Bilim insanları erken evrende oluşmuş bir canavarı keşfetti. Keşfedilen karadelik şimdilik bilinen en uzak süper kütleli karadelik unvanına da sahip oldu. Karadelik şaşırtıcı şekilde çok geniş bir alanı kaplıyor ve 800 milyon Güneş kütlesinde. WISE ile geçekleşen keşfin ardından takip gözlemleri Magellan teleskoplarıyla yapıldı. NASA'nın Jet İticileri Laboratuvarından Daniel Stern: Büyük Patlamadan sadece 690 milyon yıl sonra oluşan bu karadelik inanılmaz derecede genişledi. Aslında bu bilgi şimdiki teorilerimize ters düşüyor diyor. Gökbilimciler olası uzak cisimleri belirlemek için NASA'nın WISE aracıyla ürettikleri verileri Şili'deki Carnegie Gözlemevinde yer alan Magellan teleskoplarıyla teyit ettiler. WISE'nin bulgularını Magellan ile izlemeye alan Carnegie gökbilimcisi Eduardo Banados yüz milyonlarca aday cismin izlenmesine önayak oldu. Karadeliklerin erken evrende bu denli büyüyebilmesi için özel şartlar gerektiği ileri sürülüyor. Ancak bunun altında yatan sır perdesi henüz aralanmış değil. Yeni keşfedilen karadelik kuasar adlı bir gökadanın merkezinde yatıyor ve çevresindeki maddeyi hızla tüketiyor. Kuasar ise evrenin karanlık çağlarında ortaya çıkmış çok yaşlı bir gökada. Verilere göre kuasar, evren şimdiki yaşının sadece %5'i yaşındayken oluşmuş. Almanya'daki Max Planck Enstitüsünden Bram Venemans: Kuasarlar gökyüzünün en uzak ve en parlak cisimlerinden biridir ve erken evreni anlamamızda anahtar role sahiptirler diyor. Evren yoğun ve sıcak bir çorbanın enflasyon denilen süreçte hızla dağılmasıyla genişlemeye başladı. Büyük Patlamadan yaklaşık 400 bin yıl sonra parçacıklar soğudu ve nötr hidrojen gazına dönüştü. Ancak kütle çekimi maddeyi ilk yıldızlara ve gökadaların oluşumuna izin verene kadar evrende ışık oluşmadı ve karanlık çağ hüküm sürdü. Bu eski gökadaların yaydığı enerji sonunda, nötr hidrojenin iyonlaşmasına ve elektron kaybetmesine neden oldu. Bunun ardından foton yayılımı başladı ve evren ışığa kavuştu. Keşfedilen kuasarı çevreleyen hidrojenin büyük kısmı nötr. Bu da kuasarın sadece en uzakta olduğu değil aynı zamanda evren canlanmadan önce gözleyebildiğimiz tek cisim olduğunu da gösteriyor. Evrenin bilinen son noktası burası oldu diyor Banados. Kuasarın uzaklığı, evrenin genişlemesi sonucunda ışığın dalga boyunun Dünya'ya ulaşmadan önce ne kadar gerildiğini gösteren kırmızıya kayma olarak adlandırılan bir ölçüyle belirlenir. Kırmızıya kayma değeri ne kadar yüksek ise uzaklık da o kadar fazladır ve gökbilimcilerin cismi gözledikleri zamana göre daha geriye baktıkları anlamına gelir. Yeni keşfedilen kuasar büyük bir karadeliği barındırıyor ve gökadadaki iyonlaşmış karbon emisyonlarının gösterdiğine göre 7,54'lik kırmızıya kayma değerine sahiptir. Bu da kuasardan yayılan ışığın bize 13 milyardan fazla bir zamanda geldiğini göstermektedir. Bilim insanları bu kuasarın şimdiye kadar keşfedilen kuasarlardan en parlak ve uzak olan 20 ile 100 kuasar arasında olduğunu düşünüyor. Gökbilimciler Avrupa Uzay Ajansının NASA'nın katkı sağlayacağı yeni Öklid görevi ve NASA'nın Geniş Alan Kızılötesi İnceleme teleskopu görevi ile bu ve daha uzak cisimleri keşfetmeyi sabırsızlıkla bekliyor.


ESO'nun Şili'deki Paranal Gözlemevi'ndeki gökbilimciler -uzay ve yer teleskoplarının desteğini de alarak- Çok Büyük Teleskopunu kullanarak şimdiye kadar bulunamamış en eski gökada kümesinin uzaklığını kestirmeye çalışıyor. Günümüz gökada kümelerine şaşırtıcı bir şekilde benzerlik gösteren küme evren şimdiki yaşının dörtte biri yaşındayken oluşmuş. Ekip üyesi Paris'ten Raphael Gobat: Şimdiye kadar bulunan en uzak gökada kümesinin uzaklığını ölçtük. Böylesine uzak bir gökada kümesine yakından baktık. Bu eski gökadalar günümüzdeki yıldız oluşturan gökadalara benzemez diyor. Gökada kümeleri kütle çekimi kuvveti nedeniyle bir arada duran gökadaların oluşturduğu en büyük yapılardır. Gökbilimciler bu kümelerin zaman içerisinde büyüdüğünü hesaplayarak erken evrende büyük kümelere ender rastlanacağını belirtiyor. Uzaktaki kümeler daha olgun görülmesine karşılık bunlar genç küme özelliği gösterirler. Gökbilimcilerden oluşan uluslararası bir ekip daha önce Spitzer Uzay Teleskopu ile gözlenen çok zayıf kırmızı bir nesneyi ESO'nun VLT yardımıyla uzaklığını belirlemeye çalıştı. Bunun için teleskop üzerine VIMOS ve FORS2 olarak nitelenen iki alet yerleştirildi. Nesne CL J1449 0856 olarak kodlandı ki bu kümenin bilinen en uzak küme olma özelliği bulunuyor. Gerçekten de küme evren henüz 3 milyar yıl yaşındayken oluşmuş görünüyor. Ekip bu uzaklıktaki nesneye Hubble Uzay Teleskopu ve yer teleskoplarıyla tekrar gözlediler. Kümenin yeni yıldızlar oluşturmadığı bilinen yıldızların bir milyar yıl yaşında olduğu görüldü. Bu bilgi ise Samanyolu'na en yakın zengin gökada kümesi olan Başak kümesine benzeyen kümeyi en yaşlı nesne konumuna getiriyor. Tüm bu kanıtlara ek olarak bir kanıtta ESA'nın XMM-Newton Gözlemevi'yle yapılan X-ışını gözlemlerinden geldi. Teleskop sıcak ve ince gazdan gelen ve gökadalar arası boşluktan sızarak ulaşan X-ışınlarının yerinin gökada merkezi olduğuna hükmederek buraya hedeflendi. Bu sonuçlar nesnenin evrenin çeyrek yaşında iken oluştuğunu kanıtlıyor. Kurama göre böylesi kümelerin fazla olmaması gerekiyor. Ancak gözlemlerle bunların sayıları artarsa erken evren modellerini gözden geçirmemiz gerekecektir diyor Gobat. Konuyla ilgili filmi izlemek için: eso1108a.mpg


Hubble Uzay teleskopu olağanüstü bir keşfe daha imza attı: Evrenin Büyük Patlamadaki doğumundan ilk milyar yıl içinde oluşmuş bir yıldız ışığını (6.2'lik bir kırmızıya kayma ile) tespit etti. Bu şimdiye kadar görülen en uzak yıldız. Keşif NASA/ESA/CSA James Webb Uzay teleskopu için de hedef oluşturmuş durumda. Bu keşif önceki tek yıldızlı rekora göre büyük bir sıçrama; önceki en uzak yıldız Hubble teleskopu yardımıyla 2018'de keşfedilmişti. Bu yıldız evren yaklaşık 4 milyar yıl yaşında iken, gökbilimcilerin kırmızıya kayma 1.5 olarak adlandırdığı zaman içinde vardı. Evren genişledikçe uzaktaki cisimlerden gelen ışık daha uzun ve kırmızı dalga boyuna doğru kayar. Bilim insanları kırmızıya kayma adı verilen bu olguyu özellikle tercih ederek hesaplamalarını yapar. Ancak yeni keşfedilen yıldız o kadar uzakta ki, ışığının Dünya'ya ulaşması 12.9 milyar yıl sürüyor. Yıldız, evren şimdikinin yüzde 7'si yaşında ve kırmızıya kayması 6.2'de iken göründü. Daha önce bu kadar uzak noktadayken görülen en küçük cisimler erken gök adaların içinde bulunan yıldız kümeleriydi. Johns Hopkins Üniversitesinden gökbilimci Brian Welch: Normalde bu kadar uzak konumlarda bulunan tüm gök adalar küçük lekeler gibi görünür diyor. Keşfedilen yıldızın içinde bulunan gök ada, kütle çekimsel mercekleme ile büyütülmüş ve 'Gündoğumu çizgisi' gibi yay biçiminde görüntülenmiştir. Yıldıza eski İngilizcede sabah yıldızı anlamına gelen Earendel adı verildi. Keşif, çok erken yıldız oluşumunun keşfedilmemiş bir devrini açma vaadini taşıyor. Earendel o kadar uzun zaman önce vardı ki, bugün çevremizdeki yıldızlarla aynı hammaddeye sahip olmayabilir. Earendel'i incelemek evrenin bildiğimizi sandığımız çağa ait bir pencere açabilir. İlginç bir kitap okuyoruz ama buna ikinci bölümden başladık ve şimdi her şeyin nasıl başladığını anlama şansımız olacak diyor Welch. İsveç'teki Uppsala Üniversitesi Fizik ve Astronomi Bölümünden Erik Zackrisson: Büyük Patlamadan kısa süre oluşan elementleri barındıran yıldızların günümüz yıldızlarına göre daha büyük olması gerektiğini ileri süren bir tahminimiz var. Popülasyon III yıldızları olarak bilinen bu ilkel yıldızlar şimdiye kadar görülmemişti, ancak Earendel örneğindeki gibi kütle çekimsel mercekleme ile çok yüksek büyütme gerçekleştirilip saptanabilirler diyor. Araştırma ekibi, Earendel'in Güneş'e göre en az 50 kat kütleli ve milyonlarca kat daha parlak olduğunu ve bilinen en büyük kütleli yıldızlara rakip olduğunu düşünüyor. Ancak bu kadar parlak, çok yüksek kütleli yıldız bile, bizimle Earendel arasında olan WHL0137-08 dev gök ada kümesinin doğal büyütmesini kullanmadan görmek olanaksızdır. Gök ada kümesinin kütlesi uzayın dokusunu bükerek arkadaki cisimlerden ışığı kırarak ve büyük ölçüde görünümünü büyüten bir doğal büyüteç gibi davranır. Büyüteçli gök ada kümesiyle ender rastlanan hizalanma sayesinde Earendel yıldızı uzay dokusundaki dalgalanmanın doğrudan üzerinde ya da çok yakınında görünmektedir. Optikte kostik olarak bilinen bu dalgalanma, maksimum büyütme ve parlaklık sağlar. Buradaki etki, güneşli bir günde havuzdaki dalgalanan suyun dipte parlak ışık desenleri oluşturmasına benzer. Yüzeydeki dalgalanmalar mercek görevi görür ve güneş ışığını havuz zemininde maksimum parlaklığa odaklar. Bu etki, Earendel yıldızının kendi gök adasının genel parıltısının arasından sızmasına neden olur. Parlaklığı bin kat veya daha fazla büyütür. Bu noktada gökbilimciler Earendel'in ikili bir yıldız olup olmadığını bilmiyor. Ancak çoğu büyük kütleli yıldızın en az bir tane daha küçük eş yıldızı olduğu biliniyor. Earendel önümüzdeki yıllarda James Webb teleskopu ile gözlenecek. Evrenin genişlemesinden dolayı gelen ışığın kırmızıya kayması nedeniyle Webb'in kırmızı-öte ışıkla gözlem yapabilme yeteneği sayesinde daha fazla bilgi edinilebilecek. İspanya'daki Instituto de Fisica de Cantabria'dan Jose Maria Diego: Webb'in görüntüleri ve tayfları Earendel'in gerçek bir yıldız olduğunu doğrulamamıza ve onun yaş, sıcaklık, kütle ve yarıçap aralığını belirlememize izin verecek. Hubble ve Webb'den elde edilen verileri birleştirmek gök ada kümesindeki, ilkel kara delikler gibi egzotik cisimler hakkında da bilgi edinmemizi sağlayacak diyor. Earendel'in bileşimi gökbilimcilerin büyük ilgisini çekecek, çünkü evren büyük kütleli yıldızların ürettiği ağır elementlerle dolmadan önce oluştu. Devam çalışmaları, Earendel'in yalnızca ilkel hidrojen ve helyumdan oluştuğunu bulursa, bu Büyük Patlamadan sonra oluşan ilk yıldızlar olduğu varsayılan Popülasyon III yıldızlarının ilk kanıtı olacak. Olasılık küçük de olsa Welch bunun baştan çıkarıcı olduğunu kabul ediyor. Welch, Webb ile Earendel'den bile daha uzaktaki yıldızları görebiliriz, bu inanılmaz derecede heyecan verici olurdu. Gidebildiğimiz kadar geri gideceğiz. Webb'in Earendel'den daha uzaklara baktığını görmeyi çok isterim diyor. Notlar Aralık 2021'de Fransız Guyanası'ndan Ariane 5 roketiyle fırlatılan Webb, bilim insanlarına gökbilimin birçok alanında bilgi sınırlarını zorlayacak yeteneklerini sunmak amacıyla tasarlandı. Güneş Sistemimiz, yıldızlar ve onların gezegenlerinin oluşumu ve gök adaların nasıl oluştuğu ve evrildiği gibi çok geniş alanlarda gözlem yapabilecek. Yapımını NASA'nın üstlendiği James Webb teleskopu ESA ve Kanada Uzay Ajansının da destekleriyle yürütülen uluslar arası bir projedir. Earendel, 2282 numaralı gözlem programının bir parçası olarak James Webb Uzay Teleskobu ile gözlenecek.


