Avrupa Uzay Ajansı'nın Herschel Uzay Gözlemevi üç yıl süren uzay macerasını bugün noktaladı. Aracın soğutulmasında kullanılan sıvı helyumunun bittiği açıklandı. Aslında bu olay beklenmeyen bir şey değildi. Herschel 14 Mayıs 2009'da fırlatıldığında üzerindeki 2300 litre sıvı helyumun yavaş yavaş buharlaşması nedeniyle birgün bitmesi bekleniyordu. Helyumun tamamıyla tükendiği, gözlemeviyle iletişimde olan Batı Avustralya'daki yer istasyonundan anlaşıldı: aracın sıcaklığı ani bir şekilde artmıştı. ESA'nın Bilim ve Robotik Arama Müdürü Prof. Alvaro Gimenez Canete: Herşeye rağmen Herschel gökbilimcileri daha uzun yıllar meşgul edecek inanılmaz derecede çok veri yolladı ve ondan beklenenleri aştı diyor. Herschel toplamda 35.000 bilimsel gözlem, yaklaşık 600 bilim programı takibi ve 25.000 saatten fazla süreli veri yolladı. Ayrıca Madrid'deki ESA Avrupa Uzay Merkezi elinde de 2000 saatlik eşdeğer gözlem verisi bulunuyor. Aracın arşivi mirası olarak kaldı. İlerleyen yıllarda bu verilerle birçok keşif yapılması bekleniyor. ESA'nın Herschel Projesi bilimcisi Göran Pilbratt: Herschel yıldız doğumlarından gökada oluşumlarına kadar olan geniş bir yelpazede bize inanılmaz veriler yolladı. Yıldız ve gezegen doğumlarını sağlayan moleküler bulutları ve evrendeki suyun izini sürmemize izin verdi diyor. İşte Herschel'in birkaç önemli keşfi: Yıldız doğumu Samanyolu Gökadası içindeki toz ve gazın oluşturduğu karmaşık yapılar Herschel'in gözüyle farkedilip yıldız oluşum sürecine önemli görüntüler sundu. Bu soğuk moleküler bulutlar içindeki iplikçiklerin yıldızlararası uzaya nasıl uzandığı aracın üstün uzak kızılötesi göleriyle görüldü. Kütle çekiminin bu iplikçikler üzerindeki etkisiyle yıldız tohumu olarak adlandırılan yeni çekirdek oluşumlarının belirginleştiği ortaya çıkarıldı. Su izi takip Yeni doğmuş bir yıldızın ilk birkaç milyon yıl içinde çevresindeki gezegen oluşumları, gaz ve yoğun toz diskleri izlenebildi. Herschel özellikle bu toz ve gaz diski içerisinde yaşam için vazgeçilmez bir unsur olan suyun olduğunu da belirledi. Herschel bu suyun Dünya'daki okyanuslardaki su miktarının binlerce katı kadar olduğunu da gösterdi. Ayrıca kuyrukluyıldızlardaki suyu da inceledi. Örneğin Hartley-2 kuyrukluyıldızdaki suyun Dünya okaynbuslarındaki suya benzer izotopa sahip olduğunu ortaya çıkardı. Bu veriler Dünya'ya suyun kuyrukluyıldızlarca taşınıp taşınmadığına ilişkin tartışmalara sağlam kanıtlar getirdi. Diğer yıldızlar çevresindeki büyük kuyrukluyıldız kuşaklarının farkedilmesiyle gökbilimciler, benzeri bir sürecin bu gezegenlerde de olabileceğini düşünüyor. Evrendeki gökadalar Herschel kozmik uzay ve zamanı kapsayan devasa ölçeklerde yıldız oluşumları bilgisine katkılar sağladı. Uzak gökadalardaki yıldız oluşumlarını inceleyerek 13,8 milyar yıllık evrenin ilk yıllarında olağanüstü sayılarda yıldız oluştuğunu gösterdi. Bu yoğun oluşumu gerçekleşen gökadalarda her yıl yüzlerce güneş kütlesinden binlercesine kadar değişen kütlelerde yıldızlar oluştuğu görüldü. Buna karşılık Samanyolu'nda yılda sadece bir Güneş kütlesinde yıldız oluşmaktadır. Gökada oluşumlarını araştıran gökbilimcileri en fazla uğraştıran soru, evrenin ilk yıllarında bu tür büyük ölçeklerin yıldız oluşumlarını nasıl desteklediğiyle ilgilidir. Herschel gökadalar arası çarpışmaların yaşanmadığı evrenin erken dönemlerinde yüksek oranlardaki yıldız oluşumlarının gökadaları besleyen fazla miktardaki gazla orantılı olduğunu gösterdi. Herschel artık gözlem yapmayacak olmasına karşılık elimizde keşif bekleyen daha çok açılmadık paket veri bulunuyor diyor Dr. Pilbratt. Elimizdekilerle mümkün olan en iyi haritaları, tayfları ve çeşitli katalogları işleyerek onlarla yeni keşifler yapabilmek için önümüzdeki birkaç yıl içinde bu veriler herkese görülebilir halde sunulacak. Yine de bu aşamanın sonuna geldiğimizi görmek üzüntü verici. Herschel, teşekkürler. Notlar 14 Mayıs 2009'da fırlatılan Herschel Uzay Gözlemevi 3,5 metrelik birincil aynasıyla uzaydaki en büyük ve en güçlü kızılötesi teleskop oldu. Aracın üzerinde PACS ile SPIRE adlı 55-670 mikron dalga boylarında gözlem yapabilen iki kamera bulunuyordu. Diğer bilim aracı olan HIFI ile çok yüksek çözünürlüklü tayfölçeri 157-212 mikron ve 240-625 mikron dalga boylarında çalışır. Her üç araç -271 C'ye kadar soğutulması için sıvı helyum ile doldurulmuş sıcaklığı sabit kap içerisindedir. Görev süresi bu soğutucunun bitmesine bağlıydı. Herschel bir dizi son test yapabilmek için bir süre daha yer istasyonlarıyla iletişimde olacak. Araç önümüzdeki mayıs ayında Güneş çevresindeki kalıcı yörüngesine yerleşecek.


Görüntüdeki büyük bir balonun içinde saklanan sekiz güneş kütleli bir yıldız doğum sancıları çekiyor. Bu görüntü Avrupa Uzay Ajansı 'nın Herschel Uzay Gözlemevi tarafından elde edildi. Böylece Herschel ile üretilen ve şaşırtıcı çalışmalardan biri gerçekleşmiş oldu. Balon 4300 ışık yılı uzaklıkta olup merkezindeki yıldız tarafından şişirilmiştir. Kızılötesi dalga boylarında yıldızı görmek mümkün olmasa bile ışığının gücünü çevresindeki gaz ve tozu itmesiyle hissettiriyor. Balondaki malzeme üzerindeki basınç nedeniyle madde, yeni yıldızların doğmasına neden olacak şekilde çöker. Kabarcığın çevresindeki parlak ve bükümlü gaz ve toz yoğun kümelerini ısıtan büyük bir embriyo yıldızının varlığı Herschel'in üstün kızılötesi gözlem yeteneğiyle ortaya çıkıyor. Herschel gözlemleri en az sekiz güneş kütleli yıldızı ve buna ek olarak yıldızın 2000 güneş kütleli gaz ve toz diskiyle çevrili olduğunu gösterdi. Bazı yıldızlar yaydıkları yoğun ışınımın etkisiyle uzaktaki malzemeyi kendine çeker. Bu yıldızlar etkileyici, 150 güneş kütlesine ulaşacak kadar büyür ki bu embriyo yıldızın da bunlardan biri olacağı düşünülüyor. Herschel 14 Mayıs 2009-29 Nisan 2013 tarihleri arasında çalıştı. Yolladığı verilerin işlenmesi ise daha uzun yıllar alacak.


ESA'nın Herschel Uzay Gözlemevi Güneş Sistemi'nin ücra köşelerindeki bilinen 1400 soğuk dünyanın 132'sini gözledi. Bu cisimler Neptün ötesinde ve Güneş'ten 4,5 ile 7,5 milyar kilometre uzaktalar. Neptün ötesi cisimlerden en ünlüleri Pluto, Eris, Haumea ve Makemake'de içlerinde olmak üzere bu cisimler sistemimizin en ücra köşesindeki üyelerini oluşturuyor. NÖC'ler -230 0C'den daha soğuk olduklarından uzak kızılötesinden milimetre altı dalga boyuna kadar gözlem yapabilen Herschel için güzel hedeflerdir. Herschel dört yıl süren görev süresince bu cisimlerden 132'sinin termal emisyonlarını gözlemeyi başardı. Bu ölçümlerle kolayca bulunamayan boyutları ve yansıtabilirlik değerleri elde edilmiştir. Yukarıdaki grafik Herschel ile gözlenen NÖC'lere örnek olarak oluşturulmuştur. Buradaki göze çarpan ilk şey boyutlarındaki çeşitliliktir. 50 km çapından 2400 km çapa kadar değişen büyüklüklere sahiptirler: Pluto ve Eris en büyükleridir. Bunların dışında yumurtayı andıran şekilleriyle Haumea ve Varuna sıradışı olan diğer cisimlerdir. Hatta burada gösterilmemesine karşılık bazılarının uyduları bile bulunmaktadır. Yansıtabilirlik ölçümlerine göre beyaz renk saf buzları gösterirken, kahverengi düşük yansıtabilirliği yani yüzeyin bir tür organik maddeyle kaplı olduğunu göstermektedir. NÖC'lerin gezegen oluşumunun gerçekleştiği dönemin ilkel kalıntıları olarak kabul edilmektedir. Bu da Güneş Sistemi'nin oluşum modellerini test etmek için en uygun cisimler arasında oldukları anlamına gelir.


Birkaç yüz saat aynı yere bakabilir misiniz? Herschel baktı ve aşağıdaki videoyu oluşturdu. Kızılötesi dalga boyunda gözlem yapan ESA'nın Herschel Gözlemevi verileriyle oluşturulan bu film, Samanyolu merkez düzleminin ancak % 40'ını gösteriyor. Görüntü mavi renk 70 mikron, yeşil renk 160 mikron ve kırmızı renk 350 mikron olmak üzere üç dalga boyunda oluşturulmuştur. Film süresince 100.000 ışık yılı çapındaki Samanyolu'na ait ipliksi yapıları, bulutsuları, kümeleri izliyoruz. İpliksiler yapıları ve yoğunluklarına göre turuncu, kırmızı, kahverengi renklere sahip. Elbette bu renkler insan gözünün algılayabilmesi için sonradan ayarlanmıştır. İpliksi yapılar üzerinde parlak noktalar dikkat çekiyor. Bunlar yeni yıldız oluşturan gaz ve toz gruplarıdır. Film ayrıca bazı özel cisimlere de yer vermiş: Kartal Bulutsusu , Savaş ve Barış Bulutsusu , Kedi Pençesi Bulutsusu . Samanyolu düzlemi boyunca yer yer koza gibi yıldız oluşum baloncuklarına da rastlanıyor. Oluşan yıldızın üflediği rüzgarlar çevresindeki gaz ve tozu gererek çevresinde bir balon oluşturur. RCW 120 bunlardan biridir. İlk göze çarpanlar bunlar olmasına karşılık görülemeyenler de var: yıldızların gezegenleri, merkezdeki dev karadelik gibi. İyi seyirler. Görsellerin telif hakları: ESA/Herschel/PACS, SPIRE/Hi-GAL Project Konuyla Kuark.org'daki haberi de okuyabilirsiniz.


ESA'nın Herschel Gözlemevinin elde ettiği bu fotoğraf, yeni yıldızların gaz bulutları içinde şekil aldığı yıldız doğumevlerinden Rho Yılancı'yı göstermektedir. 440 ışık yılı uzaktaki Rho Yılancı Dünya'ya en yakın yıldız doğumevlerinden biridir. Yıldızlararası ortamın küçük ama önemli bileşeni olan bu tip bulutların bazıları optik ya da yakın kızılötesi dalga boyunda gözlendiğinde karanlık görünür. Buna karşılık Herschel'in kızılötesi görüş yeteneği koyu bulutun içini görebilir. Herschel 2009'dan 2013'e kadar uzak kızılötesi ve milimetre-altı dalga boyunda gökyüzünü gözleyerek bulutların içinde yer alan toz tanelerinin ışıltısını yakaladı. Gökbilimciler bu ışıltıyı karanlık bulut içindeki yıldız oluşumlarını açığa çıkarmak için kullanır. Herschel'in fotoğrafında sol taraftaki bulanıklığın daha yoğun olduğu yerden yoğunluğu azalan yerlere uzanan karışık ipliksi ağı ortaya koyuyor. Bulutta gömülü haldeki kümeler ise geleceğin yıldız ve gezegen tohumlarıdır. Yıldız doğumlarında oldukça önemli süreçte rol alan bu gibi ipliksiler gökada boyunca görülmektedir ve Herschel tarafından belirlenmişlerdir. Herschel'in bu görüntüsü üç renkte elde edildi: Mavi (70 mikron), yeşil (160 mikron) ve kırmızı (250 mikron). Yüksek çözünürlükteki görsel için tıklayınız (3,10 MB) Görsel telif hakkı: ESA/Herschel/NASA/JPL-Caltech; acknowledgement: R. Hurt


Heykeltıraş Gökadası'nın (NGC 253) bu olağanüstü yeni görüntüsü ESO'nun Şili'de bulunan Paranal Gözlemevi teleskoplarından VISTA ile, ilk ana gözlem kampanyalarının bir parçası olarak çekilmiştir. Kızılötesi ışıkta gözlem yapmasıyla VISTA'nın görüşü tozdan daha az etkilenmekte ve merkezi bölgede göze çarpan yıldızlar çubuğu kadar, çok sayıda daha sönük yıldızlar da gözler önüne serilmektedir. VISTA görüntüsü gökadanın tarihi ve gelişimi ile ilgili çok daha yeni bilgiler sağlamaktadır. Heykeltıraş Gökadası (NGC 253) aynı adlı takımyıldızında yer almaktadır ve gökyüzündeki en parlak gökadalardan bir tanesidir. İyi bir dürbünle görülebilecek kadar belirgindir ve 1783 yılında İngiltere'de Caroline Herschel tarafından keşfedilmiştir. NGC 253, 13 milyon ışık yılı uzaklıkta bulunan sarmal bir gökadadır. Kendi Yerel Grubumuza en yakın gökada gruplaşmalarından bir tanesi olan Helkeltıraş Grubu olarak adlandırılan küçük gökadalar grubunun en parlak üyesidir. Görsel belirlinliği kısmen hızlı yıldız oluşumuyla çalkalanan ve yıldızlarla dolup taşan durumundan kaynaklanmaktadır. NGC 253 ayrıca gökadanın bir çok bölgesini anlaşılması güç hale getirecek kadar tozludur (eso0902). Merkezindeki parlak çekirdeğiyle birlikte, Dünya'dan bakıldığında, dış kısımlarındaki açıkça belirgin olan sarmal kollarıyla gökada neredeyse yandan görülmektedir. Görünür ve Kızılötesi Gökbilim Tarama Teleskopu, VISTA, ESO'nun Şili Atacama Çölü'ndeki Paranal Gözlemevi'ne en son eklenen, dünyanın en büyük tarama teleskopudur. 2009 yılının sonunda ESO'nun yetkisine verildikten sonra, teleskop şu anda yürütülen daha büyük taramalardan önce, gökyüzünün küçük bölgelerini detaylı olarak inceleyen iki çalışmada kullanılıyordu. Bu küçük taramalardan bir tanesi de NGC 253'ün ve çevresinin detaylı çalışmasıydı. VISTA kızılötesi dalgaboyunda çalıştığı için, görünür ışıkta görüntülendiğinde Heykeltıraş Gökadası'nın göze çarpan özelliği olan toz boyunca gözlem yapabimektedir. Görünür-ışıkta hemen hemen hiç görülemeyen çok sayıda soğuk yıldız da bu yolla görülebilmektedir. VISTA görüntüsü diskin merkezi bölgesindeki toz bulutlarıyla gizlenen bölgeleri gözler önüne sermekte ve nükleer bölgede görünür ışık fotoğraflarında görülmeyen bir özellik boydan boya göze çarpan yıldızlar çubuğunun belirgin bir görüntüsünü sağlamaktadır. Görkemli sarmal kollar şimdi tüm gökada diskini kaplamaktadır. VISTA, ESO'nun Çok Büyük Teleskopu ile muhteşem görüş koşullarını paylaşan, yerleşkeye komşu dağın tepesinde yer almaktadır, burası ayrıca yer-bazlı bir teleskop için olağanüstü net görüntü imkanı da sağlamaktadır. Komutlarındaki bu güçlü aletle gökbilimciler Heykeltıraş Gökadası'nın bazı gizemlerini açığa kavuşturmak istiyorlar. Gökadayı çevreleyen halodaki çok sayıda soğuk kırmızı dev yıldızları araştırıyorlar, NGC 253'ün küçük cüce uydu gökadalarından bazılarının bileşimlerini ölçüyorlar ve VISTA'nın derin kızılötesi görüntüleri olmadan görünmez olan henüz keşfedilmemiş küresel kümeler ve oldukça yoğun cüce gökadalar gibi yeni nesneleri arıyorlar. VISTA'nın eşsiz verilerini kullanarak, gökadanın nasıl oluştuğunu ve evrimleştiğini görüntülemeyi planlıyorlar. Kaynak: ESO-Türkiye


