NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu'nun elde ettiği bu görüntüde sarmal kolları dışa doğru bükülerek şeklini değiştirmiş yakın gökadalardan NGC 7714 görülüyor. Sarmal kolların yıldızlararası uzaya malzeme taşıdığı görünen gökadada yıldız oluşumları zirveye tırmanmış durumda. NGC 7714 kozmik açıdan Samanyolu'na yakın gökadalardan olup 100 milyon ışık yılı uzaktadır. Gökada yakın geçmişte oldukça dramatik ve şiddetli bazı olaylara uğramıştır. NGC 7714'ün uğradığı dehşetin izleri gerek tuhaf görünümlü kollarında gerekse galaktik merkezinden dışarı uzanan altın renkli sisli yapıdan anlaşılıyor. Bu şekil bozukluğunun nedeni ne? Suçlu ise bu görüntüde yer almayan NGC 7714'ün küçük komşusu geniş alan görüntüsünde görebilirsiniz- . İki gökada 100 ile 200 milyon yıl önce birbirinin çok yakınından geçti ve aralarındaki çekim kuvveti şekillerini değiştirdi. Sonuçta NGC 7714'ü bir halka gibi saran iki gökada arasındaki uzun bir köprü ortaya çıktı. Bu köprü küçük eş NGC 7715'e doğru uzanıyor. Gökadanın tamamında yıldız oluşum patlamaları görülmesine karşılık, asıl oluşumlar çoğunlukla gökada merkezinde gerçekleşiyor. NGC 7714 genel anlamda Wolf-Rayet yıldızlarla dolup taşan bir gökadadır. Bu tür sıcak ve parlak yıldızlar birkaç güneş kütlesinde yaşamlarına başlar ancak güçlü rüzgarlarının etkisiyle yaşamlarını çok hızlı sona erdirirler. Hubble'ın görüntüsünde uzaktaki birçok cisimde kendini göstermektedir. Bunlar arasında özellikle soluk ışık lekesi gibi görünen gökadalardan birbirine benzeyen çok sayıda sarmal gökada yer almaktadır. Notlar NGC 7714 ve komşusu NGC 7715'e Arp 284'de denilmektedir.


Johnny Cash'ın popüler şarkısı Ring of Fire da söylediği ateş halkası sanki bu gökadanın çevresindeki yanan halkayı andırıyor. Gökada merkezindeki kırmızı ve sarı renkli alanlar, bir aşk şarkısı ürünü değil yıldızlarla dolup taşan halka olup yıldız oluşumlarının gerçekleştiği hareketli bir bölgedir. Samanyolu gökadası komşularından olan sarmal güzellikteki Messier 94 Gökadası (NGC 4736) yaklaşık 17 milyon ışık yılı uzaklıktadır. İlk kez 1781'de Charles Messier'in yardımcısı Pierre Mechain tarafından keşfedildi. Spitzer Uzay Teleskopu ile elde edilen görüntü, mavi renkle gösterilen en kısa dalga boyu ve kırmızı renkle temsil edilen en uzun dalga boyunda alınan verilerle oluşturuldu. Bu gibi yıldızla dolup taşan halkası olan gökadalar genellikle diğer gökadaların kütle çekimi ile etkileşerek dairesel bir şekle bürünebilir. Halkadaki gaz daha sonra kızılötesi ışık altında parlar ve içindeki sıcak toz, sıcak genç yıldızlara dönüştürülür. Gökadanın çevresinde görülen soluk mavi halka ise bir optik yanılsama olabilir. Gökbilimciler bakış açımızdan iki ayrı sarmal kolun olduğu görülen gökadanın aslında tek bir halkaya sahip olduğunu düşünüyor.


23 milyon ışık yılı uzaklıktaki bu gökada adeta bir havai fişek gösterisi sunmaktadır. Ancak bu gösteri kağıt, toz ve alevden değil süper kütleli karadeliğin yaydığı şok dalgaları ve genişleyen gaz deposundan oluşuyor. Galaktik fişeklerin sahibi NGC 4258 ya da diğer adıyla M106, Samanyolu gibi sarmal bir gökadadır. Bu gökada da bizimkinden farklı olarak X-ışını, optik ve radyo altında parlayan iki farklı sarmal kol yapısı bulunur. Bu kollar düzenli olup birbiriyle asla kesişmezler. Bu anormal kolların görüldüğü birleştirilmiş görüntüde, mavi Chandra ile alınmış X-ışını görüntüsünü, pembe NSF'nin Jansky Çok Büyük Dizisi verilerini, sarı Hubble Uzay Teleskopu görüntüsünü ve kırmızı Spitzer Uzay Teleskopu verilerini gösterir. Spitzer ile yapılan çalışmada, bu şok dalgalarının büyük miktardaki gazın (yaklaşık 10 milyon güneş kütleli) ısınması ile oluştuğu gösterildi. Bu şok dalgalarını üreten kaynak nedir? Araştırmacılar NGC 4258'in çekirdeğindeki süper kütleli bir karadeliğin yüksek enerjili parçacıklardan oluşan güçlü jet akımları ürettiğini düşünüyor. Bu jetlerin yayılmasıyla da diskler üzerinde şok dalgaları oluşuyor. Genellikle hidrojen molekülünden oluşan bu gaz şok dalgalarının etkisiyle binlerce dereceye kadar ısınmaktadır. Chandra ile X-ışını dalga boyunda alınmış görüntüde gökada düzlemi boyunca uzanan kabarcıklar göz önüne seriliyor. Bu kabarcıklar karadelikten yayılan jetlerin etkisiyle gökadanın merkezinden dış kollara doğru uzanmaktadır. Disk üzerine yayılan gaz çıkışlarının gökadanın geleceği üzerinde büyük bir etkisi vardır. Araştırmacılara göre gaz çıkışının bu şekilde sürmesi durumunda tüm bileşenler önümüzdeki 300 milyon yıl içinde merkezden uzaklaşacak. Bu da yeni yıldız oluşumu için gerekli gaz miktarının azalması demektir. Zaten yine Spitzer verilerine göre NGC 4258'in orta bölgeleri şu anda bile Samanyolu'na oranla on kat daha az yıldız oluşturmaktadır. Avrupa Uzay Ajansı'na ait Herschel Uzay Gözlemevi yardımıyla Spitzer'in tahmin ettiği yıldız oluşum miktarı teyit edildi. Herschel gökada merkezindeki gaz miktarını daha farklı bir yöntemle ölçer. Şok dalgalarından kaynaklanan kızılötesi yayılım oranına bakıldığında mevcut gaz kütlesi öncekine oranla on kat daha azdı. NGC 4258'in Dünya'ya diğer gökadalara göre nispeten daha yakın olması, merkezindeki karadeliğin onu nasıl etkilediğini anlamak için iyi bir fırsat sunar. NGC 4258'in merkezindeki süper kütleli karadelik Samanyolu merkezindeki karadeliğe göre yaklaşık on kat daha büyük olması aynı zamanda daha fazla madde tüketmesi demektir. Masaüstünüz için: Görüntü telif hakkı: Image credit: X-ray: NASA/CXC/Caltech/P.Ogle et al; Optical: NASA/STScI; IR: NASA/JPL-Caltech; Radio: NSF/NRAO/VLA


Çoğunlukla gruplar ya da kümeler halinde bulunan gökadalar, birleşmeleri durumunda büyük miktarlarda gaz yığınlarıyla dolarlar. 10 milyon derece ya da daha yüksek sıcaklıklardaki gökada grupları ya da kümeleri X-ışını yayarlar ve böylece ESA'nın XMM-Newton X-Işını Gözlemevi'nin hedefi haline gelirler. Bu dev kazanlardaki gaz farklı biçimleriyle göze çarpabilir. Örneğin NGC 5044 gökada grubundan yayılan X-ışını gökyüzündeki en parlak X-ışını cismini ve sonuçta da böylesi bileşik görüntüyü ortaya çıkarır. Küme, merkezinde oldukça parlak eliptik bir gökada ile onu saran onlarca küçük sarmal ve cüce gökadadan oluşuyor. Görüntüdeki gökadalar NASA'nın WISE uydusuyla kızılötesi ve Galex uydusundan morötesi ile Sayısallaştırılmış Gökyüzü Tarayıcısı'ndan görünür ışıkla elde edilmiştir. Ön plandaki yıldızlar ise görüntünün her tarafına serpilmiş durumdadır. XMM-Newton, NGC 5044 büyük mavi damlasının her yanını dolduran sıcak gazı gösterdi. X-ışını gözlemleri ile gökbilimciler gökadalar arasındaki kırmızı bölgelerin yıldız patlamaları ile kızaran demir atomlarına ait olduğunu belirledi. Demir atomlarının sıklıkla olduğu yerler mor renkle işaretlenmiştir. Kümenin merkezinde gizlenen süper kütleli karadelik varlığını sıcak gaz içine gömülü enerjik plazma bulutlarından yayılan radyo dalgalarıyla hatırlatıyor. Bu alan, gökadanın sol altından sağ altına doğru ipliksi şeklinde uzanan büyük yeşil bölge Hindistan'daki Dev Metrewave Radyo Teleskopu ile görüntülendi. Bu lekenin asimetrik olduğu farkediliyor. Gökbilimciler bu lekenin birkaç milyon yıl önce teğet geçen bir gökadadan dökülen gaz olduğunu düşünüyor. Buna neden olan sarmal gökada NGC 5054 görüntüde görülmemektedir. NGC 5054'ün geçişi kümenin merkezinin şeklinin bozulmasına neden olmuş olabilir.


TV filmi Zeyna'nın tekerlek biçimli 'chakram' adlı silahını andıran bu gökada oldukça sıradışı bir görünümdedir. 12 milyar yıl yaşındaki NGC 1291 adlı yaşlı gökadanın NASA'nın Spitzer Uzay Teleskopu ile alınan bu görüntüsünde halkada yenidoğan yıldızların yaydığı ışık göze çarpıyor. Virginia'daki Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevi'nden Kartik Sheth: Gökadanın geriye kalanı olgunlaşmış olmasına karşılık dış halkada yeni doğan yıldızların ışıkları görülüyor diyor. 33 milyon ışık yılı uzaklıktaki NGC 1291 gökyüzünün en büyük alanı kaplayan Irmak takımyıldızı doğrultusundadır. Gökadanın merkezi bölgesinde yıldızlarla dolu uzun bir çubuk göze çarpıyor. Bu bölge mavi merkezi çevreleyen kırmızı bir S şeklindedir. Çubuk, gökadanın oluşumunda etkili olmuştur. Merkez çevresinde dairesel yörüngelerde dolanan yıldızlardan kopan malzeme burada dairesel olmayan bir çizgi üzerinde yayılmaktadır. Sıkışan gaz yeni yıldızların oluşumunu sağlamaktadır. Samanyolu Gökadası'nda da NGC 1291'de olduğu gibi etkili bir çubuk bulunmaktadır. Sheth ve ekibi bu yıldızlı çubukların gökadaların evrimini nasıl etkilediğini anlamaya çalışıyor. Spitzer'in yardımıyla başlatılan S4G adlı bir programla Steth ve ekibi Samanyolu'na yakın 3000'den fazla gökadanın yapısını inceliyor. Bu gökadalar 120 milyon ışık yılı uzaklık içinde yeralmaktadır ki kozmik uzaklıklar gözönüne alındığında bu gökada bir taş atımı kadar uzağımızdadır. Gökbilimciler bu tür çubukların yapısal özelliklerini inceler. Böylece gökadanın oluşumu ve gelişiminin yanı sıra çevresel etkilerde ortaya çıkarılabilir. Spitzer ile çubuk yapının şeklini belirleyip içindeki madde dağılımını ölçebiliyoruz. Çubuklar kozmik evrimin doğal oluşan bir ürünüdür ve geçmişte olan bitenleri bize sunan büyük bir fosil gibidirler diyor Sheth. Spitzer bu görüntüyü kısa dalga boylu kızılötesi dalga boyundan uzun dalga boylu mavi ışık ile oluşturdu. Gökadanın mavi görülen merkezi şişkin bölgesi eski gaz ve yıldızların doldurduğu alanı yani yaşlı cisimleri gösterir. Bu çubuk merkeze doğru akan gaz ve madde ile beslenmektedir. Yakıt bittiğinde zaman içerisinde merkezi bölgelerdeki hareketlilik durmakta ve yıldız oluşumları gökadanın eteklerinde gerçekleşmektedir. Burada merkezdeki çubuğun yardımıyla uyarılan madde yeni yıldızların oluşumunu sağlamaktadır. Kırmızı görülen dış halkada böylesi karmaşık ortamda sıkışan gaz yeni yıldızlar oluşturmaktadır.


