Gökbilimciler ilk kez süper kütleli karadelikten püsküren yüksek hızda parçacıklardan oluşan ardışık iki dev damla keşfetti. 260 milyon ışık yılı uzaktaki gökada merkezinden kopan parçacık jetleri farklı zamanlarda alınan verilerle ortaya konuldu. Veriler ışık hızına yakın hızlarla karadelikten uzaklaşan yüksek enerjili ışın kılıcını andıran jetlerin anlaşılmasına yardımcı oluyor. Bu süper parlak hareket gerçek anlamda çok hızlı yayılan bir sihir gibi. Süper galaktik jetlerle ilgili bilgi yeterli değil. Araştırmacılar gökadanın çekirdeğindeki karadelikten yayılan enerjik plazmanın hızla yayıldığını düşünüyor. Yeni analiz, jetler içinde gerçekleşen çarpışmalar sonucu üretilen parçacıkların çok hızlı hareket ettiğini düşünüyor. Gökyüzündeki en aktif gökadalardan olan NGC 3862'deki sıradışı olayı ele alan video Hubble ile oluşturuldu ve ilk kare 1992'de üretildi. Abell 1367 gökada zengini kümede yer alan NGC 3862 Hubble ile optik ışıkta keşfedilmişti. NGC 3862'den yayılan parlak damla jetleri, inciden oluşmuş bir şeride benzetilebilir. Şeridin son düğümü ise 2014'de fark edildi. Bu son parlama ile damlalar arasındaki bağlantı net bir şekilde görülmesi araştırmacıların heyecanlanmasına neden oldu. Baltimore Uzay Teleskopu Bilim Enstitüsü'nden (Space Telescope Science Institute Eileen Meyer: Böylesi süper galaktik jet dizisi daha önce görülmedi. Dev damlaların önümüzdeki yıllarda gerçekleşecek birleşmesi daha çok parlamalara neden olacak. Böylece oluşan kinetik enerjili çarpışmalar ışımanın nasıl yayılacağını görmemize olanak sağlayacak diyor. Maryland Üniversitesi'nden Markos Georganopoulos: Dışa yayılan jetler arasındaki çarpışma uzun zamandır biliniyor ama işin aslını ilk kez görüyoruz diyor. Florida Teknoloji Enstitüsü'nden Eric Melbourne: Çarpışma süresince çevrenin parçacıklara etkisini, jet dinamiklerinin değişimini ve farklı bölgelerde enerjinin nasıl harcanacağını öğrenebileceğiz. Tüm bunları test etmemiz için önümüzde güzel bir fırsat var. Böylece genel hatlarıyla jetleri ve yüksek enerjili akışları anlayabileceğiz diyor. Kütle çekimsel kuvvetle bağlı tümleşik cisimlerden atılan jetlerin oluşturduğu damlalar ender değildir, ancak binlerce ışık yılı uzaktaki bir karadelikten yayılan süper hızlı jetlere optik alanda ender rastlanır. Karadelikler yeni yıldız oluşturan gazı dar bir koridordan çıkarır. Bir kurama göre merkezdeki cisim üzerine düşen kızgın madde, cismin dönüş ekseni boyunca dışarı atılır. Güçlü manyetik alanlar malzemeyi sıkıştırarak dar jet akışlarına neden olur. Birbirini çeken malzemenin akışı düzgün değilse, madde damlalar şeklinde toplanır. Nasıl olursa olsun hızlı hareket eden düğüm, gökadalar arası uzayda kendi yolunu izler. İlk oluşan düğüm yıldızlararası ortama daha yavaş hareketlendiğinden arkasındaki düğüm ona yetişebilir. Bu da iki düğümün birleşerek bir şok dalgası yaymasına neden olur. Önümüzdeki birkaç on yıl içinde gerçekleşecek çarpışmaların dışında karadelikten binlerce ışık yılı uzaklıktaki süper parlak hareketin ikinci vakası görülüyor. Bu jetler bile hızın ışık hızına yakın olduğunu göstermeye yetiyor. Buradaki ölçümler enerjik jetlerin gökadaların nasıl yaşlandığının anlaşılması açısından önemlidir. Meyer benzer hızlı hareketleri aramak için yakın evrendeki iki jetle ilgili bir video hazırlıyor. Bu çalışmalar 20 yıl gibi uzun süre görevde kalan Hubble ile mümkün olmaktadır. Birçok aktif gökadanın merkezindeki karadelik kaynaklı süper galaktik jetler daha önce X-ışını ve radyo dalga boyunda gözlenmişti. Buna karşılık sadece bir kez optik alanda görüntülenmişti. Gökbilimciler henüz bazı jetlerin neden optik görünmediğini anlamış değil.


Uluslararası bir gökbilimci ekibi gökada merkezlerindeki süper kütleli karadeliklerin kütlesini ölçmek için yeni bir yöntem geliştirdi. Tek yapılması gereken karadeliklerin çevresinde dolanan karbonmonoksit moleküllerinin dönüş hızını hesaplamak. Yeni yöntemle çok fazla sayıda karadeliğin kütlesi hesaplanabilecek. Gökadalardaki Devasa Karadelikler Karadelikler güçlü kütle çekimleri nedeniyle ışığın bile kaçmasına fırsat vermeyen oldukça yoğun cisimlerdir. Dev bir karadelik bir milyon ile bir milyar güneş kütlesinde olabilir. Samanyolu dahil tüm gökadaların merkezlerinde bu süper kütleli karadeliklerin bulunduğu varsayılıyor. Gökadaların evrimi de bir bakıma bu karadeliklere bağlıdır. Evrenin ilk gökadalarının zamanla değişime uğrayarak günümüz gökadalarını oluşturması, astofiziğin en aktif araştırma alanlarından biridir. İlginç Bağlantı Araştırma ekibinden Hertfordshire Üniversitesi Astrofizik Merkezi'nden Marc Sarzi: Süper kütleli karadeliklerin kütlesi ile bulunduğu gökadanın kütlesi arasında dikkate değer bir ilişki yok ancak bu çalışmalar çok az sayıdaki örneğe dayanmaktadır. Şimdiye kadar sadece üç yöntemle süper kütleli karadeliklerin kütlesi ölçülebildi. Belirlediğimiz yeni yöntemle süper karadeliklerin gökadaların oluşumu sırasındaki aktif rolü ortaya çıkarılarak kütleleri belirlenebilir diyor. Süper Keskin Gözlü Teleskoplar Avrupa Güney Gözlemevi 'nden Tim Davis: Biz Birleşik Dizi Milimetre Dalga Astronomi Teleskopla gökadalardaki karbonmonoksit moleküllerini görebiliyoruz. Teleskopun keskin gözleri yardımıyla gökadanın merkezinde bulunan karadeliğin çevresinde pır pır eden gazı gözleyebildik. Bu gaz karadeliğin kütlesi ve ona olan uzaklığına göre belirli bir hızda döner. Her konumdaki gazın hızının belirlenmesi karadeliğin kütlesini ortaya çıkarabilir diyor. Carma gözlemleri oldukça zor, ancak Şili'de kurulumu devam eden ALMA teleskopu, bu yeni teknikle evrendeki yüzlerce gökadanın gözlemini daha kolay yapabilecek.


Holywood'un Star Trek filminde özel bir yere sahip olan karadelikler çok yoğun cisimler olup ışık dahil hiçbir şeyin kaçmasına izin vermezler. Ancak yeni bir çalışmaya göre karadelik diye bir cisim aslında yok. Yukarıdaki birbirine zıt iki kuramı ele alan fizik profesörü Mersini-Houghton karadeliklerin olmadığını matematiksel olarak ispatladı. Çalışma, evrenin kökeni ve evrimi hakkındaki bilinenlerin de yeniden düşünülmesi anlamına geliyor. Yaşadığım şoktan hala kurtulamadım diyor Mersini-Houghton ve ekliyor: 50 yıldır iki kuramın birleştirilmesi için uğraş veriliyordu ve şimdi bu konuda daha fazla düşünmek gerektiği ortaya çıktı. On yıllardır karadeliklerin büyük bir yıldızın kendi üzerine çöküp yoğunlaşmasıyla oluştuğu düşünülüyordu. Örneğin Dünya'yı leblebi boyutuna kadar küçültebilirseniz bir karadeliğe dönüşür. Yani buna göre olay ufku olarak bilinen zar tekilliği çevreler. Bu da böyle bir cisimden ışık dahi hiçbir şeyin kaçamayacağı anlamında gelir. Karadelikleri ilginç kılan bir başka neden ise birbirine taban tabana zıt iki kurama sahip olmasıdır. Genellikle karadeliklerin oluşumu Einstein'ın Genel Görelilik Kuramı ile anlatılırken varlıkları kuantum fiziğine aykırıdır. Çünkü kuantum fiziğine göre bilgi yok olmaz. İşte bu paradoksu yok etmek ve iki zıt kuramı birleştirmek için yıllardır yoğun çaba veriliyordu. 1974 yılında Stephen Hawking karadeliklerin ışıma yaptığını göstermek için kuantum mekaniğinden yararlandı. O günden bu yana bilim insanları evrende gördükleri karadelik sayısını arttırdı ve bunların ışıma yaptıklarını gösterdiler. Şimdi ise Mersini-Houghton tamamen farklı bir senaryoyu dile getirdi. Mersini-Houghton, bir yıldızın kendi kütle çekimi altında çökerek Hawking ışıması ürettiğine inanıyor. Ancak yaptığı çalışmaya göre karadelik dönüştüğü yıldızın kütlesine sahiptir. Yani karadeliğin yoğunlaşması sadece küçülmesiyle ilgilidir. Ölmekte olan bir yıldız önce şişer ardından büyük bir patlamaya uğrayarak karadeliğe dönüşür. Bunun ardından tekillik ya da olay ufku oluşmaz. Buradaki açıklama çok basittir: Karadelik diye bir şey yoktur. Karadeliklerin evrende var olup olmadığı deneysel kanıtlarla gösterilebilir. Mersini-Houghton'a göre o zamana kadar gökbilimciler bu matematiksel kanıta inanmak zorunda kalacaklar. Birçok fizikçi ve gökbilimciye göre evren tekillikten Büyük Patlama sonucunda genişlemeye başlamıştır. Tekillik diye bir şey olmadığını gösteren bu çalışmaya göre Büyük Patlama kuramı da gözden geçirilmeli. Fizikçiler kütle çekimi kuramı, kuantum mekaniği ile Einstein'ın Genel Görelilik İlkesini birleştirmek için yoğun çaba sarf ediyor. Biz iki kuramın rahatlıkla birleşeceğini gösterdik ve bu gerçekten büyük gelişme diyor.


ESO'nun Çok Büyük Teleskop'unu kullanan Avrupalı gökbilimciler ilk kez bir magnetarın alışılmadık bir nötron yıldızı türü en az 40 Güneş kütleli bir yıldızdan oluştuğunu gösterdiler. Sonuçlar yıldızların nasıl evrimleştiği, bu kadar büyük kütleli bir yıldızın bir magnetar yerine karadelik olmasının beklendiği mevcut teoriler için büyük zorluklar arz ediyor. Bu, temel bir soruyu tekrar gün yüzüne çıkarıyor: bir yıldızın gerçekten bir karadelik olması için kütlesi ne kadar büyük olmalıdır? Gökbilimciler sonuçlara ulaşmak için güney gökküresi takımyıldızlarından Ara'da bulunan 16 000 ışık yılı uzaklıktaki sıra dışı yıldız kümesi Westerlund1'i detaylı olarak incelediler. Gökbilimciler daha önceki çalışmalardan (eso0510) Westerlund1'in bazıları bir milyon güneş parlaklığında ışıyan, bazılarının çapı Güneş'in çapının iki bin katı olan yüzlerce çok büyük kütleli yıldız içeren en yakın süper küme olduğunu biliyorlardı. Bu araştırma sonuçlarının açıklandığı makalenin başyazarı Ben Ritchie şunları aktarıyor; Eğer Güneş bu dikkat çekici kümenin merkezinde yer almış olsaydı, geceleyin gökyüzümüz dolunay parlaklığında yüzlerce yıldızla dolu olurdu. Çeşit çeşit ve alışılmamış yıldız nüfusuyla Westerlund1 fantastik bir yıldız bahçesidir. Kümede bulunan yıldızların bir şeyi paylaşıyorlar: küme tek bir yıldız oluşum olayı ile oluştuğundan hepsinin yaşı aynı, tahminen 3.5 ila 5 milyon yıl yaşındalar. Bir magnetar (eso0831) süpernova patlamalarına maruz kalan bazı yıldızlardan oluşan olağanüstü güçlü Dünya'nın bir milyon milyar katı kadar bir manyetik alana sahip bir nötron yıldızı türüdür. Westerlund1 kümesi Samanyolu'nda bulunan bilinen birkaç magnetardan birine ev sahipliği yapmaktadır. Gökbilimciler magnetarın küme içindeki bulunduğu yer sayesinde en az 40 Güneş kütlesi büyüklüğünde olması gerektiğini sonucunu çıkardılar. Westerlund1'de yer alan tüm yıldızlar aynı yaşta oldukları için, patlayan ve geride kalıntı olarak bir magnetar bırakan yıldız kümede yaşamlarını sürdüren diğer yıldızlardan daha kısa süre yaşamış olmalıdır. Bir yıldızın ömrü doğrudan kütlesiyle bağlantılı olduğu için daha büyük kütleli yıldız, daha az yaşar eğer yaşamına devam eden diğer yıldızlardan bir tanesinin kütlesini ölçebilirsek, daha kısa yaşayıp magnetar haline gelen yıldızın daha büyük kütleli olduğundan emin olabiliriz. Bu türden olağanüstü manyetik nesnelerin nasıl oluştuğuna dair kabul edilen bir teori olmadığı için, bu büyük önem arz etmektedir. diyor araştırma takımının lideri ve ortak yazar Simon Clark. Bununla birlikte gökbilimciler Westerlund1'de bulunan W13 örten çift sistemine ait yıldızları da araştırdılar, bu tür sistemlerde yıldızların hareketlerinden kütleleri doğrudan belirlenebiliyor. Bu yıldızlarla karşılaştırdıklarında magnetar olan yıldızın en az 40 Güneş kütlesi kadar olması gerektiğini buldular. Bu, magnetarların normalde karadelik oluşturmalarını beklediğimiz bu kadar büyük kütleli yıldızlardan evrimleşebileceğini ilk kez ortaya koymaktadır. Önceki varsayımlar başlangıçta 10 ila 25 güneş kütlesindeki yıldızların nötron yıldızlarını, 25'ten büyük olanların ise karadelik ürettikleri şeklindeydi. Bu yıldızlar süpernova olarak patlamadan önce kütlelerinin onda dokuzunu kaybetmiş olmalılar, aksi takdirde bunun yerine bir karadelik meydana getirmeliydiler. Patlamadan önce bu kadar büyük bir kütle kaybı mevcut yıldız evrimi teorileri için büyük zorluklar arz etmektedir. diyor ortak yazar Ignacio Negueruela. Buna bağlı olarak çetrefilli bir sorun ortaya çıkıyor; Güneş'ten kırk kat daha ağır olduğu halde çökerek karadelik oluşturmayı başaramayan bir yıldızın daha ne kadar büyük kütleli olması gerekiyor. diye bitiriyor ortak yazarlardan Norbert Langer Gökbilimciler tarafından tercih edilen oluşum mekanizmasına göre magnetar olan ata yıldız yoldaş bir yıldızla birlikte doğmuş olmalı. Yıldızlar evrimleştiklerine birbirleriyle etkileşmeye başlar, yörünge hareketiyle elde edilen enerji ata yıldızdan muazzam miktarda maddenin dışarı atılmasıyla harcanır. Magnetar bölgesinde şu anda bu tür bir yoldaş görünmemekle birlikte, magnetarı oluşturan süpernova, her iki yıldızı da yüksek hızlarda kümeden atarak çifti birbirinden ayırmış olabilir. Clark sonuç olarak Eğer durum bu şekilde ise çift sistemlerin kütle kaybı ile yıldız evriminde anahtar bir rol oynayabilecekleri ileri sürülebilir. diyor. Notlar Westerlund1 açık kümesi sonradan oradan taşınarak Şili'de ESO Yöneticisi olan (1970-74) İsveç'li gökbilimci Bengt Westerlund tarafından 1961 yılında Avustralya'da keşfedilmiştir. Küme, görünen ışığının çoğu örtülen dev bir gaz ve toz bulutu arkasında bulunmaktadır. Sönümleme katsayısı 100 000'den fazladır, bu nedenle bu özel kümenin gerçek doğasının ortaya çıkarılması için bu kadar uzun süre geçmiştir. Westerlund1 Samanyolu gökadamızdaki çok büyük kütleli yıldızların nasıl yaşayıp öldüklerini anlamada gökbilimcilere yardımcı olan uç koşullardaki yıldız fiziği araştırmaları için eşsiz bir doğal laboratuardır. Onların gözlenmesiyle, gökbilimciler kümenin büyük olasılıkla 100 000 Güneş kütlesinden daha hafif olmadığı ve tüm yıldızlarının 6 ışık-yılından daha küçük bir bölge içerisinde yer aldığı sonucuna vardılar. Bu nedenle Westerlund1'in Samanyolu gökadası içinde şimdiye dek tanımlanan en büyük kütleli yoğun genç küme olduğu görülmektedir. Westerlund1'deki şimdiye kadar analiz edilen tüm yıldızlar en az 30 40 Güneş kütlesi büyüklüğündeler. Bu tür yıldızların görece kısa yaşamları nedeniyle gökbilim diliyle söylersek Westerlund1 çok genç olmalı. Gökbilimciler 3.5 il 5 milyon yıl arasında bir yaş saptadılar. Yani Westerlund1 açıkça gökadamızdaki yeni doğmuş bir kümedir. Kaynak: ESO-Türkçe