Gökbilimciler radyo astronominin sınırlarını genişletti. Yeni çalışmada öncekine göre iki kat daha uzakta, beş milyar ışık yılından uzaktaki bir gökadanın yaydığı zayıf hidrojen sinyali tarandı. Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevi'nin Çok Büyük Dizge adı verilen radyo teleskoplarını kullanan ekip uzak bir gökadadan yayılan hidrojen sinyalinden gökadanın hidrojence zengin bulutlarla örtülmüş milyarlarca genç yıldızla dolu olduğunu belirledi. Evrendeki en bol element olan hidrojen aynı zamanda yıldızların enerjisini karşılayan ham maddedir. Diğer gökadaların kimyasal yapısı radyo astronomlar tarafından incelenmektedir. Şimdiye kadar sadece yakın gökadaların hidrojen sinyalleri tespit edilmişti. Bu açıdan yeni çalışma alanında bir ilk. New Jersey State Üniversitesi'nden çalışmanın baş yazarı Dr Ximena Fernandez: Dünya'dan bu kadar uzaktaki bir gökadanın yaydığı hidrojen ışıması ilk kez gözlendi diyor ve ekliyor: Bu sinyaller uzayda beş milyar yıl yolculuk ederek teleskoplarımıza ulaştı. Bu sayede uzaktaki gökadanın hidrojen sinyalini gözleyebildik. Bir arkeolog toprağın ne kadar altına inerse o kadar geçmişe gider. Gökbilimciler de daha uzağa yani daha eskiye gidebilmek için gelişmiş teleskoplara ihtiyaç duyar. Tüm gökadalarda gazın zamanla nasıl değiştiğini incelemek projenin asıl amaçlarından biridir diyor Dr. Fernandez. Geçmişteki gökadalarda şimdikinden daha fazla gazın olup olmadığı sorusu yanıt aramaktadır. Kırılma noktası kayıtlarımızda olan ve geçmiş gökadalarda inanılmaz ölçüde hidrojen gazının tespitidir. Keşif ilki 178 saat ve toplamda 1000 saati aşan gözlem süresiyle gerçekleşti. Elde edilen muazzam veri yığını Amazon'un bulut tabanlı sunucuları ile işlendi.


Ölü yıldızların genç görünmesinin sırrı ne olabilir? Hubble teleskopundan elde edilen kanıtlar beyaz cücelerin yaşamlarının son aşamalarında hidrojen yakmaya devam ettiği için daha genç göründüklerini gösteriyor. Bu keşif yıldız kümelerinin yaşlarının nasıl ölçüleceği hakkında önemli bilgiler sunabilir. Genelde beyaz cücelerin yavaşça soğuyan ölü yıldızlar olduğu düşünülür. Uluslararası bir gökbilimci ekibi beyaz cücelerin yüzeylerinde hidrojen yakarak yaşlanmalarını geciktirdiğine ilişkin ilk kanıtı elde etti. Beyaz cüceler, yaşamlarının son evresindeki dış katmanlarını atmış yavaşça soğuyan yıldızlardır. Evrendeki yıldızların %98'inin Güneş dahil- sonu beyaz cüce olacaktır . Buradaki soğuma aşamalarını incelemek beyaz cücelerin evrimindeki tüm sürecin anlaşılmasını sağlayacaktır. Beyaz cüce evriminin temelini araştırmak için gökbilimciler iki büyük yıldız kümesindeki soğuyan beyaz cüceleri karşılaştırdı: M3 ve M13 . Bu iki küme yaşları ve metalik gibi birçok fiziksel özellikleri yönünden benzerdir . Özellikle M13'teki yıldızların genel rengi mavidir ve bu da yıldızların yatay dalı olarak bilinen evrim aşamasındaki sıcak yıldız popülasyonunu gösterir. M3 ve M13 kümelerindeki farklı popülasyondaki beyaz cücelerin incelenmesi soğuma aşamaları hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. Hubble'ın Geniş Alan Kamerası 3'ü kullanan ekip M3 ve M13'ü morötesine yakın dalga boylarında gözlemleyerek iki kümedeki 700'den fazla beyaz cüceyi karşılaştırdı. M3'ün basitçe soğutan standart beyaz cüceler içerdiği görüldü. Diğer taraftan M13 iki beyaz cüce popülasyonu içerir: standart beyaz cüceler ve hidrojenden oluşan dış katmanını tutmayı başardığı için yavaşça soğuyanlar. Araştırmacılar M13'teki yıldız evrimlerini bilgisayar simülasyonlarına bakarak, beyaz cücelerin %70'inin yüzeylerinde hidrojen yaktığını ve soğuma hızlarını yavaşlattığını gösterdiler. Bu keşif, gökbilimcilerin Samanyolu'ndaki yıldızların yaşlarının doğru ölçülmesini sağlar. Beyaz cüceler daha önce soğuma sürecinde oldukları yönünde modellenmişti. Yaş ve sıcaklık arasındaki bu basit ilişki beyaz cücelerin soğuma hızını, yıldız kümelerinin yaşlarını belirlemek için doğal bir saat olarak kullanılmalarını sağlamaktadır. Buna karşılık hidrojen yakan beyaz cüceler yaş tahminlerinin 1 milyar yıl kadar hatalı olmasına neden olabilir. Notlar Güneş yaklaşık 4.6 milyar yaşındadır ve toplam ömrü 10 milyar yıldır. Çekirdeğindeki hidrojen bittiğinde Güneş şişerek kırmızı deve dönüşerek iç gezegenleri yutacak ve Yer'in kabuğunu yakacaktır. Daha sonra dış katmanlarını dışarı atacak olan Güneş'ten geriye kalan çekirdek yavaşça soğuyacak olan beyaz cüce kalıntısına dönecektir. Bu yıldız közü inanılmaz derecede yoğun olacak: Güneş kütlesinin önemli bölümü yaklaşık Yer büyüklüğünde alan kaplayacak. M3 kabaca yarım milyon yıldız barındırır ve Av Köpekleri takımyıldızında yer alır. M13'e bazen Herkül'deki Büyük Küresel Küme de denir ve daha az yıldız barındırır: birkaç yüz bin. Beyaz cüceler genellikle bulundukları kümenin yaşını tespit etmek için kullanılır ki Hubble'ın gözlem süresinin önemli bölümü bu tür kümelere ayrılmıştır. Hubble ilk kez 2006'da bir kümedeki beyaz cüceleri doğrudan gözlemlemişti. Gökbilimciler bir yıldızın hidrojen ve helyum dışında yer alan elementleri için metalik kelimesini tercih ederler. Evrendeki maddenin büyük bir kısmı hidrojen ve helyumdan oluşur. Örneğin Güneş kütlesinin %74.9'u hidrojen, %23.8'i helyum ve geriye kalan %1.3'ü diğer elementlerin karışımıdır.


Aralarında Türk Gökbilimci Mükremin Kılıç'ın da bulunduğu bir araştırma ekibi ilginç bir beyaz cüce çifti keşfetti. Beyaz cüceler, Güneş benzeri yıldızların yanmış çekirdeğidir. Gökbilimciler birbirin çevresinde aşırı hızlarla dolanan bir beyaz cüce çifti keşfettiler. Çift birbirinin çevresinde 13 dakika gibi inanılmaz bir sürede dolanırken aynı zamanda da yakınlaşıyorlar. Beyaz cüceler gökbilim için kısa sayılan 900 000 yıl içinde birleşerek süpernova olarak patlayacaklar. Yıldızların bu yakınlaşma dansı ile bilim insanları Einstein'ın genel görelilik kuramını ve bazı tuhaf süpernova kuramlarını da test edebilecek. İki beyaz cüce saniyede 370 km hızla hareket ediyor. Başka bir ifadeyle bu hız dünyadaki en hızlı jet uçağından 180 kat daha fazla. Smithsonian gökbilimcilerinden Warren Brown: Bir yıldızın birkaç dakika içinde saniyelik 750 km'lik hız değişimini teleskopla ölçünce az daha oturduğum sandalye düşürüyordum diyerek heyecanını anlatıyor. Beyaz cücelerden birinin büyüklüğü Güneş'in çeyrek kütlesinde ama Neptün boyutlarına kadar sıkışmış kadar. Diğer ise yarı Güneş kütlesinden daha fazla kütleli olmasına karşılık Dünya boyutlarına kadar sıkışmış. Bu beyaz cüceler üzerinden alınacak bozuk para büyüklüğündeki madde 450 kg kadar gelir. Onların karşılıklı kütle çekimleri nedeniyle küçük yıldızlarda % 3 oranında bir deforme oluşuyor. Aynı şey Dünya'nın başına gelseydi 200 km'lik gel-gitlere tanık olurduk. Keşif ekibi Arizona Hopkins Dağı'ndaki Whipple Gözlemevi'nde kurulu olan MMT teleskopu ile beyaz cüce çiftini keşfetti. Birbirine çok yakın olan yıldız çiftini ayrıtedebilmek çok zordur. Ancak tayfölçümlerini kıyaslayan Brown ve ekibi yıldızları ayırtetmeyi ve onların göreli hareketlerini hesaplamayı başardı. Bu yıldızlarda her 6 dakikada bir tutulma gerçekleşiyor. Smithsonian gökbilimcilerinden Mükremin Kılıç: Bu yıldız sistemi çevresindeki bir gezegende yaşayan canlılar varsa, onlar için 6 dakikada bir yıldızlardan birinin kaybolması müthiş bir ışık gösterisi olsa gerek diyor. Bu tutulmalar ölçümlerin daha hassas ve doğru yapılmasını sağlıyor. Genel görelilik ilkesi hareketli nesnelerin kütle çekimleri nedeniyle uzay-zamanda dalgalanmalar oluşturduğunu ileri sürer. Bu dalgaların daha uzağa enerji taşıması yıldızların birbirine daha yakın ve daha hızlı dolanmaları ile olur. Ekip üyelerinden Teksas'daki Austin Üniversitesi'nden yüksek lisans öğrencisi JJ Hermes: Elimizdeki modern cihazlar henüz bu dalgalanmayı ölçemiyor ancak biz bu iki yıldızdan yararlanarak varlığını test edebiliriz. Yıldızlar arasında kütle alışverişi ise henüz görünmüyor. Bu nedenle sistem oldukça temiz ve aranılan bir sistemdir diyor. Dünya'nın hareketi nedeniyle Güneş'in arkasında kalan çiftin gözlemleri birkaç ay içinde tekrar başlayacak. Bazı beyaz cüce çifti modellerde görülen sönük yıldız patlamaları olarak bilinen düşük parlamalı süpernovaların, birleşmeler sonucunda oluştuğu tahmin ediliyor. Düşük parlamalı süpernovaların kaynağı böylesi sistemler olabilir. Ancak şimdiye kadar bunlardan fazla bulamadık diyor Brown. Bu çalışma birçok türü olan süpernovaların, beyaz cücelerin birleşmesiyle oluşan düşük parlamalı süpernova türüne ilişkin kurulan kuramları sınamak için iyi bir sistem olabilir.


Samanyolu içinde serbestçe dolanan yıldızların bulundukları yere büyük etkileri olabilir. NASA'nın Spitzer Uzay Teleskopu ile alınan bu görüntüdeki gibi bir kaçak yıldız çevresinde şok dalgaları yoluyla geniş yaylar oluşturabilir. Bu kaçak yıldız gökbilimcilerin HD 2905 olarak bildiği Kappa Kraliçe 'dir. Komşusu olan diğer yıldızlara göre saniyede 1100 kilometre yol alan sıcak yıldız bir üstdevdir. Görüntüde yıldızın çevresinde yay şeklinde kırmızı alan oluşturduğu görülüyor. Bu tür şok yayları genellikle gökadadaki en hızlı ve en büyük kütleli yıldızların önünde görülür. Yıldızdan fırlayan parçacıkların oluşturduğu rüzgarla şekillenen manyetik alanın genellikle görülmeyen yıldızlararası gaz ve tozla çarpışmasıyla oluşurlar. Böylece kırmızı şoklar oluşarak gökbilimcilere o ortamın özelliklerini anlatırlar. Güneş gibi daha yavaş hareket eden bir yıldızda tüm dalga boylarında neredeyse görülemeyen şok dalgaları oluşturur ama bu Spitzer'in kızılötesi algılama yeteneğiyle gördüğü Kappa Kraliçe gibi büyük bir yıldızın şokları gibi devasa olmaz. Bu inanılmaz derecede büyük şok dalgası yıldızdan yaklaşık 4 ışık yılı uzaklıktadır . Kappa Kraliçe çevresindeki şok yayı kırmızı ile gösterilmiştir. Yıldızın ışığının aydınlattığı alan içindeki toz bulutlarında polisiklik aromatik hidrokarbonlar olarak bilinen karbon molekülleri kendilerini soluk yeşil renkleriyle göstermektedir. Bazı gökbilimcilere göre kırmızı yayı oluşturan liflerin gökadamızdaki manyetik alanın özelliklerini araştırmak için iyi bir fırsat sunduğunu düşünüyor. Manyetik alanlar görülemediğinden onların, çevresindeki gaz ve tozla etkileşimiyle yapılarının incelenebileceğine inanıyorlar. Kappa Kraliçe, Kraliçe takımyıldızında çıplak gözle bile görülebilen bir yıldızdır .