Neredeyse her gökyüzü etkinliğinde her katılımcıya bir galileoskop yapılması gelenek haline gelmiştir. Oldukça basit araç-gereçlerle yarım saat içinde yapabileceğiniz bu basit teleskop oldukça düşük maliyetlidir: 20 ile 100 Lira arası. Peki böyle bir teleskopla Galileo ne gördü, biz ne görebiliriz? Önce şunu bilmekte fayda var: ilk teleskopu yapan kişi Galileo değildir. Galileo teleskopu gökyüzüne yöneltip bilimsel çalışma yapan ilk kişidir. Teleskopu bulan kişi Hollandalı mucit Hans Lippershey'dir. Galileo, uzaktaki cisimleri yakındaymış gibi gösteren bir aletin var olduğunu öğrenince tasarımı inceleyip kendi teleskopunu yapmıştır. Bunun için uzun bir tüp alarak bir ucuna dış bükey ve göz merceği olacak diğer uca bir içbükey ayna yerleştirmiştir. Galileo böylece bir gökcisminin olduğundan daha büyük görüneceğini düşünüyordu. Birçok deneme sonucunda kendi teleskopunu yaptı. Ancak yine de Galileo'nun yaptığı teleskop günümüz teleskoplarına göre oldukça ilkeldir. Öyle ki bu teleskopun benzerini günümüzde yolda görseniz almazsınız bile. İtalyan gökbilimci Galileo birkaç yıl boyunca sürekli geliştirmeye çalıştığı teleskopuyla 1609 yılında gökyüzünde baktı. İzninizle tam da burada bir parantez açmak isterim. Çoğu kişi teleskopla bir cisme 10 saniye bakar ve hı, evet ya da bu mu? der ve çekip gider. Galileo öyle demedi. Elindeki teleskop sadece 10 kat büyütme oranına sahipti. Buna rağmen günler, geceler boyunca gözlem yaptı, çizdi, düşündü. Bunu daha önce kimse yapmamıştı. Bu açıdan 1609 yılı gökbilimin doğduğu yıl olarak da kabul edilir. İlk kez meraklı biri gökyüzündeki parlak cisimleri yakından görüp, çizimleri yazıp yayınlamıştır. Galileo teleskopuyla yaptığı Ay gözlemini şöyle anlatır: Güzel bir sonbahar akşamı ben de herkes gibi pürüzsüz, cilalı taş gibi düşündüğüm Ay'a teleskopumla baktım. Gördüklerim beni çok şaşırttı. Çünkü düz olduğunu düşündüğümüz Ay aslında çukurlar ve dağlarla kaplıydı. 1610 yılının başlarında Galileo teleskopunu 30 kat daha güçlü hale getirmişti. Parlak bir cisme baktı. Günlerce bu cismin yakınında bazen iki, üç bazen dört tane olan küçük parlak noktaları not etti, çizdi. Sonra bunların yıldız olmadığına karar verdi. Parlak cisim Jüpiter ve yakınında gördüğü noktalar ise bugün Galileo uyduları adıyla bilinen Io, Europe, Callisto ve Ganymade'di. Galileo durmadı. Satürn'e baktı. Satürn'ün halkalarını gördü ama onları Satürn'ün kulakları olarak yorumladı: aynı yazdığım şekilde, yani parantez içinde. Venüs'ün evreleri olduğunu fark etti. Tüm bunları yazdı ve yayınladı. Elbette bundan sonra başına gelenleri sanırım herkes biliyor. Merak ediyorsanız çalışmasının bir örneğini indirebilirsiniz. Galileo'nun teleskopu bugün İtalya'daki Istituto e Museo di Storia della Scienza adlı müzede sergileniyor. Şimdi aklınıza muhtemelen iki soru gelmiştir. SORU 1. Galileoskop nasıl yapılır? Bu sorunun birçok yanıtı olabilir. Ben bir tanesini ele alacağım. Unutmayın buradaki malzemeler sizin bütçenizle ilgilidir. Daha büyük merceklerle daha iyi bir galileoskop yapabilirsiniz. Malzemeler: - +1.75 dyp ve -5.5 dyp mercek. Bu değerler sadece öneridir. Merceklerin diyoptri oranı ne kadar büyükse teleskop o denli büyütür. Mesela A galiloskopu için +1.00dyp ile -6dyp mercek kullanırsanız 6/1=6. B galileoskopu+1 ile -5 kullanırsanız 5/1=5. Burada A galileoskopu B'ye göre daha fazla büyütür. Ancak A'nın görüş alanı B'ye göre daha dar olur. Yami görüş alanını dikkate alarak oranın 5'den büyük olmamasını öneririm. Bir merceğin + ve diğerinin olmasının nedeni ise gördüğünüz cismi düz gösterme isteğidir. Normalde teleskoplar cisimlerin görüntüsünü ters gösterir. - Birbirinin içine giren iki boru (Merceklerin çapında olmalı. Tahminen 5-6 cm çapında. Gerekirse -5.5'luk mercek kestirilebilir.)Bunun için kalın kumaş ruloları ya da su borusu alınabilir. - Borulardan kalın olanı 30 cm, ince olanı 20 cm yeterli. Boruların merceği tutacak kalınlıkta olması gerekir. - Boruların iç kısmı siyah değilse, mat siyah sprey boya ile boyayabilirsiniz. (Bir sprey boya 3-4 boruyu boyar.) - İyi bir yapıştırıcı. Uygulama: - Önce boruların içi siyaha boyanır ve kurumaya bırakılır. - Sonra ince boruya göz merceği olacak şekilde dikkatle yapıştırılır. - Güneş hariç her gökcismine bu teleskopla bakılabilir. Jüpiter gökyüzünde ise dört uydusu gözlenebilir. Venüs'ün evresi izlenebilir. Ay krater gözlemi, yapılabilir. Satürn halkasına Titan uydusuna bakılabilir. Yakın yıldız kümeleri aranabilir. SORU 2: Bir teleskop alacağım, nasıl bir şey almalıyım? Astronomiyle az çok ilgilenen herkesin maruz kaldığı bir sorudur. Yanıtımız ise yine bir sorudur: Teleskopla ne yapacaksın? Çoğu insan aldığı bir teleskopla gökyüzünü internette ya da çeşitli kitaplarda gördüğü manzaraları göreceğini sanar. Ama bu doğru değildir. Yazılı ya da görsel fark etmez, herhangi bir yerde gördüğünüz bir fotoğraf Hubble, ESO'nun VLT ya da Hawaii Adalarındaki teleskopların biriyle ya da bir astrofotoğrafçı tarafından pozlanarak çekilmiştir. Pozlayarak fotoğraf çekmek için ayrı bir ekipman ve işleme süreci gereklidir. Böyle bir ekipmanın fiyatı da öyle üç-beş bin dolar değildir. Bunu bilmeden bir teleskop alırsanız ertesi gün satmak isteyebilirsiniz! Bir teleskopun fiyatı 500 Lira'dan başlar ve taaa on binlerce liraya kadar ulaşır. Bu açıdan sizin ne yapacağınız çok önemlidir. Bir teleskop almadan önce tavsiyem şudur: - Çıplak gözle gökyüzünü tanıyın. Bunun için kendinize bir yıl süre verin ve düzenli olarak karanlık bir yerden gökyüzünü, takımyıldızları izleyin. Eğer buna imkanınız yoksa Stellarium gibi bir gökyüzü programıyla gökyüzünü tanımaya çalışın. Ancak uygulama mutlaka gereklidir. - Gökbilim ile temel kavramları, gezegen, uydu, yıldız ve çeşitleri, gökadalar, bulutsular, süpernova vb. öğrenin. - Ülkemizde çeşitli zamanlarda değişik yerlerde düzenlenen gökbilim şenliklerine, gözlem zamanlarına katılın. Teleskoplarla gözlem yapın. - Bu kadar çalıştıktan sonra gökyüzü aşkınız hala geçmediyse, hatta arttıysa o zaman kimseye sormadan bir teleskop alabilirsiniz. Çünkü artık siz de bu konuda fikir sahibi olursunuz.


Dünya'nın soluk mavi nokta olarak görüldüğü Jüpiter'in çevresinde sekiz yıl geçiren NASA'nın Galileo aracının ilettiği verilerin incelenmesi süreci devam ediyor. 2003 yılında görevi biten zürafa büyüklüğündeki uydu Jüpiter'in manyetik alanından farklı olarak uydusu Ganymade'in de bir manyetik alanı olduğunu göstermişti. Aracın yolladığı veriler Güneş sistemine bakış açımızın değişmesine neden olmuştu. Şimdi, 20 yıl sonra tozlanan verilerle yeni bir çalışma yapıldı. NASA'nın Goddard Uçuş Merkezinden Gana Collinson: Şimdiye kadar el değmemiş verilere bakarak hikayenin eksik parçalarını toplamaya çalıştık. Böylece kimsenin bilmediği yeni bir keşfi gerçekleştirdik diyor. Yeni sonuçlar Jüpiter ile Ganymade arasında fırtınalar koptuğunu gösteriyor: Jüpiter'den dev uydusuna gelen plazma yağmuru ile uydunun manyetik alanı arasındaki savaş, buzlu yüzeydeki buzları patlatıyor. Araştırmacılar bunun Ganymade'in kutup ışıklarının neden bu denli parlak olduğunu gösteriyor. 1996'da Jüpiter'e ulaşan Galileo çok kısa süre içinde şaşırtıcı bir keşif yapmıştı: Ganymade'de manyetik alan vardı. Dünya gibi Güneş sistemindeki çoğu gezegenin manyetik alanı bulunurken herhangi bir uyduda manyetik alan olabileceği düşünülmemişti. Galileo, 1996 ile 2000 yılları arasında Ganymade'e altı yakın geçiş yaptı. Böylece elektrik yüklü gazın yoğunluğu, sıcaklığı ve yönü belirlendi. Dünya'daki manyetosferin pusulaların çalışmasına ve kutup ışımalarına neden olmak dışında- uzaydan gelen ışımayı engellemesi nedeniyle gezegenimizdeki yaşamın devamı için çok önemli olduğunu biliyoruz. Bazı bilim insanları manyetosferin yaşamın ilk geliştiği dönemlerde de etkin olduğunu düşünüyor. Dünya için bu denli önemli yere sahip manyetosferi ve süreçlerini anlamak hem Güneş sistemindeki diğer cisimlerdeki durumu hem de ötegezegenlerdeki atmosfer çalışmaları için önemlidir. Jüpiter'in çok daha büyük manyetosferi yanında Ganymade'in manyetosferini inceleme özellikli durumları öne çıkardığından önemlidir. Buradaki durum genellikle Güneş rüzgarından koruma görevi üstlenen diğer manyetosfer yapılarından farklıdır. Genel olarak manyetosferler güneş rüzgarının taşıdığı parçacıkların oluşturduğu basınçla şekillenir. Ancak Ganymade'de Jüpiter çevresinde nispeten yavaş hareket eden plazma uydunun manyetosferini, yörüngeyle aynı doğrultuda ve uydunun önünde uzun bir boynuzsu şekle dönüştürür. Galileo, Ganymade'in yakınındaki her geçişinde yüksek enerjili parçacıkların uyduya çarpmasını gözledi. Dev gezegenin manyetosferinin hızlandırdığı plazma parçacıkları sürekli olarak manyetik alanla karşılaşıp Ganymade'in kutbuna yönelirler. Yeni incelenen veriler bu sırada kutuplardaki buzlu yüzeyden dışarı doğru plazma yağmuru aktığını gösteriyor. Çalışma ekibinden Bill Paterson: Kutup bölgelerinden dışarı atılan bu parçacıklar Ganymade'in çok ince atmosferi hakkında bilgi verebilir. Bunun yanı sıra dev uydunun kutup ışımasının nasıl oluştuğunu da gösterebilir diyor. Ganymade de Dünya'daki gibi kuzey ve güney ışıkları oluşur. Dünya'dan farklı olarak buradaki ışımaların nedeni güneş rüzgarı değil Jüpiter'in çevresindeki plazmadır. Ganymade'deki ışımanın parlaklığın nedeni ise Jüpiter ile Ganymade arasında gerçekleşen kuvvetli plazma akışı olduğu düşünülüyor.


Hubble Uzay Teleskopu Jüpiter'in en büyük uydusu Ganymade'in yüzeyinin altında tuzlu su okyanusu olduğunun kanıtlarını elde etti. Üstelik öyle böyle değil, Dünya'daki tüm su miktarından daha fazla. Dünya dışında bir yerde sıvı suyun olması yaşam arama çalışmalarında çok önemlidir. NASA'nın Genel Merkezi'nden John Grünsfeld: Hubble'ın elde ettiği verilerle ulaşılan bu keşif önemli bir dönüm noktasıdır. 25 yıldır Dünya çevresindeki yörüngesinde dolanan Hubble ile şimdiye kadar Güneş Sistemi'yle ilgili önemli keşiflere imza atıldı. Ganymade'in buzla kaplı kabuğunun altında derin bir okyanus olması, yaşam olma olasılığını arttırıyor diyor. Güneş Sistemi'nin en büyük uydusu olan Ganymade aynı zamanda manyetik alanı olan tek uydudur. Manyetik alan kuzey ve güney kutuplar üzerinde parlak ve sıcak gaz şeritleri yani kutup ışıkları oluşturur. Ganymade Jüpiter'e yakın olduğundan dev gezegenin manyetik alanı içindedir. Jüpiter'in manyetik alanındaki değişimler Ganymade'deki kutup ışıklarının ileri geri 'sallanmasına' neden olur. Kutup ışıklarının sallanmasını izleyen araştırmacılar, manyetik alanındaki değişimlerden Ganymade'in buzlu yüzeyinin altında sıvı okyanus olduğunu belirledi. Almanya'daki Köln Üniversitesi'nden Joachim Saur başkanlığındaki araştırma ekibi, uydunun iç yapısını araştırmak için Hubble'ı kullandı. Ne tip bir teleskop kullanmamız gerektiğini aramızda tam bir beyin fırtınası yaratarak tartıştık. Eğer uygun gözlem yapabilirsek manyetik alanın kutup ışıkları üzerindeki etkisini görebilirdik. Bir gezegenin içine hangi teleskopla bakabilirdiniz? Sonra... Aklıma bu fikir geldi: uydunun manyetik alanıyla ilgili bir şeyler öğrenebilirsek iç yapısı hakkında tahminde bulunabilirdik diyor Saur. Eğer bir tuzlu su okyanusu varsa, oluşturacağı ikinci manyetik alan Jüpiter'in manyetik alan etkisini yok edecektir. Bu da manyetik sürtünme adı verilen olguyla kutup ışıklarının sallanmasına neden olacaktır. Okyanus yoksa kutup ışıklarının sallanması 2 ile 6 derece arasındaki dar alanda olacak ve Jüpiter'in manyetik alanının etkisi güçlü olarak hissedilecekti. Dünya'daki okyanuslardan 10 kat daha derin olan yeraltı okyanusunun yaklaşık 100 kilometre kalınlığında olması gerektiği hesaplandı. Okyanus yüzeyin 150 kilometre altında olmalıydı. Bilim insanları Ganymade'in yüzeyinin altında sıvı okyanus olabileceğinden ilk kez 1970'lerde kuşkulandı. Bu kuşkuya dair ilk kanıtlar 2002 yılında NASA'nın Galileo aracının uydunun manyetik alan şiddetini ölçülmesiyle elde edildi. Galileo aracı 20 dakika aralıklarla manyetik alanın kısa, 'anlık' ölçümlerini üretti. Çok kısa olan bu gözlem süresi manyetik alan sallanmasının tespit edilebilmesi için yeterli olmadı. Yeni gözlemler morötesi ışık altında yapıldı. Bu da Dünya atmosferinin dışında bulunan bir teleskopla yapılabilirdi. 2 Yorumlar En çok ilgi gösterdiğim ve merakla beklediğim haberlerden bu tip haberler. Yalnız, bence bir gezegende veya başka bir oluşumda, bölgede hayat bulmanın herhangi bir kriteri yok. Hele ki su olması gibi basit bir kriterle ile, ancak ve ancak kendi yıldız sistemimiz olması vasıtasıyla bağ kurabiliriz. Hem başka gök cisimleri üzerinde sıvı veya buz halde su keşfetmekten yorulmadık mı? Kaldı ki, ben şuana kadar suyun doğada hangi koşullarda ve ne sıklıkla sentezlendiğini anlatan bir makale yada belgesele rastlamadım. Suyu bu denli önemli bir noktaya koyarken, suyun ne olduğunu bu kadar soruyor olmamız çok ilginç. Her şeyde olduğu gibi suyu bildiğimiz hayat için bu derece değerli ve kritik kılan nokta, yine ona olan ihtiyacımızla doğru orantılı. Eleştiriniz de haklısınız. Bu eleştiriyi gökbilimciler, astrobiyologlarda yapıyor: neden bildiğimiz gibi bir hayat sürsünler ki. Ancak bildiğimiz bir yaşam biçimini aramak daha kolay. Çünkü böylesi bir yaşamın temel unsurlarını biliyoruz. Bu unsurlardan en önemlisi de su. Bu nedenle uzayda bir yerde su, su buharı bulunduğunda gökbilimciler çok heyecanlanıyor.