Avrupalı gökbilimcilerden oluşan bir ekip ESO'ya ait Çok Büyük Teleskopu ve diğer teleskopları şimdiye kadar bulunmuş olan en uzak yıldızımsı gök cismini keşfetmek ve incelemek için kullandılar. Kütlesi Güneş'in iki milyar katından fazla olan bir karadelik tarafından güç alan bu eşsiz parıltılı yer, erken Evren'de şu ana kadar keşfedilmiş en parlak nesneden daha ötededir. Çalışmanın sonuçları Nature dergisinin 30 Haziran 2011 tarihli sayısında yayınlanacak. Bu kuasar erken Evren'in hayati bir noktasıdır. Bu, Büyük Patlama'dan yüz milyon yıl sonra süper kütleli karadeliklerin nasıl büyüdüklerini anlamamıza yardım edecek çok nadir bir nesnedir. diyor ekibin lideri Stephen Warren. Kuasarlar çok parlaktırlar, merkezlerinde güçlerini aldıklarına inanılan süper kütleli karadeliklerin bulunduğu uzak gökadalardır. Onların eşsizliği onları ilk yıldızların ve gökadaların şekillenmeye başladığı zamanı tespit etmeye yardım edecek olan güçlü parıltılı yerler yapmaktadır. Yeni keşfedilen yıldızımsı cisim o kadar uzaktadır ki kendi ışığı yeniden iyonlaşma anının son parçasını ortaya çıkarmaktadır. . ULAS J1120+0641 adı verilen henüz bulunmuş olan bu yıldızımsı cisim Büyük Patlama'dan sadece 770 milyon yıl sonra oluştuğu görülüyor (kırmızıya kayma değeri 7.1, ). Işığının bize ulaşması ise 12.9 milyar yıl alıyor. Her ne kadar daha uzak nesneler onaylanmışsa da (gama ışını patlaması kırmızıya kayma 8.2, eso0917, ve bir gökada kırmızıya kayma değeri 8.6, 'En Uzak Gökada' gibi), yeni keşfedilen yıldızımsı cisim bunlardan yüzlerce defa daha parlaktır. Detaylıca incelenebilecek kadar yeterince parlak olan nesneler arasında bu, büyük genişlikte en uzak olanıdır. Bir sonraki en uzak yıldızımsı cisim Büyük Patlama'dan (kırmızıya kayma değeri 6.4) 870 milyon yıl sonra görülüyor. Daha uzakta olan benzer nesneler görünür ışık gözlemiyle bulunamazlar çünkü Evren'in genişlemesiyle dalgaboyu uzatılan ışıkları Dünya'ya ulaştıkları zaman çoğunlukla elektromanyetik tayfın kırmızı ötesi kısmına düşer. İngiltere'nin Hawaii'de bulunan kırmızı ötesi alanda gözlem yapan teleskopunu kullanan Avrupa UKIRT Kırmızı Ötesi Derin Gökyüzü Taraması bu problemi çözmek için tasarlanmıştır. Gökbilimcilerden oluşan ekip UKIDSS veritabanındaki milyonlarca nesne üzerinde uzun süredir aranılan uzak yıldızımsı cisimleri bulmak için çalıştı ve nihayet altın madenine ulaştılar. Bu cismi bulmak 5 yılımızı aldı diye açıklıyor araştırma makalesinin yazarlarından birisi olan Bram Venemans. Kırmızıya kayması 6.5'tan daha yüksek olan bir yıldızımısı cisim arıyorduk. Bu kadar uzaklıkta, kırmızıya kayması 7'den yüksek olan bir tane bulmak heyecan verici bir süprizdi. Yeniden iyonlaşma anına bakınca, bu yıldızımsı cisim önceden erişim dışında olan evrenin tarihinde 100 milyon yıllık bir pencereyi keşfetmenin eşsiz bir fırsatını veriyor. Yıldızımsı cisme olan uzaklık ESO'nun Çok Büyük Teleskop'u üzerindeki FORS2 aleti ve Gemini Kuzey Teleskopu üzerindeki aletlerle yapılmış olan gözlemlerle belirlendi. Bu gökcismi nispeten parlak olduğu için tayfını almak mümkün oldu. Bu teknik gökbilimcilerin yıldızımsı cisim hakkında pek çok şey bulmasına imkan tanıdı. Yapılan gözlemlere göre ULAS J1120+0641'in merkezindeki karadeliğin kütlesi Güneşi'inkinden iki milyar katından fazladır. Bu çok yüksek kütle Büyük Patlama sonrası çok erken olması bakımından açıklanması zordur. Süper kütleli kara deliklerin büyümesi üzerine şu anki teoriler orta ölçekli nesne etrafındakilerden maddeyi çekerken yavaş bir kütle birikimini tahmin etmektedir. Tüm gökyüzü üzerinde kırmızıya kayması 7'den yüksek olan sadece 100 kadar parlak yıldızımsı cisim olduğunu düşünüyoruz, diye açıklıyor makalenin başyazarı Daniel Mortlock. Bu nesneyi bulmak itinalı bir arama gerektirdi, fakat erken Evren'in bazı gizemlerini ortaya çıkarabilme çabasına değdi. Notlar 13.7 milyar yıl önce meydana gelen Büyük Patlama'dan yaklaşık 300 000 yıl sonra, Evren elektron ve protonların nötr hidrojeni oluşturmasına izin verecek kadar soğumuştu. Bu soğuk karanlık gaz ilk yıldızların yaklaşık 100 150 milyon yıl kadar sonra şekil almasına başlayıncaya kadar Evren'e dağıldı. Yoğun morötesi radyasyonları Evren'i morötesi ışığa daha fazla geçirgen yapan yeniden iyonlaştırma olarak adlandırılan bir işlemle yavaşça atomları protonlara ve elektronlara ayırdı. Bu anın Büyük Patlama'dan yaklaşık olarak 150 milyon ile 800 milyon yıl arasında meydana geldiğine inanılmaktadır. Cisim UKIDSS Geniş Alan Taraması ya da ULAS'daki veritabanı kullanılarak bulundu. Numaralar ve 'J' öneki yıldızımsı cismin gökyüzündeki konumuna işaret etmektedir. Işık sonlu bir hızda gittiği için, gökbilimciler Evren'de uzağa doğru bakarken aynı zamanda geçmişe bakıyorlar. ULAS J1120+0641'den gelen ışığın yeryüzündeki teleskoplara ulaşması 12.9 milyar yıl aldı, böylece yıldızımsı cisim sanki Evren sadece 770 milyon yaşındaymış gibi görülüyor. Bu 12.9 milyar yıl içinde, Evren genişledi ve cisimden gelen ışık sonuç olarak dağıldı. Kozmolojik kırmızıya kayma, ya da basitçe kırmızıya kayma, ışığın yayıldığı andaki ile alındığı zaman arasında geçirilen Evren'deki toplam dağılmanın ölçümüdür. UKIRT Birleşik Krallık Kırmızı Ötesi Teleskopu'dur. UK Bilim Teknoloji Tesisi Konseyi'ne aittir ve Hilo Hawaii'deki Ortak Gökbilim Merkezi tarafından işletilmektedir. FORS2 VLT'nin Odak Azaltıcısı ve düşük dağılma spektografıdır. Cisimin ışığını ayırmak için kullanılan diğer aletler Gemini Çok-Cisimli Spektografı ve Gemini Yakın-Kızılötesi Spektografı ydı. Aynı zamanda Liverpool Teleskobu, Isaac Newton Teleskobu ve UK Kızılötesi Teleskobu gözlem ölçümlerini onaylamak için kullanıldılar. ESO-Türkçe 1 Yorum Evrenin çocukluğunu bilirim! Evet,uzağa baktıkça evrenin ilk zamanlarını görmemiz gerçekten heyecan verici. yani geçmişte ne olmuş an be an görebiliyoruz. Yaşayan zaman makinesi aslında evren.


Gökbilimcilerin yeni keşfettikleri gezegen, geçiş yöntemiyle keşfedilenler içinde en uzun yörünge dönemine sahip olanı. Kepler-421b olarak adlandırılan gezegen yıldızı çevresindeki bir turunu 704 günde tamamlıyor. Bu ise Güneş çevresindeki turunu 780 günde tamamlayan Mars'ın yörünge dönemine yakındır. Şimdiye kadar sayısı 1800'ü geçen ötegezegenlerin pek çoğu yıldızlarına yakın olup yörünge dönemleri oldukça kısadır. Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi'nden David Kipping: Kepler-421b'yi şans eseri keşfettik. Yıldızından çok uzak bir yörüngede dolanan bir gezegeni geçiş yöntemiyle keşfetmek oldukça zordur. Doğru hizalamanın olması gerekir diyor. Kepler-421b, Güneş'ten daha soğuk K-tipi bir yıldızın çevresinde dolanır. Gezegen yıldızından yaklaşık 180 milyon kilometre uzaklıktadır. Uranüs büyüklüğündeki gezegen -90 0C sıcaklığa sahiptir. Adından da anlaşılacağı üzere Kepler-421b NASA'nın Kepler uzay aracı yardımıyla keşfedildi. Kepler bu amaç için üretilmiş benzeri olmayan bir araçtır. Dört yıldır görevde olan Kepler gezegenleri yıldızlarının önünden geçiş yaparken görmeye çalışıyor. Oldukça sabır gerektiren bu iş sırasında Kepler-421b'yi yıldızının önünden ikinci kez geçerken yakaladı. Gezegen 'kar hattı' adı verilen gaz ile karasal gezegenlerin sınırı arasındadır. Bu sınırdan sonra sıvı su gaz devlerini oluşturan yoğun gazla birlikte donarak buz içinde hapsolur. Kar hattı gezegen oluşum modellerimiz için çok önemli bir yere sahiptir. Gaz devlerinin bu hattan sonra oluşması gerektiğini gösterir diyor Kipping. Buna karşılık yıldızlarına çok yakın ve birkaç gün hatta birkaç saatlik yörünge dönemlerinde dolanan gaz devleri de bulunur. Kuramcılara göre bu devler sistemin oluşumu sırasında yıldıza yani içe doğru göç etmiş olmalıdır. Kepler-421b ise böyle bir göçe uğramamış yani bulunduğu yerde oluşmuş olabilir. Geçiş yöntemiyle bulunan ilk göç etmemiş gaz devi örneğidir diyerek ekliyor Kipping. Kepler-421 yıldızı Çalgı takımyıldızı yönünde ve bizden 1000 ışık yılı uzaktadır.


NASA'nın Chandra X-Işını Gözlemevi Samanyolu benzeri sarmal bir gökadanın merkezinde çift süper kütleli karadelik olduğunu keşfetti. Gökada, 160 milyon ışık yılı uzaklığıyla en yakın çift süper kütleli karadelikli gökadadır. NGC 3393 sarmal gökadasının merkezindeki karadelikler birbirinden sadece 490 ışık yılı uzaklıktadır. Çift karadeliklerin varlığı gökadanın bir milyar ya da daha uzun zaman önce eşit büyüklükteki iki gökadanın birleşmesiyle oluştuğunu göstermektedir. Önceki X-ışınları ve dalga boyu gözlemleri NGC 3393'ün merkezinde bir süper kütleli karadelik olduğunu gösteriyordu. Ancak uzun zamanlı Chandra gözlemleri ile çift karadelik tespit edildi. Her iki karadeliğin çevresinde büyüyen ve ısınan gazdan yayılan X-ışınları gözlendi. Eşit büyüklükteki iki sarmal gökada birleştiğinde merkezlerinde karadelik oluşturup, görünümleri bozulup yoğun şekilde yeni yıldızlar oluşturduğunu düşünüyorlar. Buna ilişkin en iyi örnek ise 330 milyon ışık yılı uzaklıktaki merkezinde çift süper kütleli karadelik barındıran NGC 6240 gökadasıdır. NGC 3393 Gökadası merkezinde eski yıldızlar bulunuyor. Bunlar çift karadelik barındıran bir gökada için alışılmadık özelliklerdir. Bir kuarama göre NGC 3393 büyük bir gökada ile küçük bir gökadanın küçük birleşmesi yoluyla oluşmuş ve böylece merkezde çift karadelik oluşmuştur. Aslında karadelik çifti için küçük birleşme olması gerektiği de belirtiliyor. Ancak bunun için özel bir örnek bulunması gerekiyor. Ekip üyelerinden Junfeng Wang: İki gökada iki karadelik dışında bir iz bırakmadan birleşti. İki gökada boyutları arasında uyumsuzluk varsa yara almadan hayatta kalmaları bir sürpriz değil diyor. Bu küçük bir birleşme olsaydı, gökadalar çarpıştığında küçük gökadadaki karadeliğin kütlesinin küçük olması gerekirdi. Gözlemler her ne kadar net olarak belirlenemese de karadeliklerin yaklaşık bir milyon güneş kütleli olduğunu gösteriyor. Küçük bir birleşme olduğunu düşünürsek karadeliklerin yaklaşık bir milyar yıl sonra birleşmesi gerekir. Süper kütleli karadeliklerin çevresindeki yoğun gaz ve toz bulutu optik gözlemleri zorlaştırır. X-ışınları daha enerjik olduğundan bulut içinden kaçabilir. Chandra X-Işını tayfölçeri süper kütleli çift karadelik varlığını göstermektedir.


