Milyarlarca ışık yılı uzaklıktaki bir gökada NASA'nın Fermi Gama Işını Uzay Teleskobu'nun dikkatinden kaçmadı. 15 Eylül'de başlayan şiddetli parlamalarla gökada, görünen evrendeki en parlak gama ışını kaynağı oldu. Gökbilimciler, 7.2 milyar ışık yılı uzaklıktaki Kanatlıat takımyıldızındaki 3C-454.3 adlı aktif gökadanın bu görüntüsünü muhteşem olarak tanımladılar. İtalya'daki Nükleer Fizik Enstitüsü'nden Gino Tosti, gökada içindeki karadelikte her neler oluyorsa çok yüksek hızlarla jet fışkırmaları algıladıklarını ve ve olağanüstü parlamanın nedeninin bu jetler olduğunu vurguluyor. Blazarlar, birçok aktif gökadanın merkezinde bulunan süper kütleli karadelikler gibi merkezlerine düşen maddenin ışık hızına yakın hızla hareket etmesiyle zıt yönde yaydıkları gama ışınlarıyla parlarlar. Gökyüzündeki en parlak gama ışın kaynağı 1000 ışık yılı uzaklıktaki Vela pulsarıdır. Fransa'daki Nükleer Araştırmalar Merkezi'nden Lise Escande ise; 3C-454.3 milyonlarca kat daha uzakta yer almasına karşılık Vela'dan iki kat daha parlak görünür. Bu da uzun süre tutamayacağı kadar büyük bir enerjiyi dışarıya atan bir kaynağa işaret etmektedir diyor. İtalya'nın Torino Gözlemevi'nden Massimo Villata'ya göre ise 3C-454.3 hem radyo hem de görünür dalga boylarında parlamakta. Kırmızı ışık altında blazar iki buçuk kat daha fazla parladı ve parlaklığı 13.7'ye kadar ulaştı. Aynı zamanda bu parlaklık çok yüksek radyo frekanslarda da göründü. Tosti; jetin içinde neler olduğunu anlamak bizim için yapılabilecek en iyi şeydir diyerek gökbilimcilerin ilgisini bu nesne üzerine çekmeye çalışıyor. Kaynak: NASA-Missions


NASA'nın Chandra X-Işını Gözlemevi 12,4 milyar ışık yılı uzaklıktaki büyük bir karadelikten yayılan jetleri tespit etti. Şimdiye kadar keşfedilen en uzak noktaki jet akımı gökbilimcilere erken evrendeki karadeliklerin büyümesi hakkında bilgi sağlıyor. Jet, GB 1428+4217 ya da kısaca GB 1428 gökcismi tarafından üretiliyor. Gökadaların merkezlerindeki dev karadelikler müthiş bir hızla jetler üretebilir. Karadeliğin yakınına kadar sokulan madde, yüksek enerjili parçacıklar oluşturur ve karadeliğin onu fırlatmasıyla yaklaşık ışık hızında yayılan ışımaya neden olur. Bu parçacık demetlerinin ürettiği ışıma jetleri, manyetik alanlar ya da ortamdaki fotonlarla etkileşme sayesinde gerçekleşir. Washington'daki Donanma Araştırma Laboratuarı'nda çalışan Ulusal Bilimler Akademisi bilimcisi Teddy Cheung: Bu sadece bir rekor değil, aynı zamanda erken evrende gördüğümüz çok az X-ışını jetlerinden biri olduğu için heyecanlıyız diyor. Jet elektronlar Büyük Patlama'dan geriye kalan foton denizinin içinden süzülüp gelir. Kozmik mikrodalga arka alan fotonları ile hızlı hareket eden bir elektron çarpıştığında fotona X-ışını bandı içinde enerji aktarabilir. Japonya Kanagawa'daki Japon Uzay Araştırma Ajansı'ndan Lukasz Stawarz: Diğer etkilerin yanısıra X-ışınları jetlerinin parlaklığı, elektronların karadelikten ne kadar hızla ayrıldığına bağlıdır. Büyük Patlama'nın ardından oluşan GB 1428 gibi gökadalardaki süper kütleli karadeliklerin keşfi, çevremizdeki ortamın oluşumu hakkında birşeyler söyler. Evren yaklaşık 1,3 milyar yıl yaşında iken kozmik arka alan ışıması bugünkünden bin kat daha yoğun olduğundan bir gökcisminin parlaklığı bugünkü değerin % 10'u mertebesindeydi. Bu jet ise uzaklık nedeniyle kararan uzayın arasından çok parlak bir şekilde kendini gösterir. Cambridge'deki Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi'nden Aneta Siemiginowska: Cisim evrende bir amplifikatör gibi davrandığından kısa pozlama ile onu görebildik. Yeryüzünden çok uzakta olan GB 1428 gibi gökadalardaki önemli fiziksel süreçler gözden kaçabilir diyor. Gökbilimciler manyetik alan çizgileri çevresinde sarmal çizerek uzaklaşan elektronların, kozmik arka alan ışımayı arttırdığını öne sürüyor. GB 1428 jetlerini keşfeden ekip daha önce de, 12,2 milyar ışık yılı uzaklıkta ve 12 milyar ışık yılı uzaklıkta iki X-ışını jet kaynağı keşfetmişti. GB 1428 benzeri bir kaynak da Ulusal Bilim Kurumu'nun Çok Büyük Dizi yardımıyla radyo dalgaları ile tespit edildi. Uzaktaki bu üç gökadadan yayılan X-ışını jetleri daha yakında görülenlerden biraz daha yavaş gibi görünüyor. Bu ise, karadeliklerden uzaklaşırken çevresel etkilerle jetlerin enerjisi ve dolayısıyla hızlarının azalmasıyla mümkün olabilir. Araştırmacılar GB 1428'in jet uzunluğunun en az 230 000 ışık yılı ya da Samanyolu Gökadası'nın yaklaşık iki katı çapında olduğunu düşünüyor. Bu jet, sadece Chandra ve VLA verilerinin kuasarın bir kısmında gördükleridir. Daha önceki verilerle birlikte düşünüldüğünde bu jetlerin bize doğru hareketlendiğini gösterir. Bu ise jet için X-ışını ve radyo sinyallerinin artmasına ve muhtemelen ters yönde jet akımının azalmasına neden olacaktır. GB 1428 gözlemleri daha ayrıntılı birşekilde Dünya'nın çeşitli yerlerine dağılmış bulunan radyo teleskoplarla alındı. Bunlar gözlenen X-ışını jetiyle aynı yöne sahip, yaklaşık 1900 ışık yılı uzunluğundaki daha küçük bir jetin varlığını ortaya koydu.


ESO'nun VLT'si Uzaktaki Kuasarlar Etrafında Beklenmedik Dev Parıltılı Haleler Keşfetti Uluslararası bir gökbilimciler ekibi, uzaktaki kuasarları çevreleyen parıltılı gaz bulutları keşfetti. Araştırmadaki her bir kuasarın bu haleleri sergiledikleri ilk kez gösterildi ve ESO'nun Çok Büyük teleskopu üzerindeki MUSE aleti tarafından belirgin işaretler yakalandı. Bu şaşırtıcı keşifteki halelerin özellikleri aynı zamanda şu anda kabul gören evrenin erken dönemlerindeki gökada oluşum teorileriyle dikkat çekici bir uyuşmazlık içinde. İsviçre Zürih'te bulunan İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsündeki bir grup tarafından yönetilen uluslararası bir gökbilimciler ekibi, uzaktaki aktif gökadaların etrafındaki gazı araştırmak için ESO'nun Paranal Gözlemevindeki Çok Büyük teleskopu üzerinde bulunan MUSE aletinin eşsiz gözlem gücünü kullandılar. Kuasarlar olarak isimlendirilen bu aktif gökadalar merkezlerinde, son derece yüksek bir oranda yıldız, gaz ve diğer materyalleri tüketen süper kütleli karadelikler içeriyorlar. Bu durum da gökada merkezinin büyük miktarda ışınım yaymasına neden oluyor ve kuasarları evrendeki en parlak ve aktif nesneler haline getiriyor. Bu araştırma, MUSE ile gözlenebilen en parlak olanlar arasından seçilen 19 kuasar içeriyor. Önceki çalışmalar, incelenen tüm kuasarların yaklaşık %10'unun, gökadalar arası ortam olarak bilinen gazdan oluşan haleler ile çevrelendiğini göstermişti. Bu haleler, kuasarların merkezinden 300 000 ışık yılı mesafeye kadar uzanıyor. Bu yeni araştırma, aynı zamanda gözlenen 19 kuasarın etrafındaki büyük halelerin saptanmasıyla birlikte bir sürprize yol açtı istatistiksel olarak beklenen iki haleden çok daha fazlası vardı. Takım, bu büyük artışın ardındaki sebebin önceki benzer aletlere göre MUSE'nin gözlem gücü olduğundan şüpheleniyor. Ancak durumun böyle olup olmadığını belirlemek için daha fazla gözleme ihtiyaç duyuluyor. Bu durumun, yeni gözlem tekniğimiz mi yoksa örneğimizdeki kuasarlar hakkında olağandışı bir durum nedeniyle mi olduğunu söylemek için henüz çok erken. Bu yüzden öğrenecek daha çok şey var; biz sadece yeni bir keşif döneminin başındayız , diyor ETH Zürih'ten başyazar Elena Borisova. Araştırmanın asıl amacı, kuasarların parlak düğümler oluşturduğu bazen kozmik ağ olarak ifade edilen yapılar olan evrenin en büyük ölçeklerindeki gaz bileşenlerini analiz etmekti . Bu ağın gaz bileşenleri normalde tespit edilmesi son derece zordur bu yüzden kuasarları çevreleyen gazın ışıklı halesi bu büyük ölçekli kozmik yapı içindeki gazı araştırmak için neredeyse eşsiz bir fırsat sunuyor. Yeni tespit edilen bu 19 hale aynı zamanda yeni bir sürprizi daha ortaya koydu: göreli olarak soğuk gökadalar arası gaz içeriyorlar yaklaşık olarak 10 bin santigrat derece. Bu bulgu, gökadalara bu kadar yakın olan gazın milyon derecelik sıcaklıklara sahip olması gerektiğini söyleyen ve şu anda gökadaların yapısı ve oluşumuyla ilgili kabul edilen modeller ile güçlü bir görüş ayrılığı içinde. Bu tür bir araştırma için MUSE ve onun benzersiz gözlem yetenekleri ilk defa kullanıldı. Keşif, bu tip objeleri gözlemek için aletin potansiyelini gösteriyor . Ortak yazar Sebastiano Cantalupo yeni alet ve sağladığı fırsatlar için çok heyecanlı: Bu araştırmada, gelecekteki araştırmaların yolunu açacak MUSE'nin benzersiz yeteneklerinden faydalandık. Yeni nesil teorik ve numerik modellerle birleştirildiğinde bu yaklaşım kozmik yapıların oluşumu ve gök ada evrimine yeni bir pencere sağlamaya devam edecektir. Notlar Kozmik ağ evrenin en büyük ölçeğindeki yapıdır. İlkel malzemenin çelimsiz iplikçiklerden ve gökadalarla bunların arasındaki devasa mesafeyi birbirine bağlayan karanlık maddeden oluşuyor. Bu ağdaki malzeme iplikçikler boyunca besleme yaparak gökadaların ve onların gelişimi ile evrimine yardımcı oluyor. MUSE bir toplam alan tayfölçeridir ve tayf ile görüntüleme yeteneklerini bir araya getirir. Tek bir seferde bir bütün olarak büyük gökbilimsel nesneleri gözleyebilir ve her bir piksel için ışığın dalga boyunun veya renginin bir fonksiyonu olarak yoğunluğunu ölçer. ESO-Türkiye


Suyu her yerde bulabilir miyiz? Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'ndeki bilim insanları şimdiye kadar keşfedilen en uzak ve en büyük su kütlesini keşfetti. Araştırmacılar 48 milyar trilyon km (yaklaşık 12 milyar ışık yılı) uzaklıktaki bir kuasarı gözlerken onu çevreleyen en az 100 000 güneş kütleli su kütlesini keşfettiler. Bulunan su buharı dünyadaki tüm okyanus ve denizlerde bulunan suyun 140 trilyon katı. Kuasar evren henüz 1.6 milyar yıl yaşındayken oluşmuş. NASA'nın Jet İticileri Laboratuarı'ndan Matt Bradford: Kuasar çevresinde su buharı üretmesi nedeniyle diğerlerinden ayrılıyor. Bu keşif çok eski zamanlardan beri suyun varlığını ortaya koymaktadır diyor. JPL ve Caltech tarafından gerçekleştirilen çalışma Astrophysical Journal Letters'da yayınlandı. Kuasar, merkezinde sürekli gaz ve toz diski tüketen ve aynı zamanda da çevreye büyük miktarda enerji yayan büyük bir karadelik barındırmaktadır. Her iki grup çalışma ekibindeki gökbilimciler APM 08279+5255 adı verilen kuasarın merkezindeki 20 milyar güneş kütleli karadeliğin güneşin ürettiği enerjinin en az bin trilyon katını ürettiğini de belirlediler. Bradford'a göre gökbilimciler erken evren döneminde bile suyun bulunmasını beklediğinden bu onlar için şaşırtıcı değil. Samanyolu'ndaki su miktarı kuasardaki orandan 4000 kat daha az olmasına karşılık Samanyolu'nda sudan çok su buzu olduğuna dikkat çekiyor. Bununla birlikte su buharının varlığı kuasarın doğasını göstermesi açısından önemli. Kuasarın merkezindeki karadeliği kuşatan ve yüzlerce ışık yılı (bir ışık yılı 9.6 trilyon km) kalınlıktaki su buharının varlığı bu kısmın oldukça sıcak ve yoğun olduğunun bir göstergesidir. Gazın -53 C derece sıcaklığı ve dünya atmosferine göre 300 trilyon kat daha az yoğun. Sıcaklığın ve yoğunluğun dünya koşullarına oldukça düşük olmasına karşılık Samanyolu gibi gökadalardaki gaz sıcaklıklarına göre beş kat daha sıcak ve 10 ile 100 kat daha yoğun. Birçok kuasarda olması gereken su buharının bulunduğu kuasarın x-ışınları ve kızılötesi ışıma yaparak içindeki yoğun gaz diskini göstermiş. Işıma ve su buharının birbirinin nasıl etkilediği ortaya çıkmaktadır. Örneğin su buharı incelenerek ışımanın geri kalan gazı nasıl ısıttığı ortaya çıkarılabilir. Ayrıca su buharı ve karbon monoksit gibi gazlarla ilgili ölçümler karadeliğin şimdiki büyüklüğünün altı katına kadar ulaşması için gerekli besini sağlayacağı kadar gaz olduğunu gösteriyor.