WM Keck Gözlemevi'nden yararlanan Uluslararası bir bilim ekibi Güneş Sistemi dışında Jüpiter büyüklüğündeki bir gezegenin atmosferini inceledi. Toronto Üniversitesi Dunlap Enstitüsü Astronomi ve Astrofizik ve Lawrence Livermore Ulusal Laboratuarı'ndan gökbilimci Quinn Konopacky: Keck Gözlemevi'nin eşsiz görüntüleme ve veri işleme yöntemleri yardımıyla gezegen sisteminin yapısını çalışabiliyoruz diyor. LLNL'den akip üyesi gökbilimci Bruce Macintosh: Daha önce hiç böyle net bir tayf elde edilmemişti. Doğrudan görüntüleme yöntemiyle elde ettiğimiz yüksek çözünürlüklü yeni gözlemler bize, gezegen oluşumu açısından yeni bir çalışma başlatılmasına izin verdi diyor. Hawai'deki Mauna Kea Dağı zirvesinde yer alan dev Keck II Teleskopu'ndaki OSIRIS aracından yararlanan araştırma ekibi bir gezegenin atmosferinde su buharı ve karbondioksit molekül bulutlarının kimyasal parmak izini elde etti. Lowell Gözlemevi'nden gökbilimci Travis Barman: Bu düzeydeki ayrıntı ile atmosferdeki karbon miktarı ile oksijen miktarını karşılaştırabilirsiniz. Bu kimyasal karışım karşımızda ne tip bir gezegen olduğunu ortaya çıkarır diyor. Gezegenlerin oluşumuyla ilgili öne sürülen iki model bulunuyor: çekirdeğe toplanma ve kütle çekimi. Oluşan yıldız gezegen oluşum diskiyle çevrilidir. Birinci senaryoya göre katı çekirdek gaz diskten madde emdikçe büyür ve sonuçta gezegene dönüşür. Diğer senaryoya göreyse disk kendiliğinden çökerek gezegenleri oluşturur. Gezegenin özellikleri atmosferinin bileşimi veya onu oluşturan diğer parçaların ipuçlarıyla elde edilir. Gezegenin atmosferindeki su buharına ait açık kanıtlar gösteriyor ki bu kimyasal imza üst yıldızda beklenilenden daha azdır. Milyonlarca yıl önce oluşan gezegen, yüksek miktarda oksijen ve karbon miktarına sahip gaz ile oluşmuştur. Soğuyan çekirdek zamanla buz-su tutan katı yüzeye dönüşür ve bu güneş sistemimizin oluşumunu açıklayan modelle benzerlik gösterir. Katılaşan çekirdek yeterince büyüdükten sonra kütle çekimiyle çevresindeki gazı çeker. Bu sırada kütle çekimindeki dengesizlik mevcut oksijen ve su buharının bir kısmını kaybetmesiyle sonuçlanır diyor Konopacky. Çalışmaya konu olan 130 ışık yılı uzaklıktaki HR 8799 adlı yıldız bilinen dört gaz devine sahiptir. Bu gezegenler diğer sistemlere göre ayrı ayrı görülebilir. Gezegende su buharının izine rastlansa da Jüpiter benzeri gezegen yaşam açısından inanılmaz sıcaktır. Yine de bu keşif Dünya benzeri gezegenlerin keşfi açısından önem arz etmektedir. HR 8799'un dev gezegenlerinin oluşum süreci aynı zamanda Güneş'e yakın karasal gezegenlerin oluşum süreciyle ilgili ipuçları verir diyor Dr. Macintosh. HR 8799 Sistemi: Sistemin dört gezegeni Güneş Sistemi'ndeki tüm gezegenlerden daha büyük ve üç ile yedi Jüpiter kütlelidir. Büyük yörüngeleri ise bizimkilerle benzerlik gösterir. Sistemin oldukça genç, 30 milyon yıl yaşında olduğu düşünülüyor. HR 8799c Güneş-Dünya uzaklığında göre yıldızından 40 kat daha uzakta dolanır. Başka bir ifadeyle gezegen Neptün'den daha uzak bir yörüngeye sahiptir. OSIRIS Aleti: Uzaktaki dev gezegenin atmosferi OSIRIS olarak bilinen yüksek çözünürlüklü tayf görüntüleme aletiyle incelendi. Keck üzerindeki gelişmiş optik teknolojisiyle gökbilimciler HR 8799c'nin görüntüsü için yıldızdan gelen ışık ayırt edilerek gezegenin ışığının tayfı belirlendi. Böylece dev gezegenin atmosferinin bileşenleri ayrıntılı olarak anlaşıldı. Keck II ile elde edilen kızılötesi görüntünün Dünya atmosferinden kaynaklanan bozukluğu ise Hubble Uzay Teleskopu ile giderildi. WM Keck gözlemevi Dünya'nın en büyük ve en bilimsel üretkenliğe sahip teleskoplara sahiptir. Gözlemevi Mauna Kea tepesinde kurulu olan iki 10 m'lik optik/kızıltesi teleskop ve onlarla eşgüdümlü çalışan çoklu-cisim tayfölçerler, görüntüleyiciler, yüksek çözünürlüklü tayfölçerler ve dünyanın önde gelen lazer araçlarıyla donatılmıştır. W.M.Keck


NASA'nın Hubble Uzay Teleskopu uzaydaki keşif yolculuğunda yeni bir kilometre taşını daha geride bıraktı. Dünya yörüngesinde dolanan teleskop 4 Temmuz 2011 günü bir milyonuncu gözlemiyle 1000 ışık yılı uzaklıktaki bir gezegenin atmosferinde su aradı. Hubble'ı yörüngeye taşıyan mekiğin pilotlarından şimdiki NASA yöneticisi Charles Bolden: Hubble 21 yıldır son derece güzel görüntüleriyle astronomik ölçümlerin geniş tayflarında bizi şaşırttı. Hubble uzak bir gezegeni gözlerken yeni bir kilometre taşına ulaşarak eski gücünü koruduğunu da göstermiş oldu diyor. Hubble iyi bir kozmos görüntüleyicisi olmasına karşılık bir milyonuncu gözlemiyle ışığın renklerine ayıran tayfölçeriyle gözlem yaptı. Bu gözlem kozmik kaynakların kimyasal bileşimini ortaya çıkarabiliyor. Hubble gözlem yaptığı gezegen HAT-P-7b olarak bilinen Jüpiter benzeri gaz devi güneşten daha sıcak bir yıldız çevresinde dolanıyor. Gezegen yeryüzünden yapılan gözlemlerle bulunmuş ve daha sonra gezegen avcısı Kepler Teleskopu ile de Kepler 2b olarak da adlandırılmıştı. Hubble şimdi bu gezegenin atmosferini oluşturan gazların bileşimini inceliyor. NASA'nın Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nden ve Maryland Üniversitesi bilim insanlarından Drake Deming : Biz subuharının tayf imzasını arıyoruz. Bu son derece hassas olan çalışma bir ay sürecek. Hubble ötegezegenlerden uygun olanlarının atmosferlerini tanımlayabilmek için uygun olduğunu bu son çalışmasıyla bize gösterdi diyor. Uzay Teleskopu Bilim Enstitüsü Müdürü Matt Mountain: Böylece, başka bir yıldızın yörüngesinde subuharı arama, dünya dışı yaşam ve yakın gezegenlerde sıvı su keşfi öncü görevlerinden olacak olan Hubble'ın varisi James Webb Uzay Teleskopu için bir temel oluşturduk diyor. Hubble Uzay Teleskopu 24 Nisan 1990'da Discovery'nin STS-31 ile fılatıldı. Hubble'ın kozmoloji alanında yaptığı keşifler bilimin hemen her alanında bir devrim niteliğindedir. Teleskop şimdiye kadar 50 terabayt'tan (en az 50 000 DVD'nin alabileceği kadar) fazla veri topladı. Bu veriler bilim insanlarına ve halka açıktır: http://hla.stsci.edu/


NASA'nın 20 yıl önce başlattığı ve şu anda en fazla tanınan, en uzun yaşayan ve en çok veri yollayan aracı Hubble Uzay Teleskopu 20 yaşına girdi. Araç 24 Nisan 1990'da STS-31 uzay mekiğiyle uzaydaki yörüngesine gönderilmişti. Araç insanoğlunun uzaya yolladığı en önemli araç haline geldi. Hubble'ın benzeri olmayan yetenekleri onu insanın yapabildiği en kapsamlı, en teknolojik araç haline getirmekle birlikte tüm insanlar tarafından da sevildi. Öyle ki ülkemizde bile Hubble'ın görev süresi bitince düşürülmesin, uzaydan güvenle indirilsin tartışmaları başladı- Hubble'ın keşifleriyle gezegen biliminden kozmolojiye kadar neredeyse tüm gökbilim alanlarında bir devrim gerçekleştirdi. Hubble'ın çektiği fotoğraflar artık tüm dünyada çeşitli amaçlarla yaygın olarak kullanılıyor. Hubble göreve başladığında aynalarından birinde bozukluk olduğu ortaya çıkmıştı. Bu terslik bilim insanlarını yıldırmadı ve birkaç kez gerçekleştirilen ziyaretlerle bu bozukluk giderilmişti. Hubble'ın çektiği fotoğraflar hala hem gökbilimcileri hem de tüm insanları büyülemeye devam ediyor. Hubble'ın 20. yılını NASA, ESA ve Uzay Teleskopu Bilim Enstitüsü olarak ayrı birimler halinde kutluyoruz. Bu nedenle de çeşitli etkinlikler düzenleniyor. Böylece gökbilim meraklılarına gökbilimin zevklerini bir kez daha yaşatmayı planlıyoruz. NASA, Hubble'ın arşivlerinden, 1995 tarihli bir fotoğrafı yenileyerek yayınladı. Fotoğraf Karina Bulutsusu'nun bir bölümünü tüm güzelliğiyle gözler önüne seriyor. Bulutsu yeni yıldız oluşum bölgelerinden biri. Görüntüdeki gaz bulutu 3 ışık yılı uzunluğundaki uzunca soğuk hidrojen içerikli gaz sütununu yakalıyor. Sütun hem de içeriden hissettiği bir basınçla ileri itiliyor. Bu itmenin nedeni ise yeni oluşan yıldızlar. Dünya çapında kurunla Hubble hayran grupları ile teleskobun çektiği görüntüler paylaşılıyor ve hızla tüm dünyaya yayılıyor. Gerek e-postalarla, gerek facebook mesajlarıyla, cep telefonlarıyla ve gerekse de Twitter ile Hubble görüntüleri paylaşılmaya devam ediyor. Ya da Hubble'ın sitesi, http://www.hubblesite.org ziyaret ediliyor. Hubble'a bırakılan mesajlar için özel bir sayfa oluşturuldu. Bu mesajlar ileride Hubble'ın insanlar üzerinde neden bu kadar özel yere sahip olduğunun anlaşılmasında kullanılabilir. Hubble gözlemleri aynı zamanda gökbilimcilerin evlerinde de çalışmalarına destek sağlamıştır. Öyle ki STScI çalışanları Gökada Bahçesi adındaki bir internet adresiyle yeni bir çalışma başlatmış ve amatör gökbilimcilere gökadaların sarmal, eliptik ve düzensiz şekilleri burada verilerek bilgi edinmeleri amaçlanmıştır. Bu çalışma ile gökadaların kategorileri ile birbirleriyle ilişkileri anlaşılmaya çalışılacak ve gökada oluşumları hakkında yeni bilgiler edinilebilecektir. Öğrenciler için de yeni bir sayfa açıldı: http://amazing-space.stsci.edu/hubble_20/ Ayrıca Hubble 3D ile de 3 boyutlu Hubble Teleskopu'nun hayatı, buluşları ve yapısı eğlenceli bir benzetim olarak sunulmuştur. Burada ayrıca Kartal Bulutsusu ve Satürn gibi nesnelerin farklı görüntüleri bilgisayarlara indirilebilir formatta verilmiştir. Hubble bugüne kadar 30 000 farklı nesneyi gözledi ve 1.5 milyondan fazla görüntüyü dünyaya iletti. Geçtiğimiz yıl Mayıs ayında gerçekleştirilen bir operasyonla Hubble eskisine göre 100 kat daha güçlü hale getirildi. Hubble'ın bilimsel önemi bir yana, evlere ve okullara milyonlarca kozmik harikalar sunmuştur. Gökbilim meraklıları 20. yılında da Hubble'ın keşiflerine ortak olmayı sürdürüyor. Kaynak: Hubble


Hubble Uzay Teleskopu 21. yaşını Arp 273 adı verilen birbiriyle etkileşen -ve 'gül'e benzeyen-gökada çiftini görüntüleyerek kutluyor. NASA Başkanı Charles Bolden: Hubble ile 21 yıldır çevremizdeki ve evrendeki güzellikleri izliyoruz. Hubble'ı yörüngesine yerleştirmek için onu taşıyan Discovery uzay aracının pilotluğunu yapmıştım. Aradan geçen bunca zamandan sonra bile hala yeni Hubble görüntülerini büyük bir heyecan içerisinde izliyorum diyor. Hubble, 24 Nisan 1990'da Discovery STS-31 göreviyle fırlatıldı. Hubble'ın verileriyle kozmolojiden gezegenlere ve güncel gökbilime kadar pek çok alanda keşifler yapıldı. Senatör Barbara Mikulski: Hubble, Amerika'nın dünyaya bir hediyesidir. Onun görüntüleri okullarda matematik ve fen öğretiminde esin kaynağı oldu. Evrenimizi öğreten 21 yıl. Hubble, 2009'da cesur astronotlar tarafından yenilenerek yeni bir hayata başladı. Önümüzdeki yıllarda Hubble ile gerçekleşecek yeni keşifleri duymak için şimdiden sabırsızlanıyorum diyor. Hubble'ın yeni yayınladığı görüntüde UGC 1813 olarak bilinen gökada ile onun altındaki bozuk şekilli UGC 1810 gökadası arasındaki yoğun etkileşim görülüyor. Üstte görülen mavi bir mücevheri andıran şeritler ise sıcak ve mavi yıldız kümelerinden yayılan ışıktır. Küçük olanı büyüğü ile etkileşimden dolayı çekirdeğinde yeni yıldız oluşumlarının gerçekleştiğini gösteren izler barındırıyor. 300 milyon ışık yılı uzaklıktaki Arp 273, Andromeda takımyıldızında bulunmaktadır. Görüntü aralarındaki uzaklık on binlerce ışık yılı olan iki gökada arasında bir maddesel köprü olduğunu gösteriyor. Büyük gökadadaki ender görülen sarmal şekil iki gökada arasında büyük bir etkileşim olduğunu gösteriyor. Büyük dış kol aslında etkileşen gökadalarda birbiriyle birleşen kollarda ortaya çıkan yapıya benziyor. Bu da küçük gökadanın UGC 1810'a merkezden saldırdığını gösteriyor. Sarmal kolların iç kısmı dışarı doğru eğrilmiş ve diğer kollarda bu kolun dışına doğru yön değiştirmiş. Bu iki sarmal kollar arasındaki etki hala bilinmiyor. UGC 1810'un sarmal kollarında yeni oluşan bir küçük sarmal kol ise üst sağda görülüyor. Bu kolun birçok eski mavi yıldızdan oluşan dışının üçüncü bir gökadayı nasıl etkilediği açıkça görülüyor. UGC 1810 gökadası UGC 1813 gökadasının beş katı büyüklüğünde. Bu gibi çiftlerin birbirinin içinden hızlı geçişi sonrasında dengesiz ve asimetrik bir gökada oluşur. Üstelik böylesi karşılaşmalardan sonra büyük gökadadan daha çok küçük gökadalarda bol yıldız oluşumu görülür. Bu görüntü Hubble Teleskopu'nun Geniş Alan Kamerası 3 ile 17 Aralık 2010'da elde edildi.


Genç yıldızlarla örülü, havai fişek patlamalarını andıran bu görüntü Hubble uzay teleskopunun 25. Yıl hediyesi. Werterlund 2 adlı yıldız kümesinin bu göz alıcı manzarası Hubble'ın 25. Yaş dönümünde yayınlandı. Bir nevi Hubble'ın doğum günü pastası. Hubble Uzay Teleskopu 24 Nisan 1990'da Discovery uzay mekiğiyle yörüngeye çıkarıldı. Teleskop geçen 25 yıl boyunca uzayın çok önemli görüntülerini elde ederek bilim insanlarına büyük hizmet verdi. Bugün yazılı ve görsel basında gördüğümüz uzay fotoğraflarının büyük kısmı Hubble Teleskopuna aittir. Hubble'ın 25. Yaş dönümü hediyesindeki dev küme Westerlund 2'de yaklaşık 3000 yıldız bulunmaktadır. Karina takımyıldızı yönünde, 20.000 ışık yılı uzaktaki küme 1960'larda Bengt Westerlund tarafından keşfedilmişti. Küme tozla çevrili olduğundan optik alanda görünmeyen yıldızlar, Hubble'ın Geniş Alan Kamerası 3'ün kızılötesi görüş yeteneği ile ortaya çıkarıldı. Yaklaşık 10 ışık yılı genişliğindeki kümedeki yıldızlar neredeyse üst üste binmiş gibi sıkışık durmaktadır. Bir kısmı şimdiye kadar görülen en parlak, en sıcak ve en büyük kütleli yıldızlardan oluşan küme yaklaşık iki milyon yıl yaşındadır. Bu büyük yıldızların oluşturduğu rüzgarlar çevrelerine morötesi ışıma olarak bilinen yüklü parçacıkları saçmalarına neden olmaktadır. Böylece gaz ve toz bulutları kümenin hoş bir poz vermesine neden olmaktadır. Parlak yıldızların yanında koyu renkteki gaz ve toz alanları yeni yıldız oluşum yerleridir. Yıldız rüzgarları bu alanların duvarlarına ulaşmakta ve yıldız oluşumları için gerekli şoklar oluşturmaktadır. Hubble'ın kızılötesi görme yeteneğiyle tozlu alanlarda saklanan bebek yıldız közleri görülebilmektedir. Görüntünün büyük kısmında görülen çoğu mavi yıldız, küme ile bizim aramızda olan görece yakın yıldızlardır. 1 Yorum Olağanüstü...