2020 yılında Avrupa Güney Gözlemevi gökbilimcilerinin liderlik ettiği bir ekip sadece 1000 ışık-yılı uzaklıkta HR 6819 sisteminde bir kara deliğin varlığını rapor etmişlerdi. Ancak o çalışmalarına Belçika, KU Leuven'den başka bir uluslararası araştırmacı ekibi karşı çıktı. Bugün yayımlanan bir makalede, iki ekip bir araya gelerek HR 6819'da aslında bir kara delik bulunmadığını, bunun yerine evrimlerinin nadir görülen ve kısa süreli bir evresinde olan vampir ikili yıldız sistemi olduğunu raporladı. HR 6819 aynı zamanda bir kara deliğin bulunmadığı 40 gün yörüngeli iki yıldızdan oluşabilir. Bu alternatif senaryoya göre yıldızlardan birinin önceki bir zamanda kütlesinin büyük bir kısmını diğer yıldıza aktarmış yani soyulmuş olması gerekiyor. Önceki HR 6819 çalışması hem basından hem de araştırmacılardan büyük ilgi toplamıştı. Şili'de ESO gökbilimcisi ve o çalışmanın ilk yazarı olan Thomas Rivinius kara deliğin keşfine dair gökbilim camiasından gelen ilgiye şaşırmamıştı. Normal olmakla kalmadı ve sonuçları dikkatle incelendi ve hatta haber başlıklarına konu oldu. diyor. Rivinius ve ekibi MPG/ESO 2.2-metrelik teleskopla elde ettikleri verilerin en iyi açıklamasının HR 6819'un, kara deliğin çevresinde biri her 40 günde bir dolanan bir yıldız ile çok daha uzakta bulunan başka bir yıldızdan oluşan üçlü bir sistem olduğunu düşünmüştü. Ancak Belçika, KU Leuven'de doktora öğrencisi olan Julia Bodensteiner, aynı veriler için başka bir öneri getirdi: HR 6819 aynı zamanda bir kara deliğin bulunmadığı 40 gün yörüngeli iki yıldızdan oluşabilir. Bu alternatif senaryoya göre yıldızlardan birinin önceki bir zamanda kütlesinin büyük bir kısmını diğer yıldıza aktarmış yani soyulmuş olması gerekiyor. Var olan verilerin sınırlarını zorladık, bu nedenle iki ekip tarafından önerilen iki senaryo arasında karar verebilmek için farklı bir gözlemsel strateji izlemek zorunda kaldık, diyor Astronomy & Astrophysics'te bugün yayımlanan çalışmaya liderlik eden KU Leuven araştırmacısı Abigail Frost. Gizemi çözmek için iki ekip bir arada çalışarak HR 6819'dan yeni ve daha keskin verileri almak üzere ESO'nun Çok Büyük Teleskobu ve Çok Büyük Teleskop Girişim Ölçerini kullandı. VLTI bize iki açıklamayı ayırt etmemizi sağlayacak yeterlilikte veriyi toplayabilecek tek tesisti, diyor her iki HR 6819 araştırmasına da katılan Dietrich Baade. Aynı gözlemi ikinci kez yapmanın bir anlamı olmadığı için, iki ekip güçlerini birleştirdi ve bu sistemin gerçek doğasını anlamak için bilgi ve kaynaklarını bir araya getirdi. Aradığımız senaryolar açık, oldukça farklı ve doğru aygıtla kolayca ayırt edilebilir olanlardı. diyor Rivinius. Sistemde iki ışık kaynağı olduğu konusunda anlaştık, şimdi soru şu; bunlar soyulmuş-yıldız senaryosundaki gibi birbirlerine yakın yörüngede mi dolanıyorlar, yoksa kara delik senaryosunda olduğu gibi uzak yörüngelerde mi. İki öneriyi ayırt edebilmek için gökbilimciler hem VLTI üzerindeki GRAVITY aygıtını hem de VLT üzerindeki MUSE aygıtını kullandılar. MUSE geniş yörüngede parlak bir yoldaş olmadığını onaylarken, GRAVITY'nin yüksek uzaysal çözünürlüğü ile uzaklıkları sadece Dünya ve Güneş arasındaki mesafenin üçte biri olan iki parlak nesneyi ortaya çıkardı, diyor Frost. Bu veriler bulmacanın son parçasını tamamlayarak, HR 6819 sisteminde bir kara deliğin olmadığı sonucuna varmamızı sağladı. Şu anda elimizdeki en iyi açıklama bu çift sistemi, yıldızlardan birinin yoldaşının atmosferinden madde çalmasından hemen sonra yakalamış olmamız şeklinde. Bu yakın çift yıldız sistemlerinde sıkça rastlanan bir olay ve bazen yıldızsal vampirlik şeklinde adlandırılabiliyor, diyor yeni araştırmanın yazarlarından, şimdi ESO çalışanı olan Bodensteiner. Donör yıldız bir miktar madde kaybederken, diğer yıldız da kendi etrafında çok daha hızlı dönmeye başladı. Bu şekilde bir etkileşim-sonrası aşamayı yakalamak çok kısa olduğu için aşırı zordur, diye ekliyor Frost. Bu HR 6819 bulgularımızı oldukça heyecan verici hale getiriyor, çünkü bu vampirliğin büyük kütleli yıldızların evrimlerini nasıl etkilediğini araştırmak için mükemmel bir aday olmasının yanı sıra, sonrasında gerçekleşen kütle çekimsel dalgaları ve şiddetli süpernova patlamalarını da beraberinde getiriyor. Yeni oluşturulan Leuven-ESO ortak takımı şimdi VLTI üzerindeki GRAVITY aygıtını kullanarak HR 6819'u daha yakından incelemeyi planlıyor. Araştırmacılar sistemi bir süre boyunca izleyerek evrimini daha iyi anlamayı, özelliklerini ortaya çıkarmayı ve bu bilgiler ışığında diğer çift sistemler hakkında daha fazla şey öğrenmeyi amaçlıyor. Kara delik araştırmaları içinse ekip iyimserliğini sürdürüyor. Doğalarına bağlı olarak yıldız-kütleli kara delikler bulunması zor hallerini devam ettiriyor, diyor Rivinius. Ancak mertebe hesaplarına göre sadece Samanyolu'nda on ila yüz milyonlarca kara delik olabilir, diye ekliyor Baade. Gökbilimcilerin onları keşfetmesi an meselesi. Arif Solmaz, Çağ Üniversitesi Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi, Mersin


Avrupa Güney Gözlemevinin başını çektiği bir grup gökbilimci Yer'den sadece 1000 ışık yılı uzakta bir karadelik keşfetti. Karadelik Güneş sistemine şimdiye kadar bulunanlardan daha yakındır ve çıplak gözle görülebilen üçlü bir sistemin üyesidir. Karadelik ESO'nun Şili'deki La Silla gözlemevindeki MPG/ESO 2.2 metrelik teleskopuyla keşfedildi. Bu çalışmayla gelecekte daha fazla karadelik bulunabileceği belirtiliyor. Güney yarıküredeki Dürbün takımyıldızında bulunan sistem karanlık bir yerde çıplak gözle görülebilir. Sistem, bize en yakın karadeliği barındıran üçlü sistem unvanını elde ediyor. Ekibin amacı HR 6819 adı verilen çift yıldız sistemini incelemekti. Veriler analiz edildikçe daha önce bilinmeyen üçüncü bir cismin daha olması gerektiği ortaya çıktı. Görünür olan iki yıldızdan biri 40 günlük dönemlerle görünmeyen bir cismin çevresinde dolandığı ve bunun diğer yıldızdan oldukça uzakta olduğu belirlendi. HR 6819'daki karadelik çevresiyle şiddetli etkileşime girmeyen yıldız kütleli karadeliktir. Ancak ekip iç yıldızın yörüngesine bakarak kütlesini hesaplayabildi. Buna göre karadelik en az 4 Güneş kütlesinde. Gökbilimciler şimdiye kadar gökadamızda sadece birkaç düzine karadelik keşfedebildi ki bunlar çevreleriyle oldukça güçlü etkileşim içindeler. Bu nedenle güçlü X-ışınları oluşturarak kendilerini gösteriyorlar. Samanyolu'nda birçok yıldızın yaşamlarını sona erdirirken karadeliğe dönüştüğü biliniyor. HR 6819'daki gibi sessiz bir karadeliğin keşfi Samanyolu'nda b una benzer daha çok karadelik olduğunu akla getiriyor. Gökbilimciler şimdi ikinci keşfin peşine düştü ki en iddialı olanı LB-1 adlı bir çift yıldız sistem. Bunun da görünmeyen bir cisimle üçlü sistem olabileceği düşünülüyor. Çalışma ekibinden Marianne Heida: LB-1 bizden daha uzakta ama astronomik açıdan hala yakınımızda ve keşfi bu sistemlerin çok olduğu anlamına gelir. Onları bularak ve inceleyerek Güneş kütlesinin en az 8 katı büyüklüğündeki bir yıldızın süpernova şeklinde patlayarak karadeliğe dönme sürecini anlayabiliriz diyor.


Dünya'ya en yakın kayalık bir gezegen keşfedildi. Gezegenin önemi sadece bize en yakın karasal gezegen olması değil, yoğunluğu da dikkat çekici: gezegenin yoğunluğuna göre bir dolu altına sahip olmalı. Sadece 21 ışık yılı uzaklıktaki HD 219134b gezegeni yıldızına çok yakın bir yörüngede dolanıyor. Gezegen teleskopla görülemez, ancak gökyüzünde parlayan yıldızı Kraliçe Cassiopeia) takımyıldızının yakınında bulunuyor. HD 219134b'nin yakın olması geçiş yöntemiyle keşfini kolaylaştırdı. Böylece Dünya'ya en yakın ötegezegen onayını aldı. NASA'nın Jet İticileri Laboratuvarı'ndaki Spitzer görevi bilim insanlarından Michael Werner: Gezegen oldukça yoğun, öyle ki bol bol altını olmalı. Bu da onun önümüzdeki on yıllar boyunca sürekli gözlenecek olması demek diyor. Gezegen daha önce Kanarya Adaları'ndaki İtalyan 3,6 metrelik Galileo Ulusal Teleskopu üzerindeki HARPS-Kuzey aleti ile keşfedildi. İsviçre'deki Cenevre Gözlemevi'nden çalışma ekibi başyazarı Ati Motalebi gezegenin 2018'de göreve başlayacak James Webb Uzay Teleskopu için ideal bir hedef olduğunu belirtiyor. Webb ve yer merkezli gözlem araçları ile gezegenin tüm ayrıntıları ortaya çıkarılabilir diyor. Ötegezegenlerin küçük bir kısmı geçiş yöntemiyle tespit edilebiliyor. Yıldızının önünden geçen gezegen, yıldızın görülen ışığında azalmaya neden olur. Bu azalmanın gezegen olduğunun belirlenmesi için birkaç gözlem ya da farklı yöntemle onaylanması gerekir. Spitzer bu yöntemle sadece gezegenin büyüklüğünü değil aynı zamanda yüzey yapısıyla ilgili ipuçlarını ortaya çıkarabilir. Massachusetts Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi'nden makale eş yazarı Lars A. Buchhave: Bilinen gezegenlerin çoğu yüzlerce ışık yılı uzaktadır, bu ise neredeyse kapı komşumuz diyor. Dünya'ya en yakın gezegen GJ674b'dir . Ancak bileşiminin bilinmemesi nedeniyle şimdilik en yakın kayalık gezegen unvanı HD 219134b'de. HD 219134b HARPS-Kuzey aletiyle ortak kütle merkezi hesabı da diyebileceğimiz dikine hız yöntemiyle bulundu. Bu yöntemde yıldızın bir gezegeni varsa iki cisim ortak kütle merkezi etrafında dolanır. Bu da yıldızın hemen fark edilmeyecek kadar küçük sallanmasına yol açar. 4,5 Dünya kütlesindeki gezegenin yörünge dönemi üç gün olarak hesaplandı. Spitzer yıldızın gezegenini geçiş yöntemiyle fark etti. Spitzer'in kızılötesi gözlemleri gezegenin 1,6 Dünya büyüklüğünde olduğunu gösterdi. Bu da santimetre küp başına altı gram yoğunluğa sahip karasal gezegen demektir. Gökbilimciler şimdi HD 219134b'nin yıldızının önünden ne zaman geçeceğini bildiklerinden yer ve uzay gözlemleriyle gezegenin atmosfer ve yüzey bileşenini ortaya çıkarmak istiyor. Gezegenin atmosferinden geçen yıldızın ışığı önemli kimyasal bilgiler getirir. Bu ışık gezegenin atmosferinde hangi gazların olduğunu ortaya koyar. Gezegen Dünya'dan büyük olduğu için süper-Dünyalar sınıfına alındı. Belçika'daki Liege Üniversitesi'nden Michael Gillon: NASA'nın Kepler teleskopu sayesinde süper Dünyaların Samanyolu'nun her yerinde olduğunu biliyoruz. Ama onlar hakkında çok az şey biliyoruz. Şimdi elimizde dikkatle inceleyebileceğimiz iyi bir örnek var diyor. HARPS-Kuzey ile HD 219134b'den daha uzakta aynı yıldız sisteminde yer alan üç gezegen daha keşfetti. Bu gezegenlerin de süper-Dünyalar olduğu düşünüldüğünde Samanyolu'nda bu tip gezegenlerden çok sayıda olduğu ortaya çıkar. Güneş Sistemi'nde bu tip bir gezegen olmaması dikkatleri üzerlerinde toplamaktadır. Notlar Gliese 674 (GJ674): Ara Takımyıldızı içerisindedir. Dünyadan 14,8 ışık yılı uzaklıkta yer alıp, M 2,5V tipi kırmızı cüce bir yıldızdır. Güneş'in 0,35'i kadardır. Yüzey sıcaklığı 3400 C derecedir. Gezegeni ise 2007 yılında Şili'deki ESO'nun 3,6 metrelik teleskopu'na takılı tayfçekeriyle keşfedilmiştir. Yüzey yapısı bilinmeyen gezegen 11 Dünya kütlesinde olup yörünge dönemi 4,7 gündür ve yıldıza 0,039 GB kadar uzaklıktadır. 1 GB Dünya-Güneş uzaklığıdır.


2016'da keşfedilen Güneş'e en yakın yıldız olan Proxima Centauri çevresinde dolanan Yer büyüklüğündeki gezegenin varlığı onaylandı. Buna göre Proxima b gezegeni 1.17 Yer kütlesinde ve 11.2 yörünge dönemine sahip olup yıldızın yaşam alanında yer alıyor. Onay Şili'de bulunan Çok Büyük Teleskop üzerine takılan ESPRESSO adlı oldukça hassas dikine hız ölçümü yapabilen tayfölçerle yapıldı. Proxima b ilk kez dört yıl önce Cenevre'deki bir ekip tarafından yıldızın hızındaki belirsizlik HARPS adlı tayfölçerle ölçülerek tespit edilmişti. ESPRESSO, Güneş'ten sadece 4.2 ışık yılı uzaktaki Proxima Centauri yıldızının hızındaki değişimi 30 cm/s'lik hassasiyetle ölçtü. Bu değer HARPS'a göre üç kat daha hassastır. Buna karşılık HARPS son yıllarda çok sayıda ötegezegen keşfeden bir tayfölçerdir. Proxima b, Yer'e göre yıldızına 20 kat daha yakın olmasına karşılık benzer miktarda enerji alır. Bu da eğer yüzeyinde su varsa bu sıvı halde olabilir anlamına gelmektedir. Buna karşılık yüzeyinde yaşam olup olmadığını söylemek için çok erken. Aslına bakarsanız Proxima yıldızı çevresine ölümcül X ışınları yayan bir makine gibi. Eğer gezegenin olası atmosferi bu ışınların girmesini önleyecek yapıdaysa, sıvı su ve dolayısıyla yaşamın olma olasılığı var. Yaşam için de örneğin oksijenin olup olmadığı önemli. Bu soruların yanıtı Avrupa Güney Gözlemevinin inşa ettiği 39 metrelik ALMA teleskop zinciriyle gelebilir. ESPRESSO bununla kalmayıp yıldıza bağlı ikinci bir gezegen olabileceğini gösteren ize de rastladı. Alınan tuhaf bir sinyal Yer'in üçte biri kütlesinde bir başka gezegen daha olduğu yönünde. Eğer böyle bir gezegen keşfedilirse dikine hız yöntemiyle keşfedilen en küçük gezegen olacak. 2017 yılında göreve başlayan ESPRESSO henüz emekleme aşamasında ama oldukça umut verici görünmektedir.


