NASA'nın Yıldıztozu aracının görevi bitti. Araç son olarak 24 Mart'ta Dünya'ya son bilgileri iletti. Araç 14 Şubat günü Tempel-1 kuyrukluyıldızının yakınından geçmişti. Araç son olarak çeşitli manevralar yaparak bu manevralar sırasında ne kadar yakıt harcadığını bildirdi. NASA'nın Jet İticileri Laboratuarı'ndan Yıldıztozu görevi başkanı Tim Larson: 1999'yılında göreve başlayan Yıldıztozu bugüne kadar Güneş Sistemi hakkında yeni bilgiler edinmemizi sağladı. Aracın ilettiği son bilgiler gelecekte yapılabilecek uzun uzay görevlerinde kullanılabilecek diyor. 312 milyon km uzaklıktaki aracın yakıtı tükenene kadar manevra yaptırılarak yakıt ölçümleri sınandı. Bu veriler yeni roket tasarımlarında daha az yakıt yakmak için kullanılacak. JPL'den Stardust-NExT programı yöneticisi Allan Cheuvront: Yıldıztozu'nun motorları 146 saniye boyunca ateşlendi. Elde ettiğimiz verilerle gelecekte daha az yakıtla daha uzun mesafeler gidebilecek araçlar tasarlanacak diyor. 7 Şubat 1999'da fırlatılan Tıldıztozu, Ocak 2006'da asıl görevini tamamlamıştı. Araç 'Annefrank' adlı bir asteroitin yakınından geçmiş, Wild 2 kuyrukluyıldızının bıraktığı parçalardan örnekler toplamıştı. Bu örneklerin bulunduğu kapsülü Dünya'ya bırakmak için geri dönmüştü. Araca ek olarak Tempel-1 kuyrukluyıldızına Sevgililer Günü'nde buluşma görevi verilmişti. Araç toplamda 5,69 milyar km yol aldı. Artık boş yakıt tankıyla uzayda tek başına kaldı.


Standartın dışına çıkan bir cismi gözlemek ya da keşfetmek ses getirir. En büyük, en küçük, en sıcak, en soğuk vb özelliklere sahip bir gökcismi her zaman dikkat çeker. Yeni keşif de böyle sıra dışı bir durumla ilgili. Bir çift yıldız çevresinde dolanan gezegen keşfetmek sıra dışı bir olaydır. Hele bir de o gezegen çift yıldızlı gezegenler içinde şimdiye kadar keşfedilenlerin en büyüğü olursa... İşte tüm dikkatleri şimdi üzerine topladın Kepler-1647b... Gözlerinizi Kuğu takımyıldızı yönündeki bir çift yıldıza çevirin ve buradaki büyük bir gezegen hayal edin. Ne denli büyük olursa olsun başka bir yıldızın çevresinde dolanan bir gezegeni çıplak gözle göremezsiniz. Şimdiye kadar keşfedilmiş çift yıldızlı en büyük gezegen olma unvanını elde eden Kepler- 1647b, NASA'nın Kepler Uzay Teleskopu verileriyle keşfedildi. Hemen hemen Dünya ile benzer yaşta yani 4,4 milyar yıl yaşında olan Kepler-1647b, 3700 ışık yılı uzaktadır. Çevresinde dolandığı yıldızı bizimkinden biraz daha büyük, diğer yıldızı ise daha küçüktür. Geçiş yöntemiyle tespit edilen gezegen neredeyse Jüpiter kütlesinde ve çapındadır. İki yıldızlı yörüngesi olan gezegenler ünlü Yıldız Savaşları filmindeki kahraman Luke Skywalker'ın Tatooine gezegenini akla getirir. Kepler verilerini inceleyen gökbilimciler bir gezegen yıldızının önünden geçerken algılanan yıldızın ışığındaki küçük azalmayı tarayarak sonuca ulaşmaya çalışır (Bu azalma miktarı en fazla binde 2 seviyesindedir). San Diego State Üniversitesi'nden gökbilimci William Welsh: Tek yıldızların çevresindeki gezegenleri bulmak çok daha zordur. Çünkü geçiş zamanları düzenli değildir, süresi ve hatta yıldıza olan uzaklığına bağlı olarak derinliği değişebilir diyor. SDSU'dan gökbilimci Jerome Orosz: Büyük gezegenlerin yörünge dönemleri de uzun olur, küçüklerin ise daha kısa. Bu nedenle kısa yörüngeye sahip büyük gezegenleri keşfetmek daha kolaydır diyor. Gezegen ana yıldızı çevresindeki yörünge dönemi 1107 gün (yaklaşık 3 yıl) olarak hesaplandı. Gezegenin yörünge eğimi başka bir gezegenin varlığını da işaret etmektedir. Üstelik bu olası gezegenin yıldızın yaşam alanı içinde olması gerekiyor. Kepler-1647b Jüpiter gibi gaz devi olduğundan yaşam için uygun yerlerden değildir. Buna karşılık eğer uyduları varsa yaşamı destekliyor olabilir.


ESO'nun Çok Büyük Teleskop'unu kullanan gökbilimciler erken evrende gizlenen kozmik canavarı ortaya çıkardı ESO'nun Çok Büyük teleskopu üzerindeki VIMOS aygıtını kullanan uluslararası bir gökbilimciler ekibi erken evrendeki devasa bir yapıyı gözler önüne serdi. Bu gökada öncül-süper kümesi takma isim olarak Hyperion verildi yeni gerçekleştirilen ölçümlerle ve arşiv verilerinin karmaşık inceleme süresinden sonra ortaya çıkarıldı. Bu şimdiye dek bu kadar uzak geçmişte ve uzaklıkta bulunan kütle ve boyutları bakımından en büyük yapıdır büyük patlamadan yaklaşık 2 milyar yıl sonra. Bologna Ulusal Astrofizik Enstitüsünden Olga Cucciati liderliğindeki gökbilimciler ekibi ESO'nun Çok Büyük teleskopu üzerindeki VIMOS aygıtını kullanarak Büyük Patlamadan sadece 2.3 milyar yıl sonra, evrenin erken dönemlerinde oluşan dev gökadalar öncül-süperkümesini tespit etmeye çalıştılar. Araştırmacıların Hyperion takma adını verdikleri bu yapı evrenin oluşumunda bu kadar erken bir zamanda bulunan şimdiye kadarki en büyük boyutlu ve kütleli yapıdır . Öncül-süper kümenin devasa kütlesinin bir milyar Güneş kütlesinden fazla olduğu hesaplandı. Bu miktarda bir kütle günümüz evrenindeki en büyük yapılarınkine benzer olup, böyle büyük kütleli bir nesneyi evrenin erken dönemlerinde bulmak gökbilimciler için şaşkınlık yarattı. İlk kez bu derecede büyük bir yapıya bu şekilde yüksek bir kırmızıya kayma oranında rastlanıyor, Büyük Patlama'dan sadece 2 milyar yıl sonrasında, diye açıklıyor keşif makalesinin ilk yazarı Olga Cucciati . Normalde bu tür yapılar daha düşük kırmızıya kayma değerlerine sahiptir, yani evrenin buna benzer yapıları oluşturabilmesi için daha fazla zamana ihtiyacı vardır. Görece genç bir evrende bu kadar evrimleşmeyi başarmış bir nesne görmek gerçekten şaşırtıcıydı! Altılık takımyıldızı doğrultusundaki COSMOS alanında bulunan Hyperion, Olivier Le Fevre liderliğinde, VIMOS aygıtı ile gerçekleştirilen Ultra-derin Alan Tarama verilerinin analizi ile ortaya çıkarıldı. VIMOS Ultra-Derin Alan Taraması ile uzak evrendeki 10 000'den fazla gökadanın 3-boyutlu dağılımı ortaya çıkarıldı. Farklı bir yapıya sahip olsa da, ekip Hyperion'un oldukça karmaşık görülen birbirlerine ipliksi yapılarla bağlı en az 7 yüksek yoğunluklu gökadalar bölgesi içerdiğini, kütle olarak ise yakın süper-kümelerle karşılaştırılabilir oranda olduğunu ortaya çıkardı. Dünya'ya yakın olan süper-kümeler çok daha kümelenmiş kütle dağılımına ve daha belirgin yapısal özelliklere sahiptir, diye açıklıyor ekip üyesi, Davis, Kaliforniya Üniversitesi ve LAM'den gökbilimci Brian Lemaux. Ancak Hyperion'da kütle birbirine bağlı bir dizi küre içinde, çok daha düzgün bir dağılım sergilemektedir. Bu karşıtlık büyük olasılıkla yakın süper-kümelerin sahip oldukları maddeyi daha yoğun bölgelerde toplaması için milyarlarca yıllık kütleçekim etkisi altında kalmalarından dolayıdır çok daha genç olan Hyperion çok daha kısa bir sürede gerçekleşen bir süreç. Evrenin erken dönemlerindeki boyutlarına bakarak Hyperion'un Sloan Büyük Duvarı ya da kendi gökadamız Samanyolu'nu da içeren Virgo Süper kümesini meydana getiren süper kümeler gibi yerel evrendeki uçsuz bucaksız yapılara dönüşmesi bekleniyor. Hyperion'u anlamak ve benzer yeni yapılarla ne kadar benzediğini bulmak evrenin geçmişte nasıl geliştiği ve gelecekte nasıl evrimleşeceği konularında bize yeni bakış açıları sağlayacak ve süper-küme oluşumları hakkındaki modelleri zorlama fırsatı sunacak, diyor son olarak Cucciati. Bu kozmik canavarları ortaya çıkarmak büyük-ölçekli yapıların tarihini anlamaya yardımcı olacak. Notlar Hyperion takma adı öncül-süper kümenin kütlesi boyutlarından dolayı Yunan mitolojisindeki Titan isminden alınmıştır. Bu mitolojik isimlendirme daha önce Hyperion içinde keşfedilen öncül-kümenin Colossus olarak adlandırılmasından gelmiştir. Hyperion'daki tekil yüksek yoğunluklu bölgeler Theia, Eos, Selene ve Helios gibi isimler almıştır, sonuncusu eski Rodos Heykeli'ni andırmaktadır. Hyperion'un bilimsel gösterimdeki 1015 bir milyon kere milyar güneş kütlesi devasadır. Dünya'ya aşırı uzak gökadalardan ulaşan ışık uzunca bir süre yol alarak bize ulaşır ve evrenin erken dönemlerinden bilgiler taşır. Işığın bu dalgaboyu uzayda yol aldıkça evrenin genişlemesi dolayısıyla uzatılır ve kozmolojik kırmızıya-kayma denilen bir etkiye uğrar. Daha da uzaktaki daha yaşlı yıldızların daha büyük kırmızıya kayma değerleri vardır bu da gökbilimcilerin kırmızıya kayma değerlerini yaş bilgisi olarak kullanmalarını sağlar. Hyperion'un kırmızıya kayma değeri 2.45 olup, bunun anlamı gökbilimcilerin bu öncül-süperkümeyi Büyük Patlamadan 2.3 milyar yıl sonrasındayken gözledikleridir. Arif Solmaz, Çağ Üniversitesi Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi, Mersin


Yeni ESO gözlemleri şu ana kadarki en güçlü kuasar madde çıkışını ortaya çıkardı Gökbilimciler ESO'nun Çok Büyük Teleskopu VLT'yi kullanarak, şimdiye kadar gözlenenlerden en az beş kat daha güçlü madde çıkışı gösteren bir kuasar keşfettiler. Kuasarlar, süper kütleli karadeliklerden gücünü alan son derece parlak gökada merkezleridir. Bunların pek çoğu muazzam miktarlarda maddeyi bulundukları gökadaya püskürtürler ve bu madde çıkışları gökadaların evriminde anahtar bir rol oynar. Şimdiye kadar gözlenen kuasar madde çıkışları ise kuramcılar tarafından öngörüldüğü kadar güçlü değildi. Kuasarlar, uzak gökadaların büyük karadeliklerden gücünü alan çok parlak merkezleridir. Yeni çalışma, bu enerjik kaynaklardan biri olan SDSS J1106+1939'un ESO'nun Şili'deki Paranal Gözlemevi'nde bulunan VLT üzerindeki X-shooter aleti kullanılarak gerçekleştirilen detaylı incelemesini içermektedir . Her ne kadar karadelikler, çevrelerindeki maddeyi çekmeleriyle ünlenmiş olsalar da; pek çok kuasar çevresindeki maddenin bir kısmını ivmelendirip dışarı doğru yüksek hızlarla fırlatır. Şimdiye kadar bilinen en enerjik kuasar madde çıkışını keşfettik. Bu muazzam madde çıkışıyla taşınan enerji oranı Güneş'in ışıma gücünün en az iki milyon kere milyon katına eşdeğer. Bu da yaklaşık olarak Samanyolu Gökadası'nın toplam ışıma gücünun 100 katına karşılık gelmekte yani bu gerçekten devasa bir madde çıkışı., diye konuşan ekibin lideri Nahum Arav , sözlerini ilk kez bir kuasar madde çıkışının, kuramsal olarak öngörülen çok yüksek enerjilere sahip olduğu gözlendi diyerek tamamladı. Pek çok kuramsal benzetime göre bu madde çıkışlarının gökadalar üzerindeki etkisi, gökada kütlelerinin gökada merkezlerindeki karadelik kütleleriyle nasıl ilişkili olabileceği ve neden Evren'de az miktarda büyük gökadanın var olduğu gibi modern evrenbilim gizemlerinin çoğuna cevaplar verebilir. Yine de şimdiye kadar kuasarların bu tür etkilere sebep olacak kadar güçlü madde çıkışları oluşturabileceğine dair bir belirsizlik söz konusuydu . Yeni keşfedilen madde çıkışı, SDSS J1106+1939 kuasarının merkezindeki süper kütleli karadeliğin yaklaşık 1000 ışık yılı uzağında bulunuyor. Bu madde çıkışı, daha öncekilerin en güçlüsünden en az beş kat daha güçlü . Ekibin analizine göre yılda kütlesi Güneş'in kütlesinin yaklaşık 400 katı kadar olan madde kuasardan saniyede 8000 km'lik hızlarla çıkmakta. VLT'nin X-shooter tayfçekeri olmadan böyle bir keşif yapmamızı sağlayan yüksek nitelikte veriyi elde edemezdik, diyen yeni makalenin ilk yazarı Benoit Borguet sözlerini Kuasar çevresindeki bölgeyi bu kadar detaylı olarak ilk kez inceleyebildik, diyerek sürdürdü. Ekip, SDSS J1106+1939 kaynağının yanı sıra başka bir kuasar daha gözledi ve iki kaynağın da güçlü madde çıkışlarına sahip olduğunu buldu. Bunlar çok rastlanan ama daha önce az çalışılmış bir kuasar sınıfının örnekleri olduğu için , elde edilen sonuçların Evren'deki parlak pek çok kuasar için de geçerli olduğu düşünülebilir. Borguet ve ekibi şu anda bu kuasarlara benzer bir düzine daha kuasarı durumun böyle olup olmadığını anlamak için incelemekteler. Nahum Arav, Buna benzer bir şeyi on yıla yakın bir süredir arıyorum, dedi ve şöyle ekledi: Yani öngörülmüş olan bu devasa madde çıkışlarından birini en sonunda keşfetmek çok heyecan verici! Notlar Ekip, SDSS J1106+1939 ve J1512+1119 kaynaklarını Nisan 2011 ve Mart 2012'de ESO'nun VLT'sine iliştirilmiş X-shooter tayfçeker aletiyle gözledi. Işığı bileşen renklerine ayırıp meydana getirilen tayfı detaylı olarak inceleyen gökbilimciler, kuasar yakınlarındaki maddenin hızı ve diğer özellikleri hakkında bilgi sahibi olabildiler. SDSS J1106+1939'un gözlenen güçlü madde çıkışı, tipik olarak kuasarın ışıma gücünün kabaca %5'i kadar mekanik güç gerektiren aktif gökada geribesleme süreçleri açısından önemli bir role sahip olmasına yetecek kinetik enerjiyi taşımaktadır. Kütle çıkışı tarafından taşınan kinetik enerji oranı, kinetik ışıma gücü olarak tanımlanır. SDSS J1106+1939, kinetik ışıma gücü en az 1046 erg s 1 olan bir madde çıkışına sahiptir. Madde çıkışıyla merkezdeki kuasar arasındaki mesafe (300 8000 ışık yılı) beklenenden daha büyüktür ki bu da gözlediğimiz madde çıkışlarının maddenin ilk ivmelendiği bölgeden (0.03 0.4 ışık yılı) çok uzakta olduğuna bir işarettir. Kalın Soğurma Çizgisine Sahip Kuasar olarak bilinen bir sınıf. ESO-Türkiye


