Hollanda Rochester Üniversitesi ve Leiden Gözlemevi'nden gökbilimci Eric Mamajek ve arkadaşları J1407 adlı Güneş benzeri bir yıldızda Satürn gibi halka sistemi olan gezegen keşfettiler. Böylece Güneş Sistemi dışında ilk kez başka bir cisimde halka sistemli cisim keşfedilmiş oldu. Cismin gezegen ya da kahverengi cüce olabileceği düşünülüyor. Verileri analiz eden Leiden'den Matthew Kenworthy liderliğindeki ekip, çapı milyonlarca kilometreye ulaşan 30 halkadan oluşan halka sistemi belirledi. Ekip halkalar içerisinde öte uydu ve boşlukları da keşfetti. Işık eğrisinde gördüğümüz ayrıntılar inanılmaz. Birkaç hafta süren gözlemlerde dakika ölçeğinde inanılmaz hızlı tutulmaları gördük. Yıldız halkaları doğrudan göremeyecek kadar uzakta olsa da biz halka sisteminden geçen yıldız ışığındaki parlaklık değişimlerine bakarak ayrıntılı bir model oluşturabildik. Satürn eğer J1407b'nin çevresindeki halkalara sahip olsaydı geceleri dolunaydan birkaç kat daha büyük olarak görebilirdik diyor Kenworthy. Bu gezegen Jüpiter ya da Satürn'den çok daha büyük ve Satürn halkalarına göre 200 kat daha geniş alana yayılan halkalara sahip. Bunu bir süper Satürn olarak düşünebiliriz diyor Mamajek. Gezegen, yıldızının önünden geçen gaz devlerini tespit etmek amacıyla düşünülmüş SuperWASP projesi verilerinin analiz edilmesiyle keşfedildi. 2012 yılında Rochester Üniversitesi'nden Mamajek ve arkadaşları genç yıldız J1407 çevresinde sıra dışı tutulmalar olduğunu fark etti. Buna sebep olarak bir gezegen ya da kahverengi cüceyi kuşatan yeni uydular oluşturan toz diski gösterildi. Kenworthy'nin liderliğindeki ekip ise uyarlamalı optik ve Doppler tayfölçeri yardımıyla halkalı cismin kütlesini tahmin etmeye çalıştı. J1407'nin ışığında görülen tekrar eden parlaklık azalmasından sorumlu olarak henüz keşfedilmemiş bir gezegen çevresindeki dev bir halka sistemi önerildi. Elde edilen ışık eğrisine göre halka sisteminin çapı yaklaşık 120 milyon kilometre başka bir ifadeyle Satürn halkalarının çapından 200 kat daha büyük olduğu belirlendi. Tüm halkayı oluşturan toz Dünya'ya sığmayacak kadar büyük hacim kaplıyordu. Gökbilimciler halka yapısı içinde büyük bir boşluk olduğunu da belirledi. Bunun nedeni oluşmakta olan yeni bir uydu olabilir. Uydu kütlesi Dünya ile Mars arasında olabilir. Uydu J1407b'nin çevresinde yaklaşık iki yıllık yörünge dönemine sahip olmalıdır diyor Kenworthy. Gökbilimciler halkalardan yeni uyduların oluşmakta olduğuna dikkat çekerek önümüzdeki birkaç milyon yıl içinde inceleceğini bekliyor. Gezegen bilimcilere göre Jüpiter ve Satürn gibi gezegenlerin çevresindeki toz diskleri uydu oluşumunda etkin olmuştur. Ancak 2012'de bu cisim keşfedilinceye kadar kimse böylesi bir halka sistemi görmemişti. Cismin çevresindeki milyonlarca kilometrelik alanda uydu oluşumları gerçekleşiyor olabilir diyor Mamajek. Gökbilimciler J1407b halkalı gezegenin yörünge döneminin yaklaşık 10 yıl olduğunu tahmin ediyor. Kütlesini belirlemek çok zor olsa da 10 ile 40 Jüpiter kütlesinde olabileceği üzerinde duruluyor. Gelecekte farklı gözlem araçlarıyla yapılacak gözlemler eşliğinde halkaların değişimi ve uydu oluşumlarının sıklığı ile disklerdeki maddenin kimyasal analizi yapılabilecek.


Güneş sisteminin kralı Jüpiter'dir. Yunan mitolojisinde geçen en güçlü tanrının adını alan Jüpiter'in kütle çekimi diğer gezegenlerde hissedilir. Jüpiter, Satürn'ün kütlesinden iki, Yer kütlesinden 300 kat fazla kütleye sahiptir. Acaba başka sistemlerde de Jüpiter gibi kütle çekim tanrıları var mı? Hawaii Üniversitesi Astronomi Enstitüsündeki gökbilimcilerin başını çektiği bir uluslararası ekip bir yıldız sisteminde üç Jüpiter kütleli gezegen keşfetti. Keşif, Hawaii'deki Maunakea'daki WM Keck gözlemevinde yapılan altı yıllık gözlemlere dayanıyor. 10 metrelik Keck I teleskopu ile Kepler-88 d adlı gezegenin her dört yılda bir yıldızının yörüngesinde eliptik şekilde dolandığı belirlendi. Keşfedilen gezegen Kepler-88 sisteminin en büyük gezegenidir. Daha önceki yıllarda keşfedilmiş olan Kepler-88 b ve c ise yıldıza çok yakın yörüngede dolanmaktadır. Sistemdeki b ve c gezegenlerinin ortalama rezonansı tuhaf ve dikkat çekici bir dinamiktedir. Neptün'den küçük olan b gezegeninin yörünge dönemi 11 gün iken, Jüpiter büyüklüğündeki c gezegeni bunun iki katı, 22 günlük yörünge dönemindedir. Yörüngelerin bu tam katlı olması bir çocuğu salıncakta iten ebeveynin enerjiyi sürekli sabit tutmasına benzetilebilir. C gezegeni b'den yirmi kat büyük olduğundan uyguladığı kuvvet b gezegeninin yörüngesinde değişime neden olur. Gökbilimciler geçiş zamanlarına bakarak hem yeryüzündeki teleskoplarla ve hem de Hubble teleskopuyla yıldız ve gezegenleri gözledi. Burada her iki gezegeni de etkileyen başka bir şey olduğu görüldü. Araştırma ekibinden ve makalenin başyazarı Lauren Weiss: Jüpiter kütlesinin üç katı büyüklükte olan d gezegeni sistem üzerinde c'den daha etkili olmaktadır. Dolayısıyla aslında sistemin kralı c değil d gezegenidir diyor. Jüpiter nasıl Güneş sistemindeki gezegenlerin oluşumunda etkili olmuşsa diğer sistemlerde de benzer durumlar olabilir. Bu tür gezegenler karasal gezegenlerin ortaya çıkmasına destek vermiş ve hatta sulu kuyrukluyıldızları bu gezegenlere yöneltmiş olabilir. Şimdi başka sistemlerde de böylesi devler aranıyor.


Kütleli yıldızlar yaşamlarını bir patlama ile sona erdirir: süpernova adı verilen muhteşem patlama sonrasında uzaya büyük miktarda kütle ve enerji atılır. Bu patlamalar sonrasında uzayda gittikçe genişleyen ve çevresini süpüren dev kabarcık kalıntıları oluşur. Bu kabarcıkların merkezinde patlayan yıldızın yerinde artık bir nötron yıldızı ya da karadelik bulunur. Süpernova-oyuğu kabarcıkların birkaç on ile binlerce yıl boyunca genişlemesi sürer. Kabuğun dağılmasından önce kapalı bir kabuk içinde parlayan nötron yıldızı ya da karadelik ise ender gözlenir. Bu kozmik pelerinin arkasında ise güçlü manyetik kuvvetle dönen bir nötron yıldızı diğer adı atarca- bulunur. Görüntüdeki atarca ise Samanyolu'nun uydu gökadalarından Küçük Macellan Bulutu'ndaki SXP 1062 adıyla bilinir. Bu bir X-ışını atarcasıdır: yakındaki yıldızdan madde alırken malzeme X-ışını yayar. SXP 1062'nin arkadaşı olan kütleli yıldız gelecekte bir süpernova patlaması yaşayabilir. Atarca kendi çevresinde saniyede birkaç kez dönüyor. SXP 1062'nin yaşı için bu dönme süresi az görünebilir: ancak atarcanın çevresinde gittikçe genişleyen kabarcığın bunda etkisi olabilir. Atarca kendi türleri arasında bilinen en yavaş dönenlerdendir. Bu tuhaf durumun nedeni hala sırrını korusa da gökbilimciler buna güçlü manyetik alanının dönüş hızını azalttığı şeklinde bir açıklama yapıyor. Görüntü merkezindeki mavi renkli alan nötron yıldızından yayılan ve genişleyen balonu dolduran X-ışını emisyonunu gösteriyor. Arka alanda görülen diğer mavi renkli cisimler ise gökadalar arasındaki ortamdaki diğer X-ışını kaynaklarıdır. Bu birleştirilmiş görüntü ESA'nın XMM-Newton Gözlemevi ile X-ışını ve Şili'deki Cerro Tololo Inter-Amerikan Gözlemevi ile optik bölge verileriyle oluşturuldu. Görüntünün bir kenarı gerçekte 457 ışık yılı uzunluğuna sahiptir.


Bu görüntü 160.000 ışık yılı uzaklıktaki Büyük Macellan Bulutu içindeki süper kabarcık DEM L50'yi gösteriyor. Süper kabarcıklar büyük kütleli yıldızların son birkaç milyon içinde oluştuduğu bölgelerdir. Bu devasa kabarcıklar kütleli yıldızların yoğun ışımasıyla yüksek hızlarla dışarı itilen madde ve bu yıldızların süpernova patlaması sonucunda oluşurlar. Yıldız rüzgarları ve süpernovanın şok dalgaları çevrelerindeki gazı iterek süper kabarcıklar denilen büyük boşluklar oluşturmalarına neden olur. DEM L50süper kabarcıkların evriminin ele alındığı standart modele göre 20 kat daha fazla X-ışını yaymaktadır. Daha önce 2011'de yapılan çalışmalarda iki parlak X-ışını kaynağı belirlenmişti. Görüntüdeki pembe renk Chandra X-Işınları Gözlemevi ile; kırmızı, yeşil ve mavi renkler ise görünür ışık altında elde edilmiştir. |DEM L50'nin X-ışıını görüntüsü. |Süper kabarcığın görünür ışıkla alınan görüntüsü


Bir karadeliğin çevresinde neler olmaktadır? Karadeliğin çevresindeki bir madde diski ile karadelik arasında gerçekleşen olayların fiziği nasıl tanımlanabilir? Bu ve benzer soruların yanıtları henüz yok. Evrende hakkında en az bilgimizin olduğu cisimlerin başında karadelikler gelmektedir. Bilinmezlik her zaman dikkat çekicidir, cazibelidir. Bu nedenle de karadelikler üzerine birçok doğru ya da yanlış bilgilerle karşılaşılır. İnsan beyni bilmediği bir şey hakkında söylenenleri doğrudan kabul etme eğilimindedir; elbette sorgulama yapmazsanız. Şimdi okuyacağınız haber bizdeki obur olmayan, tembel dev karadeliğimizle ilgili. ALMA gözlemleri Samanyolu merkezindeki süper kütleli karadeliği sarmış ve soğuk bir gaz diskinin varlığını belirledi. Bu disk karadelikle bir madde arasındaki etkileşimi ve davranışlarını açığa çıkarabilir. Çalışma Nature Dergisinde yayınlandı. Yıllar süren çalışmalar Samanyolu merkezindeki süper kütleli karadeliği saran kaotik ve yoğun alanın resmini ortaya çıkardı. Galaktik merkez 26.000 ışık yılı uzaklıktadır ve Yay A* olarak adlandırılan 4 milyon Güneş kütleli karadeliğe sahiptir. Bu bölgenin bir sürü yıldız, yıldızlararasını dolduran toz bulutları ve olağanüstü sıcak veya soğuk gazlarla dolu olduğunu biliyoruz. Bu gazlar karadeliğin olay ufkundan birkaç on ışık yılı uzağa kadar uzanan geniş bir toplanma diskinin içinde olması bekleniyor. Şimdiye kadar gökbilimciler söz konusu gaz akışının ancak sıcak olanlarını görebiliyordu. Burada bahsedilen sıcaklık Güneş'in çekirdek sıcaklığının üçte ikisi kadar, yani 10 milyon Santigrat derece. Bu sıcaklıkta madde X-ışını dalga boyunda parlar ve uzayda görev yapan X-ışını teleskoplarıyla izlenebilir. Gökada merkezindeki karadeliğimiz genelde sessiz olmasına karşılık çevresindeki ışınım nedeniyle kaybettiği hidrojen atomlarını (1000 Santigrat derece sıcaklıktaki soğuk gaz yığınlarında) elektronlarla yeniden birleştirecek kadar da güçlüdür. Bunun sonucunda Yer'e kadar ulaşan kendine özgü bir milimetre dalga boyu sinyali üretir. Atacama Büyük Milimetre/milimetre altı Dizisi dikkat çekici şekilde bölgeden kaynaklanan zayıf radyo sinyalini algıladı. Bu yüzlerce ışık yılı genişliğindeki soğuk gaz diskinin görüntüsünü elde etmeyi başardı. Bu alan Dünya-Güneş uzaklığının yaklaşık 1000 katıdır. Bu gözlemler sonucunda gökbilimciler gazın yerini belirleyip hareketini izleyebildiler. Araştırmacılar bu soğuk diskteki hidrojen miktarının Jüpiter kütlesinin yaklaşık onda biri olduğunu tahmin ediyorlar. Bir polis aracının sireninden yayılan ses araç bize doğru gelirken tiz, uzaklaşırken ise bas olarak duyulur ki bu olay aslında Doppler etkisi olarak bilinir. Aynı etki ışıkta da gözlenir. Eğer bir cismin hareket yönü bize doğru ise yaydığı ışığın tayfı maviye, uzaklaşıyorsa kırmızıya kayar. Bu bilgiyi kullanan gökbilimciler gaz diskinin karadeliğin çevresinde dolandığını belirlediler. Çünkü diskten yayılan ışıma hem maviye hem de kırmızıya kaymaktadır. Karadelik maddeyi yavaş yutmakta olduğu da bu gözlem sonrasında ortaya çıkarıldı. 1 Yorum gökadamızın sınırlarını zorlamalıyız.merkezdeki kara deliğin çok daha ayrıntılı bilgisine sahip olmamız gerekiyor.yukardaki bilgiler çok önemli fakat daha fazlasına ihtiyaç var.kara deliğin yapısı çok detaylı görüntüler flu olmayacak,nasıl yapılacak bunu bilmiyorum ama bekliyorum.daha net bilgi.selamlar.