Astrophysical Journal Letters'da yayınlanan bir çalışmaya göre Güneş'e en yakın üçüncü konumda olan yıldız sistemi bulundu. Bu 1916'dan bu yana keşfedilen en yakın çift yıldız sistemidir. Keşif Penn State Üniversitesi Ötegezegen ve Yaşanabilir Dünyalar Merkezi'nden astronomi ve astrofizik doçent Kevin Luhman tarafından yapıldı. İkili yıldız hidrojen füzyonu gerçekleştiremeyecek kadar küçük ancak yeterince sıcak olan kahverengi cüce sınıfındadır. Sonuç olarak bu cisimler Güneş'e göre daha soğuk ve daha az parlak ancak Jüpiter'e göre daha sıcak ve daha parlaktır. Bu kahverengi cüceler bizden 6,5 ışık yılı uzaktadır. Başka bir ifadeyle 2006 yılında Dünya'da yayınlanan televizyon programı yayınları oraya ancak ulaşır diyor Luhman ve ekliyor: Kahverengi cücelerin çevresinde dolanan olası gezegenleri görmek daha kolaydır. Luhman'a göre Dünya'ya yakın olmaları olası gezegenleri görme açısından bir avantajdır. Uzak bir gelecekte bu üçüncü yıldız sisteminin güneş sisteminin dışına gerçekleşebilecek insanlı keşif uçuşları için seçilecek ilk yerlerden biri olabilir. Keşif NASA'nın Kızılötesi Gökyüzü Tarayıcısı adlı uzay teleskopunun elde ettiği gökyüzü haritasının incelenmesiyle gerçekleşti ve sisteme şimdilik WISE J104915.57-531906 adı verildi. Sistem 1916'da keşfedilen en yakın ikinci yıldız olan Barnard yıldızından biraz daha uzakta yer alıyor. En yakın yıldız sistemi 4,4 ışık yılı uzaklıktaki Alfa Erboğa 'nin iki yıldızı 1839'da ve üçüncü daha sönük olanı 4,2 ışık yılı uzaklıktaki Proxima Erboğa ise 1917'de keşfedildi. WISE uydusu araştırmacılarından Edward Wright: WISE'nin hedeflerinden biri de Güneş'e yakın yıldız ve sistemleri ortaya çıkarmaktır. WISE 1049-5319 sistemi, bize en yakın küçük kütleli yıldız olan kahverengi cüce sınıfındadır ve İkizler teleskopu ile yakın gelecekte fırlatılacak olan James Webb Uzay Teleskopu ile daha ayrıntılı bilgiler elde edilebilecek diyor. Gökbilimciler uzun zamandır Nemesis adı verilen Güneş yörüngesinde olduğu söylenen sönük ve uzak bir cismin varlığıyla ilgili ortaya atılan dedikodularla boğuşuyor. Luhman şimdiden ortaya atılacak bu tür haberler için: Gökyüzünde Güneş'in çevresinde dönemeyecek kadar çok hızlı hareket eden kahverengi cüce sistemine bakarak böyle bir cismin olmayacağını söyleyebiliriz diyor. Yeni yıldız sistemi 2011'de 13 aylık gözlem süresi biten WISE'nin elde ettiği gökyüzü görüntüleriyle elde edildi. WISE'nin verilerinde sistem gökyüzünde 2 ile 3 kez görünüyor. Görüntülere bakarak sistemin çok hızlı hareket ettiğini söyleyebiliriz ki bu da sistemin bize çok yakın olduğu anlamına gelir diyor Luhman. WISE bu hareketi yorumlayabilmek için sisteme yakın bilinen yıldızları inceledi. Luhman:WISE verileri ve eski gözlem verilerini ele alarak bir sonraki konumunu tahmin ettik diyor. Luhman ayrıca çeşitli yıldız sistemlerinin görünen parlaklığı ile Dünya'nın Güneş çevresindeki hareketi nedeniyle gözlenen yıldız konumları arasındaki farkı yani paralaksı belirleyerek sistemin bizden uzaklığını da belirledi. Daha sonra Şili'deki İkizler Güney Teleskopu kullanılarak sistemin tayfı alındı ve kahverengi cüce oldukları ortaya çıkarıldı. Lehman: İkizler Teleskopu bize beklenmeyen bir hediye verdi, bu tek yıldız değil birbirinin çevresinde dolanan iki kahverengi cüceydi diyor. Bir nevi dedektiflik gibi. Gökyüzündeki milyarlarca kızılötesi ışık noktaları büyük sırlar taşır. Bu da bildiğimizden daha yakında başka bir sistemin de olabileceği anlamına gelir.


Soluk Kırmızı Nokta adlı araştırma ile Proxima Centauri yörüngesinde Dünya kütlesinde bir gezegen bulundu. ESO teleskoplarını ve diğer tesisleri kullanan gökbilimciler Güneş'ten sonra yeryüzüne en yakın yıldız olan Proxima Centauri'nin yörüngesinde dolanan bir gezegene dair oldukça güçlü kanıtlar elde ettiler. Uzun süredir aranan Proxima b adlı dünya, soğuk kırmızı ev sahibi yıldızının etrafındaki bir turunu 11 günde tamamlıyor, gezegenin yüzey sıcaklığı ise suyun sıvı halde kalabilmesini sağlıyor. Bu kayalık dünya yeryüzünden biraz daha büyük ve bize en yakın ötegezegen bu sayede burası Güneş Sistemi dışında yaşam barındırabilecek en yakın yer olabilir. Bu önemli gelişmeyi aktaran çalışma Nature dergisinde 25 Ağustos 2016 tarihinde yayımlanacak. Güneş Sistemi'ne dört ışık yılından biraz daha uzakta bulunan Proxima Centauri adlı kırmızı-cüce yıldız Güneş'ten sonra yeryüzüne en yakın yıldız konumundadır. Erboğa takımyıldızında yer alan bu soğuk yıldız çıplak gözle görülemeyecek kadar sönük olup, Alpha Centauri AB olarak bilinen ve çok daha parlak olan yıldız çiftine oldukça yakındır. Proxima Centauri 2016'nın ilk yarısında Şili'deki La Silla'da bulunan ESO 3.6-metrelik teleskopu üzerindeki HARPS tayfölçeri ile düzenli bir şekilde gözlendi ve dünya genelindeki diğer teleskoplarla eş zamanlı olarak görüntülendi . Londra Queen Mary Üniversitesi'nden Guillem Anglada-Escude liderliğindeki bir gökbilimciler ekibi tarafından yürütülen bu kampanyaya Soluk Kırmızı Nokta adı verildi ve yıldızın yörüngesinde bulunan muhtemel bir gezegenin yıldız üzerindeki etkisinin ölçülmesi hedeflendi . Toplum tarafından geniş ölçüde merak edilen bir konuda yürütülen bir araştırma olması nedeniyle kampanyanın Ocak-ortası ile Nisan 2016 tarihleri arasındaki ilerleyişi Pale Red Dot web sayfası ve sosyal medya aracılığı ile paylaşıldı. Bunun yanısıra dünya genelindeki uzman araştırmacılar tarafından konu hakkında çok sayıda popüler makale de hazırlandı. Guillem Anglada-Escude bu benzersiz araştırmanın arka planını şu şekilde açıklıyor: Burada bulunan olası bir gezegenin ilk işaretleri 2013 yılında alınmıştı, ancak bulgular pek inandırıcı değildi. Daha sonra ESO ve diğer gözlemevlerindeki teleskoplarla geniş çaplı gözlemler yaparak yoğun bir şekilde çalıştık. En son gerçekleştirdiğimiz Soluk Kırmızı Nokta kampanyası iki yıllık bir planlamanın ürünüdür. Daha önce ESO gözlemevlerinde ve diğer tesislerde elde edilen gözlemler Soluk Kırmızı Nokta verileri ile birleştirildiğinde gerçekten heyecan verici bir sonucu ortaya çıkarmış oldu. Proxima Centauri bazen yeryüzüne saatte 5 kilometre hızla yaklaşıyor normal insan yürüyüş temposu ve bazen aynı hızla uzaklaşıyordu. Dikey hızdaki bu düzenli hareket kendini 11.2 günde bir yenilemekteydi. Doppler kaymalarındaki küçük değişimlerin dikkatli analizleri sonrasında Proxima Centauri'den yaklaşık 7 milyon kilometre ötedeki bir yörüngede Yer-Güneş mesafesinin sadece % 5'i kadar bir uzaklıkta yeryüzünden 1.3 kat daha büyük kütleye sahip bir gezegenin dolandığı ortaya çıkarıldı . Guillem Anglada-Escude son birkaç aydaki heyecan verici gelişmeleri şöyle açıklıyor: 60 gece süren Soluk Kırmızı Nokta kampanyası boyunca alınan verilerin tutarlılığını her gün tek tek kontrol ediyordum. İlk 10 gün umut vericiydi, ilk 20 beklentilerimizi karşılamıştı ve 30 günün sonunda sonuçlar neredeyse kusursuzdu, artık gözlemleri yorumlamaya başlayabilirdik! Proxima Centauri gibi kırmızı cüceler aktif yıldızlardır ve yörüngelerinde gezegen varlığına dair davranışlar sergileyebilirler. Bu olasılığı eleyebilmek için ekip ayrıca Şili'de bulunan San Pedro de Atacama Göksel Keşifler Gözlemevindeki ASH2 teleskopu ve Las Cumbres Gözlemevi teleskop ağını kullanarak kampanya boyunca yıldızın ışık değişimini dikkatli bir şekilde görüntülediler. Yıldızda parlama etkinliği gerçekleştiği esnada alınan dikey hız verileri son analiz çalışmasında dikkate alınmadı. Proxima b'nin yıldızına olan uzaklığı Güneş sistemindeki Merkür'ün Güneş'e uzaklığından çok daha yakın olsa da, yıldızın kendisi Güneş'ten oldukça sönüktür. Sonuç olarak Proxima b yıldızın etrafındaki yaşanabilir bölgede bulunmakta olup suyu sıvı halde tutacak bir yüzey sıcaklığına sahip olduğu tahmin edilmektedir. Proxima b'nin yörüngedeki sıcaklığına rağmen, yüzeydeki koşullar yıldızdan kaynaklana mor-ötesi ve X-ışın parlamalarından güçlü bir şekilde etkileniyor olabilir gezegene ulaşan enerji Güneş'ten yeryüzüne ulaşan enerji miktarından çok daha fazla . Proxima b'nin yaşanabilirlik durumu ve gezegen üzerindeki muhtemel iklim koşulları iki ayrı araştırma makalesi olarak tartışılmıştır. Bulgulara göre sıvı haldeki su gezegenin yüzeyinde sadece en güneşli bölgelerde bulunabilir, bu bölgeler ya gezegenin güneşi sürekli gören yarıküresinde ya da tropikal kuşakta olabilir (3:2 rezonans dönüşü). Proxima b'nin dönüşü, yıldızından kaynaklanan güçlü ışınım ve gezegenin oluşum geçmişi buradaki iklim koşullarını yeryüzüne göre oldukça farklı hale getirmektedir ve muhtemelen gezegende farklı iklimler bulunmuyor. Bu keşifle birlikte gelecekte daha yoğun araştırmalar hem şu anki aygıtlar hem de Avrupa Aşırı Büyük teleskopu gibi gelecek nesil dev teleskoplarla gerçekleştirilmeye devam edecek. Proxima b evrende yaşam için araştırılacak temel kaynaklardan biri haline gelecek. Bununla birlikte, StarShot projesi sayesinde Alpha Centauri sistemi de insanlığın başka bir yıldız sistemine gerçekleştireceği ilk ziyaretin hedefi konumundadır. Guillem Anglada-Escude son olarak şu yorumu yapıyor: Şimdiye kadar birçok ötegezegen bulundu ve bulunmaya devam ediyor, ancak Dünya-benzeri en yakın potansiyel gezegeni aramak ve bunda başarılı olmak insanın başına bir kez gelebilecek bir başarıdır. Bu keşifte birçok insanın hikayesi ve çabası bulunuyor. Bu aynı zamanda onların da başarısı. Şimdi sıra Proxima b üzerinde yaşam arayışında... Notlar Soluk Kırmızı Nokta kampanyasıyla alınan verilerin yanısıra, araştırma makalesinde Proxima Centauri'yi uzun yıllardan bu yana gözleyen bilim insanlarının katkıları da bulunmaktadır. Bunlar arasında UVES/ESO M-cüce programı ve ötegezegen araştırma öncülerinden R. Paul Butler da yer almaktadır. Erişime açık olan HARPS/Cenevre ekibinin uzun yıllardır aldıkları gözlemler de eklenmiştir. Soluk Kırmızı Nokta Carl Sagan'ın Yeryüzü için ifade ettiği ünlü soluk mavi noktasına atıf yapmaktadır. Proxima Centauri bir kırmızı cüce yıldız olduğundan çevresindeki gezegeni kızıl bir parıltıya maruz kalmaktadır. Bugün duyurulan tespit teknik olarak 10 yıldan bu yana gerçekleştirilmesi mümkün olan bir çalışmaydı. Aslında, daha küçük genlikli sinyaller daha önceden alınabilmişti. Bununla birlikte, yıldızlar düzgün birer gaz küresi değildir ve Proxima Centauri de aktif bir yıldızdır. Proxima b gezegenine ait güvenilir tespit yıldızın dakikalar mertebesinden on yıla kadar uzanan süreçte nasıl değişim sergilediğinin ayrıntılı bir şekilde anlaşılabilmesinden ve fotometrik teleskoplarla parlaklık değişiminin görüntülenmesinden sonra mümkün olabilmiştir. Bu tür bir gezegenin su ve Dünya benzeri bir yaşam türünü destekleyebilmesi yoğun teorik bir tartışma konusudur. Yaşama karşı getirilen ana endişeler yıldızın yakınlığı ile ilgilidir. Örneğin kütleçekimsel kuvvetler muhtemelen gezegenin aynı yüzeyini yıldız yönünde kitleyerek sürekli gün ışığına maruz bırakabilir, bu sayede gezegenin diğer yüzü sürekli karanlık kalacaktır. Gezegenin atmosferi de yavaşça buharlaşabilir veya güçlü mor-ötesi ve X-ışın radyasyonu nedeniyle yeryüzünden farklı bir karmaşık kimyaya sahip olabilir, özellikle yıldız yaşamının ilk birkaç milyar yılında. Bununla birlikte, bunlardan hiçbirisi kesin olarak doğrulanmamıştır ve gezegen atmosferinin doğrudan gözlenmesi dışında herhangi bir karara varılması güçtür. Benzer faktörler TRAPPIST-1 etrafında yeni bulunan gezegenler için de geçerlidir. Bir gezegenin atmosferini araştırmak için bazı yöntemler yıldızının önünden geçişi esnasında yıldız ışığının yeryüzüne ulaşırken gezegenin atmosferinden geçişine dayanmaktadır. Şu anda Proxima b'nin yıldızının önünden bu şekilde bir geçişi için olasıklar son derece düşük, ancak yine de bunun için gelecekte gözlemler planlanıyor. ESO-Türkiye 4 Yorumlar Dünya benzeri en yakın potansiyel gezegeni aramak ne demektir? Buradaki potansiyel kelimesini İngilizce metinde Gerekli şartları ve gücü kendinde barındıran şeklinde kullanılıyor. Peki Türkçe olarak ne anlamda kullanılıyor. Potansiyel kelimesini neden Türkçe açarak değil de İngilizce olarak olduğu gibi kullanıyoruz. Potonsiyel; Gerekli enerjiyi ve gücü kendinde bulunduran gibi bir anlama gelmektedir. Yani, Dünya yaşam şartlarını en yüksek oranda taşıyan gezegen denilmek istiyor orada. Evet, belki burada kastedilen başka şekilde yazılabilir. Yazarın dikkatine diyelim. Güzel ve kolay anlaşılır bir yazı olmuş, elinize sağlık. Fakat Ötegezegen kavramına takıldım, Türkçe'de söyle bir tanım kullanmıyoruz bildiğim kadarıyla. Öte dünya var ama ötegezegen diye bir şey yok. Astronomik bir kavram olarak dilimize sokmaya çalışıyor isek eğer, bunun kültürel ve dilbilimsel bir karşılığının da olması gerek. Kavramı tekrar edip duruyorum kendi kendime ama bana bir şey ifade etmiyor. Uzaydaki tüm gezegenler bize göre zaten ötegezegendir. Eğer üzerinde yaşam bulunan ve bizim de yaşama imkanımız olan bir gezegenden bahsediyorsak, bunun için yeterli Türkçe ifadeler bulunmaktadır zaten. Sırf İngilizce bir tabirin Türkçe'ye çevrilmesi kaygısıyla yapılıyorsa bu, bence yanlış. Bu kavram yerine Başka Dünya ya da Dünya benzeri gezegen gibi daha canlı ve algılarımıza doğrudan etki eden ifadeler kullanılsa daha uygun olurdu. Ötegezegen kelimesi gökbilimde sıkça kullanılmaya başlanan bir terim aslında. Bu kelime aynı zamanda yeni ve gökbilimciler tarafından benimsenmiştir. Uzaydaki tüm gezegenler gökbilimden uzak kişilere ötegezegen gelebilir. Ama gerçek bu değil. bunun için biraz gökbilim sözlüğüne bakmak gerekir. Şöyle; Güneş sistemindeki Jüpiter ve sonraki uzak gezegenler için dış-gezegenler tanımı kullanılır. Bu tanımlama sadece bizim sistemimiz için geçerlidir. Ötegezegen ise başka yıldızların çevresinde dolanan gezegenler için kullanılan genel bir terimdir. Bunun alt başlıkları da bulunmaktadır: Dünya benzeri, Jüpiter benzeri, sıcak Jüpiter, sıcak Neptün gibi. Bu anlamda ötegezegen kelimesini başka bir biçimde değil, doğrudan gökbilimcilerin anladığı şekilde görmek gerekir, çünkü bir terim.