Dramatik yıldız oluşumunun karadelikler tarafından sona erdirilmesi APEX teleskobunu kullanarak, bir astronomlar ekibi şimdiye kadarki erken Evren'deki en güçlü yıldız oluşum patlamaları ile bugüne kadar ki bulunan en kütleli galaksiler arasındaki bağı buldular. Galaksiler, erken Evren'deki dramatik yıldız patlamalarıyla çiçek açan, onları günümüzdeki yaşlanan galaksiler olarak kütleli fakat pasif bırakan, yıldızların doğumunun ani bir şekilde kesildiğini gördüler. Astronomlar yıldız patlamalarının ani sonunun muhtemel suçlusuna da sahipler : süper kütleli kara deliklerin ortaya çıkması. Astronomlar parlak uzak galaksilerin kümelere ya da gruplar halinde beraberce gözlemlenmelerinin nedenini öğrenmek için ESO'nun işlettiği 12-metrelik Atacama Yol bulucu Deneyi teleskobu üzerinde yer alan LABOCA kamerasından gözlemleri, ESO'ya ait Çok Büyük Teleskop, NASA'ya ait Spitzer Uzay Teleskobu ve diğerlerinden elde edilenler ile birleştirdiler Galaksiler birbirine daha yakın kümelendikçe, karanlık madde galaksinin kütlesinin büyük bir kısmını oluşturan görünmeyen madde halesi daha da kütleleşir. Yeni sonuçlar bu tip galaksiler için şu ana kadar yapılmış olan en doğru kümeleme ölçümleridir. Galaksiler o kadar uzaktırlar ki ışıklarının bize ulaşması yaklaşık olarak on milyar yıl almaktadır, bu yüzden biz onların on milyar yıl önceki hallerini görüyoruz . Bu erken Evren'in anlık karelerinde, galaksiler yıldız patlaması olarak adlandırılan bilinen en yoğun tipte yıldız oluşumu aktivitesini geçirmektedirler. Galaksiler etrafındaki karanlık madde halelerinin kütleleri ölçülürek, ve bu halelerin zaman içerisinde nasıl büyüdüklerini incelemek için bilgisayar simulasyonlarını kullanarak, astronomlar erken kozmostan olan bu uzak yıldız patlaması galaksilerinin neticede dev eliptik galaksiler bugünkü Evren'deki en kütleli galaksiler olduklarını buldular. Bu erken Evren'deki en enerjik yıldız patlaması galaksiler ile günümüzdeki en kütleli galaksiler arasında bu açık bağı gösterebilmemizin ilk seferidir., diye açıklıyor Ryan Hickox , takımın baş bilim adamı. Daha da ötesi, yeni gözlemler işaret etmektedir ki uzak galaksilerdeki parlak yıldız patlamaları kabaca 100 milyon ışık yılı kozmolojik terimlerde uzaklıkta yer almaktadırlar, ama bu kısa zamanda galaksideki yıldızların sayısını ikiye katlayabiliyorlar. Bu hızlı büyümenin ani sonu astronomların henüz tam olarak anlayamadğı galaksiler hikayesinde bir başka bölümdür. Kütleli eliptik galaksilerin yıldız üretmeyi uzun bir zaman önce aniden bıraktığını ve şimdi pasif durumda oldukalarını biliyoruz. Ve bilim insanları bir galaksinin tamamıyla yıldızpatlamasını kapatacak kadar kuvvetli neyin olabileceğini merak edioyrlar, diyor Julie Wardlow , bir takım üyesi. Takımın sonuçları kabul edilebilir bir açıklama sağlıyor: kozmos tarihinin bir bölümünde, yıldız patlaması galaksileri kuasarlara çok benzer bir şekilde kümelenmişlerdir ki bu onların aynı karanlık madde halesi içinde bulundukları gösteriyor. Kuasarlar Evren'deki en enerjik nesneler merkezlerindeki süper kütleli kara delik ler tarafınan güçlendirilmiş yoğun radyason yayan galaktik fenerler arasındadırlar. Yoğun yıldız patlamasının aynı zamanda kara delik içine çok büyük miktarlarda maddeyi bırakarak kuasarı güçlendirdiğini öneren bir oluşum delili vardır. Kuasarlar devamında galaksinin geriye kalan gazını yeni yıldızlar için ham madde dışarıya doğru püskürttüğüne inanılan güçlü yıldız patlaması enerjisini yayar ve bu etkili bir şekilde yıldız oluşumu sürecini kapatır. Kısacası, galaksilerin yoğun yıldız oluşumunun ihtişamlı günlerinin aynı zamanda merkezlerinde yer almakta olan ve hızlı bir şekilde dışarıya üfleyen ve yıldız oluşturma bulutlarını yok eden devasa kara delikleri besleyerek kıyametine neden olmaktadır, diye açıklıyor David Alexander , onların bir üyesi. Notlar 12 metre çaplı APEX teleskobu Şili And'ları yamaçlarındaki Chajnantor platosunda yer almaktadır. APEX ALMA, Atacama Büyük Milimetre/milimetrealtı Dizisi, için ESO ve onun uluslararası ortaklarıyla, Chajnantor platosunda yer alan yenilikçi bir teleskobu inşa etmekte ve yönetmektedir. APEX kendisi ALMA projesi için yapılmış tek bir prototip anten temellidir. İki teleskop birbirini tamamlayıcıdır: örneğin, APEX geniş gökyüzü alanları boyunca pek çok hedefi bulabilirken ALMA detaylıca inceleyebilir. APEX Max Planc Radyo Astronomi Enstitüsü , Onsala Uzay Gözlemevi ve ESO birlikteliğidir.. Bu uzak galaksiler milimetrealtı galaksileri olarak bilinmektedir. İçinde yoğun yıldız oluşumunun meydana geldiği uzak Evren'deki çok parlak galaksilerdir. Bu aşırı uzaklıktan dolayı yıldız ışığı tarafından ısıtılan toz parçacıklarından gelen kızılötesi ışığı daha uzun dalga boylarında kırmızıya kayar ve tozlu galaksiler bu sebepten ışığın milimetre altı dalga boylarında daha iyi gözlemlenirler. ESO-Türkçe


Avrupa Güney Gözlemevi'nin Çok Büyük Teleskobu çıplak gözle de görülebilen, ikili yıldız sistemi b Centauri etrafında dolanan gezegeni görüntüledi. Bu şimdiye kadar bulunan en sıcak ve en büyük kütleli gezegen barındıran yıldız sistemi olup gezegenin yörüngesi Jüpiter ile Güneş arasındaki uzaklığın 100 katı kadardır. Bazı gökbilimciler bu büyüklükte ve sıcaklıktaki yıldızların etrafında gezegenlerin bulunmadığına inanıyordu şimdiye kadar. b Centauri etrafında bir gezegen bulmak oldukça heyecan vericiydi, çünkü gezegen barındıran büyük kütleli yıldızlar hakkındaki resmi tümüyle değiştiriyor, diye açıklıyor bugün Nature'da yayımlanan yeni çalışmanın ilk yazarı, İsveç Stockholm Üniversitesi'nde gökbilimci Markus Janson. Yaklaşık 325 ışık-yılı uzaklıkta, Erboğa takım yıldızı doğrultusunda bulunan b Centauri ikili yıldız sistemi (HIP 71865 olarak da bilinir) olup, Güneş'in en az sekiz katı kütlesi ile etrafında bir gezegen dolandığı bilinen en büyük kütleli sistemdir. Şimdiye kadar Güneş'in kütlesinin üç katından daha büyük herhangi bir yıldızın etrafında gezegen bulunamamıştı. En büyük kütleli yıldızlar ayrıca çok sıcaktırlar ve bu sistemin de bir ayrıcalığı yok: B-türü denilen ana yıldız Güneş'in üç katı sıcaklığında. Bu şiddetli sıcaklık nedeniyle de büyük miktarda mor-ötesi ve X-ışın radyasyonu yaymaktadır. Bu türden bir yıldızın büyük kütlesi ve yaydığı ısının çevredeki gaz üzerine olan güçlü etkisi gezegen oluşumu için olumsuz bir faktördür. Özellikle yıldız daha da sıcak oldukça yaydığı yüksek enerjili ışıma miktarı artacak bu da çevresindeki maddenin daha hızlı bir şekilde buharlaşmasına yol açacaktır. B-türü yıldızlar genellikle oldukça yıkıcı ve tehlikeli ortamlar olarak düşünülür, bu nedenle çevrelerinde büyük gezegenlerin oluşmasının oldukça zor olduğu değerlendirilir, diyor Janson. Ancak yeni keşif gezegenlerin aslında böyle şiddetli yıldız sistemlerinde de oluşabileceğini gösteriyor. b Centauri'deki gezegen Güneş Sistemi ve Dünya üzerinde deneyimlediğimiz koşullardan tamamen farklı bir ortama sahip, diye açıklıyor Stockholm Üniversitesi'nden doktora öğrencisi eş-yazar Gayathri Viswanath. Aşırı ışınımın hakim olduğu bu zorlu ortamda her şey büyük ölçekli: yıldızlar daha büyük, gezegen daha büyük, uzaklıklar daha fazla. Aslına bakılırsa keşfedilen gezegen b Centauri b ya da b Centauri b'de aşırı özelliklere sahip. Jüpiter'den on kat daha büyük kütlesi onu şimdiye kadar bulunan en büyük kütleli gezegenlerden biri yapıyor. Dahası, yıldız sisteminin etrafındaki yörüngesi, şimdiye kadar keşfedilen en geniş yörünge olup, Jüpiter Güneş uzaklığının 100 katından fazladır. Merkezdeki yıldız çiftinden olan bu büyük uzaklık gezegenin hayatta kalması için önemli olabilir. Elde edilen sonuçlar ESO'nun Şili'deki VLT'si üzerinde bulunan sofistike SPHERE aygıtı ile mümkün olmuştur. SPHERE daha önce de Güneş dışındaki yıldızların etrafında dolanan birçok gezegeni görüntülemiş olup, bunlar arasında Güneş-benzeri bir yıldızın etrafındaki iki gezegenin ilk görüntüleri de bulunmaktadır. Bununla birlikte, bu gezegen ilk kez SPHERE tarafından gözlenmemiştir. Araştırmanın bir parçası gereği, b Centauri sisteminin arşiv verilerini inceleyen ekip gezegenin aslında 20 yıldan daha uzun bir süre önce ESO 3.6-metre teleskobu ile görüntülendiğini, ancak o zamanlar gezegen olarak tanımlanmadığını keşfetti. ESO'nun bu on yılın sonunda gözlemlerine başlayacak olan Aşırı Büyük Teleskobu ile VLT'ye yapılacak güncellemeler sayesinde gökbilimciler bu gezegenin oluşumu ve özellikleri hakkında daha fazla bilgiye ulaşabilecek. Nasıl oluştuğuna dair yapılacak çalışmalar ilgi çekici olacak, çünkü şu anda bir gizem olarak duruyor, diyor son olarak Janson. Arif Solmaz, Çağ Üniversitesi Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi, Mersin


Güneş Sisteminde şimdiye kadar bilinenler içinde en büyük kuyrukluyıldız keşfedilmiş olabilir. 23 Haziran'da keşfedilen ve normal bir kuyrukluyıldızdan 1000 kat daha kütleli olduğu düşünülen cisme C/2014 UN271 adı verildi. Gökbilimciler cismin tipik bir kuyrukluyıldızdan 10 kat daha geniş yani 100 ile 200 km arasında bir çapa sahip olduğunu tahmin ediyor. Cisim çok uzakta olduğundan bu tahmin oldukça kabadır. Cismin boyutu Güneş ışığını yansıtma oranına göre hesaplandı. Kuyrukluyıldız 2031'de gezegenimize en yakın konumda bulunacak ki bu konum bile bize oldukça uzakta olacak. İlk olarak Karanlık Enerji Araştırması verilerinde rastlanan simin şu an Uranüs-Güneş uzaklığında yani 20 astronomik birim uzaklıkta bulunuyor (1 astronomik birim Yer-Güneş arası uzaklıktır). Kuyrukluyıldızın parlaklığı şu an 20 kadir yöresinde (İnsan gözünün görebildiği en sönük cismin parlaklığı 6 kadir civarıdır). Yani amatör teleskoplarla görülmesine olanak yok. Kuyrukluyıldız 2031'de Yer'e en yakın konumda olacak. Cisim bu tarihte Satürn-Güneş uzaklığı, 11 astronomik birim kadar Yer'e yakın olacak. O zaman amatör gözlemciler çok büyük teleskoplarla cismi görüntüleyebilir. Kuyrukluyıldızın eldeki verileri cismin 40.000 astronomik birim uzaktan, Oort Bulutundan geldiğini gösteriyor Kuyrukluyıldızların çoğu buradan gelmektedir). Cisim en son 3 milyon yıl önce iç Güneş Sistemini ziyaret ettiği belirtiliyor.


Ulusal Radyo Gökbilim Gözlemevi 'ndeki GBT Teleskopu ile bilinen en büyük nötron yıldızı keşfedildi. Büyük yıldızların süpernova olarak patlaması sonucunda oluşan nötron yıldızlarından alınabilecek bir çay kaşığı dolusu madde 500 milyon ton gelir. Böylesi yüksek yoğunluktaki nötron yıldızları gökbilimde ayrıca incelenir. NROA'dan Paul Demorest: Keşfettiğimiz nötorn yıldızı iki güneş kütlesindedir. Aslında bir nötron yıldızının bu kadar kütleli olması kuramsal açıdan şaşırtıcıdır. Bu sonucun bizim yüksek yoğunluklardaki madde ve buna bağlı olarak nükleer fizik bilgimizi etkileyecektir diyor. Nötron yıldızları, süpernova olarak patlayan büyük bir yıldızın cesedidir. Bir nötron yıldızından alınabilecek bir yüzük dolusu maddenin kütlesi 500 milyon ton gelir. Böylesi oldukça yoğun yapıya sahip olan nötron yıldızları fizik için çalışabilecek en ideal laboratuarı oluşturur. Bilim insanları Einstein'ın Genel Görelilik Kuramı'nı test etmek amacıyla bir nötron yıldızı ve onun çevresinde dolanan beyaz cüceyi gözledi. Nötron yıldızı çevresine belirli dönemlerle ışık yayan deniz fenerleri gibi uzaya radyo dalgaları yayarlar. J1614-2230 PSR olarak adlandırılan atarca kendi çevresinde saniyede 317 kez dolanırken ve eş yıldızının çevresindeki turunu dokuz günde tamamlar. 3000 ışık yılı uzaklıkta yer alan çiftin konumu doğru bir kütle ölçümü yapılmasına olanak sağlıyor. Çifti oluşturan atarca ve beyaz cücenin birbirine çok yakın olduğu görüldü. Arlarında gerçekleşen geçiş nedeniyle beyaz cüceden yayılan kütle çekim dalgalarının gecikme gerçekleşir. Shapiro gecikmesi olarak bilinen bu etki ile her iki yıldızın kütleleri ölçülür. NRAO'dan Scott Ransom: Bu sistemde şansımız yüksekti. Çünkü hızla dönen atarcayı izlememiz yörüngenin bize göre tam karşımızda olması nedeniyle mümkün oldu. Böylece Shapiro gecikmesini net olarak hesaplayabildik diyor. Gökbilimciler bu yılın başlarında izlemeye aldıkları çift yıldızı GBT'ye bağlanan Atarca İşleme Aleti ile gözlediler. Böylece atarcadan gelen sinyaller gökbilimcilerin rahat bir keşif yapmalarına olanak sağladı. Araştırmacılar nötron yıldızının kütlesinin 1.5 güneş kütlesi büyüklüğünde olduğunu belirlediler. Ancak daha sonra hesaplarında yaptıkları düzeltmelerle nötron yıldızının 2 güneş kütlesinde olduğu kesinleşti. Bu da nötron yıldızlarına ilişkin belirlenen kuramda değişikliğe neden oldu. Bazı kuramsal modellere göre nötron yıldızları atomaltı düzeyde olan hiperon ve kaon parçacıkları içerir. Arizona Üniversitesi'nden Feryal Özel: Ölçümlerimiz nötron yıldızında olan herhangi bir kuarkın 'serbest' kalamayacağını ancak birbirlerini atomik ölçeklerde kuvvetle etkileyeceğini söylüyor diyor. Ramsom: Genel olarak atarcalar bize fiziğin bu alanında çalışmamız için yeterli olanakları sunar. Bu nötron yıldızının kütlesi ise bize fizik ve gökbilimin çok farklı yönlerini gösteriyor diyor. Kaynak: NRAO