ESO'nun VLT teleskopu yeni bir yıldız-oluşum kaynağı belirledi ESO'nun Çok Büyük Teleskopu kullanılarak yapılan gözlemlerle gökadaların merkezinde yer alan süper-kütleli karadeliklerden dışarıya atılan güçlü madde çıkışları içerisinde yeni yıldızların oluştuğu ortaya çıkarıldı. Bunlar aşırı uç ortamlarda oluşabilen yıldızlara dair onaylanmış ilk gözlemlerdir. Elde edilen bulguların gökadaların oluşumu ve evrimleri üzerindeki anlayış üzerinde etkili olması bekleniyor. Sonuçlar Nature dergisinde yayımlandı. Birleşik Krallık liderliğindeki bir Avrupa gökbilimciler grubu ESO'nun Şili'deki Paranal Gözlemevi'nde bulunan Çok Büyük Teleskop üzerindeki MUSE ve X-shooter aygıtlarını kullanarak yeryüzünden yaklaşık 600 milyon ışık-yılı uzaklıkta yer alan ve IRAS F23128-5919 olarak bilinen iki gökada arasında halen devam etmekte olan bir çarpışma olayını gözlediler. Ekip, çift içinde güneyde yer alan gökadanın merkezindeki süper-kütleli karadelik yakınlarında oluşan şiddetli madde rüzgarını taşan madde gözledi ve burada yeni yıldızların doğmakta olduğuna dair ilk belirgin kanıtları elde etti . Bu tür gökadasal madde akıntıları gökadaların aktif ve çalkantılı merkezlerinde oluşan yüksek enerji üretimiyle ortaya çıkmaktadır. Çoğu gökadanın merkezinde sakin halde bulunan süper-kütleli karadelikler, etraflarındaki maddeyi tüketmeye başladıklarında çevrelerindeki gazı ısıtmaya başlar ve ısınan gaz güçlü ve yoğun rüzgarlar şeklinde ev sahibi gökadanın merkezinden dışarıya doğru atılır . Gökbilimciler bir süredir bu akıntıların yıldız oluşumu için yeterli koşulları barındırdıklarını düşünüyordu, ancak gözlenmeleri oldukça güç olduğundan henüz kimse görememişti, diyor Cambridge Üniversitesi'nden ekip lideri Roberto Maiolino. Elde ettiğimiz sonuçlar heyecan verici çünkü burada yıldızların oluşmakta olduğunu tartışmasız bir şekilde ortaya koyuyor. Grup öncelikle madde akıntısı içindeki yıldızları ve onları çevreleyen gazı doğrudan gözlemek üzere yola çıkmıştı. Her ikisi de tayfsal ölçümler konusunda dünyanın önde gelen araçları olan MUSE ve X-shooter grubun yayınlanan ışığın özelliklerini ayrıntılı bir şekilde incelemesini ve bu ışığın kaynağını belirlemelerini sağladı. Genç yıldızlardan yayılan ışımanın yakın çevrelerindeki gaz bulutlarının kendilerine özel bir şekilde ışımalarına neden oldukları biliniyor. X-shooter'ın aşırı hassasiyeti bu parlamaya neden olabilecek diğer faktörlerin tümünün elenebilmesini sağlıyor, bunlar arasında gaz şok dalgaları ya da gökadanın aktif çekirdeği de yer alıyor. Grup daha sonra madde akıntısı içinde bulunan ve yeni doğmakta olan bir yıldız popülasyonu tespit ediyor . Buradaki yıldızların yaşlarının birkaç on milyon yıldan daha az olduğu düşünülüyor ve ön analizlere göre daha az aşırı ortamlarda oluşan yıldızlardan, örneğin gökada diskinde; daha sıcak ve parlak oldukları görülüyor. Kanıtlar arttıkça gökbilimciler yıldızların hareketlerini ve hızlarını da belirleyebildi. Bölgedeki çoğu yıldızdan gelen ışığa göre bunlar gökada merkezinden dışarıya doğru çok yüksek hızlarda hareket ediyorlar hızla ilerleyen madde içerisinde yakalanan nesnelerin davranacağı şekilde. Eş-yazar Helen Russell şunu ekliyor: Gökada merkezine yakın rüzgarların içinde oluşan yıldızlar giderek yavaşlayabilir ve hatta tekrar geriye doğru hareket edebilirler, ancak akıntı içerisinde daha uzakta oluşanlar daha az yavaşlama hissederek hep birlikte uzaklaşarak gökada dışına çıkabilir. Keşif astrofiziğin bazı alanlarındaki anlayışımız üzerine yeni ve heyacan verici bilgiler ekliyor; bunlar arasında gökadaların şekillerini nasıl kazandıkları ; gökadalar-arası uzayın ağır elementlerce nasıl zenginleştiği ; ve hatta açıklanamayan kozmik kırmızı-ötesi arkafon ışımasının nereden kaynaklandığı konuları yer alıyor . Maiolino sonrası için heyecanlı: Eğer yıldız oluşumu bazı teorilerin tahminlerine göre, çoğu galaktik akıntıda meydana geliyorsa, gökada evriminde tamamen yeni bir senaryo ile karşılaşabiliriz. Notlar Madde akıntısı içindeki yıldızlar oldukça kısa bir sürede oluşmaktadırlar; gökbilimciler göre buralarda her yıl 30 Güneş kütlesi toplamında yıldızlar oluşuyor. Bu oran birleşmekte olan gökada sisteminin toplam yıldız oluşumunun dörtte birinden fazlasına karşılık geliyor. Gazın galaktik akıntılarla dışarıya atılması gökada içerisinde gaz-yoksunu bir ortama yol açmaktadır, bu da bazı gökadalar yaşlandıkça yeni yıldız oluşumunun eksikliğini açıklamaktadır. Bu madde akıntıları çoğunlukla büyük-kütleli karadelikler nedeniyle oluşsa da, rüzgarların ayrıca enerjik yıldz oluşumu bölgelerinde meydana gelen süpernova patlamarıyla da tetiklenmesi mümkün olmaktadır. Bu genç yıldız popülasyonlarının karakteristik özelliklerinin tespit edilmesiyle mümkün olmuştur ve yüksek hızlı madde akıntısı olan ortamlarda oluşan yıldızlardan beklenen hız modeliyle de uyumludur. Sarmal gökadalar belirgin bir disk yapısına sahiptir ve merkezlerinde yıldızlardan oluşan bir şişkinlik ve çevrelerine yayılmış hale adı verilen yıldızlardan oluşan bir bulutla çevrilidirler. Eliptik gökadalar bu küremsi bileşenlerin çoğuna sahiptir. Ana diskten dışarıya atılan akıntı yıldızları bu gökadasal özelliklere yol açıyor olabilir. Gökadalar arasındaki uzayın gökadalar-arası ortam ağır elementlerce nasıl zenginleştiği henüz ucu açık bir konudur, ancak akıntı yıldızları bir yanıtın elde edilmesine yardımcı olabilir. Eğer gökadalardan dışarıya doğru atılarak sonunda süpernovalar şeklinde patlıyorlarsa, içerdikleri ağır elementler bu ortama aktarılıyor olabilir. Kozmik-kırmızı-ötesi arkaplan ışıması, daha ünlü olan kozmik mikrodalga arkaplan ışımasına benzer şekilde, elektromanyetik tayfın kırmızı-ötesi bölgesinde sönük bir ışıma olup, henüz tatmin edici bir şekilde doğrulanmamıştır. Gökadalar-arası ortama atılmış olan akıntı yıldızlarından oluşan bir popülasyon bu ışığa katkı sağlayabilir. ESO-Türkiye


Bu bilgisayar benzetimi karadeliğin çekimine yakalanmış bir yıldızın adeta yavaş yavaş yok oluşunu gösteriyor. Gazın bir kısmı boşluğa düşerken bir kısmı da yüksek hızla dışarı atılmaktadır. Süper kütleli bir karadeliğin yakınına kadar sokulan bir yıldızın başına neler geldiğini anlamaya çalışan gökbilimciler uzay ve yer teleskoplarıyla elde edilen verileri kullanıyor. Bu çalışmada da NASA'nın yörüngedeki Galaksi Evrimi Tarayıcısı ile Hawaii'deki Haleakala zirvesinde bulunan Pan-STARRS1 teleskoplarını yıldız kalıntılarını belirlemek amacıyla kullandılar. Morötesi ve görünür ışık altında yapılan gözlemlerde helyumca zengin bir gaz kitlesinin karadelik içine düştüğü gözlendi. Yıldız yavaş yavaş parçalanırken kopan gazın bir kısmı karadeliğe düşüyor bir kısmı ise yüksek hızla dışarı atılıyordu. Parlama ve özelliklerinin saptanması, buna benzer kurban yıldızların başına neler geleceğiyle ilgili eşsiz bilgiler sağlanmış oldu. Gökadanın ışıl ışıl parlayan aktif çekirdeğinde parçalanan yıldızdan atılan sıcak gazın özellikleri ise Chandra X-Işını Gözlemevi ile gözlendi. Chandra bu gazın gökadanın aktif çekirdeğinden kaynaklı olmadığını gösterdi. Dünya'dan yaklaşık 2,7 milyar ışık yılı uzaklıktaki PS1-10jh adlı gökadanın merkezindeki süper kütleli karadeliğin yakınından geçen bir yıldızı parçaladığı anlaşıldı. Gökbilimciler PS1-10jh'in merkezindeki karadeliğin Samanyolu'nun merkezindeki süper kütleli karadelikle benzer büyüklükte olduğunu yani birkaç milyon güneş kütlesinde olduğunu tahmin ediyor.


Bir cüce gökadada farkedilen uzun süreli bir parlama bir karadeliğin bir yıldızı yok etmesiyle ilgili olabilir. Cüce gökada, Dünya'dan 800 milyon ışık yılı uzaklıktaki Abell 1795 gökada kümesinde yer alıyor. Birleştirilmiş ana görüntü Chandra X-Işını Teleskopu ve Kanada-Fransa-Hawaii Teleskopu ile elde edildi. Chandra ile alınan alttaki görüntülerden sağdaki 2005 sonrası ve soldaki 1999-2005 yılları arası verileri gösterir. X-ışını parlaması yıldızın yok edildiğine ilişkin önemli bir kanıttır. Süper kütleli karadeliğe çok yakın dolanan bir yıldız, güçlü kütle çekimi etkisiyle paramparça olur. Yıldız kalıntıları karadeliğe doğru düşerken milyonlarca dereceye kadar ısınır ve bu da yoğun X-ışını yaymasına neden olur. Sıcak gaz sarmal bir yol izleyerek karadeliğe düştükçe yaydığı X-ışını miktarı da azalır. Bu gibi olaylar Chandra Teleskopu'ndan beklenen keşfilerdir. Son birkaç yıl içinde Chandra ve diğer uzay teleskopları buna benzer süper kütleli karadeliğe düşen bürkaç yıldız olayı daha tespit etti. Yeni keşif ise çok daha küçük bir gökada olması nedeniyle diğerlerinden ayrılır. Cüe gökadanın karadeliği birkaç yüzbin Güneş kütlesinde olabilir. Gökbilimciler bu tür ara kütleli karadelikleri orta sınıftan sayarlar. Gökbilimciler orta kütleli karadeliklerin Samanyolu gibi gökadaların merkezlerindeki süper kütleli karadelikleri oluşturan tohumlar olduğuna inanır. Keşfedilen yakın örneklerin keşfi erken evrende ilkel gökadaların kozmik zaman içinde nasıl büyüdüğünün ipuçlarını sunmaktadır.


Süper kütleli kara delikler nasıl oluştu? Karanlık madde nedir? Evrenin oluşumunu açıklayan alternatif bir modele göre gökbilimciler bu kozmik gizemlerin 'ilkel kara delikler' ile açıklanabileceğini öne sürüyor. Buna göre evrenin başlangıcından bu yana kara deliklerin ve karanlık maddenin var olduğu ileri sürülüyor. Çalışma The Astrophysical Journal'da yayınlanmak üzere kabul edildi. Avrupa Uzay Ajansı Bilim yöneticisi Günther Hasinger: Farklı boyutlardaki kara delikler gizemi çözülmüş değil. Süper kütleli kara deliklerin evrenin varlığından bu yana kısa sürede nasıl bu kadar büyüdüğünü anlayamıyoruz diyor. Ölçeğin diğer ucunda örneğin ESA'nın Gaia'sından yapılan gözlemlerin önerdiği gibi çok küçük kara delikler de olabilir. Eğer varlarsa ölmekte olan yıldızlardan oluşamayacak kadar küçüktürler. Miami Üniversitesinden Nico Cappelluti: Çalışmamız yeni parçacıklar ve yeni fiziğe gerek kalmadan karanlık maddenin doğasından süper kütleli kara deliklerin kökenine kadar modern kozmolojinin gizemlerini çözebileceğimizi gösteriyor diyor. Kara deliklerin çoğu Büyük Patlamadan hemen sonra oluşmuş olsaydı erken evrende birleşme başlayabilir ve zaman geçtikçe daha büyük kütleli kara delikler oluşturabilirdi. ESA'nın gelecekteki kütle çekim dalgası uzay gözlemevi LISA, varsa ilkel kara delikler ve birleşmelerinin sinyallerini alabilir. Küçük kara delikler henüz daha büyük olanlarla birleşmemiş olan ilkel kara delikler olabilir. Bu modele göre evrenin her tarafı kara deliklerle dolu olacaktı. Yıldızlar milyarlarca yıl boyunca güneş sistemleri ve gökadalar oluşturarak sonunda bu karanlık madde kümeler çevresinde oluşmaya başlayacaktı. Eğer ilk yıldızlar gerçekten ilkel kara delikler çevresinde oluşmuş olsaydı evrende standart model tarafından beklenenden daha önce var olabilirlerdi. Yale Üniversitesinden Priyamvada Natarajan: İlkel kara delikler eğer varsa Samanyolu'nun merkezinde olanlar da olmak üzere tüm kara deliklerin oluştuğu tohumlar olabilir diyor. ESA'nın Öklid misyonu ile ilkel evrenin ayrıntıları daha iyi araştırılarak ilkel kara delik adayları belirlenebilir. Yakın zamanda fırlatılacak olan James Webb teleskopu ile de 13 milyardan fazla bir geçmişe bakarak kozmik gizemlerin çözülmesine destek verecektir. İlk yıldızlar ve gökadalar zaten 'karanlık çağlar' olarak bilinen dönemde varsalar Webb bunların kanıtlarını görecektir diyor Günther.