Hubble 26. Yaşını kozmik sabun köpüğüyle kutluyor. Kabarcık Bulutsusu olarak bilinen cisim, aslında yapısındaki parlak yıldızlarca aydınlatılan gaz ve toz bulutudur. Bu etkileyici sahne Hubble'ın seçkin koleksiyonları arasında yerini aldı. 26 yıl önce, 24 Nisan 1990'da Discovery uzay mekiği, türünün ilk uzay teleskopu olma unvanına sahip NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopunu yörüngeye taşıdı. Gökbilimciler bu yıl dönümünü Hubble'ın çektiği görüntülerden birini öne çıkararak kutlamaktadır. Bu yıl seçilen görüntü Kraliçe takımyıldızı yönünde, 8000 ışık yılı uzaklıkta olan NGC 7635 ya da popüler adıyla Kabarcık Bulutsusu oldu. Bu cisim ilk kez 1787 yılında William Herschel tarafından keşfedildi. Gökyüzünde en çok aranan cisimlerden olan NGC 7635, Hubble ile bölüm bölüm incelenmiştir. Hubble'ın Geniş Alan Kamerası 3 ile elde edilen görüntüler birleştirildiğinde, ilk kez yayınlanan bu muhteşem görüntü ortaya çıkmıştır. Kabarcık bulutsusu tam adına layık bir şekle, neredeyse mükemmel bir simetriye sahiptir. Görüntü merkezinin hemen solunda göze çarpan parlak yıldız, çevresindeki mavimsi kabarcıklarla yıldız rüzgarı adı verilen güçlü gaz akışının sonuçlarını göstermektedir. 10-20 Güneş kütlesindeki SAO 20575 adlı yıldızın yaydığı rüzgarlar çevresindeki basınçla etkileşerek kabarcıklar oluşturur. Yoğun morötesi ışımaya sahip yıldızı çevreleyen dev moleküler bulut, balonun genişlemesini frenler. On ışık yılı çapındaki küre, yıldızın sürekli basınç uygulaması nedeniyle büyür, hem de saatte 100.000 km'den fazla bir hızla. Balon simetri bir yapı göstermesine karşılık, bulutsunun nedeni olan yıldız merkezde değildir. O zaman nasıl oluyor da böylesi simetrik bir bulutsu oluşabiliyor? Gökbilimciler henüz bu sorunun yanıtını bulabilmiş değil. Görüntüde dikkatlerden kaçmayan bir olgu daha vardır: yıldızın sağındaki kuyrukluyıldız kıvamındaki karmaşık bir sistem. Güneş Sistemi boyutlarında ve yıldızın aydınlattığı büyük kaçış kuyrukları ile toz hilal şekilli kürecikler oluşturmaktadır. Bulutsuya bir bütün olarak bakan gökbilimciler, bundan daha karmaşık sistemlerin geometrisini ve dinamiklerini daha iyi anlamaktadır. Hubble 26 yıl içindeki herhangi bir zamanda olduğu gibi yine bir fotoğraftan daha fazlasını bizlere sunmaktadır.


Hubble 28. yaşını bu güzel fotoğrafla kutluyor. Fotoğraf Lagoon bulutsunun merkezini ayrıntılı olarak gösteriyor. Görüntünün merkezinde Güneş'ten 200 bin kat daha parlak dev yıldızın büyük bir şiddetle yaydığı morötesi ışımanın etkisiyle gaz ve toz dağlarında oluşan oyuklar ve sırtları görme olanağı veriyor. 4000 ışık yılı uzakta yer alan Lagoon bulutsusu küçük bir dürbünle ışık lekesi olarak görülür. Bu leke aslında bulutsunun merkezindeki geniş bir yıldız bahçesidir. Herschel 36 adı verilen dev yıldız kozasından çıkarak onu saran gaz ve tozu büyük şiddetle ileri püskürttü. Bu püskürmenin etkisiyle oluşan durum yağmurlu bir günün ardından bulutların arasında parlayan Güneş'in oluşturduğu gökyüzü görüntüsüne benzer. Herschel 36'nın bu şiddetli hareketi bulutta deliklerin oluşmasına neden olur. Böylece gökbilimcilerin bulutu araştırması kolaylaşır. Dev yıldız Güneş'ten 32 kat daha büyük kütleli ve sekiz kat daha sıcaktır. Henüz 1 milyon yaşında olan genç yıldız oldukça dinamiktir. Bu kütlesi nedeniyle sadece 5 milyon yıl yaşayacak. Karşılaştırma için 5 milyar yıl yaşındaki Güneş'in daha 5 milyar yıl daha ömrü bulunmaktadır. Bu bölge hem yıldız doğumlarına hem de ölümlere sahne olmaktadır. Buradan oldukça görkemli ve huzurlu bir görüntü verebilir. Ancak gerçekte durum bu değil. Yıldız doğumlarından ve genç yıldızlardan yayılan ışıma sürekli bulut içine akmaktadır. Dev yıldız kendini saran büyük kozasını fırlatırken çevresindeki yeni yıldız oluşumlarını engellemektedir. Bununla birlikte bulutsuda yer yer göze çarpan karanlık alanlarda yeni yıldızlar oluşmaktadır. Kozadaki yıldızı saran gaz ve toz yeni yıldızı beslemektedir. Hubble'ın bu görüntüsü aslında 3-boyutludur. Yıldızlardan atılan tozun yerini bıraktığı oyukların arkasında parlayan oksijen gazı , Herschel 36'nın parlak ışığının aydınlattığı çevresi ve bulutsuda dağılmış durumdaki azot gazı seçilmektedir. Koyu mor alanlarda ise hidrojen, oksijen ve azot karışımı bulunur. Bu görüntü yaklaşık 4 ışık yılı uzunluğundadır ve Lagoon bulutsunun sadece bir bölümüdür. Veriler Hubble teleskobunun Geniş Alan Kamerası 3 ile 12-18 Şubat 2018 tarihleri arasında alınmıştır. 1 Yorum HUBBLE'in bize yaşattığı ve yaşatacagı bu mükemmel görselller için teşekkür ediyoruz. 4000 bin ışık yılı uzaktaki bu muhteşem görüntüler evrenimiz hakkında çok önemli bilgiler veriyor. Tüm bilim insanları ve bizim gibi amatörce gönül verenleri de faydalandırıyor. Evren bilimle ortaokul yıllarımdan beri uğraşıyorum ve seviyorum. Hawking, Hubble,Kepler, Galile ve daha niceleri hepsine şükranlarımızı sunuyor ve onları yad ediyoruz.


Hubble Uzay Teleskopu, komşu gökada Büyük Magellan Bulutu'nda bir gaz kümesinin görüntüsünü iletti. Küme yıldız doğumlarının yüksek olduğu yakın bölgelerden biridir. Büyük Magellan Bulutu yapısında çok sayıda parlak gaz baloncukları barındırır. Hubble'ın görüntülediği ve kısaca N11 olarak bilinen LHA 120-N 11 bölgesi, 1956 yılında Gökbilimci ve astronot Karl Henize tarafından kodlanmış. Yakınlaştırılmış görüntüde N11 sarmal pembe renkli bulutlarıyla bir pamuklu şekeri andırıyor. Yakınlaştırılmamış görüntüde ise fasulyeye benzediği için gökbilimciler ona Fasulye Bulutsusu adını da verirler. Bulutsudaki farklı renkler yıldız oluşumlarını işaret etmektedir. N11, 1000 ışık yılı genişliğinde büyük bir alanı kaplamaktadır. N11, Büyük Magellan Bulutu'ndaki en büyük ikinci bulutsudur ve bilinen büyük yıldızların bazılarını barındırmaktadır. N11 kendine özgü yıldız üreten bir fabrikadır. Üç nesil yıldız oluşumu nedeniyle bulutsunun merkezinden uzakta gaz ve toz kabukları oluşturmuştur. Bu kabuklar yeni doğmuş yıldızların enerjileri nedeniyle uzağa savrulup böylesine şişkin halkalı şekiller oluşmuştur. Görüntüdeki N11'in üst sol kısmında bulunan nesne bulutsunun çiçeği gibi görünüyor. Bu ise merkezindeki büyük ve sıcak yıldızlardan gelen ışınım nedeniyle pembemsi renkte görünmektedir. N11'de görüntünün alt kısmında bulunan NGC 1761'de olmak üzere morötesi ışınımla ortaya çıkan birçok yıldız kümesi de bulunur. Samanyolu'ndan daha küçük olmasına karşılık Büyük Magellan Bulutu yoğun yıldız oluşturan bir bölgedir. Yıldızların nasıl doğduklarının anlaşılması için gökbilimcilerin çoklukla izledikleri bir gökadadır. Büyük Magellan Bulutu ve yakın komşusu Küçük Magellan Bulutu Güney Yarıküre'de çıplak gözle görülebilen Samanyolu'nun iki uydu gökadasıdır. Portekiz'li kaşif Fernando de Magellan ve ekibinin 1519'da gerçekleştirdikleri deniz yolculuğu sırasında dikkatlerini çektiği için bu bulutlara Magellan adı verilmiştir. Ancak daha önce İranlı gökbilimci Abd Al Rahman Al Sufi 964'te ve İtalyan kaşif Amerigo Vespucci 1503'te Büyük Magellan Bulutu'nu kayıt altına almışlardı. 1. Görüntünün yüksek çözünürlükteki görüntüsü 2. Görüntünün işaretlenmemiş yüksek çözünürlüklteki görüntüsü Kaynak: ESA


NASA'nın Hubble Uzay Teleskopunu kullanan gökbilimciler Markarian 231 (Mrk 231) adlı yakın bir kuasarın merkezinde birbiri çevresinde öfkeyle dolanan iki karadelik belirledi. Kuasardaki bu durum, birleşen iki gökadanın merkezlerindeki karadeliklerin aralarındaki etkileşme sürecini ele alan modelle uyum içinde. Bir patenci çift gibi dans eden iki karadeliğin ürettiği enerji, bir gökadanın ürettiği enerjinin milyarlarca kat fazlasıdır. Bilim insanları MRK 231'in merkezinden yayılan morötesi ışımaya Hubble ile bakarak oldukça çok şaşırtıcı sonuçlara ulaştılar. Kuasarın merkezinde sadece bir karadelik olursa, topladığı malzemenin oluşturduğu diskteki sıcak gaz, morötesi dalga boyunda ışıma yapar. Ancak burada morötesi ışıma aniden merkeze yönelmekte. Bu ise, diskin merkezinde karadeliği çevreleyen büyük bir delik olduğu anlamına gelir. Dinamik modellere bakarak yapılacak en iyi açıklama disk merkezinin iki karadelik tarafından delinmiş olmasıdır. Alternatif bir açıklama ise toplanma diskinin iç kenarında küçük bir karadeliğin morötesi ışımayı toplayacak mini diske sahip olması şeklinde yapılabilir. Çin Ulusal Astronomi Gözlemevi'nden Youjun Lu: MRK 231'de birbirine yakın iki karadelik olduğunu biliyoruz. Ancak daha da önemlisi morötesi ışığın emisyonu yardımıyla ikili karadeliklerin keşfedileceğini bilmemiz. Bu nedenle son derece heyecanlıyız diyor. Çalışma ekibi üyesi Oklahoma Üniversitesi'nden Xinyu Dai: Büyükler küçükleri yutarak dev gökadalar ve kümeler oluşur veya büyür ve bu birleşmeler ikili karadelik sistemlerini doğurur diyor. Merkezdeki karadeliğin 150 milyon güneş kütlesinde ve ona eşlik eden diğerinin 4 milyon güneş kütlesinde olduğu hesaplandı. İkili birbiri çevresinde 1,2 yılda bir tur atmaktadır. Küçük kütleli karadeliğin Mrk 231'deki birleşmeyi gösteren kanıtı ise birleşen küçük gökadaya ait genç mavi bir yıldızın uzun gelgit kuyruklarının oluşturduğu asimetrik yapıdır. Birleşme sonucunda Mrk 231 Samanyolu'na göre 100 kat daha fazla yıldız üretecek enerjiye ulaşmıştır. Karadeliğin çektiği büyük gaz depolarındaki tetikleme yıldız doğumlarını ateşlenmektedir. İkili karadeliklerin birkaç yüz bin yıl içinde sarmal yörünge izleyerek çarpışacağı düşünülüyor. Mrk 231 gökadası 531 milyon ışık yılı uzaklıktadır.


Hubble teleskopu 10 milyar yıl uzaktaki cisimlere bakarken yer merkezli teleskoplarla tek cisim olarak görülen, ancak Hubble'ın ayrıntılı görme gücüyle bir çift kuasar keşfetti. Araştırmacılara göre bu kuasarlar birleşen iki gökada çekirdeğinde yer aldığından birbirine çok yakın konumda bulunmaktadır. Ekip ayrıca başka bir çarpışan gökada çiftinde de kusar ikilisi bularak günün ikramiyesini kazanmayı hak etti. Uzak gökadanın merkezindeki bir kuasar tüm gökadayı gölgede bırakacak kadar parlak ışık yayan bir fenerdir. Gücünü ise gökada merkezindeki yoğun maddeyi yutarak beslenen ve bu sayede yoğun ışınım yayan süper kütleli karadeliklerden alırlar. Illinois Üniversitesinden baş araştırmacı Yue Shen: Uzak evrende her 1000 kuasar için bir çift kuasar olduğunu tahmin ediyoruz. Bu yüzden bu çift kuasarları bulmak samanlıkta iğne bulmaya benzer diyor. Araştırmacılar bu dört kuasarın keşfinin gökadalar arasındaki çarpışmalar ile erken evrendeki süper kütleli karadeliklerin birleşme süreçlerini anlamak için önemli bir yol sunduğunu belirtiyor. Kuasarlar gökyüzünün dört bir yanına dağılmış durumdadır ve 10 milyar yıl önce bol miktarda bulunmaktaydı. O zamanlar karadelikleri besleyen çok sayıda gökada birleşmesi gerçekleşti. Bu nedenle gökbilimciler bu süre içinde birçok ikili kuasarın olması gerektiğini ileri sürüyor. John Hopkins Üniversitesinden araştırma ekibi üyesi Nadia Zakamska: Bu gökada oluşum sıklığında süper kütleli karadeliklerin ikili birleşmeler sonucunda doğduğuna ilişkin fikirleri tartışmak için kullanabileceğimiz ilk ilkili kuasar örneğidir diyor. Sonuçlar Nature Astronomy'de yayınlandı. Gökbilimciler şimdiye kadar birleşen gökadalarda 100'den fazla çift kuasar keşfetti. Bununla birlikte hiçbiri bu çalışmada keşfedilenler kadar eski değildir. Hubble görüntüleri her bir çiftin içindeki kuasarların birbirinden yalnızca 10,000 ışık yılı uzakta olduğunu gösteriyor. Uzaklık için karşılaştırma yaparsak Güneş Samanyolu merkezinden 26,000 ışık yılı uzaktadır. Kuasarları barındıran gökada çiftleri sonunda birleştiğinde kuasarlarda birleşecek ve bunun sonucu tek ve daha büyük kütleli karadeliğin oluşmasına neden olacak. Galaktik birleşmeler milyarlarca yıl önce daha fazlaydı, günümüzde ise ancak birkaç tanesinde birleşme süreci gözleniyor. Buna verilecek en güzel yakın örnek NGC 6240'tır. Samanyolu gökadamız da komşu Andromeda gökadasıyla birkaç milyar yıl içinde çarpışacak. Bu çarpışma sonucunda gökada merkezlerinde bulunan süper kütleli karadelikler beslenerek kuasar oluşturmaları sağlanacak. Bu yıl içinde göreve başlaması planlanan James Webb teleskopu ile gökada birleşme süreçleri ve kuasarlar daha ayrıntılı inceleme şansına ulaşılacak.