ESO'nun Çok Büyük Teleskop Girişimölçeri aktif bir galaksinin merkezindeki devasa karadeliğin etrafındaki tozun şimdiye kadar yapılan en detaylı gözlemelerini toplamıştır. Beklendiği şekliyle karadeliğin etrafında çörek şekilli bir torus içersinde parlayan tozun tamamından çok astronomlar tozun, torusun yukarı ve aşağısında konumlandıklarını bulmuşlardır. Bu gözlemler tozun serin bir rüzgar şeklinde karadelikten öteye itildiğini bulmuşlardır. Bu şaşırtıcı bulgu varolan teorileri zorlamakta ve süper kütleli karadeliklerin nasıl evrimleştikleri ve etraflarıyla nasıl etkileştiklerini anlatmaktadır. Son 20 yılda astronomlar, neredeyse tüm galaksilerin merkezinde devasa karadelikler bulmuşlardır. Bu karadeliklerin bazıları civarlarındaki maddeyi çekip büyüyerek, bu esnada Evrendeki en yüksek enerjili cisimleri üretirler: aktif galaktik çekirdekler . Bu parlak güç istasyonlarının merkezi bölgeleri civar uzaydan sürüklenen çörek şekilli kozmik toz ile çevrelenirler, bu durum lavabo giderinin civarındaki suyun oluşturduğu küçük girdaba benzetilebilir. AGNlerden gelen güçlü kırmızı-ötesi ışınımın büyük kısmının bu toz halkalarından kaynaklandığı düşünülmektedir. Şili'de bulunan ESO'nun Paranal Gözlemevi'ndeki Çok Büyük Teleskop Girişimölçeri'nin gücünü kullanarak yapılan NGC 3783 olarak bilinen yakın aktif galaksinin yeni gözlemleri astronomlardan oluşan ekibi şaşırtmıştır. Her ne kadar sıcaklığı 700 1000 derece Celsius olan sıcak toz beklendiği gibi bir torusun içerisinde olsa da bu ana torusun üstünde ve altında büyük miktarda serin toz bulmuşlardır . Yeni sonuçların sunulduğu makalenin baş yazarı olarak Sebastian Hönig şöyle açıklamıştır: Bu bir AGN etrafındaki serin, oda sıcaklığındaki tozun detaylı orta kırmızı-ötesi gözlemleriyle çok sıcak gazın benzer gözlemlerini ilk kez birleştirilebildiği çalışmadır. Bu, aynı zamanda bir AGN ile ilgili yapılan en geniş kırmızı-ötesi girişimölçer gözlemlerini temsil etmektedir. Yeni keşfedilen toz karadeliğin dışına doğru soğuk bir rüzgar akıntısı oluşturur. Bu rüzgar, karadelik ve çevresi arasındaki karmaşık ilişkide önemli bir rola sahip olmalıdır. Karadelik doymak bilmeyen iştahını civardaki maddelerden besler ancak şiddetli ışınımdan dolayı bu maddeleri üflüyor gibi görünür. Öte yandan bu iki sürecin birlikte nasıl çalıştıkları net değildir ve süper kütleli karadeliklerin büyümesine ve galaksiler ile evrimleşmesine izin verir. Tozlu rüzgarın varlığı bu resme yeni bir parça eklemiştir. NGC 3783'ün merkezi bölgelerini incelemek amacıyla astronomlar ESO'nun Çok Büyük Teleskop'unun Birim Teleskoplar'ının ortak gücünü kullanma gereğini duymuşlardır. Bu birimlerin birlikte kullanılmasıyla 130-m'lik bir teleskobunkine eşdeğer çözünürlüğü olan bir girişimölçer oluşturulmuştur. Bir diğer ekip üyesi olan Gerd Weigelt , VLT nin birinci sınıf duyarlılığa sahip dört büyük aynasının girişimölçer ile birleştirilmesiyle sönük cisimleri gözleyebilecek kadar ışık toplayabilmekteyiz. Bu da on milyonlarca ışık-yılı ötedeki bir galakside aralarında güneş ile en yakın komşusu olan yıldız kadar mesafenin bulunduğu küçük bir bölgenin çalışılabilmesini sağlar. Dünyadaki hiçbir optik ya da kırmızı-ötesi sistem şu anda bunu yapamamaktadır. demiştir. Bu yeni gözlemler AGN'lere olan yaklaşımımızda kaymaya sebep olacaktır. Tozun şiddetli ışınımca dışa doğru itilmiş olduğuna dair doğrudan kanıtlar bulunmaktadır. Tozun nasıl dağıldığı ve süper kütleli karadeliklerin nasıl büyüdükleri ve evrimleştikleri modellenirken artık yeni keşfedilen bu etki de hesaba katılmalıdır. Hönig şöyle demiştir: VLT Birim Teleskoplar'ının dördünü de bir kerede birleştirmemize olanak sağlayan ve eş zamanlı olarak yakın ve orta kızılötesinde gözlem yapmamızı sağlayacak olan MATISSE'yi gerçekten sabırsızlıkla bekliyorum, çok detaylı veriler sağlayacaktır. MATISSE, hala yapım aşamasında olan VLTI'nın ikinci nesil bir enstrümanıdır. Notlar Kozmik toz, dünyada da bolca bulunan mineraller olan silikat ve grafit parçalarından ibarettir. Şamdandan gelen is kozmik grafit tozuna benzemekle beraber isteki tozların büyüklüğü kozmik grafit tozlarının tipik büyüklüğünün onlarca katıdır. VLTI, dört adet 8.2 m lik VLT birim teleskopun ya da dört adet 1.8 m'lik hareketli VLT yedek teleskoplarının birleşiminden oluşur. Girişimölçer olarak bilinen bir teknik kullanılır. Yani birkaç teleskoptan gelen ışığın tek bir gözlem olarak birleştirilmesidir. Her ne kadar gerçek görüntü üretmese de bu teknikle elde edilen gözlemde detay seviyesi artar, öyle ki çapı 100 m'nin üzerinde olan bir uzay teleskobununkiyle kıyaslanabilir. Sıcak toz, kırmızı-ötesi dalgaboylarında AMBER VLTI aleti kullanılarak haritalanmıştır ve orta kırmızı-ötesindeki 8-10 mikron arasındaki dalgaboylarında yapılan daha yeni gözlemler MIDI aleti kullanılarak elde edilmiştir. ESO-Türkiye


ESA'nın Hershel Uzay Gözlemevi Samanyolu Gökadası'nın merkezinde gizlenen süper kütleli karadeliğe doğru düşen şaşırtacak kadar çok miktardaki sıcak gaz molekülleriyle ilgili gözlemler yaptı. Yay takımyıldızı üzerindeki bölgede yer aldığından adına Yay A* denilen karadelik yakınımızdaki radyo kaynağıdır. 26.000 ışık yılı uzaklıktaki karadelik yaklaşık 4 milyon güneş kütlesindedir. Merkezinde aktif karadelik olan başka bir gökadaya göre bize birkaç yüz kat daha yakın olması nedeniyle Yay A* çalışılması kolay doğal bir laboratuar oluşturur. Samanyolu'nun merkezini saran toz perdesi nedeniyle görünür dalga boylarında gözlem yapılması olanaksızdır. Ancak gökadamızın bu çalkantılı bölgesi, ancak Herschel gibi kızılötesi gözlem yapabilen teleskoplarla gözlenebilir. Herschel, Samanyolu merkezinde hidrojen siyanür, karbonmonoksit ve su buharı gibi basit moleküller olduğunu belirledi. Bu moleküller karadeliği çevreleyen gazın temel özelliklerinin imzasına bakılartak tespit edildi. İsparya'daki Astrobiologia Merkezi'nden Javier Goicoechea: Herschel ile ilk kez yoğun moleküler disk ile karadeliğin merkez boşluğu arasındaki emisyonu ayırarak, karadelikten sadece 1 ışık yılı uzaklıktaki yıldızlararası gazın dalga boylarına uzak kızılötesi ile baktık diyor. En büyük sürpriz ise gökadanın en içteki merkezi bölgesindeki gazın sıcaklığı ortaya çıktığında karşılaşıldı. Genellikle mutlak sıfırın (-273 C derece) biraz üzerinde olması beklenen yıldızlararası bulutların 1000 C dereceden daha sıcak olduğu görüldü. Her ne kadar galaktik merkez yakınındaki büyük kütleli yıldızlardan yayılan şiddetli morötesi ışıma gazın ısınmasına neden olsa da, bu kadar yüksek sıcaklığın tek nedeni bu olamaz. Yıldız ışımasına ek olarak Dr. Goicoechea ekibi yüksek manyetik kuvvetin oluşturduğu güçlü şokların yüksek sıcaklıklara neden olacağını düşünüyor. Bu tür şoklar gaz bulutlarındaki çarpışmalar ya da yıldız ve cisimlerin yüksek hızlardaki hareketinden kaynaklanabilir. Bu durum gökadanın merkezindeki Yay A*'a doğru sıcak gaz fişeklerinin varlığıyla da tutarlıdır. Gökadamızdaki karadelik Herschel'in gözü önünde akşam yemeğini yiyor olabilir diyor Dr. Goicoechea. Bir madde karadeliğe düşmeden önce ısınır ve yüksek enerjili X-ışını yayarak gama ışını patlamasına neden olabilir. Yay A* bu türden bir olayın küçük işaretine sahip olup yakında bölgede bir değişiklik gözlenebilir. Yakın kızılötesi gözlemlerinde karadeliğe doğru helezonik bir yörünge izleyerek yol alan birkaç Dünya kütlesinde gaz bulutu tespit edilmişti. Herschel ise karadeliğe doğru daha fazla maddenin yönelmiş olabileceğini gösterdi. ESA'nın XMM-Newton ve Integral teleskopları karadelik çevresindeki yüksek enerjili parlama noktalarını bekliyor olacak. ESA'nın Herschel proje ekibinden Göran Pilbratt: Samanyolu merkezi oldukça karmaşıktır, ancak Herschel gözlemleri süper kütleli karadeliğin çevresinde neler olup bittiğini ve buna bağlı olarak gökada evrimini anlamamıza yardımcı olur diyor. 14 Mayıs 2009'da fırlatılan Herschel Uzay Gözlemevi 29 Nisan 2013'de soğutucusunun bitmesi nedeniyle görevini sona erdirdi. Gökbilimciler aracın yolladığı verileri işlemeye devam ediyor.


ABD'deki Florida Teknoloji Enstitüsü ve Rochester Teknoloji Enstitüsü ile İngiltere Sussex Üniversitesi'ndeki gökbilimciler, yerel gökadalardan M87'deki süper kütleli dev karadeliğin beklentinin tersine gökadanın merkezinde bulunmadığını keşfettiler. Araştırma Hubble Uzay Teleskopu'ndan alınan verilerin ışığı altında gerçekleştirildi. Buna sebep olarak iki büyük karadeliğin merkezin dışında birleşmesi olarak gösteriliyor. Florida Teknolojisi Fizik ve Uzay Bilimleri Merkezi'nden Daniel Batcheldor, M87'de oluşan jetler süper kütleli dev Karadeliği merkezin dışına itmiş olabilir diyor. M87 çalışması, Hubble Uzay Teleskopu'nun verileri alınarak Rochester Teknoloji Enstitüsü'nden Prof. Andrew Robinson başkanlığında yürütülen geniş bir projenin parçasıdır. Bu, karadeliklerin oluşturduğu kütle çekim dalgaları nedeniyle karadeliklerin birleştiğinin bir göstergesi. Kuramsal olarak iki karadelik birleştiğinde oluşan dev karadeliğin yarattığı kütle çekim dalgaları onu merkezden uzağa sürükleyebilir. Rochester Teknoloji Enstitüsü'nden fizik profesörü David Merritt bu bilgiye ekleme yapıyor: Karadelik M87 gibi dev bir gökadanın merkezine ancak milyonlarca hatta milyarlarca yıl sonra dönebilir. Bundan dolayı bu karadeliklerin yerlerinin tespit edilmesi gökadaların birleşme zamanlarının bilinmesinde etkin rol oynar. M87 gibi dev bir gökadanın merkezinden jet fışkırmaları gerçekleşir. Bunlar gökadaların birleşmesi sonucu iki karadeliğin de etkileşimiyle oluşur. Bu fışkırmalar aktif gökadalardan evrenin başında oluşmuş kuasarlara kadar olan gökadalarda gerçekleşir. Birçok gökadanın M87'ye benzer özellikler taşıdığı ve onların merkezlerinde de süper kütleli dev karadelikler bulunduğu bir gerçektir. Bu gökadaların uzaklıkları yine Hubble Uzay Teleskopu yardımıyla belirlenebilir. Ancak Hubble Uzay Teleskopu'nun tümleşik yüksek çözünürlüklü uzay kamerasının göreve başlamaması, bizi Hubble'ın ilettiği eski verilerini incelemeye itiyor diyor Batcheldor. Süreç nasıl sürerse sürsün, artık süper kütleli dev karadeliklerin gökadaların merkezlerinde yer aldığı düşünülebilir mi? Bu ilginç soru, gökbilimde bir soru serisinin akıllara gelmesine neden olabilecek kilit sorudur. Özellikle düşündürücü olan bilgiyi Florida Teknolojisi Uzay Bilimleri'nden Fizikçi Eric Perlman, Andromeda ile Samanyolu'nun üç milyar yıl içinde birleşeceğini hatırlatarak veriyor. Bu birleşme sonucunda büyük bir olasılıkla M87 gibi dev bir eliptik gökada oluşacak. Her iki gökadanın merkezlerinde bulunan karadelikler birleşerek oluşturdukları süper kütleli dev karadeliğin yeni gökadanın merkezine yerleşmesi ise milyarlarca yıl sürecektir. Kaynak: Hubble Florida Institute of Technology Not: M87 ve Samanyolu'nun da içinde bulunduğu yerel, Başak Kümesi ile ilgili ayrıntılı bilgiye, Bulutsu.org/Başak Kümesi adresinden ulaşabilirsiniz.


Her büyük gökada da bir dev karadelik bulunur. Bu bilgi akla yeni bir soruyu getirir: bunları ne büyütüyor? Doğu Avustralya'daki CSIRO Parkes Radyo Teleskopu ile yapılan gözlemsel verilerde kütleçekimsel dalgaların aranması süper kütleli karadeliklerin büyümesiyle ilgili sorunun çözümüne katkı sağlayacak gibi görünüyor. Uluslararası Radyo Astronomi Araştırma Merkezi ve Curtin Üniversitesi'nden Dr. Ramesh Bhat: Kütle çekimi dalgalarını belki de ilk kez evrenin başka bir bilinmezini, büyük karadeliklerin büyümesi bilmecesini çözmek için kullandık diyor. Karadeliklerin doğrudan görülmeleri olanaksız olmalarına karşılık gökbilimcilerin ellerindeki yeni silahlarla onların, dolaylı da olsa, yerleri ve büyüklükleri saptanabiliyor. Einstein'ın dile getirdiği kütle çekim dalgalarının hızı ve yönü birbiri çevresinde dolanan karadelik çiftleri gibi büyük yapılar tarafından değiştirilir. Gökadalar birleştiğinde merkezlerindeki karadeliklerde birbiri çevresinde adeta vals ederek sonunda birleşme sürecine girerler. Evren kurallarına göre oynanan böylesi oluşumlar beraberinde de kütle çekimi dalgaları oluşturur. Gökbilimciler Parkes Radyo Teleskopu ile pulsar adı verilen ip gibi dizilmiş 20 küçük yıldızdan oluşan serideki kütleçekimsel dalgaları arıyor. Pulsarlar uzaydaki son derece hassas saatler olarak bilinirler. Dünya'ya bir mikrosaniye içinde on kez ışık darbesi gelir. Uzay-zamandaki bir alan üzerinde ilerleyen dalgalar nedeniyle bu bölgedeki cisimler arasındaki uzaklıklar değiştiğinden yeryüzüne varan darbe süresi de değişkenlik gösterir. Parkes Pulsar Zamanlama Dizisi ve CSIRO ile Swinburne Üniversitesi arasındaki işbirliği verilerin 20 yıla yayılmasını sağladı. Elbette bu süre kütle çekimi dalgalarının tespiti için çok kısadır ama yine de iyi bir başlangıçtır. PPTA sonuçları arka plandaki kütleçekimsel dalgaların düşük olduğunu gösteriyor diyor Dr. Bhat. Arka plandaki kütle çekimsel dalgaların büyük ve küçük olması ne sıklıkla süper kütleli karadeliklerin birleştiğini ve ne kadar uzakta olduklarıyla ilgilidir. Yani bu etkenler birden fazla sınırlarla ilgilidir. PPTA verileriyle araştırmacılar karadeliklerin büyümesiyle ilgili dört modeli test etti. Bu modellerden sadece birinde karadeliklerin birleşme yoluyla kütle kazandığı görülürken diğer üçüyle ilgili çalışma sürüyor. Dr. Bhat projeye ayrıca Murchison Geniş Bölge Dizisi 'nden de destek alacaklarını belirtiyor. Gökyüzünün geniş alanlarını görebilen MWA ile PPTA projesine yeni veriler eklenebilir. Böylece birçok pulsar gözlenerek bunların yeni ve ilginç özellikleri toplanabilecek diyor Dr. Bhat.


