Evde rahat koltuğunuz kurulmuş çocuklarınızı yatırmış olmanın getirdiği sessizlik ve sakinlik içinde şarabınızı yudumlarken kitabınıza kendinizi kaptırmışsınız. Huzur verici sakinlik ve keyif koridordan gelen Babaaaa!!! ) Solucan yememde bir sakınca var mı? sorusuyla paramparça oluyor. Neyse ki bu tip sorulara verilecek yanıtlarınız aklınızın bir köşesinde hazır: Yanında kırmızı şarap içersen yok. Beyaz şarap yalnız balıkla içilir. ya da Solucan açısından bakacak olursak evet. Bu yanıtlarından birini seçmekte zorlanıyorsunuz ama iyi bir ebeveyn olarak gezgin ve hayatta kalma uzmanı Bear Grylls'in makul yanıtında karar kılıyorsunuz: Hayatın buna bağlıysa tabii ki solucan yiyebilirsin hayatım. Ama bunu her gün yapmak istemezsin inan bana. Bu harika yanıtlar ebeveynliğin karmaşası ve koşturmacası içinde akla hemen gelecek gibi değilse de Gemma Elwin Harris tarafından derlenmiş Küçük İnsanlardan Büyük Sorular, Hayli Mühim İnsanlardan Basit Cevaplar isimli kitabı okumuşsanız işiniz oldukça kolay demektir. Gazeteci Gemma Elwin Harris yaşları dört ile oniki arasında değişen on okulun öğrencilerinin ve aile dostlarının çocuklarının yanıtlarını en çok merak ettikleri soruları toplamış. Bu sorular arasında en çok merak edilenleri, en ilginç olanları dünyanın dört bir yanından konusunda uzman hayli mühim biliminsanlarına, filozoflara, sanatçılara, sporculara yanıtlamaları için yollamış. Çocukların harika sorularına basit, anlaşılır yanıtlar verenlerin isimlerine baktığımızda kendimizi bir ünlüler geçidinin içinde buluyoruz. Filozof ve dilbilimci Noam Chomsky, filozof A.C. Grayling, geçtiğimiz ay Açık Bilim'de tanıtımını yaptığımız Gerçeğin Büyüsü isimli kitabın yazarı ünlü biliminsanı Richard Dawkins ilk göze çarpanlar ama Alain De Botton, ünlü matematikçi Marcus du Sautoy, Dr. Simon Singh gibi daha bir çok önemli insan çocukların sorularını yanıtlayanlar arasında. Sorular yanıtları veren mühim insanlardan çok daha dikkat çekici. Çiş neden sarıdır?, Neden kızların bebeği olur da erkeklerin olmaz?, İçimi açıp midemi çözselerdi uzunluğu kaç metre gelirdi? çocukların ilginç sorularından sadece bir kaç tanesi. Kitabın en önemli sorusu ise kapakta okuyucularla paylaşılmış: Bir inek bir yıl boyunca osurmayıp biriktirdiği gazı bir kerede osursaydı uzaya fırlar mıydı?. Yazar Mary Roach'un roketbilimci Ray Arons'ın da katkısıyla verdiği yanıtı öğrenmek için Şiirsel Taş'ın çevirisi ile Aralık 2012'de yayınlanan kitabı almanız gerekiyor. Not: Bir tek kitabın isminde Hayli Mühim sıfatını çocuklar için kullansalar daha şirin olacakmış.