400 yıl önce Galileo'nun keşfettiği Güneş Sistemi'nin en büyük uydusunun haritası elde edildi. Jüpiter'in Ganymade uydusuna yönelik çalışmayla uydunun buzlu yüzeyinin jeolojik haritasına ulaşıldı. Bunun için Gezgin ve Galileo uzay araçlarının verileri kullanıldı. Daha önce benzer haritalama çalışması uydumuz Ay ve Jüpiter'in Io ve Callisto için yapılmıştı. John Hopkins Uygulamalı Fizik Laboratuarı'ndan çalışma ekibinin lideri Wes Petterson: Ganymade yüzeyinin haritalama çalışması ile uydunun oluşumu ve evrimi gibi bilimsel sorular yanıtlanabilir diyor. Ganymade Ocak 1610 yılında keşfedilmesinden bu yana Dünya'daki teleskoplarla ve Jüpiter yakınına gönderilen uzay araçlarıyla da dikkatle izlenmiştir. Bu çalışmalar yüzeydeki iki farklı arazi tipini ortya koyuyor. Bunlardan biri buzlu yüzeylerdeki karanlık görülen yaşlı kraterleri betimlerken daha parlak olan kısımlar genç kraterleri ya da oluk ve sırtları gösteriyor. 5262 kilometre çapındaki Ganymade bu haliyle Merkür gezegeninden ve Pluto cüce gezegeninden daha büyüktür. Ayrıca Güneş Sistemi'nde manyetik alanı olduğu bilinen tek uydudur. Yüzeyin jeolojik haritası uydunun geçmişte geçirdiği aşamaları ve Güneş Sistemi'nin geçmişiyle ilgili ipuçları sunuyor. Norton Wheaton Koleji'nden Geoffrey Collins: Ganymade yüzeyindeki ayrıntılar uydunun diğer uydularla olan dinamik etkileşimini ve yüzeyine çarpan çeşitli büyüklükteki cisimlerin özellikleriyle ilgili rekor denebilecek kadar çok sayıda kanıt sunuyor diyor. Meraklısı için harita dosyası :


Gökbilimciler Jüpiter'in Ganymede uydusunun atmosferinde su buharı çıkışları gerçekleştiğini belirledi. Uydunun buzlu yüzeyinden ayrılıp uzaya püsküren buhar Hubble teleskopunun arşiv verileriyle elde edildi. Jüpiter'in uydusu Ganymede, Güneş Sisteminin en büyük uydusu ve dokuzuncu büyük cismidir. Ganymede, Yeryüzü'ndeki tüm okyanuslardan daha fazla su barındırabilir; ancak çok soğuk bölgede bulunduğundan yüzeyindeki su tamamen donmuş haldedir. Buz yüzeyinin 160km altında ise sıvı okyanus olduğu düşünülüyor. Başka bir dünyada sıvı su olduğunun bulunması yaşanabilir gezegen arayışı için de oldukça önemlidir. Ve şimdi, ilk kez, buzlu uydu Ganymede'nin atmosferinde su buharı olduğu keşfedildi. Hubble uzay teleskopu Ganymede'nin ilk morötesi fotoğraflarını 1998'de çekti. Bu görüntüler gözlemlenen belirli emisyonlarda uydunun atmosferinde bir model oluşturdu. Buna göre Ganymede'nin kutuplarında Yer'deki gibi kutup ışığı bantları bulunmaktadır. Bu da uydunun bir manyetik alana sahip olması anlamına gelir. İlk morötesi veriler arasındaki farklılıklar oksijen gazının (O2) varlığı olarak yorumlandı. Morötesi verilerinde bir rengi diğerinden daha fazla etkileyen sinyali oksijen atomu sağlar. NASA'nın 2018'de başlattığı Juno görevi yardımıyla uydunun atmosferinde yeterince oksijen olmadığı fark edildi. Bu da 1998 yılında alınan verilerle yorumlanan tezin doğru olmadığı anlamına gelmekteydi. İyi de, sinyalin değişimini sağlayan unsur neydi? Açıklama yeni veriler eşliğinde geldi. Araştırma ekibi ellerindeki görüntülere bakarak kutup ışımalarının göreli dağılımını karşılaştırdı. Bu karşılaştırma sonucunda atmosferde subuharı olduğu belirlendi. Ganymede'nin yüzey sıcaklığı gün boyunca büyük ölçüde değişmekte ve ekvatora yakın bölgelerde öğle saatlerinde buzlu yüzey bir miktar su molekülünü serbest bırakacak kadar ısınmaktadır. Bu veri ESA'nın 2022'de fırlatacağı ve 2029'da Jüpiter'e varması planlanan JUICE'den beklentiyi arttırıyor. Uydu özellikle Jovian sistemindeki özellikle üç buz uydusunu inceleyecek. Bunlardan Ganymede özel bir ilgiye sahip olacak. Jovian sistemini çözümlemek ve kökenlerini ortaya çıkarmak, gaz devi gezegenlerin ve uydularının nasıl oluştuğunu ve büyüdüklerini anlamamızı sağlayacak. Buna ek olarak da Jüpiter benzeri ötegezegen sistemlerinde olası yaşam izlerinin de bulunmasına katkı sağlayacak.


ESO'nun Şili'deki Çok Büyük teleskopu üzerinde bulunan MUSE aygıtını kullanan gökbilimciler NGC 3201 kümesinde garip davranışlar sergileyen bir yıldız keşfetti. Yıldızın Güneş'ten dört kat daha büyük kütleye sahip görünmeyen bir karadeliğin etrafında dolandığı ortaya çıktı bulunan karadelik iki bakımdan ilk olma özelliği taşıyor; birincisi bir küresel kümede bulunan yıldızsal kütleye sahip pasif bir karadelik olması, diğeri de kütleçekim etkisiyle doğrudan bulunabilmesidir. Küresel yıldız kümeleri çoğu gökadanın etrafında dolanan ve on binlerce yıldız içeren dev küresel yapılardır. Evrendeki en yaşlı yıldız sistemleri arasındadırlar ve gökada oluşumu ve evrimlerinin başlangıcına kadar uzanırlar. 150'den fazlasının Samanyolu'nda olduğu bilinmektedir. Güney gökküresi takımyıldızlarından Yelken'de bulunan bu kümelerden biri olan NGC 3201 şimdilerde ESO'nun Şili'deki Çok Büyük teleskopu üzerindeki MUSE aygıtı ile inceleniyor. Uluslararası bir gökbilimciler ekibi NGC 3201'de bulunan bir yıldızın garip davranışlarına şahit oldu her 167 günde bir tekrar eden bir düzende saatte yüzbinlerce kilometre ileriye ve geriye doğru sürüklenmektedir . Çalışmayı yürüten Benjamin Giesers yıldızın davranışından şüphelenmişti: Kütlesi Güneş'in dört katından fazla ve tam anlamıyla görünmez olan bir şeyin etrafında dolanıyordu bu sadece bir karadelik olabilirdi! Doğrudan kütleçekimi sayesinde gözlenerek bir küresel kümede bulunan ilk karadelik. Karadelikler ve küresel kümeler arasındaki ilişki önemli olmakla birlikte gizemlidir. Büyük kütleleri ve yaşları nedeniyle bu kümelerin çok sayıda yıldızsal-kütlede karadelik oluşturdukları düşünülmektedir içlerinde büyük kütleli yıldızlar şeklinde oluştuktan sonra, kümenin uzun süreli yaşamı boyunca patlayıp, üzerlerine çökerek oluşmaktadırlar . ESO'nun MUSE aygıtının eşsiz yeteneği sayesinde gökbilimciler aynı anda binlerce yıldızın hareketini ölçebiliyor. Yeni bulgu ile araştırma ekibi ilk kez bir küresel küme içinde pasif halde bulunan bir karadelik tespiti yapabildi şu anda olay ufkundan içe doğru herhangi bir madde akışının olmadığı ve bir gaz diski ile çevrili olmayan türden bir karadelik. Kütlesi ise güçlü çekim etkisine kapılan yıldızın hareketleri ile tahmin edilebildi . Gözlenen özelliklerine göre yıldızın kütlesi Güneş'in yaklaşık 0,8 katı iken gözlenemeyen gizemli eşininki yaklaşık 4,36 Güneş kütlesine sahip neredeyse tam bir karadeliğinki kadar . Küresel kümelerdeki son radyo ve X-ışın kaynaklarının tespitlerine ek olarak, 2016 yılında iki yıldızsal-kütleli karadelik birleşmesine dair kütleçekim-dalgası sinyallerinin tespit edilmesi, görece küçük karadeliklerin küresel kümelerde daha önce düşünüldüğünden daha yaygın olabileceklerine işaret editor. Gieser son olarak şunu söylüyor: Şimdiye kadar küresel kümelerdeki neredeyse tüm gökadaların kısa bir süre sonra yok oldukları ve buna benzer sistemlerin olmaması gerektiği bile düşünülüyordu! Ancak görünen o ki durum bu şekilde değil bulgularımız bir küresel küme içinde bulunan yıldızsal-kütledeki bir karadeliğin kütleçekim etkisiyle ilk kez keşfedilmesini sağladı. Bu sayede küresel kümelerin oluşumu ve karadelikler ile çift yıldız sistemlerin evrimleri hakkında daha fazla şey öğrenebiliyoruz bu da kütleçekim dalga kaynaklarının anlaşılması konusunda hayati önem taşıyor. Notlar Bulunan yıldız ana-kol üzerindeki yaşamının sonlarındadır. Hidrojen sayesinde ürettiği enerjiyi tüketerek bir kırmızı dev yıldız olma yolunda ilerlemektedir. Samanyolu etrafında bulunan 25 küresel kümeyi içeren geniş bir tarama ESO'nun MUSE aygıtı ile MUSE konsorsiyumunun desteği sayesinde yürütülmektedir. Bu sayede her kümedeki 600 ila 27.000 yıldızın tayfları gökbilimciler tarafından incelenebilecektir. Çalışma yıldızların tekil olarak dikey hızlarının analizlerini de içermektedir bu hız değeri gözlemcinin görüş doğrultusunda Yeryüzüne doğru ya da ters yöndeki hareket ölçümünü sağlamaktadır. Dikey hız ölçümleri sayesinde yıldızların yörüngeleri tespit edilerek, varsa etrafında dolandıkları büyük kütleli bir nesnenin de özellikeri ortaya çıkarılabilmektedir. Küresel kümelerde sürekli yıldız oluşumu durakladığında, yıldızsal-kütledeki karadelikler burada var olan en büyük kütleli nesneler haline gelmektedir. Genelde küresel kümelerdeki karadeliklerin kütlesi çevredeki yıldızlara göre yaklaşık dört kat daha fazladır. Son teorilere göre karadelik küme içerisinde yoğun bir merkezi bölge oluşturmakta, sonrasında ise küme maddesinden ayrışmaktadır. Kümenin merkezindeki hareketlenmelerin çoğu karadeliği dışarıya attığı ve milyarlarca yıl sonra sadece birkaçına ev sahipliği yaptığı düşünülmekteydi. Yıldızsal-kütleli karadelikler büyük kütleli yıldızlar ölünce oluşur, kendi kütleçekimleri altında çökerek güçlü hipernovalar şeklinde patlarlar. Geride kalan karadelik önceki yıldızın kütlesi civarındadır, yani birkaç ila onlarca Güneş kütlesinde. Hiçbir ışık karadeliğin çekim etkisinden kaçamayacağı için, tespitleri için ilk yöntem çevrelerindeki sıcak maddeden yayılan radyo ya da X-ışın salınımlarıdır. Ancak bir karadelik sıcak madde ile temas etmiyorsa, içine madde akımı yoksa ya da ışınım yapmıyorsa, bu durumda karadelik durağan ve görünmezdir, bu nedenle başka bir tespit yöntemi gereklidir. Bu çift sistemdeki ışıma yapmayan nesne doğrudan gözlenemediği için, ne olabileceğine dair alternatif ancak daha az ikna edici açıklamalar da olabilir. Belki bir üçlü yıldız sisteminde sıkıca bağlı iki nötron yıldızı ve etrafında dolandığı gözlenen bir yıldız olabilir. Bu senaryodaki çift yıldızların Güneş'in en az iki katı kadar kütleye sahip olmaları gerekir ki, bu daha önce gözlenmiş değildir. ESO/Türkiye


Almanya'daki Heidelberg Üniversitesi'nden iki araştırma grubu birbirinden bağımsız olarak özel bir gezegen keşfetti. Kepler-432b adlı ötegezegen bilinen en yoğun ve kütleli gezegenler arasına girdi. Gezegen altı Jüpiter kütlesindedir. Ama onu özel kılan sebep sadece bu değil. Gezegeni acı bir son bekliyor. Yıldızına bir yaklaşıp bir uzaklaşan gezegen 200 milyon içinde 'kırmızı deve' düşecek. Dr. Davide Gandolfi: Dev yıldızların çevresindeki gezegenler genelde büyük ve çembersel yörüngeye sahiptir. Son derece küçük yörüngesiyle Kepler-432b sınıfındaki gezegenler arasında özel bir yere oturuyor. Adeta başına buyruk davranıyor diyor. Kepler-432b'nin çevresinde dolandığı kırmızı dev yıldız ise çekirdeğindeki nükleer yakıtını bitirdiğinden gittikçe genişliyor. Dört Güneş yarıçapındaki yıldız gelecekte çok daha geniş alana yayılacak. Bu tür yıldızların rengi kırmızı olduğundan gökbilimcilerce 'kırmızı dev' olarak adlandırılırlar. 52 günlük yörünge dönemine sahip gezegen, bir yılı süresince sıcaklığı anormal değişim gösteriyor. Dr. Sabine Reffert: Yıldızından çok uzaklardaki noktada yani kış mevsimindeyken sıcaklığı 500 Celcius derece olurken, yıldıza en yakın olduğu yaz mevsiminde sıcaklığı 1000 Celcius derece artabiliyor diyor. Kepler-432b, NASA'nın Kepler Uzay Teleskopu ile geçiş yöntemi yardımıyla keşfedilmiştir. Geçiş yönteminde gezegen, yıldızının bize göre önünden geçerken yıldızın parlaklığındaki azalmayla tespit edilir. Araştırmacılar ötegezegeni incelemek için İspanya'daki Calar Alto Gözlemevi'nin 2,2 metrelik teleskopunu ve La Palma'daki Nordic Optik Teleskopunu kullandılar. Mauricio Ortiz ise: Kepler-432b'nin günleri sayılı. 200 milyon yıl içerisinde genişleyen yıldızı tarafından yutulacak. Astronomik açıdan bu süre oldukça kısadır diyor. Meraklısına, Bilimsel Yayınlar: M. Ortiz, D. Gandolfi, S. Reffert, A. Quirrenbach, H.J. Deeg, R. Karjalainen, P. Montanes-Rodriguez, D. Nespral, G. Nowak, Y. Osorio and E. Palle: Kepler-432 b: a massive warm Jupiter in a 52 day eccentric orbit transiting a giant star, Astronomy & Astrophysics 573 (January 2015), doi: 10.10aaa51/0004-6361/201425146. Ciceri, J. Lillo-Box, J. Southworth, L. Mancini, T. Henning, D. Barrado: Kepler-432 b: a massive planet in a highly eccentric orbit transiting a red giant, Astronomy & Astrophysics 573 (January 2015), doi: 10.1051/0004-6361/201425145.