NASA'nın Hubble Uzay Teleskopu verilerini kullanan gökbilimciler birleşmek üzere harekete geçen yıldız dolu iki büyük salkım şeklinde küme yakaladılar. Kümeler Samanyolu'ndan 170 000 ışık yılı uzaklıktaki komşu gökada Büyük Macellan Bulutu'nda yer alıyor. İlk bakışta Tarantula Bulutsusu (30 Kılıçbalığı olarak da bilinir)'yla aralarında 1 milyon yaş farkı olan nesneler, devasa yıldız oluşum bölgesi içindeki tek bir küme gibi algılanır. Tarantula Bulutsusu 25 milyon yıldır aktif bir yıldız oluşum bölgesi haline gelmiştir ki daha ne kadar süre bu oluşumları sürdüreceği belli değildir. Küçük yapıları içine katarak büyüyen yıldız kümelerinin kökeninin araştırılmasında bu çalışma kullanılabilecektir. Baltimore'da bulunan Uzay Teleskopu Bilim Enstitüsü'ndeki bilimci Elena Sabbi liderliğindeki ekip yıldız doğum evlerinden hızla kaçan yıldızları ararken bu keşfi gerçekleştirdi. Yıldız kümeleri içinde olması gereken ancak Tarantula'dan dışarıda birçok genç yıldızın varlığı bunların dışarıya kaçtığını gösteriyor diyor Sabbi. Hubble ile tespit edilen düşük kütleli yıldızların dağılımı incelenirken kümede alışılmadık bir şey olduğu fark edildi. Küme beklendiği üzere küresel değildi. Onlar kütle çekimi dalgaları nedeniyle uzamış ve tıpkı birleşen iki gökadanın alacağı bir şekle bürünmüşlerdi. Hubble birleşme izleri görülen kümelerden birinin uzamış yapısından iki küme arasında yaş farkı olduğunu gösteriyor. Bazı modellere göre dev gaz bulutları içinde yıldız kümesi parçaları yer alır. Bu küçük parçalarda yıldız çökmeleri nedeniyle daha sonra diğerleriyle etkileşerek büyük bir sistemi oluşturabilir. Sabbi ve ekibinin gözlediği Tarantula'da böylesi bir etkileşim gerçekleşmiş olabilir. Ayrıca Tarantula çevresinde yüksek hızda hareketli oldukça fazla sayıda yıldız bulunuyor. Gökbilimcilerin runaway yıldızlı dedikleri bu alanlar sayesinde Tarantula Bulutsusu'nun oluştuğuna inanılıyor. Kütleli yıldızlar ile düşük kütleli yıldızlar arasındaki etkileşimler sonucunda küme merkezinin çökmesi süreci sık rastlanan bir süreçtir. Birçok büyük kütleli yıldızın çekirdeği kararsız hale gelir ve bunu kümeden çıkarılması süreci izler. Tarantula'nın merkezindeki büyük küme R136 böylesi bir çöküşü yaşamıştır. Buna göre Tarantula içindeki daha küçük kümeler daha hızlı çökme yaşayarak R136 işle birleşmiştir. Kümelerin gözlemi ve aralarındaki etkileşim daha ayrıntılı ve büyük ölçeklerde gerçekleşecek. Bunun için özellikle NASA'nın James Webb Uzay Teleskopu ile görünür ışık ve kızılötesi dalga boylarında daha hassas gözlemler yapılabilecektir. Böylece Tarantula'nın derinlerinde gömülü olan daha soğuk ve sönük yıldızların durumu izlenebilecek. Webb bulutsulardaki yıldızların temel dağılımını ortaya çıkaracaktır. Tarantula Bulutsusu'ndaki bu genç yıldız oluşum bölgelerinin varlığı gökbilimcilere iyi ve ilginç bir örnek sunuyor. Bu keşifle yıldızların erken evrende nasıl oluştuğunu ve nasıl bir araya gelerek kümeler oluştuğunu anlayabilecek. Kümelerin Birleşmesi ile ilgili bir benzetim filmi:


Yakın bir yıldızın ötegezegeni ortadan kayboldu! Gökbilimciler şimdi gözlenen cismin bir gezegen olmadığını ileri sürüyor. Gözlenen cismin aslında iki buz kaplı asteroitin çarpışması sonrasında oluşan ve genişleyen çok ince toz bulutuna ait olduğu düşünülüyor. Yer'den 25 ışık yılı uzaklıktaki Fomalhaut yıldızını gözleyen Hubble teleskopu, toz bulutunu ortaya çıkardı. Arizona Üniversitesi Steward Gözlemevinden George Rieke: Fomalhaut sistemi, ötegezegenlerin ve yıldız sistemlerinin nasıl evrimleştiğiyle ilgili tüm fikirlerin değerlendirilebileceği test laboratuvarıdır. Başka sistemlerde de bu tür çarpışmalar olduğuna dair kanıtlarımız olmasına karşılık Fomalhaut dışında hiçbiri gözlenemedi. Bu, gezegenlerin birbirini nasıl yok ettiğini gösteren bir kanıt diyor. 2008 yılında 2004 ve 2006 verileri ışığında cismin bir gezegen olduğu düşünülmüş ve Fomalhaut b adı verilmişti. Hubble gözlemlerinde hareketli bir nokta olarak gösterilen cisim birkaç yıl boyunca gözlendi. Ancak sonrasında bazı tuhaflıklar ortaya çıktı. Cisim görünür ışıkta alışılmadık şekilde parlak olmasına karşılık kızılötesi ısısı gözlenemiyordu. Gökbilimciler parlaklığın çarpışma sonrası oluşan ve cismi çevreleyen büyük bir kabuk ya da toz halkasından kaynaklandığını ileri sürdüler. Ayrıca Hubble gözlemleriyle cismin gezegenlerin yaptığı gibi eliptik bir yörüngeye sahip olmayabileceği de ileri sürüldü. Arizona Üniversitesinden Andras Gaspar: Bu çarpışmalar son derece enderdir ve incelememiz gereken çok şey var. Hubble teleskopu çarpışma anında oraya baktığı için şanslıyız diyor. Hubble'ın son görüntüleri de olmak üzere elimizdeki tüm veriler Fomalhaut'un bir gezegeni olmayabileceğini gösterdi. 2014 yılındaki Hubble görüntülerinde cisim görülmedi. Üstelik önceki veriler cismin parlaklığının azaldığını gösteriyordu. Açıkça, Fomalhaut b bir gezegenin asla yapmaması gereken şeyler yapıyordu diyor Gaspar. Sonuçta ortaya atılan yorum Fomalhaut b'nin bir gezegen olmadığı, iki büyük cisim arasında gerçekleşen çarpışmayla oluşan ve yavaşça genişleyen bir toz bulutu olduğudur. Araştırmacılara göre çarpışma ilk görüntülerin alındığı 2004'den önce gerçekleşti. Bulutu oluşturan yaklaşık 1 mikron büyüklüğündeki (insan saçının 1/50'si kadar) toz parçacıkları Hubble'ın görme yeteneğinin dışında kalıyor. Toz bulutunun şimdiye kadar Yer'in Güneş çevresindeki yörüngesi kadarlık bir alana genişlediği tahmin ediliyor. Aynı derece kafaları karıştıran bir başka olgu ise cismin eliptik bir yörünge değil, yıldızdan kaçış yörüngesinde yani bir hiperbol eğri çizmesiydi. Fomalhaut yıldızından yayılan ışınım kuvvetleri toz bulutunu etkileyerek onu bir yörüngeye yerleştirecektir. Ortaya attığımız model tüm gözlem parametrelerini açıklamakta kalmıyor, onun parlaklığının azalmasına ve yörüngesine de çözüm öneriyor diyor Gaspar. Fomalhaut b şu anda tıpkı Güneş Sistemimizdeki Kuiper Kuşağı gibi yıldızdan oldukça uzak bir buzlu cisimler yığını içinde. Gaspar ve Rieke bölgedeki kuyrukluyıldız benzeri cisimlerin büyüklüğünün 200 kilometreye kadar ulaştığını tahmin ediyor. Ayrıca Fomalhaut sisteminde bu denli şiddetli çarpışmaların her 200,000 yılda bir gerçekleşebileceğini ileri sürüyorlar. Fomalhaut sisteminde neler olup bittiğini 2021'de göreve başlayacak olan James Webb teleskopu ortaya çıkarabilir.


Gökbilimciler Hubble Uzay Teleskopu yardımıyla bir gökada kümesinin kütlesini önceki hesaplara oranla daha yüksek hassasiyetle hesapladılar. Hubble'ın Frontier Fields gözlem programı çerçevesinde yapılan gözlemlerle MCS J0416.1-2403 gökada kümesinin kütlesi 160 trilyon Güneş kütlesi olarak belirlendi. Bu kütle hesabı Hubble'ın ayrıntılı gözlemleri yardımıyla ve güçlü kütle çekimsel mercek adlı kozmik yöntemle gerçekleşti. Evrende gözlenen cisim çok uzaktaysa onun kütlesini ve kütle dağılımını ölçmek zor olabilir. Gökbilimciler bunun için sık kullanılan bir hileye başvurur: uzak bir cisimden gelen ışığın daha öndeki gökada kümesi tarafından ne kadar büküldüğünü hesaplamak. İşte bu amaçla çalışan Hubble Frontier Fields programı ile incelenen altı gökada kümesinden biri olan MCS J0416.1-2403 kümesinin kütlesi hesap edilmeye çalışıldı . Evrendeki büyük kütlelerin yakınından geçen ışık tıpkı mercekte olduğu gibi ışığın yolunu değiştirir ve böylece uzak cisimler büyük görünür . Bir gökada kümesi ne denli küçük kütleli ise kütle çekimsel etkisi de azdır. Bunların çoğu da eliptik ya da gökyüzünde soluk görünen ve mercek etkisi zayıf olan kümelerdir. Küme ne kadar büyük kütleliyse mercek etkisi de o denli büyük olur. Normal bir gökada bile ışığın bükülmesinden dolayı yay şeklini alarak bozuk görülebilir. İşte kısaca mercekleme etkisi diyebileceğimiz bu yöntemi kullanan araştırmacılar MCS J0416.1-2403 kümesindeki kütle dağılımını hesapladılar. İngiltere Durham Üniversitesi ve Güney Afrika Astrofizik ve Kozmoloji Araştırma Merkezi'nden Mathilde Jauzac: Veriler eşliğinde çok daha silik cisimleri, güçlü mercekleme etkisi gösteren gökadalar yardımıyla görebildik. Güçlü mercekleme etkisi çok uzak ve çok zayıf olan görülen arka plandaki gökadaları büyütür. Verilerin derinliği inanılmaz uzak gökadaların belirlenmesi anlamına gelir. Kümenin dört kat fazla çekim etkisi oluşturduğunu görüyoruz diyor. Hubble'ın Gelişmiş Tarama Kamera'sını kullanan gökbilimciler 51 yeni çoklu gökada kümesini tanımlayarak, önceki çalışmalara göre mercek gökada sayısını dört kat arttırarak 68'e getirdi. Görüntüde yaklaşık 200 mercekleme etkisi yapan gökada görülebilmektedir. Bu etkiyi izleyen Jauzac ve arkadaşlarının gözlemsel hesaplamaları kümenin kütlesini ve son derece zor elde edilen karanlık maddeyi belirledi . Çalışma ekibinden Jean-Paul Kneib: Buna karşılık 20 yıldır teleskoplarla yapılan güçlü mercekleme etkisiyle uzun süreli derin uzay gözlemleri sonucunda üretilen tüm modeller MCS J0416.1-2403 küme kütlesi çalışmamızda etkili oldu diyor. Bu çalışmaların güvenilir ve anlaşılır olan 57 merceksi gökada verisiyle gökbilimciler MCS J0416.6-2403 gökada kümesindeki normal ve karanlık madde kütlesinin her ikisini de modelledi. Haritalarımız herhangi bir önceki modele göre iki kat daha iyiydi diyor Jazuac. MCS J0416.1-2403'deki toplam kütlenin modele göre 650.000 ışık yılı uzaklıkta- 160 trilyon Güneş kütlesinde olduğunu bulduk. Bu ölçümler diğer küme haritalarına göre birkaç kat daha hassas sonuç verdi . Kümenin kütle miktarına göre gökbilimciler aynı zamanda uzay eğriliğini de yüksek hassasiyetle ölçtüler. Frontier Fields gözlem verileri ve kütle çekimsel mercek yöntemiyle dört buçuk milyar ışık yılı uzaklıktaki cisimden gelen ışığı karakterize etmemizi sağladı. Ancak daha çalışmamız bitmedi. Çok zayıf mercekleme etkisi ölçümlerini de ekleyerek kütlenin tam bir resmini oluşturabilirsiniz. Böylece sadece kümenin merkezinin kütlesini değil bunu çevreleyen kütleyi de hesaplarsınız diyor Jean-Paul Kneib. Hubble'ın ultra-derin görüntüleme ve ayrıntılı mercekleme etkisini kullanan ekip böylece kümenin sadece çekirdeğini değil bunu saran yapının kütlesini de belirleyecek. Böylece kümenin ortamdaki yapısı ortaya çıkacak. Böylece X-ışını ölçümlerinden de yararlanılarak sıcak gaz ve kırmızıya kayma oranına göre karanlık maddenin gaz ve yıldız üzerine olan katkısı hesaplanabilecek . Bu veri kaynaklarını birleştirerek 3-boyutlu gösteren ve buradaki gökadaların hızlarını da ekleyen bir harita daha ayrıntılı olacaktır. Bu da gökada kümesinin tarihini ve evrimini anlamanın önünü açacaktır. Bu çalışma 24 Temmuz 2014 tarihli Royal Astronomical Society'de yayınlandı. Notlar Küme MACS J0416.1 2403 adıyla bilinmektedir. Büyük kütleli cisimlerin uzay-zamanı büktüğü öngörüsü Albert Einstein tarafından ileri sürülmüştü. Kütle çekimsel mercek etkisi gökbilimcilerin karanlık maddenin doğasını anlamaya çalıştıkları yöntemlerden biridir. Karanlık madde ışık yaymayan, ışığa etki etmeyen ve normal maddenin içinden geçebileceği yani doğrudan görülemeyen türden olup evrenin dörtte üçünün bu maddeden oluştuğu düşünülmektedir. Sadece kütle çekimi ile etkileşime girdiğinden kütle çekimsel etkilerle varlığı anlaşılabiliyor. Buradaki belirsizlik % 0,5 ya da 1 trilyon Güneş kütlesi kadardır. Bu hassasiyet bunun gibi bir çalışma için oldukça iyi bir değerdir. NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi verileri ile kümedeki sıcak gazın yaydığı X-ışını ölçümleri ve yer merkezli gözlemevlerinin sağladığı verilerle spektroskopik kırmızıya kayma değerleri üretildi.