Başka insanların beni anlaması için milyarlarca ışık yılı yol kat etmesi gerekirken ona olan uzaklığım Planck ölçüsü kadar. Çağdaş Türk Romancılığı'nı pek takip ettiğim söylenemez. Aslında geç doğduğuma üzülüp dururum, zira hem bilimi, hem de Türk edebiyatını çok ileri bir noktadan geriye dönük takip etme ya da hiç takip edememe sıkıntısı büyük. Kitap severlerin -özellikle de yazın sanatının bir kaç çeşidiyle ilgili olanların- en büyük derdi okunacakların üstüste dizilerek yaptığı kuledir. Türk romancılığı dendiğinde Sabahattin Ali'ler, Peyami Safa'lar, Ahmet Hamdi Tanpınar'lar, Kemal Tahir'ler ve daha adını sayamadığım niceleri bitmeden yenilerine geçmeye kıyamıyorum ben, ki muhtemelen benim kişisel bir takıntımdır. Araya pek az çağdaş roman alabiliyorum. Öte yandan söz konu bilim kitaplığı olunca da bu defa eskilere dönemiyor insan: Çok temel eserleri okurken artık değişmiş olan bakış açıları, mülga olan fikir ve kanunların bir şeyleri yanlış idrak ettirme riski var. Dünya değişmiş, imkanlar değişmiş... DNA'yı Francis Crick'ten okumakla, Richard Dawkins'in görece yeni bir kitabından okumak arasında fark var. Bilim kitaplarında başka bir derin yara daha var: İnsan biraz da kendi anadilinde yazılmış bilim kitapları arzu ediyor... Kitap bilim kitabı da olsa, kendi toplumundan, kendi çevresinden örnekler hem daha akılda kalıcı oluyor, hem de insan kitabı ve yazarı daha da benimseyebiliyor, ama bu kitapların yazılma, basılma oranı ile ülkedeki bilim üretimi arasındaki paralellik Türkçe bilim kitaplığını belli sınır şartları arasına sokuşturuyor. Velhasıl... Bundan yaklaşık üç ay önce Bir fizikçinin zihni sloganıyla Dünya Beni Bekler mi? adlı bir kitaba rastladım. Kitap hakkındaki bilgi bana bir Facebook mesajı olarak geldi. Elbette herkes gibi romanın arka kapağın göz attım. Son derece iddialıydı: Evrende yalnız mıyız? Elbette! Evrende yalnızız. Yalnız olmalıyız. önemli şeylerden bir tane olur. Koskoca Evren, trilyarlarca yıldız, milyarlarca gezegen; neden başkalarında da hayat olmasın? Fazla basit bir mantık. Onun yerine, neden bu kadar büyük bir boşluk içinde hayat meydana gelmiş diye şaşırmak lazım. * Işıktan daha hızlı olan ne? * Solucan deliklerinden geçerek başka evrenlere seyahat edilebilir mi? * Zamanın boyutu ve akışı nasıl tanımlanmalı? * Küresel ısınma, ne tür bir ana nedenden kaynaklanıyor? * İnsanın kişiliği, genetiğe indirgenebilir mi? * Eşeysel çekicilik unsurları mı DN yı reklam ediyor, DNA mı çekiciliği vurgulatıyor? Kuvantum teorisinden iklim değişikliğine; yapay zekadan evrenbilime, kadın-erkek ilişkisinden psikanalize, zaman yolculuğundan determinizme çoğu bilimsel problemi ve felsefi sorguyu ele alan bir düşünsel ziyafete katılmak isterseniz bu romanı okumalısınız. Böyle bir tanıtımdan sonra kitabı merak etmemek mümkün mü? Değil elbet, ama yazarı da mühim. Ardından bir astrolog, kuantum olumlamacı, melek terapisti çıkma riski de az da olsa var... Şükür ki değil, ve hatta yazarın çok disiplinli görünen geçmişi de kitaba duyduğum ilgiyi arttırdı: Ankara Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü mezunu, aynı zamanda Fizik ve Matematik Bölümleri'nde yan dal yapmış, Yüksek Lisans eğitimini Boğaziçi Üniversitesi Çevre Bilimleri Enstitüsü'nde gerçekleştirmiş olan ve doktora eğitimini halen Roma Üniversitesi Astrofizik Bölümü'nde gezegenbilimleri üzerine sürdüren yazarın, Gül Sevin Pekmezci'nin nasıl bir roman kurguladığını görmek benim için bir mesele haline geldi. Bu mesele biraz uzun sürdü; zira kitap diyalog yönünden zayıf, ama tahlil açısından zengin. 