ALMA Beta Pictoris'in etrafındaki enkaz diski içerisinde gizemli gaz kümeleri buldu Şili'nin kuzeyindeki Atacama Büyük Milimetre/milimetre-altı Dizgesi'ni kullanan gökbilimciler, Beta Pictoris adlı yıldızın etrafındaki toz diski içerisinde karbon monoksit içerikli beklenmedik bir gaz kümelenmesi keşfettiklerini duyurdu. Bu türden gazlar yıldız ışığı ile çabucak yok edildikleri için, gelişme sürpriz olarak nitelendirildi. Bir şey muhtemelen kuyruklu-yıldızlar gibi, buzlu nesneler arasında meydana gelen sık çarpışmalar gazın sürekli tazelenmesini sağlamış olmalı. Yeni sonuçlar bugün Science dergisinde yer alacak. Güney gökküresinde çıplak gözle kolayca seçilebilen yakın bir yıldız olan Beta Pictoris'e hali hazırda genç bir gezegen sistemi modeli olarak bakılıyor. Beta Pictoris'in kendisinden 1.2 milyar kilometre ötede bulunan bir gezegene ev sahipliği yaptığı biliniyor, ayrıca geniş bir toz diski ile çevrelendiği bulunan ilk yıldızlardan biridir . ALMA ile yapılan yeni gözlemler disk içerisine karbon monoksit gazının nüfuz ettiğini gösteriyor. Paradoksal bir şekilde Yeryüzünde insanlar için zararlı olan, karbon monoksitin varlığı, Beta Pictoris gezegen sisteminin eninde sonunda yaşam için elverişli bir ortama dönüşeceğinin işareti olabilir. Gezegenlerine kuyruklu-yıldızlarca gerçekleştirilen çarpmalar, yaşamı sağlayan suyu sağlıyor gibi görünüyor . Ancak karbon monoksit yıldız ışığınca kolay ve hızlıca edilmektedir gözlendiği Beta Pictoris diskinde sadece 100 yıl kadar kalabilir. 20-milyon yıllık Beta Pictoris diskinde bu gaza rastlamak oldukça şaşırtıcıdır. Peki nereden geldiler, ve neden hala oradalar? Beta Pictoris'i olağandışı bir zamanda gözlemediysek, karbon moboksit sürekli tazeleniyor olmalı, diyor, bugün Science dergisinde yer alan araştırma makalesinin baş yazarı, Şili Santiyago'daki Ortak ALMA Ofisi'nden ESO gökbilimcisi Bill Dent. Genç bir güneş sistemindeki en yaygın karbon monoksit kaynağı kuyruklu-yıldızlardan gezegen-boyutundaki nesnelere kadar değişen buzlu nesneler arasındaki çarpışmalardır. Ancak yıkım oranları oldukça yüksek olmalı: Gözlediğimiz miktarda karbon monoksitin ortaya çıkması için, çarpışma oranları gerçekten ürkütücü miktarda olmalı her beş dakikada bir büyük bit kuyruklu-yıldız çarpması, diye açıklıyor makalenin eş yazarı, ABD, NASA Greenbelt Goddard Araştırma Merkezi'nden gökbilimci Aki Roberge. Ancak ALMA gözlemlerindeki tek şaşırtıcı şey karbon monoksitin keşfedilmesi değil, ALMA'nın eşsiz yeteneği sayesinde aynı anda hem konumu hem de hızı ölçülebilen gazın disk içerisindeki yeri de görüntülenebildi: gaz tek bir yoğun kümede yoğunlaşmıştı. Bu kümelenme yıldızdan 13 milyar kilometre uzaklıkta yer alıyor, Neptün-Güneş arasındaki mesafenin yaklaşık üç katı. Gazın yıldızdan neden bu kadar uzakta yer aldığı ise halen gizemini koruyor. Bu kümelenme genç gezegen sisteminin dış kısımlarında neler olduğuna dair önemli ipuçları içeriyor, diyor makalenin eş-yazarlarından Mark Wyatt, Cambridge Üniversitesi, İngiltere. Böyle bir kümenin iki şekilde oluşabileceğini şu şekilde açıklıyor: Ya henüz görülmeyen Satürn büyüklüğünde bir gezegen kuyruklu-yıldız çarpışmalarını küçük bir alana hapsediyor, ya da gördüğümüz kalıntılar Mars-kütlesinde iki buzlu gezegenin yok edici çarpışmasından geriye kalan kalıntılar. Bu olasılıkların her biri gökbilimcilere Beta Pictoris etrafında keşfedilmeyi bekleyen gezegenlerin olabileceğine dair ipuçları sunuyor. Karbon monoksit sadece başlangıç bu buzlu nesnelerden başka çok daha karmaşık öncül-organik moleküller ortaya çıkmış olabilir, diye ekliyor Roberge. Bu şaşırtıcı sisteme ışık tutması beklenen gözlemlere ALMA ile devam edilmesi planlanıyor, böylece Güneş Sistemi oluşurken hangi şartların ortaya çıktığı anlaşılabilecek. Notlar Çoğu yıldız benzer toz bulutları ile çevrilidir ve bunlar enkaz diski olarak bilinirler. Bunlar yıldızların etrafındaki kayaların sürekli meydana gelen çarpışmaları ile oluşan kalıntılardır, aynı Yerçekimi filminde uzay istasyonunu bir enkaz yığını haline getirerek, parçalayan çarpışmalara benzer şekilde . Beta Pictoris'in daha önceki gözlemlerine ait basın bildileri şunlardır: Haber ve eso0842. Kuyruklu-yıldızlar karbon monoksit, karbon dioksit, amonyak ve metan buzları içerirler, ancak içeriklerinin çoğu toz ve su buzu karışımıdır. ESO-Türkiye


ESA'nın Herschel Uzay Gözlemevi bir yıldızı saran toz ve gaz diskinin çok büyük kütleye sahip olduğunu belirledi. Buna göre disk önümüzdeki birkaç milyon yıl içinde 50 tane Jüpiter oluşturacak kadar kütleli. Ön-gezegen diskleri yeni gezegenleri oluşturacak tüm hammaddeyi içerir. Bunlar son derece şeffaf ve ancak görülemeyen soğuk hidrojen moleküllerinden oluşur. Bu tür diskin kütlesi genellikle gaz ve toz karışımının emdiği ışık miktarı tahmin edilerek hesaplanır. Geçmişte bu tür hidrojen molekülü disklerinin kütle ölçümleri önemli belirsizliklere neden olmuştur. Ancak Herschel'i kullanan gökbilimciler ağır hidrojen moleküllerini esas alarak diskin kütlesini doğru bir şekilde hesaplamanın bir yolunu buldu. Güneş çevresindeki bölgede yer alan 'normal' ve 'ağır' hidrojen molekülü miktarı bilindiğinden bunu genelleme yapmak doğruya on kat daha fazla yaklaşmak demektir. Bu tekniği kullanarak Suyılanı takımyıldızındaki 176 ışık yılı uzaklıkta yer alan TW Hydrae adlı genç bir yıldızın çevresini saran diskin kütlesi ölçüldü. Michigan Üniversitesi'nden Prof. Edwin Bergin: Sadece 10 milyon yıl yaşındaki bu yıldızın çevresinde çok fazla gaz olmasını beklemiyorduk diyor ve ekliyor: Bu yıldız bir güneş sistemi benzerini yapmak için gerekli gerekli maddeye sahip. Jüpiter ya da daha büyük kütleli birçok gezegen oluşturacak kadar. Bir yıldız genellikle doğumundan sonraki birkaç milyon yıl içinde çevresini saran toz ve gaz diskini rüzgarıyla iterek süpürür, ancak TW Hydrae'nın çevresinde görülen devasa disk sıradışıdır. Anlaşılan TW Hydrae'nin gezegenleri doğmak için acele etmemiş. Disk hayatın mümkün olabileceği gezegenleri ortaya çıkarabilir. Bu nedenle içeriğinin öğrenilmesi önemlidir diyor Prof. Bergin. Gerçekten de daha önceki bir Herschel keşfinde bilimciler TW Hydrae çevresindeki toz diskinde Dünya'daki okyanusların içerdiğinin bin katından fazla su molekülü olduğunu belirlemişti. Sistemdeki suyun varlığı diskin kütlesinin hafif ancak oldukça hacimli olduğu anlamına gelir. Değişik yaş gruplarındaki yıldızların toz ve gaz disklerinin kütlelerinin yeniden ele alınması, gezegen oluşumuyla ilgili daha ayrıntılı bilgi verecektir. Almanya Max Planck Enstitüsü'nden Prof. Thomas Henning: Değişik yaş gruplarının incelenmesi gezegen oluşumuyla daha doğru bilgi verebilir diyor ve ekliyor: İnsanların hangi yaş aralıklarında çocuk sahibi olabileceğinin bilinmesi gibi TW Hydrae ve diğer yıldızların kendilerine özgü gezegenleri ne zaman oluşturabileceklerini hesaplayabiliyoruz. ESA'nın Herschel projesi bilim ekibinden Göran Pilbratt: Üstün teknolojisiyle ağır hidrojen molekülünü algılayan Herschel, diskin kütlesini ölçebildi diyor.


Geceleyin Gökküresi etkinliği başladı. Yapmanız gereken 4 Nisan tarihine kadar gökyüzündeki Aslan takımyıldızının gördüğünüz şeklini bildirmek. Etkinlik sonuçları gökyüzündeki ışık kirliliği başta olmak üzere çeşitli çalışmalarda kullanılıyor. Bunun için gece 21:00 dolayları gözlem için iyi bir zaman olabilir. Peki nasıl yapılacak? Önce gökyüzünde Aslan takımyıldızını bulmakla işe başlayacağız. Aslan takımyıldızı saat 21:00 gibi Güneydoğu yönünde bulunacak. Takımyıldızın yakınında parlak Procyon yıldızı yer alıyor. Aslan Takımyıldızında ise Regulus en parlak yıldız olarak öne çıkıyor. Takımyıldızı bulduktan sonra gözleriniz de karanlığa iyice alıştığında (ki bunun için 5 dakika beklemek yeterli olur) bu bölgeyi nasıl gördüğünüzü belirleyin. Ardından; Global Night web sayfasında 'Report' kısmına tıklayın. Bu kısımda yapacaklarımız kısaca şu şekilde: - Gözlem tarihini ve saatini kısımlarına ekleyin. Bu kısımlar aslında site tarafından bilgisayarınızın tarih ve saati alınarak otomatik yazılacaktır. Ancak kontrol etmekte de fayda olabilir. - Bu kısımdaki haritayı kullanarak konumunuzu gösterin. - Gözlem yaptığınız sıradaki gökyüzündeki yıldızların durumuyla ilgili bu kısımda size 8 çizim verilmiş. Hangisi uygunsa onu seçin. - Havanın ne kadarının açık ya da kapalı olduğunu bu bölümde işaretleyin. - Bu kısım SQM cihazı olanlar içindir. Geçebilirsiniz. - Yazdığınız değerleri gözden geçirip Submit Data'yı tıklayın. Raporunuz gönderildi. 1 Yorum Bu etkinliklere katılmak tüm gökyüzü gözlemcileri ve astronomlar açısından ciddi bir katkı olacaktır kanaatindeyim.Çünkü plansız şehirleşmeler maalesef ışık kirliliğini de beraberinde getiriyor.Yapacağımız bu etkinlik sonucunda bulunduğumuz bölgenin ışık açısından ne kadar kirlendiğini gösterecek ve üst makamlara sunulmak üzere ciddi bir veri taşıyacak. Bol Yıldızlı Geceler


Hubble teleskopu kullanan gökbilimciler bir süpernova kalıntısının oluşumunu anlamak için süreci geriye işletmeye çalıştılar. Uzun zaman önce patlayan yıldız yaklaşık 200,000 ışık yılı uzaktaki Samanyolu'nun uydu gökadası Küçük Macellan Bulutunda bulunuyor. Ölen yıldız geriye 1E 0102.2-7219 adıyla bilinen genişleyen bir gaz cesedi bıraktı. Bu süpernova kalıntısındaki gaz halindeki düğümler farklı hızlarda ve yönlerde hareket ettiğinden, görüntüdeki mavi renkli kısımlar Yer'e doğru, kırmızı olanlar uzaklaşan kısımlardır. Yeni Hubble görüntüsüne göre gaz şeritleri patlama merkezinden saatte 3.2 milyon kilometre hızla uzaklaşıyor. Bu hızla Ay'a 15 dakikada gidip dönebilirsiniz! Araştırmacılar süpernova kalıntısının görünür ışıktaki görüntülerini elde etmek için Hubble verilerini kullandı. Böylece süpernova patlamasının yaşını ve merkezini doğru tespit etmek için bu verileri analiz ettiler. Yeni tahminlere göre patlamadan gelen ışık Yer'e 1700 yıl önce, Roma İmparatorluğunun çöküşü sırasında ulaştı. Bu süpernova Dünya'da sadece Güney yarımkürede görülebilirdi. Ne yazık ki bu devasa olay hakkında bilinen bir kayıt yok. 2000 ya da 1000 yıl önce patlamanın gerçekleştiğini ifade eden önceki çalışmalara göre yeni yapılan analiz daha sağlam temellere oturmakta. Patlamanın ne zaman gerçekleştiğini tam olarak belirlemek amacıyla süpernova patlamasıyla ortaya çıkan kurbağa yavrusunu andıran oksijen açısından zengin püskürme yığınları incelendi. İyonlaşmış oksijen görünür ışıkta mükemmel şekilde parladığından izlenmesi kolaydır. Araştırmacılar en hızlı hareket eden 22 püskürme yığını ve düğümünü tanımlamak için Hubble'ın güçlü çözünürlüğünü kullanarak, bu bölgelerin yıldızlararası ortamdaki malzemeden geçerken ne denli yavaşlayacağını hesapladılar. Daha sonra püskürme merkezini bulmak için düğümlerin hareketlerini geriye sararak izlediler ve patlama bölgesini belirlediler. Hubble ayrıca patlama sonucu yerinden fırlayan şüpheli nötron yıldızının hızını da ölçtüler. Araştırmacıların tahminlerine göre nötron yıldızının mevcut konumuna gelebilmesi için saatte 3 milyon kilometreden daha hızlı hareket etmesi gerektiği sonucuna ulaştılar. Şüpheli nötron yıldızı NASA'nın Chandra X-Işını gözlemevi ve Şili'de bulunan Avrupa Güney Gözlemevinin Çok Büyük teleskopu ile yapılan gözlemlerle tespit edildi.