Yeni bir araştırma şimdiye kadar keşfedilmiş en büyük kuyrukluyıldız olan Bernardinelli-Bernstein 'in düşünülenden daha aktif olduğu, yani içindeki buzun buharlaştığı ve koma olarak bilinen bir toz ve buhar zarfı oluşturduğunu gösteriyor. Şimdiye kadar Güneş'ten uzakta olmasına karşılık aktif olan sadece bir kuyrukluyıldız keşfedildi ki, o da BB'den küçüktü. Araştırma Maryland Üniversitesi gökbilimcilerince yapıldı. Veriler, gökbilimcilerin BB'nin kimyasal yapısının belirlenip Güneş Sistemimizin oluşumu sırasındaki koşullar hakkında bilgi verecektir. Sonuçlar 29 Kasım 2021'de The Planetary Science Journal'da yayınlandı. Maryland Üniversitesi Astronomi Departmanından araştırmacı Tony Farnham: Bu gözlemler aktif kuyrukluyıldızlar için mesafeleri bildiğimizden daha öteye götürüyor diyor. Bir kuyrukluyıldızın ne zaman aktif hale geldiğini bilmek kimyasal yapısının da anahtarıdır. Genellikle 'kirli kartopu' ya da 'buzlu pislik topu' olarak adlandırılan kuyruklu yıldızlar, Güneş Sisteminin oluşumundan arta kalan toz ve buz yığınlarıdır. Yörüngedeki bir kuyruklu yıldız Güneş'e yaklaştıkça ısınır ve buzları buharlaşmaya başlar. Buharlaşmanın başlaması için sıcaklığının ne kadar olması gerektiği ve buzun içerik bilgisi gereklidir . Bilim insanları ilk olarak BB kuyruklu yıldızını Güney yarım küre gökyüzünü araştırmak için oluşturulmuş uluslararası çalışma olan Karanlık Enerji Araştırması 'ndan alınan verilerle Haziran 2021'de keşfettiler. Çalışma verileri kuyrukluyıldızın çekirdeğini göstermesine karşılık aktif durumda oluşan toz ve buhar zarfını ortaya çıkarmak için yeterli çözünürlüğe sahip değildi. 100km çapındaki BB kuyruklu yıldızı şimdiye kadar keşfedilen en büyük kuyruklu yıldızdır ve Güneş'e Uranüs'ten daha uzaktır. Genellikle kuyruklu yıldızlar 1km çapındadır ve Güneş'e daha yakındırlar. Farnham keşfi duyduğunda BB kuyruklu yıldızının görüntülerini, 28 günde tüm gökyüzünü tarayan Geçiş Ötegezegen Araştırma Uydusu ile de görülüp görülmediğini merak etti. TESS'in uzun süreli gözlem yeteneğiyle daha fazla ayrıntıya ulaşabileceğini düşündü. Farnham ve ekibi 2018'den 2020'ye kadar TESS ile toplanan BB kuyruklu yıldızının binlerce görüntüsünü birleştirdi. Farnham, görüntüleri bir araya getirerek kontrastı artırmayı ve kuyrukluyıldızı daha net bir şekilde görmeyi başardı. Ancak kuyruklu yıldızlar uzak cisimlere göre daha hızlı hareket ettiğinden BB'nin eldeki karelerinin hizalanması gerekiyordu. Böylece kuyruklu yıldızın görüntüsü güçlendirilirken bireysel çekimlerdeki hatalı lekelerde ortadan kaldırıldı. Böylece BB'yi çevreleyen puslu toz parıltısı ortaya çıkarılırken BB'nin 'komaya girdiği' ve aktif olduğu kanıtlandı. Koma yorumuna neden olan bulanıklığın yalnızca görüntülerin üst üste istiflenmesinden kaynaklanmadığından emin olmak isteyen ekip, bu tekniği erken dönemden kalan buzlu kalıntıların bulunduğu BB kuyruklu yıldızından daha uzağında yer alan Kuiper Kuşağındaki etkin olmayan cisimlerin görüntüleriyle tekrarladı. Bu cisimler bulanıklık olmadan net görülünce, araştırmacılar BB kuyruklu yıldızının çevresindeki hafif parıltının aslında aktif bir koma olduğundan emin oldular. BB kuyrukluyıldızının boyutu ve Güneş'e olan uzaklığı, komayı oluşturan buharlaşmış buzun karbon monoksit tarafından yönetildiğini gösteriyor. Karbon monoksit, BB kuyruklu yıldızının Güneş'ten, keşfedildiği zamandan beş kat daha uzaktayken buharlaşmaya başlayabileceğinden, çok daha önce aktifleştiği söylenebilir. Bu kuyruklu yıldız muhtemelen daha aktif ve böylesi bir durumu daha önce görmemiştik. Henüz bilmediğimiz bir şey de, bu şeylerin aktif hale gelmeden önce soğuk hava deposunda görmeye başlayabileceğimiz bir kesme noktası olup olmadığı diyor Farnham. Farmham'a göre bir kuyruklu yıldız komasının oluşumu gibi süreçleri her zamankinden daha iyi gözlemleme yeteneği gökbilimciler için heyecan verici yeni bir kapı aralıyor. Bu sadece başlangıç. TESS henüz keşfedilmemiş şeyleri gözlemliyor ve bu bulabileceklerimizin bir nevi testi. Bir kuyruklu yıldız göründüğünde, zamanda geriye gitme potansiyelini yakalıyoruz. Güneş'ten oldukça uzak mesafelerdeki cisimleri bu görüntülerle bulabiliyoruz diyor.


Nature Dergisi'nin 25 Ağustos sayısında Mart ayından bu yana Dünya'ya süren X-ışını akışının kozmik bir kaza sonucunda oluştuğuna inanılıyor. NASA'nın Swift uydusu Ejderha takımyıldızındaki yoğun bir kaynağın sıradışı yüksek enerji fişekleri yaydığını belirledi. Penn State Üniversitesi'nden gökbilim profesörü David Burrows: İnanılmaz, bu kaynak hala X-ışınları yayıyor ve gelecek yılda Swift için yeterince parlak kalabilir. Bu daha önce gördüğüm hiçbir nesneye benzemiyor diyor. Gökbilimciler uzak bir gökadadaki Swift J1644+57 olarak bilinen kaynağın olağanüstü bir olay sonucunda parçalanan yıldızın karadelikten etkilendiğini belirtiyor. Gökada 3.9 milyar ışık yılı uzaklıkta bulunuyor. Burrows'ın NASA bilim insanlarıyla birlikte gerçekleştirdiği ilk çalışma Japonya'nın öncü olduğu Uluslararası Uzay İstasyonu'na yerleştirilen Tüm Uzay X-ışını Görüntü Monitörü , Swift ve diğer algılayıcılarla X ve gama ışını gözlemleri yapıldı. İkinci çalışma Ashley Zauderer'in başını çeken ekipce yer tabanlı radyo gözlemevi gözlemleriyle gerçekleşti. Samanyolu'nda da olmak üzere çoğu gökadanın merkezinde milyonlarca güneş kütleli süper kütleli karadelik bulunur. Çalışmadaki Swift J1644+57 gökadasında Samanyolu'ndaki dört milyon güneş kütleli karadelikten iki kat büyük bir karadelik bulunmaktadır. Bir karadeliğe düşen yıldız yoğun bir gel-git etkisiyle karşılaşır. Yıldızdan kopan ve milyonlarca derecedeki gaz kütlesi karadelik çevresinde yüksek hızla dolanır. Karadeliğin çevresinde dolanan gazdan hızlı ve manyetik bazı ikili parçacıklar kaçabilir. Kaçan bu jetler Dünya'ya kadar ulaşabilir. Zauderer: Kaçan jetler yıldızlararası ortamla etkileşerek radyo emisyonu oluşturur. Buna karşılık X-ışınları büyük bir olasılıkla jet üssü yakınlarında ve karadeliğe daha yakın yerlerde ortaya çıkabilir diyor. Karadeliğe önden bakıldığında jetlerin parlaklığı ve enerjisi daha net görülecektir. Swift J1644+57'de görülen bu olağandışı enerji akımının nedeni de budur. İlk olarak 28 Mart'ta algılanan işaret fişeklerinin, başlangıçta uzakta ve bir yıldızın karadelik etkisiyle ölerek gama ışını patlamasıyla görüldüğü belirtilmişti. O zamandan bu yana neredeyse her gün nesneden yüksek enerjili ışıma geliyor. Gökbilimcilere göre bunun nedeni güneş benzeri yıldızın gel-gite uğraması. 30 Mart'ta Zauderer ekibinin gerçekleştirdiği gözlemler gökada merkezinde radyo kaynağı olduğunu gösterdi. Bu veriler radyo kaynağının Swift'in belirlediği gökadayla bağlantılı olduğunu ortaya çıkardı. Harvard Üniversitesi'nden Astrofizikçi Doc. Edo Berger: Gözlemler bölgenin yarısından fazlasından gelen radyo dalgalarının hala ışık hızında genişlemekte olduğunu gösteriyor. Bu genişlemeyi zaman içerisinde geriye doğru giderek Swift X-ışını kaynağından geldiği ve aynı zamanda oluştuğu onaylanabilir diyor. 2 Yorumlar bu gözlemin marttan itibaren yapıldığı yazıyor,kesin bir tarih verememekle birlikte muhtemelen haziran ayı olması lazım, gece ağaçları suluyordum.yere bakıyor olmama rağmen güney ufkunda ani bir parlaklık dikkatimi çekti.bir yıldız patlaması olduğunu tahmin ettiğim görüntü aynen şuydu.ben başımı kaldırıp bakmaya başladığım anda muntazam ,sanki fosforluymuş gibi tarif etmesi zor beyazlıkta şişen bir kabarcıktı.işaret parmağımdaki tırnak hacminde kabardı,ama yinede içinde çok güçlü bir enerji olduğunu hissediyorsunuz.önce kabarcık kayboldu,bir yıldız gibi göründü ve sonra tamamen kayboldu.heralde 5 6 saniye kadar sürmüştür.yine bu haberdi yanılmıyorsam benzer bir yorum orayada bırakmıştım.olayı olurken izleme ayrıcalığı yaşadım,paylaşmak istedim. Gördüğünüzün bu patlamayla ilgisi yok. Sözü edilen patlama X-Işını gözlemiyle elde edilmiş ve çok uzakta. Sizin gördüğünüz bir uydu parçasına ait olabilir. Ya da bir meteor.


Binlerce yıl önce Güneş'e en yakın yıldız Proxima Centauri değildi. Hatta neredeyse burnumuzun dibindeydi. 70.000 yıl önce bir yıldız Güneş Sistemi'nin dibinden geçerek adeta bir fırtınaya neden olmuş. Yıldız, Güneş Sistemi'nin dış katmanı olan Oort Bulutu'ndan geçince buradaki cisimlerin yörüngeleri etkilenmiş ve Güneş'e doğru sayısız kuyrukluyıldız saldırısı gerçekleşmiş. ABD, Avrupa, Şili ve Güney Afrika'daki bir grup gökbilimci ilginç bir keşfe imza attı. Buna göre 70.000 yıl önce sönük bir yıldız Oort Bulutu'nun yakınından geçti. Güneş'e en yakın yıldız Proxima Centauri'ye göre beş kat daha yakından geçen yıldız bölgede kargaşaya neden olmuş. Astrophysical Journal Letters'da yayınlanan makalenin baş yazarı Rochester Üniversitesi'nden Eric Mamajek , takma adı Scholz olan küçük kütleli yıldızın hızını ve yörüngesini belirlemeyi başardıklarını belirtiyor. Yıldızın yörüngesine göre 70.000 yıl önce Güneş'e 52.000 astronomi birimi* (8 trilyon km ya da 0,8 ışık yılı) kadar yaklaştı. Buna karşılık Güneş'e en yakın yıldız olan Proxima Centauri 4,2 ışık yılı uzaktadır. Güneş Sistemi'nin dış kısmı olan Oort Bulutu trilyonlarca kuyrukluyıldızla doludur. Gökbilimcilere göre söz konusu yıldız % 98 olasılıkla dış Oort Bulutu'nun içinden geçti. Bu geçiş bölgedeki kuyrukluyıldızları tedirgin ederek, yörüngelerini bozdu ve birçoğu Güneş'e doğru aktı. Yıldız, Avrupa Güney Gözlemevi'nden Valentin Ivanov ile Mamajek'in sohbeti sırasında fark edildi. 20 ışık yılı uzaktaki Scholz yıldızının tuhaf özellikleri vardı. Gökyüzünde çok yavaş hareket ediyordu. Ivanov ve ekibi yıldızın dikine hızını ölçmeyi başardı. Çoğu yakın yıldız büyük çizgisel hıza sahiptir. Küçük çizgisel hız ise Güneş'e yakın olması demektir. Bu yıldız büyük bir olasılıkla bir zamanlar Güneş'in çok yakınından geçti diyor Mamajek. Yıldızın yörüngesinin belirlenmesi için çizgisel hız ve dikine hız değerleri gerekliydi. Ivanov ve ekibi Doppler kayması yöntemini kullanarak birçok yıldızın özelliklerini ortaya çıkarmıştı. Bu ölçümler Güney Afrika Büyük Teleskopu ve Şili'deki büyük teleskopların tayf ölçümleriyle gerçekleşmiştir. Scholz yıldızının hareketini geriye çeviren ekip 70.000 yıl önce Güneş'e en yakın yıldız olduğunu belirledi. Ekibe göre katalog adı HIP 85605 olan yıldız 240.000 ile 470.000 yıl sonra yine Güneş'e en yakın yıldız olacak. Ancak bu yakın geçiş önceki kadar olmayacak. Hesaplara göre yıldız bir sonrakinde Oort Bulutu dışından, 200 ışık yılı uzaktan geçecek. Mamajek yıldızın şu anki konumunu, hızını ve Samanyolu çekirdeğinden uzaklığını dikkate alarak yaklaşık 10.000 olası yörünge belirledi. Ölçümlerin % 98'i yıldızın Oort Bulutu içinden geçtiğini gösterdi. Bu da Güneş'e doğru kuyrukluyıldız yağmuruna neden olmuş olabilir. Mamajek bu yıldızdan başka yıldızlarında geçmişte Güneş'in yakınından geçmiş olabileceğini düşünüyor. Bunun için Avrupa Uzay Ajansı'nın Gaia uydusunun verilerine ihtiyaç duyulacak. Gaia'nın yıldızların hızları ve uzaklıklarını net bir şekilde belirlemesi ile benzer birçok yakın geçiş yapmış yıldız bulunabilir. Scholz, Tekboynuzlu takımyıldızı yönünde 20 ışık yılı uzakta olan kırmızı cüce bir yıldızdır. Geceleri gökyüzünde çıplak gözle görülen en sönük yıldızdan 50 kat daha sönüktür. Ancak 70.000 yıl önce gökyüzündeki 10. Kadirden parlayan bir yıldızdı. Mamajek'e göre 70.000 yıl önce şimdikine göre daha canlı ve pırıl pırıl parlayan yıldızların arasında atalarımız tarafından görülmüş olabilir. Scholz aslında ikili bir sistemin üyesidir. Biri kırmızı cüce diğer kahverengi cüce. Kahverengi cüceler çekirdeklerinde hidrojen füzyonu başlatamadığı için yıldız olmayı başaramamış, Jüpiter'den çok daha büyük cisimlerdir. *Astronomi birimi: Dünya-Güneş ortalama uzaklığı 150 milyon kilometredir. 4 Yorumlar Bu kuyruklu yıldız fırtınası Güneşin yaşını etkilemiş olamaz mı? veya ikinci geçişte kuyruklu yıldızların bir kısmı Jüpiter'e düşerse kütlesindeki artıştan dolayı küçük bir kırmızı cüce olamaz mı? Bir apartmanın balkonuna koyduğun bir avuç kum apartman kütlesini ne kadar değiştirir ki? Bundan dolayı apartman çöker mi? Sorunun yanıtı bu. Fuat arkadaşımızın bazıları için kırıcı olabilecek sertlikte anlatmak istediği; Jüpiter gibi çok büyük kütleli dev gezegenlerin, sayıları ne olursa olsun, kuyruklu yıldızları bünyelerine katarak kütlelerinde kayda değer bir artış olamayacağıdır. Kızmak... Elbette değil. Sadece soruyu yaşamdan bir örnek vererek açıklamaya çalıştım. Bu şekilde anlaşılmak üzer beni.