Nötron yıldızları yaşamlarının sonuna ulaşmış yıldız artıklarıdır. 10-30 Güneş kütleli bir yıldızın ölümünün sonucudur. Yaklaşık 20 kilometre çapında olmalarına karşılık Güneş'ten daha büyük kütlelidirler. Bu da bu cisimlerin çok yoğun oldukları anlamına gelir. Katalonya Politeknik Üniversitesi ve Kanarya Adaları Astrofizik Enstitüsü araştırmacıları bugüne kadar keşfedilmiş en ağır nötron yıldızlarından birinin kütlesini ölçmek için yeni bir yöntem kullandı. 2011 yılında keşfedilen ve yaklaşık 2,3 Güneş kütlesindeki PSR J2215+5135 adlı cisim, bilinen 2000'den fazla nötron yıldızının en büyüklerinden biridir. 2011'de 2,4 Güneş kütlesinde olduğu hesaplanan cisim, 2010 ve 2013'deki çalışmalar dikkate alınarak 2 Güneş kütlesinde olduğu kabul edilmişti. Bu çalışmada yeni bir yöntem kullanıldı. Yöntem ikili nötron yıldızların kütlesini ölçmek için kullanılanlardan daha doğru sonuçlar verdi. PSR J2215+5135'de ikili bir yıldız sisteminin parçasıdır. Eşi ise Güneş gibi normal bir yıldızdır. Bu yıldız nötron yıldızı tarafından güçlü bir şekilde ışınıma uğramaktadır. Nötron yıldızı ne kadar büyükse eşi olan yıldız yörüngesinde daha hızlı hareket eder. Yeni yöntemde bu hareketi ölçmek için tayfsal hidrojen ve magnezyum çizgileri kullanıldı. Yıldızın nötron yıldızından yoğun ışın alan tarafı ile almayan kısmına bakılarak nötron yıldızın Güneş'in iki katından daha büyük kütleye sahip olduğu belirlendi. Bu yöntem diğer nötron yıldızlarında da uygulanabilir ki son 10 yılda Fermi-LAT NASA gama ışın teleskopu ile benzer düzinelerce atarca keşfedildi. Yöntem ikili sistemlerde karadelik ve beyaz cüceler için de uygulanabilir. Bir nötron yıldızının maksimum kütlesini belirleyebilmek için nükleer fizik dışında astrofizik de gereklidir. Yüksek yoğunluklarda nükleonlar arasındaki etkileşmeler günümüz fiziğinin çözülmesi için uğraş verilen sorularından biridir. Nötron yıldızlarının inanılmaz yoğunluğu ise işte bunu gözleyebileceğimiz doğal bir laboratuvar oluşturmaktadır. Çalışmanın sonuçları 2,3 Güneş kütlesinin desteklenmesi için nötron yıldızının çekirdeğindeki parçacıkları arasındaki itiş gücünün yeterince güçlü olması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu da nötron yıldızının merkezinde serbest durumda kuark ve başka sıra dışı parçacıkları bulma olasılığının olmadığı anlamına gelir.


Muhteşem çubuklu sarmal gökada NGC 6872 büyük yıldız sistemleri arasında yerini aldı. ABD, Şili ve Brezilya'lı gökbilimciler NASA'nın Galaksi Evrim Tarayıcısı tarafından elde edilen verileri işleyerek, gökadanın bilinen en büyük sarmal olduğunu ortaya çıkardı. Gökadanın iki ucu arasındaki uzaklık, Samanyolu Gökadası uzunluğunun beş katından fazladır. NGC 6872 sarmal gökadası bu haliyle 522 000 ışık yılı uzunluğundadır. NASA'nın Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nden Rafael Eufrasio: Genç, sıcak yıldızlarından yayılan morötesi ışığı görebilen GALEX olmadan bu ilginç sistemin tam ölçüsünü bilemezdik diyor. Çalışma Kaliforniya'daki Amerikan Astronomi Derneği toplantısında sunuldu. NGC 6872 kütlesinin beşte biri kadar olan IC 4970 küçük disk şeklindeki gökada ise büyük gökadanın merkezinin hemen üzerinde görülüyor. Küçük gökada büyükten etkilendiği için şekli bükülmüştür. Bu tuhaf çift güney takımyıldızlarından Tavuskuşu'nda , bizden 212 milyon ışık yılı uzaklıkta yer almaktadır. Gökbilimciler dev gökadanın çok sayıda küçük sistemleri içine dahil ederek büyüdüğünü düşünüyor. NGC 6872 ile IC 4970 arasındaki kütleçekimsel etkileşimden yeni daha küçük bir gökada oluşabilir. Çalışma ekibinden astronomi profesörü Duilia de Mello: NGC 6872'nin kuzeydoğusunda sadece morötesi dalga boyunda ışıma yayan, cüce gökadaya benzeyen bir yıldız oluşum bölgesini görüyoruz diyor. Gelgit etkisiyle büyüyen ve diğer bölgelere oranla morötesinde daha parlak olan cüce gökadanın 200 milyon yıl yaşından daha genç ve sıcak yıldızlar açısından zengin olduğu düşünülüyor. Araştırmacılar çalışma sırasında GALEX verileri dışında Avrupa Güney Gözlemevi'nin Çok Büyük Teleskop , İki Mikron Tüm Gökyüzü Araştırması ve NASA'nın Spitzer Uzay Teleskopu verilerinden de yararlandı. Dalga boyu ile yayılan enerjinin dağılımını inceleyen ekip, gökadanın iki belirgin sarmal kolu boyunca yayılan yıldızların farklı yaş gruplarında olduklarını ortaya çıkardı. Kolların ucundan gökadanın merkezine yaklaştıkça yıldızların yaşları da büyümektedir. 2007 yılında İsveç Onsola Uzay Gözlemevi'nden Cathy Horellou ve Avustralya Ulusal Teleskop Tesisi'nden Baerbel Koribalski'nın gerçekleştirdiği çarpışma benzetimine göre IC 4970 yaklaşık 130 milyon yıl önce dönerek büyük gökadanın yakınına geldi. Bu modelin yapılan yeni çalışmayla uyuımlu olduğu görülüyor. Diğer çubuklu sarmal gökadalarda görüldüğü gibi NGC 6872'de de yıldız bileşenleri sarmal kollar ile merkezi bölge arasında geçiş alanları oluşturuyor. Gökadanın merkezinden dışa doğru süzülen çubuk 26 000 ışık yılı uzunluğundadır. Ekip birkaç milyar yıl önce oluştuğunu düşündükleri çubuğun üzerinde yeni yıldız oluşumlarına dair bir iz bulamadı. IC 4970'in etkileşmesiyle onun yaşlı yıldızlarından bir kısmı gökadaya kaydı. Ekip üyesi astrofizikçi Eli Dwek: Bunun gibi yakın etkileşim sistemlerinin yapısı ve dinamiklerinin belirlenmesi, daha genç, daha uzak sistemlerinde gelecekte neler olup biteceğini öngörmek açısından önemlidir diyor.


ESO Konseyi 26 Nisan 2010 günü planlanan Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu için Cerro Armazones'i teleskopun kurulacağı temel yerleşke olarak seçti. Cerro Armazones Şili'nin Atacama Çölü'nde bulunan 3060 metre yüksekliğinde bir dağ, teleskopun kurulacağı yeni yerleşke Antofagasta şehrine 130 kilometre ve ESO'nun Çok Büyük Teleskop'una evsahipliği yapan Cerro Paranal'a ise 20 km uzaklıkta bulunuyor. ESO Genel Müdürü Tim de Zeeuw Bu aşama gökbilim bilgisini büyük çapta geliştirecek olan çok iddialı bu projenin temel tasarımını sonuçlandırmamızı sağlayacak önemli bir dönüm noktasıdır. Geride bıraktığımız birkaç yıl boyunca çok büyük işler yapan yerleşke seçimi takımına teşekkür ediyorum. diyor. ESO'nun bir sonraki adımı birincil aynası 42 metre çapında olan Avrupa aşırı büyük optik/kızılötesi teleskopunu inşa etmek. Dünya'da bu tür teleskopların ilki olan E-ELT gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü olacak. ESO detaylı inşa planlarını toplulukla birlikte planlıyor. E-ELT gökbilimdeki çözüm bekleyen en öncelikli birçok sorunu ele alacak ve neticede belki de Evren algımızı Galileo'nun teleskopuyla 400 yıl önce yaptığı gibi kökten değiştirecek. 2018 yılında süreci planlandığı gibi başlatacak olan, inşa için yola devam komutunun 2010 yılı sonunda verilmesi bekleniyor. ESO üyesi ondört ülkenin temsilcilerinden oluşan organizasyonun yönetim kurulu olan ESO Konseyi tarafından alınan E-ELT yerleşkesi kararı birkaç yıldır devam eden karşılaştırmalı meteorolojik araştırmalara dayanmaktadır. Yer seçimi çalışmalarında toplanan verilerin çoğu 2010 yılı boyunca halka sunulacaktır. Yer seçimi sürecinde birçok faktörün dikkate alınması gerekmektedir. Atmosferin astronomik kalitesi, örneğin, açık gece sayısı, su buharı miktarı ve atmosferin kararlılığı gibi etkenlerin çok önemli bir rol oynadığı ortadadır. Fakat inşa ve işletme maliyetleri, diğer ana tesislerle işlevsel ve bilimsel sinerji gibi diğer değişkenler de hesaba katılmalıdır. Mart 2010'da, ESO Konseyi'ne, E-ELT Yer Seçimi Danışma Kurulu'nun hazırladığı temel sonuçları içeren bir ön rapor sunuldu . Sonuçlar incelenip nihai listeye alınan herbiri kendine özel güçlü yanlara sahip yerlerin gökbilim gözlemleri için çok iyi koşullara sahip oldukları onaylamaktadır. Teknik rapor Paranal yakınlarındaki Cerro Armazones'in en iyi gökyüzü kalitesi dengesine sahip olması ve ESO'nun Paranal Gözlemevi ile birlikte işletilebilmesi gibi tüm faktörler dikkate alındığında öncelikli bir yerleşke olarak açıkça kendini göstermektedir. Cerro Armazones ve Paranal gökbilim gözlemleri için benzer ideal koşulları paylaşmaktadır. Özellikle yılda 320'nin üzerindeki açık gece sayısıyla. Konsey, Yer Seçimi Danışma Kurulu'nun açık önerileri ve özellikle yerleşkenin bilimsel kalitesi gibi konuyla ilgili diğer tüm görüşler dikkate alındığında, Cerro Armazones'in E-ELT'nin temel yerleşkesi olarak seçilmesini uygun bulmuştur. E-ELT'nin dönüşüme liderlik eden bilimsel yeteneklerini halihazırda bütünleşmiş son derece güçlü VLT gözlemevine eklemek dünyadaki en gelişmiş optik/kızılötesi gözlemevi olan Paranal'ın uzun dönemli geleceğini garati altına almakta ve yer tabanlı gökbilimde ESO'nun dünyadaki lider konumunu daha da güçlendirmektedir. diyor de Zeeuw. Cerro Armazones'in E-ELT'nin gelecekteki yerleşkesi olarak seçilme beklentisi ve projeye olanak sağlayıp, desteklemek için ESO'ya Paranal arazisine komşu azımsanmayacak miktarda araziyi hibe eden Şili Hükümeti, Armazones'i de içeren bölgeyi özellikle ışık kirliliği ve madencilik faaliyetleri gibi tüm ters etkilere karşı sürekli koruma garantisi verdi. Notlar Bağımsız E-ELT Yer Seçimi Danışma Kurulu dünya genelindeki olası birçok yerleşkeden elde edilen sonuçları oldukça detaylı bir şekilde analiz etmiştir. Benzer çalışmalar ABD'li Otuz-Metre Teleskopu yer seçimi takımı tarafından yürütülmüştür. Verimlilik için TMT takımı tarafından önceden seçilmiş yerler TMT takımı verileri SSAC ile paylaştığı için SSAC tarafından araştırılmamıştır. SSAC'ın Armazones'i de içeren kısa listesindeki iki bölge, TMT listesinde de yeralmaktaydı. ESO Konseyi önergesinin tam metni aşağıdaki gibidir: ESO Konseyi E-ELT Temel Yerleşkesi Önergesi Teşhis - Yer Seçimi Danışma Kurulu'nun çok açık önerisine göre E-ELT Şili'nin kuzeyindeki Cerro Armazones bölgesine kurulmalıdır. - E-ELT ve Güney Yarımkürede kuruluacak , en önemlileri ALMA ve SKA olan gelecekteki tesislerle önemli ölçüde bilimsel sinerji - Paranal ile birlikte gerçekleştirilecek işlevsel ve bilimsel sinerjiler ve - E-ELT'ye ev sahipliği yapmak için İspanya ve Şili'ye cömert teklifleri için - Şili ve İspanya'ya, önerdikleri E-ELT yerleşkesi tekliflerinin geliştirilmesi sürecinde yerleşke kalitesi ve yoğun tartışmalara olan çok düşünceli katkılarından ötürü samimi teşekkürlerini ifade etmektedir. Konsey E-ELT yerleşkesi için her şeyden önemli olan faktörün bölgenin bilimsel kalitesi olduğu sonucuna varmıştır. Cerro Armazones'in bilimsel kalitesi ve ESO'nun gelecekteki bilimsel liderliğini etkileyen pozitif katkılar, İspanya'nın yaptığı önemli tekliften daha ağır basmış ve E-ELT'nin buraya kurulmasını zorunlu kılmıştır. Bununla birlikte Konsey Şili'deki Cerro Armazones'i E-ELT'nin temel yerleşkesi olarak kabul etmek için Genel Müdür'ün önerisini onaylayarak kesin kararı vermiştir. Konsey bu kararın daha sonraki bir tarihte inşa planını tamamlamak için temel olduğunu kaydetmiştir. Kaynak: ESO-Türkçe