Gökbilimciler evrenin erken yıllarında ortaya çıkmış cisimlerin uzaklıklarının doğru olarak hesaplayabilmek için NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu'nu kullandılar. Uzaklıkları nedeniyle çok sönük görülen gökadaların uzaklığını belirleyebilmek için dev gökada kümelerinin çevresindeki uzay-zaman haritasından yararlanılıyor. Gökbilimciler sık sık çekimsel mercekleme adı verilen gökada kümelerinin büyütme gücü yardımıyla uzak gökadaları görmeye çalışır . Erken evren döneminde oluşmuş cisimlerin uzaklık ölçümlerinde hata yapılabilir . Şimdi gökbilimciler bu ölçümleri daha doğru yapabilmek için tüm mühendislik tekniklerini kullanarak yeni bir yöntem geliştirildi. Takma adı Pandora'nın kümesi olan Abell 2744 adlı mamut gökada kümesi yardımıyla başka bir cismin yaklaşık 10 kat daha parlak olmasını sağladı. Mercekleme yöntemiyle aynı gökadanın üç büyütülmüş görüntüsünü elde ettiler. Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nden Adi Zitrin: Hubble ile yakın kızılötesi ve görünür ışık altında alınan görüntüler yardımıyla gökadanın çoklu kütleçekimsel mercekli görüntülerini elde etmeyi başardık. Başlangıçta uzaklıkları bilmiyorduk diyor. Ekip uzak gökadanın rengini analiz ederek uzaklığı kestirmeye çalışıyor. Evrenin genişlemesinden dolayı gökadadan yayılan ışığın tayfı kırmızıya doğru kayar. Bu kayma miktarı ölçülerek uzaklık hesabı yapılabilir. Ekip cismin kırmızıya kayma değerini 10 gibi rekor sayılacak bir değerde ölçtü. Bu ise cisimden yayılan ışığın bize 13 milyar yılda geldiğini gösterdi. Buna rağmen bu kadar uzaktaki cismin çok soluk görülmesi beraberinde ölçüm hatasının yüksek olmasına neden olabilir. Uzaklık hesabından emin olmak isteyen ekip Hubble ile elde edilen çoklu görüntülere başvurdu. Hubble görüntülerindeki gökadaların üç büyütülmüş görüntüsünde açısal uzaklıklar ölçüldü. Gökbilimciler böylece soluk gökadanın uzaklık tahmininde gerçekleşebilecek merceksi etkiyi bozan özellikleri ortaya çıkardılar. Küme tarafından merceklenen daha yakındaki gökadaların açısal uzaklıklarını karşılaştırarak uzak cisimleri ayırdılar. Ekip üyesi Tom Broadhusrt: Bu göreli olarak optik bir güç gösterisidir. Bu uzaklıkları anlayabilmek için merceklerin her yönünü kullanabiliyoruz ki aslında büyük bir başarıdır. Yöntem bir kameranın merceğiyle odağı arasındaki ilişkiden uzaklığın hesabına benzer diyor. Çalışma sonucunda ulaştığımız sonuç kırmızıya kayma miktarının 10'un altında olduğunu gösterdi. Bulduğumuz değer % 95 değerinde güvenilirdir. Mercekleme yöntemine göre daha yakındaki cisim daha kırmızı görünmektedir diyor Zitrin. Küçük bir damla gibi görünen gökadanın evreni, 13,8 milyar yıl yaşındaki şimdiki evrenin % 3'ü yani 500 milyon yıl yaşında görünüyor. Erken evrende oluştuğu görülen on kadar gökada arasında bu gökada daha sönük olduğundan diğerlerine göre daha uzaktadır. Bu cisim Büyük Patlama'dan 500 milyon yıl sonra bol miktarda oluşmuş küçük ve sönük gökadaların eşsiz bir örneğidir. Gözlem sırasında çok sayıda soluk gökada olduğunu gördük ki, bu cisimlerin aranmasına devam edilmelidir. Zaman içerinde bu gökadalar gelişmiştir diyor Zitrin. Analize göre gökada 850 ışık yılı genişliğinde ve 40 milyon Güneş kütlesinde olup, 100.000 ışık yılından daha fazla uzunluktaki gökadamıza göre oldukça küçüktür. Ayrıca gökadanın her üç yılda bir yıldız oluşturduğu da belirlendi . Samanyolu'nun üretim hızının üçte biri hızda yıldız üretmesine karşılık gökadanın boyutu göz önüne alınırsa hızla büyüyen ve çok yıldız üreten olduğu söylenebilir. Bu gibi gökadalar muhtemelen küçük yıldız kümelerden oluşmaktadır ancak altyapılarıyla ilgili bir bilgiye sahip değiliz. Mercekleme yönetemiyle elde edilen görüntülerde parlak bir yığın şeklinde görülürler. Küçük olmalarının bir nedeni de bu olabilir diyor Zitrin. Gökbilimciler arasında Büyük Patlama'dan sonra erken gökadaların evrendeki soğuyan hidrojeni ısıtıp ısıtmadığı tartışma konusu olmuştur. Yeniden iyonlaşma adı verilen bu süreçte hidrojenin ısınmasıyla oluşan ışıma evreni şeffaf hale getirmiştir . Gökadaların morötesi ışık yardımıyla evreni iyonize ettiğini düşünüyoruz. Ancak bunu kanıtlayacak yeterli sayıda gökada ve ışığı göremiyoruz. Bunun için sönük ve uzak gökadalara bakmak gerekiyor. Frontier Fields çalışması eksik bilginin tamamlanmasını sağlayacaktır diyor Zittin . Notlar Gökada kümelerinin kütle çekimi uzaktan gelen ışığın yolunu değiştirmesine ve ışık kaynağının daha büyük görünmesine yol açar. Bu olay kütle çekimsel mercek ya da kısaca mercekleme yöntemi olarak bilinir. Gökbilimciler spektroskopi ile bir cismin uzaklığını hesaplar. Uzaktaki gökadadan gelen ışık evrenin genişlemesi nedeniyle uzar ve bu kırmızıya kayma olarak bilinir. Kütle çekimsel gökadalara rağmen uzakta çok soluk görülen cisimlerin görülmesi ve uzaklıklarının hesaplanması zordur. Gökbilimciler bunun için daha hassas ölçümlere başvurmak zorunda kalırlar. Bu yöntemlerinden biri de cisimlerin görülen renklerine bakmaktır. Gökadanın ürettiği yıldız sayısı her üç yılda birden fazla ya da az olabilir. Bu rakam aslında Güneş kütlesine göre üretilen yıldız kütlesini gösterir. Yeniden iyonlaşmanın Büyük Patlama'dan 200 milyon yıl ile bir milyar yıl sonrasında meydana geldiği düşünülüyor. Bu gökada Frontier Fields programı çerçevesinde Hubble, NASA'nın Spitzer ve Chandra X-Işını Gözlemevi ile üç yıllık bir çalışma sonucunda tespit edildi.


Gökbilimciler Hubble Uzay Teleskopu, Spitzer ve Herschel kızıötesi uzay teleskopları ile yer-merkezli teleskop verilerini birleştirerek yıldız oluşumlarını sağlayan ilk patlamalara sahne olan evrenin en büyük gökadalarının tarihini görmeyi sağladı. Burada yüksek yıldız yoğunluklu gökada çekirdeği ve dev eliptik aşamasına kadar ulaşan tarihsel geçmiş gözler önüne serildi. On yıl süren çalışmayla evren sadece 3 milyar yıl yaşındayken yani 13,8 milyar yıl yaşındaki günümüz evreni, bugüne göre henüz dörtte biri yaşındayken ortaya çıkan eliptik şekilli yoğun gökadalardaki yıldız oluşumu bilmecesini çözme hedefi alındı. Bu yoğunlaşmış eliptikler artık kesinleşen bilgiye göre çok hızlı yıldız oluşturacak kadar gaz barındırıyordu ve ilerleyen zamanda bundan dolayı yıldızlarla dolup taşan gökadalar haline gelmişlerdir. Zamanla bu gökadalar başkalarıyla birleşerek büyüyüp dev eliptik gökadalara dönüştüler ve ardından yavaş yavaş yıldız oluşumları azaldı. Niels Bohr Enstitüsü Karanlık Kozmoloji Merkezi'nden Sune Toft: Bu çalışmada farklı örnekler ilk kez bir araya getirildi. Hubble'ın yüksek kalitedeki kızılötesi görüntüleriyle ultra-yoğun, kızarmış gökadaların tayfsal örnekleri alındı diyor. Bu yoğun gökadalar nasıl oluştu, ne zaman birleştiler gibi sorulara yanıt arıyoruz. Büyük patlamadan 3 milyar yıl sonrasını gördüğümüz için bu en büyük gökadaların oluşumu ve günümüz dev eliptik yapılara nasıl büründüğüyle ilgili sır perdesinin çözümü eksik kalıyor. Uzun yıllardır çözülememiş bu sorunun temelinde ise en büyük gökadaların yarısının artık yıldız oluşumlarını tamamlamış olmaları yatıyor. Toft'a göre daha da şaşırtıcı olan yanmış gökadaların günümüz evreninde görülen benzer özellikteki eliptik gökadalara göre son derece yoğun olmasıdır. Bugün gördüğümüz gökadaların oluşumu için erken dönemdeki gökadaların bugünkülere göre 10 ile 100 kat daha fazla yıldızla dolu olması gerekir. Bu da günümüz küresel yıldız kümelerinin yoğunluklarıyla karşılaştırılabilir kadar yoğun gökadalar demektir diyor Toft. Belli bir evrim sırasının yoğun gökadalar içinde gerçekleştiği düşünülüyor. Toft'a göre Samanyolu içerisinde toz diskler içerisinde gizlenmiş binlerce kat dada hızlı bir şekilde oluşum geçiren yıldızların atalarını batındıran eski gökada kalıntıları bulunuyor. Gazca zengin iki gökada çarpıştığında buradaki gökadalar kendilerini yıldız patlamaları ile gösterir. Optik dalga boylarında neredeyse görülmez durumda olan tozlu disklerde saklanan bu gökadalar ilk kez Hawaii James Maxwell Teleskopu üzerindeki SCUBA kamerasıyla yaklaşık iki yıl önce tespit edildi. Toft ve ekibi bir araya getirdikleri Hubble'ın COSMOS programının zengin verileri eşliğinde iki örnek gökada kümesini ele aldı. Daha sona Hawaii'deki Subaru Teleskopu ve NASA'nın Spitzer Teleskopu verilerini de çalışmaya eklediler. Böylece bu gökadaların erken evrenin çok genç olduğu 1 ile 2 milyar yıl yaşındayken yoğun yıldız patlamalarına sahne oldukları sonucuna ulaştılar. Ekip daha sonra en uzak gökada küme verilerine ulaşabilmek için Hubble'ın zengin COSMOS verilerini, Spitzer ve Herschel Teleskopları ile yer-merkezli Subaru, James Clerk Maxwell ve milimetre-altı Dizisi verilerine başvurdular. Bu çoklu-tayfsal bilgilerle milimetre-altından optik kadar uzanan çeşitli dalga boylarında yıldız kütleleri, yıldız oluşum oranları, toz içeriği ve erken evrendeki toz izleri ile gökadaların uzaklığı bilgisine ulaştılar. Tüm bu bilgiler yaşlı gökadaların şiddetli geçmişlerinde yıldızlarla dolup taşan yoğun gökadalar olduklarını gösterdi. Ekip ayrıca bu yoğun yıldız oluşum yağmurunun yaklaşık 40 milyon yıl sürdüğünü de hesapladı.


Evren 11 milyar yıl önce Dünya'nın yaşamaya başladığı küresel ısınmanın benzerini yaşadı. Sonuçta obur karadeliklerin şiddetli patlamalar ile yaydığı ışınımlar 500 milyon yıl boyunca bazı cüce gökadaların büyümesine engel oldu. Bu bilgiye Hubble Uzay Teleskopu'nun yeni teknoloji ürünleri yardımıyla ulaşıldı. Süreç 11,7 ile 11,3 milyar yıl öncesini kapsıyor. Kozmik Kaynaklı Tayölçer ile bu zamanda ilkel hidrojen atomlarının iyonlaşarak elektronlarını yitirdiği ve ısınan gazınbazı küçükl gökadalarda yıldız oluşumuna izin vermediği belirlendi. Kü.ük kütleli gökadalar gazı kütleçekimleri etkisi altına alamayınca, gaz uzay boşluğuna dağıldı. Colorado Üniversitesi'nden Michael Shullu ve ekibi bir kuasardan yayılan morötesi ışınımda helyuma ait tayf soğurma çizgilerine rastladı. Kuasarın parlaklığı tıpkı sis içinde parlayan bir aracın farı gibi önündeki bulutu aydınlatır. Erken evrende gökadalar arasında dağılmış olan gaz bu sayede aydınlanmış olur. 13 milyar yıl önce evrene dağılan büyük enerji ile oluşan büyük yıldızlar arasındaki soğuk ortamda hidrojeni iyonize edip ilk sıcak hava dalgasını oluşturdu. Hidrojen çekirdeği büyük patlamanın ardından iyonize oldu ki bu döneme iyonlama ya da yeniden iyonlaşma denir. Ancak Hubble ile ilkel helyumun yeniden iyonlaşması için morötesi ışınım kaynakları ile üretilen gerekli enerjinin büyük patlamadan sonra 2 milyar yıl alacağını belirlendi. Bu ışınım yıldızlardan gelmedi ancak kaynağını bir kısmından kuasarlar sorumlu. Aslında helyumun yeniden iyonlaştığı dönem kuasarların bol olduğu dönemdir. Evren o zamanlar oldukça hareketli, 'deli' bir dönemini yaşıyordu. Gökadalar sık sık çarpışıyor ve gökadaların merkezleri çevrelerindeki gazı yutan süper kütleli karadelikler barındırıyordu. Karadelikler oldukça kızgın bir şekilde kütle çekimi enerjisini güçlü mor ötesi ışınımlara dönüştürüyordu. Bu da gökadalar arasındakiş helyumun sıcaklığının 18 000 dereceden 40 000 dereceye yükselmesine neden oluyordu. Bu hareketli dönem ve cüce gökadaların ortaya çıkıp evrimlerini sürdürebilmeleri ancak helyumun soğuyarak yeniden iyonlaşmasıyla mümkün oldu. Helyumun yeniden iyonlaşması gerçekleşmemiş olsaydı ancak birkaç cüce gökadanın varolabileceğini düşünüyorum diyor Shull. Shull ve ekibi helyum geçişi dönemini netleştirmek için Hubble ile evrenin farklı bölgelerine bakmayı planlıyor. Çünkü böyle bir olayın evrenin her noktasında gerçekleşmiş olması gerektiğine inanıyorlar. Kaynak: Hubble


Mars üzerinde yapılan yeni bir çalışmaya göre Mars yüzeyinde bir zamanlar bir okyanus bulunuyordu. Çalışma ABD'deki Kuzey İllinois Üniversitesi'nce geliştirilen bir bilgisayar programı ile gerçekleştirildi. Çalışmaya göre bilinen vadilerin uzunluğu geçmişte şimdikinden en az 2-3 kat daha uzun olmalı. Okyanus Mars'ın kuzey yarımküresinin büyük bir kısmını kaplıyor. Geçmişte bu bölge bol yağış almaktaydı. Mars'taki nehir yapıları dünyadakilerle benzerlik gösteriyor. Bu da Mars'ın bir zamanlar gerçekten sıcak olduğunu gösteriyor. Yüzeyde suyu tutabilecek kadar sıcak. Ancak bir anda her şey altüst oldu ve su bir anda yüzeyin altına saklandı. Nehir yatakları ilk kez 1971'de Mariner 9 tarafından görüntülenmişti. Mars yüzeyinin kuzey yarıküresi çukur, güney yarım küresi ise dağlık bir yapıya sahiptir. Buna göre kuzey yarıkürede daha fazla su ve güney yarıkürede ise ovalar ve dağlık bölgeler olmalıdır. Buna göre Mars'ın iklimi gezegenin büyük bir kısmında karasal olacaktır. Çizilen haritada kuzeyden güneye geçildikçe vadi ağlarının sınırda daha fazla olduğu görülür ki bu da gerçekle uyumludur. Gerçekten de güney yarım kürede vadi sayısı azdır. Çünkü vadilerin nedeni suyun kendisidir. Güney bölgelerinde su daha az ve uzakta olduğundan vadi oluşumları az ve olan vadilerde derin değildir. Yağmuru çok alan kesimlerde ise vadi sayısı ve olan vadilerin derinliği de fazla olmaktadır. Daha fazlası için: Science Daily veya Northern Illinois University Görünen o ki, Mars bir zamanlar şimdikinden daha ılıman bir iklime sahipti. Şimdi artık şunu biliyoruz hem de kesin olarak: Mars yüzeyinin altında buz var. Hem de çok derinde de değil. Geçmişte Mars'ın başına her ne geldiyse, atmosferi inceldi, yoğunluğunu kaybetti ve olan suyun bir kısmı buharlaştı bir kısmı da toprağın altına sızarak dondu. Acaba geçmişte suyu olan Mars'ta tek hücreli de olsa canlı var mıydı? Şimdiye kadar böyle bir ize rastlanmadı. Rastlanmaması demek ki yok anlamına gelmiyor. Araştırmalar sürüyor. Çünkü böylesine bir iz bulmak kolay değil. Hele hele burnumuzun dibindeki Ay'da suyu daha yeni bulduğumuzu hatırlarsak, Mars'ta bir zamanlar canlı hayatının en azından başlangıç aşamasında olduğunu kanıtlamak kolay olmayacak. Ne dersiniz? 1 Yorum ısı ve uzayda bulunan tüm elementler..yaşam,uzayın her yerinde bizim varolduğumuz bir düzende oluşamaz elbette.,şartlar vs..mars a özgü yada başka gezegenlere özgü canlılar neden olmasın ?