NASA'nın Chandra X-Işını Teleskopu çok büyük karadeliklerin birkaç milyar yıl içinde ne kadar aktif olduğunu belirledi. Çalışma, hangi tür yıldızların patlayarak karadelik veya nötron yıldızına dönüştüğü hakkında bilim insanlarına yeni ufuklar açabilir. Bu keşif Samanyolu'nun merkezindeki dev karadeliğin büyümesini ve gelecekte ne tür etkileri olabileceğini açıklamaktadır. Gökadamız da içinde olmak üzere tüm gökada merkezlerine milyonlarca kütleden milyarlarca güneş kütleli dev karadelikler bulunmaktadır. Gökbilimciler bu karadeliklerin neden farklı etkiler gösterdiği sorusunun yanıtını arıyorlar. Aktif gökada çekirdeklerindeki en hareketli karadelikler çevrelerindeki gazı kendilerine çeker. Bu gaz karadeliğe düşerken x-ışını altında pırıl pırıl parlar. Washington Üniversitesi ve Northwestern Üniversitesi'nden Darly Haggard: Gökadaların sadece yüzde birinin Samanyolu benzeri aktif fazda süper kütleli karadeliği barındırdığını bulduk. Bu karadeliklerin gökadalar içinde nasıl büyüdüğünü ve nasıl etkileri olduğunu anlamaya çalışıyoruz diyor. Çalışma gökyüzünün 30 derece karelik bir alanını kaplıyor. Chandra ile x-ışını ve Sloan Dijital Gökyüzü İncelemesi ile de görünür ışıkla alınan görüntülerle yaklaşık 100 000 gökada incelendi. Bu gökadaların yaklaşık 1600'ü x-ışınında parlayan AGN'yi gösteriyor. Harvard-Smithsonian Artrofizik Merkezi'nden Paul Green: Bu yerel evrende yer alan gökadaların merkezlerindeki karadeliklere yönelik en ayrıntılı çalışmadır. Biz bu karadeliklerin ne sıklıkla alevlendiğini ve nasıl büyüdüklerini anlamak istiyoruz diyor. Gökbilimcilerin en önemli amacı AGN'lerin gökada büyümesini ne ölçüde etkilediğini anlamaktır. Dev karadeliklerin kütlesi ile bunları barındıran gökadaların merkezi bölgesindeki madde dağılımı arasındaki ilişki karadeliklerin büyümesinde etkili olduğunu gösteriyor. Yerel evrende AGN çalışmasını gerçekleştirerek oluşturulan modele genele yayılabilecek. Bu çalışmadan AGN'lerin gökada kütlesine bağlı olduğu sonucuna ulaşıldı. Büyük bir olasılıkla en büyük gökadalar AGN'lere ev sahipliği yapmaktadır. Ancak Samanyolu'ndan on kat daha küçük gökadalarda AGN içermektedir. Ortaya çıkarılan bir başka sonuç ise Büyük Patlama'dan bu yana AGN'lerin zaman içinde azaldığını gösteriyor. Bu da karadeliği besleyen mekanizmanın zaman içinde değiştiği sonucunu çıkarıyor. Çalışma sonuçlarında gökada çevrelerinin karadeliklerin büyümesini nasıl etkilediği yönünde veriler bulunuyor. Gerçekten aktif karadeliklere ender rastlanmasına karşılık asla antisosyal değiller. Bu ise bizi şaşırtan, karadeliklerin çevrelerine bağlı olarak büyümelerini etkilediği sonucunu doğurur diyor Haggard. AGN dağılımlarının hem kümelerde hem de alanlarında kozmik zamanla ancak farklı oranlarla gelişmekte olduğu gibi bir sonuca ulaşılabilir. AGN hareketliliği gökadalarda daha hızlı başladıysa da kümelerdeki orana inecek şekilde zaman içinde azalmışlardır. Bu da yerel evrende görüleni açıklayabilmektedir. Samanyolu'nda Yay A* olarak bilinen büyük bir karadelik bulunur. Gökbilimciler Chandra ve diğer teleskopları kullanarak Yay A* ın az da olsa çeşitli faaliyetlerini gözlemişlerdir. Eğer bir AGN'ye yakın olsaydık bu yaşamı tehdit etmezdi, ancak x-ışını ve radyo dalga boylarında olağanüstü bir parlaklık gösterisi bize sunardı. Yine de gökada merkezine yakın bir konumda yeralan bir gezegen çok fazla zararlı ışımanın etkisi altında kalacaktır. Kaynak: Chandra


10 Nisan 2019'da Olay Ufku teleskopu 55 milyon ışık yılı uzaklıktaki M87 gökadasının merkezinde yer alan 6,5 milyar güneş kütleli süper kütleli karadeliğin görüntüsünü yayınlamıştı. Şimdi ise karadelikle ilgili ayrıntılar gelmeye başladı. NASA'nın Spitzer teleskopu ile alınan bu görüntü M87 gökadasını kırmızı-ötesi ışıkta gösteriyor. EHT görüntüsü radyo dalga boyuyla alınmıştı ve yüksek enerjili malzemenin çevrelediği karadeliğin olay ufkunu göstermişti. Yer'den 55 milyon ışık yılı uzakta bulunan M87 gökadası Hubble, Chandra X-Işını ve NuSTAR gibi gözlemevleri tarafından sürekli gözlenmektedir. 1918'de gökbilimci Heber Curtis gökadanın merkezinden uzanan bir düz ışın olduğunu fark etti. Karadeliğin çevresinde dolanan malzeme diskinden yayılan yüksek enerjili jetler, radyo dalgalarından X-ışınlarına kadar çok sayıda dalga boyunda gözlenebilir. Jetlerdeki parçacıklar yıldızlararası ortama girdiğinde düşük yoğunluklu maddeyle etkileşir ve böylece kırmızı-öte ve radyo dalgalarında bir şok dalgası üretir. Bu şok dalgası görünür ışıkta gözlenmez. Spitzer kırmızı-öte bölgede gözlem yaptığından bu şok dalgasını rahatlıkla görebilir. Gökada merkezinin sağında gözlenen parlak jet neredeyse doğrudan Yer'e doğru yol alıyor. Hareket yönünün bize doğru olması parlaklığını fazla gösteriyor ki bunun bir başka nedeni de jeti oluşturan parçacıkların ışık hızına yakın hızla hareket etmesidir. Jetin bize dönük parçasını görüyoruz. Şok dalgası ise gökada içinde yayılan jetin maddeyle etkileşmesi sonucunda aşağıya doğru eğildiğini gösteriyor. Buna karşılık ikinci bir jet daha var ancak oldukça yüksek hızla hareket etmesi ve bakış doğrultumuza göre gerçekleşen çeşitli etkiler nedeniyle görülmemektedir. Ancak yıldızlararası ortamda oluşturduğu şok dalgası görülmektedir. Gökada merkezinin sol tarafında yer alan bu şok dalgası ters dönmüş bir C harfine benziyor. Görünür ışık altında görülmemekle birlikte Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevinin Çok Büyük Dizisi yardımıyla radyo dalgalarında gözlenebilir. Bilim insanları kırmızı-öte, radyo dalgası, görünür ışık, X-ışını ve son derece enerjik gama ışınlarını gözleyerek bu jetlerin fiziğini ortaya çıkarabilir. Bunun sonucunda karadeliklerin çevrelerindeki gazı kendilerine nasıl çektiğini anlayabilir.


Uluslararası bir gökbilimci ekibi yıldızlarla dolu ancak benzerlerinden farklı dev bir gökada kümesi keşfetti. Hubble Uzay Teleskopu verileriyle yapılan çalışma, başka gökadalardan atılan gazla besleyerek gittikçe büyüyen gökada merkezlerindeki dev gökadaları ilk kez ortaya koyuyor. Gökada kümeleri kütle çekimi ile birbirine bağlı gökadalardan oluşur. Samanyolu, Laniakea Üstkümesi'ndeki küçük bir gökada grubu olan Yerel Grup'un büyük bir üyesidir. Kümelerin merkezlerinde bulunan gökadalar genellikle yaşlı ve kırmızı veya ölü yıldızlarla doludur. Ancak gökbilimciler SpARCS1049+56 adlı dev bir kümenin merkezinde inanılmaz hızda yeni yıldız doğumlarının gerçekleştiğini fark etti. Kanada, Montreal'deki McGill Üniversitesi'nden Tracy Webb: Kümenin merkezindeki dev gökadanın küçük bir gökadayla birleştikten sonra inanılmaz bir öfkeyle yıldız doğumlarına sahne olduğunu düşünüyoruz diyor. Spitzer Uzay Teleskopu'nun keşfettiği gökada, Hawaii'deki Mauna Kea tepesinde bulunan Kanada-Fransa-Hawaii Teleskopu ve WM Keck Gözlemevi tarafından doğrulandı. Hubble Teleskopu 'da gökbilimcilere gökadanın optik alanda izlenmesini sağladı. SpARCS1049+56 kümesinden yayılan ışık bize 9,8 milyar yılda ulaşmaktadır. Küme en az 27 gökadaya sahip olup en az 400 trilyon güneş kütlesindedir. Kümenin kalbinin canlı olması da onu eşsiz konuma sokmaktadır. Kümedeki en parlak gökada yılda 800 yıldız üretmektedir . Samanyolu'nda yılda iki yıldız oluşur. Çalışma ekibi üyesi Cambridge Üniversitesi'nden Adam Muzzin: Spitzer verileri bize gökada merkezinde daha önce görülmemiş boyutlarda yıldız oluşumunu işaret etmişti diyor. Spitzer, kızılötesi ışığı gözlemektedir. Bu nedenle tozlu bölgelerde gizlenen yıldız doğumlarındaki sıcaklık parlaklıklarını görebilir. Hubble'ın optik gözlemleri ile de yıldız oluşumunu neyin körüklediği ortaya çıkarılır. Böylece yakın zamanda küçük bir gökadanın kümenin ortasındaki devle birleşerek yüksek miktarda yıldız oluşumlarını sağlayan gaz çarpışmalarını sağladığı sonucuna ulaşıldı. Hubble ile bunun bilindik birleşmelerden farklı olduğunu gördük. Bir dizi boncuk gibi görüntü veren özelliklere ulaştık diyor Muzzin. Örneğin heic1414 adlı yapıda ıslak birleşme olarak nitelenen olayın sahte işaretleri vardı. Gaz zengini gökadalar çarpıştığında oluşan ıslak birleşmede gaz hızla yıldız oluşturur. Yeni keşif bu ıslak birleşme olarak bilinen olgunun ilk örneklerinden biridir. Hubble daha önce yakın bir kümede ıslak birleşme görmüştü ama burada görüldüğü gibi şiddetli yıldız doğumları yoktu. Diğer gökada kümeleri kuru birleşmelerle kütlelerini büyütür ve bir sifondaki suyun akışı gibi gaz merkeze yönelir . Örneğin devasa gökada kümesi Phoenix Kümesi'ndeki gaz akışı merkeze doğrudur. Gökbilimciler şimdi bu tür gökada kümelerinin evrendeki sayısını merak ediyor. Acaba evrende SpARCS1049+56'da görüldüğü gibi başka 'yiyiciler' var mı? Yoksa bu uç bir örnek mi? SpARCS1049+56'da görülen oluşum erken evrendeki belirli bir zamanı temsil etmektedir. Notlar Genelde gökada kümelerinin merkezlerinde yatan gökada hantal olarak bilinir. SpARCS1049+56'nın merkezinde olan dev ise bunun dışındadır. Kuru birleşmeler gazı yeterli olmayan iki gökada ile gerçekleşir. İkilideki yıldız sayısı ile yeni yıldız doğumları karşılaştırılmasıyla bu sonuca ulaşılır.


Gökbilimciler Dünya'nın 17 katı ağırlığında ve 2 katı büyüklüğünde yeni bir karasal gezegen keşfettiler. Gezegenin keşfiyle birlikte mevcut gezegen oluşum modelleriyle ilgili tartışmalarda beraberinde geldi. Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi'nden gökbilimci Xavier Dumusque: Bu sonuç bizi çok şaşırttı diyor. Dünya'dan 2,3 kat daha büyük boyuta sahip Kepler-10c, keşfedilen en yüksek yoğunluktaki gezegen unvanını elde etti. Ekip gezegenin kütlesini belirlemek için Kanarya Adaları'ndaki Galileo Nazionale Teleskopu'ndaki HARPS-North aletini kullandılar. NASA'nın Ames Araştırma Merkezi'nden Natalie Batalha: Bir şeyi tam çözdüm derken doğa size yeni bir sürpriz sunar. Bu da bilimin güzelliğindendir diyor. Kepler-10c yıldızına yakın bir yörüngede 45 günlük yörünge dönemiyle dolanıyor. Sistem Ejderha takımyıldızı yönünde ve bizden 560 ışık yılı uzaktadır. Sistemin diğer gezegeni olan Kepler-10b'de bir karasal gezegendir.


ESA'nın XMM-Newton teleskopu iki büyük yıldızdan kaynaklanan güçlü gaz akışlarındaki değişimleri belirledi. Bu gözlemi ilginç hale getiren ise çarpışan yıldız rüzgarlarının beklenildiği gibi davranmaması. Güneş'ten birkaç kat kütleli yıldızlar oldukça hareketli ve kaotik bir hayat sürerler. Nükleer yakıtlarını hızla yakarken çevrelerine büyük miktarda madde saçarlar. Şiddetli yıldız rüzgarları bir ay içinde Dünya kütlesine eşdeğer maddeyi saatte milyonlarca kilometre hızla itebilir ve başka bir rüzgarla çarpıştığında da muazzam miktarda enerjinin açığa çıkmasına neden olurlar. Milyonlarca derece sıcaklığa ulaşan gaz sonunda enerjik X-ışınları yaymaya başlar. Normalde çarpışan rüzgarlarda değişime ender rastlanır. Çünkü bunlar genellikle yıldızların çevresinde ve yörüngelerinde oluşur. Ancak bazı büyük yıldızlarda süreç çok çarpıcı şekilde gerçekleşir. Birbirinden sadece 100 milyon kilometre uzakta olan biri 30 diğer ikisi 60 Güneş kütleli kocaman yıldızlardan oluşan HD 5980 sisteminde de de durum bu. Biri 1994'de olmak üzere 19. Yüzyılda 18 yıllık sürede en parlak ikinci yıldız durumuna gelen Eta Karina 'da benzer büyük bir patlama görülmüştü. Eta Karina'daki bu olayı gözlemek için geç kalınsa da gökbilimciler sıcak gaz çalışmalarını X-ışını teleskoplarıyla HD 5980'de gerçekleştiriyor. 2007'de Liege Üniversitesinden Yael Naze ve arkadaşları 2000 ile 2005 yılları arasında ESA XMM-Newton ve NASA'nın Chandra X-ışını teleskoplarıyla bu yıldızlardan kaynaklanan rüzgarların çarpıştığını keşfettiler. 2016'da XMM-Newton ile süreci tekrar izlediler. Yael: HD 5980'de patlama sonrası gözlenen ışığın soluklaşıp kaybolmasını bekledik ama tam tersi oldu diyor. On yıl önceye göre parlaklığın iki kat arttığını ve X-ışını enerjisinin de çok yüksek olduğunu fark ettiler. Rüzgar çarpışmalarında hiç böyle bir şeye tanık olmamıştık. Daha az madde olmasına karşılık daha fazla ışık yayılmasını açıklamak çok zor. Ancak uygun bir senaryo bulundu. Yıldız rüzgarları çarpıştığında şok nedeniyle bol miktarda X-ışını oluşur. Sıcak madde çok fazla ışık yayarsa hızla soğur ve şok dengelenir ve sonuçta X-ışını yayılımı kararsızlaşır. Bu aslında ilk gözlem tarihinden bu yana geçen 10 yıllık süreçte öngöremediğimiz bir olaydır. Ancak 2016'da şok dengelendi ve kararsızlık azaldı ve sonuçta X-ışını yayılımı arttı. Bu senaryo daha önce oluşturulmuş varsayımsal senaryoyu doğruluyor. Yael ve ekibi şimdi yeni sonuçları bilgisayar simülasyonlarıyla test ediyorlar. ESA XMM-Newton projesi araştırmacılarından Norbert Schartel: XMM-Newton'un benzersiz keşifleri en enerjik süreçlerin anlaşılmasını kolaylaştırıyor ve gökbilimcilere yeni bilgiler sunuyor diyor.