ESO'nun ana yürütme kurulu, Konsey, geçtiğimiz günlerde gerçekleştirilen bir toplantıda oy çokluğu ile Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu'nun iki aşamalı inşa sürecine onay verdi. Teleskopun on yıl içerisinde ilk ışığı alabilmesini sağlayacak şekilde tam fonksiyonlu hale gelmesi ve güçlü ekipmanlarla donatılmasına yetecek olan yaklaşık olarak bir milyar avroluk harcamanın ilk aşamada kullanılmasına yetki verildi. Teleskop ötegezegenler, yakın gökadaların yıldızsal içerikleri ve derin Evren konularında muazzam bilimsel keTilen fon miktarı, ilk aşama bütçesinin % 90'ından fazlasına ulaşmış oldu. İlk aşama süreci ile teleskopun tam işlevsel hale gelmesi planlanıyor. 39-metrelik açıklığa sahip olan optik ve kırmızı-ötesi teleskop E-ELT, Şili Atacama Çölü'nde, ESO'nun Çok Büyük Teleskop'una ev sahipliği yapan Cerro Paranal'a 20 kilometre uzaklıktaki Cerro Armazones yerleşkesine kuruluacak. Dünya'nın gökyüzünü izleyen en büyük gözü olacak. Konsey tarafından oy çokluğu ile alınan karar teleskopun artık kurulabileceği anlamına geliyor, E-ELT için gereken ana endüstriyel inşa çalışmalarının fonlama işlemleri de planlanmış oldu. Şili'deki Armazones tepesinde halihazırda birçok ilerleme gerçekleştirildi ve gelecek birkaç yıl daha da heyecanlı olacak. Diyor ESO Genel Müdürü Tim de Zeeuw. Haziran 2012'deki ESO Konseyi toplantısında, E-ELT'nin inşası için gereken sözleşmelerden değeri 2 milyon avrodan yüksek olanların, teleskopun toplam maliyetinin (2012 değerleri ile 1083 milyon avro) % 90'ı fonlama aşamasına geldiği zaman imzalanması şartı ile kabul edilmişti. Ancak Haziran 2014'teki temel atma töreni ile başlayan ve hızlı bir şekilde devam eden yerleşkedeki inşaat işlemleri ayrı tutuldu Şu aşamada, toplam proje giderlerinin % 10'u ikinci aşamaya kaydırıldı. Polonya'nın ESO'ya katılım süreciyle birlikte, E-ELT için taahhüt edilen fon miktarı, ilk aşama bütçesinin % 90'ından fazlasına ulaşmış oldu. İlk aşama süreci ile teleskopun tam işlevsel hale gelmesi planlanıyor. Projenin duraklamasını önlemek için, ESO Konseyi 39-metrelik teleskopun kurulumu için ilk aşamanın hemen başlatılması kararını aldı. ESO tarihindeki en yüksek miktarda fonlanan bu çalışma ile teleskopun kubbesi ve ana yapısı da kurulacak. 2015'in sonunda başlayacak olan faaliyetlerle tam işlevsel olarak çalışan E-ELT'nin inşası sağlanacak. Teleskop bileşenlerinden henüz fonlaması yapılmayanlar, uyarlamalı optik sisteminin bir kısmı, bazı aygıtsal çalışmalar, teleskopun ana aynasının (210 aynalı bölüm) en içteki beş halkası ve gelecekte daha etkin bir teleskop için gereken birincil aynanın yedek parçalarıdır. Birincil aşama ile tüm fonksiyonlarını yerine getirecek olan teleskopun bilimsel yeteneklerini azaltmayacak olan, henüz onaylanmayan bu bileşenlerin inşası, Brezilya gibi üye ülkelerden sağlanacak ek fonlarla mümkün hale gelecektir. Bu konudaki ayrıntılı bilgiler için SSS sayfasına ve Messenger makalesine bakabilirsiniz. Şu anda taahhüt edilen fon miktari ile tam işlevsel olarak çalışan E-ELT'nin inşası sağlanacaktır ve üstün ışık toplama alanı ve sahip olduğu aygıtlarla, şimdilerde planlanan tüm büyük teleskop projelerinin en güçlüsü olacaktır. Teleskopla Dünya-kütlesindeki ötegezegenlerin ilk özellikleri belirlenebilecek yakın gökadalardaki yıldız popülasyonları ortaya çıkartılacak ve derin Evren'e ait son derece hassas gözlemler gerçekleştirilecektır, diye bitiriyor Tim de Zeeuw. Notlar Karar için on olumlu oy gerekiyordu. Ondördü arasından üçü referandum kararı aldı, bunun anlamı şartlı olarak onay verseler de, üç üye ülkenin bir sonraki Konsey toplantısına kadar yetkili birimlerden onay alması gerekiyor.


Samanyolu'ndaki cisimlerin önemli bir sınıfına ait genç bir üye NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi ve Avustralya Tümleşik Teleskop Dizisi tarafından tespit edildi. Sayısallaştırılmış Gökyüzü Tarayıcısı ile alınan optik görüntü üzerine işlenen bu birleşik görüntüde mavi renk X-ışını, mor renk radyo yayılımını gösterir. Keşif bilim insanlarına bir süpernova ve nötron yıldızının oluşumundan sonraki çok kritik aşamaya ait bilgi sunuyor. X-ışını çiftleri olarak bilinen bu sistemler gökyüzündeki en parlak X-ışını kaynaklarından bazılarıdır. Bu çiftler Güneş gibi normal bir yıldıza eşlik eden nötronlarla dolu ultra yoğun nötron yıldızı ya da karadelikten oluşur ki bu eş yıldızdan madde çalar. Böylece nötron yıldızı ya da karadelik çevresinde malzeme diski oluşur. Bu malzeme diski milyonlarca dereceye kadar ısındığından X-ışınları yayar. Yeni çalışmayla Pergel X-1 (ya da Circinus X-1) adı verilen ikili sistemin çok genç, 4600 yıldan daha az yaşta olduğunu gösterdi. Gökbilimciler Samanyolu ve diğer yakın gökadalarda X-ışını çiftlerinden yüzlercesini tespit etti. Bu yaşlı X-ışını çiftlerinden sistemin daha erken dönemlerinde neler olduğu anlaşılmamıştı. Sadece daha ileri dönemleri hakkında bilgi edinilebilmiştir. Gökbilimciler çiftin çevresindeki malzemeyi inceleyerek Pergel X-1'in yaşını belirlemeyi başardı. Kaynağın kendisi yıllardır biliniyor olmasına karşılık, yıldızın eşi olan nötron yıldızının parlak ışıması çevresindeki diskin soluk ışığının görülmesini zorlaştırıyordu. Bu sorunu çözebilmek için malzemenin yaydığı X-ışınını görmek için Chandra X-ışını Gözlemevi kullanıldı. Süpernova kalıntısının yaşını belirlemek için ayrıca radyo yayılımını da ölçmek gerekti. Tüm bu bilgiler nötron yıldızının yaşını ortaya koydu. Pergel X-1'in genç olması yıllardır gökbilimcileri hayrete düşüren enerjisini ve sıradışı yörüngesini de açıklamaya yardımcı oldu. Dairesel olmayan -oldukça eliptik- bir yörüngede dolanan iki yıldızın birbiri çevresindeki turu her geçen yıl birkaç dakika azalmaktadır. Bu ise kütle çekiminin etkisiyle yörüngelerin netleşmesi için henüz zaman olduğu anlamına gelir. Diğer teleskoplarla yapılan gözlemlerle Pergel X-1 nötron yıldızının manyetik alanının zayıf olduğu görülmüştü. Bu da yıldız sisteminin genç yaşına ek olarak iki kuramın öne sürülmesine neden oldu: nötron yıldızı zayıf bir manyetik alanıyla doğmuş olabilir ya da eşinden çok hızlı bir şekilde madde çaldığından mıknatıslanmış olabilir. Hangi sonuç olursa olsun nötron yıldızının evriminin beklenen kuramlara uygun olduğu görüldü. Gökadamızda başka bir X-ışını ikilisi, 10.000 ile 100.000 yıl yaşında olan SS 433'ün gençlik döneminin Pergel X-1'e benzediği düşünülüyor. Yakın gökadalarda da iki aday X-ışını çiftinin SS 433'e benzer yaşta olduğu biliniyor.


Yalnızca 30 yaşında yani emekleme döneminde olduğu sanılan bir karadelik NASA'nın Chandra X-Işını Gözlemevi yardımıyla izleniyor. Eğer izlenen nesne bir karadelik ise bu şimdiye kadar keşfedilen en genç karadelik olacak. Nesne ve bunun gibi daha birçok karadelik bize gökadamızda kaç karadelik olabileceğini, ne kadar büyüklükteki bir yıldızın ya da nötron yıldızının karadeliğe dönüşebileceğini gösterecek. Keşfedilen nesne 50 milyon ışık yılı uzaklıktaki M100 Gökadası'nda bulunan ve SN 1979C olarak kodlanmış bir süpernova kalıntısıdır. Chandra'nın yanı sıra, NASA'nın Swift uydusu, Avrupa Uzay Ajansı'nın XMM-Newton teleskopu ve Almanların ROSAT Gözlemevi 1995-2007 yılları arasında nesnenin çok parlak X-ışını kaynağı olduğunu göstermişlerdi. Bu veri ise süpernova sonucunda oluşan karadeliğin yakınındaki maddeyi içine çektiği hakkında yorumların yapılmasına neden oldu. Araştırmanın başındaki bilim insanı Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi'nden Daniel Patnaude: Eğer yorumumuz doğruya bu şimdiye kadar keşfedilen en genç karadelik olacak diyor. Bilim insanları, ilk kez 1979 yılında amatör bir gökbilimci tarafından keşfedilen, SN 1979C'nin Güneş'ten 20 kat daha büyük bir yıldızın çökmesi sonucunda oluştuğu düşünülüyor. Uzak evrende daha önce keşfedilen karadeliklerin bir çoğu gama ışını patlamaları ile görüldü. Ancak SN 1979C'nin durumu farklı. Evrende GRB karadelikleri SN 1979C'ye göre daha uzakta yer alıyor. Kuram bize evrendeki karadeliklerin yıldızın çekirdeğinin çöküşünden GRB üretimine kadar belirli bir süreçten geçtiğini söyler. Son zamanlarda uzak evrende bulunan, GRB yaymayan ve süpernovanın belirli bir türü sonucunda oluşan karadeliklere de rastlandı. Bu nedenle şimdiye kadar göremediğimiz karadeliklerin büyük bir kısmının GRB yaymadığı düşüncesi ön plana çıkıyor. Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi'nden Abraham Loeb: Bu karadelik çeşidi ilk kez görülmüş olabilir. Ancak bu tip karadelikleri keşfetmek zordur. X-ışını gözlemleri yıldızın çekirdeği çöktüğü anda ve gama ışını patlamaları olmadan gerçekleşmeli diyor ve ekliyor: 30 yıllık gözlemler kurama son derece uyuyor. SN 1979C için öne sürülen kuram için elde kanıtlar olsa da yüksek enerjili parçacıkların güçlü rüzgarlar oluşturan hızla dönen bir nötron yıldızı için de geçerli olduğunu göz ardı etmemek gerekir. Genç ve parlak atarca rüzgarı bulutsusu SN 1979C, genç ve parlak nötron yıldızına bir örnek sayılabilir. Parlak atarca rüzgarı bulutsusuna en iyi örnek ise 950 yıldır bilinen Yengeç Bulutsusu'dur. NASA'nın Bilim Görevleri yöneticisi Jon Morse: Bu hikaye Chandra gibi gelişmiş teleskoplar yardımıyla aydınlatılabilir diyor. Kaynak: Chandra


NASA'nın Swift uydusu gökadamızın merkezinden yayılan X-ışınlarını tararken daha önceden bilinmeyen parçalanmış bir yıldızın kalıntılarını ortaya çıkardı. Samanyolu'nun bilinen en geç süpernovası olan kalıntı G306.3-09 bölgesinde yer alıyor. Michigan Üniversitesi'nden Mark Reynolds: Gökbilimciler şimdiye kadar gökadadaki 300'den fazla süpernova kalıntısını katalogladı. G306.3-09'da belirlenen süpernova 29 genç süpernova kalıntısından biri olup 2500 yıl yaşındadır diyor. Gökbilimciler Samanyolu'nda her yüzyılda bir ya da iki süpernova patlaması gerçekleştiğini düşünürler. Sıcak yıldızdan kopan kalıntılar patlamanın etkisiyle genişleyerek binlerce yıl içinde yıldızlararası boşluğa yayılır. Bir suç alanındaki kanıtlar gibi süpernova kalıntılarının bıraktığı izler patlayan yıldıza ait bilgiyi açığa çıkarırarak yıldızın ölümüyle ilgili ayrıntıları sunar. Süpernova kalıntıları eletromanyetik tayfın radyo dalgasından gama ışınlarına kadar enerji yayarlar. X-ışını gözlemleri genişleyen kalıntının kimyasal içeriği ve yıldızlararası ortamla etkileşimini açığa çıkarır. Ancak süpernovadan 10 000 yıl sonra X-ışını söner. Bu nedenle Samanyolu'nda bilinenlerin sadece yarısında X-ışını tespit edilmiştir. Reynolds, Swift Galaktik Düzlem Araştırması ile Samanyolu merkezine kadar yayılan morötesi enerjileri inceleyebilmek için düzlemi bir-iki derecelik geniş şeritlere ayırarak bir proje başlattı. 2011 yılında başlayan görüntü alımının bu yıl bitmesi bekleniyor. Penn State Üniversitesi ve Swift Görevi Operasyon Merkezi'nden : Swift verileri NASA'nın Spitzer Uzay Teleskopu ile derlenen kızılötesi görüntüleri güçlendirerek yüksek enerjilerin içine uzanır. Büyük ölçüde sönmüş durumdaki morötesi enerji gökada düzlemindeki toz bulutlarına karıştığından kızılötesi ve X-ışını verileriyle görünen enerji birbirini tamamlar diyor. 22 Şubat 2011'de Swift, Erboğa takımyıldızının kenarına yakın bir alanı görüntüledi. Olağandışı morötesi enerji yayan bölge aynı zamanda süpernova kalıntısını anımsatan uzun ve yarı dairesel kaynağı X-ışını ile ortaya çıkardı. Spitzer kızılötesi görüntüleri ve Avustralya'daki Molonglo Gözlemevi Synthesis Teleskopu'nun arşiv verileriyle durum onaylandı. Nesneyle ilgili daha fazla veri elde etmek amacıyla Yeni Güney Galler Narrabri kasabası yakınlarındaki Avustralya Çoklu Teleskop Dizisi ve Chandra X-Işını Gözlemevi ile 83 dakikalık görüntü elde edildi. Sydney Üniversitesi'nden lisans öğrencisi Cleo Loi: ATCA'nın olağandışı duyarlı radyo dalga boylarında alınan görüntülerle gökadamızdaki kalıntıyı belirledik diyor. 26 000 ışık yılı uzaklıktaki G306.3-0.9 bölgesinde tespit edilen süpernova, saatte 2,4 milyon km hızla uzaya şok dalgasıyla yayılmaktadır. Chandra verilerine göre yayılan ve sıcaklığı 28 milyon C dereceye ulaşan kalıntı, demir, neon gibi ağır elementlerle büyük kütleli yıldızların çekirdeklerinde üretilen silikon ve sülfüre sahip. Henüz bunun ne tür bir süpernova olduğunu bilmiyoruz. Ne tür bir yıldızın patladığını belirlemek için Chandra verilerini çalışmaya ekleme gereği duyduk. Patlama sonucunda bir nötron yıldızının oluştuğuna ilişkin ikna edici bir kanıt elde etmek için gelecekte yapılacak gözlemleri ve çalışmaları bekliyoruz diyor.


Dünya'dan 15 milyon ışık yılı uzaklıktaki M83 Gökadası'nda 50 yıl önce bir süpernova keşfedilmişti. NASA'nın Chandra X-Işınları Gözlemevi enkazdan yayılan x-ışınını tespit etti. Radyo ve optik dalga boylarında da görülebilen süpernova, 1957 yılında keşfedilen dördüncü süpernova olduğu için SN 1957D adını almıştır. 1981 yılında gökbilimciler radyo dalgaları yardımıyla bölgede patlayan bir yıldızın kalıntısını gördüler. 1987 yılında da optik dalga boyunda belirgin bir artış olduğu saptandı. 2000 ve 2001 yılında nispeten kısa bir gözlem yapan (14 saatten fazla) Chandra Gözlemevi, SN 1957D'de herhangi bir x-ışını yayılımı tespit etmedi. Ancak 2000 ve 2001 yıllarında yapılan 8 ve yarım günlük daha uzun gözlemler sonucunda x-ışını yayılımı görüldü. Buna karşılık parlaklık oldukça düşüktü. M83'ün yeni Chandra görüntüleri en ayrıntılı x-ışını gözlemlerinden biridir. Görüntüdeki kırmızı, yeşil ve mavi renkler sırasıyla düşük, orta ve yüksek enerjili x-ışınlarını gösteriyor. Gökadanın merkezinin üstünde, sarmal kolun iç kısmında yer alan SN 1957D kalıntısından gelen yeni x-ışını verileri, büyük kütleli bir yıldızın yakıtının bitmesinin ardından gerçekleşen patlamayla ilgili önemli bilgiler veriyor. X-ışını görüntüleri yıldızın süpernova patlamasının ardından kendi çevresinde hızla dönen, yoğunlaşmış bir nötron yıldızına dönüştüğünü gösteriyor. Bu nötron yıldızı ya da atarca , bir atarca rüzgarı ile ışık hızına yakın hızda hareketlenen yüklü parçacıklar üretiyor olabilir. Bu bilgi onaylanırsa, 55 yaşındaki SN 1957D şimdiye kadar görülen en genç nötron yıldızlarından biri olacak. Örneğin M100 Gökadası'nda da başka bir aday var. Gökada'nın SN 1979C süpernovasının merkezindeki cismin nötron yıldızı mı yoksa karadelik mi olduğu kesin değil. Hubble Uzay Teleskopu SN 1957D'den yayılan enkazın en az 10 milyon yıl yaşında olduğunu ve bir yıldız kümesinin kenarında yer aldığını gösteriyor. Bu yıldızların çoğu 17 Güneş kütlesindedir. Bu da SN 1957 gibi bir yıldızın çökerek süpernova patlamasına yol açtığını gösteren normal bir yıldız evrimidir.