Hubble Uzay Teleskopu 13,7 milyar yıl yaşındaki evrende 13,2 milyar yıl önce oluşmuş bir nesneyi ortaya çıkardı. Hubble bu keşfiyle en eski nesneye ait rekorunu da 150 milyon yıl daha ileri götürmüş oldu. Büyük patlamadan 480 milyon yıl sonra oluşmuş olan ve UDFj-39546284 olarak kodlanan nesne mavi yıldızların oluşturduğu bir gökadadır. Oldukça küçük olan gökada, kendisi gibi yüz mini gökadanın birleşmesiyle Samanyolu gibi büyük gökadaların oluşmasını sağlamıştır. California Üniversitesi'nden Garth Illingworth: Geçmişe baktığımızda yıldız doğum oranlarının günümüzden farklı olduğunu görüyoruz diyor. Yıldız doğum oranları büyük patlamadan sonraki 480 ile 650 milyon yıl arasında 10 kat artmıştır. Hollanda Leiden Üniversitesi'nden Rychard Bouwens: Bu bilgileri eski zamanlarda doğmuş nesnelere bakarak anlayabiliyoruz diyerek ekliyor. Gökbilimciler ilk yıldızların ne zaman oluştuğunu bilmiyor, ancak büyük patlamanın ardından oluşmaya başlayan erken evrene ait nesneleri gözlemeye ve keşfetmeye çalışıyor. Illingworth: Biz büyük değişimin ilk gökadaların oluşmaya başlamasıyla olduğuna inanıyoruz diyor. Aslında Illingworth'un beklediği daha uzaktaki ön-gökadalar Hubble'ın yerini alacak olan James Webb Uzay Teleskopu'nun kızılötesi yeteneğiyle ortaya çıkabilecek. On yıl önce yapımına başlanan James Webb Teleskopu çok uzaktaki nesneleri tayfölçeriyle gözleyecek. Hubble bu tür uzak nesneleri üzerine 2009'da yerleştirilen Geniş Alan Kamerası 3 (WFC3) ile gerçekleştiriyor. Kamera yerleştirildikten birkaç ay sonra bu tür nesneleri görmeye başladı. Nesne Hubble görüntülerinde dönük bir yıldız gibi görünüyor. Yerel evrendeki gökadaların genel dağılıma göre sarmal bir yapıda, küçük ve oldukça gençtir. Gökadanın yıldızları Hubble tarafından kesin bir yargıya ulaşılamamakla birlikte gökadadan 100-200 milyon yıl önce oluşmuş ve karanlık madde tarafından sarılmıştır. Hubble tarafından ortaya çıkarılan ön-gökadalar kızılötesi dalga boylarında görülebilir. Evrenin genişlemesine bağlı olarak daha kırmızı ağırlıkla gelen ışık Hubble'ın yeteneklerini zorlayabilir. Webb ise Hubble'dan daha duyarlı ve daha uzak gökadalardan gelen ışığı ayırt edecek güçte olacaktır. Gökbilimciler ışığın yolculuğundan evrenin genişleme tarihini de bulmaya çalışır. Buna kırmızıya kayma denir z ile ifade edilir. Genel olarak değeri büyük olan bir z değeri nesnenin Samanyolu'ndan ne kadar uzakta olduğunu ortaya çıkarır. Hubble'dan önce gökbilimciler z değeri 1'e yakın olan gökadaları gözleyebiliyorlardı. Hubble 1995'de z=4 değerinde, 2004'te takılan gelişmiş kamerasıyla z=6 değerine ve kızılötesi kamerasıyla z=7 değerine, son olarak da WFC3 ile de z=8 ile 10'a yakın değerlere ulaştı. James Webb Teleskopu ile Büyük Patlamadan 275 milyon yıl sonrasına yani z=15 değerine ulaşılacağı bildiriliyor. Evrende bilinen ilk yıldızların z=15 ile 30 arasında oluştuğu düşünülüyor. Gelişen bir embriyo gibi gökbilimciler geçmişten günümüze gelişerek gelen gökadaların ilk durumlarını ortaya çıkarmaya çalışıyor. 1 Yorum Acaba evrenin yaşı kadar ileriye gidebilirsek o zaman büyük patlamanın nasıl olduğunu gözlemleyebilecek miyiz?


Hubble Uzay Teleskopu birbiriyle etkileşim halindeki Arp 142 çift gökadasını görüntüledi. İki gökada birbirine çok yakın olduğundan aralarındaki cisim değişimlerine neden olacak muhteşem etkileşim başlamış görünüyor. Bazı durumlarda gökadalar çarpışma süreci sonucunda birleşebilir ama bunlar birbirini yırtarak geçiyorlar. Görüntünün merkezindeki mavi bükülmüş NGC 2936 Gökadası, Hydra takımyıldızında bulunuyor. Yeni şekliyle pengueni andıran NFC 2936, kozmik arkadaşının etkisiyle parçalanmadan önce sarmal yapıda bir gökadaydı. Gökadanın sarmal yapıları hala görülebiliyor. Gökadayı büken diğeri ise sanki penguenin gözünü oluşturuyor. Mavimsi alan üzerindeki kırmızımsı çizgiler ise kozmik kuşun bedenini oluşturuyor. Bu çizgiler aşağıdaki eliptik gökada NGC 2937'ye kadar uzanıyor. Yumurtasını korumak isteyen bir penguenle şaşırtıcı derecede benzerlik olduğu görülüyor. Gökadalar arasındaki kütle çekiminin etkileri yıkıcı sonuçlar doğurabiliyor. Arp 142 çifti birbirine yeterince yakın olduklarından aralarındaki madde alışverişi oldukça şiddetli geçmektedir. Görüntüde Arp 142'nin hemen üzerinde aslında çiftin önünde bulunan iki yıldız parlamaktadır. Bunlardan biri bir başka gökadanın parlak mavi ışığı ile kuşatılmıştır. Bu gökadanın çiftle etkileşemeyecek kadar uzakta olduğu sanılıyor. Aynı şey NGC 2936'nın çevresindeki gökadalar için de geçerlidir. Arka planda yer alan bu uzak gökadalar Hubble'ın keskin gözleri tarafdından kırmızı renkte görülür. Bu gökada çifti Amerikalı gökbilimci Halton Arp tarafından 1966'da oluşturulmuş Atlas of Peculiar Galaxies adlı katalogda gösterilmiştir. Arp oluşturduğu katalogla gökadaların evrim sürecinin anlaşılmasında önemli pay sahibidir. Arp gökadalarının farklı görüntülerinin nedeninin daha sonra aralarındaki etkileşme ya da birleşme sürecinin olduğu anlaşıldı. Bu görüntü NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu'nun Geniş Alan Gezegensel Kamerası 3 (WFC3) ile toplanan görünür ve kızılötesi verileriyle oluşturuldu.


Sonsuz evrenimizde yıldızlar çarpışabilir. Üstelik böylesi bir olay bir yıldız artığı olan nötron yıldızı çifti tarafından gerçekleşirse ortaya kilonova adı verilen muhteşem bir havai fişek gösterisiyle çıkar. Çarpışmadan açığa çıkardığı enerji ise kısa süreliğine Güneş parlaklığının 100 milyon katına ulaşabilir. Böylesi bir çarpışmadan sonra elde ne kalır? Genellikle karadelik adı verilen daha küçük ama daha yoğun bir cisim. Ancak Hubble teleskopu böylesi bir çarpışma sonucunda daha garip bir şey olduğuna dair ipuçları elde etti. Gökbilimciler böylesi yoğun gama ışınları oluşturan olayları daha önce yıldız çarpışmalarında gözlemişti. Ancak Hubble'ın kırmızıöte gözü beklenmedik bir durumu ortaya çıkardı. Patlamanın ardından X-ışınlarından radyo dalgalarına kadar uzanan bir ışınım yayılımı görünse de, kırmızıöte ışınımın dışarı saçılması pek de öyle değildi. Kilonova patlaması tahmin edilenden on kat daha parlaktı. Hubble olmasaydı gama ışını patlamasına bakılacak ve tuhaf kırmızıöte davranış gözlenemeyecekti. Bu olayda akla an yatkın açıklama çarpışan nötron yıldızlarının birleşerek daha büyük nötron yıldızı oluşturmalarıdır. İki volkswagen arabasını birleştirip bir limuzin oluşturmak gibi. Yeni oluşan canavar güçlü bir manyetik alan oluşturarak magnetar adı verilen başka bir sınıfa evrildi. Magnetar, fırlatılan malzemeye oldukça yüksek miktarda enerji yollayarak onun kırmızıöte bölgede parlamasına neden oldu. Not: Bir magnetar Yer'in 200,000 kilometre yakınından geçerse, yoğun manyetik alanı nedeniyle Dünya'daki tüm kredi kartlarında yer alan bilgiler silinir. Görsel yayın hakkı: NASA, ESA, W. Fong , and T. Laskar


NASA'nın Hubble Uzay Teleskopunu kullanan gökbilimciler Samanyolu Gökadası'nda daha önce görülmemiş hızla yaşlanan büyük bir yıldıza ait yeni veriler elde etti. Nasty 1 kod adıyla bilinen yıldız, kataloglarda NaSt1 adıyla yer almaktadır. Yıldız son derece büyük kütleli yıldızların evrimindeki her aşamayı daha kısa ömrü nedeniyle gösterebilir. Birkaç yıl önce keşfedilen Nasty 1 aslında bir Wolf-Rayet yıldızı olup son derece hızlı gelişmektedir. Süper sıcak ve son derece parlak helyum çekirdeği olan yıldız hidrojenle dolu dış katmanlarını hızla kaybetmektedir. Tüm bunlara karşılık Nasty 1 tipik bir Wolf-Rayet yıldızlarının tüm özelliklerine sahip değildir. Hubble Teleskopunu kullanan gökbilimciler bir Wolf-Rayet yıldızı olan Eta Karina gibi yıldızın zıt bölgelerinden akan ikiz lobları görmeyi bekliyordu. Ancak Hubble verileri yıldızı saran bir gaz diski olduğunu gösterdi. Yeni Wolf-Rayet yıldızını saran 3,5 trilyon km genişliğindeki gaz diskinin nedeni görünmeyen bir arkadaşı olabilir. Yeni veriler yıldız çevresindeki bulutsunun birkaç bin yaşında ve Dünya'dan 3000 ışık yılı uzakta olduğunu gösterdi. Kaliforniya Üniversitesi'nden Jon Mauerhan: Disk benzeri yapıya sahip olan Wolf-Rayet'in ikili bir etkileşimde olduğunu görmek heyecan vericidir. Kısa ömürlü diskin görülebilecek kadar büyümesi en fazla on bin yıl içinde gerçekleşir ve yüz bin yıl boyunca bu hareket devam eder. Gökadamızda böylesi cisimlere çok az rastlanır diyor. Ekibin senaryosuna göre büyük bir yıldız çok hızlı gelişir ve sonunda hidrojenini tüketerek şişer. Dış hidrojen zarfı yıldıza daha gevşek bağlı olduğundan yakındaki eş yıldızın kütle çekimiyle yüzeyden kopar. Bu süreçte kabuğunu kaybeden yıldızın çevresinde gaz diski oluşurken helyum çekirdeği açığa çıkar. Büyük bir yıldızın Wolf-Rayet yıldızına dönebileceği diğer yol ise yüklü parçacıklarla oluşmuş akarsu yığınını güçlü yıldız rüzgarları yoluyla kendi hidrojen zarfını atmasıyla olabilir. Gökbilimciler büyük kütleli yıldızların en az yüzde 70'inin çift sistemlerde olduğunu bildiğinden bu yıldızın bir eşinin olması fikri ağırlık kazanıyor. Gökadada doğrudan kütle kaybeden kütleli yıldızlar içinde Wolf-Rayet yıldızlarının sayısı ise bilinmiyor. Kütle kaybı önceki bilgilerimize göre daha güçlü değil. Çünkü bilindik rüzgar mekanizması olan Wolf-Rayet yıldızları zor bulunuyor. İkili sistemlerdeki Wolf-Rayet yıldızların kütle değişimiyle gerçekleşen süpernovaların anlaşılmasında kısa ömürlü ikili yıldızları yakalamak yardımcı olacaktır diyor. Ancak ikili sistemlerdeki kütle transferi süreci her zaman verimli değildir. Yıldızlar arasındaki kütle çekim savaşı madde kaybetmelerine ve çevrelerinde disk oluşumuna neden olabilir. Nasty 1'de olan bence budur. Bulutsu içinde bir Wolf-Rayet yıldızı olduğunu ve bunun kütle transfer yöntemiyle oluştuğunu düşünüyorum. Yıldız yamyamlığı sonucunda Nasty 1 oluşmuştur diyor Mauerhan. 1963'de Jason Nassau ve Charles Stephenson tarafından keşfedilen yıldızın katalog adı baş harflerinin ilk ikisinden oluşturularak NaSt1 adını aldı. NaSt1'i görüntülemek kolay değildir. Sistemdeki yoğun ve ağır gaz ve toz blokları yıldızı saklamaktadır. Mauerhan ve ekibinin her yıldızın kütlesini ve aralarındaki uzaklığı ölçmesi ve yıldızların saçtığı malzeme miktarını ölçmesi mümkün değildir. Nasty 1'e ait önceki gözlemler gaz diskinin bazı özelliklerini ortaya koymuştur. Örneğin benzer yıldızlı bulutsulara göre daha yavaş ve yaklaşık saatte 40.000 km hızla genişlediği belirlendi. Eta Karina'dan daha az şiddetli yayılan madde saatte yüzbinlerce km hızla yayılmaktadır. NaSt1 'de madde saçılması düzensiz olabilir. Sıcak toz içinde merkeze yakın alanda sızan kızılötesi ışık önemli bir kanıt olarak gösterildi. Şili Las Campanas Gözlemevi'ndeki Macellan Teleskopunu kullanan Arizona Üniversitesi'ndeki Mauerhan ve arkadaşlarının yaptığı gözlemler merkezdeki yıldızdan gelen ışığın saçılarak soğutucu gaza yayıldığını gösterdi. Sıcak toz iki yıldızın rüzgarıyla gelen kimyasal açıdan zengin malzeme farklı yerlerde değişik uzaklıklara akar ve soğur. Bu farklılık oluşum zaman dilimlerini ortaya koyar. Bu da yıldızın kabuğundan dışarı atılan maddenin yoğunluğunu ve yapısını gösterir. Yıldızlardan yayılan hipersonik rüzgarları ölçmek için gökbilimciler NASA'nın Chandra X-Işını Gözlemevi verilerine başvurdu. Gözlemler yüksek enerji şokları üreterek X-ışınları altında parlayan, yıldızların rüzgarlarının çarpışmasıyla beliren kavurucu sıcak plazma saptandı. Bu sonuçlar diğer Wolf-Rayet sistemleriyle gözlenenle tutarlıdır. Wolf-Rayet yıldızlarının malzeme bittiğinde kaotik kütle transferi de sona erer. Bunun ardından ikili sistemdeki gaz diski dağılacaktır. Yıldızların evrimi henüz net değildir, ancak o kadar da ümitsiz değiliz. NaSt1'de artık Eta Karina tipi sisteme dönüşmeye başlamıştır. Bu dönüşüm kütle kazanarak Wolf-Rayet'e dönüşen yıldız nedeniyledir. Ancak bu olay sonunda kararsızlık artarak Wolf-Rayet yıldızı sonunda süpernovayla patlayabilir. Gelecekte yaşayacağı kütle transferi yaşamını hızla sona erdirebilir diyor Mauerhan.


Hubble Uzay Teleskopu'nun morötesi görme yeteneğinden yararlanan gökbilimciler R136 yıldız kümesinde bulunan en az 100 Güneş kütlesinde dokuz dev yıldız keşfetti. Böylece bugüne kadar keşfedilmiş en büyük yıldız örneklerine ulaşıldı. Keşif büyük kütleli yıldızların evrimine ilişkin birçok soruyu da beraberinde getirdi. Uluslararası gökbilimci ekibi R136 içindeki yıldızları gözlemek için Hubble'ın üzerindeki Geniş Alan Kamerası 3, morötesi algılama ve tayfçekerden yararlandı. Birkaç ışık yılı uzunluktaki R136, 170.000 ışık yılı uzaktaki Büyük Macellan Bulutu içindeki Tarantula Bulutsusu'nda bulunmaktadır. Büyük, sıcak ve parlak yıldızlara sahip küme genellikle morötesi enerji yaymaktadır. Araştırmacıların morötesinde gözlem yapmak istemelerinin nedeni de budur. Daha önce 50 Güneş kütleli yıldızlar için yapılan çalışma bu sefer daha büyük kütleli yıldızlar için yapıldı. Böylece kütlesi 100 Güneş kütlesinden fazla ve 30 milyon Güneş parlaklığında dokuz yıldız keşfedildi. Rekor ise en az 250 Güneş kütleli R136a1 adlı yıldıza ait. Bu evrende şimdiye kadar keşfedilmiş en büyük yıldızdır. Bilim insanları aynı zamanda en kolay morötesi verilerine ulaştı. Dev yıldızlar her ay Dünya kütlesi kadar malzemeyi ışık hızının yüzde birine ulaşan hızda fırlattığından aşırı kilo kaybeder ve Güneş gibi bir yıldıza göre kısa zamanda ölürler. 2010 yılında Sheffield Üniversitesi'nden Paul Crowther ve ekibi R136 içinde kütlesi en az 150 Güneş kütlesinde dört yıldız belirlemişti. Bu bilgi bir yıldızın üst-kütle sınırını aştığından şaşkınlıkla karşılanmıştı. Yeni çalışmayla R136'daki dev yıldız sayısına beş tane daha eklendi. Bu yıldızların kökeni bilinmemekle birlikte oluşumlarıyla ilgili de birçok soru akıllara gelmektedir. Daha önce böylesi büyük yıldızların ikili sistemlerdeki yıldızların birleşmesi sonucunda oluştuğu düşünülmüştü. Ancak R136'daki gibi dev yıldızların bu yolla değil ancak yıldız oluşum sürecindeki bir etkiden dolayı büyüdüğü düşünülmektedir. Sorunun yanıtı için ekip topladıkları veri setlerini analiz etmeyi sürdürüyor. Birleşen ikili karadeliklerin yaydığı kütle çekim dalgalarının benzerleri R136'daki sistemler için de geçerli olabilir. 25. yılını dolduran Hubble, bilim insanlarını şaşırtmayı sürdürecek gibi görünüyor. Ek okuma: Prof. Dr. Ethem Derman'ın konuyla ilgili yazısı için tıklayınız.