Hubble teleskopu ve diğer uzay ile yer merkezli gözlemevlerindeki arşiv verilerini kullanan uluslar arası gökbilimci ekibi, erken evrende, gök adalar ile yıldız oluşturan gök adaların ortaya çıkışında aradaki bağlantıyı sağlayan önemli bir keşif gerçekleştirdi: En eski süper kütleli kara delik. Bu cisim evren tarihinde erken evrende oluşmuş bugüne kadar keşfedilmiş türünün ilk örneğidir. Şimdiye kadar arşiv verilerinde fark edilmeden kendini gizlemeyi başarmıştır. Gökbilimciler bu cisimlerin Büyük Patlamadan yalnızca 750 milyon yıl sonrasına denk gelen erken evrende süper kütleli karadeliklerin oluşma mekanizmasını anlamakta güçlük çekiyorlar . Tozla dolu, erken evrende oluşmuş yıldız oluşturan gök adaların merkezlerinde hızla büyüyen süper kütleli kara deliklerle ilgili ileri sürülen teoriler bilgisayar benzetimleriyle sınanıyor olmasına karşılık şimdiye kadar hiçbiri gözlenmemişti. Ancak şimdi, gökbilimciler erken evrende bulunan ve hızla büyüyen GNz7q adını verdikleri ilk kara deliği bulduklarını düşünüyor. Eldeki verilere göre bu cisim Büyük Patlamadan 750 milyon yıl sonra vardı. Mevcut teorilere göre süper kütleli kara deliklerin, parlak kusarlar oluşmadan önce, çevrelerindeki gaz ve tozu çekerek çok sayıda yıldız oluşmasını sağlayan ilk gök adalarda oluştu. Sayıları az olmakla birlikte bu tür parlak kuasar ve yıldız oluşturan gök adalar daha önce gözlenmişti. Keşif ekibi GNz7q adlı kara deliğin bu iki cisim arasındaki 'eksik halka' olduğunu düşünüyor. Veriler farklı yorumları da içine katarak GNz7q'nun gözlenen özellikleri teorik tahminlerle güçlü bir uyum içindedir. GNz7q'nun bulunduğu gök ada ise yılda 1600 Güneş kütlesinde yıldız oluşturuyor . GNz7q morötesi dalga boyu gözlemlerinde parlak, X-ışını dalga boyunda ise çok sönük görünüyor. Ekibe göre gök ada kırmızıöte dalga boyunda parlak iken, GNz7q gök adanın merkezindeki yığılma diskinde kendini saklıyor. Ekip şimdi cismi daha ayrıntılı incelemek için James Webb Uzay teleskopunun göreve başlamasını bekliyor. Önümüzdeki Haziran ayında hedeflenen konumuna ulaşacak olan teleskop o tarihten sonra gözlemlere başlayabilecek. James Webb'in yüksek teknolojiyle donanımlı gözlem yeteneği ile bu tür kara deliklerin nasıl evrildiği anlaşılabilecek. Notlar Işık, günlük yaşamda anlayamayacağımız kadar hızlı hareket eder. Gökyüzünde bir yıldız ya da gök adayı gördüğümüz an ise aslında onun geçmişteki görüntüsüdür. Örneğin Güneş'ten Dünya'ya ışık 8.3 dakikada ulaşır. Yani aslında Güneş'in 8.3 dakika önceki halini görürüz. Evrende en uzak cisimler zaman içinde de en uzakta olanlardır. Yani çok uzaktaki cisimlere bakan gökbilimciler aslında evrenin erken dönemine bakmış olurlar. Aslında bu bilgi gök adanın her yıl 1600 tane Güneş benzeri yıldız ürettiği anlamına gelmez. Tersine her yıl Güneş'in toplam kütlesinin 1600 katı kadar olan çeşitli kütlelerde yıldızların oluştuğu anlamına gelir.


Enceladus Avcı'nın Kuşağı'nın önünden geçti. Satürn çevresinde dolanan Cassini'den sorumlu proje ekibi Enceladus uydusunun Avcı'nın Kuşağı üzerinden geçeceği sırada, 11 Mart 2016'da, bu görüntüyü elde ettiler. Enceladus'un güney kutbundan fışkıran buz parçacıkları ile birlikte Avcı'nın farklı bir görüntüsü daha elde edildi. Bilindiği üzere Avcı takımyıldızı gökyüzünde en dikkati çeken takımyıldızlar arasındadır. Bu nedenle Avcı gerek profesyonel gerekse amatör gökbilimciler tarafından sıklıkla gözlenir. Bu sefer Avcı Satürn'den görüntülendi. Cassini'nin ilettiği görüntüde Enceladus Avcı'nın Kuşağı'nın merkezinde bulunan Epsilon Orionis'in önünden geçmektedir. Yıldız bizden 2000 ışık yılı uzaktadır. Bu tür gözlemler Enceladus'tan fışkıran buzlu parçacıkların bileşimleri hakkında bilgi vermektedir. Cassini bu fotoğrafı Enceladus'tan 923.000 km uzaktayken aldı.


Satürn'ün buz kaplı uydusu Enceladus, dünyadışı yaşam arayışı içinde yer almıyor. Milyarlarca yıl önce yüzeyi katılaşmış olan uydu güneşten çok uzakta yer aldığından sıvı haldeki suya sahip değildir. Bu da onun bilinen yaşam biçimlerinin barındıramayacağı anlamına gelir. Bazı dünyalar, 4200 km çapındaki Mars veya Jüpiter'in 2000 km çapındaki Europa uydusu yüzeyinin altında sıvı suyu barındırdığına ilişkin ipuçları vermektedir. Ancak yalnızca 800 km çapındaki Enceladus yüzeyin altında sıvı suyu barındırabilecek kadar sıcak bir iç yapısı yoktur. Enceladus yüzeyi -160 C derece gibi dondurucu bir sıcaklığa sahiptir. Tüm bunlara karşılık Cassini Uzay Aracı 2005 yılında Enceladus'un Güney Kutbu'ndan uzay boşluğuna suyun püskürdüğünü görüntüledi. Bu ise buz yüzeyinin altında sıvı halde bir su deposu olabileceği şeklinde yorumlandı. Daha sonra Cassini suyun tuzlu olduğunu ortaya çıkardı. Cassini'den gelen verileri değerlendiren bilim insanları güney kutbundaki ısı enerjisinin 13 milyar Watt dolayında olduğunu belirledi. Bu sırrı açığa çıkarmak için bilim insanları gelgit etkisi üzerinde duruyor. Güneş'ten gelen ışıma gelgit etkisiyle birleşince ısınmaya neden olabilir. Güneş Sistemi'ndeki cisimlerin oluştuğu gibi Enceladus'ta toz ve gazın birleşmesiyle oluştu. Dış Güneş Sistemi'ndeki Enceladus'un katı yüzeyi zamanla buzla kaplanarak büyüdü. Eğer Enceladus oluşum aşamasında radyoaktif maddeleri toplayabilseydi bunların bozunmasıyla yüzeyini kaplayan buzu eritebilirdi. Enceladus gibi küçük uyduların içindeki radyoaktif maddeler yeterli miktarda olmadıklarından gerekli ısıyı üretmezler ve uydu hızlı bir şekilde soğuyarak katılaşır. Bu nedenler Enceladus'un içinde başka bir süreçle ısı oluşmasaydı herhangi bir sıvı çoktan donmuş olurdu. Enceladus'un yüzeyinin altının sıvı su barındırabilecek kadar ılık olabilmesinin yolunu bilim insanları gel-gitin ısınmadaki etkisine bağlıyor. Enceladus'un Satürn çevresindeki yörüngesi hafif oval şeklindedir . Enceladus bu yörüngesiyle zaman içinde Satürn'e yaklaşır veya uzaklaşır. Satürn'e yakın olduğunda daha güçlü bir kütle çekim kuvveti hisseder. Bu da Enceladus yüzeyinde tıpkı lastik bir topun esnemesi gibi değişime neden olur. Yüzey esneyerek sürtünme etkisiyle sıcaklığın artmasına neden olur. Kütle çekim kuvvetinin etkisiyle uydunun güney kutbundaki bazı bölgelerde yer yer çatlaklar oluşur. Gel-git etkisiyle bu çatlaklar ya açılır ya da kapanır. Çatlaklar birbirlerine karşı birkaç metre hareket ederken aynı zamanda sürtünmenin etkisiyle yüzey sıcaklığını arttırırlar. Gel-git etkisiyle oluşan ısınma kuramını test edebilmek için bilim insanları Cassini Uzay Aracı'nın gönderdiği verilerle uydunun buzlu kabuğundaki gelgite bağlı değişimleri veren haritayı oluşturdu. Bunun için Cassini'deki Bileşik Kızılötesi Tayfölçer kullanıldı. Uydudaki en büyük etkinin nerede gerçekleştiğini bulmak ise en büyük sıcaklık değişimiyle ilgilidir. En çok değişim CIRS haritasında en ılık bölgelerde gerçekleşir. NASA'nın Goddard Uçuş Merkezi'nden Dr. Herry Hurford: Burada Satürn çevresindeki 2 derece ile 0.75 derece arasındaki değişim ısı değişimine neden olmaktadır. Örneğin 50 km'lik bir alanı kaplayan Damascus Sulcus bölgesi en sıcak bölgedir diyor. Ayrıca gel-gite bağlı zorlama uydunun iç kısımlarında çok daha fazla ve uzun ömürlü ısı üretir. Yaşamın oluşumu ve gelişimi için daha düzenli bir ortam gereklidir. Enceladus'un yörüngedeki yalpalaması ise olasılıkla düzensiz şeklinden kaynaklanır. Enceladus'un Satürn çevresindeki yörüngesinin tam dairesel olmaması üzerinde tork üretir. Ayrıca kendisinden daha büyük Dione uydusunun kütle çekiminden de etkilenir. Dione Enceladus'a göre Satürn'den daha uzaktadır. Bu nedenle Dione Satürn çevresinde 1 tam tur attığında Enceladus neredeyse 2 tur atar. Kaynak: NASA-Cassini


Birkaç yıldır araştırmacılar Satürn'ün halkaları içinde yüzen küçük uydu Enceladus'un buzlu yüzeyinin altında okyanus olup olmadığını tartışıyor. Elde edilen yeni kanıtlar buzlu yüzeyin altında gazoz gibi gazlı okyanus olduğu ve bunun da mikrobik yaşam için uygun olabileceğini söylüyor. Tüm hikaye Satürn Sistemi'ni keşfetmekle görevli olan Cassini ile birlikte 2005 yılında başladı. NASA'nın Jet İticileri Laboratuarı'ndan Dennis Matson: Jeofizikçiler buranın soğuk, ölü ve ilgi çekici olmayan sıradan bir yer olduğunu söylüyordu. Ancak sonuçlar hepimizi şaşırttı diyor. Cassini uydu üzerinde kaplan çizgileri şeklindeki çatlaklardan püsküren buz tanecikleri olduğunu buldu. Hareketli Enceladus'a karşılık aynı boyutlardaki Mimas'ta ise tam bir sessizlik hakimdi. Birçok araştırmacı buz fışkırmalarını yüzeyin altındaki suyun kanıtı olduğunu ileri sürdü. Sulu kısımların sıcaklıkları 0 C ölçüldü ve bu da suya ilişkin bir başka kanıttı. Ama bir başka sorun vardı: tuz nerede oluştu? Cassini, uyduya yaptığı ilk yakın uçuş ile karbon, hidrojen, oksijen, azot ve çeşitli hidrokarbon gazları olduğunu algıladı. Ancak bir okyanusta bulunması gereken tuzun varlığına rastlamadı. 2009 yılında Cassini eksik olan tuzu hiç beklenmeyen bir yerde gördü. Tuz aradığımız püsküren gazın içinde değildi. Sodyum ve potasyum tuzları ile karbonatlar buz tanecikleri içindeydi. Bu maddelerin varlığı bir okyanus olduğunu işaret ediyor. Okyanus içinde bu maddeler çözünmüş durumdadır diyor Matson. Son Cassini gözlemleri beraberinde başka bir ilginç keşfi getirdi: Cassini'in sıcaklık ölçümleri -85 C dereceyi gösterdi. Bu keşif bizim saatleri yeniden ayarlamamız demek. Bu sıcaklık ancak volkanik etkilerle açıklanabilir. Yüzey altındaki su yüzeydeki buzun bir kısmını eritmektedir. Bu bulgu bilim insanlarına buzlu kabuğun ne kadar kalın olabileceği sorusuna yanıt aramalarına neden oldu. Matson konuyla ilgili güzel bir benzetme yapıyor: Bir soda şişesinin kapağını ne kadar ileri fırlattığını ve içindekilerin nasıl fışkırdığını gördünüz mü? Matson ve arkadaşları yüzey altındaki sudaki çözünmüş gazların baloncuklar oluşturduğunu düşünüyor. Ortaya çıkan köpüklü suyun yoğunluğu buzdan daha az olduğundan yukarı çıkmak isteyecektir. Matson buna bir açıklama getiriyor: Suyun çoğu yüzeyi ısıtarak 300 metre kalınlıktaki buzlu yüzeyin ince bir noktasından dışarı püskürür. Ancak bazı durumlarda su yüzeyde delik açarak çıkar. Yüzeyi delinen kısımdaki su tekrar donar ve süreç yeniden başlar. Geriye başka bir açıklanmayan soru kalıyor: Tüm bunları oluşturan ısı nereden geliyor? Colorado Üniversitesi'nden Larry Esposito: Biz bunun gelgite bağlı olarak oluştuğunu düşünüyoruz diyor. Satürn'ün güçlü gelgitleri Enceladus üzerinde yoğun baskı oluşturarak onun şeklinin değişmesine yol açabilir. Bu da uydunun ısı üretmesine neden olur. Bu modele göre iç sürtünme nedeniyle ısınan buz eriyerek volkanik etkiyi hazırlar. Her ne şekilde oluyorsa olsun bir gerçek var ki Enceladus ısı üretiyor. Bu da yaşam için gerekli bir şey. Biz sıvı bir okyanusun organik ve enerji kaynağı olduğunu biliyoruz. Bunu Dünya'daki benzer durumlardan ve buralarda yaşayan organizmalardan biliyoruz diyor Esposito. Kimse buzun altında ne olduğunu bilmiyor. Ama bu küçük Satürn uydusunun söyleyecek çok şeyi varmış gibi görünüyor: püsküren buz tanecikleri ve yer altı okyanusu, yaşamı olası kılıyor.