Magnetarların tetiklediği bazı uzun-süreli gama-ışın patlamaları ESO'nun Şili'deki La Silla ve Paranal Gözlemevi'nde gerçekleştirilen gözlemlerle çok uzun süreli bir gama ışını ile beklenmedik şekilde parlak süpernova patlaması arasında ilk kez bir bağlantı olduğu gösterildi. Sonuçlar süpernovanın beklendiği gibi radyoaktif bozunum ile değil, onun yerine magnetar adlı gizemli bir nesnenin etrafındaki parçalanan süper-güçlü manyetik alanlarla güçlendirildiğini gösteriyor. Sonuçlar Nature dergisinin 9 Temmuz 2015 tarihli sayısında yayınlanacak. Gama-ışın patlamaları Büyük Patlama'dan bu yana gerçekleşen en büyük patlamalarla ilgili sonuçlardan biridir. Yeryüzü atmosferinden geçemeyen yüksek-enerjili ışınım türlerine duyarlı olan yörünge teleskopları ile tespit edilmektedirler, sonrasında ise daha uzun dalgaboylarında hem uzay hem de yer-konuşlu teleskoparla takipleri gerçekleştirilmektedir. GRB'ler genellikle sadece birkaç saniye sürmektedir, ancak çok nadir durumlarda gama ışınımı saatlerce devam edebilir . Bu türden oldukça uzun bir GRB 9 Aralık 2011'de Swift uydusu ile seçildi ve GRB 111209A olarak isimlendirildi. O zamana dek gözlenen en uzun ve en parlak GRB'lerden biriydi. Bu patlamadan kaynaklanan ardıl ışınım sönmeye başladıkça hem La Silla'daki MPG/ESO 2.2-metre teleskopu üzerindek GROND, hem de Paranal'daki Çok Büyük Teleskopu üzerindeki X-shooter aygıtı ile gözlendi. Daha sonradan SN 2011kl olarak adlandırılan bir süpernovaya ait açık işaretler bulundu. İlk kez bir süpernovanın uzun-süreki bir GRB ile ilişkisi olduğu bulunmuş oldu . Araştırmayı yürüten Almanya, Garching'teki Max-Planck Yer-ötesi Fiziği Enstitüsü'nden Jochen Greiner şu açıklamayı yapıyor: Uzun-süreli bir gama-ışını patlaması 10 000 ila 100 000 süpernovadan sadece birinde görüldüğü için, patlayan yıldız bir şekilde özel olmalı. Gökbilimciler bu GRB'lerin çok büyük kütleli yıldızlardan geldiğini Güneş'in kütlesinin 50 katı kadar ve sinyallerin ise bir karadeliğin oluşmasından kaynaklandığını zannediyorlardı.Ancak GRB 111209A'dan sonra bulduğumuz SN 2011kl süpernovasına ait yeni gözlemlerimizle, çok uzun süreli GRB'ler hakkındaki paradigmalar değişiyor. Büyük kütleli bir yıldızın çökmesine dayanan senaryoya göre süpernovadan gelen hafta-uzunluğundaki patlamanın optik/kırmızı-ötesindeki salınımının patlamada oluşan radyo-aktif nikel-56'nın bozunmasından gelmesi bekleniyor . Ancak GRB 111209A durumunda GROND ve VLT ile yapılan gözlemlerin bir araya getirilmesi ile durumun böyle olmadığı ilk kez kesin bir şekilde gösterildi . Ayrıca diğer öneriler de safdışı bırakıldı . GRB 111209A'yı takiben yapılan süpernova gözlemleriyle uyumlu tek açıklama bir magnetar tarafından güçlendirilmiş olduğuydu saniyede yüzlerce kez dönen minicik bir nötron yıldızı ve normal nötron yıldızlarından çok daha güçlü bir manyetik alana sahip olan, aynı zamanda radyo atarcalar olarak da bilinen nesnelerdir . Magnetarların bilinen Evren'de manyetiklik özelliği en fazla olan nesneler olduğu düşünülmektedir. İlk kez bir süpernova ile bir magnetar arasında bu kadar tartışmasız bir bağlantının mümkün olduğu görüldü. Araştırma ekibinden Paolo Mazzali yeni bulguların önemi hakkında şunları belirtiyor: Yeni sonuçlar, GRB'ler, çok parlak süpernovalar ve magnetarlar arasında beklenmedik bir ilişkiye dair iyi kanıtlar sağladı. Bu bağlantılardan bazıları bir süredir teorik temellerle zaten bekleniyordu, ancak herşeyi birbirine bağlamak heyecan verici bir gelişme oldu. SN 2011kl/GRB 111209A durumu bizi çökme senaryosuna bir alternatif geliştirmeye zorluyor. Bulgular GRB'lerin işleyişlerine dair çok daha yeni ve net bir fotoğrafa daha da yaklaştırmış oldu, diyerek sonlandırıyor Jochen Greiner. Notlar Normalde uzun-süreli GRB'ler 2 ila 2000 saniye arasındadır. Şimdi ise süreleri 10 000 25 000 saniye arasında olan dört adet GRB olduğu bilinmektedir bunlara da ultra-uzun GRB'ler deniliyor. Ayrıca kısa-süreli farklı türdeki GRB'lerin de başka mekanizmalarla meydana geldiği düşünülüyor. Süpernovalar ile uzun-süreli GRB'ler arasındaki bağlantı ilk olarak 1998 yılında kuruldu, temel olarak ESO gözlemevlerinde gözlenen SN 1998bw süpernovasına dayanan çalışmalar, 2003 yılındaki GRB 030329 ile doğrulanmış oldu. GRB'nin kendisinin sıcak, yoğun yığılma diski aracılığı ile merkezi yoğun nesnenin üzerine doğru çökmekte olan yıldız maddesi ile üretilen yüksek hızlı jetler tarafından güçlendirildiği düşünülüyor. GROND aygıtı ile süpernovada ölçülen nikel-56 miktarı X-shooter aygıtı ile görülen güçlü mor-ötesi salma ile karşılaştırılamayacak kadar fazlaydı. Süper parlak süpernovaların enerjilerini açıklamak için yapılan diğer öneriler çevredeki madde ile olan şok etkileşimleri muhtemelen patlamadan önce saçılan yıldız kabukları ya da mavi bir süperdev ata-yıldız. SN2011kl gözlemlerine göre iki seçenek te açıkça mümkün görünmüyor. Atarcalar gözlenebilen en yaygın nötron yıldızı türünü meydana getirmektedir, ancak magnetarların atarcalarda görülen manyetik alanlarda 100 ila 1000 kat daha fazla güçlü manyetik alan geliştirdikleri düşünülmektedir. ESO-Türkiye


ESO'nun Çok Büyük Teleskop'unu kullanan bir gökbilimciler ekibi parlak bir yıldızın yakınında hareket eden sönük bir cisim görüntüledi. Kütlesi Jüpiter'in dört ila beş katı büyüklüğünde olduğu tahmin edilen gezegen, Güneş Sistemi dışında şimdiye kadar doğrudan görüntülenen en hafif gezegen özelliğini taşıyor. Keşfin gezegen sistemlerinin oluşumu ve evrimi konusundaki görüşlere önemli katkılar yapması bekleniyor. Şimdiye kadar dolaylı tekniklerle bine yakın gezegen tespit edilmiş çoğu dikey hız ya da geçiş yöntemi ile ve bunlardan daha fazla sayıda aday gezegenin ilave gözlemlerine gerek duyulsa da, bunlardan sadece on kadarı doğrudan görüntülenebilmiştir. ESO'nun Çok Büyük Teleskop'u ile 2M1207 kahverengi cücesinin (eso0428) etrafında bir ötegezegenin doğrudan ilk görüntüsünün yakalanmasından dokuz yıl sonra, aynı ekibin kamerasına bu kez muhtemelen şimdiye kadar ki en hafif gezegen takılmış olabilir . Gezegenlerin doğrudan görüntülenmesi yer-konuşlu ya da uzayda olsun, en gelişmiş araçları gerektiren olağandışı zor bir teknik,diyor keşfi duyuran makalenin baş yazarı Julien Raeau . Şimdiye kadar sadece birkaç gezegen doğrudan görüntülenebildi, bu nedenle bunların her biri dev gezegenlerin nasıl oluştuklarının anlaşılmasına için önemli dönüm noktalarıdır. Yeni gözlemlerdeki muhtemel gezegen sönük ancak HD 95086 yıldızına yakın belirgin bir nokta şeklinde görünüyor. Daha sonra yapılan bir gözlemde ise gökyüzünde yıldızla birlikte hareket halinde olduğu görüldü. Bu sayede HD 95086 b ismi verilen cismin yıldızın etrafında bulunan bir gezegen olduğu ortaya çıkıyor. Parlaklığından gezegenin Jüpiter'in kütlesinden dört ila beş kez büyük olduğu tahmin ediliyor. Araştırma ekibi ESO'nun her biri 8.2-metre olan Çok Büyük Teleskop dizgesine ait dört Birim Teleskop'tan biri üzerinde bulunan uyarlamalı optik aleti NACO'yu kullandı.Bu alet gökbilimcilerin atmosferin bulanıklaştırıcı etkilerinin çoğunu ortadan kaldırmalarını ve çok keskin görüntüler elde edebilmelerini sağlıyor. Gözlemler kırmızı-ötesi ışık ve diferansiyel görüntüleme adlı bir yöntem kullanılarak yapıldı, böylece gezegen ve parlak yıldız arasındaki renk karşıtlığı geliştirilmiş oldu. Yeni keşfedilen gezegenin HD 95086 adlı genç yıldızına uzaklığı Yer-Güneş arasındaki mesafenin yaklaşık 56 katı kadar, Güneş-Neptün uzaklığının iki katı.Yıldızın kendisi Güneş'ten biraz daha büyük kütleli ve bir çöküntü diski ile çevrili.Sistem bu özellikleri ile gökbilimciler için genç, büyük kütleli gezegenlere ev sahipliği yapabilecek ideal bir aday haline geliyor. Sistemin tamamı bizden yaklaşık 300 ışık-yılı uzaklıkta bulunuyor. Yıldızın sadece 10 ila 17 milyon yıllık genç yaşı nedeniyle, gökbilimciler, yeni gezegenin muhtemelen yıldızı çevreleyen gaz ve tozlu disk içerisinde oluştuğunu düşünüyor. Şu an bulunduğu yer gezegenin oluşum süreci hakkında bir takım sorunlar ortaya çıkarıyor. Ya kayalarla katı bir çekirdek oluşturarak büyüdü ve çevredeki gazlardan yoğun bir atmosfer oluşturmak için onları kendine çekmeye başladı, ya da disk içerisindeki kütleçekimsel kararsızlıkların neden olduğu gaz kümelenmelerinden meydana geldi. diye açıklıyor ekibin bir diğer üyesi Anne-Marie Lagrange. Gezegen ve disk arasındaki ya da diğer gezegenlerle olan etkileşimler gezegenin oluştuğu bölgeden taşınmasına neden olmuş olabilir. Başka bir ekip üyesi Gael Chauvin ise çalışmayla ilgili şunları aktarıyor, Yıldızın parlaklığı HD 95086 b gezegeninin yüzey sıcaklığını 700 santigrat derece olarak tahmin etmemizi sağlıyor. Atmosferinde su buharı ve muhtemelen metan bulunması için yeterince uygun bir değer. Bu nesneyi VLT'ye takılacak yeni SPHERE ile çalışmak harika olacak. Belki de eğer varsa, sistemde daha içerde bulunan gezegenler de ortaya çıkarılabilir. Notlar 1] Gökbilimciler hali hazırda Güneş dışındaki yıldızların etrafında dolanan bin kadar gezegenin varlığını onayladı. Bunların neredeyse tümü, gezegenin yıldızı üzerinde meydana getirdiği etkilerin dolaylı yöntemler kullanılarak tespit edilmesiyle bulundu gezegenin yıldızın önünden geçişi esnasında yıldız ışığında meydana getirdiği azalmalar , ya da yörüngedeki gezegenin kütleçekimsel etkisi ile yıldızı yerinden oynatması . Şimdiye kadar sadece on kadar gezegen doğrudan görüntülenebildi. Belki de Formalhaut b daha küçük bir kütleye sahip, ancak parlaklığının çevredeki toz nedeniyle yansıyan ışıkla belirsizleşmesi, kütlesinin hassas olarak ölçülmesini engelliyor. Aynı ekip daha önce birçok ekip gibi Beta Pictoris etrafındaki gezegeni de gözledi. SPHERE ikinci nesil bir uyarlamalı optik aygıtı olup, 2013 yılın sonunda VLT üzerine kurulacaktır. ESO-Türkiye


Güneş'in yörüngesinde 113 günlük yörünge dönemiyle dolanan yeni bir asteroit keşfedildi. Asteroit bu özelliğiyle şimdiye kadar Merkür'den sonraki en kısa yörünge dönemine sahip. Merkür Güneş'in çevresinde 88 günde bir tur atıyor. Yaklaşık 1 kilometre büyüklüğündeki asteroite 2021 PH27 adı verildi. Asteroit, Merkür ve Venüs arasında kararsız bir yörüngeye sahip. Bu da birkaç milyon yıl içinde bu gezegenlerden birine ya da Güneş'e çarpıp yok olacağı ya da mevcut konumunu terk etmek zorunda kalacağı anlamına geliyor. Bunun gibi cisimlerin incelenmesi asteroitlerin nasıl oluştuğunu ve sistemimizin mimarisini şekillendiren kuvvetleri anlamalarına yardımcı olabilir. Carnegie Üniversitesinden Scott S. Sheppard: 2021 PH27 muhtemelen Jüpiter ile Mars arasındaki Ana Asteroit Kuşağından ayrıldı ve iç gezegenlerin kütle çekimi yörüngesini belirledi diyor. Cismin 32 derecelik eğimine bakıldığında dış Güneş Sisteminden içe doğru süzülmüş soyu tükenmiş bir kuyrukluyıldız olması da olası. 2021 PH27 Güneş'in dev kütle çekimi alanına çok yakın olduğu için büyük Genel Görelilik etkileri yaşıyor. Bu ise zaman içinde eliptik yörüngesinin açısal olarak hafif sapmasına neden olacaktır. Her yüzyılda yaklaşık bir yay dakikasında oluşan hareket presesyon olarak tanımlanır. Einstein'ın Genel Görelilik Kuramına göre 2021 PH27'nin presesyonu Merkür'den oldukça fazla. Asteroit Güneş'e o kadar yaklaşıyor ki yüzey sıcaklığı kurşunu bile eritecek 480 0C'ye kadar yükseliyor diyor Sheppard. Cismin gelecekte yapılacak gözlemleri kökenine ilişkin daha fazla ışık tutacaktır. 2021 PH27'yi Yer'in ötesindeki cisimlerle karşılaştırmak, bileşimini araştırmak ve aşırı koşullar altındaki davranışını incelemek taşıdığı malzemeler hakkında bilgilerini artıracaktır. Bu tür bir cisim Güneş'e yakın olması nedeniyle muazzam termal ve yüzeysel stresler yaşar. Yer yörüngesi yakınındaki asteroit sayımı gezegenimizi potansiyel olarak etkileyebilecek olanları tespit etmek açısından önemlidir. Özellikle Güneş ile Yer arasındakileri keşfetmek kolay değildir. 2021 PH27 yakında Yer'e göre Güneş'in arkasında olacak ve gelecek yılın başlarına kadar gözlenemeyecek. Bundan sonra ancak yörüngesi tekrar belirlenebilecek. Güneş'in çevresinde Yer'den daha yakın yörüngelerde hareketli asteroitleri tespit etmenin en etkili yöntemi, Brown Üniversitesinden Ian Dell'Antonio ve Shenming Fu'nun Şili'deki National Science Foundation'a ait Blanco 4-metrelik Kara Enerji Kamerası ile yaptığı gibi, Güneş'in batarken ve doğarken görüntü almaktır. Kameranın asıl görevi yakın evrendeki büyük gökada kümelerini gözlemektir. Dell'Antonio, Fu ve Sheppard 13 Ağustos'ta alacakaranlığın ilk birkaç dakikasını kullanarak asteroiti keşfetti. Bunun ardından Şili'deki Carnegie'ye ait Las Campanas Gözlemevindeki Magellan teleskopları ve NSF'nin 4 metrelik Blanco teleskopu kullanılarak ek görüntüler elde edildi. Yörüngesi için ise 1-metre çapındaki teleskoplar kullanıldı.