Gökbilimciler ilk defa evrenin bebeklik dönemindeki büyük gökada oluşumunun izini yakaladı. Oldukça vahşi bir ortamda yeni doğmuş milyonlarca yıldız, gökada çekirdeğini büyütüyor. Keşfe NASA'nın Hubble ve Spitzer Uzay Teleskopları ile Avrupa Uzay Ajansı'nın Herschel Uzay Gözlemevi ve Hawaii'deki WM Keck Gözlemevi ile yapılan gözlemlerin birleştirilmesiyle ulaşıldı. Küçük, mini köpekler için söylenen Sparkyın adı verilen bebek gökada Büyük Patlama'dan sadece 3 milyar yıl sonra başka bir ifadeyle günümüzden 11 milyar yıl önce doğmuş görünüyor. Gökbilimciler bebek gökadanın, antik gökadaların çevresindeki madde eksikliği nedeniyle, merkezinden dışa doğru dev eliptik gökada olma yolunda gittikçe büyüyeceğini düşünüyor. Yale Üniversitesi'nden Erica Nelson: Daha önce böyle yoğun bir oluşum sürecine tanıklık etmemiştik. Erken evrendeki çekirdek oluşum sürecinin bir benzeri yok. Günümüz evreninde bu tür bir oluşumun gerçekleşmesi mümkün değildir diyor. Samanyolu'na göre oldukça küçük boyutta, sadece 6000 ışık yıllık genişliğe sahip gökada çekirdeğinde oldukça fazla sayıda yıldız bulunmaktadır. Samanyolu'nun 100.000 ışık yılı genişliğe sahip olduğunu hatırlamakta fayda var. Bu yıldızlar oldukça sıkışık durumdalar. Genç yıldızların parlamaları ile çevrelerindeki gaz ve tozun ışımasını görmek büyüleyici olurdu diyor Nelson. Hubble görüntüleri ile gökadanın boyutu belirlenirken Spitzer ve Herschel ile de uzak-kızılötesi dalga boyunda görüntüler alındı. Bu görüntüler genç gökadadaki çalkantılı durumun görünmesini sağladı. Samanyolu yılda yaklaşık 10 yıldız üretmesine karşılık Sparky'da her yıl 300 dolayında yıldız doğmaktadır. Gökbilimciler gökada merkezindeki karanlık maddenin kütleçekimsel etkisiyle evrenin ilk gökadalarının iskeletini oluşturduğunu ve yıldızların oluşumlarına olanak sağladığına inanıyor. Yıldız doğumlarına neden olarak çekirdeğe doğru akan gaz gösteriliyor. Bu tümleşik gökadaların izine şimdiye kadar gökbilimcilerin rastlamaması ise yoğun yıldız oluşum bölgesi içindeki gaz ve toza bağlanıyor. Bu yoğun toz yıldız oluşumlarının görülmesine engel olabilir. Zar zor görülebilen Sparky'daki oluşum ise ancak Spitzer, Hubble ve Herschel gibi güçlü uzay teleskoplarının gözlemleriyle ortaya çıkarılabildi. Gözlemlere göre gökada daha bir milyar yıl daha yoğun yıldız oluşumuna devam edecek . Gökada sonunda yıldız oluşumunu durduracak. Daha sonraki 10 milyar yıl içinde başka gökadalarla birleşerek büyük bir gökadaya dönüşebilir. Yale Üniversitesi'nden Pieter van Dokkum: Bu keşif gökadaların başta nasıl olduklarının sorusuna yanıt verebilir. Acaba bu kadar sönük kızılötesi ışık yayan gökadalardan ne kadar var? Ne zaman diğer gökadalar gibi uzun dalga boylarında parlak ışık yayacaklar? Bu gibi soruların yanıtlarını bulabilmak için NASA'nın James Webb Uzay Teleskopu'nun göreve başlamasını bekleyeceğiz diyor.


Güneş sistemi'ne yönelik çalışmalar tüm hızıyla devam ediyor. Satürn'ün çevresinde dolanan Cassini Uzay Aracının verileri ışığında Titan'ın ekvator kısmında bir bölgenin haritası çıkarıldı. Bir başka haber de Jüpiter'in uydusu Ganymade ile ilgili. Güneş Sistemi'nin bu en büyük uydularına ilişkin iki harita çalışması. Titan Dünya'ya benzer yapısıyla ve Ganymade ise buzlu yapısıyla boy gösteriyor. Uyduların yüzey haritalama işlemi bilim insanlarına gökcisimlerinin jeolojik yapısını ve nasıl oluştukları hakkında bilgi verebilecek. Titan: Şimdiye kadar bilim insanları radar ve çeşitli verilerin ışığında Satürn'ün uydusu Titan'ın azot atmosferinin altındaki yüzeyi inceliyorlar. Cassini Uzay Aracının dev uydunun yakınından her geçişinde yolladığı görüntüleri birleştirerek bütüne ulaşmaya çalışan bilim insanları şimdiye kadar yüzeyde sıvı hidrokarbonlar, metan ve etan gibi bileşikleri ve bunlardan etkilenerek oluşan erozyon formlarını inceledi. Dünya'dan sonra Titan Güneş Sistemi'nde sıvı maddenin bulunduğu tek gök cismidir. Kalın atmosferi ve -179 C derece dondurucu sıcaklığıyla Titan, Güneş Sistemi'nin Ganymade'den sonraki en büyük uydusudur. Alman Hava ve Uzay Merkezi'nden Mirjam Langhans lideliğindeki bir ekip Cassini'nin Görsel Haritalama Tayfölçeri'ni kulanarak ekvator çevresindeki Titan'ın 300 metrelik bir bölgesini haritalandırdılar. Haritalanan alanda, parlak kıta alanları ve geniş kumlu bölgeler görülebiliyor. Kumlu bölgelerin olması bölgede nehir yatakları olmasını gösteriyordu ki bu da haritada göze çarpıyor. Uydunun kuzey kutbunda dünyadakilere benzeyen nehir sistemleri göze çarpmaktadır. Radar görüntülerinden bu kanalların göller oluşturduğu da gözleniyor. Bu tür kaynaklara uydunun güney kutbu bölgesinde ise neredeyse hiç rastlanmadı. Nehir sistemlerinden akan sıvının ise hidrokarbonlar olduğu düşünülüyor. Ganymade: 2009 Avrupa Gezegen Bilim Kongresi'nde Ganymade'nin yüzey haritası sunulacak. Çalışma Johns Hopkins Üniversitesi'nden Wes Patterson'a ait. Çalışmada Voyager ve Galile uzay araçlarının verileri kullanılmış. Ganymade 5262 km'lik çapıyla Güneş Sistemi'nin en büyük uydusudur. Uydu Merkür ve cüce gezegen Pluto'dan daha büyüktür. Wes Patterson başkanlığındaki bir ekip, Galile aracının yüksek çözünürlüklü görüntüleri ve Voyager'in çektiği düşük çözünürlükteki verilerini işleyerek bu büyük uydunun jeolojik yapısını gözler önüne serdi. Ganymade'nin yüzeyini haritalama uydunun oluşumu ve evrimiyle ilgili bilimsel sorulara yanıt verebilir. Ganymade'nin yüzeyinin haritalanması işlemiyle Jüpiter çevresinde dolanan buzlu uyduların jeolojik yapısı hakkında da bilgi edinilebilecek. Kaynak: Astronomy


Yerel bölgemizde komşumuz diyebileceğimiz iki gökada arasındaki kütle çekim dansı Hubble ile görüntülenince ilginç görsel özellikler ortaya çıktı. Küçük NGC 1510 ile onun büyük komşusu NGC 1512 gökada evriminde önemli bir süreç olan birleşmenin henüz başındalar. NGC 1510 küçük boyutuna karşılık NGC 1512'nin yapısı ve yıldız oluşumu üzerinde önemli etkisi olmaktadır. Gökadalar çeşitli şekil ve boyutlara sahiptir. Gökbilimciler gökadaları sınıflandırırken bu özellikleri kullanır. Soldaki büyük NGC 1512 gökadası merkezden kenara uzanan parlak çubuğu ve kenardaki sarmalları ile çubuklu sarmal gökada sınıfında değerlendirilir. Diğer taraftan sağdaki NGC 1510 ise cüce gökadadır. Boyutları farklı olsa da her iki gökadanın kütle çekimi birbirini etkiler ve görünüşlerinde yavaş da olsa değişimler oluşturur. NGC 1512'deki çubuk, yıldız oluşumu için gerekli hammaddeleri dış halkadan içe taşıyan kozmik bir huni görevini üstlenir. NGC 1512'deki 2400 ışık yılı uzunluğa sahip bu gaz ve toz boru hattı çok yıldız oluşturan pırıltılı iç halkada parlak, mavi yıldızların doğmasına neden olur. Hem merkezi çubuk hem de çok yıldız oluşturan halkanın en azından bir kısmının iki gökada arasındaki kozmik karmaşanın bir sonucu olduğu düşünülüyor. Birleşme 400 milyon yıldır sürmektedir. Dev komşusundan kaynaklanan sürekli gelgit NGC 1510'daki gaz ve tozu kenarlara çekerek NGC 1512'den daha fazla yıldız oluşumunu başlatmıştır. Bu da gökadada sıcak yeni yıldızların doğumlarını gösteren mavi rengin ağırlıklı parlamasına olmasına neden oldu. NGC 1510 ve NGC 1512, yoğun kütle çekimi gelgit etkisini şu an yaşayan gökada çifti değildir. NGC 1512'nin sarmal kollarının dış bölgelerinin aslında çok daha eski bir gökadanın bir parçası olduğuna işaret etmektedir. Bu gökada şu an NGC 1510'un başına geldiği gibi NGC 1512 tarafından emiliyordu. Çiftin yaşadığı etkileşim, yapıları üzerinde önemli etkiye, gaz ve toz dinamiklerinin değişmesi ve hatta yıldız patlamalarına bile neden olabilir. Gökadalar arasındaki bu tür etkileşmeler ve özellikle gökada birleşmeleri galaktik evrimde kilit rol oynamaktadır.


Avcı'nın kılıcındaki, gözle de görülebilen en parlak yıldıza ait gözlemler dev yıldızların anlaşılmasında önemli olacak sonuçlar verdi. Bu çok büyük yıldızın alınan ışığının yüzde birlik oranındaki dar bir kesitte parlak sinyal elde edildi. Gözlemler Iota Orionis adlı yıldıza ait. Bu yıldızın eşi olan diğer yıldızın kütle çekim etkisi, şeklinin hafif bozulmasına yol açıyor. Parlak Hedef Gezgini projesi ve Ritter gözlemevindeki gökbilimciler gözlerini Avcı'nın kılıcında ışıldayan parlak Iota Orionis adlı çok büyük yıldıza diktiler. Yıldızın saldığı ışığın eğrisinde yüzde bir oranında maksimum tespit edildi. Bu etki Dünya'daki en küçük uzay uyduları ile keşfedildi. Kanada Askeri Yüksekokulundan BRITE baş araştırmacısı Gregg Wade'e göre bu keşif nano-uydu ile gerçekleştiğinden uzay devrimlerinin öncüsü olabilir. Iota Orionis'dan alınan ışığın yüzde 90'ı nispeten kararlı ancak bu düzeni hızlı bir iniş ve ardından büyük bir ivmeli artış izliyor. Montreal Üniversitesinden proje baş araştırmacısı Herbert Palo: Değişiklikler kalp ritim sinyalini gösteren sinüs dalgalarına benziyor ve bu kalp atışı olarak bilinir diyor. Bu ilginç olay birbiri çevresinde 30 günde bir dolanan iki yıldızın kütle çekim etkilerinin sonucudur. İki yıldız genelde birbirinden uzakta dolanırken kısa süreliğine normal uzaklıklarının sekiz katı kadar birbirine yaklaşır. İşte bu anda aralarındaki kütle çekimi öyle büyür ki, bir balonun ucundan çeker gibi, yıldızın küresel şekli bozularak ışığında anormal değişimlere neden olur. Iota Orionis'de gözlenen bu olay daha önce bilinen sistemlerde görülenden çok daha şiddetlidir. Güneş'ten 35 kat kütleli bir yıldızda bu etki ilk kez gözlendi. Salınan bir yıldız, kitaplar dolusu bilgi verir İşin daha da ilginci bu sistemler yıldızlar arasındaki ilişkiyi de gözler önüne seriyor. Yıldızlar arasındaki güçlü çekim kuvvetinin artması, yıldızların yüzeyinde depremlerin oluşmasına neden oluyor. Bu da bize, tıpkı Dünya'da gerçekleşen depremlerin gezegenimizin içyapısı hakkında bilgi vermesi gibi yıldızların iç işleyişleri hakkında bilgi veriyor. Yıldızlarda depremler çok ender görülür, üstelik böylesi bir büyük yıldızda ilk kez deprem olgusuna rastlandı. Bu çalışma ile bu tür yıldızların evrimi hakkında da bilgi sahibi olabileceğiz. Gökbilimciler bu keşifle birlikte diğer sistemlerde de benzer olayları görmek isteyecek araştırmacılar için yıldız evrimi üzerinde temel bir değişime neden olacağını düşünüyor. Yıldızların ve özellikle de büyük yıldızların evrimlerinin anlaşılması insan yaşamı için gerekli unsurları kapsadığından çok önemlidir.


Bir geminin denizde ilerlerken dalga oluşturması gibi dev yıldız Zeta Yılancı'da büyük toz dalgalarına neden oluyor. NASA'nın Spitzer Uzay Teleskopu aynı zamanda yay şoku olarak bilinen parlak toz dalgalarının kızılötesi görüntüsünü elde etti. Gökbilimciler bu yıldızın kendisinden daha büyük ve ağır başka bir yıldızla arkadaşlık ettiğini düşünüyor. Ancak arkadaşı dev yıldız büyük bir patlama sonucunda öldüğünde Zeta Yılancı büyük bir darbeyle uzağa fırladı. Güneş'ten 20 kat büyük ve 80 000 kat daha parlak olan Zeta Yılancı saniyede 24 km hızla uzayda ilerlemektedir. Kızılötesiyle oluşturulan görüntü, görebileceğimiz renklerle boyanmıştır. Zeta Yılancı görüntü merkezindeki parlak mavi yıldızdır. Dalgaların en yoğun ve sıcak hali kırmızı ile gösteriliyor. Bu yay şoku süpersonik bir uçağın ilerlerken açtığı hava akımına ya da bir geminin burnunun yardığı dalgaların hareketine benzer. NASA'nın Geniş Alan Kızılötesi Tarayıcısı 2011 yılında yıldızın bir görüntüsünü yayınladı. Spitzer gibi WISE'de gökyüzünü kızılötesinde inceler. Ancak WISE daha geniş alan gözlemi yapar. Spitzer ise daha küçük alanları gözler.


Hubble teleskopu ile üretilen bu görüntü ünlü Tarantula Bulutsusunun eteklerindeki yıldız oluşum bölgesine ait. Gaz ve toz bulutu içinde ve kenarlarında bulunan birçok genç ve büyük yıldız, kütleli yıldızların kökenini incelemek için mükemmel bir araştırma bölgesi oluşturmaktadır. Görüntüdeki parlak pembe bulut ve onu çevreleyen genç yıldızlar LHA 120-N 150 adına sahiptir. Yerel evrende bilinen en büyük yıldız doğumevlerinden olan bölge Tarantula Bulutsusunun eteklerinde yer almaktadır. Bulutsu, Samanyolu çevresinde dolanan 160,000 ışık yılı uzaktaki Büyük Macellan Bulutunda bulunmaktadır. Büyük Macellan Bulutu ile Küçük Macellan Bulutu geçmişte birkaç kez birbirine yaklaşmış olabilir. Bu yakınlaşmalar sonucunda Tarantula bulutsusunda yüksek enerjik yıldız doğumları başladı. 30 Doradus ya da NGC 2070 adıyla da bilinen Tarantula Bulutsusu, adını tarantulanın bacağındaki parlak lekelere benzer yapılardan almaktadır. Yaklaşık 1000 ışık yılı genişliğindedir. Büyük Macellan Bulutunun yakınlığı, gözleme uygun olan eğimi ve arada tozlu yapı olmaması incelenmesini kolaylaştırmaktadır. Böylece kütleli yıldızların doğumlarını ve gelişimlerini izlemek için uygun bir laboratuvar oluşturmaktadır. Bulutsu genel olarak süper yıldız kümeleri adı verilen olağanüstü yüksek yoğunlukta yıldız dağılımına sahiptir. Gökbilimciler dev yıldızların oluşmasına ait bilgi edinebilmek için LHA 120-N 150'yi incelemektedir. Büyük yıldızların oluşumuna ilişkin teorik modeller bunların yıldız kümeleri içinde olması gerektiğini söylemektedir. Ancak gözlemler bu tür yıldızların %10'unun küme dışında olduğunu göstermektedir. Bu sorunun çözümü için Tarantula Bulutsusu başvurulan mükemmel hedeflerden biridir. Bulutsuda hem kümede hem de küme dışında yıldızlar bulunmaktadır. Hubble'ın yardımıyla gökbilimciler bulutsu kenarındaki yıldızların tek başına mı oluştuğunu yoksa kardeşlerinden mi uzaklaştığını anlamaya çalışmaktalar. Elbette bunu anlamak kolay değil. Genç yıldızlar özellikle büyük olanları- oluşum aşamasında yoğun toz kümelerine benzemektedir. LHA 120-N 150 bu cisimlerden bir düzine içermektedir ve sınıflandırılmamış cisimlerin bir karışımıdır: Genç yıldızlar ve toz kümeleri. Sadece ayrıntılı analizler ve gözlemler gerçeği ortaya çıkarabilir. Böylece büyük yıldızların kökenine ilişkin yanıtı bilinmeyen sorunun çözümü sağlanabilir. Hubble, yıldız oluşumları ve evrimlerini ortaya çıkarabilmek için geçmişten günümüze Tarantula bulutsusu ve yapılarını gözlemeye devam etmektedir.