Cassini uzay aracının ilettiği son verilerle, Satürn'ün uydusu Enceladus'un şimdiye kadar üretilmiş en ayrıntılı küresel kırmızıöte görüntüler elde edildi. Bu görüntüleri oluşturmak için kullanılan veriler uydunun kuzey yarıküresinin iç kısmından yüzeye çıkan buza dair güçlü kanıtlar sunuyor. Cassini'nin Görünür ve Kırmızıöte Haritalama Tayfölçeri Satürn'den, halkalarından ve on büyük buzlu uydusundan yansıyan optik ve kırmızıöte bölgedeki ışığı topladı . VIMS daha sonra ışığı, onu yansıtan malzemelerin yapısı hakkında daha fazla bilgi vermek amacıyla çeşitli dalga boylarına ayırdı. Cassini'nin Görüntüleme Bilimi Yardımcı Sistemi tarafından yakalanan görüntülerle birleştirilen VIMS verileri, Enceladus'un küresel tayfsal haritasını elde etmek için kullanıldı. Cassini araştırmacıları 2005 yılında çıplak göze parlak bir beyaz kartopu gibi oldukça yansıtıcı görünen Enceladus'un buzlu kabuğunun altındaki okyanustan buz taneleri ve buhar püskürttüğünü keşfetti. Yeni tayfsal harita kırmızıöte sinyallerin güney kutbundaki jeolojik aktiviteyi açıkça ortaya çıkardı. Bu bölge kaplan şeridi adı verilen yarıkların okyanustan buz ve buharın püskürdüğü yerlerdir. Ancak aynı kırmızıöte özelliklerin bazıları kuzey yarıkürede de görülmektedir. Bu, bilim insanlarına kuzey bölgesinin sadece taze buzla kaplı olduğunu değil, aynı türden jeolojik aktivitenin yüzeyin yeniden şekillenmesi- her iki yarıkürede de olduğunu söylüyor. Kuzeydeki yenilenen yüzey oluşumu, ya buzlu jetlerden ya da yüzey altı okyanustan yüzeye, kabuktaki kırılmalar yoluyla buzun aşamalı hareketinden kaynaklanıyor olabilir. Fransa'daki Nantes Üniversitesinden Gabriel Tobie: Kırmızıöte verileri bize güney kutbundaki yüzeyin genç olduğunu gösteriyor ki bu sürpriz değil çünkü o bölgeden püsküren buzlu maddeler olduğunu biliyoruz diyor. Şimdi, bu kırmızıöte gözler yardımıyla zamanda geri gidebilir ve kuzey yarıküredeki büyük bölgenin de genç göründüğünü ve muhtemelen zaman çizelgesinde uzun zaman önce o kadar aktif olmadığını söyleyebiliriz. NASA'nın Jet İticileri Laboratuvarından yönetilen Cassini aracı, yakıt besleme ünitelerini tüketmeden önce Satürn'ü 13 yıldan fazla süre yörüngede kalarak gözlemlerini gerçekleştirdi. Görevleri arasında Enceladus gözlemleri de bulunan araç Eylül 2017'de gaz devinin atmosferine çarptırıldı.


Cassini uzay aracı Satürn'ün buzlu uydusu Enceladus'un şimdiye kadar ki en ayrıntılı fotoğrafını üretti. Bilim insanları daha önce Voyager araçlarının ilettiği düşük çözünürlüklü görüntülerde Enceladus'un kuzey yarısının kraterlerle kaplı olduğunu düşünmüştü. Ancak Cassini'nin ilettiği yüksek çözünürlüklü fotoğraflar burada kraterlerden ziyade derin bir kanyonun daha fazla ilgi çektiği görüldü. Bölgede gözlenen kılcal çatlak şeklindeki yapılara uydunun her yerinde rastlanıyor. Cassini 28 Ekim'de Enceladus'un güney kutbunun sadece 49 km yakınından geçecek. Böylece uydunun çatlaklarını daha yakından inceleme fırsatı bulacak. Bilim insanları uydunun buzlu yüzeyinin altındaki okyanusta yaşam olabileceği üzerinde duruyor. Bu yakın geçişle yaşam olasılığına yönelik önemli verilere ulaşılabilir. Aracın bundan sonraki yakın geçişi ise 19 Aralık'ta gerçekleşecek. Araç bu tarihte Enceladus'un 4999 km yakınından geçerek uydu yüzeyinden gelen ısı miktarını ölçmeye çalışacak.


Cassini verileriyle yapılan bir araştırmaya göre Satürn'ün buzlu Enceladus uydusu geçmişte bir çarpışmaya uğramış olabilir. Araştırmacılara göre uydunun bir asteroitle çarpışması sonucu dönme ekseninin yön değiştirdi. Uydunun özelliklerini inceleyen ekip Enceladus'un dönme ekseninin normal ekseninden 55 derecelik açılı eğime sahip olduğunu gösterdiler. Cornell Üniversitesinden Cassini görüntüleme ekibi üyesi Radwan Tajeddine: Kutuptan ekvatora kadar uzanan fosil bir ize rastladığımızı düşünüyoruz diyor. Buzlu uydunun güney kutbunun çevresi jeolojik olarak aktif bir bölgedir ve burada uzun, çizgisel kırıklar yüzey boyunca uzanır. Kaplan desenleri olarak tanımlanan bu çizgilerin yoğun olduğu alan ekvatora da yakın olduğundan geçmişte bir asteroitin çarptığını işaret ediyor olabilir. Buradaki yapının iç süreçlerce başlatılması mümkün değil. Böylesi bir arazinin oluşması için anormal bir etki gereklidir diyor Tajeddine. Cassini 2005 yılında bu kaplan desenlerinden uzaya su buharı ve buzlu parçacıkların fışkırdığını görmüştü. Böylece uydunun yüzeyinin altında bir okyanus olduğu sonucuna ulaşılmıştı. Aslında bu fikir Enceladus'un kuzey ve güney yarıkürelerinin neden bu kadar farklı olduğunu da açıklıyor. Güney, jeolojik olarak genç ve aktif iken; kuzey daha yaşlı ve kraterlerle kaplıdır. Bunun nedeni bir çarpışma olabilir. Çarpışmanın olduğu güney bölgesi kuzeye göre daha genç ve düzgün şekilli görülecektir.


Satürn'ün Enceladus uydusu uzunca bir süredir Cassini tarafından gözleniyor. Nedeni ise bu uydudan uzaya fışkıran buz parçaları. Uydunun iç kısmından yüzeye düzenli olarak yükselen buza yönelik bir çalışma yapıldı. Cassini aracı, Enceladus'un yüzeyinden tam buz fışkırması gerçekleşirken geçiş yapıyordu ve bu ilginç olayı görüntülemeyi başardı. O günden bu yana bu ilginç uydu sürekli gözlem altında bulunuyor. Ama uydunun güneyi gökbilimcilerin son zamanlarda daha fazla ilgisini çekmeyi başardı. Çünkü buradaki subuharı kaplan çizgilerine benzetilen çatlaklardan, bir spreyden fışkırır gibi çıkmaktadır. Yüzeydeki fışkırmaların nedeni, uydunun bu kısmının ısıyı döngüsüdür. İşte gökbilimciler bunun nedenini araştırıyor. Nasıl oluyor da Enceladus'un güney kısmı ısıyı tutabilmektedir ve bu kısım neden daha gençtir? Yaklaşık dört yıl önce Cassini aracı, üzerindeki kızılötesi tayfölçeri ile uydunun güneyinde gerçekleşen bir ısı akışı algıladı. Isı akışı en az bir düzine kadar elektrik santralinin ürettiği enerji düzeyinde, 6 gigawattlık değerdeydi. Bölgede daha sonra yine Cassini'deki iyon ve yüksüz kütle tayfölçeri ile kayalardan gelen radyoaktif olarak çabuk çürüdüğü belirlenen argonun izine rastlandı. Hesaplamalara göre Enceladus sürekli olarak bu hızda ve sıcaklıkta gaz üretimini gerçekleştiremez. Satürn'den dolayı oluşabilecek gel-git hareketiyle bu kadar enerji akışı ortaya çıkmaz. Enceladus uydusunun yüzeyinin yaşı bölgeden bölgeye büyük oranlarda değişiklikler gösterir. Uydunun kuzeyindeki kraterli ovaların yaşı 4.2 milyar iken, Sarandib Planitia olarak adlandırılmış olan ekvatora yakın bölgenin yaşı 170 milyon ile 3.7 milyar yıl arasında değişiyor. Güney kutbu ise yaklaşık 100 milyon yıl yaşındadır. Dünya'nın kabuğu için oluşturulmuş bir model Enceladus için düzenlendi. Bunun için uydunun Satürn'e yakın olan kırık ve soğuk buzla kaplı yüzeyindeki kabukta bombe oluşturuldu. Bu modele göre uydunun iç kısmından gelen ve daha sıcak olan buz baloncukları yukarı çıkarken daha soğuk olan buz parçacıkları da bu yarıklardan içeri girmektedir. Burada sözü geçen sıcak buz tanımı, yüzeydeki buzun sıcaklığına göredir. Yüzeydeki buzun sıcaklığı 80 K derece (yaklaşık -200 C derece) iken, yüzeyin altındaki buz 273 K derece (0 C derece) olabilmektedir. Enceleduas'daki bu çevrimin geçtiğimiz 100 milyon ile 2 milyar yıl arasında oluştuğu ve o her 10 milyon yılda maksimuma ulaştığı düşünülüyor. Yine modele göre dile getirilen bu varsayıma göre, en aktif bölge uydunun % 10'unu oluşturan güney kutbu bölgesi. Kaynak: NASA/JPL


NASA'nın Cassini uzay aracı Satürn'ün uydusu Enceladus'ta Dünya'daki okyanusların derin yerlerinde gözlenen hidrotermal etkinlikler olduğunu kanıtladı. Böylece ilk kez Dünya dışında başka bir yerde benzer hareketliliğin açık kanıtları elde edilmiş oldu. NASA Bilim Projeleri Yönetimi'nden ortak yönetici ve astronot John Grünsfeld: Bu kanıtlar bir yeraltı okyanusun var olduğunu ispatlar. Ama sadece bu değil, yüzey altındaki okyanus belki de canlı yaşamı için uygun ortam oluşturmaktadır diyor ve ekliyor: Bu olasılığın yanıtı aynı zamanda başka ve önemli bir sorunun yanıtını da verecektir: Evrende yalnız mıyız? Deniz suyu katı kayasal yüzeyle tepkimeye girer ve ortaya sıcak, maden yüklü çözeltinin gözlendiği bir oluşum olan hidrotermal hareketlilik oluşur. İki bilim dergisinde yayınlanan makalelerde, buzlu uyduda benzer süreç gerçekleşiyor olma durumu ele alınıyor. Eldeki veriler bunun doğru olduğu yönünde işaretler etmektedir. Bu bilimsel dergilerden ilki olan Nature'de, Satürn Sistemi'nde mikroskobik kaya taneleri üzerindeki araştırma yayınlandı. Cassini verileriyle üretilen çalışmaya göre Enceladus'un yüzeyinin altındaki sıcak su içindeki çözünmüş mineraller, buldukları çatlaklardan yüzeye büyük bir hızla çıkarken daha soğuk suyla temas ederken aynı zamanda uzayın soğuk olması nedeniyle buz kristallerine dönüşüyor. Bu hareketlilik aynı zamanda dört yıl süren bilgisayar benzetimleri ve laboratuvar deneyleriyle de gösterildi. Böyle bir durumun olması için suyun 90 Celcius derece kadar sıcak olması gerekiyor. Makalenin başyazarı Colorado Üniversitesi'nden Sean Hsu: Buzlu uydunun yüzeyinden gayzerler yoluyla fışkıran ve okyanus tabanından gelen küçük kaya taneciklerini fark ettiğimiz için çok şanslıyız diyor. 2004 yılında Satürn yörüngesine yerleşen Cassini uzay aracı, o zamandan bu yana kozmik toz analizörü aletiyle büyüklüğü 6 ile 9 nanometre arasında değişen silikon bakımından zengin kum tanecikleri tespit etti. Bu tanecik verileri bilim insanlarına önemli ipuçları verdi. Dünya üzerinde kum tanelerinin oluşmasının en iyi yolu belirli aralıklarla ortaya çıkan hidrotermal hareketliliktir. Benzer durum Enceladus'ta da gerçekleşiyor olabilir. Yüzeyin altındaki okyanusun dibindeki sıcak su yükselirken soğuk suyla karşılaşarak soğur. Yüzeyde çatlak bularak dışarı fışkıran tuzlu su kristalleşerek kum tanelerine dönüşür. Araştırmacılar bu olayın gerçekleşebilmesi için Enceladus'un yüzeyinin çok gözenekli olması gerektiğini belirtiyor. Geophysical Research Letters'da yayınlanan diğer araştırmada ise Enceladus'un güney kutbunda gözlenen gaz ve buz dumanındaki metan izine vurgu yapılarak hidrotermal hareketliliğin varlığını ele alıyor. Daha önce Cassini verileriyle modellenen püskürmelerde bol miktarda metana rastlanmıştı. Ekip okyanus içindeki yüksek basınçta buzlu sıkı kafes örgülü kristal içinde metan moleküllerinin oluşabileceğini düşünüyor.