ESO'nun Çok Büyük Teleskopu Güneş-benzeri genç bir yıldıza eşlik eden iki dev ötegezegenin ilk görüntülerini elde etti. Çoklu ötegezegenlere sahip sistemlerin görüntüleri oldukça nadir olup, gökbilimciler şimdiye kadar Güneş benzeri bir yıldızın etrafında birden fazla gezegeni doğrudan gözleyememişti. Gözlemler gökbilimcilerin kendi Güneş'imiz etrafındaki gezegenlerin nasıl oluştuklarını ve evrimleştiklerini anlamalarını sağlayacak. Sadece birkaç hafta önce ESO yeni VLT görüntüleriyle doğmakta olan bir gezegen sistemini gözler önüne sermişti. Şimdi, aynı teleskop ve aynı aygıt kullanılarak, yaklaşık 300 ışık-yılı uzaklıkta, TYC 8998-760-1 olarak bilinen, Güneş'imize benzer bir yıldızın etrafındaki gezegen sisteminin doğrudan ilk görüntüleri alındı. Bu keşif Güneş Sistemimize oldukça benzer bir ortama dair bir fotoğraf karesidir, ancak henüz evriminin erken aşamasında, diyor bugün The Astrophysical Journal Letters'da yayımlanan araştırmayı yürüten Hollanda Leiden Üniversitesinden doktora öğrencisi Alexander Bohn. Gökbilimciler gökadamızda binlerce gezegeni dolaylı olarak keşfetmiş olsalar da, bu ötegezegenlerin sadece çok küçük bir kısmı doğrudan görüntülenebilmiştir, diyor Leiden Üniversitesinden eş-yazar Matthew Kenworth ve ekliyor doğrudan gözlemler yaşamı destekleyen ortamların araştırılması için önemli. Aynı yıldızın etrafında iki veya daha fazla gezegenin doğrudan görüntülenmesi ise daha da nadirdir; şimdiye kadar bu tür sadece iki sistem doğrudan gözlenebilmiştir, her ikisi de Güneş'ten epey farklı yıldızların etrafında. ESO'nun yeni VLT görüntüsü Güneş benzeri bir yıldızın etrafındaki birden fazla ötegezegenin ilk doğrudan görüntüsüdür. ESO'nun VLT'si aynı zamanda 2004 yılında bir ötegezegeni, bir tür başarısız yıldızın, yani bir kahverengi cücenin etrafında dolanan ışık parçacıkları şeklinde, ilk kez doğrudan gözleyen teleskoptur. Ekibimiz şimdi genç, güneş benzeri bir yıldızın etrafındaki iki gaz devi yoldaşın ilk görüntülerini almayı başardı, diyor çalışmaya katılan Belçika KU Leuven'den doktora sonrası araştırmacı Maddalena Reggiani. Yeni görüntüdeki gezegenler, sol üst kısımdaki ev sahibi yıldızın uzağında iki parlak ışık noktası olarak görülebilir . Farklı zamanlarda farklı görüntüler alan ekip bu gezegenleri arka plandaki yıldızlardan ayırt etmeyi başardı. İki gaz devinin ev sahibi yıldıza olan uzaklıkları Yer-Güneş uzaklığının 160 ve 320 katı kadardır. Bu uzaklıklar gezegenleri, yine iki gaz devi olan Jüpiter ve Satürn'ün oldukça ötesine taşıyor ki onlar Yer-Güneş uzaklığının 5 ve 10 katı uzaklığında yer alıyor. Ekip ayrıca iki ötegezegenin Güneş Sistemi'ndekilerden çok daha ağır olduğunu buldu, içteki Jüpiter'in kütlesinin 14 katı dıştaki ise altı katı kütleye sahip. Bohn'un ekibi bu sistemi Güneş'imize benzer yıldızların etrafındaki genç, dev gezegenleri ararken görüntüledi. TYC 8998-760-1 adlı yıldız sadece 17 milyon yıl yaşında ve güney gökküresi takımyıldızlarından Sinek doğrultusunda bulunuyor. Bohn onu kendi Güneşimizin oldukça genç bir versiyonu şeklinde tanımlıyor. Bu görüntülerin alınması Şili'deki Atacama Çölünde bulunan ESO'nun VLT'si üzerindeki SPHERE yüksek performanslı aygıtı ile mümkün olmuştur. SPHERE taççeker adı verilen bir aygıt kullanarak yıldızdan gelen parlak ışığı engeller ve çok daha sönük olan gezegenlerin görülebilmesini sağlar. Güneş Sistemimizdekine benzer yaşlı gezegenler bu yöntemle bulunabilmek için oldukça soğuk olsalar da, genç gezegenler daha sıcak olduklarından kırmızı-ötesi ışıkta daha parlak olurlar. Geçtiğimiz yıl alınan çoğu görüntüye 2017'ye kadar giden daha eski veriler de eklenince, araştırma ekibi iki gezegenin yıldız sisteminin bir parçası olduğunu onaylamıştır. ESO'nun gelecekteki Aşırı Büyük Teleskopu de dahil olmak üzere bu sistemin yeni gözlemleri gökbilimcilerin bu gezegenlerin şimdiki konumlarında mı oluştukları yoksa başka yerden mi göç ettiklerini test etmelerini sağlayacak. ESO'nun ELT'si aynı zamanda sistemdeki iki genç gezegenin aralarındaki etkileşimi de ortaya çıkarmaya yardımcı olacak. Bohn son olarak şunları aktarıyor: ELT'nin üzerindekiler gibi gelecekteki aygıtlar sayesinde çoklu gezegen sistemlerini anlamak için çok önemli olan ve kendi Güneş Sistemi'mizin tarihi üzerine de potansiyel etkilere sahip, benzer yıldızların etrafındaki daha da küçük kütleye sahip gezegenleri tespit edebileceğiz. Arif Solmaz, Çağ Üniversitesi Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi, Mersin


Gezegenimizdeki Güneş, yağmur, kar ve sise alışık olan biz insanlar için başka bir yaşam biçimini hayal etmek imkansız olabilir. Gökten yapışkan bir maddenin yağması bizim hayal gücümüzün dışında kalacaktır. Geçtiğimiz Şubat ayında keşfedilen COROT-7b gezegeninin atmosferine ilişkin yeni detaylar elde edildi. Washington Üniversitesi'ndeki ekibe göre gezegendeki kayalar, eriyen lav göllerinin hava ve yağmur etkisiyle yoğunlaşmasıyla oluşmuş. Son 20 yıl içinde sayıları 400'e yaklaşan ötegezegen keşfedildi. Bu gezegenlerin çoğu sıcak Jüpiter devleridir. Öte yandan COROT-7b en az iki Dünya büyüklüğünde ve en az beş Dünya kütleli olmasıyla bulunan birkaç küçük ötegezegenden biridir. Geçtiğimiz Ağustos ayında da COROT-7c keşfedildi. İki gezegene ilişkin veriler incelenerek COROT-7b'nin yoğunluğu hesaplandı. Bruce Fegley Jr, gezegenin silikat kayalardan oluşan karasal gezegen olduğundan bir kuşkuları kalmadığını belirtiyor. Ancak yaşama elverişli durumda değil. Gezegen yıldızından yalnızca 1,6 milyon km uzaklıkta bulunuyor. Merkür, Güneş'ten bu uzaklığa göre 23 kat daha uzaktadır. Gezegen yıldızına bu kadar yakın olduğundan aynı Dünya-Ay ikilisi gibi birbirine kilitlidir. Yani gezegen, bir tarafı sürekli yıldızına dönük olarak seyretmektedir. Gezegenin yıldızına bakan tarafı 2327 C derece (2600 K derece) sıcaklığındadır. Dünya'nın ortalama sıcaklığının 15 C derece olduğu düşünülürse bu sıcaklık çok ama çok yüksek bir sıcaklıktır. Yıldızı göremeyen diğer tarafı ise -223 C (50 K) derece sıcaklığıyla donmaktadır. Büyük bir olasılıkla Dünya atmosferindeki su, azot ve karbondioksit gibi uçucu gazlar COROT-7b'nin atmosferinde bulunmuyor. Gezegende lav okyanuslarında erimiş silikat kaynaklı bir atmosfer olabilir. Böyle bir yapının nasıl olabileceği sorusunun yanıtı için ekip termokimyasal denge hesapları kullandı. Ekip, hangi minerallerin hangi şartlarda kararlı olduğunu bulmak için 1986 yılında Harvard Üniversitesi'nde geliştirilen MAGMA adlı bir programı kullandı. Aynı program 2004 yılında Jüpiter'in Galile uydusunun sıcaklığını belirlemek için de kullanılmıştı. Gözlemlerden elde edilen bilgiler eşliğinde programa dört farklı değerlerle giriş yapıldı. Sodyum, potasyum, silikon monoksit ve oksijen. Diğer elemanlar olarak da magnezyum, alüminyum, kalsiyum ve demir gibi elementlerde az miktarda eklendi. Burada oksijenin alınması kafaları karıştırabilir. Günümüzden 2,4 milyar yıl önce de Dünya'da bitkilerin hayata başlamasına neden olan oksijen gazı belirlemeye başlamıştı. Oksijen kayalarda en bol bulunan elementtir. Kayanın erimesiyle oksijen üretimi birbiriyle bağlantılıdır. Bulutlardaki yoğunlaşma yüksekliğe bağlıdır. Kaynama noktası az ve uçucu olanlar atmosferin üstünde, ağır olanlar ise atmosferin altında yoğunlaşırlar. Gezegenin atmosferinde asfalt gibi, jöle kıvamındaki hidrokarbonlar atmosferde yoğunlaşmış olabilir. COROT yıldızından gezegene vuran yıldız rüzgarları kayalardan açığa çıkan sodyum ve potasyumun yoğunlaşmasına izin vermemektedir. Gezegendeki bulutlar, Dünyadaki teleskoplar ile algılanabilir. Sodyum tayf ölçerin turuncu kısmına kayarak kendini göstermektedir. Gözlemler COROT'un her iki gezegeninde bulunan sodyumun farklı olduğunu gösteriyor. COROT-7b atmosferi kesinlikle nefes aldırmayan bir gezegen olmasına karşılık gökbilimcilerin ilgisini çekmeyi başarmış bir gezegen olarak ön plana çıkmaktadır. Kaynak: Science Daily


Ötegezegen keşifleri tüm hızıyla devam ediyor. Bu sefer bir yıldız daha iki ve ikiden fazla gezegeni olan yıldız sistemleri içine katıldı: COROT-7. Daha birkaç gün önce yıldızın bulunan ilk gezegeninin karasal gezegen olduğuna ilişkin haberi yayınlamış ve bunun ötegezegenler içerisinde bilinen ilk karasal gezegen olduğunu belirtmiştik. Şimdi aynı yıldıza ait ikinci bir gezegen bulundu. Böylece ikiden fazla gezegeni keşfedilen yıldız sayısı 41'e yükseldi. Bu konuda 55 Cancri Sistemi, 5 gezegenle lider durumda. Son keşifle ötegezegen sayısı 374'e yükseldi. Gelelim detaylara. COROT-7 yıldızı K tayf türünde, yüzey sıcaklığı 5275 C derece olan, Güneş'ten biraz daha küçük (çapı 0,87Güneş çapı ve kütlesi 0,93 Güneş kütlesi) bir yıldız. Yıldızın ilk gezegeni olan ve 4,8 Dünya kütleli COROT-7 b, 2009'un Şubat ayında bulunmuştu. Şimdi de sıra diğer gezegeninde. COROT-7 c gezegeni b gezegenine göre biraz daha kütleli: 8,4 Dünya kütleli. Yıldızından 0,046 GB (Gökbirim, 1 GB=150 milyon km, Dünya-Güneş uzaklığı) kadar uzaklıkta dolanıyor. Aslında bu yörüngesi Merkür Güneş arası uzaklığa göre çok ama çok yakın. Bununla birlikte COROT-7 b'den biraz daha uzakta dolanıyor. Gezegenin dolanım dönemi 3,7 gün. Dış merkezliği ise 0. Yani gezegen yıldızı çevresinde tam bir dairesel yörüngede dolanmakta. Gezegen doppler etkisi ile keşfedildi. Kaynak: PlanetQuest Türkçesi: Gezegenavı