Chandra X-Işını Gözlemevi bu sefer Kahraman Kümesini gözledi. Görüntü kırmızı, yeşil ve mavi ya da başka bir deyişle sırasıyla düşük, orta ve yüksek enerjili X-ışını dalga boylarında alındı. Chandra bunun için 10 yıl süreyle toplamda 17 saatlik gözlem yaptı. Evrenin en kütleli cisimlerinden olan Kahraman Kümesi binlerce gökadayı barındıran dev ve çok sıcak gaz bulutundan oluşur. Chandra görüntüsünde parlak balonlar, dalgalanmalar, jet akımları görülebilir. Merkezdeki koyu mavi iplikçikler kümenin en büyük gökadası NGC 1275'e düşen başka bir gökadadan kaynaklanıyor olabilir. Bu birleştirilmiş görüntüde kümenin içi Chandra ile dışı ise XMM verileriyle üretilmiştir. Telif hakkı: X-ray: NASA/CXC/SAO/E.Bulbul, et al. Masaüstünüz için: 1280x1024 (823 kb) ve 1680x1050 (1,1 MB)


Gökbilimciler 10 Jüpiter büyüklüğündeki gaz devlerinin atmosferlerini incelemek için NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu ve NASA'nın Spitzer Uzay Teleskopu'nu kullandı. Uzun zamandır bu gezegenlerin atmosferlerinde ne kadar su olduğu araştırılıyordu. Araştırmacılar çalışmalarının sonucunda gaz devlerinde tahmin edilenden daha az miktarda su olduğu sonucuna ulaştı. Gökbilimciler şimdiye kadar diğer yıldızların çevresinde dolanan 2000 dolayında gezegen keşfetti. Bunlardan sıcak Jüpiter olarak bilinenleri Jüpiter gibi gaz devleri olmasına karşılık oldukça sıcaktır. Yıldızlarına oldukça yakın dolanan bu devler, yıldızın parlak ışığı altında kaldığından araştırılması zor cisimlerdir. Hubble, sınırlı dalga boyunda gözlem yapabildiğinden, ancak bir avuç sıcak Jüpiter keşfedebilmiştir. Bunlardaki su miktarları da (opo1436a, opo1354a) beklenenden daha azdır. Gökbilimciler sıcak Jüpiterleri inceleyerek bunlardaki su miktarlarını belirlemeye çalıştı. Bunun için 10 gezegen belirlendi . Bunlar daha önce çeşitli yöntemlerle ayrıntılı olarak incelenmişti. Yeni çalışmayla şimdiye kadar ki en ayrıntılı tayfölçerli katalog oluşturulması hedeflendi. Ekip hem Hubble hem de Spizer teleskoplarının verilerini kullandı. Böylece farklı dalga boylarında alınan ayrıntılı veriler birleştirilerek daha fazla özelliğin ortaya çıkarılması amaçlandı . Araştırma ekibinden İngiltere'deki Exeter Üniversitesi'nden David Sing: Bu daha önce bir gezegende yaptığımız bir çok özelliği belirleme yöntemidir. İlk kez birden fazla gezegen için uygulandı. Sonuç ise şaşırtıcı oldu: Gezegenlerin ortamları birbirinden çok farklıydı diyor. Yıldızları çevresinde dolanan gezegenler, Dünya'ya göre yıldızlarının önünden geçerken veriler alındı. Bu durumda yıldızdan gelen ışık gezegenin atmosferinden saçılarak Dünya'ya ulaşır ve gelen ışık gezegenin atmosferi hakkında çeşitli bilgiler sunar. NASA'nın Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nden Hannah Wakeford: Atmosferden süzülerek gelen ışık bize eşsiz parmak izi bırakır diyor. Su miktarını ölçmenin yolu gezegenin bulutlu ve bulutsuz kısımlarını ayrı olarak olarak gözlemektir. Böylece gelen ışığın parmak izinde su molekülünün bıraktığı iz ayıklanabilir. Eğer alınan verilerde su izi kuvvetli ise gezegenin bulutlu, az ise bulutsuz olduğu anlamına gelir ki bu da gizemin çözümü demektir. Santa Cruz Kaliforniya Üniversitesi'nden Jonathan Fortney: Gezegenlerdeki su fakirliği bizi gezegen oluşum modellerinin doğruluğunu yeniden düşünmeye itecektir. Sonuçlarımız susuz yani kuru oluşum modellerini değil suyu dikkate alan ıslak modellerle uyuşmaktadır diyor. Ötegezegenlerin atmosfer gözlemlerine ait çalışmalar henüz emekleme aşamasındadır. Hubble'ın yerini alacak olan James Webb Uzay Teleskopu ile ötegezegenlerin atmosfer çalışmaları daha verimli yapılabilecek. Notlar Bugüne kadar çok az gezegenen atmosferi incelendi. Hubble ve Spitzer iki gezegenin atmosferini inceledi: HD 209458b (heic0303, opo0707b) and HD 189733b (AD 1, heic0720a). Sekiz farklı gezegen Hubble ve diğer gözlemevleri tarafından tarandı: WASP-6b, WASP-12b, WASP-17b, WASP-19b, WASP-31b, WASP-39b, HAT-P-1b, HAT-P-12b. Bu gezegenlerin fiziksel parametreleri oldukça geniş bir alana yayılmaktadır. Gözlemler orta kızılötesi (4,5 mikron) ve morötesi (0,3 mikron) dalga boyu aralığında yapılmıştır.


VISTA ilk dev gökadaları belirledi ESO'nun VISTA tarama teleskopu ile evrenin bebeklik döneminde oluşan, önceden bilinmeyen büyük kütleli kalabalık bir gökada grubu gözlendi. Bu gökadaların daha da fazlasını keşfedip araştıran gökbilimciler ilk kez, bu tür dev gökadaların ne zaman ortaya çıktıklarını çözmüş oldular. Gökyüzünün küçük bir bölgesinde bulunan gökadaları saymak gökbilimcilerin gökada oluşumu ve evrimi konusundaki teorilerini test etmeyi sağlar. Bununla birlikte, bu kadar kolay bir iş, gökbilimcilerin daha uzaktaki ve daha sönük gökadaları sayma girişimleri ile giderek zorlaşan bir göreve dönüşmektedir. İşi daha da karmaşık hale getiren şey, en parlak ve gözlenmesi en kolay gökadaların evrendeki en büyük kütleli gökadalar evrenin geçmiş dönemlerinde seyrek olarak bulunması iken, sayı bakımından fazla ancak sönük gökadaların bulunmasının daha zor olduğu gerçeğidir. Groningen Üniversitesi, Kapteyn Gökbilim Enstitüsü'nden Karina Caputi liderliğindeki bir gökbilimciler ekibi, şimdi daha önceki incelemelerde görülemeyen birçok uzak gökadayı ortaya çıkardı. Gökyüzünü yakın-kırmızı ötesi dalgaboylarında tarayan altı VISTA projesinden biri olan UltraVISTA taramasındaki görüntüleri kullanan gökbilimciler, evren 0.75 ila 2.1 milyar yaşındayken bulunan sönük gökadaların sayımını gerçekleştirdiler. UltraVISTA gökyüzünde dolunaydan neredeyse dört kat daha fazla genişliğe sahip bir bölgeyi, Aralık 2009'dan bu yana gözlüyor. Burası kırmızı ötesi dalgaboylarında bu kadar derinlemesine görüntülenen gökyüzündeki en geniş kısımdır. Ekip UltraVISTA gözlemlerini, evreni daha uzun, orta-kırmızı-ötesi dalgaboylarında inceleyen NASA'nın Spitzer Uzay Teleskopu ile alınan gözlem verileriyle birleştirdiler . Gözlemlerde 574 büyük kütleli gökadayı ortaya çıkardık bu şimdiye kadar erken Evren'den toplanan gizli kalmış gökadaların bu türden en büyük örneklemi, şeklinde açıklıyor Karina Caputi. Bunları gözlemek basit ancak önemli bir soruyu cevaplamamızı sağlıyor: büyük kütleli ilk gökadalar ne zaman ortaya çıktı? Evreni yakın-kırmızı-ötesi dalgaboylarında görüntülemek gökbilimcilerin hem toz tarafından örtülmüş nesneleri hem de daha uzakta bulunan , evrenin başlangıcında ortaya çıkmış nesneleri gözlemelerine imkan veriyor. Ekip bu gökadaların sayılarında, çok kısa bir zaman ölçeğinde yaşanan patlamayı ortaya çıkardı. Yakın evrende ve şimdi etrafımızda gördüğümüz büyük kütleli gökadaların çok büyük bir kısmı Büyük Patlama'dan sadece üç milyar yıl sonra oluşmuştu. Bu büyük kütleli gökadaların Büyük Patlama'dan sonra yaklaşık bir milyar yıl içinde oluştuğuna dair hiçbir kanıt bulamadık, bu nedenle bunların ilk kez ne zaman ortaya çıkmış olduklarını gösteren, elimizdeki bulgulara güveniyoruz, diyor son olarak araştırma makalesinin eş-yazarı Henry Joy McCracken . Buna ek olarak, gökbilimciler büyük kütleli gökadaların düşünüldüğünden daha fazla olduğunu da ortaya çıkardı. Daha önce görülemeyen gökadaların sayısı, evrenin yaşı 1.1 ila 1.5 milyar yıl olduğu sırada oluşmuş büyük kütleli gökadaların yarısı kadar . Bununla birlikte bu yeni sonuçlar gökadaların erken evrende nasıl evrimleştiklerini söyleyen, ancak bu zamana dair herhangi bir dev gökada tahmini bulunmayan güncel modellerle çelişmektedir. İşleri daha da karıştıran şeyse, eğer bu büyük kütleli gökadalar beklenmedik bir şekilde erken evrende gökbilimcilerin tahmin ettiklerinden daha da tozlu bir yapıya sahiplerse UltraVISTA bile bunları tespit edemeyecektir. Bu gerçekten böyleyse, şu anda kabul gören gökadaların erken evrendeki oluşumlarına dair görüşün kökten bir yenilenmeye ihtiyacı olacaktır. Atacama Büyük Milimetre/milimetre-altı Dizgesi ile de bu oyun-değiştiren tozlu gökadaların gözlemi gerçekleştirilecek. Ortaya çıkarıldıklarında ise bunlar, ilk ortaya çıkan bazı gökadaların ayrıntılı gözlemlerini gerçekleştirebilecek, ESO'nun 39-metrelik Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu için birer hedef haline gelecekler. Notlar ESO'nun VISTA teleskopu ile yapılan gözlemler yakın-kırmızı-ötesi dalgaboyunda 0.88 2.15 m aralığında, Spitzer gözlemleri ise orta-kırmızı-ötesinde 3.6 ve 4.5 m civarındadır. Uzayın genişlemesi nedeniyle bir gökada ne kadar uzaktaysa yeryüzündeki bir gözlemciden o kadar büyük bir hızla uzaklaşmaktadır. Bu genişleme sayesinde bu uzak nesnelerden gelen ışık tayfta daha kırmızı bölgeye doğru kaymakta, yani yakın ila orta-kırmızı-ötesindeki gözlemler bu gökadalardan gelen ışığı elde etmek için gerekmektedir. Bu içerikte, büyük kelimesi Güneş'in kütlesinin 50 milyar katı anlamındadır. Samanyolun'daki yıldızların toplam kütlesi de bu değere yakın bir sayıdır. Ekip kırmızıya kayma değeri 6'nın üzerinde olan büyük kütleli gökadalara dair herhangi bir kanıt elde edemedi, bu da Büyük Patlama'dan neredeyse 0.9 milyar yıl sonrası oluyor. Bunların kırmızıya kayma değerleri z=5 ve z=4 arasındadır. ESO-Türkiye


Avustralyalı bilim insanları dev gökadaların yeni yıldız oluşturamadığı ancak yakınlarındaki küçük gökadaları meze gibi yediklerini belirledi. Gökbilimciler 22.000 gökadayı gözleyerek yıldız oluşumunun en az görüldüğü büyük gökadaların yakınlarındaki küçük ve gaz bakımından zengin gökadaları yiyerek büyüdüklerini farkettiler. Uluslararası Radyo Astronomi Araştırma Merkezi'nden Dr. Aaron Robotham: Bütün gökadalar başta küçükken birleşerek, gaz toplayıp, yeni yıldızlar oluşturarak büyümüştür diyor. Araştırma ekibinin başkanı Dr. Robotham'a göre Samanyolu'da bir dönüm noktasında ve yakın zamanda çevresindeki küçük gökadaları çekip büyüyecek. Samanyolu geçmişte bazı gökadalarla birleşti, biz bunların kalıntılarını görüyoruz. Yaklaşık 4 milyar yıl içinde yakındaki iki cüce gökadayı, Büyük ve Küçük Macellan Bulutları'nı Samanyolu bünyesine katabilir. Dr. Robotham aynı zamanda Samanyolu ile yakın gökada Andromeda'nın yaklaşık 5 milyar yıl içinde çarpışacağına da dikkat çekiyor. Bu daha büyük bir etkiye neden olacak, Andromeda yemeğimiz olacak diyor. Gökada ağırlaştıkça çekim gücü de artar. Büyük gökadalarda yıldız oluşumunun az görülmesi çekirdeğinden yayılan güçlü ışımaya bağlanıyor. Bu ışıma gazın dağılarak soğumasına neden olmaktadır. Sonuçta kütle çekimi nedeniyle gökadalar çevrelerindeki kümeleri ve küçük gökadaları yutması birkaç milyar yıl alabilir. Bazı küçük gökadalar ise daha uzun zaman bekleyebilir, belki de evrenin şimdiki yaşı kadar diyor Dr. Robotham. Andromeda ve Samanyolu'nun çarpışma sürecini gösteren benzetim: Andromeda and the Milky Way Collide! from ICRAR on Vimeo.