Aktif gökadaların merkezlerindeki süper kütleli karadelikler büyük miktarda gaz yutarlar. Bu ziyafet sırasında gerçekleşen sarsıntılarla bir kısım 'yemek' dışarı dökülür. Uluslararası bir gökbilimci ekibi uzak bir gökadadaki süper kütleli karadeliğin çevresindeki patlamanın özelliklerini ortaya koydu. Karadeliğe yaklaşan soğuk gaz burada ısınarak saniyede 700 km gibi bir hızla dışa doğru savrulur. Karadelik, inanışın tersine çevresindeki tüm maddeyi yutmuyor. Karadeliğin çevresinde yoğun gaz diski bulunuyor. Gaz ve toz, karadelik çevresindeki yolculuğu sırasında dışarıya büyük miktarlarda X-ışını ve morötesi ışıma yayar. Çok güçlü olan ışımanın bir kısmı gaza aktarılır ve bu da saniyede yüzlerce km hızla esen sert rüzgarlara neden olur. SRON Hollanda Uzay Araştırmaları Enstitüsü'ndeki araştırmacıların liderliğini yaptığı çalışmada bilinen en parlak süper kütleli karadeliklerden birinin çevresinde yönelik müthiş bir gözlem fırsatı elde edildi. Gözlenen karadelik Markarian 509 Gökadası'nda bulunuyor ve 300 milyon güneş kütlesine sahip. Markarian 509 karadeliği morötesi ışık altında parlayan bir gaz diski ile çevrilidir. X-ışını altındaki gözlemler buradaki enerjinin senkronize olarak düşük ve yüksek değerler aldığını gösterdi. Jelle Kaastra: Bunu açıklamanın tek yolu disk üzerinde gezinen ve adına korona diyebileceğimiz bir başka diskin varlığıdır diyor. Bu korona, diskten morötesi ışığı emip bunu x-ışını şeklinde yayabilen milyonlarca derecelik sıcaklıkta bir disk olmalıdır. Daha önce beş farklı teleskopla giz diski üzerinde etkili olan çok sıcak korona varlığı keşfedildi. Bu keşif daha önce aktif gökadalarla ilgili açıklanamayan bazı gözlemlerin mantıklı açıklamasını sunuyor. XMM-Newton Uzay Teleskopu'ndaki Reflection Grating Tayfölçeri şimdiye kadar elde edilmiş en iyi X-ışını tayfölçeridir. Gaz ortamında daha önce görülmemiş ayrıntılar belirlendi. Sıcaklıkları 20 000 ile bir milyon C derece arasında değişen beş ayrı bileşen olduğu gösterildi. Markarian 509'un Hubble Uzay Teleskopu'nun Kozmik Kökenli Tayfölçeri ile elde edilen morötesi tayfında, gökadanın çeşitli yerlerinde 14 farklı hız bileşeniyle çıkış yapan gaz parçaları olduğu görüldü. Şimdiye kadar bunlardan sadece yedisi tespit edildi. Kaastra: X-ışını ve morötesi ölçümler akan gazın karadeliğin merkezinden 15 ışık yılı uzaklıktan savrulduğunu gösteriyor. Bu çıkış sırasında yoğun gaz içinde soğuk lekeler oluşuyor. Hatta karadeliğin 15 ışık yılı uzaklıkta yayınlanan enerji, gaz diskini yönetir diyor. Gökadanın yıldızlararası ortamında gaz imzaları görünmektedir. Bu gaz merkezi güçlü X-ışını kaynağı tarafından iyonize edilen atomlarla aydınlatılır ya da elektronlarından arındırılır. Hatta Markarian 509 Gökadası'ndan yüzbinlerce ışık yılı uzaklığa kadar saniyede 200 km hızla ulaşan gaz parlayarak kendini gösterir. Bu gazın varlığı Markarian 509'da geçmişte daha küçük bir gökadanın çarpmasıyla tetiklendiğini gösteriyor olabilir.


Büyük karadelikler ve karanlık maddenin büyük bir kısmı büyük kütleli gökadaların merkezlerinde bulunur. Bu bilgi karanlık maddenin aslında karadelikleri besleyip büyüttüğü hakkındaki tartışmalara yol açmıştı. Uzay fiziği alanında Max Planck Enstitüsü'ndeki bilim insanları, Austin'deki Teksas Üniversitesi ve Münih Üniversitesi ve Gözlemevi'nde görevli araştırmacılar karadelik kütlesinin doğrudan karanlık maddeyle ilgisinin olup olmadığına ilişkin gökadalar üzerinde kapsamlı bir çalışma başlattı. Milyarlarca yıldızdan oluşan Samanyolu gibi gökadalar aynı zamanda büyük miktarlarda gaz ve toz barındırır. Bunların çoğu farklı dalga boylarında, radyo ve kızılötesi ile soğuk nesneler ve x-ışınları ve görünür ışıkla sıcak nesneler, görülebilir. Ancak ışık yaymayan ve sadece kütle çekimi nedeniyle varlığı bilinen unsurlarda bulunur. Bütün gökadalar görünür kenarlarını kuşatan ve gökada kütlesine hakim olan karanlık maddeyle kaplıdır. Bu bileşen doğrudan görülemiyor, ancak varlığı yıldızların, gaz ve tozun hareketinden anlaşılıyor. Karanlık maddenin yapısı bilinmemekle birlikte bazı bilim insanlarına göre bu madde bildiğimiz Dünya, Güneş ve yıldızları oluşturan normal maddeden değil tersine egzotik parçacıklardan oluşuyor. Bir gökada görülemeyen diğer unsur ise merkezdeki karadeliktir. Samanyolu merkezinde dört milyon Güneş kütleli karadelik bulunmaktadır. Böylesi büyük canavarlar doğrudan yolla gökada merkezlerindeki ani parlaklık değişimleriyle bulunabilir. Merkezi şişkin olan tüm gökadaların merkezlerinde karadelik olduğu düşünülmektedir. Her ne kadar bu karadelikler doğrudan gözlem yoluyla ortaya çıkarılamıyorsa da onun çevresindeki yıldızların hareketlerinden varlıkları anlaşılabilir. 2002 yılında karadelik kütlesi ve gökadanın dış disklerinin dönüş hızı ile karanlık madde arasında sıkı bir ilişki olduğu ve bundan dolayı da karadeliklerin büyüdüğüne ilişkin görüş ortaya atıldı. Diğer taraftan birkaç yıl önce karadelik kütle artışı ile gökada parlaklığının birbirine bağlı olduğu ortaya çıkmıştı. Ancak son yapılan çalışmayla gökadalardaki karadelik ile karanlık madde arasında bir bağlantı olmadığı belirlendi. Çalışmada ele alınan ve yüksek hızda dönen gökadaların bazılarının merkezlerinde küçük karadelikler olmasına karşılık büyük miktarda karanlık maddeyle çevriliydiler. Bu da karadeliklerin karanlık maddeden daha çok çevresindeki normal madde nedeniyle büyüdüğü sonucuna ulaşılmasını sağlıyor. Gökada biçimlerinde, sık sık görülen gökada birleşmeleri sırasında merkeze yönelen gaz hareketi ve bunun sonucunda oluşan yıldız kümeleri ile karadelikler sorumludur. Yapılan gözlemler karadelik oluşumu ve büyümesi için böylesi bir sürecin olması gerektiğini gösteriyor. Kaynak: Science Daily


Süper kütleli bir karadelik bir milyon Güneş kütlesinden bir milyar Güneş kütlesine kadar nasıl büyüyor? Gökbilimciler henüz bu sorunun yanıtını bilmiyor ancak NASA'nın Geniş Alan Kızılötesi Araştırma uydusu WISE verileri ile yapılan yeni bir çalışma karadeliğin büyümesine ait yeni kanıtlar getirdi. Bu kanıtlar gökadaların merkezindeki böylesi güçlü cisimlerin evriminin ortaya çıkmasına yardım ediyor. Bir karadeliğin büyümesi toprağa ektiğiniz bir bitkiyi sulayarak büyütmek kadar kolay değildir. Büyük cisimler gerçek anlamda bu dipsiz çukurlara bir daha çıkmamak üzere düşerler. Bunlar çeşitli boyutlardadır. En küçükleri birkaç güneş kütlesindeki yıldızların patlamasıyla oluşur. Bunlar gökadaların içinde birkaç milyar güneş kütlesine kadar büyüyebilir. Ama bu sürecin nasıl işlediği tamamen bir sırdır. WISE'yi kullanan araştırmacılar 'cüce' gökadalardaki daha küçük karadeliklere bakarak bu soruyu yanıtlamaya çalıştı. Bu gökadalar ağır olanlara göre pek değişikliğe uğramamıştır. Bazı açılardan evren gençken oluşmuş gökada türlerini andırdıklarından, süper kütleli karadeliklerin çocukluk dönemlerine bakış olanağı verirler. Yeni çalışmayla WISE'nin kızılötesi görüş yeteneği kullanılarak yüzlerce cüce gökadada saklanan karadelikler tespit edildi. WISE'nin kızılötesi ışığı görme yeteneği olmadan kalın toz diskleri içinde saklanan karadelikleri görmek olanaksızdır. Araştırmacılar küçük gökadalardaki karadeliklerin beklenenden daha büyük -1000 ile 10 000 güneş kütleli- olanlarına rastladı. Astrophysical Journal Dergisi'nin Mart sayısında yayınlanan makalenin başyazarı Shobita Satyapal: Bulgularımız süper kütleli karadeliklerin başlangıçta oldukça kütleli olduğunu gösteriyor diyor. Çalışmada yer almamasına karşılık karadelikler üzerinde uzman olan Jet İticileri Laboratuvarı'ndan Daniel Stern zorlukla görülen karadelikleri bulmak için WISE'nin kullanılmasının onun gücünü gösterdiğini belirtiyor ve ekliyor: Cüce gökadalardaki aktif karadeliklerin beslenme durumlarını görmek için daha fazla araştırma yapmak gerektiğinde tam da bu iş için tasarlanmış WISE imdada yetişiyor. Yeni gözlemler karadeliklerin gökadaların çarpışması sonucunda büyümesini söyleyen popüler kuramla uyuşmuyor. Evren gençken gökadaların birleşmesi ve çökmeleri daha fazlaydı. Bu gökadalardaki karadeliklerin daha fazla kütleyle birleşmiş olması olasıdır. Bu senaryoya göre karadeliklerin büyümesi gökada birleşmesine bağlıydı. Cüce gökada gözlemleri karadeliklerin büyümesi için gökada birleşmesine gerek olmadığını gösteriyor. Çünkü cüce gökadaların hareketli bir geçmişi olmamasına karşılık barındırdıkları karadelikler oldukça büyüktür. Yeni fikir süper kütleli karadeliklerin erken evren döneminde oluştuğu yönündedir. Ya da gökadaları çevreleyen ve onların büyümesini sağlayan gaz ve toz disklerinin bu canavarları da beslemiş olması mümkündür. Aslında hala gökada merkezlerindeki bu korkunç karadeliklerin nasıl oluştuğunu bilmiyoruz diyor Satyapal ve ekliyor: Ama küçük gökadaların büyük karadelikleri olan gökadalarla çarpışmasından önce bu karadeliklerin olması gerektiğini gösteriyor.


Avrupa Güney Gözlemevi 'nin Çok Büyük Teleskopu ile NASA'nın Chandra X-ışını Teleskopu ile yapılan ortak gözlemler sonucunda bir yıldız-karadelik çiftine ilişkin bugüne kadar keşfedilen en güçlü jet fışkırmalar ortaya çıkarıldı. Bilinen mikrokuasarlardan* iki kat daha büyük bir mikrokuasarı saran 1000 ışık yılı çapındaki gaz balonda çok güçlü rüzgarlar olduğu görüldü. Yönetici Manfred Pakull: Bu kadar enerjili gazın karadeliğe doğru hareketlendiğini görmek bizi şaşırttı. Bu karadelik birkaç güneş kütlesi olmasına karşılık birkaç milyon güneş kütleli güçlü kuasar ve radyo gökadaların yaydığı enerjiye denk enerji yaymakta diyor. Karadelikler yuttuğu maddeye karşılık müthiş bir enerjiyi dışarı bırakırlar. Bu enerji ışıma formunda ve çoğunlukla X-ışınlarından oluşmaktadır. Ancak yeni bulgular karadeliklerden yayılan enerjinin çok hızlı hareket edebilen parçacıklar şeklinde jet fışkırmaları yoluyla da olabileceğini gösteriyor. Bu jetler çevredeki yıldızlararası ortamdaki gaza çarparak onu ısıtıp genişlemelerine neden olur. Buradaki şişkin balon sıcak gaz ve aşırı hızlı tanecik karışımından oluşur. Enerji bandının farklı bölgelerine ilişkin gözlemler ile karadeliğin çevresindeki gazın ısınma oranının bulunmasına yardımcı olur. Gökbilimciler karadeliğin çevresindeki yıldızlararası ortamdaki gazın çeşitli noktalarda jet fışkırmalarıyla parçalandığı noktaları tespit ederek gazın saatte 1 milyon km'nin üzerindeki hızla genişlediğini gördüler. Keşfi gerçekleştiren ekibin üyelerinden Robert Soria: Eğer karadeliği bir futbol topu olarak düşünürsek fışkırmanın boyutu Dünya'dan Plüton'a kadar uzayacaktı. NGC 7793'teki bu fışkırmaların boyutları gerçekten şaşırtıcı diyor. Bu tür yıldızdan oluşan küçük karadelikler ile yapılan araştırmalarla gökadaların merkezlerinde bulunan süper kütleli karadeliklerle ilgili sorularda yanıt bulabilir. Çok güçlü jet fışkırmaları süper kütleli karadeliklerde görülmesine karşılık daha küçük mikrokuasarlarda ender görülmektedir. Bu keşif daha birçok mikrokuasar bulunabileceğini gösteriyor. Gazı iten karadelik 12 milyon ışık yılı uzaklıktaki sarmal gökada olan NGC 7793'de bulundu. Balonun, boyutu ve genişleme hızına bakılarak en azından 200 000 yıl önce genişlemeye başladığı öngörülüyor. Notlar Gökbilimciler bir karadeliğin boyutunu ölçmenin yolunu bulabilmiş değil. Şimdiye kadar bulunan en küçük yıldızsal karadeliğin 15 km çapında olduğu sanılıyor. 10 Güneş kütleli bir yıldızın yaklaşık 30 km çapında bir karadeliğe dönüşeceği ve büyük yıldızlardan oluşan karadeliklerin ise en az 300 km'lik çapa sahip olacağı düşünülüyor. Bu karadeliklerde geçekleşen jet fışkırmaları birkaç yüz ışık yılına ya da diğer bir ifadeyle birkaç bin milyon kere milyon km uzağa kadar gidebilir. *Mikrokuasar: Biri yıldızdan oluşan karadelik veya nötron yıldızı ve diğeri yıldız olmak üzere en az iki nesneden oluşan ve yıldızdan karadeliğe madde akımına neden olan yapıya verilen özel ad. Kaynak: ESO 2 Yorumlar Karadeliklerle ilgili bir soru aklıma takıldı. Bu karadeliklerin bir ömrü var mı? Varsa nasıl oluyor? Yoksa sonsuza denk mi sürüyor? Bu sorunun yanıtını buradan izleyebilirsiniz.