Her yerde yıldız oluşumlarına rastlanabilir. Samanyolu içerisinde birbirine bağlı gaz ve toz bulutları arasında yeni yıldızların doğduklarına çok kez şahit oluyoruz. Şimdi de ESA'nın Herschel Uzay Gözlemevi bu bulutlardan birinin içine bakıp neler olup bittiğini anlamaya çalıştı. Belki söyleyeceğimiz bir tezat olacak ama gökbilimciler doğmak üzere olan yıldızları Samanyolu'nun en soğuk noktalarında arar. Çünkü yıldızın oluşması için gerekli gaz kütlesinin soğuyarak küçülmesi gerekir. Yani gaz başlangıçta oldukça soğuk ve ne yaptığını bilmez halde olması gerekir. Bu yetmez, bir de toz gerekir. Bu gaz ve tozun sıcaklığı mutlak sıfırın* sadece 10 ile 20 derece üzerindedir, yani oldukça soğuktur. Optik teleskoplar bu alanları karanlık görür. Ancak kızılötesi teleskoplarla tozun arkası görülebilir. Yeni görüntüde sürpriz bir şekilde bulutun sıcak bölgelerinin genelinde soğuk ipliksiler görüldü. Gökbilimcilerin G82.62-2.00 adıyla bildiği soğuk bulutta bolca ipliksi bulunuyor. Fotoğraftaki mavi iplik bulutun soğuk kısmıdır ve Güneş'ten 800 kat fazla kütlelidir. Sıcaklığı ise -2590C dir. Bu sıcaklık yeni yıldızların oluştuğunu gösteren önemli bir sinyalidir. İçerisinde yer yer sıcak gazda barındıran soğuk bölgeye karşılık gelen kızılötesi uzun dalga boyu mavi ve kısa dalga boyuna karşılık gelen alanlar ise kırmızı renkte görülmektedir. Gördüğünüz fotoğraftaki bulut aslında gökyüzünde dolunay büyüklüğünün iki katından fazla alan kaplar. ESA'nın Planck uydusu kozmik arka alan ışıması haritasını oluşturma çabası içindedir ve gökadadaki birçok soğuk bölgeyi ortaya çıkarmıştır. Görsel telif hakkı: ESA/Herschel/SPIRE/M. Juvela *Mutlak sıfır sıcaklığı 0 Kelvin (ya da -2730C) demektir. Teoride bir madde en soğuk 0 K sıcaklığında olabilir. Bundan daha düşük sıcaklıkta olamaz.


Gezegen avcıları için kötü bir haber var: Gökbilimcilerin aradığı sıcak Jüpiterlerin çoğu bağlı olduğu yıldız tarafından yok edilmiş olabilir. NASA'nın Goddard Uçuş Merkezi'nden John Debes ve Brian Jackson'un gerçekleştirdiği çalışmaya göre yıldız kümelerinde geçiş yöntemiyle dev gezegen keşfedilememesinin nedeni de bu. Araştırmacılar buna karşılık Kepler'in genç yıldız kümelerinde gezegen keşfedebileceğini de göz ardı etmiyor. Gezegenler keşfedilmesi zor olan nesnelerdir. Biz onların keşfinin neden zor olduğunu gösteren bir başka neden daha bulduk diyor Jackson. Gökbilimciler yaklaşık 10 yıl önce küresel yıldız kümelerinde birçok yeni dünyalar bulmayı umuyordu. Örneğin hedef olarak belirlenen 47 Tucanae (47 Tuc) küresel yıldız kümesindeki yaklaşık 34 000 yıldız arasından gezegeni olabilecek en az bir düzine yıldız olabileceği de söylendi. En azından bir kaçında gezegen bulma ümidiyle birçok yıldıza bakıldı. Ancak olmadı diyor Debes. Şimdiye kadar 450'den fazla gezegen keşfedildi. Bunların çoğu da tek bir yıldızın çevresinde dolanıyor. Jackson: Küresel kümeler gezegenler için uygun ortamlar barındırmaz. Böyle bir yerde olabilecek bir gezegen yakınındaki başka bir yıldız tarafından itilebilir. Ayrıca küresel kümeler gezegen oluşumu için gerekli olan metalden yoksundurlar. Debes ve Jackson'a göre yıldızına Merkür'ün Güneş'in uzaklığına göre 3-4 kat daha yakın olan dev gezegenler, yıldızı tarafından hızla yok olma sürecine sokulur. Böylesi yakın bir yörüngede dolanan gezegende kütle çekimindeki gel-git etkisi nedeniyle yıldız yönünde bir şişme oluşur. Enerjisi zamanla azalan gezegen yıldızına doğru sürüklenen bir yörünge izlemeye zorlanır. Bu milyarlarca yıl sonra gezegenin yıldıza çarpmasıyla son bulur. Bu gezegenlerin son anları son derece dramatik olabilir. Böylesi bir gezegene örnek olarak WASP-12b verilebilir. Bu gezegen şu anda yıldızı tarafından yavaş yavaş yok ediliyor diyor Jackson. Baltimore'daki Uzay Teleskopu Bilim Enstitüsü'nden Ron Gilliland: 47 Tuc kümesi içinde yer alabilecek gezegenler diğer yıldızların itmesiyle yıldızına yakınlaşmış ve yok olmuş olabilir. Hem bu etki hem de kümenin metal açısından yoksul olması gezegen oluşumuna izin vermemiş olabilir. Bu da kümede şimdiye kadar neden gezegen keşfedilmediğini açıklamaktadır diyor. Debes ve Jackson'un modeline göre sıcak Jüpiter'lerin üçte biri çocuk denebilecek yaşta, 1 milyar yıl yaşındayken (Güneş Sistemi 4.5 milyar yıl yaşındadır) yıldızı tarafından yok edilir. 47 Tuc kümesi yaklaşık 11 milyar yıl yaşındadır. Bu yaşta sıcak Jüpiterlerin %96'sının yok olduğu düşünülüyor. Sıcak Jüpiter ve dünya benzeri gezegen avında olan Kepler Uzay Teleskopu Debes ve Jackson'un modelinin testi için kullanılabilecek. Kepler yıldız yoğunluğu düşük ve yaşları yarım milyar ile 8 milyar yıl arasında değişen gezegen oluşumu için yeterli metali olan 4 açık yıldız kümesini tarayacak. Gilliland: Eğer Kepler'in yardımıyla o kümelerde gezegen keşfedebilirsek, yaşa bağlı olarak metal yoğunluğunun değişimini anlamanın yanı sıra gezegen oluşumları ile ilgili bilgimizi de genişletmiş olacağız. Gelgite bağlı yörünge değişimiyle yok olma modeli kanıtlanırsa gezegen avcılarının durumu daha da zorlaşacaktır. Büyük ve yıldıza yakın gezegenler yok olmuş olabileceğinden dikkatleri daha küçük ve yıldızdan uzak noktalarda konumlanan gezegenlere çevirmek zorunda kalırız. Böylesi bir durum ise ancak daha gelişmiş araçların geliştirilmesini gerektirecektir. Kaynak: NASA


Güneş Sistemi'ne en yakın kahverengi cücelerden birinin atmosferinde su-buzu olduğu bir süre önce bildirilmişti. Şimdi bu buzun varlığı farklı bir kaynaktan doğrulandı. Gemini Gözlemevi'ndeki teleskoplarla alınan veriler, kahverengi cücenin atmosfer sıcaklığının -20 Celcius derece olduğunu gösterdi. Juno uzay aracı Jüpiter'in bilinmeyen özelliklerini keşfetmek amacıyla geçtiğimiz gün gaz devin yörüngesine girmişti. Gökbilimciler diğer taraftan Jüpiter ile benzerlik gösteren başka bir cismin önemli bir özelliğini keşfetti. Gökbilimciler soğuk olarak nitelenen kahverengi cüceden gelen ışığın tayfında tabiri yerindeyse 'soğuk çizgi' olduğunu fark etti. Verisi alınan cisim kısaca WISE 0855 olarak bilinen bir kahverengi cücedir. Gözlemler, Güneş Sistemi dışında yer alan bir cismin atmosferinde su olduğuna ait ilk kez bu kadar ciddi kanıtlar sunmaktadır. Kahverengi cüceler yıldız olmayı başaramamış, ancak gezegen olamayacak kadar büyük, yıldız ile gezegen arası kütleli, cisimlerdir. WISE 0855'in büyüklüğünde birçok ötegezegen olduğunu hatırlatmakta fayda var. Hawaii'deki Gemini Gözlemevi'nin North Teleskopu'nun elde ettiği ilk tayf ölçümleri cismin atmosferinde su buharı olduğunu kesin kanıtlarla gösterdi. Veriler cismin atmosfer sıcaklığının da -20 C derece olduğunu da doğruladı. WISE 0855 NASA'nın Geniş Alan Kızılötesi Tarayacısı tarafından Penn State'dan Kevin Luhman tarafından 2014'de keşfedildi. WISE 0855 sadece 7,2 ışık yılı uzağımızda ve Güneş'e en yakın dördüncü cisim olmasına karşılık oldukça sönüktür. Bu da gözlemi zorlaştıran en önemli unsurdur. Kalifornia Santa Cruz Üniversitesi'nden Andy Skemer: Yer merkezli tayf ölçerlerin tespit ettiği en sönük cisimden beş kat daha sönük cisme baktık. Bu sonuç benzer cisimlere de odaklanmanın mümkün olduğu anlamına gelir. Elde ettiğimiz WISE 0855 tayfı, karşımızda Jüpiter benzeri bulutları ve su buharı olan bir cismin olduğunu göstermektedir diyor. Sonuçlar arXiv.org'da yayınlanmıştır. Çalışma verileri 13 gece ve toplamda 14 saat gözlemle toplandı. Dünya üzerindeki bir teleskopla böyle bir sonuca ulaşılması araştırmacılar tarafından bir mucize olarak nitelendiriliyor. Bir kahverengi cücenin atmosferinde su buharına rastlanmasının anlamı nedir? Bu keşif benzer cisimlerin atmosferinin yapısı, evrimi ve dinamiklerini anlamak açısından yeni bir kapı açmaktadır. Ayrıca cismin atmosferindeki fosfin miktarı Jüpiter'de ölçülen miktarın oldukça gerisinde. Bu da WISE 0855'in atmosferinin Jüpiter'e göre daha az fırtınalı olduğunu akla getirir. 8 Yorumlar Dış Uzay kavramı konusunda size katılmıyorum; bu, ingilizce'ye özgü bir bakış açısıdır ve burada geçen SPACE kavramı sadece uzayı değil, yeryüzünde iki nesne arasındaki boşluğu ifade eder. İngilizce'den çevrimle bilim yapılmaz, yapılırsa bizim içine düştüğümüz kavram karmaşasına düşülür ve böyle bir durumda da bilim ancak gevezeliği yapılır. Türkçe'de biz UZAY diyoruz ve bunun neyi kastettiği apaçık. Türkçe'de Dış Uzay diye bir anlayış yok. Uzay dedik mi, atmosferin dışındaki engin boşluk akla gelir. Ama İngilizce'de öyle değil; iki bina arasındaki boşluk da bir uzaydır , Dünya ile atmosferin en son tabakası arasındaki boşluk da. Bu yüzden Outher Space yani Dış Uzay ayrımı yapıyorlar. Ama bu onlara özgüdür, bize değil. Herhangi bir teleskoptan ve araç gereçten bahsederken, iyelik ekleri ayrılmaz. Bunlara bir ad verilebilir elbetteki, ama sadece bu addır özel olan ve teleskobu, dürbünü, topu, tüfeği, uçağı, kamyonu, treni, gemisi gibi araç ekleri özel ismin dışında tutular. Yani North Teleskopu'nun değil, North teleskobunun şeklinde yazılmalıdır. Söz konusu olan bir teleskoptur ve adı da North'tur. Adı geçen teleskoptan bahisle North'un yaptığı gözlemler diye bir ifade kullanacaksak, burada iyelik ekinin yukarıdan kesme ile ayrılması doğrudur. Evet bu bahsettiğiniz tartışmayı bir ara çok yaptık. Öyle mi böyle mi diye. bir sonuca ulaşamadık. Bu nedenle asıl metinde nasıl kullanıysa ben de o şekide kullanmayı tercih ediyorum. Asıl metinde ve birçok yerde North Telescope şeklinde kullanılıyor. Ben de North Teleskopu bazen de bunu da çevirerek Kuzey Teleskopu diyorum. Teleskopları birbirinden ayırmak için bir kodlama gerekir ve bunlara birtakım adlar ya da sıfatlar verilir. Önemli olan verilen şeyin ad mı yoksa sıfat mı olduğunu anlamaktır. North derken bu bir adsa, özel isimdir. Ama kuzeye bakan teleskoba Kuzey Teleskobu deniliyorsa, o zaman bu bir tanımdır ve özel isim muamalesi görmez, ama kelimelerin baş harfleri yine büyük yazılır. Her şey söyleneni ya da yazılanı doğru kavrama ve doğru aktarma meselesidir. Dediğinizin ikisi de doğru, ama baktıkları yer sınırlı değil. İki teleskoptan biri kuzeye yani Hawaii'ye diğeri güneye yani Şili'ye konulmuş. Ayırmak için birine North diğerine South adı verilmiş. https://www.gemini.edu/sciops/telescopes-and-sites Evet, ben de onu söylemeye çalışıyorum işte. Teleskopları görevlerine göre ayırıp kodlamak isim vermek anlamına gelmiyor. Tümcenin baş harfleri büyük yazılır ama iyelik ekleri özel isimlerdeki gibi ayrılmaz. Cansız araç gereçlerin hukuki vasıfları olmadığı için, bunlara verilen adlar özel isim sayılmaz. Yazıda Su buzu denilmektedir, bu ne demektir? Buz zaten suyun donmuş hali değil midir? Buz haline dönüşmüş başka sıvıların da bulunması durumu var idiyse, araştırmada ya da yazıda bunun da belirtilmesi gerekmez miydi? Eğer başka sıvıların buz hali söz konusu değilse, o halde yazıda sadece BUZ denilmesi yeterli değil miydi? Dış uzay kavramı gibi abuk bir kavrammış gibi geldi bana. Türkçe'de bilimsel literatürde su buzu diye bir ayrım ve tanıma ben hiç rastlamadım. Aydınlatırsanız sevinirim. Bilim dilinde bazen çok bilinen kavramlar farklı kullanılabilir. Astronomide buz kelimesi herşeyin katısı anlamına gelebilirken, günlük hayatta bize sadece suyun katı halini çağrıştırır. Astronomide suyun katı halini vurgulamak için su buzu tanımlaması kullanılır. Çünkü karbondioksit buzu da yine çok kullanılan terimlerden biridir. Buz denilince neyin buzu olduğunu açmak, astronomi haberlerinin bir parçasıdır. Dış uzay tanımı da yine çok kullanılır. Genellikle Güneş Sistemi'nin dışı, Samanyolu'nun dışı gibi alanlar için bu terim kullanılabilir. Anlayacağınız astronominin kendine has bir terim dünyası vardır ve bunu bildik terimlerle karıştırmamak gerekir.