Bilim insanları bir kuasar yığılma diskini gözlemek için NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu yardımıyla gökada merkezindeki karadeliğin merkezine yavaş yavaş süzülerek emilen parlak madde diskini kullandı. Çalışmada teleskopun gücünü arttıran kütle çekimsel mercek etkisi adı verilen yöntem kullanılmış oldu. Son derece hassas olan bu yöntemle gökbilimciler doğrudan diskin boyutunu ölçerek diskin farklı parçaları arasındaki sıcaklık dağılımlarını belirlediler. Gökbilimcilerden oluşan uluslar arası bir ekip, uzaklardaki bir karadeliğin çevresindeki parlak madde diski üzerinde yeni bir yöntemle çalışma gerçekleştirdi. Uzak gökadada kütleçekimsel mercek etkisi ile bir madde diskinin büyüklüğü ve daha sonra farklı parçaların renk yapısı ortaya çıkarıldı. Bu yöntem gözlemler Ay yüzeyindeki kum tanelerini görecek kadar hassas. Karadelikler her ne kadar görünmez olsalar da açığa çıkardıkları güç evrendeki en parlak olayların nedenidir. Kuasarlar yarı yıldız nesneler- sahip oldukları süper kütleli karadelikler nedeniyle ısınma sonucu son derece parlak ışıma yayan disklerdir. Çalışma ekibinden Jose Munoz: Milyarlarca ışık yılı uzaklıktaki kuasar diski birkaç ışık günü ya da yaklaşık 100 milyar km çapında. Bu büyüklük Dünya'dan bakıldığında belirgin bir boyutu olduğu anlamına geliyor. Ancak onun doğrudan yapısını görmek için yeterince güçlü teleskopumuz yok. Şimdiye kadar incelediğimiz kuasarların birkaç dakikalık belirgin boyutu vardı. Bu çalışma ile iç yapısıyla ilgili tahminler yerine doğrudan gözlemlerle sonuca ulaştık diyor. Aradan geçen gökadanın yıldızlarını bir tarama mikroskobu gibi kullanarak kuasarı gözledik. Kuasardan gelen ışık buradaki yıldızlar üzerindeki ışık üzerinde etkilenince kütleçekimsel etki sonucu farklı bölgelerden farklı renklerde ışık oluşumuna neden oluyor. Ekibin şansına kuasarı gözlemek için ön plandaki gökadalar aynı hizadaydı. Gözlemler sırasında zamanla renkli görüntüler ve renk değişimleri arasında ince farklar olduğu görüldü. Bu renk farklılığı ön plandaki gökadalarda bulunan tozun yapısından kaynaklanır. Buna karşılık kuasarların her biri için gökadadaki yıldızlardan kuasara gelen ışığın yolunu izlendi. . Yığılma diskinin farklı bölgelerinden gelen ışık gökadanın kütle çekimi etkisi nedeniyle bükülür. Farklı bölgelerdeki ışığın farklı açılarla bükülmesi kuasardan gelen ışık şiddetinin artmasına neden olur. Yığılma diskindeki renk profili incelenerek daha net bilgiler elde edilir. Burada karadelik ve sıcak madde nedeniyle yığılma diskinden yayılan renkler mavi renkte olur. Ekip bu sıcak bölgenin çapıyla, merkezden farklı uzaklıklarda sıcaklığının nasıl değiştiğini hesapladı. Bu diskin dört ile on bir ışık günü (yaklaşık 100 ile 300 milyar km) çapında olduğunu ölçtüler. Böylesine büyük bir belirsizlik gösteren yöntem, böylesi büyük uzaklıklar için gelecekte daha net mesafe ölçümleri yapılabileceğinin bir göstergesidir. Kuasarların fiziksel özellikleri henüz net bir şekilde anlaşılamadığından gözlemsel sonuçlara daha fazla ihtiyaç duyuluyor. Bu konuda yeni pencereler açılıyor. diyor Munoz. Notlar Kütleçekimi nedeniyle bükülen uzay-zaman ışık ışınlarının yolunu değiştirir. Biri diğerinin gerisinde olan nesneden gelen ışık, öndekinin kütle çekimi nedeniyle bükülür ve mercek etkisi oluşur. Böylece uzaktaki nesne mercekte oluşan görüntü gibi daha büyük görülür. Bu çalışmada arka plandaki kuasar diskini görebilmek için daha öndeki bir gökadanın yıldızları kütle çekimsel mercek etkisinden yararlanıldı. Objektif gökada WKK93 G ve mercek kuasar HE 1104-1805'di.


İki gökbilimci evrendeki gökada türlerine ve gökadaların evrimine yönelik yeni bir çalışma yaptı. Kaliforniya Enstitüsü ve Teknolojisi'nden Dr. Andrew Benson ile Arizona Üniversitesi'nden Dr. Nick Devereux gökadalarin 13 milyar yıllık gelişimini inceledi. Gökadalar, yıldızlar, onların gezegenleri ile gaz ve tozun birleşmesiyle oluşur. Gökadalar, birkaç milyon yıldızdan bir trilyon yıldıza kadar büyüklü küçüklü yapıda dağılım gösteriyor. Gökadaların sınıflandırılmasıyla ilgili ilk çalışma 1930'larda Edwin Hubble tarafından yapıldı. Hubble tarafından biçimlerine bakılarak yapılan sınıflandırmaya Hubble düzeni adı verilir. Buna göre üç farklı gökada tipi vardır: sarmal, eliptik ve düzensiz. Sarmal gökadalar, yoğun merkezlerinden dışarı doğru uzanan ve merkez çevresinde helezon şeklinde dolanan kollardan oluşan yapıdadırlar. Merkezden dışarı doğru uzaklaştıkça yıldız sayısı da azalır. Eliptik gökadalar ise dairesel bir yapıda görünürler. Sarmal ya da eliptik şekli dışında başka bir biçimde görünenlere ise düzensiz gökada denir. Samanyolu Gökadası, ortalama üç yüz milyar yıldız barındırdığı düşünülen sarmal bir gökadadır. Hubble düzenine göre gökadaları incelemek bize her gökadanın ne tür bir evrim geçirdiğini söyler. Bu da aslında kolay bir iş değildir. Günümüzde, bilgisayar teknolojisi de kullanılarak bu türden zor çalışmaların üstesinden gelinebilmektedir. Benson ve Devereux ileri bilgisayar modeli GALFORM ve kızılötesiyle İki Mikronluk Tüm Uzay Araştırması (Two Micron All Sky Survey-2MASS)ile evrenin 13 milyar yıllık geçmişini ortaya çıkarmayı başardılar. Modeldeki güvenirlik gökada sayısının fazla olmasına bağlı olduğundan, iki gökbilimci mümkün olduğunca çok sayıda gökadayı çalışmaya dahil ettiler. Çalışma aynı zamanda evrenin %72'sinin karanlık enerji ve %23'ünün karanlık maddeden oluştuğunu söyleyen tezin de doğruluğunu sınayabiliyor. Bu modele göre evrenin ancak % 4'ü bilinen maddeden oluşuyor. Benson ve Devereux, gökadaların evriminde bu karanlık maddenin önemli bir rol oynadığını düşünüyorlar. Buna göre gökadaların birleşmesi hala devam ediyor. Disk yapıdaki gökadaların birleşme sonucunda oluştuğu, ancak eliptik gökadaların aynı şekilde oluşmadığı da ortaya çıkarılmış bulunuyor. Örneğin sarmal yapıdaki Samanyolu gökadamız, zamanında gerçekleşen çeşitli küçük çarpışmalar ile oluşmuş. Gökadanın çubuksu merkezi ise birkaç çarpışma ve çökme sonucunda oluşmuş. Son sözü Devereux söylüyor: Bu çalışma gelecekte yapılabilecek araştırmalar için yol göstermektedir. Şimdiki amacımız gördüğümüz gökadalara bakarak daha uzak gökadaların biçimlerini saptamaya çalışmaktır. Bunu da Hubble ile uzak gökadaların gözlemlerini yaparak başladık. Yakın gelecekte James Webb Teleskobu ile daha ayrıntılı gözlemler yapıp daha net sonuçlara ulaşabileceğiz. Kaynak: Science Daily


NASA'nın Hubble Uzay Teleskopu yakın kızılötesi görüş yeteneğini kullanarak 9 milyar yıl önce yıldız oluşumu süren çok sayıda genç o zamana göre- gökadaları ortaya çıkardı. Gökadalar Samanyolu büyüklüğünün yüz katından biraz daha fazla büyük olmasına karşılık yıldız oluşumları o denli hızlı gerçekleşiyor ki büyüklükleri 10 milyon yılda iki katına çıkabiliyor. Samanyolu'nun şimdiki büyüklüğünün iki katına ulaşması için bu sürenin bin katı gerekir. Yeni keşfedilen cüce gökadaların yıldız oluşum hızı evrenin genç olduğu dönem için bile çok fazladır. Evren bugün 13.7 milyar yıl yaşındadır. Hubble bu gökadaları genç ve sıcak yıldızlarını saran oksijen gazının bir neon lamba gibi parlaması nedeniyle keşfetti. Hızlı yıldız doğumu muhtemelen kozmosun en çok görülen gökada tipi olan cüce gökadaların önemli bir evresinde gerçekleşiyor. Almanya Max Planck Enstitüsü'nden gökbilimci Arjen van der Wel: Yakın zamana kadar oradaki gökadalar gökyüzünü küçük parçalara ayırarak görebiliyorduk. Biz özellikle bu gökadaları aramıyorduk ancak onlar sıra dışı renklerde kendilerini bize gösterdi diyor. Yakın-kızılötesi Derin Gökadalararası Kozmik Gözlem Birliği evrenin uzak köşesindeki gökadaları analiz etmek için üç yıl önce kurulmuştur. NASA'nın Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nden Amber Straughn: Görüntülere ek olarak Hubble bize gökadaların içindeki bir avuç oksijeni ve onların yıldız oluşumunu gösteren tayflarını çekti. Tayflar parmak izine benzetilebilir. Bu çizgiler sayesinde gökadaların kimyasal bileşimlerini anlarız diyor. Maryland'deki Baltimore Uzay Teleskopu Bilim Enstitüsü 'den Harry Ferguson: Yıldız oluşumunu ele alan bu çalışmalar milyarlarca yıllık süreci kapsar. CANDELS, erken dönemlerde çok hızlı yıldız oluşturan hemen hemen günümüzdeki aynı boyutlara sahip cüce gökadalar üzerinde çalışma yapmamız gerektiğini söylüyor diyor. Hubble görüntülerini işleme çalışmalarına katılan STScI üyesi Anton Koekemoer: Gözlemlerimiz sürdükçe daha fazla cüce gökada bulup, yıldız oluşumunun tarihi hakkında daha fazla bilgi sahibi olacağız diyor. CANDELS ekibi Hubble'ın Geniş Alan Kamerası 3 ve Gelişmiş Tarama Kamerası ile 69 genç cüce gökadanın yakın-kızılötesi görüntülerini elde etti. Gözlemler keşfedilen bu türden gökadaların 9 milyar yıl önce oldukça yaygın olduğunu gösteriyor. Bu cüce gökadaların neden bu kadar yüksek oranda yeni yıldız oluşturduğu artık bir sır değil. Bilgisayar benzetimleri küçük gökadalardaki yıldız oluşumlarının süreksiz olacağını gösteriyor. Gaz soğur ve yıldız oluşması için çöker. Yıldızlar, örneğin süpernova patlamaları sonucunda uzağa atılan gaz artık ısınmaz. Bir süre sonra gaz soğur ve tekrar çöker, yıldız oluşumu için gerekli yeni bir patlama ile bu döngü sürer. Bu kuramsal öngörü yeni keşfedilen gökadalardaki yıldız oluşumlarını açıklamak için ipuçları barındırabilir, gözlenen patlamalar, benzetimlerden çıkan sonuçlara göre çok daha fazla diyor van der Wel. Önümüzdeki on yılın sonunda James Webb Uzay Teleskopu'nun göreve başlaması hedefleniyor. Bu teleskop kızılötesi gözlemleri ile gökadaların kimyasal bileşimleriyle ilgili ayrıntılı bilgiler verip ilk kuşak yıldızlardan gelen ışığı ve daha önceki dönemlere ait sönük gökadaların görünmesini sağlayacak. Ferguson: Webb ile muhtemelen yıldız oluşum sürecine ilişkin daha net sonuçlar elde edip daha önce fark edilmeyen gökadaları bile görebileceğiz. Böylece ilk yıldız ve gökadaların oluşumu ve erken evrendeki cüce gökadaların oluşum süreçlerini anlamamıza yardımcı olacak diyor.


Bu ilginç görüntü NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu ile alındı. Görüntüyü ilginç kılan ise Bukalemun Bulutu'ndaki yeni bir yıldızın doğum sancılarını göstermesi. HH 909a adlı genç yıldız kutuplarındaki gazı dar alandan ileri doğru fırlatıyor. İleri doğru hızla atılan gaz çevresindeki gazla çarpışarak bölgeyi aydınlatıyor. Yeni bir yıldız oluşurken büyük bir iştahla yakınındaki gazı toplar. Bu süreç çekirdeğinde nükleer tepkimeyi başlatacağı ana kadar sürer. Yeterli maddeyi toplayan yıldız büyük bir şiddetle uzaya madde fırlatarak önemli bir evreye girer. Fırlatılan malzeme saniyede yüzlerce kilometre gibi büyük hızla dar bir alandan geniş bir alana doğru ilerlerken bölgedeki diğer gaz ve tozla çarpışır . Hafifçe parlayan bulut içindeki yamalı bölgeler Herbig-Haro cisimleri olarak bilinirler. Bunlar çok kısa ömürlü olup bir yıl içinde önemli miktarda değişime uğrarlar ve bu nedenle değişimleri açıkça izlenebilir. Aslında bu süre kozmik zaman göz önüne alındığında göz açıp kapama süresi kadardır. Görüntüye konu olan bu tür moleküler bulutlarına evrende -Avcı Bulutsusu gibi- çokça rastlanır. Güney takımyıldızlarından Bukalemun takımyıldızında yer alan Bukalemun bulutu Dünya'dan sadece 500 ışık yılı uzaktadır. Gökbilimciler şimdiye kadar güneş benzeri yıldızlar oluşturan birçok Herbig-Haro cismi keşfettiler. Bunlardan bir kısmının yıldız için gerekli nükleer tepkimeyi başlatacak kıvılcımı sağlayan kütleye ulaşmadığından, kahverengi cüce formunda kalacakları düşünülüyor.


NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu'nun gördüğü bu çarpıcı kozmik manzara NGC 524'ün merkezidir. Yaklaşık 90 milyon ışık uzaklıktaki gökada Balık takımyıldızında bulunmaktadır. NGC 524 merceksi bir gökadadır. Merceksi gökadalar gökada evriminin ara kuşağındadır yani ne eliptik ne de sarmaldır. Sarmal gökadalar büyük gaz ve toz bulutları içinde yeni yıldızlar doğururlar. Tümn gazın tükenmesi ya da uzaya atılması sonucunda sarmal kollar yavaş yavaş solmaya ve kollar erimeye başlar. Bu sürecin sonunda geride az gaz ve toz barındıran eski ve kırmızı yıldızlarla dolu parlak bir disk kalır. Görüntüde NGC 524'ün merkezini çevreleyen gazın ayrıntılı bir şekli görülmektedir. Bu tür gözlemler gökadanın karmaşık yapısını ve sarmal kollar içindeki hareketliliği ortaya koymaktadır. Görüntü: ESA/Hubble & NASA


Gözünü Tarantula'ya çeviren Hubble, bulutsunun ana bulutunun eteklerini görüntüledi. Parlak ince yapıların H II olarak adlandırıldığı bölge iyonlaşmış hidrojen gazı açısından zengindir. Gerçekte kırmızı renkte görülen bulutsu, görünür ışıkla kızılötesi görüntülerin filtre edilmesiyle yeşil renkte görülmektedir. Bu bölgeler çevrelerindeki iyonlaşmış gaza güçlü morötesi ışıma yayan yeni yıldızlar barındırır. Yeni doğan yıldızlar ve bunların iyonlaşma sürecini izleyen yıldız rüzgarları gerisinde Ülker gibi yıldız kümeleri bırakarak bulutları iterler. Dünya'dan 170 000 ışık yılı uzaklıktaki komşu gökada Büyük Macellan Bulutu'nda yer alan Tarantula bulutsusu, yerel küme içinde bilinen en parlak bulutsudur. İçinde iki parlak yıldız kümesi ve sayısız bulut kümeleri içeren bölge yerel kümenin bilinen en büyük (650 ışık yılı) yıldız oluşum bölgesidir. Hubble'ın bu görüntüsü bulutsunun büyük bir kısmını gösteriyor. Tarantula Bulutsusu'nun merkezinde nispeten daha genç ve çok parlak bir küme bulunur. Küme bu görüntünün görüş alanı dışında kalmasına karşılık görülen parlaklığın ve enerjinin büyük bir kısmı bu kümeden gelmektedir. Bulutsu Dünya'dan 1000 ışık yılı uzaklıkta yer alsaydı, gönderdiği ışık nedeniyle, gölge bir yer bulmak zor olurdu. Tarantula Bulutsusu çıplak gözle fark edilebilen 1987A süpernovasına ev sahipliği yapmıştır.