Gökadalar çarpıştığında ne olur? Yıllardır gökadaların çarpışmaları sonucunda merkezlerindeki şiddetli patlamaları tetiklediği ileri sürülüyordu. Yeni bir çalışma ise gökada merkezlerine güç sağlayan karadeliklerin iştahını açmak için böyle bir çarpışmanın gerekli olmadığını ortaya koyuyor. Gökadaların çoğunda bizimkinde olduğu gibi sakin dev karadeliklerin olduğunu ve bazılarında ise oldukça parlak merkezlerinde yer alan ve büyük miktarlarda madde tüketen karadelikler bulunuyor. Oldukça parlak olan bu gökadaların merkezleri aktif gökada çekirdekleri olarak nitelenir. İki tür neden bu kadar farklıdır? Şimdiye kadar ortaya sürülen ve en fazla kabul gören kurama göre, gökadalar birleşme ile büyüyüp, merkezlerindeki karadeliklere yutabilecekleri daha fazla madde sunar. Yeni bir çalışmayla gökbilimciler bu türden gökadaları inceleyerek kuramı test ettiler. Çalışmada 140 aktif gökada ve 1200 hareketsiz gökada incelendi. 8 milyar yıl boyunca gerçekleşen birleşmelerle AGN faaliyetleri arasında bir bağlantı olmadığı ortaya çıkarıldı. (Evrenin 13,7 milyar yıl yaşında olduğu tahmin ediliyor. Hubble ile 13 milyar yıl öncesine kadar inilebiliyor. Çalışmada sözü edilen gökadalardan gelen ışık bize 8 milyar yılda ulaştığından uzaklıkları 8 milyar ışık yılı olarak verilmiştir.) Bu nedenle gökadalardaki bozulmaların nedenini moleküler bulutların çarpışması ve diğer gökadalar ile oluşan kütle çekim etkisine bağlamak gerekir. Gökada merkezindeki ışımanın yayılması, gaz bulutları ve hatta yıldızlar gibi maddenin süper kütleli karadeliğe düşerek ısınmasına bağlanıyor. Ancak gökada fiziğinde çözülmemiş soru, karadeliklerin birkaç yüz ışık yılı kadar çevresine bu maddelerin nasıl geldiğidir. Almanya Max Planck Enstitüsü'nden ekip başkanı Mauricio Cisternas: Bu kapsamda Hubble Uzay Teleskopu ile çalışma yapılması son zamanlarda gerçekleşti. Örnek olarak alınan aktif ve hareketsiz gökadalar arasından birçok gökadayı çalışabildik. Bundan önce yeterli oranda uzak kozmik mesafelerdeki birçok aktif gökadayı sınamamıştık diyor. Cisternas ve ekibi COSMOS incelemesinde 140 aktif gökada seçti. COSMOS alanı Hubble ve diğer teleskoplarla oluşturulan 10 Ay alanı büyüklüğünde Altılık takımyıldızı içindeki haritalanmış gökalanıdır. Alan yüz binlerce uzak gökada içerir. Ekip ESA'nın XMM-Newton Uzay Teleskopu'nu kullanarak aktif gökadaları belirledi. Ardından bu gökadaların NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu ile görünür ışıkta alınmış görüntülerini inceledi. Hubble görüntüleri yardımıyla her aktif gökada için bu gökadaya kabaca aynı uzaklıkta bulunan dokuz hareketsiz gökada belirlendi. Sonuçta 1400 dolayında gökada çalışmaya alınmış oldu. Ekip üyelerinden Knud Jahnke: Hubble görüntülerine bakarak düzenli, sarmal veya eliptik şekillerin gökada çarpışmaları ile oluştuğunu ve düzensiz gökadaların ise aktif gökada çekirdekli bir yapısı olduğunu görmeyi düşündük diyor. Bir gökadanın şeklinin bozulduğu uzman bir gökbilimci gözünde bilgisayar değerlendirmesinden daha iyi anlaşılır. On gökada uzmanı hangisinin AGN'ye sahip olduğuna dikkat etmeden gökadaların her birinin inceleyerek şekilleri bozuk olanları ayırdı. Uzamnlar gökadaların şekil bozulmaları ile merkezdeki karadeliği besleyen gökada birleşmeleri arasında bir ilişki olduğuna ilişkin hiçbir kanıt bulamadı. Birleşmelerde AGN'lerin bir rolü olduğu düşünülürken çalışma ile karadeliklerin beslenmesi için böylesi baskın bir mekanizmanın evrensel anlamda geçerli olmadığını ortaya çıkardı. Çalışma ile son sekiz milyar yıl içindeki AGN hareketlerinin % 75'inde, daha farklı bir açıklama yapılması gerektiği belirlendi. Merkezindeki karadeliğe madde taşınması çubuklu sarmal gökadadaki kararsız yapılar ve gökada içindeki dev moleküler bulutların çarpışması ya da birleşmeleri gibi sonuçları içerir. Daha uzak geçmişte birleşmeler ile hareketlilik arasında bir bağlantı olabilir mi? Bu ise daha sonra araştırılması gereken bir sorudur. Bu soruya ilişkin gözlemlerin, ancak Hubble'ın yerini 2014'te alacak olan James Webb Teleskopu ile yapılması mümkün olacaktır. COSMOS Alanı: Kaynak: Hubble-ESA


Karadelikler uzayda sabit değildir ve işin aslı oldukça dinamik de olabilirler. Doğrudan gözlenemediklerinden onların bu hareketlerini kestirmek zordur. Bu zorluğu aşan bilim insanları iki büyük karadeliğin arasındaki ritmi yakaladılar. Böylece gizemli kozmik cisimlerin bilinmeyen özelliklerini açığa çıkarmayı başardılar. OJ 287 gökadası, Güneş'in kütlesinin 18 milyar katından fazla kütleye sahip ve bilinen en büyük karadeliklerden birini barındırıyor. Bu dev karadeliğin yörüngesinde kütlesi 150 milyon Güneş kütleli başka bir karadelik dolanıyor. Her 12 yılda iki kez büyük arkadaşını çevreleyen gaz ve toz bulutu arasından geçerek bir milyon yıldız ışığından daha parlak ışık üretir ki bu parlaklık Samanyolu'nun parlaklığından da fazladır. Ürettiği ışık bize ancak 3.5 milyar yılda ulaşmaktadır. Küçük karadeliğin yörüngesi dairesel değil dikdörtgenimsidir: Her döngüde büyük olan karadeliğin çevresine göre konumunu değiştirir ve gaz diskine göre yörüngesi eğilir. Daha küçük karadelik diskle karşılaştığında diskten zıt yönlerde uzaklaşarak genişleyen iki sıcak gaz kabarcığı oluşur ve 48 saatten kısa sürede sistemin parlaklığı dört katına çıkar. Düzensiz yörüngesi olması karadeliklerin 12 yıllık yörünge döneminde farklı zamanlarda diskle çarpışma yaşamasına neden olur. Bazen bu ışık parlamaları bir yıl gibi kısa sürede ortaya çıkar; diğer zamanlarda 10 yıllık aralarla. Yörüngenin modellemesi ve ışık gösterilerinin ne zaman oluşacağını öngörme çalışmaları on yıllar sürdü. Ardından 31 Temmuz 2019'da oluşan parlama ile bu modelin doğru olduğu kanıtlandı. Parlama son olarak 31 Temmuz 2019'da görüldü ve bu zamana kadar da yeryüzünden gözlenemedi. Çünkü OJ 287 görüş alanı dışındaydı: Gökada Dünya'dan bakıldığında Güneş'in arkasında kalıyordu ve Eylül ayına kadar gözlenmesi mümkün değildi. Ancak sistem Ocak 2020'de emekli olan Spitzer teleskopunun görüş alanındaydı. 16 yıl süren manevralar sonucunda teleskop Yer'den 254 milyon km uzağa, Dünya-Ay uzaklığının 600 katından fazla mesafeye yerleşmişti. Spitzer sistemi parlamanın tekrar ortaya çıkmasının beklendiği gün olan 31 Temmuz'dan Eylül başına kadar gözledi. Spitzer bu sayede parlamayı gözleyebildi. Görsel telif hakkı: NASA/JPL-Caltech


NASA'nın Nükleer Spekroskopik Teleskop Dizisi ve Avrupa Uzay Ajansı'nın XMM-Newton Gözlemevi yardımıyla 2 milyon güneş kütleli bir karadeliğin dönüş hızı belirlendi. NGC 1365 Gökadası'nın merkezindeki toz ve gaz bulutuyla kuşatılmış süper kütleli karadelik Einstein'ın Genel Görelilik Kuramı'nın öngördüğü kadar hızlı dönüyor. Nature degisinde yer alan çalışma konuyla ilgili önceki tartışmaları sona erdirip karadeliklerin ve gökadaların nasıl geliştiğini ortaya koyabilecek. NASA Genel Merkezi'nden NuSTAR programı bilimcilerinden Lou Kaluzienski: Bu çalışma karadelik bilimi açısından çok önemli diyor. Einstein kuramını test eden önceki gözlemler, kuramın öngördüğü şekilde kütle çekiminin uzay-zamanı hafifçe eğdiğini gösterdi. NuSTAR ekibinden Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü araştırmacısı Fiona Harrison: Karadeliğin yakınından yayılan X-ışınlarını izleyerek karadeliğin çevresindeki sarmal yolu ortaya çıkarabiliyoruz diyor. Gördüğümüz ışıma karadeliğin inanılmaz güçlü kütle çekimi nedeniyle parçacıkların hareket yollarının eğri ve bozuk olduğunu gösteriyor. Tarayıcı sınıfındaki NuSTAR, yüksek-enerji X-ışınlarını tespit etmek amacıyla 2012'de göreve başladı. XMM-Newton ve NASA'nın Chandra X-Işını Gözlemevi ise düşük enerjili X-ışınlarını tespit ederek gözlemsel çalışmaları tamamlar. Bilimciler karadeliklerin gücünü ortaya çıkarabilmek için bu ve diğer teleskopları kullanırlar. Karadelikler çevresindeki gaz bulutları çalışmalarda ihtiyaç duyulan net ölçümleri ortaya çıkmasını engellemektedir. XMM-Newton ve NuSTAR yardımıyla X-ışınlarının geniş yelpazesi görülmüş ve böylece karadelik çevresinin derinliklerine ait çalışma yapılması kolaylaşmıştır. Yeni veriler X-ışınlarının bulutlar tarafından değil karadeliğin muazzam çekimi nedeniyle yön değiştirdiğini ortaya koydu. Bu da süper kütleli karadeliklerin spin değerlerinin net bir şekilde hesaplanabileceği anlamına geliyor. Gökadaların tarihinin anlaşılması için süper kütleli karadeliğin spin değerinin ölçülmesi gerekir. Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi'nden ve İtalyan Ulusal Astrofizik Enstitüsü araştırmacısı Guido Risaliti: Milyonlarca ve milyarlarca güneş kütleli bu canavarlar, erken evrende oluştuğunda küçük bir tohum kadar iken, bulundukları gökadanın gaz ve yıldızlarını yutarak büyümeye, gökada çarpışmaları sırasında diğer karadeliklerle birleşerek büyüdüler diyor. Dev karadelik kütle çekimiyle çevresindeki kalıntı diskini kendine doğru çekerek çökmesine neden olur. Einstein'ın genel görelilik kuramı böylesi bir durumdan hızla dönen karadeliğin sorumlu olduğunu ortaya koyar. Kalıntı diskinin yakınındaki X-ışınları karadeliğin etkisiyle eğrisel bir yol izler. Gökbilimciler kalıntı diskinin yaydığı X-ışınlarını analiz etti. Yeni çalışmada NGC 1365 Gökadası'nın merkezindeki karadelik XMM-Newton ve NuSTAR ile gözlendi. XMM-Newton ışınların eğri yol izlediğini gösterirken NuSTAR ise bu bozulmanın karadeliğin yakınındaki demir atomlarından başlayıp çevresindeki gaz bulutlarından etkilendiğini gösterdi. Bilimciler bu çalışma sonucunda artık karadeliğin dönüş hızını demir atomlarından kaynaklanan bozulmayı gözleyerek belirleyebilecek. Veriler daha önce ölçülen dönme oranlarındaki belirsizliği giderdiğinden diğer karadelikler için de kullanılabilecek.


NASA'nın Chandra X-Işınları Gözlemevi ile bir gökadadaki süper kütleli bir karadeliğin çevresinden güçlü rüzgarlar nedeniyle fışkıran gazı görüntüledi. Bu keşif gökadaların merkezlerinde bulunan karadeliklerin gökadaların gelişiminde önemli rol oynadığını gösteriyor. Gökbilimciler karadelikler ile gökadaların gelişiminin paralel olduğunu biliyorlardı. Uzaktaki karadeliğin dışındaki bölgeden fırlayan madde ile gökadaların geliştiği bilgisayar modellerinde ortaya konulmuştu. Burada önemli bir soru akla geliyor. Bu karadeliklerin dışındaki bölgeden büyük bir hızla atılan gazı kim atıyor? Uzaktaki Kahraman kümesinde olduğu gibi güçlü jet püskürmelerinin nedeni çok büyük karadeliklerdir. Ama bunlara evrende ender rastlanır. Gökadanın büyüklüğü rüzgarları ne ölçüde etkiler? Massachusetts Teknoloji ve Enstitüsü'nden Dan Evans, daha çok ortalama değerlerle ilgilendiklerini belirtiyor. Büyük gökadalarda daha büyük karadelikler olabilir. Eğer tek tek ele alırsanız bunu bulursunuz diyor. Evans ve ekibi Chandra ile beş gün süreyle merkezine yakın bir bölgede karadelik olan parlak gökadayı gözledi. Evrende sık rastlanan büyüklükteki bu karadelik, Samanyolu merkezindeki karadelikten 2 kat daha fazla kütleye sahiptir. Chandra'nın Yüksek Enerji Değişimi İzleme Tayfölçeri ile NGC 1068'in merkezinden saatte 1.6 milyon km gibi bir hızla güçlü rüzgar oluşumları tespit edildi. Bu rüzgarın nedeni büyük bir olasılıkla karadeliğin çevresindeki ısınan gazdır. Evans ve ekibi karadelik ve çevresindeki rüzgarın aydınlattığı bölgenin görüntüsünü elde etmek için x-ışınlarının yardımına başvurdular. Karadeliğin 3000 ışık yılı kadar uzağına kadar gittiği görünen gazın yoğunluğunu ve bu hızını tahmin ederek, karadelikten dışarı her yıl birkaç güneş kütlesinde gaz çıkışı olduğu belirlendi. Bu rüzgar çevredeki gazı ısıtıp yeni yıldız oluşumları için yeterli enerjiyi verebilir. Gerek gökada ve gerekse karadeliklere yönelik bu tür çalışmalar, gökadaların gelişimini anlama yönünden faydalıdır. Yakın bir gelecekte kendi gökadamızın merkezindeki karadelik de, çevresinde yeni yıldız oluşumlarına yardım edebilir diyor Evans. Kaynak: Chandra