İstanbul Kültür Üniversitesi Prof. Dr. Zeki Aslan liderliğinde, Türkiye'de çeşitli noktalarda ölçümler yaparak kabaca ülkemizin aydınlatma haritasını çıkardığımız çalışmayla ilgili ayrıntılı bir haber/söyleşiyi Anadolu Üniversitesi bünyesindeki e-haber portalı yayınladı. Ülkemizde bu konu henüz yeni ve iş işten daha fazla geçmeden özellikle de şehir yöneticilerinin dikkatini çekmeyi amaçlıyoruz. Sonrası ise daha kolay. Amacımız şehirleri karanlığa gömmek değil, tersine daha doğru aydınlatma ile şehirlerin daha ışıklı ancak olması. Biz şehirlerimizi aydınlatırken zaten üretirken zorlandığımız elektrik enerjisinin en az üçte birini de hiçbir şekilde aydınlatamayacağımız gökyüzüne yöneltiyoruz. Bu da başta şehirde yaşayanların gökyüzünün güzelliklerini görmemesine, çeşitli hayvanların yaşam kalitesine, anlamsız ve hoş olmayan ışığa neden oluyor. Projenin amacı da belediyeleri bu konuda uyararak doğru bir şekilde aydınlatılmış şehirler oluşturmak. Bu da ülkemizde hiç de yabana atılamayacak kadar elektrik tasarrufu demek oluyor. İşin ayrıntısını ise uzmanına bırakalım... Anadolu Üniversitesi Fen Fakültesi Fizik Bölümü öğretim üyelerinden Doç. Dr. Bülent Aslan ve Yrd. Doç. Dr. Metin Altan birlikte yürüttükleri Eskişehir merkezli pilot proje olan Türkiye'nin gece gökyüzü parlaklığı haritasının oluşturulması çalışması ile ilgili önemli bilgiler aktardı. Uzun süreli arazi çalışması sürecinde, sistematik olarak birer kilometrekarelik alanlardan alınan gökyüzü parlaklığı ölçümlerinin, sayısal ortamda uzaktan algılama ve coğrafi bilgi sistemleri teknikleri ve konumsal modelleme ve haritalamasının yapıldığını belirten Doç. Dr. Bülent Aslan, Türkiye'de ışık kirliliği çalışmalarının ilk olarak 1992 yılında Ulusal Gözlem Evi Kurucu Müdürü Prof. Dr. Zeki Aslan tarafından başlatıldığının altını çizdi. İstanbul Kültür Üniversitesinde Türkiye'nin ışık kirliliği haritasının çıkartılması ile ilgili yürütülen bir projenin olduğunu belirten Aslan, kendilerinin de bu projeye dahil olduklarını ifade etti ve ekledi: Eskişehir'i özel bir noktaya getirip bir pilot bölge çalışması yapalım istedik. O yüzden de yaklaşık bir sene önce konuşmaya başladığımız bu çalışmaya giriştik. Işık kirliliği çok sayıda yanlışı içerisinde bulunduruyor Yürüttükleri çalışmanın tam olarak anlaşılabilmesi için önce ışık kirliliği kavramının ne olduğunun bilinmesi gerektiğine değinen Doç. Dr. Aslan Işık kirliliği ışığın yanlış zamanda, yanlış yerde, yanlış yönde ve yanlış miktarda kullanılmasıdır. Aslında ışık kirliliği, içerisinde çok sayıda yanlışı barındıran bir olay. dedi. Şehirde yaşayan çocuklar gökyüzünü tanımıyorlar Modern yaşantıda aslında çok farkına varılmayan, ışıldayan şehirlerin güzel olarak algılandığı bir şeyin aslında yanlış olan bir olgu olduğuna dikkat çeken Doç. Dr. Aslan, sözlerine şu şekilde devam etti: Bu durumun birçok etkisi var. Bir defa şehirde yaşayan çocuklar aslında gökyüzünü tanımıyorlar ve yıldızları görmüyorlar. Bunun dışında enerji kaybının çok fazla olduğunu söyleyebiliriz. Ayrıca, insanların psikolojisi de dahil olmak üzere canlı yaşantısına etkileri var. Bu yüzden de aslında çok geniş kapsamlı bir konu. Türkiye'de de bugün itibariyle epeyce zamandır konuşulan bir konu olmasına karşın çok da ilgi çekmiş bir konu değil. Işık kirliliği Türkiye'de çok yeni olan bir konu Türkiye'de çok yeni olan bu konunun aslında üzerine çok fazla düşünce üretilebilecek ve potansiyeli olan bir alan olduğuna vurgu yapan Doç. Dr. Aslan, konuyla ilgili olarak şu açıklamalarda bulundu: Bugün Dünya'da da bu konu üzerine çalışmalar oluyor. Geçenlerde bilimsel makale yayınlayan dergilerden bir tanesi bu konu ile ilgili bir alt başlık oluşturdu. Bunlar olurken biz de ucundan kıyısından bir şeyler tutabilir miyiz, bir farkındalık yaratabilir miyiz diye düşündük. Aslında bizim de asıl kaygımız bu. Bir ayda 2 bin 200 ailenin enerjisi uçup gidiyor Günlük hayata yansıma noktasında en büyük etkisinin enerji tasarrufuyla birlikte elde edilecek maddi kazanımlar olacağının altını çizen Aslan, yaptıkları ölçümler sonucunda yaklaşık değer olarak Eskişehir'de bir ayda 2 bin 200 ailenin kullandığı enerjiye denk enerji kaybı olduğunu ifade etti. Hesaplamaları en düşük seviyede tutmalarına rağmen böyle bir sonucun ortaya çıktığını belirten Doç. Dr. Aslan, aslında ortaya çıkan rakamın epeyce büyük bir rakam olduğuna dikkat çekti. Şehrin iki noktasında sabit ölçüm cihazları kullanarak her gece gün batımından gün doğumuna kadar sürekli ölçüm aldıklarını belirten Doç. Dr. Aslan, günler içerisinde ve aylar boyunca yapılan ölçümler sayesinde aydınlanmanın nasıl değiştiğini incelediklerini söyledi. Eskişehir birçok noktada ilk olmayı hedefleyen bir şehir Özellikle şehrin yeni yapılanan bölgesi olan Batıkent tarafında ışık kirliliği miktarının arttığını elde edilen verilerde gördüklerine değinen Aslan Bunu bir rapor haline getirerek Büyükşehir Belediyesine sunmayı planlıyoruz. Bunun için sabit cihazlarla veri toplama çalışmalarımız devam ediyor, şehirdeki çalışmalarımızı ise tamamladık sayılır. Son olarak enerji hesaplaması kısmı kaldı. Bu aşamayı da kısa zamanda sonlandırdıktan sonra bunu bilimsel bir yayın olarak yayımlamanın dışında bir de böyle bir rapor olarak belediyeye sunmak istiyoruz. dedi. Eskişehir'in birçok noktada ilk olmayı hedefleyen ve birçok konuda önde bir şehir olduğunun altını çizen Doç. Dr. Aslan, böyle bir konuda da öncü olursa daha da kıymetli bir noktaya gelmiş olacağını ifade etti. Karanlık bölgeler önem taşıyor Dünya'da ışık kirliliğinin olmadığı yerlerin koruma altına alınmaya başlandığına değinen Bülent Aslan, konuyla ilgili olarak şu bilgilere yer verdi: Burada birkaç tane kaygı var. Ölçüm aldığımız yerler için bir parlaklık değeri vardır. Bu da minimum parlaklık değeri olacak. İnsanların erişiminin göreli olarak kolay olduğu yerler ama gökyüzünü rahat görebildikleri aydınlık ve kirlenmenin olmadığı alanlarda artık aydınlatmaya izin verilmiyor. Bu durumda gökyüzü şenlik alanları diyerek tanımlamalar yapılıyor. Mesela; İngiltere örneğini hep verirler. Sürekli yağmurun yağdığı, şehirleşmenin çok fazla olduğu bir yerde bile 6-7 tane karanlık bölge tanımlaması yapıldı. Dolayısıyla Türkiye gibi aslında çok geniş bir alanı ve açık gökyüzünün olduğu bir yerde bu bölgelerin koruma altına alınması lazım. Şehirde yaşayanlar olarak gökyüzünü görmediğimizin altını çizen Aslan, bunun çok büyük bir kayıp olduğunu belirtti ve ekledi: Bunu bırakın, gözlem evleri şehirlerden çok uzaklara gitmek zorunda kalıyor. Bunun tek sebebi gökyüzünü sürekli aydınlatıyor ve kirletiyor olmamız. Böyle olmak zorunda değil erken önlemler uzun vadede çözüm olabilir. Bu ışık kirliliği için şöyle bir tanımlama var: 'Çözümü yerel olan küresel bir problem' diye geçiyor. Bu çok başarılı bir ifade ve biz de buradan hareketle acaba yerel bir çözüm bulabilir miyiz diye çalışıyoruz. Öncelikli olarak bu projeyi Doç. Dr. Bülent Aslan ile birlikte kafalarında oluşturduklarını belirten Yrd. Doç. Dr. Metin Altan, daha sonra neler yapılması gerektiğini belirlediklerini ifade etti. Altan Bunun için cihazlar alınması gerekiyordu. Üniversitemizin yine bir birimi olan Uydu ve Uzay Bilimleri Araştırma Enstitüsü bu konuda bize bir destek verdi. Verileri toplamak için bilgisayara ve gökyüzü parlaklığının belirlenmesi için ışık ölçüm cihazına ihtiyaç vardı. Bunu da değişik formatlarda ölçmemiz gerekiyor. Özel tasarım gerektiren cihazlara ihtiyacımız vardı. Bu cihazları enstitü sayesinde temin ederek iki öğrencimiz ve Bülent Hocamızla birlikte belli dönemler belirledik ve o dönemlerde araziye çıkarak ölçümlerimizi aldık. dedi. Aydınlatmalar gereksiz kullanılıyor Geceleri sokaklara çıkıldığında aydınlatmaların çoğunun gereksiz kullanılarak sokakları aydınlatmasından ziyade gökyüzünü aydınlattığını dile getiren Yrd. Doç. Dr. Altan, bu durumun rahatsız edici ve gereksiz enerji kaybına neden olduğunu söyledi. Altan ayrıca, ışıklandırmalarda kullanılan malzemelerin de yeterli kalitede olamadığını belirtti. Hedef yeni yapılaşan bölgeleri yönlendirmek Proje daha fikir aşamasındayken ilk akıllarına gelen yerlerden birisinin Büyükşehir Belediyesi olduğuna değinen Altan, bununla ilgili çabalarının yanı sıra endişelerinin de olduğunun altını çizdi. Yrd. Doç. Dr. Altan Şu an şehrin mevcut aydınlatmasını değiştirmek çok zor. Bundan sonrası için yeni yapılan yerlerde bunu yönlendirmek hedef olabilir. Ancak Türkiye gerçeğini de unutmamak lazım. İhalelerde en ucuz sistem tercih edilir ve bu sistemler de çok sağlıklı olmayacaktır. Bunlarla da mücadele etmek gerekiyor. Bunun için de belli standartları sağlayabilmek adına kanuni ve hukuki yaptırımlar uygulanmalıdır. Bizim ilk hedefimiz, yeni yapılaşan bölgelerde bu bilinci oluşturabilmektir. Çünkü Eskişehir gerçekten çok hızlı gelişiyor ve aydınlatma açısından yeni yerleri yönlendirebilirsek amacımıza ulaşmış olacağız. dedi. Işık kirliliği Astronomi açısından da önem taşıyor Projenin şehir planlamasının yanı sıra bir başka ayağının daha olduğunun altını çizen Altan Işık kirliliği konusu Astronomi açısından da çok önem taşıyor. Bütün dünyaya baktığınızda medeniyet geliştikçe enerji ihtiyacı artıyor. Enerji ihtiyacı arttıkça sosyal yapı, kültürel yapı, rahat yaşam gelişiyor ve aranıyor. Dolayısıyla enerji daha fazla harcanıyor. Aydınlatmalar da ona dönük olarak gelişim gösteriyor. O yüzden yapılaşmanın ve toplumun çok fazla yoğunlaştığı yerlerde düzensiz aydınlatma neticesinde gökyüzü iyice görünmez bir hale geliyor. Dolayısıyla bozulmamış olan bölgeler azalıyor ve yapmış olduğumuz ölçümlerde oralara dikkat ediyoruz. diyerek ışık kirliliğinin hızla yayılımına ve neticesinde ortaya çıkan durumları dile getirdi. Saf ve temiz kalan yerleri göz önünde bulundurarak haritalandırmak istediklerini belirten Altan Bu aşamada özellikle Eskişehir'in güney tarafında güzel yerler yakaladık gibi, bunları da değerlendirmek istiyoruz. Astronomi ve gözlem şenlikleri açısından böyle yerler Dünya'da artık aranan yerler haline geldi. Temiz atmosfer ve ışık kirliliğinin olmadığı yerleri yakalarsak belki turizmi de hareketlendirip Astronomiyi de sevdirebiliriz ve güzel ölçümler, gözlemler yapabiliriz. dedi. Dünya'da bu konunun artık önemsendiğini ve 2013 yılının Nisan ayında bu konu üzerine uluslararası bir kongre yapılacağını belirten Metin Altan, insanlar açısından ve akademik anlamda ciddi şekilde bu konu üzerine yönelim olduğunu ifade ederek sözlerini noktaladı. Anadolu Üniversitesi-e haber Konu hakkında Türkiye'de yapılan çalışmalar ve ilinizin ışık kirliliği haritasına ulaşmak için:Işık kirliliği sayfası 1 Yorum Şu öneriler işe yarayabilir: Apartman veya müstakil ev bahçe aydınlatması için gökyüzünü en az aydınlatan site veya bahçe yarışması yapılabilir. Bu amaç için ideal aydınlatma örnekleri AVMler gibi geniş izleyicisi olan mekanlarda sergilenebilir.


NASA/ESA Hubble Uzay Teleskobu Balina takımyıldızındaki çubuklu sarmal gökada olan NGC 1073'ün görüntüsünü aldı. Samanyolu benzeri görünümdeki NGC 1073 gibi çubuklu sarmal gökadalar yardımıyla gökadamız hakkında daha fazla bilgiye sahip olabiliyoruz. Evrendeki sarmal gökadaların merkezlerinde genellikle bir çubuk yapısı görünür ki bunlardan biri olan NGC 1073'ün net bir görüntüsünü Hubble iletti. Gökadaların yıldız dolu merkezi yoğun çubuğun kütle çekimi nedeniyle buraya yönelen gazdan oluştuğu düşünülüyor. Merkeze akan bu gaz aynı zamanda gökada merkezindeki süper kütleli karadeliği de beslemektedir. Bazı gökbilimciler merkezi çubukta yer alan yıldızların genç ve mavi yıldızlardan daha çok kırmızı ve yaşlı yıldızlardan oluştuğunu öne sürüyor. Genç ve mavi yıldızların genellikle bu yapıyı sarmış olduğu düşünülüyor. Günümüz evreninde sarmal gökadaların üçte ikisinden fazlası çubuklu bir yapıda gözlenirken, erken evrende bu oran sadece beşte birdi. NGC 1073'ün Hubble ile elde edilmiş bu görüntüsü güzel olmakla birlikte beraberinde bazı tuhaflıkların da ortaya çıkmasına neden oldu. Görüntüde bazı nesneler ise Hubble gibi optik teleskoplarla görünmez. Görüntünün sol üst köşesinde yer alan bir X-ışını kaynağı burada görünmez. IXO 5 olarak adlandırılan X-ışını kaynağının bir karadelik ve birbiri çevresinde dolanan yıldızdan oluşan bir sistem olması olasıdır. Chandra X-Işını Teleskopu'nun elde ettiği görüntülerle Hubble görüntüsü karşılaştırıldığında nesnedeki iki yıldız oldukça sönük bir şekilde kendilerini gösteriyor. Hubble görüntüsü sadece NGC 1073'ü görüntülemedi. Çok daha uzaktaki erken dönem nesnelerin ışığı da buraya ulaşmış görünmektedir. Görüntünün sağında işaretlenmiş nesneler çok daha uzak bazı nesnelere örnektir. Görüntüde NGC 1073'ün önünde parlayan noktaların hepsi Samanyolu'na ait yıldızlar değildir. Bunların arasında bizden milyarlarca ışık yılı uzaklıkta yer alan ama inanılmaz parlaklıklarıyla kendilerini gösteren kuasarlarda bulunmaktadır. Tüm bunlar görüntüde sanki NGC 1073'ün bir parçası gibi algılanmaktadır.


NASA'nın Chandra X-Işını Gözlemevi, 60 milyon ışık yılı uzaklıktaki bir gökadada multimilyon derece sıcaklıktaki sıcak ve büyük bir bulutun varlığını ortaya çıkardı. Sıcak bulut büyük bir olasılıkla cüce bir gökada ile daha büyük bir gökada olan NGC 1232 arasındaki çarpışmanın bir ürünüdür. Eğer bu bilgi onaylanırsa, dev çarpışma sırasında ortaya çıkan X-Işınları ilk kez görülmekle kalmayıp, gökadalar arasındaki çarpışmaların onların büyümelerine nasıl etki ettiği de anlaşılabilecek. X-ışınları ve görünür ışık altında elde edilen görüntü bir çarpışma sahnesini gösteriyor. Yeryüzünde bir patlama sonucunda duyulan güçlü sesin neden olduğu şok dalgası gibi, cüce gökada ile büyük gökada arasındaki çarpışma sırasında oluşan şok da, ortamdaki gazın yaklaşık 6 milyon derece sıcaklığa kadar ısınmasına neden olur. Chandra X-ışını verilerinden elde edilen mor renk, sıcak gazın cüce gökadanın hareketinden kaynaklı tipik bir kuyrukluyıldız izlenimi doğuran bir görüntüye neden olmaktadır. Avrupa Güney Gözlemevi'nin Çok Büyük Teleskopu'nun görünür ışıkla elde ettiği görüntüde ise sarmal gökada mavi ve beyaz renkleriyle görülmektedir. Kuyrukluyıldız şeklindeki yapının kuyruğu birçok yıldız oluşumu sırasında büyük kütleli yıldızlarca üretilen şok dalgası nedeniyle oluşmuş olabilir. Bu durumda büyük yıldız rüzgarları ve süpernova kalıntıları ile oluştuğu varsayıldığında büyük kütleli yıldızların evrimiyle bağlantı kurulabilir. Sıcak gaz büyük ve küresel yapıda olduğundan böylesi iki boyutlu bir görüntüde kütlesi ve biçimi tam olarak belirlenemez. Bu açıdan kütlenin kırk bin Güneş kütlesinde olduğu söylenebilir. Baktığımız biçimde gazın her yöne eşit dağıldığını düşünürsek o zaman da en az üç milyon Güneş kütleli bir gazın varlığından söz edilebilir. Bu da Samanyolu'nun da içinde bulunduğu Yerel Grup içindeki tipik bir cüce gökada için kabul edilebilir bir değerdir. Sıcak gazın, çarpışmanın geometrisine bağlı olarak, daha yüz milyonlarca yıl X-ışınlarıyla parlayacağı tahmin ediliyor. Çarpışma 50 milyon yıl sürecektir. Gökadalardaki sıcak bölgelere neden olan cüce gökadaların büyük gökadalarla çarpışma istatistiğini belirlemek, bu tür olayların gökadaların büyümesine etkisini ortaya çıkarmak için iyi bir yol olabilir. Gözlenen X-Işını emisyonuyla ilgili alternatif bir açıklama da bunun büyük kütleli yıldızların ve gökadanın bir kısmında bulunan çok sayıda süpernovaların ürettiği rüzgarlar yoluyla oluşmasıdır. Radyo, kızılötesi ya da görünür ışık verilerinin yetersiz olmasına karşılık bu çözüme pek olası gözüyle bakılmıyor. Görüntü telif hakkı: X-ray: NASA/CXC/Huntingdon Institute for X-ray Astronomy/G. Garmire; Optical: ESO/VLT


Cüce gezegenler şaşırtıcı özelliklere sahip olabilir. Mars ile Jüpiter arasındaki ana asteroit kuşağındaki Ceres dışında diğer cüce gezegenler Neptün ötesi bölgededir. Dünya'dan oldukça uzakta ve soğuk olan bu cisimlerin büyük teleskoplarla bile keşfi çok zordur. Buna karşılık gökbilimciler özellikle son on yıl içinde birçok cüce gezegen keşfetmiştir. Pluto bunların içinde en çok bilgi sahibi olduğumuzdur. NASA'nın Yeni Ufuklar aracı 2015'de cüce gezegenin yanından geçince daha fazla bilgi üretildi. Örneğin Hubble fotoğraflarında görülen bulanık lekenin 'Pluto'nun kalbi' adı verilen sıra dışı bir yapı olduğu ortaya çıktı. Gökbilimciler bu soluk cisimler hakkında bilgi edinebilmek için çok farklı gözlem araçlarının verilerine ihtiyaç duyar. İşte böylesi farklı gözlem araçlarıyla (özellikle Herschel ve Kepler'in yeni görev adı K2 ile) alınan veriler ışığında cüce gezegen 2007 OR10'un bilinenden daha büyük olduğu belirlendi. Bu sonuca göre 2007 OR10'un bilinen bir düzine cüce gezegenden en büyük üçüncü cisim olduğunu gösterdi. Cismin ekseni çevresinde 45 saatte döndüğü hesaplandı. Cüce gezegenin çapı 1535 km olarak güncellendi. Bu da Pluto'dan küçük ama Makemake'den daha büyük olduğu anlamına gelir. Yumurta şekilli Haumea'nın uzun ekseni daha büyük olmasına karşılık hacmi 2007 OR10'dan küçüktür. Eliptik yörüngeye sahip 2007 OR10 Güneş'e en yakın Neptün yakınına kadar gelmektedir. Bunun dışında Pluto'nun Güneş'e uzaklığının iki katı kadar uzağa gitmektedir. Henüz bir ad verilmemiş olan cüce gezegen 2007 OR10 önceki tahminlerden 250 km daha büyük çapa sahip olduğu görüldü. Kırmızı rengi ise yüzeyindeki metan buzlarıyla ilgili olabilir.