Dr. Masato Onodera başkanlığında oluşturulan uluslar arası bir araştırma ekibi Subaru Teleskobunu kullanarak parlak ve büyük eliptik bir gökadanın kızılötesi tayfını ölçtü. Gökada evrenin çeyrek yaşında iken oluşmuş, yani 10 milyar ışık yılı uzaklıkta yer alıyor. Önceki keşiflerin tersine bu gökada yakın evrende gördüğümüz gökadalara benziyor. Gökadanın kütlesi ve büyüklüğü normal bir gökada kadar ve hızı da kabul edilebilir sınırlar içinde bulunuyor. Bu araştırma erken evrende oluşan eliptik gökadaların evrimine ışık tutabilir. Dünya yakınlarında evrenin en büyük dev eliptik gökadaları bulunmaktadır. Bu gökadalar bizim Samanyolu gibi sarmal bir yapıda değil, oval bir disk şeklindedirler. Büyük teleskopların yardımıyla gökbilimciler dünyadan 10 milyar ışık yılı uzaklıkta Samanyolu'ndan çok daha büyük eliptik gökadaları keşfetmişlerdir. Böylesine uzakta yer alan eliptik gökadaları gözlemek evrenin geçmişindeki sırrı aralamak için yeterli bilgi sağlamaktadır. Beş yıl önce Hubble Uzay Teleskopu ile alınan verilerin ışığında uzak eliptik gökadaların yakınımızdaki yerel eliptik gökadalardan 2 ile 5 kat daha küçük olabileceği öne sürüldü. Eğer bu doğru ise uzak gökadaların yoğunlukları yerel gökadalara göre 10 ile 100 kat daha fazla olmalıydı. O zamandan bu yana uzmanlar , bu gökadaların 10 milyar yılda hem sıkıştığını hem de yerel gökadaların boyutlarına kadar nasıl genişlediğini tartışmaya başladılar. Birçok ölçümle uzak gökadaların boyutlarının doğru olup olmadığı kıyaslandı. Bu gökadaların görünür büyüklüklerinde bazı ölçüm hataları yapılmış olabilir mi? Bu sorunun yanıtı için Onodera'nın ekibi uzak evrendeki en büyük dev eliptik gökadalar içinde yeni bir aday belirlemekle işe giriştiler. Bunun için Subaru Teleskopu'nun benzersiz kızılötesi ışık tarayıcısını ve Hawaii Teleskopu'nun geniş kızılötesi alan kamerasını kullandılar. Soın olarak da Hubble Uzay Teleskopu'nun yüksek çözünürlükteki görüntülerinden yararlandılar. Seçilen bir örnek Subaru ile gözlem yapmak seçildi. Onodera'nın ekibi farklı bir yol izleyerek uzak eliptik bir gökadanın boyutlarını kestirebilmek için yıldızların hız dağılımını ortaya çıkardılar. Hız dağılımı, yıldız kümelerinin gökada içinde dağılımını ve kütlelerini tespit eden bir yöntemdir. Gökada içinde yeralan küçük bir grubun, kütle çekimini dengelemek için belirli bir hıza sahip olması gerekir. Gökadanın tayfındaki çizgilerin genişliği yıldızların hızını gösterebilir ve bu da onların hızını ve boyutlarını ortaya çıkararak gökadanın kütlesi hakkında bilgi sahibi olunabilir. Ancak uzak gökadaların bu ölçüm çizgilerinin elde edilmesi, görünür ışık tayfının dışında neredeyse kızılötesi tayfına denk geldiği için zordur. Kızılötesi ışık yalnız bu gökadadan değil aynı zamanda çevredeki birçok gökadadan da geleceği için uygun değerleri elde etmek zaman almaktadır. Bu yeni yöntem uzak gökadaların kütlelerinin ölçülebilmesi için düşünülmüştür. Bu tür bir ölçüm geçenlerde küçük bir yerel gökada da denenmişti. Aynı tekniği kullanan ekip, ID 254025 kodlu bir eliptik gökadanın hız dağılımının 19 000 ışık yılı dolayında olduğunu hesapladılar. Bu sonuç yüksek yoğunluktaki sıkışmış gökadalar gibi dev gökadaların da büyük patlamadan birkaç milyar yıl sonra oluştuğunu gösteriyor. Eliptik gökadaların gelişimi ise gizemini sürdürüyor. Onodera'nın ekibinin yeni hedefi kozmik zamanın iki uç noktasında yer alan bu gökadaların göreli büyüklüklerinin sorununu çözmek. Bu da ancak Subaru Teleskopu ile daha fazla gözlem yapmaktan geçiyor. Kaynak: Subaru


ALMA ve VLT şaşırtıcı derecede tozlu ve evrimleşmiş bir gökada tespit etti Şimdiye kadar gözlenen en uzak gökadalardan biri gökbilimcilerin bu tür uzak yılıdız oluşum sistemlerinde ilk kez toz tespiti yapmalarını ve Büyük Patlama'dan sonra gökadaların hızlı evrimlerine dair umut verici kanıtlar elde etmelerini sağladı.ALMA teleskop dizgesinin kullanıldığı yeni gözlemlerde A1689-zD1 adlı gökada içindeki soğuk tozun neden olduğu sönük ışımanın tespiti ve ESO'nun Çok Büyük Teleskopu ile de uzaklığının ölçülmesi hedeflendi. Darach Watson liderliğindeki gökbilimciler ekibi şimdiye kadar bulunan en genç ve en uzak gökadaları gözlemek için Çok Büyük Teleskop üzerindeki X-shooter aygıtı ile birlikte Atacama Büyük Mlimetre/milimetre-altı Dizgesi'ni kullandılar. Beklenilenden daha fazla evrimleşmiş bir sistem keşfettiklerinde şaşırmışlardı.Buldukları Samanyolu gibi oldukça olgun bir gökadaya ait toz parçalarıydı. Bu tür tozlar yaşam için hayati önemde olup gezegenlerin, karmaşık moleküllerin ve normal yıldızların oluşumlarına yardım etmektedir. Gözlemlerin hedefinde A1689-zD vardı. Parlaklığı, yeryüzü ile bu genç gökada arasında yer alan gösterişli gökada kümesi Abel 1689 tarafından kütleçekimsel merceklenme nedeniyle dokuz kez arttırıldığı için gözlenebilir olmuştur. Kütleçekimin artırıcı etkisi olmadan çok sönük olan bu gökadadan gelen sönük ışıltıyı tespit etmek neredeyse imkansız olacaktır. A1689-zD1'i gözlerken aslında Evren'in 700 milyon yıl yaşındaki haline bakıyoruz şimdiki yaşının yüzde beşi kadar . Görece sade bir sistem Evren'in bu zamanına ait daha önce gözlenen nesneler ve daha genel gökada örneklerine göre çok daha az kütleli ve parlak görünüyor. A1689-zD1'in gözlendiği zaman Evren'in tarihindeki yeniden-iyonlaşma dönemine rastlamaktadır. Bu aşamada ilk oluşmaya başlayan yıldızlar ışımaya başlayarak kozmik şafağın önünü açmış ve uzun süren Karanlık Çağ'ın durgunluğunu sona erdirerek ilk kez muazzam büyüklükteki ve ışığı geçiren Evren'i aydınlatmaya başlamışlardır. Yeni oluşmuş bir sistem gibi görünen gökada, zengin kimyasal içeriği ve yıldızlar-arası toz bolluğu nedeniyle gözlemcileri şaşırtmıştır. VLT'yi kullandıktan sonra gökadanın uzaklığını belirlediğimizde, diyor Darach Watson, daha önce ALMA ile gözlenmiş olduğunun farkına vardık. Çok fazla bir şey beklemiyorduk, ama şunu söyleyebilirim ki, sadece ALMA'nın daha önce gözlemiş olması değil, ortada açık bir tespit olduğu için hepimiz oldukça heyecanlandık.ALMA Gözlemevi'nin ana amaçlarından biri de, Evren'in erken dönemlerindeki gökadalarda bulunan soğuk gazı ve tozdan kaynaklanan ışımayı bulabilmekti ve bizde şimdi bunu yaptık! Bu gökada kozmik bir bebek ancak büyümüş de küçülmüş gibi. Bu yaştaki bir gökadada kimyasal elementlerin burada olmaması gerekiyor gökbilimde hidrojen ve helyumdan daha ağır şeyler gökbilimde metaller olarak tanımlanıyor. Bunlar yıldızların merkezlerinde üretililiyor ve ya yıldız öldüğünde ya da patladığında Evren'in uzak köşelerine ve geniş alanlara saçılıyorlar. Eğer ortada ciddi miktarda karbon, oksijen ve azot gibi kimyasal içerik bolluğu varsa, burada nesillerce yıldız yaşamının tekrar etmiş olması gerekiyor. A1689-zD1 gökadasının şaşırtıcı bir şekilde uzak kırmızı-ötesi dalgaboylarında ışıma yaptığı görülüyor, bu da burada çok sayıda yıldızın meydana geldiğini ve önemli miktarda metal bolluğuna sahip olduğunu gösteriyor, ve sadece toz değil, olgun gökadaların sahip olabileceği benzerlikte toz-gaz oranına sahip olduğu görülüyor. Gökada tozlarının kökeni henüz belli olmasa da, diyor Darach Watson, bulgularımıza göre buradaki yıldız üretimi çok hızlı bir şekilde gerçekleşmiş, Evren'de yıldız oluşumu başladıktan sadece 500 milyon yıl içerisine yani yıldızların milyarlarca yıllık yaşam sürelerine kıyaslarsak, kozmolojik zaman dilimi açısından oldukça kısa bir süre. Bulgular A1689-zD1'in Büyük Patlama'dan 560 milyon yıl sonra önemli oranda yıldız oluşumuna sahip olduğunu gösteriyor, ya da yıldız oluşumu açısından durağan bir döneme ulaşmadan hızlı bir şekilde olağandışı yıldız üretimi aşamasından hızlı bir şekilde geçtiğini. Bu sonuçlardan önce, gökbilimciler arasında bu kadar uzak gökadaların bu şekilde tespit edilemeyeceğine dair kuşkular vardı, ancak B1689-zD1 kısa bir ALMA gözleminden sonra tespit edilebildi. Araştırma sonuçlarını özetleyen makalenin ikinci yazarı Kristen Knudsen şunu ekliyor, Şaşırtıcı derecede tozlu olan gökadanın ilk nesil yıldızlarnıı üretme konusunda acelesi varmış gibi. Gelecekte, ALMA ile bu ve benzeri gökadaları bulmaya devam edeceğiz, ve neden bu kadar büyüme heveslisi olduklarını öğreneceğiz. Notlar Bu gökada daha önceki Hubble görüntülerinde duyurulmuştu, ve çok uzak olduğundan şüpheleniliyordu, ancak o zamanlar uzaklığı belirlenememişti. Bu değer kırmızı ötesi kaymada 7,5'a karşılık gelmektedir. Gökadadan çıkan ışık Evren'in genişlemesi nedeniyle uzamakta ve Yeryüzü'ne ulaşana kadar milimetre dalgaboyuna doğru kaymaktadır , bu da ALMA ile gözlenebilmektedir. ESO-Türkiye


ESO'nun Çok Büyük Teleskopu ile yapılan yeni gözlemler genç gökadaların büyüme süreçlerinin anlaşılması konusunda önemli bir katkı sağladı. Kendi türündeki en büyük tarama olan çalışmada gökbilimciler gökadaların gençlik çağlarında beslenme alışkanlıklarında değişikliğe gittiklerini buldular zaman olarak bu Büyük Patlama'dan yaklaşık 3 ila 5 milyar yıl sonrasına karşılık geliyor. Gökadalar bu sürecin başlangıcında abur cubur olarak gazları tercih ederken, sonrasında çoğunlukla daha küçük başka gökadaları yutarak büyümeye devam ediyorlar. Gökbilimciler şimdiye dek evrendeki en erken gökadaların şu anda tüm evreni dolduran etkileyici sarmal ve eliptik gökadalardan çok daha küçük olduklarını düşünüyorlardı. Evrenin yaşamı boyunca gökadaların kilo alma alışkanlıkları belliydi, fakat yiyecekleri, beslenme alışkanlıkları halen gizemli bir şekilde duruyor. Özenle seçilen bazı gökadaların gençlik yıllarını araştıran yeni bir gökyüzü taraması, Büyük Patlama'dan 3 ila 5 milyar yıl sonrasındaki bazı gökadaları gözlemeyi hedefledi. Uluslararası bir ekip ESO'nun Çok Büyük Teleskopu üzerindeki son teknoloji ürünü aygıtları kullanarak gerçekte ne olduğunu görmeye çalıştı. 100 saatten fazla süren gözlemlerle ekip şimdiye dek gaz-zengini gökadaların gelişimlerinin erken dönemlerine ait en büyük gözlem setini topladı . Büyüyen gökadalar iki farklı şekilde rekabet ediyor: büyük gökadalar küçükleri yediklerinde meydana gelen şiddetli çarpışma olayları, ya da gökadaların üzerine daha düzgün ve sürekli gaz akışı. Her iki yöntemde de yeterince çok yıldız oluşumu gözleniyor, diye açıklıyor araştırmaya liderlik eden Thierry Contini . Yeni sonuçlar Evren 3 ila 5 milyar yıl yaşındayken gökadaların yaşamlarındaki büyük değişime işaret ediyor. Evrenin oldukça erken dönemlerinde düzgün gaz akışı gökadaların oluşumunda büyük bir faktör gibi görünüyor, sonrasında ise gökada çarpışmaları önemli hale geliyor. Gökadaların nasıl büyüdükleri ve geliştirklerini anlamak için onları oldukça ayrıntılı olarak incelememiz gerekiyor. ESO'nun VLT'si üzerindeki SINFONI aygıtı genç ve uzak gökadaları incelemek için dünyanın en güçlü aletlerinden biri. Bir mikroskopun bir biyolog için yaptığı şeyi bizim için yapıyor. diye ekliyor Thierry Contini. Taramada gözlenen uzak gökadalar gökyüzünde sadece küçük bir nokta şeklindeler, fakat VLT ile birlikte kullanılan SINFONI aygıtı ile elde edilen yüksek görüntü kalitesi gökbilimcilerin gökadaların farklı kısımlarının nasıl hareket ettiklerini ve hangi maddelerden oluştuklarını bir gözlem haritası üzerinde görmelerini sağlıyor. Burada bazı sürprizler ortaya çıkıyor. Bana göre en büyük sürpriz gazlarının dönme hareketi yapmadığı çok sayıda gökadanın keşfedilmesi oldu. Bize yakın çevrede bu tür gökadalar gözlenmiyor. Şu anki teorilerin hiç biri bu cisimlerle ilgili bir tahmin yürütemiyor, diyor ekibin üyelerinden Benoit Epinat. Ayrıca gözlediğimiz genç gökadaların çoğunun dış kısımlarında beklenmedik miktarda ağır element varlığı tespit ettik bugün gökadalarda gördüklerimizin tam tersi bu diye ekliyor Thirry Contini. Araştırma ekibi gözlemlerini ancak yeni analiz etmeye başladı. Gelecekte VLT'nin yanısıra bu gökadaları ALMA gibi tesislerle de gözlemeyi planlıyorlar, böylece soğuk gazların yerlerini tespit edebilirler. Gelecekte ise Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu bu tür çalışmaların erken Evrenin derinliklerine doğru genişletilmesinde oldukça önemli bir role sahip olabilir. Notlar Gökyüzü taramasının adı MASSIV: VVDS'de SINFONI ile Kütle Üzerinden Tarama. VVDS ise VIMOS-VLT Derin Taraması. VIMOS, VLT tesisinde kullanılan Çoklu Nesnelerin Görünür Bölge Tayfölçeri olarak adlandırılan güçlü bir kamera ve tayfölçer. MASSIV taramasında gökadaları bulmak, uzaklıklarını ve diğer özelliklerini araştırmak için kullanıldı. SINFONI Yakın Kırmızı-Ötesinde Bütünleyici Alan Gözlemleri Tayfölçeri'dir. MASSIV taramasında kullanılan VLT üzerindeki bir aygıttır. SINFONI, görüntü kalitesini yükseltmek için uyarlamalı optik teknolojisini kullanan bir yakın kırmızı-ötesi (1.1-2.45 m) bütünleyici alan tayfölçeridir. ESO-Türkçe