ESA'nın Herschel uzay gözlemevini kullanan gökbilimciler, büyük bir karadelikten esen sert rüzgarlarla savrulan yıldız hammaddesinin gökadanın dışına çıktığını belirledi. Gökada merkezlerinde bulunan süper kütleli karadelikler, milyonlarca ya da milyarlarca Güneş kütlesindeki oldukça yoğun cisimlerdir. Gökadaların bir kısmındaki süper kütleli karadelikler oldukça hareketli yani büyük bir iştaha sahipken, Samanyolu'nun merkezindeki gibi bir kısım karadelik ise oldukça sakin yapıdadır. Bu aktif karadelikler yakınlarındaki gazla beslenir ama aynı zamanda güçlü rüzgar ve jetleriyle bu gazın bir kısmını da püskürtür. Gökbilimciler özellikle yıldızlararası ortamda doğan yıldızların hammaddesini bu karadeliklerin sağladığından şüpheleniyordu. Böyle bir hareket aynı zamanda bebek yıldızın oluşum hızını yavaşlatabilir, hatta oluşumu bitirebilir. Şimdiye kadar bu sürecin tam bir görüntüsünü elde edilememişti. Gökbilimciler X-ışını teleskoplarını kullanarak karadeliklerin yakınındaki rüzgarları tespit etti. Kızılötesi teleskoplarla da gaz moleküllerinin galaktik çıkışlarını izlemeyi başardılar. Yeni çalışma büyük ölçeklerdeki hareketliliğin karadelik tarafından tetiklendiğini gösterdi. NASA'nın Goddard Uzay uçuş Merkezi ve Maryland Üniversitesi'nden çalışma ekibi lideri Francesco Tombesi: Süper kütleli karadeliklerin yıldız maddesini çok uzaklara üflediğini gösterdik diyor. Çalışma Nature Dergisi'nde yayınlandı. Suzaku X-ışını uzay teleskopu ile Herschel'in kızılötesi verilerini birleştiren gökbilimciler IRAS F11119+3257 adlı uzak bir gökadadaki karadeliğin ittiği ve gökadayı küre şeklinde saran gazı inceledi. Karadeliğin yakınındaki gaz kütlesinin her yıl güneş kütlesi kadarlık bir kısmının ışık hızının % 25'i kadar bir hızla atıldığı hesaplandı. Dışarı doğru yönelen gaz kütlesi, yılda birkaç yüz güneş kütlesinin eklenmesiyle gökadadan dışarı atılıyor. Bu, bir karadeliğin büyük ölçeklerde attığı gazın gökadayı terk ettiğini gösteren ilk kanıttır. Bu veriler karadeliklerin bulundukları gökada da yıldız oluşumunu durdurabilecek etkileri olduğunu ileri süren görüşü desteklemektedir. ESA Herschel projesi bilim ekibinden Göran Pilbratt: Herschel yıldızların nasıl doğduğunu anlamamıza yardım etmişti. Bu yeni sonuçla da bazı gökadalarda yıldız oluşumunun küresel etkisini ya da yıldız oluşumlarına neyin engel olduğunu anlamamıza yardımcı oluyor diyor ve ekliyor: Polisiye romandaki gibi söylersek, kozmik suçluyu bulduk. Başka birçok şüpheli olsa da gökada merkezindeki karadeliklerin, yıldızların oluşumunu engelleyen büyük gaz çıkışlarına neden olduğunu gördük diyor.


Gökbilimciler NGC 5548 gökadasının merkezindeki süper karadeliğin çevresinde tuhaf bir durumla karşılaştı. Uluslararası bir araştırma ekibi karadelikten dışarı yayılan X-ışınlarının yüzde 90'ının görülmesini engelleyen küresel bir gaz akışı olduğunu belirledi. Bu keşif süper kütleli karadeliklerin gökadalarla nasıl bir etkileşim içinde olduğunun anlaşılmasına katkı sağlayabilir. NGC 5548'deki bu beklenmedik NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu gibi uzay gözlemevleri ile gerçekleşen yoğun gözlemlerin bir sonucudur . Ekip son iki yıldır bu aktif gökadayı kapsamlı bir çalışma ile izlemektedir . Daha önce de diğer gökadalardaki karadeliklerin yakınlarında da benzer gaz akımları görülmesine karşılık ilk kez bu akım doğrudan görülmüş oldu. Araştırmacılar güçlü gaz akışları ya da rüzgarlarının bu yüksek hızlara ulaşabilmesi için gerekli koşulların kanıtlarını ilk kez doğrudan gördüklerini belirtiyorlar. Hollanda SRON Uzay Araştırmaları Enstitüsü'nden Jelle Kaastra: Bu keşif, süper kütleli karadelikler ile gökadaların arasındaki etkileşimin anlaşılmasına önemli bir dönüm noktasıdır diyor . Biz çok şanslıyız: Normalde bu gibi cisimlerin çevresinde bu türden olayları görmek zordur. Çalışmamız ile aktif gökadaların merkezindeki süper kütleli karadeliklerin çevresindeki maddenin, güçlü iyonlaşmış rüzgarların etkisiyle atıldığını gösterdik. Bu olay NGC 5548'den daha büyük kuasarların karadeliklerin rüzgarıyla büyümesinde etkili olabilir. Karadeliğe doğru ilerleyen malzeme dev canavarın etrafında yoğun bir disk oluşturur. Karadeliğe yaklaşırken ısınan be malzeme bir süre sonra X-ışını yaymaya başlarken aynı zamanda daha az enerjili morötesi ışıma ile parlamaya başlar. Morötesi ışıma karadelikten uzaktaki bölgelerde güçlü rüzgarların oluşmasını sağlar. X-ışınlarınca korunan rüzgar tek bir doğrultuda ilerlemeye başlar. Daha önceki gözlemlerde karadelikten uzaktaki sıcak gazla örülmüş bölgedeki X-ışınları ile morötesi ışımanın etkileri görülmüştü. Ancak bu son gözlem disk ile merkezi bulut arasında yeni bir gaz akışının varlığını ortaya koydu. Son yarım yüzyıl içinde dikkatle izlenen Seyfert gökadası NGC 5548'in merkezini saran buluta ulaşan X-ışınlarının çoğunun emildiği ve bir miktar X-ışını ile morötesi ışınımın yayıldığı görüldü. En az üç yıldır süren bu hareketlilik güçlü rüzgarların varlığını gösterir. Hubble'ın 22 Haziran 2013 tarihli NGC 5548 gözlemleri araştırma ekibine beklenmedik bazı özellikleri göstermişti. ABD'deki Baltimore Uzay Teleskopu Enstitüsü'nden Gerard Kriss: Aslında bu değişiklikler Hubble'ın 2011'deki gözlem verilerinde de bulunuyordu. .Önce çok soğuk gazın imzasını belirledik ki bu çekirdekten yayılan X-ışınının iyonlaştırma etkisiyle malzemeyi soğutması demekti diyor. Altı gözlemevinden gelen ek verilerle ekip bulmacanın parçalarını birleştirmeyi başardı. NGC 5548'deki rüzgarların saatte 3,5 milyon kilometre hızla estiği iki yıldır bilinmekteydi. Ancak bu yeni rüzgarın çok daha hızlı ve sert estiği ortaya çıktı. Çekirdeğe daha yakın olan bu yeni rüzgarın hızı saatte 18 milyon km'ye kadar ulaşıyor. Gaz çıkışının % 90'ı karadelikten birkaç ışık günü uzaklığa kadar ki tüm bölgenin üçte birlik alanı içinde hapsolup yaydığı morötesi ışımayla kendini gizliyor diyor Kaastra. İyonlaşmış gazın güçlü X-ışınlarını soğurması farklı kaynaklarda da görülmektedir. Bologna INAF-IASF ekibi üyesi Massimo Capri: Elimizdeki XMM-Newton ve Hubble verilerine bakarak çekirdeğe çok yakın yerde hızlı gaz akışı olduğunu biliyoruz diyor. Notlar Gözlem verileri ESA'nın XMM-Newton, NASA / ESA Hubble Uzay Teleskobu , NASA'nın Swift , NASA'nın Nükleer Spektroskopik Teleskop Dizisi , NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi ve ESA'nın Uluslararası Gama-Işını Astrofizik Laboratuvarı . Aktif gökada aktif galaktik çekirdeği olan gökadalardır. Bu tür gökadalar normal gökadalara göre daha parlak bir merkeze sahiptirler. Merkezlerindeki süper kütleli karadelikten dolayı bazen elektromanyetik tayfın tamamında ışıma miktarı çok yüksek seviyelere ulaşır. Karadeliklerin bulundukları gökadanın gelişiminde ve büyümesinde önemli bir rol oynadığı düşünülmektedir.


ESA'nın XMM-Newton Gözlemevi ile gökadamızdaki karadeliğe bakan gökbilimciler parçacık jetleriyle ilgili önemli bir keşfi gerçekleştirdi. Bir yıldız kütleli karadelik genellikle eşi olan yıldızdan madde çalar. Karadeliğin etrafını saran madde diskinin sıcaklığı o kadar yükselir ki X-ışını yaymaya başlar. Karadelik bu malzemeyi yutarken seçici davranabilir: Bazılarını red ederek iki güçlü jet akımıyla dışlar. Böylece jetler çevresindeki kütle ve enerjiyi serbest bırakır, sonuçta karadeliğe beslenmesi için daha az malzeme kalır. Söz konusu jetlerin incelenmesiyle karadeliklerin beslenme alışkanlıklarıyla ilgili ayrıntılı bilgiye de sahip olabilirsiniz. Radyo dalga boylarında yapılan gözlemlerle karadelik jetlerinin ışık hızına yakın hızlarla hareket eden elektronlara sahip olduğu biliniyordu. Ancak şimdiye kadar bu jetlerde pozitron adı verilen pozitif yüklü anti parçacıklar, proton ya da atom çekirdeği gibi daha ağır pozitif yüklü parçacıkların varlığı hakkında net bilgiye sahip değildik. Gökbilimciler yeni bir çalışmayla 4U1630-47 olarak bilinen bir gökadanın karadelikli bir çift sisteminde görülen X-ışını patlama periyotlarının aylar hatta yıllarca süreceğini gösterdi. Almanya'daki Avrupa Güney Gözlemevi Merkezi'nden Maria Diaz Trigo: Gözlemlerimiz sonucunda iki ağır ve iyonlaşmış çekirdekli metalin, demir ve nikelin varlığına ulaştık diyor. Bu karadelik jetlerindeki yapının aslında elektronlarca çok daha zengin olduğunu görmek bizim için bir sürpriz oldu. Gökbilimciler 4U1630-47'yi Eylül 2012'de eş zamanlı olarak iki farklı radyo gözlemiyle izledi ve sonuçlarını karşılaştırdı: Biri XMM-Newton diğeri Avustralya'daki Birleşik Teleskop Dizisi. İki farklı gözlemden Dr. Diaz Trigo ve ekibinin ulaştığı sonuçlar diğerinden şaşırtıcı ölçüde farklıydı. İlk gözlem dizisinde X-ışınlarıyla yığılma diski gözlenmesine karşılık radyo gözlemlerinde disk gözlenmedi ve jetlerin aktif olmadığı farkedildi. Gözlemlerin ikinci perdesinde ise X-ışını verileri ele alındı ve gökbilimciler zıt yönlerde jet akımlarını gösteren demir çekirdeği iyonlarının varlığına işaret eden kanıta ulaştılar. Gökbilimciler ayrıca XMM-Newton ile jetlerdeki nikel çekirdeği kanıtını da elde etti. Çalışma ekibinden Avustralya Uluslararası Radyo Astronomi Merkezi'nden James Miller-Jones: Demir ve nikelin parmak izi jetlerin ışık hızının üçte ikisi gibi çok yüksek bir hızla ilerlediğini gösteriyor diyor. İspanya Barcelona Üniversitesi'nden Simone Migliari ekliyor: Dahası karadelik jetlerindeki ağır atom çekirdeklerinin varlığı kütle ve enerji döngüsünün üzerinde önemli bir etkisi olabileceğini ve karadelikten uzak noktalarda büyük miktarlarda olabileceğini akla getirir. Keşif ilk kez, yıldız kütleli bir karadelikteki jetlerde ağır çekirdekler olduğunu kanıtlıyor. Yeni gözlemlerle gökbilimciler 4U1630-47'deki karadeliğin yığılma diskinde başlayan jetlerin fiziksel yapısıyla ilgili daha fazla bilgi sahibi olabilecektir. ESA'nın XMM-Newton proje bilimcisi Norbert Schartel: Karadeliklerin çevresinde ne olup bittiğini şimdi daha iyi anlıyoruz. Ama bu jetlerin nasıl oluştuğu sorusu hala yanıtsızdır. Yeni gözlemler bu önemli problemi çözmeye yardımcı olacaktır diyor.


VLT gözlemleri merkeze doğru ilerleyen G2'nin yoğun bir nesne olduğunu ve hala yok olmadığını doğruladı Tozlu gaz bulutu G2'ye ait şimdiye kadarki en iyi gözlemlere göre bulut Mayıs 2014'te Samanyolu'nun merkezindeki karadeliğe en yakın geçişini gerçekleştirdi ve kurtulmayı başardı. ESO'nun Çok Büyük Teleskopu ile alınan yeni sonuçlara göre nesnenin çok gerilmediği ve yoğun bir nesne olduğu görülüyor. Büyük olasılıkla etrafından halen madde toplayan büyük kütleli bir çekirdeğe sahip genç bir yıldız olabilir. Samanyolu'nun merkezinde Güneş'ten dört milyon kez daha ağır süper-kütleli bir karadelik bulunuyor.Çevresinde küçük bir grup parlak yıldızın yanısıra geçtiğimiz birkaç yıldır takip edilen G2 adı verilen gizemli bir toz bulutu da bulunuyor. Karadeliğe en yakın geçiş olayının Mayıs 2014'te olacağı tahmin edilmişti. Bu bölgedeki güçlü kütleçekiminden kaynaklanan büyük gel-git kuvvetlerinin bulutu parçalarına ayırarak yörüngesi boyunca dağıtacağı bekleniyordu. Bu maddenin bir kısmının karadeliği besleyerek ani bir parlamaya yol açması ve diğer kanıtlar canavarın seyrek görülen yemeğini gözler önüne serecekti. Bu eşsiz olayları gözlemek için gökada merkezindeki bölge birkaç yıl boyunca dünya genelindeki büyük teleskoplar kullanılarak birçok araştırma ekibi tarafından dikkatli bir şekilde gözlendi. Andreas Eckart liderliğindeki bir ekip bölgeyi ESO'nun Çok Büyük Teleskop'unu kullanarak yıllardır gözlüyor, bu süre içerisinde Mayıs 2014'teki karadeliğe en yakın geçiş dönemini de içeren Şubat ile Eylül 2014 tarihleri arasındaki yeni gözlemler de yer alıyor. Bu yeni gözlemlerin daha önce Hawaii'deki Keck Teleskopu ile gerçekleştirilen gözlemlerle uyumlu olduğu görülüyor . Parlayan hidrojenden gelen kırmızı-ötesi ışık görüntüleri karadeliğin etrafında dolanan bulutun en yakın geçiş etkinliğinden önce ve sonra yoğun olarak kaldığını gösteriyor. VLT üzerindeki SINFONI keskin görüntüler elde etmesinin yanısıra gelen ışığı kırmızı-ötesi renk bileşenlerine de ayırarak bulutun hızının tahmin edilebilmesini de sağlıyor . En yakın geçişten önce, bulutun Yeryüzü'nden saatte yaklaşık on milyon kilometre hızla uzaklaştığı, ve karadelik etrafında dolandıktan sonra ise Yeryüzü'ne saatte yaklaşık oniki milyon kilometre hızla yaklaşmakta olduğu bulundu. Cologne Üniversitesi'nde doktora çalışması yapan ve gözlemlerin çoğunu gerçekleştiren Florian Peissker şunları söylüyor: Teleskopun başında olmak ve alınan verileri gerçek zamanlı olarak görmek etkileyici bir deneyimdi, ve alınan verileri inceleyen yine Cologne Üniversitesi'nden doktora-sonrası araştırmacı Monica Valencia-S ise şunları aktarıyor: Karadeliğin etrafında dolanan toz bulutundan gelen ışığın yakın geçiş olayından önce ve sonra yoğunluğunu değiştirmediğini görmek heyecan vericiydi. Daha önce yapılan gözlemlerle G2 nesnesinin bir miktar gerildiği öngörülse de, yeni gözlemlere göre, bulut dikkate değer bir değişim geçirmedi, ne görünür bir genişleme ne de hız değişkenlerinde bir dağılım. SINFONI aygıtının gözlemlerine ilave olarak, araştırma ekibi ayrıca VLT üzerindeki NACO aygıtını kullanarak karadelik bölgesinden gelen ışığın kutuplanmasına ait uzun bir ölçüm serisi de gerçekleştirdi. Bu sayede karadeliğe doğru düşen madde davranışının oldukça dengeli olduğu şimdiye kadar ve G2 bulutundan kaynaklanan madde nedeniyle de bozulmadığı ortaya çıkarıldı. Tozlu bulutun karadelik yakınlarındaki olağanüstü kütleçekimsel gel-git kuvvetine karşı dayanıklılığı, aslında nesnenin serbest dolaşan bir buluttan ziyade, büyük kütleli bir çekirdeği olan yoğun bir nesne olduğunu ima ediyor. Sonuçları özetleyen Andreas Eckart şunları söylüyor: Elimizdeki en son verileri ve özellikle 2014 yılında gerçekleşen karadeliğe yakın geçiş olayını inceledik. Kaynakta herhangi bir gerilme göremedik. Kesinlikle merkezi olmayan bir bulut gibi davranmıyor. Tozla çevrili genç bir yıldız olması gerektiğini düşünüyoruz. Notlar Gözlem bölgesi kalın bulutlarla örtülü olduğu için bunlar oldukça zor gözlemler olup, kırmızı-ötesi ışıkta gözlem yapılması gereklidir. Ve ilave olarak, olay karadeliğe oldukça yakın olduğundan, yeterince keskin görüntüler için uyarlamalı optik teknolojisi gerektirmektedir. Araştırma ekibi Çok Büyük Teleskop üzerindeki SINFONI aygıtını ve NACO aygıtını kullanarak merkezdeki karadeliğin davranışlarını kutuplanmış ışıkla görüntülemiştir. Her iki VLT gözlemleri de daha keskindi ve SINFONI sayesinde ilave hız gözlemlerine ve NACO sayesinde kutuplanma ölçümlerine sahipti. Tozlu bulutun göreceli hareketi nedeniyle karadeliğe en yakın noktaya varmadan önce Yeryüzü'nden uzaklaşmakta, sonrasında ise yakınlaşmaktadır ışığın gözlenen dalgaboyunda Doppler kayması nedeniyle değişimler olmaktadır. Dalgaboyundaki bu değişimler VLT üzerindeki SINFONI gibi duyarlı tayölçerler yardımıyla ölçülebilmektedir. Ayrıca buradaki bileşenlerin hız dağılımlarını ölçmek için de kullanılabilmektedir, bu da bulutun yörüngesi boyunca, daha önce rapor edildiği gibi, kayda değer ölçüde uzaması sonucunda beklenmektedir. ESO-Türkiye