Hawaii WM Keck Gözlemevi ve Pan-STARRS1 teleskopunu kullanan bilim insanları saniyede 1200 kilometre ya da saatte 2,7 milyon kilometre gibi inanılmaz hıza sahip bir yıldız keşfettiler. Yıldız Samanyolu'ndaki en hızlı yıldız unvanın elde etti. Böyle bir hıza sahip yıldız gökadamızın kütle çekimini yenerek dış uzaya açılabilir. Yıldızın böylesi büyük hıza ulaşmasının nedeni ise bir zamanlar eşi olan yıldızın süpernova patlamasıyla onu savurması. Gökada çevresinde dolanan Güneş gibi yıldızların yörüngelerine göre ortalama hızları vardır. Sadece birkaç hiper hızlı yıldızın belli bir yörüngesi olmadığı ve bir süre sonra kendilerini galaksiler arası boşlukta bulacakları biliniyor. Bir yıldızın gökada dışına çıkması için Samanyolu'nun merkezindeki süper kütleli karadelikle etkileşmiş olması gerektiği en etkili yol olarak bilinir. Yıldızın hızı Hawaii'deki Keck II Teleskopu yardımıyla belirlendi. US 708 adı verilen yıldızın bu kadar yüksek hıza ulaşmasının nedeni ise daha da şaşırtıcı. Yıldızın eşi süpernova ile patlayarak US 708'i yanından fırlatmış. Belki de patlayan yıldız bir beyaz cüceydi ve US 708'den madde çalması sonucunda patladı. Bu etkiyle US 708 muazzam bir hıza ulaştı. Gözlemler ve alınan tayf örnekleri bu fikre destek vermektedir.


Bugünlerde kafanızı arada bir de olsa gökyüzüne kaldırın. Belki bir yıldız kayması görürsünüz. Yılın en iyi göktaşı yağmuru olan Perseid meteor yağmuru asıl 12 Ağustos'u 13 Ağustos'a bağlayan gece göreceğiz. Ne yazık ki Ay şişkin bir halde sabaha kadar gökyüzünü süsleyeceği için saatte 40-50 değil ancak 5-10 dolayında akan yıldız görürseniz şanslısınız demektir. Ama yine de Perseidler seyri çok özel meteorlar olduğundan izlemeye değecektir. Halk arasında yıldız kayması, akan yıldız gibi terimlerle bilinen göktaşı yağmurları, aslında kuyruklu yıldızların uzaya bıraktığı kalıntılardır. Dünya zaman zaman bu kalıntıların üzerinden geçer. Böylece bu kalıntılar büyük bir hızla dünyaya düşüp atmosferde uğradıkları sürtünmenin etkisiyle alev alırlar. Biz de bu alevi parçaların hareketlerinden dolayı gökyüzünde bir ışık izi şeklinde görürüz. Yıl içerisinde Dünya yörüngesi gereği zaman zaman böylesi kalabalık grupların arasından geçmektedir ki bunlar arasında en ünlüsü ve görsel zevki en yüksek olanı 12-13 Ağustos geceleri izlenen Perseid'lerdir. Perseidlerin nedeni olan kuyruklu yıldız ise 109P/Swift-Tuttle'dır. Bu kuyruklu yıldızın yörünge dönemi 133 yıl olarak hesaplanmıştır. Kuyruklu yıldızın kalıntıları Dünya'ya saniyede 60 km gibi bir hızla ulaşıyor. Gözlem Perseid'lerin adını aldığı Perseus takımyıldızının doğmasıyla başlayacak. Bu da saat 22:00 dolayları demek oluyor. Gözlem için en iyi zaman ise bu takımyıldızın biraz yükselmesiyle gece yarısına denk geliyor. Tabii göktaşı yağmurunu izlemek için Kahraman takımyıldızı yönüne bakmanıza gerek yok. Yere uzanıp gözünüzü gökyüzüne dikmeniz yeterli olacak. Böylece bir yandan da gökyüzünün büyülü güzelliğine tanık olacaksınız. İyi seyirler... Ek okuma önerisi: Perseid yağmuru ve genel anlamda meteor yağmurları hakkında, Prof. Dr. Rennan Pekünlü hocamızın kaleme aldığı ayrıntılı bir yazıya AstroBilgi üzerinden ulaşabilirsiniz. 1 Yorum Sezlonga yayilip elimde kitap okuyucumla bekleyeceyim. Ama bende sanssizlik o gece Izmir'de yagmur yagar. :S


NASA'nın Chandra X-Işını Gözlemevi ve Şili'deki 6,5 metrelik Clay Teleskopu bir gökada merkezinde yatan şimdiye kadar ki en küçük karadeliği keşfetti. Bu 'küçük dev' gökada çekirdeklerinde bulunan süper kütleli karadeliklerin 13 milyar yıl boyunca nasıl oluştuğu ve evrimleştiği hakkında ipuçları sağlayabilir. Gökbilimciler keşfedilen süper kütleli karadeliğin yaklaşık 50.000 güneş kütlesinde olduğunu tahmin ediyor. Bu daha önceki en küçük karadeliğin kütlesinin yarısından daha küçük kütleyi gösteriyor. Michigan Üniversitesi'nden Vivienne Baldassare: Küçük dev tanımı çelişkili gelebilir ama büyük karadeliklerin küçük olanlarını bulmak önemlidir. Böylece farklı kütleye sahip karadeliklere bakarak nasıl büyüdüklerini anlayabilirsiniz diyor. Küçük dev karadelik Sloan Sayısallaştırılmış Gökyüzü Araştırması ile bulunan 340 milyon ışık yılı uzaktaki RGG 118 adlı cüce gökadanın merkezinde yer alıyor. Araştırmacılar karadeliğin kütlesini gökada merkezindeki soğuk gazların hareketini Clay Teleskopu'nun görünür ışıkta izleyerek hesapladı. Karadelik çevresinde dolanan gazın yaydığı X-ışınları ise Chandra X-Işını Gözlemevi ile gözlendi. Araştırmacılar sıcak gazın dışa itilmesinden sorumlu basıncı ile karadeliğin çekme gücünü hesapladı . Gökbilimciler daha önce süper kütleli karadeliklerin kütlesi ile gökada merkezindeki yıldızların hızları arasındaki ilişkiyi belirlemişti. Bu ilişki RGG 118 ve karadeliği için de geçerlidir. Michigan Üniversitesi'nden Amy Reines: Biz bu küçük kütleli karadeliğin bazı durumlarda kendisinden çok daha büyük kuzenleriyle aynı davranışı gösterdiğini gördük. Bu bilgi karadeliklerin kütlesi ne olursa olsun benzer şekilde büyüdüklerini gösterir diyor. RGG 118'deki karadelik Samanyolu'nun çekirdeğindeki süper kütleli karadeliğe oranla 100 kat daha az kütlelidir. Daha büyük gökada merkezlerindeki ağır süper kütleli karadeliklere göreyse 200.000 kat daha küçük kütlelidir. Gökbilimciler Büyük Patlama'dan yaklaşık 1 milyar yıl sonra en az 1 milyar güneş kütleli karadeliklerin oluştuğunu düşünüyor. Ama bunu günümüz teknolojik araçlarıyla kanıtlamalarına olanak yok. RGG 118'deki karadelik gökbilimciler yakın bir küçük devi inceleme fırsatı veriyor. Gökbilimciler 10.000 ile 100.000 arası kütleli büyük bir gaz bulutunun karadeliğe düşmesiyle süper kütleli karadelik oluştuğunu düşünüyor. Buna alternatif olarak 100 güneş kütleli bir yıldızın karadeliğe düşmesi gösteriliyor. Karadelik tohumlarının birleşmesi de süper kütleli karadelikleri oluşturabilir. Michigan Üniversitesi'nden Elena Gallo: Süper kütleli karadeliklerin nasıl doğduğuna yönelik iki ana fikir var. RGG 118'deki karadelik hangisinin doğru olduğunu gösterebilir diyor. Araştırmacılar, kütlesi ve boyutu RGG 118'den daha küçük olan olası diğer süper kütleli karadelikleri aramayı sürdürecek. Bu arayışlar öne sürülen modellerin hangisinin doğru olduğunun anlaşılmasını sağlayacak. Notlar Bu habere konu olan makale, http://arxiv.org/abs/1506.07531 adresinde yayınlanmıştır.


Ötegezegen sayısı 2000'e yaklaştı. Bu gezegenlerden bazıları ise Dünya büyüklüğünde. Araştırmacılar artık Dünya gibi küçük ve kayasal gezegenleri de keşfedebiliyor, özelliklerini saptayabiliyor. Yakın gelecekte çok daha fazla küçük gezegen bulunabilecek. İşte bunlardan biri Dünya'dan da küçük Mars büyüklüğünde Kepler-138b. Araştırmacılar Kepler-138 yıldızının gezegenlerini temel alarak bir çizelge hazırladı. Bu çizelge en küçük ötegezegenlerin boyutları gösterilmektedir. Kırmızı ile gösterilenler Güneş Sistemindeki gezegenlerdir. Kepler-138'nin üç gezegeni hem boyut hem de kütle açısından en küçük gezegenlerdendir. Bunlardan Kepler-138b gezegeni Dünya'dan daha küçüktür. Bu tablo gezegenleri aynı zamanda yoğunluklarına göre sıralar. Kütle ve boyutun bilinmesi gezegenin yoğunluğunun da bilinmesini sağlar. Bu da gezegenin kayadan mı, sudan mı yoksa gazdan mı oluştuğunu söyler. Kepler-138b'nin yoğunluğuna bakıldığında büyüklüğünün Dünya ile Mars arasında olduğu söylenebilir. Yani Kepler-138b kayasal bir gezegendir. Yine de ek gözlemlere ihtiyaç duyulmaktadır. Kepler-138c ve Kepler-138d ise Dünya'ya benzer boyutludur. Biri Dünya'dan küçük diğeri daha büyüktür. c gezegeni karasal, d ise gaz-kaya karışımına sahip bir gezegendir. Hidrojen ve helyumdan oluşmuş gezegenin yoğunluğu küçük iken metal içeren kayadan oluşmuş gezegenler büyük yoğunlukludur. Ya da belirli bir bileşimi daha fazla olup hem gaz hem de kaya içerebilir. Bunun dışında üçüncü bir tipte katı, sıvı ve gaz barındıran gezegenlerdir. Bunlar su ve metan içerebilir. Kepler-138 sistemi Çalgı takımyıldızında yaklaşık 200 ışık yılı uzaktadır. Kepler-138 yıldızı Güneş'in yarı büyüklüğünde ve % 30 daha soğuktur. Bilim insanları gezegenlerin kütle ve boyut ilişkisini tanımlayabilmek için Kepler ve NASA'nın gelecekte göreve başlayacak geçiş yöntemiyle ötegezegen avlayacak uydusunun verileriyle daha ayrıntılı tablolar oluşacaktır. Bu çalışmalar Güneş sistemindeki gezegenlerin tarihini anlamamızı sağlayacak ve başka bir yerde yaşam arama çalışmalarına destek verecektir.


Radyo ve kızılötesi teleskoplardan yararlanan gökbilimciler yıldız oluşum sürecinin en önemli erken dönemindeki oldukça aktif görünümünü sergileyen bir çalışma elde ettiler. Yeni gözlemler bilim insanlarının gaz ve toz bulutundan oluşan yoğun çekirdeğin çökmesi sonucunda oluşan yeni yıldıza ait dizinin erken dönemimin anlaşılmasında kullanılabilecek. Bilim insanları 770 ışık yılı uzaklıkta Kahraman takımyıldızında dev bir bulut fark ettiler. Gökbilimcilerin fark ettiği ve 100 Güneş kütlesindeki yığın Avrupa Uzay Ajansı'nın Herschel Uzay Gözlemevi ve Ulusal Bilim Vakfı'na ait Green Bank Teleskopu ile gözlendi. Böyle bir küme içindeki yoğun gaz ve toz bulutunun kütle.çekimsel etkisi altındaki çekirdek zamanla çöker ve ardından genç yıldızı oluşturabilir. Bu olayın ayrıntıları netleşmiş değildir. Buradaki zorluk bölgeye yakın yıldızdır. Süpernova olarak patlayan bir yıldız çoğu zaman yıldız rüzgarları ve şok dalgalarıyla yıldız oluşum sürecini etkiler. Kanada Victoria Üniversitesi'nden James Di Francesco: Yoğun çekirdek oluşum sürecindeki potansiyel yıldız oluşum gaz diskini ilk kez açık bir şekilde ve herhangi bir yıldızdan etkilenmeyecek bir durumda gördük diyor. Victoria Üniversitesi'nden yüksek lisans öğrencisi Sarah Sadavoy: Bir yıldız oluşumunun erken dönemine ait çekirdek oluşumunu sağlayan saf gaz diskini bulmak sürecin anlaşılmasında önemli bir anahtar olabilir. Bu ender rastlanan bir örnektir diyor. Herschel Kızılötesi Uzay Gözlemevi'nin görüntüleri eşliğinde bir yıldızın oluşumu için gerekli yığın diskinin daha önce görülmemiş alt yapısı izlendi. Gökbilimciler bu altyapının bileşimindeki başta amonyak olmak üzere molekülleri ve sıcaklığı belirlemek için GBT'yi kullandılar. GBT gözlemleri altyapılardan birinin kütleçekimsel yolla çekirdek içine yoğuşmalı olarak ilerlemiş olabileceğini gösteriyor. Bu şimdiye kadar gözlenen ilk çekirdek öncü hareketi olabilir diyor Di Francesco. Bilim insanlarına göre tüm yığın on yeni yıldızın oluşumunu sağlayabilir. Bölge gelecekte çekirdek oluşumunu gösterecek mükemmel bir adaydır. Bu süreci etkileyecek süpernova patlaması ya da diğer yıldızların şok dalgaları olmaksızın gözleyebileceğimiz yalıtılmış ve çalışmak için ideal bir bölgedir diyor Sadayov.