Gökbilimciler komşu bir gökadadaki büyük yıldızların beklenenden daha fazla sayıda olduğunu ortaya koydu. Büyük Macellan Bulutu gökadasındaki dev yıldız oluşum bölgesi Tarantula bulutsusu (veya 30 Doradus) üzerinden gerçekleşen keşif, evrenin zaman içinde nasıl evrimleştiğine yönelik mevcut bilgilerimizi genişletiyor. Sonuçlar Science Dergisi'nde yayınlandı. Oxford Üniversitesi Fizik Bölümünden Fabian Schneider: Tarantula bulutsusunda beklenenden daha fazla büyük yıldızların oluştuğunu görünce çok şaşırdık diyor. Ekip VLT-FLAMES Tarantula Araştırmasının bir parçası olarak dev yıldız doğumevi Tarantula bulutsusundaki yaklaşık 1000 büyük yıldızı ESO'nun Çok Büyük teleskopunu kullanarak gözledi. Başlangıç olarak büyük yıldız dağılımına ait kütle fonksiyonu göz önünde tutularak 15-200 Güneş kütleli 250 yıldızı inceledi. Kütleli yıldızların çevrelerine olan muazzam etkileri nedeniyle incelenmektedir. Bu yıldızlar süpernova olarak patlayarak evrenin en sıra dışı cisimlerine nötron yıldızları ve karadelikler- dönüşebilirler. Belçika'daki Leuven Üniversitesinden Hugues Sana: Sadece dev yıldızların sayısına değil aynı zamanda IMF'nin önerdiği bir yıldızın en fazla 200 Güneş kütlesinde olacağını söyleyen sınıra da baktık. Yakın zamana kadar 200 güneş kütlesindeki yıldızların varlığı tartışmalıydı. Ancak bu çalışma 200-300 güneş kütlesindeki bir yıldızın doğumunun mümkün olduğunu gösteriyor diyor. Evrenin bütününe bakıldığında büyük yıldızların sayısının az olduğu görülür. IMF küçük kütleli yıldızların evreni doldurduğunu ve 10 güneş kütlesinden büyük yıldız sayısının tüm yıldızların %1'inden az olmasını öngörmektedir. Kütleli yıldızların oranının ölçülmesi bu nedenle kolay değildir ve bunu evrende yapabileceğiniz bir avuç kadar yer vardır. Ekip şimdiye kadar bulunan en büyük yıldızların bazılarını barındıran Tarantula bulutsusunda bu ilişkiyi aradı. Böylece IMF'nin aksine burada kütleli yıldızların sanılandan daha fazla sayıda olduğu görüldü. Yıldızlar kozmik motorlardır. Nefes aldığımız oksijenden, kanımızdaki demire yani helyumdan daha ağır elementlere kadar her element buralarda üretilir. Yaşamları boyunca enerji üreten bu yıldızlar güçlü yıldız rüzgarları ve bol miktarda iyonize ışıma ve kinetik enerji üretir. Kitlesel yıldızların ürettiği iyonize ışınım, sözde 'karanlık çağlardan' sonra evrenin ışığa kavuşmasında ve geri besleme ile gökadaların gelişiminde rol oynadılar. Araştırma ekibinden Phillipp Podsiadlowski: tüm geri bildirim mekanizmalarını ve evrenin gelişimindeki büyük yıldızların rolünü anlamak için bu devlerden kaçının doğduğunu anlamamız gerekiyor diyor. Fabian Schneider ekliyor: Sonuçlarımız evren anlayışımızda önemli katkılar sunuyor: süpernovalar bildiğimizden %70 daha fazla olabilir, kimyasal verim üç katına ve dolayısıyla da dev yıldızlar bilinenden dört kat fazla iyonize ışınım üretme kapasitesinde olabilir. Bu da karadeliklerin oluşum hızını %180 arttırırken doğrudan tespit edilen kütle çekim dalgalarının sinyallerine neden olan ikili karadelik birleşme sayısının artmasına neden olabilir diyor. Ekibin araştırması gelecekte araştırmayı planladıkları yeni soruları gündeme getiriyor: kozmosun evrimi, süpernova ve kütle çekim dalgası olaylarının ortaya çıkışıyla ilgili veriler evrensel nitelikte midir ve sonuçlar nelerdir?


Atacama Büyük Milimetre/milimetre/altı Dizgesi ALMA ile alınan bu yeni görüntü genç bir yıldızın etrafında bulunan gezegen oluşum diskinin şimdiye kadar görülmemiş en ince detaylarını gözler önüne serdi. Bunlar ALMA'nın neredeyse tamamlanmış olan dizgesi ile alınan ilk gözlemler olup milimetre-altı dalgaboylarındaki en keskin görünüşe sahiptirler. Yeni sonuçlar öncül gezegen disklerinin gelişimi ve gezegenlerin nasıl oluştukları ile ilgili gözlemsel çalışmalardaki ileriye doğru muazzam ilerlemeyi temsil ediyor. ALMA'Nın yeni ve en güçlü haldeyken yapılan ilk bilimsel gözlemlerinde, araştırmacılar antenleri yaklaşık 450 ışık-yılı uzaklıkta, etrafında tozdan bir disk bulunan HL Tauri adlı genç bir yıldıza doğru çevirdiler . Ortaya çıkan görüntü tüm beklentileri aşarak disk maddesinde yıldızın doğumundan kalan tüm detayları en ince ayrıntısına kadar gözler önüne serdi. Boşluklarla birbirlerinden ayrılmış eş merkezli parlak halka dizilerini göstermekteydi . Bu özellikler neredeyse kesin olarak diskte oluşmakta olan genç gezegen-benzeri nesnelerin bir sonucu. Bu biraz şaşırtıcı çünkü böyle genç yıldızların görüntüde gördüğümüz yapıları üretme kabiliyeti olan büyük gezegenimsi nesnelere sahip olması beklenmedik birşey, diyor ALMA Yardımcı Direktörü Stuartt Corder. Görüntüyü ilk gördüğümüzde detaylar karşısında şok olduk. HL Tauri'nin yaşı bir milyon yıldan fazla değil, ama etrafındaki disk tam olarak gezegen oluşturmaya başlamış. Bu görüntü tek başına gezegen oluşum teorilerinde devrim yaratacak, diye açıklıyor ALMA Yardımcı Program Bilimcisi ve ALMA Uzun Dizge Kampanya Yürütücüsü Catherine Vlahakis. HL Tauri diskinin sistemin yaşına göre beklenenden çok daha önce geliştiği görülüyor. Bu nedenle, ALMA görüntüsüne göre gezegen-oluşumu süreci düşünüldüğünden daha hızlı gerçekleşiyor olabilir. Böyle yüksek çözünürlüğe sahip görüntülere sadece ALMA'nın uzun ölçek yetenekleri ile ulaşılabiliyor, böylece gökbilimciler NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu gibi diğer gözlemevlerinden elde edilmesi imkansız yeni bilgilere erişim imkanı elde ediyor. Antenleri böyle uzak mekanlara yerleştirmek için gerekli lojistik ve altyapı, eşi beneri olmayan uzman uluslar-arası bir mühendislik ve bilim insanı ekibinin koordineli çabalarını gerektiriyor, diyor ALMA Direktörü Pierre Cox. Bu uzun ölçekli dizge kullanımı ALMA'nın ana hedeflerinden birini karşılamakla birlikte, etkileyici bir teknolojik, bilimsel ve mühendislik atılımına işaret ediyor. HL Tauri gibi genç yıldızlar, kütleçekim etkisi altında çökerek, sonunda genç yıldızların oluşmasını sağlayan, yoğun sıcak çekirdeklerin oluştuğu yerlerde doğmaktadır. Bu genç yıldızlar ilk olarak geride kalan gaz ve toz içerisinde oluşmaya başlar, bu gaz ve toz daha sonra daha kararlı bir disk oluşturarak, öncül gezegen diski olarak bilinen duruma gelir. Bu süreçte toz parçacıkları arasında meydana gelen çarpışmalarla giderek büyüyen kümelenmelere yol açar ve kum tanecikleri ya da çakıl taşı büyüklüğünde parçalar oluşur. Genç gezegenler diskin yapısını bozarak, şimdi ALMA ile gözlenen halkalar, boşluk ve deliklere benzeyen yapılara neden olurlar . Bu öncül-gezegen disklerinin araştırılması Dünya'nın Güneş Sistemi içerisindeki oluşumunu anlamak için gereklidir. HL Tauri etrafındaki gezegen oluşumu sürecinin ilk aşamalarını gözlemek, kendi gezegen sistemimizin dört milyar yıl önce, oluşurken nasıl göründüğünü bize gösterebilir. Bugün gezegen oluşumuna dair bildiklerimizin çoğu teorik bilgilere dayanıyor. Bu şekilde ayrıntılı görüntüler şimdiye kadar sadece bilgisayar benzetimlerinde ya da ressam çizimlerinde görülmekteydi. HL Tauri'nin yüksek çözünürlüklü bu görüntüsü ALMA'nın tam fonksiyonlu çalışması halinde neyi başarabileceğini ve yıldız ve gezegen olumu keşiflerinde yeni bir dönemin başladığını gösteriyor. diyor ESO Genel Müdürü Tim de Zeeuw. Notlar Eylül 2014'ten bu yana ALMA, Evreni en uzun ölçekli anten dizgesi ile gözlüyor. Bu dizilimde antenler arasındaki mesafe 15 km'ye kadar çıkıyor. Bu uzun ölçekli gözlem kampanyası 1 Aralık 2014'e kadar devam edecek. Temel ölçek dizgedeki iki anten arasındaki uzaklığı temsil ediyor. Karşılaştırma için, milimetre dalgaboylarında faaliyet gösteren diğer tesislerdeki ölçek uzunluğu en fazla 2 km'ye kadar çıkabiliyor. ALMA'nın maksimum ölçek hattı uzunluğu ise 16 kilometre. Daha kısa dalgaboylarında gelecekte yapılacak gözlemler daha yüksek keskinliğe sahip görüntülerin elde edilmesini sağlayacak. Görülen yapıların çözünürlükleri Güneş-Yer uzaklığının sadece beş katı kadardır. Bu yaklaşık olarak 35 mili-yay-saniyesi açısal çözünürlüğe karşılık gelmektedir NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu rutin olarak elde edilenden daha iyi. Görünür ışıkta, HL Tauri büyük bir gaz ve toz zarfı arkasında gizlenmektedir. ALMA daha uzun dalgaboylarında gözlem yapabildiği için bulutun tam olarak merkezisindeki süreçleri gözleyebilmesi mümkün olmaktadır. ESO-Türkiye


Şiddetli ve sıcak patlamalar, duman içinde alev çıkıntıları, patlayan yanardağın içini anırıyor. Ancak gördüğünüz tam olarak bu değil: gaz, toz ve yıldızlardan oluşmuş kozmik bir topluluk. ESA'nın Herschel Uzay Gözlemevi ve NASA'nın Spitzer Uzay Teleskopu komşu gökadalardan Büyük Macellan Bulutunu böyle görüntüledi. Gökada boyunca bu tür karanlık, turuncu renkle süslenmiş toz bulutlarına rastlanır. Görüntüdeki kırmızı ve yeşil tonlar soğuk gaz bulutlarını, beyaz ve mavi tonlara sahip alanlar ise sıcak, yıldız oluşum bölgelerini gösterir. Yıldızların üflediği sıcak rüzgarlar gazı ileri doğru iterek çevresindeki alanı ısıtır. Geniş alanlı görüntüde 'dev kozmik örümcek' Tarantula bulutsusu sol altta kolayca görülebilir. Bulutsunun Hubble ile üretilmiş ayrıntılı fotoğrafı geçen yıl yayınlanmıştı. BMB gökbilimcilerin yeni keşifler yaptığı cisimlerden biridir. Tarantula da olmak üzere BMB'de birçok yıldız oluşumu ve evrimi izlenebiliyor. Bu da diğer uzak gökadalarda neler olup bittiğinin anlaşılmasında yardımcı oluyor. BMB görüntüsünde Tarantula'dan itibaren sağa doğru birçok yaşlı ve genç yıldız yayılmış durumdadır. ESA'nın Herschel ve NASA'nın Spitzer teleskopları evreni kızılötesi dalga boyunda görüntüler. Görünür ışıkta BMB pembe ve mor renkleriyle bundan daha farklı görülür. Görsel telif hakkı: ESA/NASA/JPL-Caltech/STScI


Gökbilimciler birbirine göre dik açılı yörüngelerde dolanan iki gezegenle ilgili bir rapor hazırladılar. Bu şaşırtıcı rapor çoklu gezegen sistemlerinin nasıl oluştuğu ve geliştiğini, yörüngelerinin nelerden etkilendiğini ortaya koyabilecek. Teksas Üniversitesi'nin Austin Mc Donald Gözlemevi'nden Barbara McArthur, bunun gibi birçok sistem daha keşfedilebileceğini ve gezegenlerin yıldızı çevresinde tek bir yörünge düzleminde dönecekleri bilgisinin de tarihe karışacağını belirtiyor. McArthur ve ekibi bu bilgi için yakın yıldız Upsilon Andromedae'yı Hubble Uzay Teleskopu, dev Hobby-Eberly Teleskopu ve diğer dünya üzerindeki teleskoplarla izlediler. Sonuçlarla ilgili ayrıntılı bir rapor Astrophysical Journal'ın 1 Haziran sayısında yayınlanacak. Upsilon Andromedae sarı-beyaz yıldızının 3 Jüpiter kütleli bir gezegeni olduğu 10 yıl kadar önce bulunmuştu. Sistem bizden 44 ışık yılı uzaklıkta yer alıyor. Sistemin yıldızı Güneş'ten daha büyük ve parlak olmasına karşılık daha gençtir. Teleskoplarla alınan verilerin ışığında yıldızın tedirginliğinden c ve d gezegenlerinin yörüngelerinde bir gariplik sezildi. Sistemdeki 3 gezegende farklı bir düzlemde dolanıyordu. Gezegenlerden c ve d birbirine göre 30'ar derecelik açılı düzlemde dolanırken, yıldızından çok uzaklarda dolanabilecek bir dördüncü gezegen e nin ayak sesleri gelmeye başlamıştı. Güneş sistemimize göre çok farklı bir şekle sahip olan Upsilon Andromeade sisteminin oluşum süreci bizim sistemle aynıdır. Şimdiye kadar gezegenlerin bir toz diski içinde oluştuğunu ve ortak bir düzlemde döndüğü düşünülüyordu. Biz şimdi bu gezegenler arasındaki açıdan dolayı bunun her zaman doğru olmayacağını gösterdik diyor McArthur. Şimdiye kadar bilinen kurama göre büyük bir bulutun çökmesi sonucunda oluşan yıldızdan arta kalan parçalar yıldızın çevresinde dolanan gezegenleri oluşturur. Bizim sistemimizdeki tek kalıntıdan neredeyse aynı yörüngede dolanan 8 gezegen oluşmuştur. En dışta yer alan Pluton gibi cüce gezegenin yörüngesinin eğimli olmasına Neptün'ün kütle çekimi neden olmuştur. Birkaç farklı kütle çekimi senaryosu Upsilon Andromedae'dadaki eğimli yörüngelerin nedeni olabilir. Bu, gezegenlerin içeriye doğru hareket etmesinden ve bundan dolayı gezegenlerin birbirini etkilemesiyle ya da ikili yıldızdan etkilenmesiyle oluşabilir diyor McArthur. Washington Üniversitesi'nden ötegezegenlerin dinamiğinde uzman olan Rory Barnes ise, Bizim dinamiğe dayalı incelememiz sonucunda eğimli yörünge düzlemlerinin büyük bir olasılıkla sistemden bir gezegenin çıkarılmasıyla gerçekleştiği yönündedir. Dahası sistemde hala bir kararsızlığın sürdüğünü de görmekteyiz. Gezegenler birbirlerini öylesine büyük bir kuvvetle etkiler ki, bu kuvvetin etkisiyle sistemden dışarı çıkabilirler diyor. Bu araştırmada Hubble Uzay Teleskopu ile dikine hız ve dünya üzerindeki teleskoplarla gökölçümü yöntemi olmak üzere iki yöntemden faydalanıldı. Gökölçümü ile cisimlerin hareketleri ve konumları belirlenir. Yıldızın görünmeyen gezegeninden dolayı oluşan hareketi izlenerek keşif yapılır. Dikine hız ise, yıldızın hareketini ölçer. Dikine hız yöntemi gökölçümü yöntemine göre daha hızlı ve kesin sonuç vermektedir. Ekip c ve d gezegenlerinin yörünge düzlemlerinin eğimine göre kütlelerini hesaplayabildi. Yeni verilere göre gezegenler daha ağır. Önceden dikine hız yöntemiyle elde edilen verilere göre c'nin kütlesi en az 2 Jüpiter kütlesinde ve d'nin kütlesi de en az 4 Jüpiter kütlesindeydi. Yeni yapılan gökölçümü yöntemine göre kütleler kesinleşti. Buna göre c'nin kütlesi 14 Jüpiter ve d'nin kütlesi 10 Jüpiter kütlesinde. Ekip aynı zamanda 14 yıllık verilerle elde edilen gökölçümü yöntemine göre sistemde saklı olan bir başka gezegenin ipuçlarını da elde etti. Gezegenin yörüngesinin eğikliğine ilişkin henüz bir kanıt elde edilemedi. Bunu da içerideki b gezegeninin yörüngesi belirleyecek. Ancak bu gezegene yönelik gökölçümü yapabilmek için Hubble'ın gerçekleştirdiğinden 1000 kat daha hassas gökölçümü yapmak gerekli. Ekibin Hubble verilerinden aldığı değerler sistemde çift yıldız olduğunu da doğruladı. Yıldızın arkadaşı ise Güneş'ten biraz daha büyük olan kırmızı bir cüce. Biz bu yıldızın yörüngesine ilişkin hiçbir bilgiye sahip değiliz. Bu yıldızın varlığı gezegenlerin olan yörüngelerinde tedirginliğe yol açmış olabilir diyor ekip üyesi Fritz Benedict. Kaynak: NASA/Hubble