Küçük bir gökadada büyük karadelik olduğunu keşfeden gökbilimciler, bu sayede evrenin erken tarihi hakkında çeşitli bilgiler edinebilir. Yeni yıldızların doğduğu cüce gökadadaki bir milyonlar güneş kütleli süper kütleli karadeliğin gökadaların gelişmesinden önce oluştuğu sanılıyor. Henize 2-10 adındaki cüce gökada 30 milyon ışık yılı uzaklıkta yer alıyor. Gökada da çok sayıda yıldız oluşumu gerçekleşiyor. 100 000 ışık yılı uzunluğundaki Samanyolu'na göre boyu oldukça küçük, sadece 3000 ışık yılı. Gökbilimciler gökadanın erken evrende oluştuğunu düşünüyor. Virginia Üniversitesi'nden Amy Reines: Daha önce gözlenmeyen bu gökada, erken evrendeki gökada gelişimi üzerine önemli ipuçları sağlıyor diyor. Karadelikler büyük gökadaların genellikle merkezlerinde bulunuyor. Karadeliklerin kütlesi ile gökada kütleleri arasında doğrudan bir ilişki bulunur. İki yıl önce gökbilimcilerden oluşan uluslar arası bir ekip erken evrende oluşan gökadalarda bulunan karadeliklerin kuramda söylenen orana göre daha büyük olduklarını gördüler. Bu da karadeliklerin çevredeki gökadalardan daha erken zamanda geliştiğini gösteren sağlam bir kanıttı. Reines: Şimdi ise bir cüce gökada da süper kütleli karadelik olduğunu gördük. Bu da karadelikler için geliştirilen tezi güçlendiriyor diyor. Gözlemler, Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevi , Ulusal Bilim Vakfı'nın Çok Büyük Radyo Teleskop Dizisi ve Hubble Uzay Teleskopu ile alınan verilere dayanıyor. Gözlemlerde gökadadan dışarı doğru taşan ve radyo dalgaları yayan merkez yakınındaki bölge keşfedildi. Daha sonra aynı bölge Chandra x-ışını Teleskopu ile görüntülendi. Chandra bölgedeki yüksek enerjili x-ışınları yayan bölgeyi aradı. Tüm bu çalışmalar gökadanın çekirdeğinde bir karadelik olduğunu göstermeye yetti. Pek çok cüce gökada da dev karadelikler olduğu biliniyor diyor Sivafkoff. Aşağı yukarı aynı kütleli ve merkezlerinde karadelik olan Henize 2-10 benzeri gökadalar çok daha düzenli bir şekle sahiptir. Buna karşılık Henize 2-10 bunlardan düzensiz şekli ve çok yoğun bir şekilde gerçekleşen yıldız oluşumlarının oluşturduğu süper yıldız kümeleri ile ayrılıyor. Johnson: Bu gökada muhtemelen erken evrende oluşma sürecindeyken sık sık çarpışmaya uğruyordu. Bu gökada erken evrende neler olup bittiğiyle ilgili bize yeni ve önemli ipuçları sunuyor diyor. Kaynak: Chandra


2012 DA14 asteroiti yarın yani 15 Şubat 2013'de saat 21:25 dolaylarında Dünya'ya en yakın konumdan geçecek. Asteroit bu sırada Dünya'dan sadece 27 600 km uzakta olacak. Geçişi çıplak gözle izlemek mümkün değil. Asteroit yakın geçişi sırasında 8. kadirden bir yıldız kadar parlayacak. Buna karşılık karanlık bir yerde iyi bir teleskopla izlenebilir. Ancak bu da bir teleskop uzmanıysanız yani gökcisimlerini, hareketlerini iyi bir şekilde izleyebiliyorsanız mümkün olabilir. Çünkü asteroit oldukça hızlı hareket ediyor olacak ve onu teleskopla bulmak ve bulduktan sonra kaybetmemek için bayağı bir uğraş vermeniz gerekli. Konunun uzmanlarına göre asteroit dakikada bir dolunay genişliğinin iki katı kadar yol alacak. Tüm bunlara karşılık bir şansınız daha var. Yarın gece saat 21:00'dan itibaren NASA-TV'den geçişi izleyebilirsiniz. NASA bir yandan geçişle ilgili bilgileri aktarırken bir yandan da geçişi görüntüleyecek. Böylece son yılların en yakın geçişini canlı olarak izleyebileceksiniz. 2012 DA14 Dünya'ya yakın göktaşlarından biridir. 50 m'lik cisim ne çok büyük ne çok küçüktür ve muhtemelen metal ya da buzdan daha çok kayalık bir yapıdadır. İyi seyirler. NASA-TV: http://www.nasa.gov/ntv


NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu yakın yıldızların arkasında ve uzak gökadaların önünde parlayan ESO 499-G37 sarmal gökadasını görüntüledi. Gökadanın sarmal yapısını anlamak için Hubble doğanın izin verdiği açıdan görüntüyü elde etti. Gökada çekirdeğini çevreleyen soluk mavimsi rengiyle sarmal kollar açıkça görülebiliyor. Sarmal kollardaki mavi rengin nedeni ise sıcak ve parlak yıldızlardan yayılan ışımadır. Bir sarmal gökadanın kollarındaki büyük miktardaki gaz ve toz sık sık yeni yıldızlar oluşturur. Gökadanın en belirgin özelliği parlak uzun çekirdeğidir. Yüksek yoğunluğa sahip şişkin merkezi bölge, diğer kısımlara göre daha eski ve soğuk büyük yıldız gruplarından oluşur. Birçok sarmal gökadanın ortak özelliği, gökadanın merkezindeki çubuksu yapıdır. Bu çubukların, gökadanın merkez çevresindeki sarmal kollarda bulunan gazı hareketlendirerek yıldız oluşumunu arttırdığı düşünülmektedir. Son çalışmalar ESO 499-G37 Gökadası'nın çekirdeğinin tipik galaktik çubuklara göre on kat daha küçük, sadece birkaç yüz ışık yılı uzunluğa sahip olduğunu gösteriyor. Gökbilimciler bu çubuğun küçük olmasını, dıştan içe doğru akan maddenin merkezi şişirmesine bağlıyor. Sarmal gökadaların hepsinde çubuklu yapı olmadığından, çubuklar ile şişkinlik oluşumu arasındaki bağ henüz tam anlamıyla anlaşılmış değildir. ESO 499-G37, Suyılanı ve Pompa takımyıldızı arasında yer almaktadır. ESO 499-G37 ilk kez ESO atlası için ESO/Uppsala Taraması ile gözlendi. Güney gökyüzündeki yıldız kümelerini, gezegenşmsi bulutsuları ve gökadaları araştırmak için ESO'nun Şili-La Silla Gözlemevi ve Uppsala Gözlemevi 1 m'lik Schmidt Teleskopu kullanılıyor. Bu görüntü Geniş Alan Kamerası'nın Geniş Alan Kanalı ile görünür ve kızılötesi dalga boylarından oluşturuldu. Görüş alanı yaklaşık 3,4 yay dakikasıdır.


NASA'nın finanse ettiği ve Kaliforniya Üniversitesi'nde yapılan bir çalışmaya göre Güneş benzeri her dört yıldızdan birinin yörüngesinde Dünya gibi küçük gezegenler bulunabilir. Çalışma şimdiye kadar yapılmış en geniş kapsamlı ve en ayrıntılı gezegen sayımıdır. Gökbilimciler kütlesi 3 ile 1000 Dünya kütlesinde olan ve Güneş Sistemimize yakın 166 Güneş benzeri yıldızı gözlemek için beş yıldır Hawai'deki Keck Teleskopu'nu kullanıyor. Çalışmaya konu olan gezegenlerin hepsi yıldızına yakın konumdalar. Sonuçlar ise Samanyolu Gökadamızda büyük gezegenlerden daha fazla küçük gezegenler olduğunu gösteriyor. Berkeley'deki Kaliforniya Üniversitesi'nden Andrew Howard: Bir kanyonda bulunan kayaları ve çakıl taşlarını saymak gibi biz de çeşitli kütlelere sahip olan gezegenleri saydık. Elbette kanyonda çakıl taşları ve göremediğimiz kum taneleri kayalardan daha fazladır. Ancak yer teleskoplarımız bu Dünya boyutlarındaki kum tanelerini göremez. Samanyolu'ndaki Dünya benzeri gezegenler tıpkı bir plajdaki kumların dağıldığı gibi her yerdedir diyor. Araştırma ayrıca yaşanabilir gezegenler hakkında da bilgi edinilmesini sağlar. Bu gezegenler yıldızların yaşam alanları içinde olacaktır. Kepler Uzay Teleskopu'nun önümüzdeki birkaç yıl içinde Dünya benzeri gezegenler bulması bekleniyor. Howard ve aynı üniversiteden Geoff Marcy'nin başını çektiği gezegen avı ekibi Dünya'dan 80 ışık yılı uzaklıkta varolabilecek gezegenleri dikine hız veya sallanma yöntemiyle arıyor. Ekip 100 Dünya kütlesine kadar ya da Jüpiter kütlesi ile 3 Jüpiter kütlesi büyüklüğündeki gezegenleri beş ayrı gruba ayırdı. Arama yıldızına yakın dolanan gezegenler ile sınırlandırıldı (0.25 GB yani Güneş-Dünya uzaklığının dörtte biri uzaklığı). Verilerde daha küçük gezegenlerin diğer büyük kütleli gezegenlerden daha fazla sayıda olduğu görüldü. Yıldızların yalnızca % 1.6'sının yakınında Satürn ve Jüpiter gibi dev kütleli gezegenler bulunuyor. Yıldızların % 6.5'unda ise Neptün ve Uranüs ya da Dünya'nın 10-30 katı kütleli orta boyutlu gezegenler bulunuyor. Son olarak da yıldızların % 11.8'inde 3-10 Dünya kütleli süper dünyalar bulunuyor. Howard: Gezegenler asteroitler ve kuyrukluyıldız gibi cisimlerin birbirine yapışmasıyla oluşur ve Dünya ya da daha büyük kütleli gezegene dönüşür. Gezegenlerin hepsi Satürn ya da Jüpiter büyüklüğüne ulaşmaz. Bu süreç küçük gezegenler için doğaldır diyor. Gökbilimciler Dünya gibi daha küçük gezegenlerin ise yıldızların % 23'ünde olduğunu ve daha sıcak olan yakın yörüngelerde dolandığını hesapladı. Bu yıllardır süren gezegen avının istatiksel bir sonucudur. Sonuçlar, gökadamızdaki 200 milyar yıldıza yakın ya da yaşanabilir bölgede olan 46 milyar Dünya benzeri gezegen olduğu anlamına geliyor. Modeller çöl ya da sıcak gezegenlerin yıldıza yakın olduğunu söyler. Bu bölgelerde yer alan dev gezegenler ise yıldızdan daha uzak olan soğuk bölgelerde oluşup yıldıza yaklaşmış olmalı. NASA Merkezi'nden ve Keck programı bilim insanı Mario R. Perez: Biz Güneş'in çevresindeki gezegen sistemlerinde dünya boyutlarındaki gezegenlerin ne kadar çok olduğunu anlamak üzereyiz. Bu çalışma NASA bilim programının bir parçasıdır ve beraberinde sonuçları açıklayabilecek yeni kuramları da getirecektir diyor. Kaynak: NASA-JPL


Uluslar arası bilim insanlarından oluşan bir ekip beyaz cücelerden oluşan bir grubun yaşını net olarak hesaplamayı başardı. Araştırma sonuçları yıldızların evrimine ilişkin önemli ayrıntıları sağlayacak. Çalışma İspanya, İngiltere ve Arjantin'deki araştırma kurumları ve üniversitelerin katılımıyla gerçekleşti. Beyaz cüce kümesinin yaşı sanılanın aksine, 6 milyar yıl yaşında değil 8 milyar yıl yaşında olduğu saptandı. Araştırmacılar beyaz cücelerin doğumundan şu ana kadar süren gelişimlerini hesapladı. Beyaz cücelerde yıldızların kütle çekimi altında çöken ağır elementlerin bulunur. Bu ağır elementlerde yavaş gerçekleşen fiziksel süreçler nedeniyle beyaz cücelerin gelişimi etkilenir. Bu bilgi hesaba katılırsa beyaz cücelerin yaşı hesaplanabilir. Bilim insanları gökada ve diğer yıldız sistemlerinin yaşlarını belirlemek için beyaz cücelerden faydalanır. Ancak bu tahminlerdeki hata payı beyaz cücelerdeki çökme nedeniyle oldukça yüksek gerçekleşir. Bu yoğun yıldızlara yönelik yapılan gözlem ve kuramsal veriler bu nedenle uyuşmamaktaydı. Araştırmacılar NGC 6791 kümesinin yaşını Hubble Uzay Teleskopu'nun öngördüğü değerlerle uyumlu olarak hesapladı. Beyaz cüceler evrende en bol bulunan yıldız türüdür. Bu yıldızlar güneşten çok daha yoğun ve yarıçapları yaklaşık dünya yarıçapı büyüklüğünde olan nesnelerdir. Bunlar aslında yakıtını bitirip çöken yıldızların kalıntılarıdır. Beyaz cüceler depoladıkları termal enerjiyi kullanarak enerjilerini sağladıklarından parlaklıkları çok düşüktür. Beyaz cücelerin yüzeyi hidrojen ve helyumdan oluşmasına karşılık karbon ve oksijenden oluşan çekirdeğe sahiptirler. Çekirdekte gerçekleşen ve daha önce hesaba katılmayan neonun gelişimini izleyen süreç dikkate alınarak düşük sıcaklıklarda gerçekleşen karbonun oksijene dönüşüm süreci hesaplandı. Bu iki süreç sırasında yıldızlar değişen kütle çekimi enerjisi nedeniyle yavaşça soğurlar. Kümedeki sönük beyaz cüceler incelenerek kümenin yaşı da belirlenebilir. Araştırmacılar kümedeki sönük beyaz cücelerin parlaklıklarını ölçerek, kuramsal olarak iki fiziksel sürecin etkisiyle yavaşça soğuyan yıldızların yaşlarının çakıştığını gördüler. Keşif bilimsel açıdan çok önemli. Beyaz cüceler birçok yıldız sisteminin yaşının belirlenmesinde ve evrenin gelişim sürecinde bir sayaç olarak kullanılabilen nesnelerdir. Elde edilen bilgi yalnız plazma fiziğinde değil, diğer birçok alanda kullanılabilir. Kaynak: Science Daily


Çubuklu sarmal gökada NGC 1097'nin merkezini saran parlak yıldız oluşum halkası Hubble Teleskopu ile görüntülendi. Görüntüde gökadanın tamamı görünmese de merkezi saran sarmal kolların görüntü çerçevesinin ötesine uzandığını tahmişn etmek zor değil. Yüzünü gördüğümüz gökada güney takımyıldızlarından Ocak 'ta, bizden 45 milyon ışık yılı uzaklıkta yer almaktadır. NGC 1097 bir Seyfert Gökadası'dır. Gökada merkezindeki 100 milyon güneş kütleli süper kütleli karadelik yakın çevresini yavaş yavaş yutmaktadır. Karadelik tarafından yakalanan madde güçlü bir ışıma yayar. Karadelik çevresinde merkez çubuğa doğru ilerleyen madde nedeniyle yeni yıldız oluşumları görülür. Bu yıldız oluşum bölgelerindeki iyonlaşmış hidrojen bulutları kolların parlamasına neden olur. Gökadanın sarmal kolları ıonbinlerce ışık yılı uzunluğa ssahip olmalarına karşılık, yaklaşık 5000 ışık yılı çapındadırlar. NGC 1097 özellikle süpernova avcıları tarafından iyi bilinir. Gökada 1992 ile 2003 yılları arasındaki 11 yıllık süreç içinde üç süpernovaya ev sahipliği yaptı. Bu açıdan kesinlikle izlenmeye değer bir gökadadır. NGC 1097'nin bir başka özelliği ise uzayda tek başına olmamasıdır. Kendi çevresinde dans eder gibi dolanan iki cüce arkadaşı vardır. Gökada merkezinden 42 000 ışık yılı uzaklıkta dolanan eliptik NGC 1097A ve cüce NGC 1097B gökadası görüntünün dışında yer almaktadır. Gökbilimciler NGC 1097 ile NGC 1097A'nın geçmişte birbirinden etkilenmiş olduğunu düşünüyor.