Yıldız oluşumunun az olduğu ya da gözlenmediği gökadalarda buna neden olarak gerekli gazın toplanmaması gösterilir. Öyle ki yeterli gaz yoğunluğuna ulaşarak oluşan bir yıldız başka bir yıldızın oluşumunu engellemek istercesine çevresindeki gazı büyük bir öfkeyle atıp gökadanın gaz açısından fakirleşmesine neden oluyor. Gökbilimciler Hubble Uzay Teleskopu ile Chandra X-Işını Gözlemevi verilerinden yıldız yapma bakımından kısır kalmış genç, ağır, yoğun gökadaları ortaya çıkardı. Buna göre yıldızlar birbirine çok yakın oluştuğundan çevrelerindeki gaz topluluklarını büyük bir şiddetle uzaklaştırıp gökadanın gaz açısından fakirleşmesine neden oluyor. Bu da gökadaların erken yaşlanmasına ve kırmızı ve ölü gökada sınıfına hızla girmesine neden oluyor. Gökbilimciler yılllardır hızla yıldız mezarlığına dönen ve aktif yıldız oluşturan gökadaların sırlarını çözmeye çaba gösteriyor. Ölmekte olan gökadalarla ilgili yapılan önceki gözlemlerde gazın saatte 3 milyon kilometre hızla uzaya saçıldığı görülmüştü. Gökbilimciler bunu gökada çekirdeğinde yatan süper kütleli karadeliklerden yayılan gaz çıkışlarına bağlasa da tek neden bu olmadığını da düşünmeden edemiyorlardı. 13,7 milyar yıl yaşındaki evren henüz yarı yaşındayken birleşerek büyümüş 12 gökada analizi, yıldız yapma partilerinin ardından gerekli yıldız maddesini kaybettiğini gösterdi. Teksas Tech Üniversitesi'nden Paul Lubbock: Önceki çalışmamızda gökadalardan çıkan gaza ancak merkezdeki süper kütleli karadeliklerin neden olabileceği sonucunu çıkarmıştık. Ancak Hubble verileri bunun tek başına yeterli olmayacağını, yıldızların da çevrelerindeki gazı gökadadan uzaklaştırmaya yetecek güçte olduğunu gösterdi diyor. Yüksek miktarda yıldız oluşturan gökadalar Samanyolu kütlesinde olmasına karşılık daha küçük alan kaplamaktadır. Aralarında ise 650 ışık yılı uzaklık vardır. Bu gökadalarda yılda birkaç yüz güneş kütlesinde yıldız oluşur . Bir süre sonra bu sıkışık bölgede kalan gaz yeni yıldız oluşumları sırasında dışarı atılır. Kalanını da bölgedeki yıldızlar yıldız rüzgarlarıyla dışarı postalar. Wisconsin-Madison Üniversitesi'nden Aleks Diamond-Stanic: Hubble'ın yeni keşfi yeni doğan yıldızların birbirine çok yakın olduklarını göstermesiydi. Yıldız patlamalarının da gökadadan gaz çıkışlarına neden olacağı düşünüldü. Bu düşünce gökadaların merkezlerindeki uç şartlarda bulunan gazın saatte milyonlarca kilometre hızla dışarı nasıl atıldığını açıkladı diyor. Yüksek hızla gaz çıkışlarını tetikleyen etken, süper kütleli karadelikler değil, tersine büyük ve kütleli yıldızların yaşamlarını sonlandıran süpernova patlamalarıyla oluşan yıldız rüzgarlarıydı. Hubble ve Chandra verilerinden gazca zengin iki gökadanın birleşmesi durumunda tümleşik gökadanın merkezine doğru soğuk gazın aktığı ve bunun da 'yıldız oluşturma partisini' başlattığı görüldü. Küçük alana sıkışan gaz çok sayıda yıldız oluşturmak için ateşleniyor olmalıydı. Oluşan yıldız çevresindeki gazı dışarı atmaktaydı. Bu tür gökadalar Samanyolu çevresinde pek görülmeyen ölü ve kırmızı gökadalara dönüşebilir. Belki de birleşip eliptik gökadaya dönüşürler. Sonuçta eliptik gökadalar daha yoğun ve büyük yıldız ve gaz topluluklarıdır. Ancak çok az sayıda yıldız oluşturabilirler.


Bazı insanlar 90 yaşında bile formda olurken, bazılarının 50'sinden önce bir ayağı çukurdadır. Hızlı yaşayan insanların yaşlarının gerçekte nasıl göründükleriyle kabaca bağlantısını ve aslında bunda yaşam tarzının daha etkili olduğunu biliyoruz. Hem ESO'nun La Silla Gözlemevi'ndeki MPG/ESO 2.2-metre teleskopu hem de NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu'nun kullanıldığı yeni bir çalışma ile aynı şeyin yıldız kümeleri için de geçerli olduğu ortaya çıkarıldı.Bazı insanlar 90 yaşında bile formda olurken, bazıların 50'sinden önce bir ayağı çukurdadır. Hızlı yaşayan insanların yaşlarının gerçekte nasıl göründükleriyle kabaca bağlantısını ve aslında bunda yaşam tarzının daha etkili olduğunu biliyoruz. Küresel yıldız kümeleri birbirlerine ortak kütleçekim etkileriyle sıkıca bağlanmış yuvarlak yıldız topluluklarıdır. Evrenin erken dönemlerinden kalan bu kalıntıların yaşları ortalama 12-13 milyar yıldır (Büyük Patlama 13.7 milyar yıl önce gerçekleşti), Samanyolu'nda yaklaşık 150 adet bulunan küresel kümeler gökadamızın en yaşlı yıldızlarının çoğunu içermektedirler. Ancak yıldızlar yaşlı ve kümeler de uzak geçmişte oluşmuş olmalarına rağmen, MPG/ESO 2.2-metre teleskopu ve NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu'nu kullanan gökbilimciler bu kümelerden bazılarının merkezlerinin hala genç olduğunu buldular. Araştırma Nature dergisinin 20 Aralık 2012 tarihli sayısında sunuldu. Tüm bu kümeler milyarlarca yıl önce oluştuklarından diyor keşfi yapan ekibin lideri Francesco Ferraro , bazılarının diğerlerine göre daha hızlı ya da yavaş yaşlandıklarından şüpheleniyorduk. Kümelerde bulunan mavi yıldızların dağılımına bakarak, bazı kümelerin gerçekten yaşamları süresince daha hızlı bir şekilde evrimleştiklerini bulduk, ve yaşlanmalarının nasıl değiştiğini ölçen bir yöntem geliştirdik. Yıldız kümeleri kısa bir süre içerisinde oluşurlar, yani küme içerisindeki tüm yıldızlar neredeyse aynı yaştadır. Parlak, büyük-kütleli yıldızlar yakıtlarını oldukça çabuk tükettiklerinden ve küresel kümeler çok yaşlı olduklarından, içlerinde sadece parlayan düşük-kütleli yıldızların olması gerekir. Ancak durum öyle görünmüyor: bazı koşullarda, yıldızlar yeni bir yaşam patlaması geçiriyor, fazladan yakıt alarak gelişiyorlar ve büyük ölçüde parlak hale geliyorlar. Bu, bir yıldız yakın bir komşusundan madde çaldığında ya da iki yıldız çarpıştıklarında gerçekleşiyor. Yeniden canlanan bu tür yıldızlara sürüden ayrılan mavi yıldızlar deniyor ve yüksek kütleleri ile parlaklık özellikleri bu çalışmanın ana temasını oluşturuyor. Daha ağır yıldızlar kümeler yaşlandıkça merkeze doğru kayarlar, çökelme benzeri bir süreçtir bu. Mavi yıldızların yüksek kütleli olmaları bu süreçten güçlü bir şekilde etkilendiklerini gösterirken, parlak olmaları görece kolay gözlenmelerini sağlıyor . Kümelerin yaşlanmasını daha iyi anlamak için, araştırma ekibi diğer gözlemevlerinin yanı sıra MPG/ESO 2.2-metre teleskopu ve Hubble görüntülerinde görülen kürsel kümelerdeki 21 mavi yıldızın konumlarını görüntüledi. Hubble 20 kümenin kalabalık merkezlerinin yüksek çözünürlüklü görüntülerini sağlarken, yer-konuşlu görüntüleme ile daha az yoğun dış bölgeler geniş bir görüş alanı sağladı. Gözlem verilerini inceleyen ekip içerisinde mavi yıldızların dağınık olduğu birkaç kümenin genç göründüğünü, mavi yıldızların merkezde yoğunlaştığı daha büyük bir grubun ise daha yaşlı göründüğünü buldu. Üçüncü bir diğer grup ise yaşlanma sürecindeydi, merkeze yakın yıldızların önce içeriye doğru hareketi, daha sonra ise daha uzaktaki yıldızların merkeze doğru ilerlemekte oldukları görüldü. Tüm bu kümeler ortalama aynı zamanda oluştuklarından, bu kümeden kümeye evrimlerindeki büyük değişim hızlarını ortaya çıkarıyor, diyor Barbara Lanzoni çalışmanın yardımcı-yazarı. Hızlı yaşlanan kümelerde merkeze doğru çökme sürecinin birkaç milyon yıl içerisinde tamamlandığını düşünüyoruz, en yavaş olanlarında ise süreç Evrenin şimdiki yaşını birkaç kez aşıyor. Kümenin en yaşlı yıldızları merkeze doğru yaklaştıkça, küme sonuçta merkez çökmesi adı verilen bir olayla karşılaşıyor ve merkezi bölge olağanüstü yoğun bir hale geliyor. Bu sürecin sonunda merkez çökmesi denilen ve hakkında çok şey bilinen bir olay gerçekleşir, bu da yıldızların sayı, yoğunluk ve hareket hızlarına bağlıdır. Bununla birlikte, şimdiye kadar bu oranın nasıl olduğu bilinmiyordu . Bu çalışma ilse farklı küresel kümelerin nasıl yaşlandıkları ilk kez deneysel olarak gösterilmiş oldu. Notlar Bu şekilde adlandırılmalarının nedeni mavi renkleridir ve aslında evrimleri diğer komşularına göre daha yavaş gerçekleşmektedir. Mavi yıldızlar küresel küme yıldızları standartlarına göre görece hem parlak hem de büyük kütleli yıldızlardır, ancak kümelerde sadece bunlar parlak ya da büyük kütleli olan yıldızlar değillerdir. Kırmızı dev yıldızlar daha parlaktırlar, ancak kütleleri daha düşüktür, bu nedenle aynı şekilde merkeze doğru çökelme sürecinden etkilenmezler. Küresel kümelerin erken dönemlerinde milyarlarca yıl önce patlayan Güneş'ten çok daha büyük olağanüstü yoğun merkezleri ile nötron yıldızları, mavi yıldızlarla benzer süreçlerden geçerek merkeze doğru göçmelerine rağmen, gözlenmeleri oldukça zordur, bu nedenle bu çalışmanın konusu değildirler. Bu çalışmada ele alınan 21 kümenin 20'si Hubble tarafından, 12 tanesi MPG/ESO 2.2-metre teleskopu, sekizi Kanada-Fransa-Hawaii teleskopu ve bir tanesi ise NAOJ'un Subaru Teleskopu ile gözlenmiştir. Bu tür bir oran, yıldızların sayısı, yoğunluğu ve küme içindeki hızları gibi karmaşık davranışlara bağlıdır. İlk iki nicelik görece kolay ölçülebilirken, hız öyle değildir. Bu nedenlerle, küresel kümelerin dinamik yaşlanma oranlarına ilişkin önceki tahminler, sadece teorik görüşlere dayanıyordu, şimdiki yeni yöntemde ise tamamen deneysel ölçümler analiz edilmektedir.


ESA'nın Herschel gözlemevine ait bu görüntünün merkezinde parlayan yıldız gerçekten tuhaf kozmik bir cisimdir. Nedeni ise yaşlı olmasına karşılık genç göstermesidir! Gökbilimciler eski yıldızları yaydıkları ışıktaki silikonoksit ve hidroksil maser ışınına* bakarak belirler. 12 bin ışık yılı uzaktaki bu tuhaf yıldız IRAS 19312+1950 olarak bilinmektedir. Kafaları karıştıran bu yıldızın kendini olduğundan genç göstermesinin nedeni ise kendisini, genç yıldızların doğum evlerindeki bulutlarda gözlenen, kimyasal açıdan zengin bulutun sarmış olmasıdır. Herschel ile NASA'nın Spitzer uzay teleskobunun kızılötesi gözlemleri yıldızın olduğu alanda yeni bir yıldız oluştuğu düşünülüyor. Yaklaşık 10 Güneş kütlesindeki yıldız, Güneş'e göre 20 bin kat daha fazla enerji yayar. Oksijen açısından zengin olduğu düşünülen yıldızın kutuplarından en az 90 km/s'lik hızla gaz fışkırmaları gerçekleşmektedir. Yıldız, 500 ile 700 Güneş kütlesine eşdeğer, su, karbondioksit ve büyük miktarda buzdan oluşmuş gaz, toz bulutuyla çevrilidir. Antik yıldızın bu bulutu beslediği ve böylece bulutta yeni bir yıldızın oluşmaya başladığı düşünülüyor. Dolayısıyla gökbilimciler bu alanı yıldız doğumevi olarak tanımlıyor. *Lazer yoğunlaşmış görünür ışık iken maser yoğun mikrodalga ışımadır. Görüntü telif hakkı: ESA/Herschel/PACS/Hi-GAL Project, KU Leuven


Gökbilimciler evrenin erken dönemini görebilmek için çok uzaklardaki cisimleri görmeye çalışır. İşte böylesi bir çalışmanın ardından Hubble Uzay Teleskopu, DDO 68 ya da diğer adıyla UGC 5340 gökadasını görüntüledi. İlk bakışta sisli gaz ve toz bulutunu andıran bu gökada yakın zamanda oluşmuş izlenimi veriyor. Acaba gerçek bu mu? Gökbilimciler on yıllardır gökadaların evrimini yani zaman içinde nasıl değişim gösterdiklerini ve günümüz modern görüntülerine nasıl ulaştıklarını anlamaya çalışıyor. NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu bu meraklı çabaya önemli katkılar sağlamaktadır. Hubble, antik cisimlerden milyarlarca yılda gelen ışığı yakalayıp gökbilimcilere göstermektedir. Evrenin ilk gökadaları olan bu genç cisimleri uzaklarda aramak ve bulmak çok değerlidir ancak sorun sadece bu değildir. Bu cisimler yakındakilere oranla çok küçük ve soluk görünürler. Hubble'ın keşfettiği DDO 68 bu açıdan keşfedilen en iyi adaylardan biridir. 39 milyon ışık yılı uzaklıktaki gökada bize birkaç milyar ışık yılı uzaktaki benzerlerinden 50 kat daha yakındır. Çeşitli gökadaların özelliklerini inceleyen gökbilimciler artık gökadaların eski ve yeni olanlarını ayırt edebiliyor. DDO 68'ün yapısı, görünüşü ve bileşimi genç olduğu izlenimini veriyor. Ancak gökbilimcilerin ayrıntılı modellemeleri DDO 68'in göründüğünden daha yaşlı olabileceğini işaret ediyor. Yaşlı gökadalar diğer gökadalarla çarpışarak, onlarla birleşerek büyürler ve bu nedenle yapılarında farklı türlerde yıldız bulundururlar. Yani çok farklı kimyasal makyaja sahip yıldızları vardır. Yaşlı gökadaların farklı nesillere sahip yıldızları olduğundan ağır elementlere sahiptirler. Ancak Büyük Patlama'dan hemen sonra oluşmuş genç gökadalarda ise genelde hidrojen, helyum ve biraz da lityum içeriğine rastlanır. Ağır elementleri az olan DDO 68'in erken evrende doğmuş bir gökada olduğunu gösteren en önemli işarettir. Yine de Hubble ile DDO 68 üzerindeki gözlemler devam ediyor. Gökadada bulunabilecek herhangi bir yaşlı yıldıza bakarak sahip olduğu elementler tespit edilecek. Eğer ağır elemente yine rastlanmaz ise gökadanın erken evren zamanında oluşmuş antik bir cisim olduğu netleşecek. Henüz bilim insanları bundan emin değil. Emin oldukları şey ise Hubble'ın bu fotoğrafının çok güzel olması.