Uzaktan bakıldığında Satürn'ün Dione uydusu uysal, sakin bir bilardo topunu andırır. NASA'nın Cassini uydusu uydudaki 800 km genişliğinde alanı kaplayan bir dağın yakın çekim görüntülerini iletti. Buna göre Dione şimdiki sakinliğine göre geçmişte oldukça hareketliydi. Bu durum günümüzde de olabilir. NASA'nın Jet İticileri Laboratuarı'ndan Bonnie Buratti: Bu görüntü Dione'un belki de sistemin en hareketli uydusu olan Enceladus'un geçmişteki yüzü olduğunun kanıtıdır. Bu uyduda su olduğunu ve çok aktif bir uydu olabileceğini ortaya koyabilir diyor. Satürn uyduları Enceladus ve Titan ile Jüpiter'in Europa uyduları Güneş Sistemi'ndeki en aktif dünyalar arasında olup, uyduların yüzeyinin altında yeraltı okyanusu olduğu düşünülmektedir. Bu uydular jeologlar ile başka dünyalarda yaşamın temel yapıtaşlarını arayan bilimciler için önemli hedefler olmuştur. Dione'da bir yer altı okyanusunun varlığı, bu sıkıcı buz topuna olan astrobiyoloji açıdan ilgiyi artırabilir. , Dione'daki hareketlilik 2004 yılından bu yana Satürn Sistemi'ni izleyen Cassini aracı tarafından fark edildi. Uzay aracındaki manyetometre uydudan parçacık akışının varlığını tespit etti. Bu durum uydunun buzlu sert yüzeyinin altında sıvı ya da sulu bir katman olabileceğini akla getirir. Bu durum Cassini'nin Enceladus görüntülerinde gösterdiği şekilde Dione yüzeyinde de aktif kırıkların olduğunun kanıtıdır. Yapılan son çalışmada 1-2 km yüksekliğindeki Janiculum Dorsa çevresinde çeşitli yarıklar olduğu belirlendi. Dağın yakında, uydu yüzeyinin yaklaşık 0,5 km altında bir tedirginlik olduğu görüldü. Brown Üniversitesi'nden Noah Hammond: Janiculum Dorsa altındaki kabukta bükülmeden kaynaklı sıcak akış olduğu görülüyor. Bu sıcaklık Dione'un bu bölgesindeki dağın sırt kısmına vuran yer altı okyanusunun varlığı demektir diyor. Dione'un yörüngesi gereği Satürn'e bir yaklaşıp bir uzaklaşmakta ve bu nedenle dev gezegenin çekim kuvveti nedeniyle yüzey gerginliği yaşamaktadır. Satürn uydu yüzeyinde 10 kat fazla ısı oluşturacak kadar kabuğu çekirdek çevresinde kaydırabilmektedir. Bu açıklama uydudaki sıcak akışın nasıl gerçekleştiğini ortaya koymaktadır. Bilimciler Dione'daki bu püskürtülere bakarak neden Enceladus'un daha aktif olduğunu anlamaya çalışıyor. Belki de Enceladus'a daha güçlü etki eden çekim kuvveti yüzeyinde daha fazla kaya olduğundan radyoaktif bir ısınmaya neden oluyor. Aynı şekilde Ceres ve Pluto gibi cüce gezegenlerin yüzeylerinin altında okyanus olabilir. 2015 yılında Pluto'nun yakınından geçecek olan Yeni Ufuklar ile Ceres'i inceleyecek olan Şafak araçları bu durumun olup olmadığını gösterebilir.


Avcı Bulutsusu yüzlerce genç ve bebek yıldız bulundurmaktadır. Bunlar arasındaki büyük kütleli O-tipi yıldızların yaydıkları şiddetli morötesi ışıma nedeniyle yakınlarındaki yıldızlarda gezegen oluşumuna izin vermediği belirlendi. Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri'nden oluşan bir gökbilimci ekibi son derece parlak O-tipi yıldızlar ile Avcı Bulutsusundaki yakın cisimler arasındaki ilişkiyi incelemek için Atacama Büyük Milimetre/milimetre-altı Dizisini kullandı. Sonuca göre O-tipi bir yıldızın 0,1 ışık yılı (yaklaşık 900 milyar km) uzaklıktaki cisimlerde hızlı gezegen oluşumu mümkün değil. Kanada Victoria Ulusal Araştırma Konseyi'nden gökbilimci Rita Mann: Güneş'e göre çok büyük olan O-tipi adı verilen bu canavarlar muazzam miktarda morötesi ışıma yayarlar ve bu nedenle genç gezegen sistemlerinin oluşumunu engellerler' diyor. Biz ALMA'yı kullanarak onlarca gezegen oluşturma potansiyeli olan bebek yıldıza baktık ve ilk kez ön-gezegenimsi disklerin büyük bir yıldıza yakın olanlarının adeta kızardığını gösteren verilere ulaştık. Avcı Bulutsusu hepsi olmasa da birçok Güneş benzeri yıldızın doğumuna ev sahipliği yapar. Gaz ve toz kümeleri milyonlarca yıl süren süreçle birleşerek yoğun ve büyük yapıları oluşturur. Büyüklü küçüklü bu gruplar sonunda gezegen sistemlerine dönüşerek galaktik yıldız sistemlerinin nüfusunun artmasına katkı sağlarlar. Gökbilimciler büyük yıldızlararası bulutlarda ve çevresinde kısa ömürlü yıldız oluşumlarının belli bir süreç boyunca devam ettiğine inanıyor. Bu büyük yıldızlar hayatlarının sonunda çevreye büyük miktarda toz ve ağır elementlerden oluşan maddeyi atarak süpernova şeklinde patlarlar. Bu patlamalar yeni yıldız ve gezegen oluşum sürecini başlatır. Yeni oluşan koza içindeki bir yıldız parlamaya başlar. Ama yakınında büyük bir yıldız varsa bu olası gezegenleri için ölümcül sonuçlar doğurur. Kanada Ulusal Araştırma Konseyi'nden James Di Francesco: Kütleli yıldızlar çok sıcak olup Güneş'ten yüzlerce kez daha parlaktır. Yaydıkları yüksek enerjili ve hızlı fotonlar yakındaki bir öngezegen diskindeki gazı ısıtıp dağıtabilir diyor. Hubble Uzay Teleskopu ile yapılan önceki gözlemlerde Avcı'daki bebek yıldız oluşturan bölgelerin görüntülerine ulaşılmıştı. Bunların birçoğunun büyük bir yıldızın yakınında ve damla şekilli olduğu saptanmıştı. Ancak optik dalga boyunda alınan bu görüntülerle büyük yıldızların etkisiyle nasıl değiştiğini görmek mümkün değildi. ALMA ile yapılan yeni gözlemlerle öngezegenimsi disk sayısı iki katına çıkarıldı ve aslında önceden gözlenen disklerinde öngezegenimsi disk olduğu belirlendi. ALMA ile sadece bu 'damlaların' şekline bakılmıyor aynı zamanda içlerine de bakılarak ne kadar kütleli oldukları belirlenebiliyor. Hawaii'deki Milimetre-altı Dizisi ile gerçekleşen önceki gözlemlerinde birleştirilmesiyle, büyük yıldızların yakınındaki herhangi bir bebek yıldızın çevresindeki malzemenin gelen yoğun morötesi ışımadan etkilenip zarar gördüğü bulundu. Bu yakın bölgelerdeki öngezegenimsi disklerin Jüpiter benzeri bir gezegen oluşturabilmesi için Jüpiter'in kütlesinin bir buçuk katı ya da daha az maddeye ihtiyacı var. Büyük yıldızların 0,1 ışık yılı uzaklığındaki yerlerde yani morötesi ışımanın etkisinin hissedildiği sınırlarda Jüpiter'in 80 katı kütleye sahip diskler olduğu görülmektedir. Bu ise düşük kütleli bir yıldızın oluştuğu bölgelerdeki toz miktarı kadardır. ALMA ile önceki çalışmalar birlikte düşünüldüğünde aşırı morötesi ışımaya maruz kalan bölgelerde gezegen oluşumunun zor olduğu görülüyor. Ancak yeterli uzaklıkta daha uygun yerler bulunabilir diyor Mann. ALMA ile ulaşılan bu sonuç aslında buzdağının görünen kısmı olsa da, bizimki gibi güneş sistemlerinin ne sıklıkta olduğunu da ortaya koyacak çalışmalar için önemli bilgiler sunuyor.


Artık doğrudan gözlem yoluyla kahverengi cüce ya da yeni gezegenleri keşfedebilen gökbilimciler, Hawai'deki Subaru Teleskopu verilerini inceleyerek parlak bir yıldız olan Kappa Andromedae'nın çevresinde dolanan bir süper-Jüpiter keşfettiler. Yeni gezegen Kappa Andromedae b , Jüpiter kütlesinin 12,8 katından biraz daha fazla kütlelidir. Bu kütlesiyle düşük kütleli kahverengi cüceler ile en büyük kütleli gezegenleri ayıran sınır değerine sahiptir. Gökbilimciler her iki cisim değerine de yakın olan cismin süper-Jüpiter sınıfında olduğunu belirtiyor. Keşif ekibi üyelerinden Greenbelt'teki NASA'nın Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nden Michael McElwain: Gezegen oluşumu modellerine göre Kappa And b, füzyon yoluyla enerji üretebilen kahverengi cüce kadar güçlü bir yapıda olmadığından bir gezegen olduğunu düşünüyoruz. Ancak bu yine de kesin bir yargı değildir. Cisme ait ortaya çıkacak diğer özellikler kahverengi cüceyi işaret edebilir diyor. Kütleli gezegenler oluşumları sırasında çevrelerine düşük de olsa ısı yayar. Örneğin Jüpiter uzaya güneş'ten aldığı ısının iki katını yayar. Cismin yeterince büyük olması durumunda döteryum adı verilen hidrojenin ağır formunu eriterek enerji üretir . Döteryum füzyonu için gerekli minimum kütle, kuramsal açıdan en küçük kütleli bir kahverengi cücenin kütlesi -yaklaşık 13 jüpiter kütlesinde- kadar olmalıdır. Charleston Koleji ve Almanya, Heidelberg Max Planck Enstitüsü Astronomi Merkezi'nden Joseph Carson: Kappa And b, HR 8799 ve Beta Ressam yıldızlarının gezegenleri, doğrudan görüntüleme ile elde edilen türdeki ötegezegen sınıfını oluştururlar diyor. Kappa And b, kuramsal sınırda kütleye sahiptir. Gökbilimciler büyük yıldızların büyük gezegenlere sahip olacağını öne sürmelerine karşılık ancak birkaç tane Güneş'ten büyük yıldızın büyük gezegeni olduğunu buldular. Büyük kütleli ve genç yıldızların yaydığı güçlü ışıma, yörüngelerindeki gaz ve toz diskinin gezegen oluşturmasına engel olur. Kappa and, 2.5 Güneş kütlesine sahip olduğundan bu fikri destekleyici bir örnektir diye ekliyor Carson. Hawai'deki Mauna Kea tepesindeki Subaru Teleskopu'nun Ötegezegen ve Disk Yapıları Stratejileri Araştırması , beş yıldır doğrudan gözlemle birkaç yüz yıldıza ait ötegezegenleri ve öngezegen disklerini inceleniyor. Bir yıldızın parlak ışığı nedeniyle doğrudan gözlemle gezegeni görebilmek zordur. Subaru'nun Yeni Nesil Uyarlanabilir Optik ve Kızılötesi Kamerası ve tayfölçümüne ilişkin Yüksek Karşıtlık Aleti, Dünya atmosferinden kaynaklanan bozulmaları da gidererek görünür ve yakın kızılötesinde gözlem yapmayı sağlıyor. Genç yıldız sistemleri yeni gezegenlerin oluşumunu izlemek için uygun ortamlara sahtir. Bu gezegenler oluşum aşamasında kızıl ötesi dalga boyunda parlar. Columba Derneği olarak bilinen ekibe göre Kappa And, sadece 30 milyon yıl ya da Güneş Sisteminin yüzde 0,7 yaşında genç bir sistemin yıldızıdır. Çıplak gözle de görülebilen, 170 ışık yılı uzaklıktaki B-9 tipindeki yıldız, Andromeda takımyıldızında yer alıyor. Kappa and b, yıldızına Dünya'nnın güneş'e uzaklığının 55 katı, ya da Neptün'ün Güneş'e uzaklığının 1,8 katı kadar bir uzaklıkta yer almaktadır. Ancak bu uzaklık kesin bilgi değildir. Yakından görebilseydik oldukça kırmızı bir renkte farkedebileceğimiz cisim, 1400 C derece sıcaklığına sahiptir. Carson ve ekibi, cismi, Ocak ve Temmuz aylarında dört farklı kızılötesi dalga boylarında elde edilen bağımsız gözlemlerle keşfetti. Yarım yıl boyunca yapılan gözlemler, Kappa And b'nin yıldızına kütle çekimiyle bağlı olarak birlikte hareket ettiği görüldü. Farklı dalga boylarında alınan görüntülerin karşılaştırılması süper-Jüpiter'in parlaklık değişimi elde edildi. Bu çalışma yakında Astrophysical Journal Letters'da yayınlanacak. SEEDS ekibi Kappa And b'nin atmosferinin kimyasını anlamak ve olası diğer gezegenleri keşfetmek için çalışmaya devam ediyor. Tesadüfen Kappa And'i içinde bulunduran yıldızlar birliğinde bir başka ilk doğrudan gözlenen gezegene sahip HR 8799 yıldızı da bulunmaktadır. Sistemde Kappa And b gibi gaz devleri bulunuyor.