2009'un bu son günlerini yaşadığımız için çoğu gökbilimci ve gökbilim sever üzüntü içindeler. Çünkü gerek ülkemizde gerekse dünyada Gökbilim'i anlatan, tanıtan çok sayıda yazı yazıldı, resim sergileri açıldı, gözlem şenlikleri yapıldı, konferanslar düzenlendi ve.... Daha neler neler. İşte bu yoğunluğu bir daha yaşayamayacağını düşünenler çoğunlukta. Ancak iyi bir haberim var. 2010 yılı Astronomi Yılı olmamasına karşılık Dünya Astronomi Derneği önümüzdeki yılda da en az 2009'da olduğu gibi etkinliklerin devam etmesini kararlaştırdı. Gökbilime ve bilime akışa, sevgiye devam ediyoruz demek bu. DAY 2009'u noktalarken en güzel elveda mesajını Ay yolluyor. 31 Aralık akşamı parçalı Ay Tutulmasını izleyeceğiz. Ay'ın % 8'lik gibi küçük bir kısmının Dünyanın gölgesine sığındığını ve gözden kaybolduğunu gözreceğiz. Sanki biri Ay'ın bir parçasını ısırmış gibi. Tutulma akşam 20:00'a doğru başlayacak ve yaklaşık 4 saat sürecek. Tutulma dünya üzerinde Asya, Afrika, Avrupa ve Avustralya'dan da izlenebilecek. Ay Tutulması nedir? Güneş-Dünya-Ay üçlüsü zaman zaman aynı çizgi üzerindeymiş gibi dizilirler. Bu durumda tutulmalar oluşur. Yeni Ay evresinde olan Ay'ın Dünya ile Güneş arasına girmesiyle Güneş Tutulması oluşur. Geçtiğimiz yaz Çin ve Hindistan'da gerçekleşen tutulma Güneş tutulmasıydı. Güneş tutulması sırasında Ay Güneş'in önünü kapatır. Ay tutulmasında ise Ay Dünya'nın arkasına dolanır. Güneş'ten gelip Dünya üzerine düşen ışınlardan dolayı Dünya'nın uzaya gölgesi düşer. Bu gölge konisine giren Dolunay evresindeki Ay'ın tamamı veya bir kısmı görünmez olacaktır. 31 Aralık gecesi gözleyebileceğimiz tutulma parçalı Ay tutulması olacak. Yani Ay'ın tamamı değil bir kısmı kaybolacak. 2009'un bu son gözlem şenliği bizi bekliyor. Şimdiden tüm Gökbilim severlerin 2010 yılını kutlar ve iyi gözlemler dilerim.


28 Kasım'da hayatta kalma mücadelesinin sonucu belli olacak olan ISON Dünya yörüngesini geçerek Güneş'e doğru hızla ilerliyor. Kuyrukluyıldız tahmincileri yanıltan bir parlaklıkta olsa da gözlemevlerine adeta poz veriyor. Gözlemevleri ve amatör gökbilimciler kuyrukluyıldızın incecik yeşil atmosferini ve ipliksi çift kuyruğunu görmeye başladılar bile. ISON 'un bu macerasının nasıl sonuçlanacağına ilişkin çeşitli tahminler var ama gökbilimciler hiçbirinden emin değil. Acaba ISON 28 Kasım'da hayatta kalabilecek mi? Gerçekten çıplak gözle görülecek kadar parlayabilecek mi? Lowell Gözlemevi gökbilimcilerinden Matthew Knight NASA'nın ISON Gözlem Programı'ndan soruımlu ekibin bir üyesi ve bazı olasılıkları hatırlatıyor. Kronolojik açıdan üç farklı senaryo ürettik diyor. Hangi senaryo gerçekleşirse gerçekleşsin hepsi aslında heyecan verici sonuçlar doğuracak. Sonuçta yeni bilgiler de edineceğiz. Senaryo 1: Ani Parçalanma Herhangi bir zamanda olabilecek bu senaryoya göre ISON kendiliğinden parçalanabilir. Kuyrukluyıldızın çok küçük bir kısmı (% 1'den az) parçalanmış durumda. Bu senaryoya uygun örnekler ise 2000 yılındaki LINEAR (C/1999 S4) ve 2011'deki Elenin (C/2010 X1)'dir. ISON şimdi bu kuyrukluyıldızların parçalandığı bölgeye, Güneş'ten 0,8 AB uzaklıktaki alana yaklaşıyor. ISON gerek yeryüzündeki gerekse uzaydaki teleskoplarca izleniyor. Eğer ISON parçalanacak olursa bu bir kuyrukluyıldızın ölümüyle ilgili şimdiye kadar elde edilmiş en büyük veri arşivini de beraberinde getirecek. Senaryo 2: Güneş'e En Yakın Konumda Ölüm ISON eğer önümüzdeki birkaç hafta boyunca hayatta kalırsa önüne önemli bir engel çıkacak: Güneş. Güneş'e en yakın konuma 28 Kasım'da ulaşacak olan ISON'un sıcaklığı 5000 C derece dolaylarına çıkacak ve yüzeyindeki toz ve kayaların önemli bir kısmı buharlaşacak. Gerçek bir cehennemi yaşayacak olan ISON'un hayatta kalması mucize gibi görünse de kaybedeceği kütle çekirdeğine oranla oldukça küçük. ISON'un hayatta kalabilmesi için en az 200 m genişliğinde olması gerekiyor ki verilere göre ISON 500 m ile 2 km'lik bir genişliğe sahip. Elbette böylesi aşırı sıcaklıktan mümkün olduğu kadar az etkilenmesi de hızına bağlıdır. ISON çok hızlı bir şekilde Güneş'e yaklaşmaya devam ediyor. ISON için bir başka etken ise Güneş'in muazzam çekimi nedeniyle yıldıza çok yaklaşması. Bu ise yüzeydeki buharlaşmayı arttırır. Kuyrukluyıldızın bu kadar yıpranması muhteşem görüntüsüne engel değil. Örneğin Aralık 2011'de Lovejoy kuyrukluyıldızı Güneş'in yüzeyinden sadece 100.000 km uzağından geçti. Böylece gözlemcileri büyüleyen oldukça uzun bir kuyruğa sahip oldu. Senaryo 3: Kahraman Savaşçı Son senaryo ise daha basit: ISON Güneş'e rağmen kuyrukluyıldız olarak hayatta kalmaya devam edecek. Böyle bir durumda ise Güneş'e yeterince yaklaştığından dolayı uzun bir kuyruğa sahip olacağından önemli miktarda toz kaybedecek. Görmeyi istediğimiz bu durumda ise ISON tıpkı 2007'nin sabah pırıltısı McNaught (C/2006 P1) kuyrukluyıldızı gibi uzun kuyruğuyla gökyüzünde poz verecek. ISON bu senaryolar dışında birkaç parçaya da ayrılabilir ki bu olağandışı bir görüntü demektir. Gökbilimciler kuyrukluyıldızın hayatta kalma olasılıklarını dışarı attığı maddeye bakarak anlamaya çalışıyor. Bence 3. durum daha olası diyor Knight. Sonucu heyecanla bekliyor olacağız. Gökbilimciler ellerindeki en büyük teleskoplarla adeta derin dondurucudan güneş fırınına ilerleyen 4,5 milyar yıl yaşındaki kuyrukluyıldızı çalışma şansını buldukları için çok mutlu olmalı. Yolculuk yeni başladı, ne diyelim dayan ISON. Not: ISON'un durumunu, hızını ve 3D modelle konumunu CometISON sayfasından izleyebilirsiniz.


NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu şimdiye kadar evrenin birçok noktasını ve buralardaki birçok cismi görüntüledi, ama bunlardan biri çok özel: Kartal Bulutsusu'nun Yıldız Doğum Sütunları. 1995 yılında Hubble'ın şimdiye kadar görülmemiş ayrıntıda görüntülediği dev sütunlar, 25 yıl sonra yine görüntülendi. Evrende birçok yerde gözlenen yıldız oluşum bölgelerinden, gaz ve toz bulutlarından oluşan Messier 16 olarak da bilinen Kartal Bulutsusu oldukça fotojeniktir. Hubble'ın 1995 yılında elde ettiği karelerden oluşan film defalarca televizyonlarda gösterildi. Hubble'a 2009 yılında takılan Geniş Alan Kamerası 3 ile görünür ışıkta elde edilen karanlık gaz bulutlarındaki kozmik ince toz dallarından yayılan renkli ışımalar gökbilimcilere oldukça geniş manzaralı görüntü sunmaktadır. Bu görünür ışık görüntüsüne ek olarak Hubble bir de bölgeyi kızılötesi dalga boyunda görüntüledi. Bu ise görünür ışık altında görünmeyen sütunlar içinde şekillenen yeni doğan yıldızları gösterdi . Yıldız Doğum Sütunları, yıldız oluşum bölgesi içinde doğan genç yıldızlardan yayılan güçlü rüzgarlar çeşitli yerlerde çıkıntılara neden olmaktadır. Görünür ışıkta adeta hayalet gibi olan bu görünmez yıldızların puslu mavimsi ışığı gaz ve toz bulutunda bazı yerlerin ısınarak parlamasına neden olur. Yeni görüntülerin yüksek kontrastı net görüşe yol açmaktadır. Bu da gökbilimcilerin sütunların zamanla nasıl değiştiğini görebilmelerini sağlar. Kızılötesi görüntüler eşliğinde sütunların uçlarındaki dallanmış yoğun parçalar daha iyi çalışılmaktadır. Bu görüntüler sütunlar içerisinde doğan yıldızların üflediği rüzgarlarla şeklinin zamanla değişimini gösterir. Hubble'ın morötesi görüntüleriyle de gaz ve toz bulutu içindeki oksijen, hidrojen ve kükürt dağılımı ortaya çıkarılır. 6500 ışık yılı uzaklıkta olan Yıldız Doğum Sütunları yıldız üreten gaz ve toz bulutları arasında çok önemli bir yere sahiptir. 25. yaş gününü kutlayan Hubble'ın yeni görüntüsü teleskopun hala ne kadar güçlü olduğunu da gösteriyor. Notlar Güneş'in de buna benzer çalkantılı yıldız oluşum bölgesi içinde oluştuğuna ilişkin çeşitli kanıtlar bulunmaktadır.


Japon araştırmacılar çok önemli bir keşfe imza attılar. Bu keşif kimyacıları çok heyecandırdı. Keşif astronomi ve uzay çalışmalarını da ilgilendiriyor. Neden? Nedeni yazıda... Keşif ve bunun ne anlama geldiğini Doç. Dr. Memduh Sami Taner yazdı. İyi okumalar. Kimya bilim alanındaki en ünlü bilgi düzeni olan periyodik tabloda belirtilmiş adı ile Lantanitler, yada başka bir adlandırma ile f-grubu Nadir Toprak Elementleri , halk arasında en değerli metal olarak bilinen altın veya platinden çok daha pahalı olan ve doğada çok nadir rastlanan elementlerdir. Nadir toprak elementleri ve özellikle Yttrium dünya çapında elektronik ve medikal ve diğer sektörlerde çok talep edilmesi dolayısı ile arz sıkıntısı çekilen kritik metaller arasındadır. Arzı arttırmak üzere bilimsel düzeyi ve teknolojisi gelişmiş ülkelerdeki madencilik sektörü dikkatini derin deniz mineral kaynaklarına ve gök taşlarındaki değerli maden potansiyeline çevirmiştir. Günümüzde NTE içeren madenlerin çok değerli olması dolayısı ile dünyadaki ticari madencilik sektörü uzaydan veya deniz dibinden lantanit grubu elementleri elde etmek üzere çok zor gözüken yöntemleri bile ekonomik açıdan elverişli olarak kabul etme aşamasına gelmiştir. Kişisel düşüncem şudur ki; Elon Musk'ın ünlü Mars projesinin perde arkasında da bu elementleri sağlama amacı vardır. Kısacası gelişmiş ülkelerin deniz dibi veya Güneş sistemindeki göktaşları gibi ekstrem gözüken maden kaynaklarına yönelme eğilimi ve buradan elde edilecek büyük ekonomik gelir ile kendi toplumlarının refahına yatırım yapma açısından ilgi uyandırmaktadır. Örneğin kendisinden hiç beklenmeyen bir ülke, Lüksemburg, uzay madenciliği için şimdiden yasasını çıkarmıştır bile. Buna ek olarak ABD Senatosu, 2015 yılında asteroitlerden çıkarılacak değerli minerallerin mülkiyet hakkının kimde olacağına dair yasal düzenlemeyi tamamlamış ve kabul etmiştir. Bu konuda bir yazı yazma motivasyonunu ise Japon bilim insanlarının yayınladığı bir makale sağlamıştır. Bu makaleye göre Japon bilim insanları Tokyo'nun 2000 km güneydoğusundaki bir bölgede bulunan küçük bir adanın deniz dibi çamuru içeriğinde dünyanın yüzlerce yıllık ihtiyacını karşılayabilecek düzeyde nadir toprak elementleri ( terbium , yttrium , europium ve dysprosium kaynağı bulmuştur. Aslında çalışmaların başlangıcı 2013 yılında Japonya'nın Minamitorishima Adası yakınlarındaki batı Kuzey Pasifik Okyanusu'nda tenörü 5.000 ppm'in üzerinde İtriyum içeren derin deniz çamuru bulunması ile başlamıştır. Son bulgular ise rezerv açısından en umut verici 105 km2'lik yüz ölçüme sahip 22000 ppm içerikli deniz çamuru içerikli bir alanın varlığı şeklindedir. Bu da toplamda 1,2 Milyon ton nadir toprak oksit rezervi bulunmuş olduğu ve Y, Eu, Tb ve Dy için sırasıyla 62, 47, 32 ve 56 yıllık tahmini küresel talebe karşılık gelmektedir. . Nadir toprak elementleri ve itriyum , benzersiz fiziksel ve kimyasal özellikleri nedeniyle birçok ileri teknoloji için kritik malzemelerdir. Y başta olmak üzere nadir toprak elementleri hibrid araçlar, şarj edilebilir piller, rüzgar türbinleri, ışık yayan diyotlar, kompakt floresan lambalar, ekran panelleri ve birçok medikal ve askeri teknolojiler dahil olmak üzere geniş bir yelpazede kullanım alanını kapsamaktadır. Özellikle yenilenebilir enerji teknolojileri ve elektronik sektöründeki endüstriyel kullanımı, son yıllarda NTE türü metallere olan talebi artırmıştır. Bu elementler şu anda daha çok Nükleer teknoloji ve Nano teknoloji çalışmalarına çok değerli özellikler kazandırabiliyor, kanımca endüstri 4.0 süreçlerinde de bu nadir toprak elementlerine yoğun talepler olacak, alaşım ve elektronik kompanenetlere kattıkları çok üstün nitelikleri sebebiyle gelecekte robo-mekanik ürünlerde NTE'ler çok işe yarayacaktır. Uzaydaki duruma bakacak olursak; asteroitler, platin, altın, demir, nikel, nadir toprak metalleri ve su dahil olmak üzere çok değerli ve bolluğu olan kaynaklarlardır. Günümüzde, Dünya'ya yakın bir yörüngede seyahat eden yaklaşık 9.000 bilinen asteroit tespit edilmiş ve her yıl yaklaşık 1000 yenisi keşfedilmektedir. Astrokimya alanında heyecan verici konulardan biri de bu astreoidlerdeki metal bolluğunu ileri spektroskopik tekniklerle ve astroid üzerine sonda yaparak lazer uyarımlı analiz yöntemleri ile tespit etmek ve daha sonra bu kütleyi dünyaya getirecek şekilde izole etmek ve yakalamaktır. Henüz planlama aşamasında olan bu yaklaşıma göre, uzay boşluğundan astreoid toplama işlemi astreoid capture yöntemi olarak adlandırılmakta olup aşağıdaki resimde görüldüğü şekilde olacağı açıklanmaktadır. Astroid adeta paketlenerek Ay yüzeyindeki istasyona veya Dünya yüzeyine yönlendirilecektir. Sonuç : Japon hükümeti hızla bilim insanları ve sanayi aktörlerini teşvik ederek çok pahalı olan bu elementleri şimdilik deniz dip çamurundan ekstrakte ederek saflaştırıp adeta sıraya giren uluslararası firmalara ve savunma sanayii güçlü devletlere satacaktır, bu ticaret ise madeni bulan ülkenin en doğal hakkı ve çok büyük bir ticari kazanç olacaktır . E öyleyse helal olsun Japonlara, çalışan kazanır, ekmeği kızarır ! Kaynaklar : https://www.nature.com/articles/s41598-018-23948-5 http://www.astronomysource.com/tag/rare-earth-metals-from-asteroids/ https://chem.libretexts.org/Core/Inorganic_Chemistry/Descriptive_Chemistry/Elements_Organized_by_Block/4_f-Block_Elements/The_Lanthanides/aLanthanides%3A_Properties_and_Reactions http://www.bbc.com/turkce/ekonomi/2016/02/160204_uzay_madenciligi_luksemburg https://cen.acs.org/materials/Japanese-researchers-discover-new-supply/96/i17? Derleme : Doç.Dr.Memduh Sami TANER, Astrokimya yazıları-1., Astronomi Diyarı, 24 Nisan 2018