NASA'nın Cassini uydusunun ilettiği yeni görüntülerde Satürn'ün uydusu Enceladus yüzeyinde parlak bölgeler kendini gösteriyor. Uydunun yeni görüntülerinde güney kutbuna ilişkin yeni ayrıntılar ve beklenmedik dokular göze çarpıyor. 6 Kasım 2011 tarihinde elde edilen bu görüntüler aynı zamanda bölgeye ait şimdiye kadar elde edilen en yüksek çözünürlüğe sahip. Cassini'nin radarı ile elde ettiği bu görüntülerde birkaç yüz km'lik alanı kaplayan, buz parçacıkları ve su buharı püskürten kaplan çizgilerinin tamamı görünmüyor. Görüntüler 63 derece güney enlemi ve 51 derece batı boylamına ait. NASA'nın Jet İticileri Laboratuarı'ndan Steve Wall: Cassini'nin gönderdiği bu şaşırtıcı veriler en parlak bölgelerin bir kısmına ait. Sanki birileri ucu sivrileştirilmiş buz çivileriyle burayı süslemiş gibi. Elbette bunun nasıl olduğunu henüz açıklayamıyoruz diyor. Bilim insanları böylesi su-buz yarığının oldukça yakından çekilmiş görüntüsünü inceliyor. Yeni görüntüler önceden fark edilmeyen dalgalanmaları ve birçok karmaşık desenleri ortaya çıkardı. Bu kısımların şimdi derinlik ölçümleri daha iyi yapılabildi. Alandaki 33 derece eğime sahip çatlaklar, 650 metre derinliğe ve 2 km kadar genişliğe sahip olabiliyor. Enceladus'taki bu görüntüler Satürn'ün en büyük uydusu Titan ile de benzerlikler gösteriyor. Titan'ın krater Sinlap'ı kuşatan bölgesinde de benzer parlaklıklar bulunuyor. Buradaki parlaklıkların aynı olup olmadığı ise zamanla öğrenilecek.


Cassini Uzay Aracının 21 Kasım 2009'da Satürn uydusu Enceladus'un 2000-3000 km yakınına yaptığı uçuş sırasında bir fışkırma tespit etti. Uydunun güney kutbunun yakınından geçen araç bu bölgedeki çatlaklardan diğer kısımlara göre daha sıcak olan jet fışkırmaları olduğunu buldu. 10 ile 16 mikron dalgaboylarında alınan görüntü, 175 km uzunluğundaki Bağdat Sulkus bölgesinin 40 km'lik şerit içindeki 5-10 km'lik bölümü kapsıyor. Bölgenin sıcaklığının 180 Kelvin'den (yaklaşık -90 C) daha sıcak olduğu sonucuna ulaşıldı. 2 Boyutlu elde edilen görüntülerde çatlaklardan su buharı, buz parçacıkları ve organik bileşikler fışkırıyor. Her iki haritadaki renkler farklı sıcaklık dağılımlarına karşılık geliyor. Renk dağılımına göre sıcaklık değerleri mor-kırmızı-turuncu-sarı sıralamasına göre artış göstermektedir. |Yüksek çözünürlüklü görüntüler için; Soldaki görüntü Sağdaki görüntü Kaliforniya'daki Jet İtici Güç laboratuarı Cassini Projesi sorumlularından Bob Pappalardo, Enceladus'un kendilerini hala şaşırtmaya devam ettiğini söylüyor. Cassini'nin Enceladus'a yaptığı her yakın uçuş sonrasında bilinmeyen ve şaşırtan yeni özellikler keşfediliyor. Enceladus'un sözkonusu bölgesinde 30'dan fazla gayzer olduğu ve bunların 20'sinin yeni keşfedildiği belirtiliyor. Bu gayzerlerden çok güçlü fışkırmalar olduğu tespit edildi. Bu jetlerin şiddeti zaman içinde değişebiliyor. Southwest araştırma enstitüsünden John Spencer bölge sıcaklığının Dünya koşullarına göre soğuk olduğuna dikkat çekiyor. Bölge bize göre soğuk olmasına karşılık, yüzeyin altının buzu eritmeye yettiği görülüyor. Bu özelliğiyle de Enceladus Güneş Sistemi'nin en ilginç cisimlerinden biridir. Kaynak:


NASA'nın Satürn ve uydularını izleyen Cassini aracı verilerini inceleyen araştırmacılara göre Enceladus uydusunun buzlu yüzeyinin altında kesinlikle okyanus bulunuyor. Araştırmacılar okyanusun varlığını uydunun çok küçük salınımlar yapmasına bağlıyor. Uydunun özellikle güney kutbu dolayında gözlenen yüzeydeki kırıklardan püsküren maddenin sıvı su, buzlu parçacıklar ve basit organik maddelerden oluştuğu daha önce belirlenmişti. Cassini verileriyle gerçekleşen önceki çalışmalarda güney kutup bölgesinin altında sıvı sudan oluşmuş deniz olabileceği üzerinde durulmuştu. Aracın uydunun bu bölgesine yaptığı yakın geçişlerde elde edilen kütle çekimi verileri küresel bir denizin varlığını işaret etmişti. Öncekilerden bağımsız şekilde eldeki kanıtlara göre gerçekleşen yeni çalışma ile okyanusun varlığı onaylanmış oldu. Cornell Üniversitesi'nden Peter Thomas: Elimizde yılların ve çeşitli disiplinlerin verileri vardı ve hepsini kullanarak bir sonuca ulaşmak zor oldu. Ancak sonuçtan eminiz diyor. Araştırmacıların elinde 2004'ten bu yana Satürn Sistemini inceleyen Cassini'nin yedi yıllık eşsiz arşivi vardı. Uydunun yörüngesi ve kendi eksenindeki dönüşü nedeniyle yüzeyde oluşan küçük değişimler, oldukça hassas bir şekilde ve özellikle kraterler temelinde görülmeye çalışıldı. Sonuçta Enceladus'un Satürn çevresindeki yörüngesinde küçük ama ölçülebilir büyüklükte yalpaladığı fark edildi. Enceladus gibi Satürn çevresindeki uydular dev gezegene bir yaklaşıp bir uzaklaştığından, kusursuz bir küre şekline sahip değildirler. Yörüngelerindeki hızları Satürn'e olan konumlarına göre bazen artar bazen azalır. Cassini çalışma ekininden SETI Enstitüsü'nden Matthew Tiscareno: Uydunun çekirdeği ile yüzeyi arası katı olsaydı bu yalpalama ölçülemeyecek kadar küçük olacaktı. Yalpalamanın ölçülecek büyüklükte olması bu alanın sıvı maddeyle dolu olduğunu gösterir diyor. Uydunun iç kısmında üretilen fazla ısının nedeni Satürn'ün güçlü çekimi olabilir. Berkeley'deki Kaliforniya Üniversitesi'nden Uzay Bilimleri Enstitüsü bilimcilerinden Carolyn Porco: Şimdi Enceladus hakkındaki bilgimiz bir adım daha öteye gitti. Bu bilgi diğer gezegenlere gelecekte yapılacak uzun ömürlü yörünge araç keşiflerinde yüzeyin içine dalış yapılabileceğini gösteriyor diyor. Enceladus'un hikayesi Cassini'nin büyük başarı sağladığı alanlardan biridir. Bilim insanları ilk kez 2005'te buzlu uyduda tüysü izler tespit etmişti. O zamandan bu yana uydunun özellikle güney bölgesinden fışkıran maddenin yapısı tartışılır olmuştur. En son bu maddenin okyanusun dibindeki termal etkinlikle oluştuğu önerilmişti. Cassini 28 Ekim'de Enceladus'a şimdiye kadar ki en yakın geçişini yapacak. Araç bu tarihte uydu yüzeyinin sadece 49 kilometre yakınından geçecek.


Güneş Sistemi'nde bolca bulunan buzlu uydulardan biri olan Satürn'ün Enceladus uydusunun iç kısmının yaşama ev sahipliği yapacak kadar 'sıcak' olduğu belirlenmişti. Enceladus, Dünya'dan uzak olmasına karşılık farklı yöntemlerle üzerinde çalışılması kolay bir cisimdir. Buzla kaplı kabuğunun altında Jüpiter'in Europa uydusunda olduğu gibi okyanus olması araştırmacıları şaşırtmıştı. Şimdiki soru ise bu okyanusta yaşam olup olmadığının nasıl anlaşılacağı üzerine. Bu sorunun yanıtı Europa için zor olmasına karşılık Enceladus için değil. Güney kutup bölgesinde buz gayzerleri gözlendiğinden kabuğunun ince olması sonucu çıkarılıyor. İyi de ne kadar ince? Gezegen bilimcileri bu sorunun yanıtını bulduklarını düşünüyor. Cassini uzay aracı 2004 yılında Satürn görevine başladığından bu yana özellikle Enceladus'u incelemiştir. Başta uydudaki buz gayzerlerini gözleyen uydu şimdi bilinen 100'den fazla su jeti kaynağını ortaya çıkarmıştır. Uluslararası bağımsız araştırma grubu uydunun kabuk kalınlığını belirlemek için elde edilen verileri kullanarak bilgisayar benzetimi oluşturdular. Cassini'nin yüksek çözünürlüklü verileri esas alınarak yapılan çalışmanın bir sonucu üstteki görselde görülüyor. Buna göre kabuk kalınlığı güney kutbundaki kraterde 5 km ile ekvator bölgesi 35 km arası kalınlığa sahip. Astronomik ölçekte bu kalınlık kağıt gibi ince bir kabuğun varlığını gösterir. Bu da 505 km genişliğindeki uydunun 360-370 km çekirdeği olması demektir. Geriye 18-22 km ortalama kalınlıkta kabuk ve okyanus katmanları kalır. Modeldeki buz kalınlığı güney kutbunda kabuğun kalınlığının 5 km'ye kadar düştüğünü gösterir. Bunun nedeni uzaya kaçan suyun oluşturduğu çatlaklar ve yarıklar olabilir. Geçtiğimiz yıl uzaya saçılan buz zerreciklerinde silis parçacıkları ve metan olduğu görülmüştü. Bu da kabuğun altındaki okyanusta hidrotermal hareketlilik olduğu şeklinde yorumlanmıştı. Enceladus'ta su gayzerlerinin olması oldukça ilginçtir. Ancak kabuğunun düşünülenden çok daha ince olması da aynı derecede şaşırtıcıdır.


NASA'nın Cassini görevi araştırmacılarının öne sürdüğü yeni modele göre Satürn'ün Enceladus uydusunda milyarlarca yıldır süren hidrotermal aktivitesinin nedeni çok gözenekli bir çekirdeğe sahip olması olabilir. Enceladus'daki olağanüstü jeolojik etkinliğin enerjisinin kaynağı ne? Bilim insanlarının on yıldır cevabını aradığı bu sorunun çözümü yakın olabilir. Cassini, Enceladus'un güney kutbu yakınlarındaki kırıklardan basit organik moleküller de olmak üzere su buharı ve buzlu parçacıklar püskürttüğünü bulmuştu. Yapılan ek araştırmalar uydunun buzlu kabuğunun altında küresel okyanus olduğu belirlendi. Uzaya püsküren jetlerin nedeni bu okyanustu. Cassini'nin sağladığı çok sayıdaki kanıt hidrotermal aktivitenin okyanus tabanında sıcak suyun kaya ile kimyasal etkileşime girdiğini- gerçekleştiğini gösteriyor. Sıcak hatlardan biri en az 90 0C sıcaklıkta gerçekleşen hidrotermal kimyanın ürünü olduğu düşünülen küçük kaya taneleridir. Bu sıcaklık için gereken enerji miktarı radyoaktif bir elementin parçalanması ile elde edilebilecek enerjiden daha fazladır. Araştırmanın baş yazarı Fransa'daki Nantes Üniversitesinden Gael Choblet: Enceladus'ta aktif olan sürecin nedeni olan güç hep gizemliydi, ancak şu anda uydunun kayalık çekirdeğinin yapısı ve içeriğinin gerekli enerji üretiminde anahtar rol oynayabileceğini düşünüyoruz diyor. Choblet ve ekibi yüzde 20 ile 30'luk boş alana sahip gevşek arazinin aktif rol oynadığını keşfettiler. Yaptıkları simülasyonlar Enceladus'un Satürn çevresinde dolanırken gözenekli kayaların bükülerek ya da rahatlayarak ısı ürettiğini gösterdi. Gevşek olan iç kısım okyanustan gelen suyun derinlerden ısınıp yükseldiğini gösteriyor. Bu da suyun kayalarla etkileşime girmesine neden olmaktadır. Modeller bu hareketliliğin uydunun kutuplarında azami ölçüde gerçekleştiğini gösteriyor. Sıcak ve mineral yüklü su, deniz tabanından yukarı doğru tırmanarak uydunun güney kutbundaki buz kabuğunu (1 ile 5 km kadar) inceltir. Uydudaki buz kabuğunun ortalama kalınlığı 20-25 km'dir. Böylece yüzeyde oluşan kırıklardan su uzaya doğru püskürür. Çalışma ile Enceladus'un kuzey ve güney kutuplarının neden farklı olduğu sorununu da çözmektedir. Uydunun güneyi ne kadar aktif, gençleşen ve ince ise, kuzeyi de o kadar çok sayıda kraterli ve eski yüzeylidir. Araştırmacılara göre güneydeki buz kabuğu biraz daha inceldiğinde ani ısınmanın biteceğini düşünüyor. Araştırmacılar zaman içinde (25-250 milyon yıl) okyanusun çekirdeği de kaplayacağını düşünüyor. Burada Dünya'daki okyanusların hacminin yüzde ikisi kadarlık sudan bahsediliyor. Enceladus'daki ısının kaynağı olarak daha önce Satürn'den kaynaklanan gel-git kuvvetleri gösterilmişti. Ancak modellere göre bu gereken enerji için yeterli değil. Öyle ki bu kuvvete karşılık okyanus 30 milyon yıl içinde donardı. Geçmişteki çalışmalar gelgit sürtünmesinin uydunun çekirdeğinde nasıl ısı ürettiğini göstermiş olsa da varsayım oldukça basit düzeyde kalmış ve uyduyu iki boyutta ele almıştır. Bu çalışma ile modelin karmaşıklığı arttırıldı ve uydu üç boyutlu olarak alındı. 1997'de fırlatılan Cassini aracı, 2004'den 2017'ye kadar Satürn çevresinde görev yaptı. Araç özellikle Enceladus'daki fışkırmalar ve Titan'daki sıvı metan denizlerini ortaya çıkardı. Araç 15 Eylül 2017'de Satürn atmosferine çarptırıldı. Cassini son ana kadar veri aktarımını sürdürdü. 1 Yorum Bence puskurme o kadar derinden degil. Sicak su akintilari zamanla tasidiklari maddeyi yanardag konileri seklinde biriktirmis olmali. Bu sayede sicak su yuzeye kadar dagilmadan gelebiliyor. Yoksa 90C isinin olusturacagi basinc kilometrelerce suyun basincini baska turlu yenemez. Bu yanarag ya da gayzerler yuzeye kadar ulasmasa da cok yakina kadar geliyor olabilir.