Hubble Uzay Teleskopu 3 Haziran'da Jüpiter'de görülen sıra dışı parlamanın nedenini buldu. Parlamanın nedeni Jüpiter'in üst atmosferindeki bulutlarda yanan dev bir meteor. Boş uzaydan Jüpiter'e ne olduğunu anlayamadan düşen meteor daha atmosferin üst katmanlarındaki bulutlarla çarpışır çarpışmaz alev aldı. Jüpiter'de bu tür çarpışmalara daha önce de rastlanmıştı. Gökbilimciler Dünya'dan 640 milyon km uzaklıkta açığa çıkan enerjinin görülebilmesi için yeterince parlak olması gerektiğini vurguluyor. Ama bu çarpışmanın gezegen atmosferinin ne kadar derinlerine kadar işlediği bilinmiyor. Çarpışma bölgesinde sürekli bir kara göz deseni aranmıştır. Hubble'ın Geniş Alan Kamerası-3 ile aranan bu iz bulundu. Görüntüler 7 Haziran tarihinde alındı üç gün süren parlamaların ardından Jüpiter'in bulutlarında enkaza ilişkin işaretler kayboldu. Bu da nesnenin bulutların arkasında alçalıp patlamadığını gösteriyor. Kolorado'daki Uzay Bilimleri Enstitüsü'nden Heidi Hamel: Eğer bu gerçekleşseydi bulutlardan aşağı yağmur gibi enkaz parçacıkları yağar ve biz de gerek morötesi gerekse görünür bölgede alınan görüntülerde patlama izini görürdük. Tam tersine biz bir patlamayı andıran bir işaret ya da bir ateş topu olduğunu düşündüren bir iz görmedik diyor. Koyu lekeler ilk kez 1994'de Jüpiter'e bir kuyrukluyıldız çarptığında görülmüştü. Benzer bir olay geçtiğimiz yıl Temmuz ayında asteroit olduğu düşünülen bir nesnenin dev gezegene çarpmasıyla belirdi. Son görülen şanssız nesnenin ise öncekiyle aynı boyutlarda olduğu düşünülüyor. Gezegene düşen nesnenin bir meteor olduğunu Hubble doğruladı. 2010 çarpışmasında ne bir patlama ne de bir dağılma görmememizin nedeni budur diyor Hammel. Avustralyalı amatör gökbilimci Antohny Wesley 3 Haziran günü parlamayı gördü. Teleskopu'ndan gelen görüntüyü izliyordu. Aynı şekilde eş zamanlı olarak Filipiler'den amatör gökbilimci Chris Go'da Jüpiter'i izlemekteydi. Jüpiter görüntülerinde görülen parlama dünyaya düşen meteorların parlama süresi kadar, 2 saniye sürdü. Gezegenin atmosferine büyük hızla giren meteorlar, atmosferdeki gazların etkisiyle yüksek sıcaklıklara kadar ısınır ve alev alır. Alev alan meteor parçalara ayrılarak birkaç saniye içinde gözden kaybolur. Gökbilimciler dev gezegen Jüpiter'de bu tür çarpışmaların en az haftada birkaç kez tekrar ettiğini ancak bizim ancak büyük olayları olanları gördüğümüze inanıyor. Bir süre önce Jüpiter'in atmosfer şeritlerinden birinin ortadan kaybolması üzerine Hubble gözlerini bu gezegene dikmişti. Hubble görüntülerinde daha yüksekteki beyaz amonyak buz kristali bulutlarının, alçaktaki koyu renkli bulut kuşaklarını gizlediği görülüyor. Hammel konuya esprili bir açıdan bakıyor: Jüpiter'in Güney Ekvator Kuşağı için hava durumu: amonyak yüklü bulutlarla kaplı. Ekip bu amonyak bulutlarının geçmişte olduğu gibi kısa sürede temizleneceği düşüncesini paylaşıyor. Zaten Hubble'da amonyak bulutlarının yavaşça çekilmeye başladığını gözledi. Bölgeden alınan görüntülerde koyu renkli noktaların ortaya çıktığı görülmüş. Tıpkı 1970'lerde olduğu gibi kaybolan kuşak tekrar yerini alacak gibi görünüyor. Kaynak: Hubble Site


Gökbilimciler Hubble Uzay Teleskopu yardımıyla Güneş Sistemi'nin en büyük gezegeni Jüpiter'in kutuplarında oluşan muhteşem ışık gösterilerini izliyor. Bu gözlem programı dev gezegene varmak üzere olan NASA'nın Juno aracı ölçümlerine katkı sağlamak için planlanmıştır. Jüpiter, Büyük Kırmızı Leke adlı renkli dev fırtınasıyla ünlüdür. Gökbilimciler şimdi Hubble'ın morötesi yeteneklerini kullanarak bu gezegenin başka bir güzelliği üzerinde duruyor. Yeni gözlemler kuzey ışıkları olarak bilinen olağanüstü parlak ışık oyunlarını kapsıyor . Yüksek enerjili parçacıklar manyetik kutuplardan gezegene sokulmasıyla gaz atomlarına çarparlar. Bu da kutuplarda ışık oyunlarına neden olur. Güneş'ten püskürtülen yüklü parçacıkların farklı şartlarda Jüpiter'e sokulması ile kuzey ışıkların bileşenleri arasındaki ilişki araştırma nedenidir. NASA'nın Juno aracı Temmuz ayının başlarında gezegen yörüngesine girecek. Juno, güneş rüzgarı etkilerini şu sıralar güçlü bir şekilde hisseden gezegendeki kuzey ışıklarının ölçülmesi için harika bir zamanda Jüpiter ile buluşacak . Leicester Üniversitesi'nden Jonathan Nichols: Bunlar şimdiye kadar gördüğüm en dikkat çekici ve en aktif kuzey ışıklarıdır. Neredeyse bir havai fişek gösterisi izliyor gibiyiz diyor. Hubble kuzey ışıklarındaki değişimleri gözlemek için bir ay boyunca Jüpiter'i izledi. Dünya'dan daha büyük bir alanı kaplayan kuzey ışıklarına ait bir yığın görüntü kullanılarak bir video yapılması bile mümkün. Jüpiter'in kuzey ışıkları Dünya'dakilere göre sadece büyük değil, aynı zamanda yüzlerce kez daha enerjiktir. Dünya'daki en yoğun kuzey ışıkları yüklü parçacıkların atmosferin üst katmanındaki gazlarla çarpışmasıyla kırmızı, mor ve yeşil renkli ışıklar doğar. Jüpiter'de de benzer durum vardır. Gaz devi güçlü manyetik alanı nedeniyle daha fazla parçacığı kutuplara yönlendirir. Öyle ki, gezegene yakın yörüngede dolanan Io'daki volkan patlamaları sırasında güneş rüzgarı içindeki yüklü bu parçacıklarda uzaya atılır. Hubble ve Juno ile birlikte yapılacak gözlemler Güneş ve diğer kaynaklardan kaynaklanan kuzey ışıklarının nasıl etkilendiğini anlamaya yardımcı olacaktır. Hubble gözlemleri devam etmesine karşılık alınan verilerin analizi birkaç ay daha sürecektir. Çalışma sırasında elde edilen ilk video ve fotoğraflar Jüpiter'in güzel kuzey ışıklarını göstermektedir. Notlar Jüpiter'deki kuzey ışıkları ilk kez Gezgin 1 (Voyager 1) uzay aracı tarafından 1979'da keşfedildi. Jüpiter'in kuzey ışıkları görünür ışık altında kutba geçirilmiş bir yüzük izlenimi verse de morötesi görüntüler tüm güzelliğini ortaya çıkarmıştır. Gökbilimciler bu ışıkları ilk kez Hubble ile gözlemiyor. Cassini uzay aracı 2000 yılında Satürn'e doğru yol alırken Jüpiter'e en yakın konumdan geçtiği sırada Hubble ile işbirliği yapıp kuzey ışıklarını gözlemişti. Bunun ardından geçtiğimiz yıl Pluto yakınından geçen Yeni Ufuklar aracı 2007'de Jüpiter'in kuzey ışıklarını görüntülemişti. 3 Yorumlar sonsuz boşlukta bu kadar gizamli jupiter uzayınn bu kadar uzak noktasında dev gaz gezegeninde izlemesi HEYECAN VERİCİ YENİ BİLGİLERİ BEKLİYORUM teşekkürler bilgileriniz için


NASA'nın Hubble Uzay Teleskopu kısa süreli gama ışın patlamalarının bir çift nötron yıldızının ya da biri nötron yıldızı diğeri karadelik olan iki süper yoğun ve küçük çiftin birleşmesiyle tetiklendiğine yönelik güçlü kanıtlar elde etti. Hubble'ın yakın kızılötesi gözlemleri ile elde edilen kesin kanıtlar kısa süreli gama ışını patlamaları sonrasında belirdi. Birleşme sonrasında görülen kısa süreli GRB patlaması beraberinde yeni bir tür olan kilonovayı getirir. Bir kilonova bir beyaz cücenin patlamasına neden olan novadan 1000 kat daha parlaktır. Yine de böylesi bir patlama büyük bir yıldızın süpernova patlamasıyla görülen parlaklığın 1/100'ü ile 1/10'u kadardır. Uzayda rastgele yönlere dağılan gama ışını patlamaları, yüksek enerjili ışıma olarak yanıp sönmektedir. Kısa süreli patlamaların çoğu ancak birkaç saniye görünür olabilirken bazıları birkaç saat bazıları ise gün boyunca sürer ve yakın-kızılötesi ışık altında soluk bir kızarıklık oluştururlar. Gökbilimciler uzak gökadalardaki bu soluk GRB'leri görmekte zorluk çeker. Kısa süreli GRB'ler bir sırdır. Buna ilişkin en gözde kuram iki yoğun cismin uzaya yoğun enerji aktarmasıdır. Ama buna ait kesin bir kanıt şimdiye kadar elde edilememişti. İngiltere Leicester Üniversitesi'nden Nial Tanvir liderliğindeki bir araştırma ekibi yakın kızılötesi ışık altındaki kısa süreli patlamayı incelemek için Hubble'ı kullandı. Gözlemler bir kilonova patlaması sonrasında görülen soluk ışığı ortaya çıkardı. Bu gözlem kısa gama ışını patlamalarının kökeni gizemini çözmektedir. Grubumuzdaki birçok gökbilimcinin içinde yer aldığı bir çalışmayla uzun süreli gama ışını patlamalarının son derece büyük kütleli yıldızların çökmesiyle üretildiğine ilişkin kanıt daha önce sağlanmıştı. Ancak yoğun cisimlerin birleşmesiyle oluştuğuna yönelik kanıtlar zayıftı. Elde ettiğimiz kanıtlar iki senaryoyu da destekler görünmektedir diyor Tanvir. Astrofizikçiler ikili sistemde sarmal bir yörünge izleyen süper-yoğun nötron yıldızı çiftlerinin kısa süreli GRB'ler oluşturduğunu tahmin ediyor. Uzay-zamanı bir kumaş gibi eğen sistemin ışıması küçük dalgalanmalarla yayılmaktadır. Dalgalar şeklinde yayılan enerjiye birbirine çok yakın dolanan iki cisim neden olur. İki cismin birleşmesiyle milisaniye süresnce yüksek radyoaktif madde dışarı çıkar. Bu madde ısınır ve hafif bir patlamayla genişler. Bu güçlü kilonova patlamasının yaydığı görünür ve yakın-kızılötesi ışımayı Güneş her birkaç yılda saniyeler mertebesinde yayar. Bir kilonovanın ki ise yaklaşık bir hafta sürer. Çalışma ekibinden Berkeley Üniversitesi ve Lawrence Berkeley Ulusal Laboratuvarı'ndan Jennifer Barnes ve Daniel Kasen kilonovaların nasıl görünmesi gerektiğini belirlemek için yeni hesaplamalar yaptı. Sıcak plazma birkaç gün içinde yakın-kızılötesinde ışıma yaparken kilonovanın aynı zamanda görünür ışığı engelleyecek şekilde hareket etmesi gerektiğini öngördü. NASA'nın Swift Uzay Teleskopu 3 Haziran'da yaklaşık 4 milyar ışık yılı uzaklıktaki bir gökadada GRB 130603B adlı son derece parlak bir gama ışını patlaması kaydetti. Böylece beklenen fırsat gelmiş oldu. İlk patlama sonrası görülen gama ışınları saniyenin onda biri kadar sürerken sonraki kilonova parlaması yaklaşık 100 milyar kat daha parlak oldu. Herschel Teleskopu ve Kanarya Adaları'ndaki Gran Teleskopu ile tespit edilen soluk görünür ışıkla uzaklık belirlendi. Barne ve Kasen'in kuramını Hubble yardımıyla yakın-kızılötesi ışıkla test etmek için kullanabilirdik diyor Tanvir. Hesaplamalar ilk patlamanın ardından yakın-kızılötesi ışımanın, 3 ile 11 gün süreyle devam edeceğini gösteriyordu. Araştırmacılar bu nedenle Hubble'ın Geniş Alan Kamerası 3'den yardım istedi. 12-13 Haziran'da Huble, patlama noktasında soluk kırmızı bir cisim keşfetti. Bağımsız başka bir çalışmayla da bu tespit doğrulandı. Sonraki 3 hafta boyunca Hubble uzaktaki soluk ışığın ateş topu şeklinde bir patlama sonucunda oluştuğuna yönelik sağlam kanıtlar getirdi. Baltimore Uzay Teleskopu Bilim Enstitüsü'nden Andrew Fruchter: Daha önce gökbilimciler gerçek bir gama ışınını büyük ölçüde görünür ışıktaki kısa süreli patlamalara bakarak çözmeye çalışırdı. Ama bir haftadan kısa süren gama ışını patlamasının yakın-kızılötesi ve görünür ışık görüntülerinin karşılaştırılmasıyla, kilonovaların kızılötesi ışıma yayacağını söyleyen kuramı destekler nitelikte verilere kavuştuk. Gördüğümüz tam da buydu diyor. Kısa GRB'lerin doğasını onaylayan buluşun iki önemli etkisi oldu. İlki evrendeki altın ve platin gibi ağır elementlerin var olması bilmecesidir. Kilonovalar onlarca gezegen ve yıldızın gelecek nesillere taşınan ögeleri olduğundan, yapılarındaki bu ağır elementleri bolca uzaya püskürttükleri tahmin ediliyor. İkincisi de yoğun cisimlerin birleşmesiyle Albert Einstein tarafından öne sürülen kütleçekimi dalgaları yayması beklentisidir. Henüz kütleçekim dalgaları tespit edilemedi ancak geliştirilmekte olan yeni araçlarla birkaç yıl içinde ilk keşifler yapılabilir. Kilonova avcılığı gökbilimciler için bunları birbirine bağlaması nedeniyle önem taşımaktadır diyor Tanvir. 1 Yorum kilonava kavramını yeni öğrenmiş oldum....gerçekten çok güzel bir makale ellerinize sağlık astronomidiyari.....