Bir gökbilimci ekibi 6500 ışık yılı uzaklıktaki bir yıldızın, aralarındaki uzaklık 20 km olan iki yoğun ışınım bölgesini gözleyerek astronomi tarihinin en yüksek çözünürlüklü gözlemlerinden birini gerçekleştirdi. Gözlemin gücü Dünya'daki bir teleskopla Pluto yüzeyindeki bir pireyi görmek ile eşdeğer. Bu olağanüstü gözlem geometrinin üst limitleri ve birbiri çevresinde dolanan çift yıldızın özelliklerinden yararlanılarak gerçekleşti. Biri uzun bir gaz kuyruğu olan kahverengi cücedir. Diğeri ise atarca adı verilen sıradışı, hızlı dönen bir yıldızdır. Toronto Üniversitesi Astronomi ve Astrofizik Bölümünden doktora öğrencisi Robert Main: Gaz pulsarın önünde bir büyüteç gibi davranmaktadır. Birbirinden farklı iki bölgeyi ayırmamızı sağlayan doğal büyüteçin yardımıyla atarcaya bakyoruz diyor. Atarca çevresinde saniyede 600'den fazla dönen bir yıldızdır. Atarca dönerken iki sıcak noktadan ışınım yayar. Gözlenen ışınım bu yoğun bölgelerle ilgilidir. Kahverengi cüce Güneş'in üçte biri kadardır. Atarcadan iki milyon kilometre uzakta olup iki yıldız birbiri çevresinde 9 saatte dolanmaktadır. Cüce ile ona eşlik eden atarca birbirlerine kilitli olduğundan sürekli aynı kısımları birbirine bakar. Bu da atarcanın iki bölgenin birinden yayılan ışınımın sürekli olarak cücenin bir bölgesini aydınlatması demektir. Atarcaya çok yakın olduğundan kahverengi cüce yıldızın atarcaya bakan kısmı 6000 C dereceye kadar ısınır. Atarcadaki patlamalar eşinin sonunu getirebilir. Bu tür ikili sistemli atarcalara kara dul atarcalar denir. Bir kara dul örümceğin eşini yemesinde olduğu gibi atarcada yavaş yavaş kahverengi cücenin yüzeyindeki gazı aşındırdığı düşünülmektedir. PSR B1957+20 olarak adlandırılan atarca bilinen en büyük nötron yıldızlarından biridir. Bir nötron yıldızı ile karadelik arasındaki hassas kütle sınırının ne kadar olabileceği hakkında da fikir vermektedir. Çalışma ekibi Arecibo Ğözlemevindeki radyo teleskoptan yararlandı. Eylül 2017'de Maria kasırgası bu teleskopa zarar vermişti.


Şili'de bulunan Atacama Pathfinder Deneyi Teleskopu ile elde edilen yeni bir görüntü Avcı bölgesindeki kozmik toz bulutlarının güzel bir görüntüsünü gözler önüne seriyor. Bu yoğun yıldızlar-arası bulut görünür-ışık gözlemlerinde karanlık ve örtülü olarak görünse de, APEX'in LABOCA kamerası tozdaki ısı akışlarını tespit ederek yeni yıldızların oluşmakta olduğu gizli bölgeleri ortaya çıkarmaktadır. Ancak bu karanlık bulutlardan biri göründüğü gibi değil. Uzayda, kozmik gaz ve toz bulutları yeni yıldızların doğdukları yerlerdir. Görünür ışıkta, bu toz karanlık ve örtücüdür, yıldızları arkalarında saklarlar. Hatta o kadar ki, gökbilimci William Herschel 1774 yılında böyle bulutlardan birini Akrep takımyıldızında gözlediğinde, burada yıldızların bulunmadığını düşünmüş ve şöyle demiştir, Gökyüzünün bu bölgesinde gerçekten bir boşluk var! Yıldız oluşumunu daha iyi anlamak için, gökbilimcilerin daha uzun dalgaboylarında gözlem yapan teleskoplara ihtiyaçları vardır, milimetre-altı dalgaboyu aralığı gibi, buralarda karanlık toz tanecikleri ışığı soğurmak yerine parlak görünmektedirler. Şili And dağlarındaki Chajnantor Platosu'unda bulunan APEX, güney yarımkürede milimetre-altı dalgaboyunda çalışan en büyük teleskoptur ve bu şekilde gökbilimcilerin yıldızların oluşumunu çalışmaları için idealdir. Avcı takımyıldızında, yeryüzünden 1500 ışık-yılı uzaklıkta bulunan Avcı Moleküler Bulutu Kompleksi, Dünya'ya en yakın büyük kütleli yıldız oluşum bölgesidir, ve bir parlak bulutsular, karanlık bulutlar ve genç yıldızlar hazinesidir. Yeni görüntü parlak turuncu tonlardaki APEX gözlemlerinin karanlık bulutları ateşe verdiği bu geniş bölgenin görünür ışıktaki küçük bir kısmını, göstermektedir. Genellikle APEX ile alınan parlak noktalar görünür ışıktaki karanlık bölgelere karşılık gelmektedir görünür ışığı soğuran, ancak milimetre-altı dalgaboylarında parlayan yoğun toz bulutunun işareti ve muhtemelen bir yıldız oluşum bölgesi. Görüntünün merkezinin altındaki parlak bölge NGC 1999 bulutsusudur. Bu bölge görünür ışıkta görüntülendiğinde arka fondaki soluk mavi yıldız ışığının toz bulutundan yansıması nedeniyle gökbilimciler tarafından yansıma bulutsusu olarak adlandırılır. Bulutsu çoğunlukla merkezindeki genç yıldız V380 Orionis'ten gelen enerji yüklü ışımayla aydınlatılır. Bulutsunun ortasındaki karanlık bölge NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu ile alınan ve iyi bilinen görüntüde daha açıkça seçilebilmektedir. Normalde, bunun gibi karanlık bir nokta arkasındaki bulutsu ve yıldızları örten yoğun bir kozmik toz bulutuna işaret eder. Bununla birlikte, bu görüntüde görülen bölge halen çarpıcı bir şekilde karanlık, APEX gözlemlerinde bile. APEX gözlemleri ile, diğer kırmızı-ötesi teleskoplardan alınarak birleştirilen gözlemlere göre gökbilmciler bu bölgenin bulutsu içerisindeki bir boşluk veya bir oyuk olduğunu düşünüyor, bununda V380 yıldızından atılan madde tarafından yapıldığı sanılıyor. Yine de burası gökyüzündeki gerçek bir boşluk! Görüntüdeki bu bölge, daha geniş görüntünün üst sınırında Sayısallaştırılmış Gökyüzü Taraması ile görünür ışıkta alınan, iyi bilinen Büyük Avcı Bulutsusu'nun (Messier 42) iki derece güneyinde yer almaktadır. Görüntüde kullanılan APEX gözlemleri Thomas Stanke , Tom Megeath ve Amy Stutz önderliğinde gerçekleştirilmiştir. APEX, Max Planck Radyo Gökbilim Enstitüsü , Onsala Uzay Gözlemevi ve ESO arasındaki bir işbirliğidir. APEX'in Chajnantor'daki işletimi ESO'ya aittir. Notlar Almanca, Hier ist wahrhaftig ein Loch im Himmel! V380 Orionis Güneş'in iki katı kadar yaklaşık 10 000 Kelvin gibi yüksek bir yüzey sıcaklığına sahiptir.Kütlesinin ise Güneş'in 3.5 katı olduğu tahmin edilmektedir. Bağlantılar - Yukarıda tartışılan NGC 1999 içerisindeki karanlık bögeye ait T. Stanke ve arkadaşları tarafından kaleme alınan araştırma makalesi şu adreste bulunabilir A&A 518, L94 (2010), ayrıca ön baskısına da buradan ulaşılabilir. ESO-Türkiye


ESO teleskopu ile alınan bu görüntüde yeni yıldızların oluştuğu bir karanlık bulut, tozlu yıldız oluşum bölgelerinde henüz yeni oluşmuş parlak yıldızlardan meydana gelen bir küme eşliğinde görülüyor. Şili'deki La Silla Gözlemevi'nde bulunan MPG/ESO 2.2-metre teleskopu ile alınan bu yeni görüntü çok az bilinen bu nesnenin görünür ışıkta elde edilmiş en iyi fotoğrafıdır. Yeni görüntünün solunda bir duman bulutunu andıran karanlık bir sütun yer alıyor. Sağ tarafta ise bir grup parlak yıldız yer alıyor. İlk bakışta bu iki grubun birbirinden daha farklı olamayacağı görülüyor, ancak tersine birbirleriyle yakından bağlantıları var. Bulut çok miktarda soğuk kozmik toz ve yeni yıldızların oluştuğu bir yıldız oluşum bölgesi içeriyor. Güneş'in dört milyar yıl önce oluştuğu bölgeye benziyor burası. Bu bulut Lupus 3 olarak biliniyor ve yeryüzünden yaklaşık 600 ışık-yılı uzaklıkta Akrep takımyıldızı doğrultusunda bulunuyor. Burada görülen yer ise yaklaşık beş ışık-yılı genişliğindedir. Bu tür bulutlarda görece daha yoğun olan bölgeler kütleçekiminin etkisiyle çökmekte daha sonra ısınarak parlamaktadırlar. İlk başta toz bulutları buradaki ışımayı engellemekte, bu nedenle bu tür bölgeler sadece görünür ışıktan daha uzun dalga boylarında gözlem yapan teleskoplarla görülebilmektedir, kırmızı-ötesi gibi. Ancak yıldızlar daha sıcak ve parlak hale geldiklerinde daha yoğun ışımaları ve yıldız rüzgarları tam bir yıldız haline gelene kadar zamanla çevrelerindeki tozu temizlemektedir. Yeni görüntünün merkezinin sağında kalan parlak yıldızlar böyle sıcak genç yıldız gruplarına mükemmel birer örnektirler. Bazılarının parlak mavi ışıkları çevrelerinde kalan toz tarafından saçılmaktadır. En parlak iki yıldız küçük teleskoplarla veya dürbünle görülebilecek kadar parlaktır. Bunlar henüz merkezlerinde nükleer füzyonu gerçekleştirmeye başlamayan genç yıldızlardır ve hala etraflarındaki parlak gazla çevrilidirler . Büyük olasılıkla da yaşları bir milyon yıldan daha düşüktür. Her ne kadar ilk bakışta parlak mavi yıldızlardan daha az belirgin olsalar da, gökyüzü taramaları Güneş'e en yakın yıldız oluşum bölgesi olan bu bölgede oldukça genç başka birçok yıldızsal nesne bulmuşlardır. Yıldız oluşum bölgeleri oldukça büyük yerlerdir, yüzlerce büyük kütleli yıldızın meydana geldiği Tarantula Bulutsusu (eso0650) gibi. Bununla birlikte, bizim diğer gökadalarda bulunan çoğu yıldızın burada gösterildiği gibi sadece iki tane parlak yıldızın bulunduğu ve aşırı büyük kütleli yıldızların bulunmadığı daha sakin yerlerde oluştukları düşünülüyor. Bu nedenle, Lupus 3 bölgesi hem gökbilimcileri kendine hayran bırakıyor hem de yıldızların yaşamlarının erken dönemlerini güzel bir şekilde gözler önüne seriyor. Notlar Bunlar Herbig Ae/Be yıldızları olup, bunları ilk kez tespit eden gökbilimcinin ismiyle anılmaktadırlar. A ve B harfleri yıldızların tayf türlerini belirtmektedir, bunlar Güneş'ten daha da sıcaktırlar ve küçük e harfi, tayflarında yıldızların etrafında bulunan gazların ışımasıyla oluşan salma çizgilerinin bulunduğunu göstermektedir. Yıldızlar içeriye doğru büzüldükçe kütleçekimsel potansiyel enerjiyi ısıya dönüştürerek parlamaktadırlar. ESO-Türkiye