Hawai Subaru Teleskopu'nun kızılötesi verilerinden hareket eden uluslararası bir gökbilimci ekibi parlak yıldız GJ 504 çevresindeki dev bir gezegenin görüntüsüne ulaştı. Birkaç Jüpiter kütle ve boyutundaki GJ 504b gezegeni doğrudan görüntüleme yöntemleri kullanılarak tespit edilmiş güneş benzeri bir yıldızın en düşük kütleli gezegenidir. NASA'nın Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nden Michael McElwain: Bu dev gezegene seyahat edebilseydik onu karanlıkta görebileceğiniz bir kiraz çiçeği kadar parlak görürdük. Yakın-kızılötesi kameralarımızın saptadığı bu renk, atmosferinde az miktarda bulut olduğunu gösterir. Diğer doğrudan görüntülenen gezegenler ise çok daha fazla mavi renge sahiptir diyor. GJ 504b'nin yıldıza uzaklığı ise, Jüpiter devlerinin oluşumunu açıklayan kurama ters gelecek şekilde, Jüpiter'in güneş'e uzaklığının dokuz katı kadardır. En yaygın kabul gören fikir Jüpiter benzeri gezegenlerin genç yıldızı saran gazı toplayan çekirdekle oluştuğunu söyler. Asteroitler ve kuyrukluyıldız çarpışmaları buna hammadde sağlar ve çekirdek yeterli kütleye ulaştığında yakınındaki gazı çekim gücüyle çekerek hızla gezegeni oluşturur. Bu model Neptün-Güneş uzaklığı olan 30 astronomik birime ya da 30 GB (Dünya-Güneş uzaklığının 30 katı) kadar iyi çalışır. Yıldızdan 43,5 GB uzaklıktaki GJ 504b'de ne kadar etkili olduğu yeterince bilinmemektedir. New Jersey Üniversitesi'nden Markus Janson: Bu gezegen, geleneksel gezegen oluşumu çerçevesinde açıklamaya zorlandığımız bir alanda bulunuyor. Bu nedenle alternatif kuramları dikkate almak ya da çekirdek-büyüme kuramındaki temel kabullerin bazılarını yeniden gözden geçirmek gerekmektedir diyor. Araştırma birkaç yüz yakın yıldızın taranması amaçlanan SUBARU Ötegezegen ve Disklerin Stratejik Taranması projesi kapsamında yapıldı. Japonya Ulusal Gözlemevi'nden Motohide Tamura tarafından yönetilen 5 yıl süreli projeye 2009 yılında başlandı. Diğer yıldızların gezegenlerini gözlemek için en önemli yöntem olan doğrudan görüntüleme, aynı zamanda en zor olanıdır. Tokyo Teknoloji Enstitüsü'nden Masayuki Kuzuhara: Görüntüleme yöntemi gezegenin parlaklık, sıcaklık, atmosfer ve yörünge gibi temel özellikleri hakkında bilgi sağlar. Ama bir projektöre yakın geçen bir ateş böceğinin resmini çekmek kadar da zor bir iştir diyor. SEEDS projesi kapsamında çalışan teleskop Dünya atmosferinin etkilerini gideren iki araçla yakın kızılötesi dalga boyunda görüntü alır. Araştırmacılar GJ 504b'nin dört Jüpiter kütlesinden daha büyük ve yaklaşık 237 santigrat derece sıcaklıkta olduğunu hesapladı. Güneş'ten biraz daha sıcak olan G0 tipindeki GJ 504 ise Başak takımyıldızında yer alıp çıplak gözle zorlukla görülebilir bir yıldızdır. Yıldız 57 ışık yılı uzaklıkta bulunuyor. Yıldızın rengi ve dönme süresine bağlı larak sistemin 160 milyon yıl yaşında olduğu tahmin ediliyor. Genç yıldız sistemleri oluşum aşamasında kendi kızılötesi parlaklıklarını iyi gösterdiklerinden en cazip hedeflerdendir.


İki farklı yıldızda ilk kez Güneş Sistemi boyutları içinde, Güneş-Neptün uzaklığından daha yakın bir konumda gezegen oluşum diskleri gözlendi. Keşif, Japonya Ulusal Astronomi Gözlemevi 'nden Motohide Tamura tarafından yürütülen ve 8.2 metrelik Subaru Teleskopu ile yapılan Ötegezegen Diskleri Stratejik İncelemesi projesi ile ortaya çıkarıldı. Proje 100'den fazla araştırmacı ve 25 uluslararası kurum tarafından destekleniyor. Teleskop ile iki genç yıldızın gezegen diskleri gözlendi. Şimdiye kadar ne yer teleskoplarıyla ne de uzay teleskoplarıyla yıldıza bu kadar yakın olan ayrıntılı gezegen diski gözlenmemişti. Gözleme ilişkin bir benzetme yapılırsa, bu 1 TL'nin 10 km uzaklıktan görmeye benzer. Görüntülerden biri 470 ışık yılı uzaklıktaki Arabacı takımyıldızındaki AB Aur adlı çok genç bir yıldıza aittir. Sadece 1 milyon yıl yaşındaki yıldızın çevresi, gezegen oluşturabilecek gaz ve tozdan oluşan bir yapıyla çevrilidir. Ortaya çıkan görüntü ilk kez Genüş-Neptün arası uzaklıktan daha yakın konumdaki gezegen diskini ortaya çıkardı. AB Aur'un diski ekvatoral bakışa göre açı yapan ve aralarında boşluk bulunan iki halka şeklindedir. Bu da akla bu bölgeyi etkileyen en az bir tane dev gezegenin olduğunu getirir. Projeyle elde edilen bir diğer görüntü ise 450 ışık yılı uzaklıktaki Boğa takımyıldızında yer alan ve birkaç milyon yıl yaşında olan LkCa-15 adlı genç bir yıldıza aittir. Daha önce yıldızın diskinde boşluk olduğu ortaya atılmasına karşılık ilk kez disk doğrudan görüntülendi. Yıldızın çevresindeki madde eksikliği yıldızdan dolayı değil, ona yakın dolanan dev bir gezegenin bu bölgeyi temizlemesine bağlanıyor. Henüz iki yıldıza ait gezegen keşfi gerçekleşmiş değil. Ama bu bilgi yakında değişikliğe uğrayabilir. Ön gezegenimsi disklere ilişkin alınan bu doğrudan görüntüler disklerin güneş sistemimiz ölçeğinde bulunduğunu göstermektedir. Disklerin ağır gezegenlerden etkilenmiş olması da muhtemeldir. 5 yıl daha sürecek olan SEEDS projesi ile ötegezegen ve gezegen diskleri arayışı sürecek. Proje yardımıyla yıldızların yaşam alanları içindeki dünya benzeri gezegenlerin oluşumuyla ilgili yeni bilgiler gelecektir.


Güneş Sistemindeki yapıya benzeyen ve üç gezegeni olan bir sistem hedeflenerek doğrudan gözlem için bir tayf çizelgesi elde edildi. Gezegenlerin oluşumuyla ilgili kuramların test edilmesinde ötegezegen keşifleri kadar bu gezegenlerin yapıları da önem kazanıyor. Söz konusu tayf çizgilerine bakılarak gezegendeki kimyasal elementler tespit edilebilir. Çünkü bu tayf çizgileri maddenin kimyasal parmak izini vermektedir. Aynı zamanda bu çalışma ile evrende başka yaşamlar için önemli bir adım da atılmış oldu. Çalışma ESO'nun Çok Büyük Teleskobu ile yapıldı. Markus Janson, bir gezegenin tayfının başka gezegenlere benzemediğini tıpkı insanlardaki parmak izi gibi tek olduğunu söylüyor. Bu izlere bakarak gezegenlerin kimyasal ögeleri tespit edilebilir. Gezegenlerin nasıl oluştuğunu anlayabiliriz ve yaşamın varlığı hakkında bilgi edinebiliriz. Araştırmacılar HR 8799 adlı genç ve çok parlak bir yıldızın çevresinde dolanan dev bir ötegezegenin tayfını elde ederek işe başladı. Sistem bizden 130 ışık yılı uzaklıktadır. Yıldız 1.5 güneş kütlesinde olup gezegenleri güneş sistemine benzer şekilde sıralanmaktadır. 2008 yılında yıldıza ait 3 dev gezegen bulundu. Gezegenlerin kütleleri 7 ile 10 Jüpiter kütlesi kadardır. Bu gezegenler yıldızlarından dünya-güneş uzaklığının 20 ile 70 katı kadar uzaklıkta yer alıyor. Sistemde ayrıca Güneş Sistemi'ndeki gibi asteorid kuşağı ve Kuiper Kuşağı'na benzeyen iki de kuşak yer almaktadır. Araştırma ekibinden Carolina Bergfors, çalışma için yıldızın 10 Jüpiter kütleli ve 800 C derece sıcaklığındaki orta boydaki gezegenini seçtiklerini belirtiyor. Beş saat süren pozlama ile yıldızın ışığının etkisi altında gezegenin tayfını elde etmeyi başardık. Böylece ilk kez doğrudan gözlem yoluyla bir ötegezegenin tayfı elde edilmiş oldu. Daha önce yıldızının arkasına dolanmakta olan gezegenlere ilişkin tayf çizgileri çıkarılabiliyordu. Burada yıldızın ışığındaki parlaklık değişimi göz önünde tutularak gezegenin atmosferindeki kimyasal yapı elde edilmeye çalışılıyordu. Ancak bu yöntem ötegezegenlerin yörüngeleri nedeniyle hepsinde uygulanamaz. Markus Janson konuyla ilgili şunları belirtiyor: Yıldızın ışığının gezegenden gelen ışık yanında çok sönük kaldığı düşünülürse yöntem oldukça başarılı olmuştur. Bu 2 km uzaklıktaki 300 Watt'lık bir lambanın yanında yanan bir mumu gözlemeye benzer. Çalışma VLT'ye takılan kızılötesi algılayıcı NACO ile gerçekleştirildi. 2011'de Avrupa Çok Daha Büyük Teleskobu'nun sisteme eklenmesiyle daha ayrıntılı gözlemler yapılabilecek Çalışma sonucu olumlu olmasına karşılık gezegenin atmosferinin net bir çözümlemesi yapılamadı. Tayfın ortaya çıkardığı özelliklerin güncel kuramlarla uyuşmadığını söyleyen Wolfgang Brandner, gezegenin atmosferinin kabul edilebilecek olandan daha farklı bir yapıda olabileceğini belirtiyor. Gökbilimciler yıldızın diğer iki gezegenine de yakın bir zamanda aynı yöntemi uygulayacaklar. Böylece HR 8799 sisteminin tayf çizgileri elde edilmiş olacak. Bununla gezegen oluşumuyla ilgili yeni bilgiler elde dilmiş olacaktır. Kaynak: ESO


Gökbilimciler ilk kez gelişmekte olan bir yıldızın 'amniyon kesesine' baktı. HD 100546 adlı yıldıza ait gözlemlere önemli sonuçlar ortaya koydu. Üstelik bebek yıldızı çevreleyen gaz diskiyle beslenen yeni bir gezegen oluşumunun belirtilerine de ulaşıldı. Leeds Üniversitesi Fizik ve Astronomi Okulu'ndan Dr. Ignacio Mendigutia: Yıldızın oluşumu sürerken en az bir gezegenin de doğmakta olduğunu düşünüyoruz diyor. İlk kez bir yıldızı çevreleyen gazın iç kısmındaki emisyon tespit edildi. Görülen bir gezegenin oluşum sürecinden çok genç bir yıldızın doğum sürecidir. Uzak sistem Şili'deki Çok Büyük Teleskop Girişimölçer'i kullanılarak gözlendi. VLTI dört tane 8,2 m çapındaki teleskopun gözlem gücünü birleştirerek 130 m çapındaki tek teleskopun keskin görüşünü oluşturur. Prof. Rene Qudmaijer: 325 ışık yılı uzaktaki cismin gözlemi 100 km uzaktaki bir toplu iğne başını görmeye benzer diyor. Toz diski içindeki HD 100546 yıldızı ve gezegenleri Güneş'in yalnızca binde biri yaşındadır. Yıldız Güneş'in yerinde olsaydı toz diskinin dışı Pluto'dan on kat uzağa kadar uzanırdı. Dr. Mendigutia: Daha da ilginç olan diskin içindeki boşluğun büyüklüğü. Diskin içinde Dünya-Güneş uzaklığının on katı kadarlık alanda boşluk göze çarpıyor. Bu da akla yeni gezegen oluşumlarını getiriyor. Gezegenler yakınlarındaki toz ve gazı kütle çekimleriyle çekip büyüyor olabilir diyor. Gezegenlerin doğum sürecinde olan bu tür sistemler oldukça enderdir. Yaklaşık Güneş Sistemi büyüklüğündeki HD 100546 sistemindeki iç diskin gözlemleri yıldızların erken dönemiyle ilgili önemli bilgiler sunuyor diyor Prof. Qudmaijer.


Uluslararası gökbilimci ekibi ESO'nun Çok Büyük Teleskopu Girşimölçeri'ni son gücüyle kullanarak dokuz yakın yıldızın yaşanabilir alanından yayılan ötezodyaksal ışığı yakaladı. Bu ışık yıldız ışığının tozlar, asteroitler ve kuyrukluyıldızlar arasından saçılması sonucunda görülür. Bazı yıldızların yakınındaki büyük miktarlarda tozun var olması bölgedeki olası Dünya benzeri gezegenlerin görülmesini engelleyebilir. Çok Büyük Teleskop'un Girişimölçeri ile kızılötesi alanda yapılan 92 yakın yıldızın yaşanabilir alanına ilişkin gözlem verilerinde sıcak tozdan kaynaklanan zodyaksal ışık tarandı. Bu yıldızlardan dokuzunda toz taneleri arasından saçılarak yayılan parlak ötezodyaksal ışık görüldü. Zodyak ışığı Dünya'da güneş doğmadan ya da battıktan hemen sonra gökyüzünde görülen parlak beyaz bir parıltıdır. Güneş ışıklarının atmosferdeki toz parçacıklarınca saçılması sonucunda göğe doğru incelerek oluşan bir ışıktır. Bu ışık sadece Dünya üzerinde değil Güneş Sistemi'ndeki her gezegen üzerinde gözlenebilir.* Bu çalışmada gözlenen kızıl ışık aynı olayın çok daha uç versiyonudur. Daha önceki çalışmalarda yıldız sistemlerinde gözlenen zodyak ışığının ilk kez yakın yıldızların çevresinde de gözlenmesi sistematik çalışmanın bir ürünüdür. Fransa Grenoble Üniversitesi ve ESO araştırmacısı Steve Ertel: Eğer yaşam alanı içindeki Dünya benzeri gezegenlerin evrimini incelemek istiyorsanız buradan yayılan zodyak ışığını gözlemeniz gerekir. Diğer yıldızların çevresindeki tozun karakterize edilmesi gezegen sistemlerinin mimarisini ve evrimini incelemek için başvurulacak önemli bir yoldur diyor. Merkezdeki yıldızın çok parlak ışığının yanında çok sönük olan tozun algılanması için yüksek kontrast ve yüksek çözünürlüklü gözlemler gerekir. Girişimölçer adı verilen teknikle incelenmesi istenen bölgenin ayrıntılarına ulaşılabiliyor. VLTI'nın doğru ve verimli kullanması ile alet kendi sınırlarını genişletip Dünya'daki diğer araçlara göre on kat daha iyi bir performansa ulaştırıldı. Ekip her yıldız için VLTI'ya ulaşan ışığı beslemek için 1,8 metrelik Auxiliary teleskopları kullandı. Tozlu diskleri görebilmek için yıldızın parlak ve yoğun ışığı yanında zayıf zodyaksal ışığı ayırt etmeyi başardılar. Ayrıca bu gözlemler sırasında bazı büyük ve parlak yıldızların eşi olan daha küçük sönük eş yıldızlar da tespit edildi. Ötezodyaksal ışığın yayıldığı toz disklerine sahip yıldızların çoğunun yaşlı yıldızlar olduğu belirlendi. Bu sonuç ise çok şaşırtıcıydı ve gezegen sistemleri evrimlerini ele alan genel kabul üzerinde soru işaretlerinin oluşmasına neden oldu. En çok kabul edilen fikre göre yaşlı yıldızların çevresinde dolanan gezegenlere çarpan tozun bu nednele zamanla azalması gerekir. Gözlemlenen yıldızlardan 14'ünün gezegene sahip olduğu da belirlendi. Gezegenler zodyak ışığının yayılmasına neden olan tozlu alanda yer alıyor. Gezegenlerin sistemlerdeki zodyaksal ışık yayılan alanlarda yer alması ileri astronomi çalışmalarında çeşitli sorunlara neden olabilir. Daha düşük seviyelerdeki ötezodyaksal ışık bile ötegezegenlerin doğrudan görüntüleme yöntemiyle keşfini zorlaştırabilir. Bu araştırmada gözlenen zodyak ışığı Güneş çevresindekine göre 1000 kat daha parlaktır. Buna karşılık araştırmacılara göre Güneş Sistemi düzeyinde zodyak ışığına sahip olan yıldız sayısının daha fazla olması gerekir. Bu gözlemler zodyak ışık yoluyla daha ayrıntılı çalışmalar yapılabileceğini gösterir. Liege Üniversitesi'nden Olivier Absil: Çalışmamızda ancak Güneş Sistemi'ndekine oranla çok daha parlak zodyaksal ışığı algılayabilmemiz, daha sönük tozlu sistemlerin çok sayıda bulunduğunun işarettir. Tozlu disklere bakarak doğrudan gözlem yoluyla yeni Dünya benzeri gezegenler keşfetmeyi amaçlıyoruz diyor. * Zodyak ışığıyla ilgili Prof. Dr. Ethem Derman'ın Zodyak Işığı Nedir, Biliyor musunuz? Başlıklı yazısını keyifle okuyabilirsiniz.