Satürn'ün Enceladus uydusunun yüzeyinden tebeşirle çizilmiş gibi birden fazla ilginç çizgiler belirmiş. Çizgilerin nedeni su buharı ve buz karışımının dışarı fışkırması. Böylesi bir görüntü ancak Satürn Sistemi'ni izleyen NASA'nın Cassini uzay aracı ile mümkün. Bu basit organik parçacıklar uydunun yüzeyinin altından geliyor ve orada bir sıvı su okyanusu olabilir. Bu fıskiyeler Enceladus çevresinde buz, toz ve gazdan oluşan bir hale oluştururken aynı zamanda da Satürn'ün E halkasına katılıyor. Enceladus Güneş Sistemi'nde kendi gezegeninin kimyasal bileşimini önemli ölçüde değiştiren tek uydudur. Haziran ayında NASA'nın büyük katkılarıyla yapışmış olan Avrupa Ajansı'nın Herschel Uzay Gözlemevi Satürn'ü bir simit ya da halka gibi çevreleyen su buharı bulutunun nedeninin Enceladus olduğunu belirledi. Kalınlığı 60 000 km ile 600 000 km arasında değişkenlik gösteren halka Satürn'ün üst atmosferindeki su kaynağı olarak görülüyor. Çok büyük olmasına karşılık su buharı bulutu görünür ışığı geçirdiğinden dolayı optik teleskoplarla fark edilemedi. Ancak bulutu Herschel kızılötesi görüş yeteneği sayesinde görebiliyordu. NASA'nın Jet İticileri Laboratuarı'ndan Herschel proje ekibinden Paul Goldsmith: Herschel'in görüş yeteneği ile güneş sistemimizdeki gezegenleri ve milyarlarca ışık yılı uzaklıktaki gökadaları görebiliyor ve onlar hakkında bilgi edinebiliyoruz diyor. Satürn çevresini saran halkanın keşfi bir sürpriz değildi. NASA'nın Voyager ve Hubble araçları Satürn'ün çevresini saran bir bulut olduğuna ilişkin verileri ortaya koymuştu. Ardından 1997 yılında Avrupa Uzay Ajansı'na bağlı Kızılötesi Uzay Gözlemevi Satürn'ün üst atmosferinde su varlığını doğruladı. NASA'nın milimetre altı Gökbilim dalga uydusu 1999'da uzak kızılötesi dalga boylarında Satürn'ün çevresindeki suyun varlığına işaret eden verileri ortaya koymuştu. Satürn atmosferine üst katmanlardan giriş yapan su buharı alt katmanlara yönelir. Bu çevrim için atmosfere dışarıdan su moleküllerinin girişi olmalıdır. Şimdiye kadar bunun nasıl ve nereden gerçekleştiği sırrını koruyordu. Araştırmacılar bu sırrın çözümü için Herschel verilerinin ışığında yapılan bilgisayar modelleri ve Enceladus uydusundaki fışkırma iplikçikleriyle oluşan dev su buharı bulutu gözlemlerini birleştirdi. Araştırma ekibi üyelerinden Kolorado Üniversitesi Atmosfer ve Uzay Fiziği Laboratuarı'ndan Tim Cassidy: Gözlem verisi olmadan oluşturulan model ile Cassini, Voyager ve Hubble Teleskopu ile elde edilen veriler birbiriyle uyum içinde olması gerçekten sürpriz oldu diyor. Halkalardaki su buharının yaklaşık % 3-5'i atmosfere düşmektedir. Bulut modelleri ile birlikte Herschel ölçümleri de Enceladus'un Güney Kutbu'nda kaplan çizgileri olarak tanımlanan kırıklar hakkında bilgi verdi. Cassini uzay aracındaki Morötesi Görüntüleme Tayfçekeri'nin verileri uydudan her saniye 200 kg su buharı fışkırdığını gösterdi. 2009 ve 2010'daki halka ve bulut modelleri Herschel ölçümleri sonucunda Enceladus'tan gelen su buharı oranını hesaplamayı başardık. Tamamıyla farklı bir yöntemle hesaplanan bu sonuçla UVIS bulguları birbirine çok yakın diyor Cassidy. Tuscon'daki Gezegen Bilimleri Enstitüsü'nden UVIS bilim ekibi üyesi Candy Hansen: Enceladus'un bıraktığı suyu ve ardından son ürün olan atomik oksijeni görebiliriz. Satürn Sistemi gerçekten çok güzel. Suyun nereye gittiğini ise Herschel ile izliyoruz diyor. Halka içindeki su moleküllerinin küçük bir kısmı Satürn atmosferinde hidrojen ve oksijen atomlarına ayrılır. Su halkası hidroksit, hidrojen ve oksijen atomlarının ayrıştırma süreçlerine tabidir. Oksijen Satürn Sistemi boyunca yayılmıştır. Cassini daha önce Satürn Sistemi'nde atomik oksijeni keşfetmişti. Bunun nereden geldiğini kimse bilmiyordu. Şimdi ise biliyoruz diyor Hansen ve ekliyor: Enceladus Satürn ve çevresinde şaşırtıcı kadar derin etkisi olan küçük bir uydu.


Evren, X-ışınları, gama ışınları ve nötrinolar gibi enerjik parçacıklarla doludur. Bununla birlikte yüksek enerjili kozmik parçacıkların çoğunun kökeni açıklanamamıştır. Uluslararası bir gökbilimci ekibi bunları açıklayan bir senaryo önerdi: düşük aktiviteye sahip karadelikler yüksek enerjili kozmik parçacıkların fabrikaları olabilir. Gama ışınları görünür ışıktan daha enerjik fotonlardır. Uzay uyduları megaelektron volttan gigaelektron volta kadar farklı enerjili kozmik gama ışınları tespit etti. Nötrinolar kütlesi neredeyse sıfır olan atom altı parçacıklardır. Sıradan madde ile ender etkileşime girerler. IceCube Nötrino Gözlemevindeki araştırmacılar ayrıca yüksek enerjili kozmik nötrinoları da ölçtüler. Hem gama ışınları hem de nötrinolar evrendeki güçlü kozmik ışın hızlandırıcıları veya yoğun ortamlar tarafından oluşturulmalıdır. Ancak kökenleri bilinmemektedir. Özellikle güçlü jetleri olan aktif süper kütleli karadeliklerin yüksek enerjili gama ışınlar ile nötrinolar yaydığı düşünülmektedir. Bununla birlikte son çalışmalar gözlemlenen gama ışınları ve nötrinoların bununla açıklanamadığını, başka kaynakların da olması gerektiğini ortaya koymuştur. Yeni model sadece aktif karadeliklerin değil aynı zamanda aktif olmayan yumuşak olanların da bu tür ışınları yayması gerektiğini gösterdi. Tüm gökadaların merkezlerinde süper kütleli karadelik olduğu düşünülmektedir. Madde bir karadeliğe yakalandığında büyük miktarda kütle çekim enerjisi açığa çıkar. Bu sırada gaz ısınarak yüksek sıcaklıkta plazmaya dönüşür. Karadelik çevresini saran gazın sıcaklığı on milyarlarca santigrat dereceye kadar ulaşabilir ve plazma megaelektron volt aralığında gama ışını üretebilir. Bu tür yumuşak karadelikler evrende sayısız miktarda çoktur. Araştırma ekibi bu tip süper kütleli karadeliklerden elde edilen gama ışınlarının megaelektron volt aralığında gözlenen gama ışınlarına önemli ölçüde katkı sağlayacağını belirledi. Plazmada protonlar, insan yapımı en büyük parçacık hızlandırıcı olan Büyük Hadron Çarpıştırıcısı ile elde edilenden yaklaşık 10,000 kat daha yüksek enerjilere hızlanabilir. Hızlandırılmış protonlar kozmik nötrino verilerinin daha yüksek enerjili kısmını açıklayabilen madde ve ışınım ile etkileşim yoluyla yüksek enerjili nötrinolar üretir. Bu da önceki araştırmalarda ifade edildiği gibi aktif karadeliklere uygulanabilir. Hem aktif hem de aktif olmayan galaktik çekirdeklerde bulunan süper kütleli karadelikler geniş bir enerji aralığında gözlenen IceCube nötrinolarının büyük kısmını açıklayabilir. Gelecekte yapılacak gözlem programları kozmik yüksek enerjili parçacıkların kökenini belirlemek için önemlidir. Önerilen senaryoya göre nötrino kaynakları megaelektron volt mertebesinde gama ışını üretir. Mevcut gama ışını detektörlerinin çoğu bunları tespit edecek şekilde ayarlanmamıştır; ancak gelecekteki gama ışını deneyleri, yeni nesil nötrino deneyleri bu tür sinyalleri saptayabilecektir. Makale adresi: http://dx.doi.org/10.1038/s41467-021-25111-7


Satürn çok ilginç uydulara sahip. Atmosferi olan Titan, buz fışkırtan Enceladus ve yüzeyi kraterlerle kaplı Epimetheus gibi. Yüksek çözünürlükteki bu görüntü uzayın tehlikelerine işaret ediyor. Uzun çapı 113 km olan biçimsiz Epimetheus uydusu atmosferi tutacak bir kütle çekimine sahip olamayacak kadar küçüktür. Yine aynı sebeple jeolojik olarak aktif değildir. Bu nedenle yüzeyindeki kraterleri silecek bir etken yok. Eski, yeni kraterler aynen korunarak kalmıştır. Epimetheus'un görünen yüzü Satürn'ün tersi yöndedir. Görüntü Cassini uzay aracı tarafından 21 Şubat 2017'de alınmıştır. Araçtaki dar açılı kamera ile 939 nanometrelik yakın kızılötesi ışık altında çekilen bu fotoğraf uydunun delik deşik olmuş yüzeyini ayrıntılarıyla göstermektedir. Fotoğraf alındığı sırada Cassini uydudan 15.000 kilometre uzaktaydı. Görüntü ölçeği piksel başına 89 metredir. Yüksek çözünürlükteki görsel için tıklayınız. Telif: NASA/JPL-Caltech/Space Science Institute


Bilim insanları EPOXI aracı ile Hartley 2 kuyruklu yıldızında görülen jetlerin kaynağının yüzeydeki toz ve gaz olduğunu belirledi. Görüntüler NASA ve diğer bilim insanlarınca incelenmeye devam ediyor. Şekli fıstığa benzetilen Hartley 2 kuyruklu yıldızından fırlayan buz parçacıklarının büyüklükleri bir golf topunun büyüklüğünden basketbol topu büyüklüğüne kadar değişiyor. Aynı zamanda farklı bir sürecin gerçekleştiği orta kısımda ise su buharı çıkışı gözlendi. Bu yeni bilgiler gerek kuyruklu yıldızların gerekse de gezegenlerin doğasının daha iyi anlaşılmasına katkı sağlıyor. Uzay aracı daha önce ziyaret ettiği kuyruklu yıldızlar ile Hartley 2 verilerini de karşılaştırıyor. EPOXI 2005 yılında Tempel 1'de gerçekleşen bir patlamayı yakalamıştı. Maryland Üniversitesi'nden Michael A'Hearn: Bir kuyrukluyıldızda karbondioksit gazı bulutu jetlerinin çevresindeki buz parçalarını ilk kez gördük. Böylesi parçacıkları daha önce Tempel 1'de de aramış ancak görememiştik diyor. Yeni bulgular Hartley 2'nin çekirdeğinin Tempel 1 ve diğer üç kuyrukluyıldızdan farklı olduğunu gösteriyor. Hartley'i anlamanın yolu karbondioksit ve düzgün ancak sert yüzeyini ısıtan güneş ışığının etkisiyle buharlaşan sudan geçtiği düşünülüyor. Brown Üniversitesi'nden Pete Schultz: Çekirdeği çevreleyen yapıları görünce afalladık. Üç boyutlu görüntüde çekirdeğin önünde ve arkasında görülen kristal kar küreleri burada kartopları olduğunu ortaya çıkarmaktadır diyor. Hartley 2'nin yüzeyinin büyük bir bölümü Tempel 1 gibidir. Kuyrukluyıldızın düz bir alanından dışarı kaçan tozun su buharı ile birleştiği görülmektedir. Ancak Hartley 2'nin düz olmayan, pürüzlü yüzeylerindeki buz parçacıkları ile karbondioksit jetleri ise çok farklı. Maryland Üniversitesi'nden EPOXI görevinden sorumlu müdür yardımcısı Jessica Sunshine: Karbondioksit jetleri ve dışarı püsküren su buzu nedeniyle pürüzlü yüzeylerin çevresinde buz ve kar bulutları oluşuyor diyor ve ekliyor: Pürüzsüz orta alanın altında su buzu ve su buharı görüyoruz. Su buharı kuyruklu yıldızın gözenekli yapısı nedeniyle ortaya çıkıyor. EPOXI projesi yöneticisi Tim Larson ise EPOXI aracının hala görevi başında olmasının şaşırtıcı olduğunu belirtiyor. Bilim insanları kuyruklu yıldızdaki kar fırtınalarının ne kadar süredir ve hangi yoğunlukta gerçekleştiğini öğrenmek istiyor. Çünkü bu bilgi 4,5 milyar yıl önce oluşmuş kuyruklu yıldızın yaşamını ortaya çıkaracak. EPOXI görevi aslında güneş sistemi dışındaki gezegen yani ötegezegen avcılığı ve Hartley 2 kuyruklu yıldızı için Genişletilmiş İnceleme den oluşuyor. Kaynak: NASA-EPOXI


Michigan Üniversitesi'ndeki gökbilimciler Epsilon Aurigae yıldızının görüntülerinde ilginç bir şey keşfettiler. Yıldızın görüntülerinin büyütülerek yapılan incelemede, Epsilon Aurigae'nin görülmeyen eşinin gölgesinin yıldızın üzerine düştüğü gözlendi. Epsilon Aurigae, arabacı takımyıldızının en parlak beşinci yıldızıdır. Yıldız 175 yıldır izleniyor. Yıldızın her 27 yılda bir parlaklığının değiştiği ve bunun da 1 yıldan biraz fazla sürdüğü biliniyor. Bu da yıldızın bir başka ve görünmeyen bir eşinin olduğunu gösteriyor. Bu eş yıldızın çevresinde dolanan bir nesne olabilir mi? Kabul gören görüşe göre ışık yaymayan yıldızın karanlık eşi ile birlikte bu küçük yıldızı saran kalın bir toz diski bulunuyor. Tüm sistem dünyaya göre aynı düzlemde bulunuyor. Yeni görüntüler bu bilgilerin doğru olduğunu kanıtlıyor. Görüntüler Epsilon Aurigae'nin önünden geçen nesnenin yoğun, ince, karanlık ama kısmen saydam bir bulut olduğunu gösteriyor. Michigan Üniversitesi Astronomi Bölümü'nden Prof. John Monnier: Bu gerçekten öne sürülen görüşün küçük bir olasılığa karşılık doğru olduğunu gösteriyor. Başka bir sistemde de böylesi bir durum söz konusu olabilir diyor. Spitzer Teleskopu ile alınan görüntüde diskin oldukça düz görünüyor. Hem de bir gözleme gibi dümdüz diyor Monnier. Monnier bu görüntülerin Kızılötesi birleştiricisi ile üretildiğini belirtiyor. MIRC ile Georgia State Üniversitesi'nde CHARA dizisinin dört teleskobu ile alınan ışık birleştirilmiş ve böylece Hubble'dan 100 kat daha büyük görüntüler elde edilmiş. Önceleri yıldızların ışığını izleyerek bilgi veren teleskoplar, MIRC ile ilk kez yüzeyini görmek için kullanıldı. Astronomi Bölümü'nden Fabien Baron, Girişim aracıyla uzaktaki nesnelerin yüksek çözünürlükteki görüntüleri elde ediliyor. Bu birçok sorunun yanıtlanmasını sağladığı gibi beraberinde pek çok yeni soru da getiriyor diyor. Epsilon Aurigae'daki toz diskinin görüntüleri için tıklayınız. Kaynak: ScienceDaily