Görünür ışık altında sönük görünen gama ışını patlamaları aslında evrenin en yüksek enerjili olayları arasındadır. Bu patlamaların sönük görünmesinin nedeni ise dünya ile nesne arasındaki tozlardır. Ancak Avrupa Güney Gözlemevi'nin Şili-La Silla'daki 2.2 metrelik MPG GROND Teleskopu gama ışını patlamalarındaki sırra ilişkin yeni bir çözüm getirdi. Gama ışını patlamaları bir saniye ile birkaç dakika arasında süren ve hızlı gelişen bir süreç olduğu için onlardan gelen yüksek enerjili ışıma ancak yörüngede dolanan teleskoplarla alınabiliyor. On üç yıl önce gökbilimciler böylesi patlamaların farklı bir türünü gördüler. Bu patlamalar haftalar, hatta yıllar sürebilen ve dünyaya ulaşan uzun ömürlü daha düşük enerjili ışıma şeklinde kendilerini ele veriyorlar. Tüm gama ışını patlamaları (1) X-ışını yaymalarına ve x-ışını teleskoplarıyla görülebilmesine karşılık bir kısmının yolladığı ışımanın yarısının görünür ışıkla da görülebildiği belirlendi. Bu da gökbilimcilere görünür bölgede görünmeyen ve karanlıkta kalan ışımanın yeni tür bir gama ışını patlamasını işaret ettiğini gösterdi. Daha önceki açıklamalarda bu görünür bölgede göremediğimiz ışımanın uzaydaki tozdan kaynaklandığını söylüyordu. Almanya'daki Max Planck Enstitüsü'nden Jochen Greiner: Bu ışınları incelemek gama ışını patlamalarını ve bu nesneler hakkındaki bilgilerimizi gözden geçirmemiz açısından önemlidir diyor. NASA bilindiği üzere 2004 yılında uzaya Swift uydusunu fırlatmıştı. Dünya atmosferinin hemen üstündeki yörüngesine yerleşen uydunun görevi gama ışını patlamalarını bularak bunların konumlarını yer gözlemevlerine bildirmekti. Swift'ten gelen veriyi alan ESO bilimcileri hemen GROND (2) gama ışını algılayıcısını Swift'in belirlediği konuma yönelterek kaybolan ışıma bulmacasını çözdüler. Teleskopun olayı biliyormuşçasına anında tepki vermesi ise gökbilimcileri heyecanlandırdı. Araçta görünür ve kızılötesi görüntü işleyen tayfölçerlerin dışında yedi farklı filtre de bulunuyor. Gökbilimciler her iki teleskoptan aldıkları verileri işleyerek ışımanın miktarını ölçmeyi başardılar. Gökbilimciler bunu yaparken ışığın dünyaya ulaşana kadar geçtiği toz miktarını da hesaplarına katmayı unutmadılar. (3) Ekip uzaydaki patlamaların uzaklığını belirlemek için Çok Büyük Teleskop 'da olmak üzere diğer büyük teleskoplara ek olarak GROND'un verilerinden de yararlandılar. Gökbilimciler aradaki toz yoğunluğunun etkisi nedeniyle ışımanın % 60-80 oranında enerji kaybettiğini ve bu nedenle ancak % 30-50'sinin (4) görülebildiğini belirlediler. Gökbilimciler ışımanın bir kısmının bu nedenle bundan dolayı uzayda enerji yitirdiğini ve görünür ışıkla saptanamadığını belirtiyor. Büyük teleskoplardaki aletlere kıyasla GROND oldukça düşük fiyatlı ve basit bir alettir. Ancak bu alet gama ışın patlamalarının karanlıkta kalan kısmına ait sırrı çözmek için kullanılabilecek en uygun alettir diyor Greiner. Notlar: 1. Gama ışını patlamalarında 2 saniyeden uzun süren patlamalar uzun süreli, daha kısa sürenleri ise kısa süren patlamalar olarak bilinir. Bu çalışmada ele alınan gama ışını patlamaları yıldız oluşturan gökadalarda yer alan genç büyük yıldızların süpernova patlamaları sonucunda oluşur. Kısa patlamalar henüz tam olarak anlaşılabilmiş değildir. Ancak nötron yıldızları gibi iki cismin birleşmesiyle oluştuğu düşünülmektedir. 2. Gama ışınlarını algılayan GROND aleti Max Planck ve Tautenburg Gözlemevi işbirliğiyle yapılmış olup Ağustos 2007'den bu yana görev yapmaktadır. 3. Bu yılın başlarında Subaru Teleskopu'nu kullanan gökbilimciler iki yıldızın birleşmesiyle oluşacak farklı bir gama ışını patlaması olduğu öne sürülen bir patlamayı izlerken karanlık gama ışını patlamalarına ilişkin çalışmalarını yayınladılar. Geçen yıl Keck Teleskopu ile gözlemlerde 14 gama ışını patlamasına ilişkin karanlık ışımanın olası sebebinin tozdan ve patlamaların yer aldığı gökadaların bizden uzaklaşması yani kırmızıya kaymadan kaynaklandığı belirtildi. Bunun için 39 gama ışını patlamasındaki 20 karanlık gama ışını patlaması izlenmiş ve aradaki toz miktarı ölçülmüştür. 4. Çok uzakta gerçekleşen ve başlangıçta mavi olan ışıma evrenin genişlemesi nedeniyle kırmızıya kayıyor. Aradaki toz ve kırmızıya kayma nedeniyle ışıma şiddetini azaltarak sönükleşiyor. Bu yakın kızılötesi ışımayı görmek için de GROND gibi yetenekli aletlere ihtiyaç duyulur. Kaynak: ESO


Dünyanın en güçlü teleskoplarını kullanan gökbilimciler neredeyse tamamen karanlık maddeden oluşmuş bir gökada keşfettiler. Aslında Koma takımyıldızında yer alan bu gökada geçtiğimiz yıl keşfedilmişti. Ancak içerdiği maddenin dağılımına bakılmamıştı. Gökadadaki tuhaflık, Samanyolu kadar büyük olmasına karşılık daha az yıldıza sahip olmasıyla ortaya çıktı. Yale Üniversitesinden Pieter van Dokkum: Gökada da çok fazla şey gizliydi. Örneğin, bu kadar az yıldızlı bir gökada nasıl olur da parçalanmadan durabilir? diyor. Dokkum ve arkadaşları Hawaii'de bulunan WM Keck Gözlemevi ile İkizler teleskoplarını kullanarak Dragonfly 44'ün iyi bir görüntüsünü elde etmeyi başardılar. Gökbilimciler yıldızların hızlarını ölçmek için altı gecelik Keck gözlemlerini kullandı. Buna ek olarak Samanyolu merkezini çevreleyen halo benzeri yapıyı görmek için 8 metrelik İkizler Kuzey teleskopu kullanıldı. Yıldızların hızı gökada kütlesinin bir göstergesidir. Daha hızlı hareket eden yıldızlar gökadanın kütleli olduğu anlamına gelir. Toronto Üniversitesinden Roberto Abraham: Şaşırtıcı olan, gökadanın yıldızları beklenenden büyük hızla hareket etmesidir. Bu ise Dragonfly'ın görünmeyen büyük bir kütle tarafından sarılmış olması demektir. Yani gökada daha çok, bilmediğimiz ve göremediğimiz bir maddeden oluşmuştur diyor. Dragonfly 44 yaklaşık Samanyolu kütlesindedir. Tahminen 1 trilyon Güneş kütlesinde veya 2 tredesilyon kg (2 rakamının yanına 42 sıfırlı büyük bir sayı) kütlesindedir. Bununla birlikte bu kütlenin sadece % 1'i bildiğimiz maddeden oluşmuş yıldızlara aittir. Geriye kalan %99'u ise, evrenin %90'ını oluşturduğu varsayılan görünmeyen karanlık maddeye aittir. Araştırmacılar karanlık maddeden oluşmuş gökadaların daha önce de görüldüğüne dikkat çekiyor. Ultra sönük cüce gökadalarda da benzer dağılım bulunmaktadır. Ancak bunlar Dragonfly 44'ün 10 bin kere daha az kütleli olanlarıdır. Dragonfly 44 gibi gökadaların nasıl oluştuğu hakkında fikrimiz yok. İkizler verileri yıldızların olduğu bölgelerin yoğun kümeler olduğunu gösteriyor. Buna karşılık bu sadece bir tahmin diyor Abraham. Karanlık madde bilmecesinin çözümü için yarış devam ediyor. Dragonfly 44 belki de önemli ipuçları sunacaktır. Belki de Dragonfly 44'ün gözlemleri daha yakın ve büyük gökadaların karanlık maddeden oluşmuş parçalarının keşiflerini kolaylaştırabilir.


Hubble kozmik çarpışmaların karanlık yüzü araştırıyor Hubble ve Chandra uzay teleskoplarının verilerini inceleyen gökbilimciler gökada kümelerinin çarpışması sırasında karanlık maddenin nasıl davrandığını inceledi. Sonuçlar düşünülenden daha az etkileşimi gösteriyor. Bu sonuç gizemli maddenin ne olabileceği yolundaki seçenekleri de azalttı. Karanlık madde şu an ki evren bilgimiz içinde kocaman bir soru işaretidir. Karanlık maddenin var olduğunu bilmemize karşılık ne ışığı tutmakta ne de ışığı yaymaktadır. Varlığını sadece kütle çekim kuvveti nedeniyle bilmekteyiz . Bu gizemli maddenin ne olduğu ve yapısı hakkında daha fazla bilgi edinmek için birçok araştırmacı şimdiye kadar çeşitli deneyler yaptı . Araştırmacılar bunun için doğal çarpışmaları ve buradaki karanlık maddenin etkisini gözlemeye çalıştı. Örneğin gökada kümelerindeki gökada çarpışmalarını izlediler . Gökadalar üç ana unsurdan oluşur: yıldız, gaz ve karanlık madde bulutları. Gökadalar çarpışırken yayılan gaz bulutları birbiriyle çarpışarak yavaşlar. Bulutların yavaşlaması aynı zamanda yıldızlara etkiyen sürtünme kuvvetini de arttırarak onların da yavaşlatmasını gerektirir. Ancak durum bu değildir. Çünkü yıldıların arasındaki uzaklık çok fazladır. Çalışma ekibi üyesi, İsviçre'deki Ecole Polytechnique Federale de Lausanne'den David Harvey: Bir enkazdaki gazın çökerek yıldız oluşturma sürecini biliyoruz. Burada çökmeye neyin sebep olduğunu karanlık maddeyi tanıyarak anlamaya çalışıyoruz diyor. Harvey ve ekibi NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu ve NASA'nın Chandra X-Işını Gözlemevi'nin verilerini kullanarak 72 büyük kümedeki çarpışmaları inceledi. Çarpışmaların bazısı kafa kafaya gözlenirken bazıları farklı zaman dilimlerinde ve farklı açılardan görülüyordu . Yıldızların karanlık maddenin etkisine karşılık yollarına devam ettiği belirlendi. Üstelik karanlık maddenin kendi arasındaki çarpışması bu durumu engellemiyor. Mevcut kuramlardan önde gelenine göre gökada kümeleri arasına yayılmış karanlık madde de sıkça çarpışmalar gerçekleşiyor. Görünür parçacıklarla etkileşime girmediğinden karanlık maddeyi yavaşlatan etken başka bir şey olmalı. Durham Üniversitesi'nden Richard Massey: Önceki çalışmada ele alınan Bullet Kümesi'nde de benzer durum görülmüştü. Ancak tek bir örneğe bakıp bir yorumda bulunmak zor. Biz çok daha fazla çarpışmaya baktık. İnsan ömrü tek bir çarpışmayı izlemeye yetmeyeceğinden farklı açı ve farklı çarpışma zaman dilimlerinde olan örnekleri ele aldık. Bu veriler olayın arkasında ne olduğunu görmemizi sağladı diyor. Ekip bundan sonra çarpışma sürecindeki gökadaları tek tek ele almayı planlıyor. Böylece karanlık maddenin sırlarını çözmeyi amaçlıyor. Notlar Bilim insanları parçacıkların özelliklerini anlamak için Dünya'daki parçacık hızlandırıcıları kullanır. Fizikçiler, hızlandırılan parçacıkların çarpışmasıyla ortaya çıkan kalıntının yörüngesini ve çarpışmanın özelliklerini araştırmaktadır. Gökada kümeleri karanlık madde içinde gömülü olan iyonize hidrojen gazı yayan topluluklardır. Hidrojen gazı bulutundaki etkileşimler izlenerek karanlık maddenin özellikleri anlaşılmaya çalışılır. Küme çarpışmalarında gaz-gaz etkileşimleri oldukça güçlüdür. Çarpışmalar gazın, bir sabun köpüğüne esen bir rüzgarın etkisi gibi karmaşık bir hareketlilik içinde olmasına neden olur. Araştırmacılar gökada kümesinden daha uzaktaki bir cisimden gelen ışığı izleyerek kümedeki karanlık madde dağılımını çözmeye çalışır. Karanlık maddenin yoğunluğu gelen ışık miktarını etkiler.


VLT gözlemleri uzak gökadaların daha çok normal maddeden oluştuğunu gösteriyor Yeni gözlemlere göre, 10 milyar yıl önce, gökada oluşumunda zirvenin yaşandığı dönemlerde, büyük kütleli gökadalar çoğunlukla baryonik ya da normal maddeden oluşmaktaydı. Bu, gizemli karanlık maddenin çok daha etkili olduğu görülen günümüz gökadalarının tam tersi bir duruma karşılık geliyor. Bu ilginç sonuç ESO'nun Çok Büyük Teleskopu ile elde edildi ve karanlık maddenin erken evrende daha az etkili olduğunu gösteriyor. Maddenin normal halini; parlayan yıldızlar, ışıldayan gaz ve toz bulutları şeklinde görüyoruz. Ancak ışığı yaymadığı, soğurmadığı ve yansıtmadığı için tespit edilmesi daha zor olan karanlık madde, sadece kütleçekimsel etkileri sayesinde gözlenebilmektedir. Karanlık maddenin varlığı yakın sarmal gökadaların dış kısımlarının doğrudan görebildiğimiz normal maddenin etkisiyle oluşan hızlardan neden daha yüksek hızlarda döndüğünü açıklayabilir . Şimdi Almanya, Garching'deki Max Planck Yerötesi Fiziği Enstitüsü'nden Reindard Genzel liderliğindeki bir gökbilimciler ekibi, uzak Evren'de 10 milyar yıl önce gerçekleşen gökada oluşumundaki zirve döneme ait altı büyük kütleli gökadanın ölçümleri için, ESO'nun Şili'deki Çok Büyük Teleskopu üzerindeki KMOS ve SINFONI aygıtlarını kullandı . Buldukları şey ilgi çekiciydi: günümüz Evren'indeki sarmal gökadalardan ziyade, bu uzak gökadaların dış kısımlarının merkezi bölgelerine göre daha yavaş döndüğü tespit edildi bu da beklenenden daha az karanlık madde varlığına işaret ediyordu . Şaşırtıcı bir şekilde dönme hızları sabit değildi ve gökadadan dışarıya doğru gidildikçe azalmaktaydı, diyor Nature makalesinin ilk yazarı Reinhard Genzel. Bunun için muhtemelen iki neden var. İlk olarak, ilk oluşan gökadaların çoğu daha çok normal maddeden oluşmaktaydı, karanlık madde Yerel Evren'den ziyade burada daha küçük bir etkiye sahipti. İkinci olarak, buradaki disk yapıları şimdilerde kozmik komşularımızda gördüğümüz yapılara göre çok daha çalkantılı bir yapıya sahipti. Gökbilimciler zamanda daha da geriye gittiklerinde, Evren'in erken dönemlerinde her iki etkinin de dikkat çekici hale geldiğini gördüler. Buna göre Büyük Patlama'dan 3 ila 4 milyar yıl sonra, gökadalardaki gaz çoktan yoğunlaşarak düz, dönmekte olan disklerde yoğunlaşırken, bunları çevreleyen karanlık madde haleleri çok daha büyük,seyrek halde ve dağınıktı. Görünüşe göre karanlık madenin de yoğunlaşması milyarlarca yıl gerektiriyordu, böylece günümüzde gördüğümüz gökada disklerinin dönme hızlarındaki etkisi baskın hale geldi. Bu açıklama ilk gökadaların gaz bakımından günümüzdekilere göre daha zengin ve derli-toplu görünmeleriyle de tutarlı haldedir. Bu çalışmada gözlenen altı gökada ESO'nun Şili'deki Paranal Gözlemevi'nde bulunan Çok Büyük Teleskop üzerindeki KMOS ve SINFONI aygıtları ile gözlenen yüz kadar uzak, yıldız-oluşumu disklerinden oluşan çok daha büyük bir örneklem arasından seçilmiştir. Yukarıda açıklanan tekil gökada oluşumlarına ek olarak, diğer gökadalardan alınan daha zayıf bir sinyalle ortalama bir dönme eğrisi de oluşturulmuştur. Bu birleştirilmiş eğriye göre de, gökadaların merkezlerinden dışarıya doğru azalan bir hız trendi görülmektedir. Ek olarak, 240 yıldız-oluşum diskine ait iki diğer çalışma da bulguları desteklemektedir. Ayrıntılı modeller normal maddenin genel olarak tüm gökadalardaki toplam maddenin yaklaşık olarak yarısından sorumlu olduğunu, ancak yüksek kırmızıya kayma oranlarında gökadanın dinamiğini tamamen elinde tuttuğunu göstermektedir. Notlar Bir sarmal gökadanın diski yüzlerce milyon yıl zaman ölçeğinde dönüş yapabilir. Sarmal gökada çekirdekleri yüksek sayıda yıldız içerirken, parlak madde yoğunluğu dış kısımlarına doğru azalmaktadır. Eğer gökadanın kütlesi tamamen normal maddeden oluşuyorsa, daha seyrek olan dış bögelerin merkezdeki yoğun kısımlara göre daha yavaş dönmesi gerekmektedir Ancak yakın gökadalara ait gözlemler hem iç hem de dış bölgelerin neredeyse aynı hızlarda döndüğünü göstermektedir. Bu düzgün dönme eğrileri sarmal gökadaların disklerinde çok miktarda ışıma yapmayan karanlık madde haleleri ile çevrili olduğuna işaret etmektedir. Analizleri yapılan veriler KMOS3D ve SINS/zC-SINF taramaları kapsamında ESO'nun Şili'deki Çok Büyük Teleskopu üzerindeki KMOS ve SINFONI toplam alan tayfölçerleri ile elde edilmiştir. Kozmik zaman ölçeğinde 5 milyar yıllık ya da kırmızıya kayma değerleri z~0.6 ila 2.6 aralığında olan, bu kadar çok sayıda gökadaya ait ilk kez böyle bir karşılaştırmalı çalışma yapılmıştır. Yeni sonuçlar karanlık maddenin Evren'deki temel bileşen olarak gerekliliğini sorgulamamaktadır. Bunun yerine karanlık maddenin gökadaların içerisinde ya da disk bölgesinde günümüzdeki gibi değil daha farklı dağılım sergilediğini göstermektedir. ESO-Türkiye