NASA'nın Chandra X-Işını Gözlemevi verilerini kullanan gökbilimciler şimdiye kadar görülmüş en parlak ve en büyük X-Işını halka setini keşfetti. Bir nötron yıldızından kaynaklanan bu yoğun parlamayla üretilmiş olağanüstü halkalar, gökbilimcilere Samanyolu içinde benzer özellikteki yıldızları anlamak için ender bir fırsat sunmaktadır. Pergel X-1 olarak adlandırılan halkalar, bir çift yıldız sistemindeki büyük ve yoğun bir yıldızın süpernova patlaması sonrasında oluştu. Nötron yıldızı başki bir büyük yıldız ile bilikte kalın gaz ve toz bulutu örtüsü arkasında gizlenmektedir. Pergel X-1 aynı zamanda yüksek enerjili parçacıklar yayan güçlü jet kaynağıdır. Wisconsin Üniversitesi'nden Sebastian Heinz: Astronomide uzaklıkları doğru belirlemek gerçekten zordur ve bunu sağlayan birkaç yöntem bulunmaktadır. Doğru konum belirlemek için üçlü sonar kullanılmasında olduğu gibi biz Pergel X-1'den yayılan X-ışınlarını kullanabiliriz diyor. Pergel X-1'den yayılan ışık ölçüldüğünde Dünya'ya 30.700 ışık yılı uzakta olduğu anlaşılmaktadır. Bu uzaklık ölçümü için alınan sinyalleri çok hassas olarak algılayacak Chandra gibi gelişmiş teleskoplar gereklidir. Araştırmacılar 2013 yılında Dünya üzerinde farklı açılarda zaman gecikmeli gözlenen Pergel X-1 ışınları bir ile üç ay süresince oluşturduğu halkalar izlendi. Chandra verileri daha önce toz bulutlarını gözleyen Avustralya'daki Mopra radyo teleskopu verileriyle karşılaştırılınca her halkanın farklı toz bulutundan oluştuğunu işaret eden X-ışınları yaydığı ortaya çıktı. Radyo verileri halkaları birbirinden ayırırken X-ışını verileri Pergel X-1'in konumunu belirler. Tüm radyo verileri ile halka analizi araştırmacıların Pergel X-1'in Dünya'ya uzaklığını hesaplamak için basit geometri kullanmasına olanak verir. Avustralya'daki New South Üniversitesi'nden Michael Burton: Bu sisteme 'Yüzüklerin Efendisi' diyoruz ama bu adlandırmanın Sauron ile ilgisi yoktur. Chandra X-ışını ve Mopra radyo görüntülerinin birlikteliği astronomi açısından güzel bir çalışmayla sonuçlandı diyor. Yeni uzaklık hesabında Pergel X-1'in parlaklığının defalarca değiştiği, önemli eşiği geçtiği ve sanılandan daha parlak olduğu görüldü. Bu da ışınım nedeniyle oluşan dış basıncın kütle çekimiyle dengelendiği anlamına gelir. Bu davranış genellikle nötron yıldızı ya da karadelik içeren sistemlerde görülür. Araştırmacılar ayrıca sistemin yüksek enerjili parçacıkların oluşturduğu jet hızının ışık hızının en az % 99,9'u olduğu belirlendi. Bu yüksek hız genellikle karadeliklerle ilişkilendirilir. New South Üniversitesi'nden Catherine Braiding: Pergel X-1 bazen nötron yıldızı bazen karadelik gibi davranıyor. Böylesi karışık özellikler gösteren sıradışı cismi gözlemek çok önemlidir diyor. Pergel X-1'in 2500 ışık yılı önce X-ışını kaynağı haline geldiği düşünülüyor. Bu da Pergel X-1'i bilinen en genç X-ışını ikilisi yapar. Chandra'nın yeni verileri gökadamızın yapısına ait değerli veriler sunarak Pergel X-1 ve aramızdaki toz bulutunun üç boyutlu haritasını yapmamızı sağlar.


Yer'den binlerce ışık yılı uzaktaki yıldızların çevresinde dolanan 4000'den fazla gezegen keşfedildi. Bu gezegenler kayalık süper Dünyalardan ve küçük Neptünlerden gaz devlerine kadar çok farklı türdedir. Bugüne kadar keşfedilen gezegenler arasında en kafa karıştırıcı olanları ise sıcak Jüpiter sınıfında olanlardır. 12 yıllık yörünge dönemine sahip Jüpiter'in tersine bu devler arasında yıldızı çevresinde 10 günden daha az süreyle dolananları bulunuyor. Bilim insanları şimdiye kadar yaklaşık 400 sıcak Jüpiter keşfetti. Sorun ise bu gezegenlerin nasıl doğduğu ve evrildiği... Şimdi ise gökbilimciler yıldızı çevresinde 16 saatte dolanan beş Jüpiter kütlesinde bir gezegen keşfettiler. Gezegenin yıldızına çok yakın olması yüzeyinde yıldırımlar oluşturan aşırı sıcak olduğu anlamına geliyor. Gezegenin yörüngesi bilinen gaz devleri içinde en kısa olanıdır. Yıldızına son derece yakın olması nedeniyle yörüngesi oldukça dardır ve gündüz kısmının sıcaklığı, neredeyse küçük bir yıldızın sıcaklığına eşit, yaklaşık 3200 santigrad derecedir. TOI-2109b olarak adlandırılan gaz devi, bilinen en sıcak ikinci gezegendir. Özelliklerine bakıldığında gökbilimciler TOI-2109b'nin yörüngesel bozunma sürecinde olduğuna ya da lavaboda birikmiş suyun sarmal hareket ederek akması gibi yıldızına yaklaştığını düşünüyor. Gezegenin izlenmesi yıldızların gezegenleri nasıl çekip yuttuğuna ilişkin ayrıntılı inceleme fırsatı verecek. Böylece bir iki yıl içinde gezegenin yıldızına ne kadar yaklaştığı tespit edilebilir. NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezinden Ian Wong: Bir insan yaşamı boyunca bir gezegenin yıldızına düştüğünü göremez. Ama bu gezegen büyük bir olasılıkla önümüzdeki on milyon yıl içinde artık orada olmayacak diyor. Ayrıntılar TESS uydusu 13 Mayıs 2020'de Herkül takımyıldızının güney ucunda, Yer'den yaklaşık 855 ışık yılı uzaktaki TOI-2109 yıldızını gözlemeye başladı. Yıldızın bir gezegene ev sahipliği yapma olasılığı nedeniyle göreve 2109'uncu TESS cismi adı verildi. Yaklaşık bir ay süren yıldız ışığının toplanması sonucunda TESS bilim ekibi verileri analiz etti. Yıldız ışığındaki belirgin ve periyodik azalmalar bir gezegenin yıldızın önünden geçtiği anlamına gelir. Veriler gerçekten de 16 saatte bir düzenli azalış olduğunu gösterdi. Ekip daha sonra birden fazla yer-merkezli teleskopla yıldızı izleyerek TESS'in verilerini doğruladı. Gezegenin Özellikleri Ekip, çeşitli optik ve kırmızı-öte dalga boylarındaki verileri analiz ederek, TOI-2109b'nin yaklaşık beş Jüpiter kütlesinde, yüzde 35 oranında daha büyük ve yıldızına oldukça yakın, 2.5 milyon kilometre uzakta olduğunu hesapladılar. Yıldızı ise Güneş'e göre boyut ve kütle açısından kabaca %50 daha büyüktür. Sistemin özelliklerinden hareketle gezegenin yıldıza her yıl 10 ile 750 milisaniyelik hızla sarmal şeklinde yaklaştığı tahmin ediliyor. Bu ise bilinen herhangi bir sıcak Jüpiter'den çok hızlı bir hareket demek. Gezegenin boyutu ve yıldızına olan yakınlığı göz önünde bulundurulursa TOI-2109b'nin bilinen herhangi bir sıcak gaz devinden daha kısa yörüngeye sahip ultra sıcak olduğu sonucuna ulaşılır. Gezegenin yıldızına kilitli olması da bir yüzünün sürekli yıldıza bakması demektir. Ekip bir ay süren sürekli TESS gözlem verilerine baktığında gezegenin kendi çevresinde dönerken parlaklığının da değiştiğini fark ettiler. Araştırmacılar gezegenin yıldızının arkasından geçişini hem optik hem de kırmızı-öte dalga boylarında gözleyerek gündüz kısmının sıcaklığının 3200 santigrat dereceye kadar ulaştığını tahmin ettiler. MIT Kavli Astrofizik ve Uzay Araştırmaları Enstitüsü'nden Avi Shporer: TESS verileri, gezegenin gece kısmında neler olup bittiği sorularını gündeme getiriyor. Orada sıcaklık çok düşük mü, yoksa gündüz kısmındaki sıcaklık gece kısmına taşınıyor mu? Aşırı sıcak Jüpiterler için önemli olan bu soruyu yanıtlamanın başlangıcındayız diyor. Ötegezegen biliminin başlangıcından bu yana sıcak Jüpiterler tuhaf karşılandı. Jüpiter kadar büyük bir gezegen nasıl olur da sadece birkaç günlük yörünge dönemine sahip olur? Güneş Sisteminde böyle bir durum yok. Onları incelemek ve varlıklarını açıklamak önümüze önemli bir fırsat çıktı.


İçinde Avrupa Güney Gözlemevi'nin Çok Büyük Teleskopu da olan üç teleskopla şimdiye kadar keşfedilen en soğuk yıldız keşfi gerçekleştirildi. İnsan için bir bardak taze çay ne kadar sıcaksa keşfedilen kahverengi cücede o kadar sıcak. Bulunan nesne büyük sıcak gezegenler ile küçük soğuk yıldızlar arasındaki sınırı belirliyor. Kahverengi cüceler aslında yıldız oluşumu için gerekli olan nükleer tepkimeyi küçük kütlelerinden dolayı başlatamamış olan cüce yıldızlardır. CFBDSIR 1458+10B olarak tanımlanan kahverengi cüce 75 ışık yılı uzaklıktaki ikili bir kahverengi cüce sisteminin üyesidir. (1) VLT üzerine takılan güçlü X-çeker tayfölçeri keşfedilen kahverengi cücenin normalden soğuk olduğunu göstermiştir. CNRS/Joseph Fourier Üniversitesi'nden Philippe Delorme: Böylesi soğuk bir nesneyi görmek ve üstelik bir kahverengi cüce sisteminin üyesi olduğunu keşfetmekten dolayı heyecanlıyız diyor. İki soğuk cismin sıcaklıklarının suyun kaynama noktası sıcaklığından yani 100 C dereceden farklı olmadığı tespit edildi. (2) Hawai Üniversitesi Astronomi Enstitüsü'nden Michael Liu: Böylesi bir sıcaklığı bir kahverengi cüceden daha çok onun çevresinde dolanan bir gezegende olmasını bekleriz. Hatta bu gezegenin atmosferinde su bulutlarının da olmasını bile önerirdik. Aslında yakın zamanda başlayacak olan Güneş benzeri yıldızların çevresindeki dev gaz gezegenlerinin alınacak görüntüleri, CFBDSIR 1458+10B kahverengi cüceye çok benzediklerini gösterecektir. diyor. Bu sistemin sırlarını elde etmek için üç teleskopun güçleri birleştirildi. Öncelikle sistem Hawai'deki Keck II Teleskopu üzerindeki Lazer Yıldız Bulucu Ayarlamalı Optik sistemi ile bulundu. (3) Lui ve ekibi daha sonra Kanada-Fransa-Hawai Teleskopu'ndaki kızılötesi görüş ile çiftin uzaklığını belirledi. (4) ESO'nun VLT'si ile yapılan kızılötesi tayfölçeri gözlemiyle de nesnenin sıcaklığı elde edildi. Soğuk nesnelerin keşfi gökbilimde çok dinamik bir konudur. Spitzer Uzay Teleskopu da geçenlerde, net ölçümler yapılamamasına karşılık, bilinen en soğuk kahverengi cüceler için bir nesne önermişti. Gelecekte yapılacak gözlemlerle bu nesnelerin mi yoksa CFBDSIR 1458+10B'nin daha soğuk olduğu anlaşılabilecek. Lui ve ekibi yaklaşık 10 yıl boyunca bu çifti izleyerek özelliklerini, yörüngelerini daha iyi anlamaya çalışacak. (1) CFBDSIR-1458+10 ikili sistemin adıdır. Sistem CFBDSIR-1458+10A ve CFBDSIR-1458+10B olmak üzere iki üyeye sahiptir. İki cisim birbirinden 3 Dünya-Güneş arası uzaklıkta bulunup birbirlerinin çevresindeki yörünge dönemleri yaklaşık 30 yıl sürer. (2) Karşılaştırma için Güneş'in yüzey sıcaklığı 5500 C derecedir. (3) Ayarlamalı optikler, dünya atmosferinden kaynaklanan ışık karışmasını dengeleyen sistemlerdir. (4) Gökbilimciler Dünya'nın Güneş çevresindeki hareketi nedeniyle değişen konumunu göz önünde tutarak kahverengi cücelerin konumlarını uzak yıldızların değişen konumlarına bakarak tespit ettiler. Paralaks olarak bilinen bu uzaklık tanımı kahverengi cücelerin uzaklıklarının tespitinde kullanıldı.


Evrenin sessiz derinliklerinde bir canavar yatıyor: Gökbilimciler hiç beklemedikleri bir yerde 17 milyar Güneş kütlesinde çok büyük süper kütleli karadelik keşfetti. Hubble Uzay Teleskopu ve Hawaii'deki İkizler Teleskopu ile yapılan gözlemler bu tür canavarlardan daha çok sayıda olabileceğini işaret ediyor. Şimdiye kadar en büyük 10 milyar Güneş kütlesinde süper kütleli karadelik keşfedilmişti ki bunlar büyük gökada kümelerinin merkezlerinde bulunan çok büyük gökada çekirdeklerindeydi. NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu'nu kullanan uluslararası bir gökbilimci ekibi oldukça sakin bir yerde bulunan NGC 1600 gökadasının merkezinde 17 milyar Güneş kütlesinde çok büyük süper kütleli karadelik keşfetti. NGC 1600 yaklaşık yirmi gökadanın bulunduğu bir gökada kümesinde bulunuyor. 200 milyon ışık yılı uzaklıktaki eliptik gökada Irmak takımyıldızı yönündedir. Çevresindekiler gibi tipik büyüklükte olmasına karşılık bu denli büyük kütleli karadeliğe sahip olması gökbilimcileri oldukça şaşırttı. Almanya Max Planck Enstitüsü'nden Jens Thomas: Gökadanın merkezinde zaten büyük bir karadelik bekliyorduk ama bu kadarını değil. Tahminlerimizden 10 kat daha büyük bir karadelikle karşılaştık diyor. Önceki Hubble verilerine dayanılarak yapılan hesapta karadeliğin kütlesi gökada merkezindeki şişkinliğe göre hesaplanıyor. Çekirdek ne kadar büyük ya da şişkinse karadelik o kadar büyüktür. Gökada merkezleri gökadanın bütününün kütlesinin önemli bir kısmını oluşturur diyor Thomas. NGC 1600'deki çok büyük süper kütleli karadeliğin varlığı akla bu canavarlardan daha çok sayıda olabileceğini getiriyor. ABD'deki Berkeley Kaliforniya Üniversitesi'nden Chung-Pei Ma: NGC 1600 boyutlarında birçok gökada bulunuyor. Gökada gruplarında bilinenden 50 kat daha fazla benzer gökada olduğu düşünülüyor. Yani sorumuz buzdağının altı ne kadar büyük? Beklenenden çok daha fazla büyük canavar bir yerlerde keşfedilmeyi bekliyor olabilir diyor. Karadeliğin başka bir gökadadaki karadelikle birleşerek büyüdüğü varsayılıyor. Birleşme sonrasında gökada çarpışmalarından kaynaklanan yoğun gaz ve tozla beslenerek daha da büyümüş olabilir. Komşularıyla birlikte evrenin ıssız denilebilecek bölgesinde bulunan NGC 1600'ün büyüklüğünün nedeni de bu olabilir. Süper kütleli karadelik doğrudan görülemediği için gökbilimciler onu bulabilmek için kendisine yakın yıldızların hızlarını ölçtüler. Bu amaçla Hawaii'deki Mauna Kea tepesindeki 8 metrelik Kuzey İkizler Teleskopu'nu kullanan gökbilimciler karadeliğin kütlesini hesaplamayı başardılar. Şimdi sırada 'evrende benzer büyüklükte kaç tane daha karadelik olduğu' sorusunun yanıtını bulmaya gelmiş görünüyor.