Ulusal Bilim Vakfı 'na ait Karl G. Jansky Çok Büyük Dizi 20 000 yaşındaki bir süpernova kalıntısını görüntüledi. Dev bulut W50 VLA'nın görüntülediği büyük süpernova kalıntılarından biridir. Yaklaşık 700 ışık yılı çapındaki bulut gökyüzünde iki derecelik -dört Dolunay büyüklüğü- alanı kaplar. Çalkantılı Geçmiş Kartal takımyıldızında 18 000 ışık yılı uzaklıktaki dev bir yıldızın 20 000 yıl önce patlaması sonucunda genişleyen gaz bulutu W50'yi oluşturdu. Büyük bir olasılıkla o dev yıldızdan geriye kalan karadelik, kendisine yakın eş yıldızdan kütleçekimsel etkisiyle çektiği gazdan besleniyor. Biriken gaz karadeliğin çevresini sarıyor. Güçlü manyetik çizgilerine sahip diskten dışarı güçlü jet akımları gerçekleşir. Bir karadelik ve onu besleyen yıldızdan oluşan sistemden yayılan radyo dalgaları ve X-ışınlarının parladığı bu tip yapılara SS433 mikrokuasar olarak bilinir. Genişleyen gazları delen ve zamanla dışarı yayılan jetler bir topaç gibi sallanır gibi görünüyor. Yeni Adaş Görünür dalga boylarında görülebilen bu türlerin Girdap Gökadası ve Baykuş Bulutsusu gibi örnekleri vardır. Bunlara göre görülmesi daha zor olan W50, Hollandalı gökbilimci Gart Westerhout tarafından 1958'de hazırlanan Westerhout Kataloğu'nda 50. radyo kaynağı olarak işaretlenmiştir. VLA'nın görüntüsünde W50, nesli tükenmekte olan deniz memelilerinden Deniz İnekleri takımından Manatigillere'e benzemektedir. Florida Manatigilleri yaklaşık 3 m uzunluğunda ve 450 kg kütleli olup günde sekiz saat dolayında deniz bitkisi otlayarak beslenirler.


Hubble Uzay Teleskopu ile alınan bu görüntüde Deniz Kulağı Bulutsusu'nun (Lagoon Nebula, Messier-8) kalbi görülmektedir. Parlak toz ve gaz bulutunu sürekli ışınım bombardımanına tutan yeni yıldızlar bulutun ardında kendini saklamaktadır. Hubble Uzay Teleskopu'nun yeni nesil kamerası ile bulutun kalbinin derinliklerindeki sıcak genç yıldızlardan yayılan ışınım ile parlayan gaz ve tozun bir görüntüsü yakalandı. Kulağı andıran yapı daha geniş ölçekli görüntülerde kendine yer bulurken yakından çekilen görüntülerde burada olduğu gibi görülmez. Ancak burada da bulutsunun yakın görüntüsü dalgalı ve kumlu halini gösteriyor. 100 ışık yılı uzunluğunda olan Messier 8 (M8), 4-5 bin ışık yılı uzaklıkta Yay takımyıldızında yer alır. Hidrojen gazından oluşan bulutlar yavaşça çökerek yeni yıldızlar oluştururken kendilerini çevreleyen bulutu önce morötesi sonra kızılötesi ışınımla aydınlatır. Morötesi ışınımın gelgit etkisi nedeniyle bulutsu da ince kollar ve kıyı şeridi gibi zayıflamış gaz ve toz bölgeleri de bulunur. Deniz Kulağı Bulutsusu'nu inceleyen gökbilimciler gaz bulutlarındaki kütle artışıyla birlikte yeni yıldız oluşumlarının gerçekleştiğinin kanıtlarını buldular. Madde diskiyle çevrili olan genç yıldızlar arada sırada dışarıya gaz fışkırtır. Bunlardan birkaç örnek son beş yılda görülen ve Herbig-Haro nesneleri olarak bilinen hidrojence zengin bölgelerde keşfedildi. Samanyolu'nun merkezinde bulunan Deniz Kulağı Bulutsusu karanlık bir yerde çıplak gözle görülebilir. Çıplak gözle sadece belli belirsiz bir bulut şeklinde görülür. Bulutsu ilk kez 18. yüzyılda Fransız Gökbilimci Charles Messier'in hazırladığı katalogda yerini aldı. Ancak kullandığı küçük mercekli teleskopla elbette Hubble'ın elde ettiği gibi muhteşem bir görüntü elde edemezdi. Kaynak: Hubble-ESA


Öncül gezegen adayı oluşum esnasında görüntülendi ESO'nun Çok Büyük Teleskop'unu kullanan gökbilimciler halen kalın gaz ve toz diski içerisinde gömülü bir şekilde oluşmakta olan gezegenin muhtemelen ilk doğrudan gözlemini gerçekleştirdiler. Eğer doğrulanırsa, bu keşif gezegenlerin nasıl oluştuklarına dair gökbilimcilerin en güncel teorilerini gözlemsel bir hedefle test edebilmelerini sağlayacak. Sascha Quanz liderliğindeki uluslararası bir ekip yeryüzüne görece yakın 335 ışık-yılı uzaklıktaki genç yıldız HD100546 etrafında bulunan gaz ve toz diskini inceledi. Genç yıldızın etrafındaki disk maddesine gömülü ve halen oluşmakta olduğu görülen bir gezegenle karşılaştıklarına şaşırdılar. Adaya gezegen Jüpiter benzeri bir gaz devi olabilir. Şimdiye kadar, gezegen oluşumu çoğunlukla bilgisayar simülasyonlarıyla çözülmeye çalışılan bir konuydu, diyor Sascha Quanz. Eğer keşfimiz gerçekten oluşmakta olan bir gezegense, o zaman bilim insanları ilk kez gezegen oluşum süreci hakkında ipuçlarına sahip olacaklar ve oluşmakta olan gezegenin doğum anına ait malzeme ile etkileşimini deneysel olarak tecrübe edebilecekler. HD100546 iyi bilinen bir nesnedir, ve zaten kendisinden Yer-Güneş mesafesinin altı katı uzaklıkta bir gezegene sahip olduğu biliniyor. Yeni bulunan gezegen adayı sistemin dış tarafında yaklaşık on kat daha uzakta bulunuyor . HD100546 etrafındaki gezegen adayı ESO'nun VLT teleskopu üzerindeki uyarlamalı optik aygıtı NACO ve çığır açıcı veri analizi tekniklerinin birleştirilmesi sayesinde çöküntü diskinde sönük bir küre şeklinde tespit edildi. Gözlemler NACO koronografı kullanılarak gerçekleştirildi, bu sayede gezegen adayının bulunduğu yerden gelen parlak yıldız ışığı engellenerek sadece yakın-kırmızı-ötesi dalgaboylarında gerçekleştirildi . En güncel teoriye göre, dev gezegenler yıldız oluşumundan geriye kalan bazı gaz ve tozları yakalayarak büyüyorlar . Gökbilimciler yeni görüntüde HD100546 etrafındaki disk içerisinde öncül gezegen hipotezini destekleyen birçok yeni özelliğe rastladılar. Tozlu çöküntü diskindeki yapılar, ki bunlar disk ve gezegen arasındaki etkileşimlerin sonucu olabilir, tespit edilen öncül gezegene yakın bölgede ortaya çıktı. Ayrıca, öncül gezegenin etrafındaki malzemenin oluşum aşamasında potansiyel olarak ısıtılmış olduğuna dair belirtiler de mevcut. Ekibin başka bir üyesi Adam Amara, bulgu hakkında heyecanlı. Ötegezegen araştırmaları gökbilimdeki sınırların en heyecan verici olanlarından biri, ve gezegenlerin doğrudan görüntülenmeleri veri analizi yöntemleri ve aletlerdeki son gelişmelerden yararlanan halen yeni bir alan. Bu araştırmada evrenbilim araştırmaları için geliştirilen veri analizi tekniklerini kullandık, böylece farklı alanlardaki fikirlerin bir araya gelmesiyle olağandışı ilerlemelerin kaydedildiğini göstermiş olduk. Gözlemlere göre öncül gezegen en makul açıklama olsa da, çalışma sonuçları gezegenin varlığını ispat etmek ve diğer olasılıkları elemek için takip gözlemleri gerektiriyor. Diğer açıklamalar arasında pek makul olmasa da tespit edilen sinyalin bir arka fon kaynağından gelmiş olabileceği de var. Ayrıca yeni keşfedilen nesnenin öncül gezegen yerine tamamen oluşmuş ve yıldıza yakın ilk görüngesinden dışarıya sürüklenmiş bir gezegen olması olasılığı da bulunuyor. HD 100546 etrafındaki yeni nesnenin yıldızın toz ve gaz diskine gömülü oluşmakta olan bir gezegen olduğu doğrulanırsa, bu yeni gezegen sistemlerinin oluşum süreçlerini araştırmak için eşsiz bir laboratuvar olacaktır. Notlar Öncül gezegen adayının yörüngesi yer Güneş arası mesafenin yaklaşık 70 katı kadardır. Bu uzaklık Güneş Sistemi'nin dış tarafında bulunan Eris ve Makemake gibi cüce gezegenlerin yörüngeleriyle karşılaştırılabilecek bir mesafedir. Bu yer tartışmalıdır, çünkü şimdiki gezegen oluşumu teorileriyle uyuşmamaktadır. Şu an yeni bulunan gezegen adayının şimdiye kadar hep aynı konumda mı olduğu yoksa iç bölgelerden mi göç ettiği durumu net değildir. Ekip yıldıza yakın görüntünün renk karşıtlığını arttırmak için apodized faz katmanı adlı özel bir teknik kullanmıştır. Gezegen oluşumunu araştırmak için gökbilimciler hepsi neredeyse dört milyar yıl önce oluşan Güneş Sistemi'ndeki komşu gezegenlere bakmazlar. Ancak uzun yıllardır, gezegen oluşumu teorileri yeni gezegenler bulunana dek gökbilimcilerin yakın çevremizde gördüklerinden etkilenmiştir. 1995'te ilk ötegezegenin keşfinden bu yana, gezegen oluşumu üzerinde çalışmalar yapan bilim insanlarına yeni fırsatlar veren yüzlerce gezegen sistemi bulundu. Ancak şimdiye kadar hiçbiri yıldızının etrafındaki disk maddesi içerisinde gömülü olarak devam eden oluşum sürecinde yakalanmadı. ESO-Türkiye


Araştırmacılar ilk kez bir nötron yıldızı ile karadeliğin çarpıştığına ilişkin verileri doğruladılar. Ocak 2020'de 10 gün arayla oluşan iki olay tespit ettiler. 900 milyon ve 1 milyar ışık yılı uzaktaki olay sonrası oluşan kütle çekim dalgaları LIGO ile keşfedildi. Olay sonrası karadelik nötron yıldızı yutmuş olmalı. Kütle çekim dalgaları hareket halindeki büyük cisimlerin oluşturduğu uzay-zaman eğriliğindeki bozulmalardır. 2017 Nobel Fizik Ödülüne sahip dalgaların ilk ölçümünden bu yana 50'den fazla kütleçekim dalgaları sinyali belirlendi. Hem karadelikler hem de nötron yıldızları büyük kütleli yıldız cesedidir ve karadelikler nötron yıldızlarından daha büyük kütlelidir. 5 Ocak 2020'de tespit edilen ilk birleşme 9 Güneş kütleli karadelik ile 1.9 Güneş kütleli nötron yıldızı arasında, 15 Ocak'ta tespit edilen ikinci birleşme ise 6 Güneş kütleli karadelik ve 1.5 Güneş kütleli nötron yıldızı kaynaklıydı. Sonuçlar 29 Haziran'da The Astrophysical Journal Letters'de yayınlandı. Gökbilimciler onlarca yıldır Samanyolu'ndaki karadelikler çevresinde dolanan nötron yıldızı aradılar. Ancak hiçbir şey bulamadılar. Bu keşifle birlikte gökbilimcilerin önü de açıldı. Artık bu tip birleşmelerin ne sıklıkla gerçekleştiğini ve birleşme sırasındaki fiziği analiz edebilirler. İlk olay GW200105 LIGO Livingston ve Virgo algılayıcıları tarafından gözlendi. LIGO algılayıcılarında güçlü bir sinyal üretmesine rağmen Virgo algılayıcısında küçük bir sinyal-gürültü görüldü. Kütleçekim dalgalarının doğası göz önüne alındığında araştırmacılar, sinyalin daha sonra 1.9 Güneş kütleli nötron yıldızı olarak tanımlanan cismin bir karadelikle çarpıştığı sonucuna ulaştı. Bu birleşme 900 milyon ışık yılı uzakta gerçekleşti. GW200115 adı verilen ikinci olay ise hem LIGO hem de Virgo algılayıcıları tarafından tespit edildi. GW200115 Yer'den 1 milyar ışık yılı uzaktaki 1.5 Güneş kütleli nötron yıldızı ile bir karadeliğin birleşmesinden oluşmuştur.


Gökbilimciler efsanevi Anka Kuşu'nun hayata dönüşü gibi iki gökada kümesinin nefes almasını sağlayan soluk elektron bulutları arasındaki çarpışmayı görüntüledi. Radyo Anka Kuşu takma adlı radyo frekansları 1,6 milyar ışık yılı uzaktaki Abell 1033'de gözlendi. NASA'nın Chandra X-Işını Gözlemevi, Hollanda'daki Westerbork Sentez Radyo Teleskobu, NSF's Karl Jansky Çok Büyük Dizi ve Sloan Sayısallaştırılmış Gökyüzü Tarayıcısı verilerinin birleştirilmesiyle oluşturulan görüntü radyo anka kuşunun kozmik hikayesini ortaya çıkarıyor. Gökada kümeleri kütle çekimiyle gökadaları bir arada tutan evrenin en büyük yapılarıdır. Yüzlerce hatta binlerce gökada ve hatta görünmeyen karanlık maddeyi, X-ışını altında parlayan büyük miktarlardaki sıcak gaz bloklarını barındırırlar. Kümelerin nasıl büyüdüğünü anlamak aynı zamanda evrenin zamanla değiştiğini de göstereceğinden oldukça önemlidir. Gökbilimciler Abell 1033'ün merkezinde yatan süper kütleli karadeliğin yakın geçmişte büyük miktarda madde püskürttüğünü düşünüyor. Yayılan yüksek enerjili elektronların akımı yüzlerce ışık yılı genişliğindeki alanı doldurdu ve parlak radyo emisyon bulutu oluşturdu. Elektronlar ilerledikçe enerji kaybetti ve milyonlarca yıl içinde kayboldular. Gökada kümesi başka bir kümeye yolladığı şok dalgaları nedeniyle kümeye çarpan bulutlar radyo anka kuşu ile ortaya çıktı. Süpersonik jetlerin ürettiği bu şok dalgaları uyuyan elektron bulutlarını harekete geçirdi. Enerjiyle dolan elektron bulutları yeniden radyo frekansında parlamaya başladı. Radyo anka kuşunun yeni görüntüsündeki pembe renkle gösterilen radyo verisi VLA, yeşil renkle gösterilen X-ışını verisi Chandra ve mavi renkle gösterilen optik veri SDSS ile alınmıştır. Chandra verileri çarpışma sırasında yeniden ateşlenerek radyo emisyonu yayan sıcak gazı göstermektedir. X-ışını emisyonu güneyde maksimuma ulaşan ve çekirdekten uzaklaşan ve kümeyi saran gazı gösteriyor. Kümenin kuzeyi ise çarpışmaya uğramamış ya da kendi çekirdeğiyle birleşme süreci önemli bir kesintiye uğramış görünüyor. Görüntünün sol tarafında ise geniş açılı radyo gökadasının kuyruğunun yaydığı radyo dalgaları görülüyor. Gökadanın içindeki süper kütleli karadeliğin püskürttüğü malzeme küme gazıyla etkileşime girerek bükülüp loblar oluşturmuştur. Gökbilimciler Abell 1033 kümesinin merkezine yakın görülen geçmişte solmuş olan radyo anka kuşunun tekrar canlandığını düşünüyor. Abell merkezine yakın bu hareketliliği yoğunluk, basınç ve manyetik alanlar nedeniyle birkaç on milyon yıl daha sürmesi bekleniyor.