Gökbilimciler Hubble Uzay Teleskopu yardımıyla karanlık maddenin dev ipliksi yapılarını üç boyutlu olarak inceledi. 60 milyon ışık yılı uzaklıktaki bilinen en büyük gökada kümelerinden birinde görülen ipliksi yapı, evrenin geniş ölçekli yapısını oluşturan kozmik parçadır ve Büyük Patlama'dan geriye kalan bir izdir. İpliksi yapılar için ölçülen en yüksek kütle evrenin geri kalan kısmını temsil ediyorsa, o zaman evrenin tüm kütlesinin yarısından fazlası bunlardan oluşmalıdır. Büyük Patlama kuramı, evrenin ilk anlarında yoğun durumdaki maddenin, karışık ipliksilerin yardımıyla açıldığını öngörür. Bu görüş bilgisayar benzetimleriyle de gösterildiği gibi, evrendeki büyük gökada kümelerini birbirine bağlayan uzun ipliksi yapılarla da desteklenmektedir. Bu ipliksi yapılar geniş ve uzun olmalarına karşılık görülmesi çok zor olan koyu maddeden oluşmuştur. Bu yapıların tek boyutuyla ilgili ilk tanımlama bu yıl yapıldı . Şimdi ise gökbilimciler yapıların üç boyutunu araştırarak daha ileri gitti. 3 boyutlu görüntüler ipliksilerin gizemini ortadan kaldırır. Güney Afrika KwaZulu-Natal Üniversitesi ve Fransa Marsilya Astrofizik Laboratuarı'ndan Mathilde Jauzac: Son derece geniş ve uzun olan kozmik ipliksiler üzerine 3 boyutlu çalışma son derece zordur diyor. Ekip dev gökada kümesi MACS J0717.5+3745 (kısaca MACS J0717) çevresindeki bölgenin Hubble, NAOJ, Kanada-Fransa-Hawai Teleskopu ve Subaru Teleskopu ile alınan görüntülerini, MW Keck Gözlemevi ve Gemini Gözlemevi yüksek çözünürlükteki görüntülerini birleştirerek elde etti. Böylece gökada kümesinden dışarı uzanan ipliksilerin tam bir görüntüsüne ulaştılar. Bu ipliksi yapının tanımı için birkaç yol üzerinde duruldu. Birincisi: Umut verici bir hedef. Kozmik büyüme kuramları kozmik ipliksilerin nerede olabileceğini söyler, kümeleri bir huni gibi yavaşça kaplayarak gökada kümelerini oluştururlar. On yıl önce MACS J0717'yi keşfeden ekibin içinde olan Manoa Hawai Üniversitesi'nden Harald Ebeling: MACS J0717'nin aktif bir büyüyen bir küme olduğunu bildiğimizden ilk hedefimiz oldu diyor. İkincisi: İleri kütle çekimsel mercek teknikleri. Albert Einstein'ın ünlü kuramı büyük kütleli nesneler yakınından geçen ışığı bir mercek gibi kıracağını söyler. Kozmik ipliksi yapılar genel olarak karanlık maddeden oluşur , ancak doğrudan görülmezler. Ancak arka plandaki nesneden gelen ışığı büküp o nesneyi bir mercek gibi büyütürler. Buna kütle çekimsel mercek adı veriliyor. Ekip bir harita üzerinde görüntü bozulmalarını izleyen yeni araçlar geliştirdi. Üçüncüsü: Yüksek çözünürlüklü görüntüler. Çekimsel mercek bir olgudur ve onu okuyabilmek için ayrıntılı görüntülere ihtiyaç duyulur. Hubble, ekibe sayısız mercekli gökadaların görüntülerini sundu. Bu görüntüler karanlık madde ipliksilerinin nerede olduğunu gösterdi. Çalışma ekibinden LAM'dan Jean-Paul Kneib: Yaptığımız, gözlediğimiz mercekleme özelliklerine uyan bir model bulmaktı diyor. Sonuncu: Uzaklık ve hareket ölçümü. Hubble gözlemleri bir ipliksinin iki boyutlu bir haritasını verir, ancak 3 boyutlu görüntüler için ek gözlemler gerekir. Renkli görüntüler , tayfölçerler ile gökada hızları , Subaru, CFHT, WM Keck ve Gemini Kuzey Teleskopları verileri ile binlerce gökadanın içindeki ipliksilerin hareketleri tespit edildi. Tüm gökadaların konum ve hız bilgileri birleştirilerek bir model oluşturuldu ve daha sonra da ipliksi yapının 3 boyutlu biçimi ve konumu belirlendi. Sonuçta iki boyutlu yapılardaki görülen bazı belirsizlikler ve yapının özellikleriyle ilgili zorlukları açıklamak kolaylaştı. Sonuçlar kozmik kuramsal çalışmalar ve sayısal benzetimler yoluyla yapılan tahminleri en yüksek seviyede zorladı. MACS J0717'nin 60 milyon ışık yılı uzunluğundaki ipliksileri, astronomik ölçeklerde bile fazlasıyla uzundu. Dev kümeleri saran ve uzayı kozmik ağ gibi saran bu yapılar gökbilimcilerin tahmininden daha fazla madde içeriyor olabilir. Yani evrenin kütlesinin yarısından fazlası bu yapılar içinde gizlenmiş olabilir. 2018 yılında fırlatılması planlanan NASA/ESA/CSA James Webb Uzay Teleskopu'nun yüksek duyarlılığı ile kozmik ipliksiler daha kolay tespit edilebilecek. Notlar Karanlık madde ipliksiler ilk kez J. Dietrich ve arkadaşları tarafından 4 Temmuz 2012'de Nature Dergisi'nde yayınlanan, iki gökada kümesi arasındaki karanlık maddenin ipliksileri ile tanımlandı. Bu madde ışık yaymadığı ve yansıtmadığı için doğrudan görülemiyor. Başka bir madde içinden çarpışmaya uğramadan rahatça geçebilir. Evrenin dörtte üçünün karanlık maddeden oluştuğu düşünülüyor. Bunlar yalnız kütle çekiminden etkilenir ve gökadaların dönme hızı ile genel görelilik ilkesinin kütle çekimsel etkiye göre ışığın kırılması yoluyla ortaya çıkarılabilirler. Teleskopların yakaladığı ışık, geldiği nesne hakkında bilgi içerir. Bununla ilgili önemli bir uygulama olan kırmızıya kayma ile nesnenin uzaklığı belirlenir. Gökadaların uzaklıkları görünen renkleri ile göreli parlaklıkları kırmızıya kayma oranıyla tahmin edilerek hesaplanır. Bu uzaklık tahmini çok hassas olmasına karşılık çok uzaktaki soluk nesneleri için de güzel sonuçlar verir. Tayfölçümü bir nesneden gelen ışığın özelliklerini ayrıntılı olarak gösteren çalışmadır. Bu çalışmada tayfölçer ile gözlenen gökadanın hareketi ile onu saran ipliksiler ortaya çıkarılmıştır.


Hubble teleskopu ile Avrupa Güney Gözlemevinin Şili'deki Çok Büyük teleskopunun yaptığı gözlemler karanlık maddenin davranışına ait ileri sürülen kuramların eksik olabileceğini ortaya çıkardı. Bu eksiklik büyük gökada kümelerindeki karanlık madde yoğunluklarının gözlemler ile karanlık maddenin kümeler arasındaki dağılımını hesaplayan kuramsal bilgisayar benzetimleri arasındaki tutarsızlığı düzeltebilir. Yeni veriler bazı küçük ölçekli karanlık madde dağılımının beklenenden 10 kat daha güçlü mercek etkisi ürettiğini gösteriyor. Karanlık madde, bir gökadadaki yıldızları, tozu ve gazı bir arada tutan görünmez yapıştırıcıdır. Bu madde, gökada kütlesinin büyük kısmını oluşturur ve evrenin büyük ölçekli yapısının temelini oluşturur. Karanlık madde ışık yaymadığından, emmediğinden ya da yansıtmadığından dolayı gözlenemez. Var olduğunu sadece uzaydaki görünür maddeyle arasındaki çekim kuvvetinden anlarız. Gökbilimciler ve fizikçiler bu maddenin ne olduğunu bulmaya çalışıyor. Evrendeki yakın zamanda toplanarak oluşmuş en büyük yapılar olan gökada kümeleri aynı zamanda karanlık madde depolarıdır. Kümeler büyük ölçüde karanlık maddenin kütle çekimi etkisiyle bir arada tutulan gökadalardan oluşur. İtalya'daki INAF-Observatory of Astrophysics and Space Science 'den Massimo Meneghetti: Gökada kümeleri şu anda mevcut olan evrenin sayısal benzetimlerinin kütleçekimsel mercekleme yöntemiyle çıkarabileceğimiz ideal bir laboratuvardır diyor. Bu çalışmayla verileri pek çok kez test ettik ve benzetimlerle karanlık maddenin doğası arasındaki uyumsuzluğun düşündüğümüz etkilerin bazı fiziksel bileşenlerinin eksik olduğunu gösterdiğinden eminiz. ABD'nin Connecticut kentindeki Yale Üniversitesinden Priyamvada Natarajan: Gerçekte evrenin mevcut kuramlarımızda göremediğimiz bir özelliği var. Bu, karanlık maddenin doğası ve özellikleriyle ilgili mevcut fikirlerimizdeki boşluğa işaret edebilir. Elde edilen mükemmel veriler karanlık maddenin en küçük ölçeklerde ayrıntılı dağılımını araştırmamıza izin vermektedir diyor. Karanlık maddenin kümelerdeki dağılımı, ışığı bükmesi ölçülerek haritalanmaktadır. Kümelerde yoğunlaşan karanlık maddenin kütle çekimi, uzaktaki arka planda yer alan cisimlerden gelen ışığı bükerek onları büyütür. Bu efekt, kümelerin görüntülerinde arka plandaki gökadaların şekillerinin bozulmalarına neden olur. Kütleçekimsel mercekleme genelde uzaktaki aynı gökadanın birden fazla görüntüsünün oluşmasına neden olabilir. Bir kümedeki karanlık madde yoğunluğu ne kadar yüksekse, ışığı bükme etkisi de o kadar çarpıcıdır. Kümedeki gökadalarda yer alan daha küçük ölçekli karanlık maddenin varlığı bu bozulmayı arttırır. Bir anlamda gökada kümesi içinde gömülü birçok lens büyük bir mercek görevi üstlenir. Hubble ile elde edilen net görüntüler teleskoptaki Geniş Alan Kamerası 3 ve sıralı çalışmalar için geliştirilmiş Gelişmiş Kamerası ile üretildi. Avrupa Güney Gözlemevinin Çok Büyük teleskopu ile üretilen tayflarda birleştiğinde yüksek doğrulukta karanlık madde haritasına ulaşıldı. Gökbilimciler mercekleme nedeniyle oluşan çarpıklıkları ölçerek karanlık madde miktarını ve dağılımını ölçebildiler. MACS J1206.2-0847 , MACS J0416.1-2403 ve Abell S1063 adlı üç gökada kümesi aynı zamanda Hubble'ın iki veri setinin parçasıydı: The Frontier Fields ve kümedeki lensler yardımıyla süpernova araştırması. Ekibi şaşırtan olgu, her kümede kütleçekimsel merceklemenin ürettiği ve uzak gökadalardan kaynaklanan çarpıcı yaylara ek olarak daha küçük ölçekteki kavisler ve kümelerin kütlesinin en büyük olduğu merkez kısımlarında görülen yuvarlak görüntüler oldu. Araştırmacılar iç içe yerleşmiş merceklerin kümedeki gökadalarda yer alan yoğun maddeden kaynaklandığını düşünüyor. İzleyen tayfsal gözlemlerle birkaç gökada kümesinde dolanan yıldızların hızlarına bakılarak kütleleri ölçüldü. Tayfsal çalışmayı yöneten İtalya'daki Universita degli Studi di Ferrara'dan Piero Rosati: Hubble ve VLT'den gelen veriler mükemmel sinerji sağladı. Böylece her kümedeki gökadalara bakarak uzaklıklarını tespit edebildik diyor. İtalya Bologna'daki İtalya'daki INAF-Observatory of Astrophysics and Space Science'dan Pietro Bergamini; Yıldızların hızı bize karanlık madde miktarı da olmak üzere her gökadanın kütlesini tahmin etmemizi sağladı diyor. Hubble görüntüleme ve VLT tayf verisi birleştirilerek gökbilimciler düzinelerce görüntülenen, mercek etkisiyle görüşen arka plan gökadaları tanımlayabildiler. Bu da her kümedeki karanlık maddedeki kütle dağılımının iyi kalibre edilmiş yüksek çözünürlüklü haritasının elde edilmesini sağladı. Ekip karanlık madde haritalarını aynı uzaklıklarda bulunan benzer kütleli simüle edilmiş gökada kümeleri örnekleriyle karşılaştırdı. Bilgisayar modelindeki kümeler, en küçük ölçeklerde aynı düzeyde karanlık madde dağılımını göstermedi. Çalışma ekibi ve diğer tüm gökbilimciler karanlık maddenin doğasını keşfetmek için benzer çalışmalar yapmayı hedefliyor.