Bilim insanları uzunca bir süredir gökadamız çevresinde dolanan sönük cüce gökadaları keşfetmek için çaba gösteriyor. 18 Ocak'ta Keck II Uyarlamaları Optik Teleskopunu kullanan gökbilimciler bu cüce gökadalardan birini keşfettiler. Massachusetts Enstitü Teknolojisi 'den Dr. Simona Vegetti'nin başını çektiği bir ekip Dünya'dan yaklaşık 10 milyar ışık yılı uzaklıkta bir eliptik gökadanın, uydu gökadasını belirledi. Uydu gökada, JVAS B1938+666 olarak kodlanan büyük kütleli gökadayı çekimsel mercek olarak kullanarak keşfedildi. Tüm süper kütleli eliptik gökadalara olduğu gibi JVAS B1938+666 gökadası da, kütle çekimi nedeniyle ışığı eğmektedir. Genellikle uzaktaki gökadanın ışığı öndeki gökada tarafından bükülür ve bu gökadayı bir yay gibi sarar. Buna Einstein halkası adı verilir. Enstein halkasının büyüklüğü, şekli ve parlaklığı mercek gökadanın kütle dağılımına bağlıdır. Vegetti'nin ekibi Dünya atmosferinin bulanıklık etkilerini gideren 10 metrelik Keck II Teleskopunu kullanarak JVAS B1938+666'ın net bir yakın kızılötesi görüntüsünü elde ettiler. Elde edilen veriler ışığında arka plandaki gökadanın kütle dağılımı tespit edildi. Araştırmacıların elde ettiği verilere göre bir uydu ya da cüce gökadanın varlığını öne süren Einstein halkası modeline göre nesne biraz fazla kütleli idi. Ekip bu sorunu çözmek için analitik yaklaşıma başvurdu. Böylece bulunan nesnenin cüce gökada olduğu kesinleşti. Heidelberg Üniversitesi Astronomi Merkezi'nden Robert Schmidt: Düşük kütleli olmasına karşılık gözlemde aşırı kütleli çıkması sıra dışıdır. Bu da uydu gökadanın mercekleme etkisiyle gözlendiğini akla getirir. Eldeki gözlem araçlarına göre bu sorunun yanıtı 'hayır'. Nesne doğrudan yansıma ölçülme açısından çok uzakta. Ancak buradaki mesaj, uzaktaki gökadaların çevresindeki görülmesi zor nesnelerin bulunmalarının mümkün olmasıdır diyor. Samanyolu'da dahil gökadalar milyarlarca yıl boyunca küçük gökadaların birleşmesi yoluyla büyümüşlerdir. Bu nedenle de Samanyolu çevresinde de birçok cüce gökada olduğu savunuluyor. Bunlardan ancak az yıldızı olan ya da muhtemelen daha çok karanlık maddeden oluşmuş birkaç kalıntı gökada keşfedilebilmiştir. Bilim insanları gözlem sonuçlarını açıklayabilmek için evrende çok fazla karanlık madde olması gerektiğini savunuyor. Ancak karanlık madde ışığı emdiği ve ışık yaymadığından görsel olarak ispatlanması mümkün olmamıştır. Bilgisayar modellerine göre Samanyolu'nun 10 000 dolayında olması gereken cüce gökadalardan şimdiye kadar sadece 30'u gözlenebilmiştir. Vegetti: Bu karanlık maddeden oluşmuş birçok uydu gökadanın tespitini zorlaştırmaktadır. Bulunan bu gökadaların da ayrıca onaylanması gerekir diyerek karşılarındaki zorluğu işaret ediyor. Hawai Mauna Kea tepesindeki MW Keck Gözlemevi'ndeki 10 metrelik iki teleskop kızılötesinde çalışmaktadır. İkiz teleskopların en önemli özelliklerinde biri Dünya atmosferinin istenmeyen etkilerini gidermesidir. Gözlemevi NASA, Kaliforniya Üniversitesi ve Kaliforniya Entitüsü Teknolojisi tarafından kar amacı gütmeyen bilimsel ortaklıkla kurulmuştur.


Çok ama çok uzaklarda bir gökada kümesi bize göz kırptı. Buradaki uzak kelimesini öylesine söylemiyorum, gerçekten çok uzakta. Öyle uzak ki, kümenin ışığı bize 10.2 milyar yılda geliyor. Bu uzaklık günümüz bilim ve teknolojisi için bir rekor. NASA'nın Chandra X-ışınları Teleskobu ile evren şu anki yaşının dörtte biri yaşındayken oluşmuş JKCS041 olarak adlandırılan yeni bir nesne keşfedildi. Chandra'dan X-ışınlarıyla alınan mavi bölge, Çok Büyük Teleskop ile görünür ışıkta alınan iki görüntünün birleştirilmesiyle kümenin keşfi yapıldı. JKSC041, İngiltere Kızılötesi Teleskobu ile 2006 yılında keşfedilmişti. Aynı nesne daha sonra Kanada-Fransa-Hawai teleskobu ile Spitzer Uzay Teleskobu ile de gözlendi. Ancak, Gökbilimciler nesnenin bir gökada kümesi olduğundan emin olamadılar. Chandra'dan alınan veriler ışığında nesnenin bir gökada kümesi olduğu kesinleşti. Daha önce 9.2 milyar ışık yılı uzaklıktaki XMMXCS J2215.9-1738, ESA'nın XMM-Newton teleskobu ile 2006'da keşfedilmişti. JKCS041 bu kümeden yaklaşık 10 kat daha uzak bir bölgede bulunarak en uzak gökada kümeleri arasında ilk sıraya yerleşti. Gökada kümeleri arasında büyük kütle çekim kuvveti vardır. Gökbilimciler JKCS041'in 10.2 milyar ışık yılı uzaklıkta olduğunu hesapladı. Bu keşifle birlikte evrenin erken dönemlerindeki uzayın evrimi hakkında önemli bilgi katkısı olacaktır. Kaynak:


WM Keck Gözlemevi'ndeki astrofizikçiler şimdiye kadar kayıtlara geçmiş en uzak gökadayı buldu. Ama asıl sürpriz bu değil. Araştırmacılar evren henüz 600 milyon yıl yaşındayken oluşmuş bu gökadanın hidrojen emisyonunu ölçmeyi başardı. EGSY8p7 adlı gökadanın keşfi Büyük Patlama sonrasında oluşan ilk yıldızlar hakkında da bilgi verebilir. Yeni doğan bir yıldız sıcak hidrojen gazını güçlü morötesi ışınım ile ısıtır ve Lyman-alfa çizgisine ait olan bu iz Keck Gözlemevi'nin güçlü kızılötesi tayfölçeri ile tespit edilebilir. Lyman-alfa ışınımı yakın gökadalarda sıkça rastlanan bir hat olmasına karşılık, evrenin doğumunun hemen şafağında oluşmuş gökadalar arasındaki boşlukta bulunan çok sayıdaki hidrojen atomlarınca emilmesinin gözlenmesi beklenmedik bir durumdur. Bu sonuç 'kozmik yeniden iyonlaşma' sürecindeki karanlık hidrojen bulutlarının nasıl bir süreç izlediği hakkında fikir verebilir. Caltech'den gökbilimci Adi Zitrin: Bu yıldız oluşum sürecini yakından izleyen biri sık sık yakın cisimlerin hidrojeninin Lyman-alfa emisyonun çizgisini görür. Ancak ilk dönemlere kadar uzanan evrenin derinliklerinde, gökadalar arasındaki boşlukta yayılan bu sinyali emen çok sayıda karanlık hidrojen bulutu yer alır diyor. Son çalışmalarda evrenin yaklaşık bir milyar yıl yaşındayken oluşmuş gökadaların kırmızıya kayma değeri 6 olarak hesaplanmıştı. Evrenin genişleme miktarının ölçüsü olan bu değere sahip soluk bir kaynak yeryüzündeki en güçlü teleskop olan Keck Gözlemevi'nin ikiz 10 metrelik teleskop ve tayfölçeriyle tespit edilebilir. Caltech'den gökbilimci Richard Ellis: Biz evrenin hidrojen bulutlarıyla dolu olduğu bir zamanı gösteren, 8,68 kırmızıya değeri olan soluk bir gökadadan yayılan Lyman-alfa çizgisini tespit ettiğimizde çok şaşırdık. Keck Gözlemevi'ndeki önceki rekor 7,73 kırmızıya kayma değeridir. Bu iki sonucun karşılaştırılması evrenin nasıl evrildiğini gösterecektir diyor. Bu keşifle gökbilimciler Büyük Patlama sonrasındaki 'yeniden iyonlaşma' sürecinde neler olup bittiğini anlamak için önemli ipucu elde etti. Özellikle bu antik evrenden yayılan ışınıma ait Lyman-alfa çizgisinin çok şeyler vadettiğini söylenebilir.


Avrupalı gökbilimcilerden oluşan bir grup ESO'nun Çok Büyük Teleskop'unu kullanarak şimdiye kadar ki en uzak gökadaya olan uzaklığı ölçmüş oldu. Gökadanın çok zayıf ışımasını dikkatlice analiz eden gökbilimciler, gözlenen görüntünün Evren'in henüz 600 milyon yıl yaşındaki (kırmızıya kayma 8.6) haline ait olduğu sonucuna vardılar. Bunlar evrenin bu erken zamanlarında her yeri dolduran ve ışık geçirmeyen hidrojen sisini temizleyen bir gökada ışığının doğrulanmış ilk gözlemleridir. 19 Ekim 2010 tarihinde bilim insanları tarafından bir basın konferansında açıklanan sonuçlar, Nature dergisinin 21 Ekim tarihli sayısında yayınlanacaktır. ESO'nun Çok Büyük Teleskop'unu kullanarak daha önce Hubble teleskopu ile görülen bir gökadanın Evren'de şimdiye dek belirlenen en uzak nesne olduğunu doğrulamış olduk , diyor sonuçların aktarıldığı makalenin başyazarı Matt Lehnert . VLT ve ona bağlı SINFONI aygıtının gücü sayesinde oldukça sönük olan bu gökadanın uzaklığını ölçebildik ve elde ettiğimiz görüntü Evren'in henüz 600 milyon yıl yaşında bile olmadığı döneme aitti. Bu tür ilk gökada araştırmaları oldukça zordur. Başlangıçtaki parlak ışıkları Yeryüzü'ne vardığında oldukça sönük ve küçük görünmektedirler. Bununla birlikte, bu sönük ışık en çok elektromanyetik tayfın kızılötesi bölgesinde azalır çünkü bu ışığın dalgaboyu Evren'in genişlemesiyle uzatılmaktadır kırmızıya kayma olarak bilinen etki. Konuyu daha zor hale getiren şey ise Büyük Patlama'dan yaklaşık bir milyar yıl sonraki erken dönemlerde, Evren'in tümüyle ışığı geçirmemesi ve neredeyse tamamen genç gökadalardan yayılan şiddetli kızılötesi ışığı soğuran hidrojen sisi ile kaplanmış olmasıdır. Bu sisin kızılötesi ışıkla halen temizlenmekte olduğu bu döneme yeniden iyonlaşma dönemi denmektedir . Bu tür zorluklara rağmen NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu üzerindeki yeni Geniş Alan Kamerası 3 ile 2009 yılında tespit edilen güçlü aday nesnelerin yeniden iyonlaşma dönemine ait gökadalar olduğu düşünülmektedir. Bu çok uzak ve sönük gökadalara olan uzaklığın doğrulanması oldukça zordur ve güvenilir sonuçlar elde edebilmek için gökadadan gelen ışığın kırmızıya kayma ölçümleri çok büyük yer-tabanlı teleskoplara bağlı olan tayfölçerler yardımıyla yapılmalıdır. Matt Lehnert şöyle devam ediyor: Aday gökadalar Hubble ile duyurulduktan sonra hızlı bir hesaplama yaptık ve VLT'nin muazzam ışık toplama gücü SINFONI adlı kızılötesi tayfölçerinin duyarlılığı ile birleştiğinde ve çok uzun poz süresi sayesinde bu uzak gökadalardan gelen aşırı sönük ışığı tespit ederek uzaklığı ölçtüğümüzde çok heyecanlanmıştık. ESO Genel Müdürlüğü'nün özel isteği üzerine VLT'den gözlem zamanı elde eden grup 16 saat boyunca UDFy-38135539 adlı aday gökadayı gözledi. İki aylık çok dikkatli analizler ve sonuçlar test edildikten sonra, kırmızıya kayması 8.6 olan hidrojene ait ışığın açıkça tespit eden takım, tayfölçümü metoduyla doğrulanan şimdiye kadar ki en uzak gökadayı da bulmuş oldu. 8.6 değerindeki bir kırmızıya kayma değeri Büyük Patlama'dan henüz 600 milyon yıl sonraki bir gökadanın görüldüğüne işaret etmektedir. Yardımcı yazarlardan Nicole Nesvadba araştırmayı şu şekilde özetliyor: Şimdiye kadar ki en uzak gökadanın kırmızıya kaymasını ölçmek çok heyecan verici, fakat bu tespitin doğuracağı sonuçlar astrofizik açısından çok daha önemli. İlk kez Evren'in erken dönemlerini dolduran sisi temizleyen ilk gökadalardan birine baktığımızdan adımız gibi eminiz. Bu keşifte şaşırtıcı olan şeylerden biri de UDFy-38135539'dan gelen ışığın kendi üzerindeki hidrojen sisini temizlemek için yeterince güçlü olmadığının görülmesiydi. Çevrede UDFy-38135539'a eşlik eden ve çevresindeki alanı daha açık hale getirmeye yardımcı olan, belki de daha sönük ve küçük kütleli gökadaların da olması gerekiyor. Aksi halde gökadadan gelen ışık ne kadar parlak olursa olsun, etraftaki hidrojen sisi sayesinde tutulacaktı ve bizde bu tespiti gerçekleştiremeyecektik. diye açıklıyor yardımcı yazar Mark Swinbank . Yine ortak yazarlardan Jean-Gabriel Cuby şunları belirtiyor: Yeniden iyonlaşma dönemi ve gökada oluşumunu araştırmak şu anki teleskop ve aletlerin kapasitelerini sınırlara kadar zorluyor, fakat bu zaten gelecekte kullanılmaya başlayacak olan dünyadaki en büyük optik ve yakın kızılötesi gözlem teleskopu konumuna gelecek- ESO'nun Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu ile yapılacak sıradan bilimsel bir faaliyet olacaktır. Notlar Daha uzak bir nesneye (kırmızıya kayması 10) ait bir sonuç daha önce ESO (eso0405) tarafından aktarılmıştı. Bununla birlikte, bu konumda bulunan benzer parlaklıktaki nesneyi bulmak için daha sonra gerçekleştirilen çalışmalar başarısız olmuş ve NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu ile gerçekleştirilen son gözlemler bir sonuç vermemiştir. Çok büyük kırmızıya kayma oranına sahip bir gökada ile bu nesnenin tespiti artık çoğu gökbilimci tarafından geçerli sayılmamaktadır. Yaklaşık 13.7 milyar yıl önce Büyük Patlama'dan sonra Evren'in sıcaklığı düştüğünde elektronlar ve protonlar hidrojen gazı oluşturmak üzere birleşmiştir. Işıma yapan hiçbir nesnenin olmadığı Karanlık Çağlar denilen dönem boyunca bu soğuk gaz Evren'deki ana bileşendi. İlk yıldızlar oluştuğunda bunların şiddetli kızılötesi ışımaları yeniden iyonlaşma olarak bilinen bir süreçle hidrojen atomlarını elektron ve protonlara ayırarak yavaşça hidrojen sisini tekrar ışığı geçiren bir duruma getirerek karanlık döneme son vermişlerdir. Evren'in erken tarihine ait bu dönem Büyük Patlama'dan sonraki 150 milyon yıl ila 800 milyon yılları boyunca devam etmiştir. Yeniden iyonlaşmanın nasıl gerçekleştiği ve ilk gökadaların nasıl oluşup evrimleştikleri modern evrenbilimin çözülmesi gereken temel problemlerinden biridir. Gökbilimciler ilk oluşan gökadaların uzaklığını ölçmek için iki ana yöntem kullanmaktadırlar. Farklı renklerdeki filtrelerle çok derin çekerek ve farklı dalgaboylarında birçok nesnenin parlaklıklarını ölçerek. Daha sonra bunları Evren'in tarihinde farklı zamanlardaki farklı gökada türlerinden beklenilen sonuçlarla karşılaştırmaktadırlar. Bu şu anda bu tür çok sönük gökadaları keşfetmek için kullanılan tek yöntem ve bu teknik Hubble takımı tarafından kullanılmaktadır. Bu yöntem her zaman güvenilir olmamaktadır. Örneğin, bazen çok uzak, sönük bir gökada gibi görülen şey, Samanyolu gökadasındaki soğuk bir yıldız olabilmektedir. Aday nesneler bulunduklarında bunlardan gelen ışık onu oluşturan renklerine ayrılarak daha duyarlı uzaklık tahminleri elde edilebilir ve gökadada bulunan hidrojen veya diğer elementlerin yaydığı ışığa ait izlere bakılır. Bu tayfsal yaklaşım gökbilimcilerin en güvenilir ve kesin uzaklık ölçümlerini gerçekleştirmesi için tek araçtır. İlginç isim bu nesnenin Aşırı Derin Alan araştırma bölgesinde bulunduğunu göstermekte ve sayılar ise gökyüzündeki konumunu hassas bir şekilde vermektedir. Kaynak: ESO-Türkçe