Ay gökyüzünde o kadar yaşlı görünüyor ki, sanki her zaman oradaymış gibi. Elbette her zaman orada değildi ve oluşumu hala tartışmalı. Yeni bir çalışma milyarlarca yıl önce Yer ile başka bir gezegenin çarpışmasını ele alan Dev Çarpma kuramına önemli bir kanıt sunuyor. NASA gezegen bilimcisi Justin Simon: Yer ile Ay'ın temel yapısı arasında büyük farklar var ve bunun nedenini öğrenmek istedik. Ay daha işin başında oldukça farklı yapıdaydı ve bunun nedeni muhtemelen gerçekleşen dev çarpışmadır diyor. Yeni çalışma Simon ve Tony Gargano tarafından gerçekleştirildi. Dev Çarpışma Bilim insanları Ay'ın oluşumu hakkında birçok fikir öne sürdüler. Bunların arasında öne çıkanı Dev Çarpma kuramıdır. Bu kurama göre Yer genç bir gezegen yani oluşumunu henüz tamamlamamışken yakınlarda bulunan Theia adlı başka bir gezegenle çarpıştı. Çarpışma sonucunda her iki gezegen şimdi ki Yer ve Ay kimliğine kavuşmadan önce geçici olarak gaz, magma ve kimyasal elementler uzaya dağıldı. Simon ve Gargano'nun araştırması bu kuramı doğrudan destekliyor. Eski bir şeye yeni bir bakış Simon ve Gargano, Yer ile Ay kayaları arasındaki kimyasal bileşimdeki farklılıkları anlamak için çalışırken çarpışma kuramına destekleyen önemli bir kanıta ulaştı. Yaklaşık 50 yıl önce Apollo projeleriyle Dünya'ya getirilen kaya örnekleri yeni teknik ve araçların geliştirileceği düşünülerek günümüze kadar saklanmıştı. İşte kanıt da bu kayalardan geldi. Araştırmacılar kayalarda bulunan klor miktarına ve türlerine baktılar. Kloru seçmelerinin nedeni uçucu olmasıdır. Nispeten düşük sıcaklıklarda buharlaşması gezegen oluşumunu anlamayı sağlar. Klorun iki türü doğada bol miktarda bulunur: hafif ve ağır. Bu terimler atomik yapıları farklılık gösteren ve izotop olarak bilinen kimyasallar için kullanılır. Buldukları şey Ay kayalarında yüksek yoğunlukta yani ağır klor olduğu. Oysa Dünya'daki kayalarda daha çok hafif klor bulunmaktadır. Ağır klorun değişime direnen, sabit kalma eğilimi vardır, ancak hafif klor daha reaktiftir ve kuvvetlere karşı duyarlıdır. Dev çarpma kuramına göre hem Yer hem de Ay başlangıçta ağır ve hafif klorların karışımını bulunduruyordu. Ancak çarpışma sonrası parçalar toplanıp gezegenleri oluşturdukça daha büyük kütleli olan Yer kolayca buharlaşan ve uçan kloru kendine çekerken Ay'da ağır klor izotopları kaldı. Bilim insanlarının yaptıkları ölçümler bunun tam da böyle olduğunu gösterdi. Simon ve Gargano bir çeşit çapraz kontrole başvurarak halojenler adı verilen klorla aynı kimyasal bileşimin parçası olan diğer elementler için farklılıkları araştırdı. Daha kolay buharlaşma özelliğine sahip bu elementlerin de Ay'dan kaybolduğunu fark ettiler. Gargano: Ay'daki klor kaybı büyük olasılıkla yüksek enerji ve sıcaklık nedeniyle gerçekleşti ki bu da Dev Çarpma kuramını doğrulamaktadır diyor.


Messier 87 son bir milyar yıldır tüm bir gökadayı bünyesine kattı ESO'nun Çok Büyük Teleskopu ile yapılan yeni gözlemlerle, dev eliptik gökada Messier 87'nin geçtiğimiz bir milyar yıl içerisinde orta-boy bir gökadayı tamamen yuttuğu gözler önüne serildi. İlk kez bu olaya ilişkin 300 kadar parlak gezegenimsi bulutsuyu izleyen gökbilimciler tamamen bozulan kurbandan geriye kalan ışığa dair kanıtlar elde etmeyi başardılar. Gökbilimciler gökadaların daha küçük olanları bünyelerine katarak, yani yutarak büyüdüklerini düşünüyor. Ancak buna dair kanıtları görmek her zaman kolay olmuyor aynı bir bardaktan göle boşaltılan suyun hızlıca göl suyuna karışması gibi, kütleçekimi altında olan gökada içindeki yıldızlar da büyük gökada içerisindeki benzerleri ile geride hiç iz bırakmadan birleşmektedirler. Ancak şimdi Almanya, Garching'teki, Max-Planck Yerötesi Fiziği Enstitüsü doktora öğrencisi Alessia Longobardi liderliğindeki bir gökbilimciler ekibi akıllıca bir gözlemsel yöntem kullanarak yakın dev eliptik gökada Messier 87'nin bir milyar yıldır daha küçük bir gökada ile birleştiğini açıkça gösterdiler. Sonuçlar doğrudan Evren'deki büyük, parlak yapıların halen büyümekte olduğunu gösteriyor gökadaların işi henüz bitmedi! diyor Alessia Longobardi. Şimdi Messier 87'nin dış halesinin büyük bir kısmı olduğundan iki kat daha fazla parlak görünüyor. Messier 87 Virgo gökadalar kümesinin merkezinde bulunuyor. Toplam kütlesi Güneş'in milyon kere milyon katı olan kalabalık yıldızlar topluluğu yaklaşık 50 milyon ışık-yılı uzaklıkta yer alıyor. Messier 87'deki tüm yıldızlara bakmak yerine tek tek çalışılması gereken abartısız milyarlarca ve oldukça sönük çok sayıda yıldız var ekip yaşlı yıldızları çevreleyen parlak kabuklar şeklindeki gezegenimsi bulutsuları inceledi . Bu nesneler yeşil mavi özel bir renk tonunda oldukça parlak görüldükleri için çevredeki yıldızlara göre daha çok dikkat çekmektedirler.Güçlü bir tayfölçerle bulutsulardan gelen ışığın gözlenmesi hareketlerini de ortaya çıkarabilmektedir . Tıpkı bir bardak suyun gölete döküldükten sonra görünmez hale gelmesi gibi ancak su içerisinde toz parçacıkları da bulunuyorsa, bazı görülebilir dalgalanmalara ve diğer bozulmalara neden olabilmektedir Çok Büyük Teleskop üzerindeki FLAMES tayfölçeri ile yapılan ölçümlerde gezegenimsi bulutsuların hareketleri ölçülerek, geçmişte gerçekleşmiş bir birleşmeye dair ipuçları elde edildi. Orta boyutlarda bir gökadanın Messier 87'nin merkezine doğru düşmekte olduğu tekil bir yığılma olayına şahitlik ediyoruz, ve muazzam ölçekteki kütleçekimsel gel-git kuvvetleri nedeniyle, yıldızları normalden 100 kat daha geniş bir alana dağılmış bir gökada görüyoruz! diye ekliyor yeni çalışmanın eş-yazarı ve Garching, Max-Planck Yerötesi Fiziği Enstitüsü'nden Ortwin Gerhard. Ekip ayrıca Messier 87'nin dış kısımlarındaki ışık dağılımlarına da dikkatlice bakarak çekilmekte ve bozulmakta olan gökada içerisindeki yıldızlardan gelen ilave ışığa dair kanıtlar elde etti. Bu gözlemler ayrıca parçalanan gökadanın genç, mavi yıldızlarını Messier 87'ye eklediğini, böylece muhtemelen çarpışmadan önce yıldız oluşumunun yoğun olarak gerçekleştiği bir gökada olduğunu gösterdi. Bu gökadanın dış halesinde yüzbinlerce ışık-yılı genişliğince saçılmış yıldızları tespit edebilmek oldukça heyecan verici ancak hızlarına bakıldığında halen ortak bir yapıya ait oldukları görülebiliyor.Yeşil gezegenimsi bulutsular sarı yıldız samanlığındaki iğneler gibiler. Ancak bu nadir iğneler yıldızlara ne olduğunu anlatan ipuçlarına sahipler, diye sonlandırıyor eş-yazar Magda Arnaboldi . Notlar Gezegenimsi bulutsular Güneş-benzeri yıldızların yaşamlarının sonuna ulaşmasıyla oluşurlar, ve enerjilerinin çok büyük bir kısmını sadece birkaç tayf çizgisi şeklinde uzaya yayarlar. Bu nedenle, sadece bu yıldızların hareketleri Yeryüzüne 50 milyon ışık-yılı uzaklığındaki Messier 87 uzaklığında ölçülebilmektedir. Yeşil ışıklı işaret feneri gibi davranarak bu sayede nerede olduklarını ve hangi hızla hareket ettiklerini göstermektedirler. Bu gezegenimsi bulutsular halen çok sönükler ve Çok Büyük Teleskop'un tüm gücüyle çalışması halinde gözlenebilmektedirler: Messier 87'nin dış halesindeki normal bir gezegenimsi bulutsudan yayılan ışık, Venüs üzerinde yer alan iki tane 60 watt'lık lambanın Yeryüzü'nden görülebilmesine eşdeğerdir. Gezegenimsi bulutsuların görüş doğrultusunda Yeryüzü'ne doğru ya da ters yöndeki hareketleri Doppler etkisi nedeniyle tayf çizgilerinde kaymalara neden olmaktadır. Bu kaymalar duyarlı bir tayfölçer yardımıyla hassas bir şekilde ölçülebilir ve bulutsuların hızları bulunabilir. ESO-Türkiye


Gökbilimciler büyük bir projeyi hayata geçirmek üzere. Projeye göre Dünya'nın çeşitli yerlerinde kurulu olan 35 radyo teleskop 18 Kasım ile 19 Kasım günleri arasında 24 saat boyunca önceden belirlenmiş toplam 243 kuasarı gözleyecek. Gözlem sonuçları da gökbilimciler arasında paylaşılacak. Daha önce 23 teleskopla böyle bir proje hayata geçirilmişti. Kuasarlar merkezlerinde süper kütleli karadelikleri olan gökadalardır. Bol miktarda radyo dalgaları yayınlayarak kendilerini gösterirler. Çok ama çok uzakta olduklarından sanki bize hareket etmez gibi görünürler, ama aslında yüksek hızla hareketledirler. Geçtiğimiz yıl Ağustos ayında Brezilya'da yapılan Uluslar arası Astronomi Birliği toplantısında 1 Ocak 2010'dan itibaren uzay çalışmalarıyla ilgili yeni bir çalışma şekli benimsenmişti. Bu yeni yöntemle birlikte 295 kuasar bölümlere ayrılıp detaylı olarak incelenecek. İşte 18-19 Kasım günlerinde yapılacak olan 243 kuasar gözlemi bu çalışma öncesi denenecek. Tek bir günde bu kadar kuasarın gözlenebilecek olması heyecan verici. Asya, Avustralya, Avrupa, Kuzey Amerika, Güney Amerika ve Antarktika'daki teleskoplar gözleme katılarak ve daha sağlam ve önceden fark edilmemiş sonuçların alınmasında yardımcı olmya çalışacaklar. Uzaydaki cisimlerin hareketlerini gökbilimciler bu yolla daha hassas ölçebilecek. Çalışma farklı dalga boylarında çalışan teleskoplarla, görünür, kızılötesi, radyo gibi dalga boylarında da yapılabilecek.


Dünya'dan binlerce ışık yılı uzaklıktaki bir yıldızın çevresinde dolanan gaz gezegen 50 Jüpiter kütlesinde toz halkasıyla çevrili. Keşif yayılan zayıf ışığın düzenli olarak büyük bir cisim tarafından engellendiğinin fark edilmesiyle gerçekleşti. Bu tutulmaların nedeni ise şimdiye kadar keşfedilmemiş bir gezegen olabilir. Yıldıza ait verilere WASP ve KELT adlı iki teleskop ile Harvard Üniversitesi, Vanderbilt Üniversitesi ve Leiden Gözlemevinin onbeş yıllık gözlemleriyle ulaşıldı. Sıradışı ışık eğrisini fark eden makalenin başyazarı Hugh Oborn: Bunun WASP ve KELT verilerine göre özel bir durum olduğu ortaya çıktı. İlginç bir cisme bakıyorduk diyor. 2,5 yıl içinde Güneş'ten biraz büyük ama aynı sıcaklıktaki Avcı takımyıldızına ait bir yıldız olan PDS 110'un ışığının yaklaşık 2-3 hafta boyunca yüzde otuz azaldığını keşfettiler. Gözlenen en önemli iki tutulma Kasım 2008 ve Ocak 2011'de gerçekleşti. Leiden'den gökbilimci Matthew Kenworthy: Her iki tutulma sırasında yıldızdan gelen ışığın hızla değiştiğini fark ettik. Bunun tek açıklaması gezegenin çevresinde Satürn'deki gibi halkaların olmasıdır. Ancak buradaki halkalar daha büyük diyor. Yıldız ışığındaki düşüşün yörüngedeki bir gezegenden kaynaklandığı varsayılarak bir sonraki tutulmanın önümüzdeki Eylül ayında gerçekleşeceği tahmin edildi. Ancak o zaman bu gizemli olay netlik kazanacak. Eylül ayındaki gözlem sonrasında keşif onaylanırsa ilk kez, yörüngesi bilinen dev halkalı ötegezegenimiz olacak. Eylül ayında PDS 110'un çevresindeki karmaşık yapıyı ilk kez ayrıntılı şekilde inceleyip belki de gezegenin çevresindeki onlarca uydunun döndüğünü de kanıtlayabileceğiz diyor Oborn. Araştırmacılar PDS 110'un çevresindeki yaşanabilir bölgede yaşama elverişli oluşumlar olabileceğini düşünüyor. Tutulmalar yıldız sistemlerindeki oluşum koşulları ve şekillenme süreçlerine eşsiz bir bakış açısı sunduğu için oldukça önemli olaylardır. 3 Yorumlar Simdi halklar Jupiter'in 50 kati kutlede ise gezegenin kutlesi nedir ki o kadar maddeyi yorungede tutabiliyor? Sonucta halkalarin kutlesi daha fazla olmali mantik olarak, yoksa gezegen zaten yildiz olurdu. E, o kadar buyuk kutle varsa cekim kuvveti nasil gezegeni parcalamiyor? Cok merak ettim. Bulunan gezegen Jüpiter'den daha kütleli. Ayrıca halkaların kütlesi Jüpiter'in kütlesinin 50 katı. Henüz gezegen onay görmedi, gözlemler dürüyor. Buna karşılık halkaların hepsini bir gezegen gibi tek kütle olarak düşünmemek gerek. Bunlar dağınık bir durumda. Yani tuhaf bir durum yok. Gezegen bunları yörüngesinde pek tabi ki tutabilir. Bir kısmı üzerine de düşebilir. Sonuçta gezegene düşseler hepsi aynı anda düşmez. Buna da dikkat edersek halkaların varlığının gezegen için çok da önemli olmadığı ortada. Güzel bir manzara oluşturmaları dışında elbette. Karadelik ve cevresinde donen galaksi gibi diyorsunuz.