391 sayfalık roman, diyaloglara sık yer veren bir kitap olsa idi 600 sayfayı bulabilirdi. O yüzden ağır ağır, sindire sindire okudum ve kendi kişisel yoğunluklarımla birlikte kitabı bitirmem 2 ayı buldu. Dünya Beni Bekler mi?, doktora konusunu seçmeye hazırlanan, hırslı, idealist ve zeki bir erkek fizikçi olan Taşkın'ın doktora konusu seçim sürecindeki zihnini resmediyor ve karakterin düşünce dünyasında yol alıyor. Roman, disiplinlerarası çalışmak isteyen ve doktora konusu ile insanlık tarihinde çığır açmayı hedefleyen Taşkın'ın birlikte çalışmak istediği ve çok saygı duyduğu hocasının -ve rakibi olan diğer doktora adaylarının- çalışmak istediği konuyu biraz küçümsemiş olması ile vücut buluyor ve hayalkırıklığına uğrayan Taşkın pek çok sorunla aynı anda yüzleşmeye başlıyor: Birlikte çalışmak istediği Taner Hoca'nın açık kalan tek kontenjanı için iyi bir rakiple yarışmak ve yeni bir doktora konusu bulmak. Üstelik Taner Hoca teorik bir çalışmayı kabul etmeye daha yatkın, oysa Taşkın uygulamalı çalışmak, laboratuvarda yatıp kalkmak istiyor. Taşkın'ın bir sorunu daha var üstelik: Yıllardır birlikte olduğu, evlenme hayali kurduğu Dilara'nın bir proje için ABD'ye gitmiş olması ve proje sürecinin -biraz da Dilara'nın istek ve arzusuyla- sürekli uzaması. Ve tüm bunların yarattığı çelişkiler, sorgular ve soruşturmalar, romanın bütününü oluşturuyor. Bir bilim kitabı olarak... Bence kitabın en olumlu yönü oldukça öğretici olması. Görünen o ki didaktik sorgulamalar kurgunun bir parçası değil, yazarın bir amacı. Bu yüzden kitap pek çok açıdan bir ders kitabı gibi -hatta kimi yerde asgari düzeyde de olsa şekilli anlatımlar mevcut-. Doktora konusunu seçmek için kendi kendine beyin fırtınası gerçekleştiren Taşkın, fiziğin, matematiğin, astronominin, biyolojinin pek çok konusunu temel düzeyde ele alıp, kendi zihninde karmaşıklığa doğru yol aldırıyor. Bu da temel bilimler hakkında yeteri kadar eğitime sahip olmadığını düşünen bir okuru pek çok konu hakkında bilgi sahibi yapabiliyor. Bununla beraber, bazı noktalarda bilgi hataları ve bir takım yanılgılar mevcut. Bu hataların ve yanılgıların illa ki kötü olduğunu söyleyemeyiz, neticede tüm roman ana karakterin düşüncelerinden oluşuyor ve karakter her şeyi bilme iddiasında olmayabilir, fakat az önce bahsettiğimiz, temel bilimlerde yeteri kadar eğitime sahip olmayan okuru yanlış yönlendirme riski ortaya çıkıyor. Mesela Taşkın'ın telekinezinin varlığına inandığı yönündeki imaları ve beyni tamamen kullanıyor olsaydık, ne kadar kusursuz bir dünya sağlardık kendimize minvalinde cümleler, bazı yeni çağ safsatalarını destekler nitelikte. Bir kaç yerde de doğallık safsatası ya da diğer adıyla doğaya yönelim safsatası mevcut, ve hatta buna bağlı olarak geçmişteki tüm toplumların kaynakları iyi kullandığı ve doğayla içiçe yaşadıkları ve doğaya zarar vermedikleri ifade ediliyor, fakat tarih Mayalar, Vikingler gibi çok bilinen toplulukların da dahil olduğu, aşırı üreme, kaynakları aşırı tüketme, ormanları yok etme gibi nedenlerden ötürü çökmüş olan topluluk ailelerine sahip. Yine de bu örneklerin sayısının bir elin parmaklarını geçmediğini vurgulamalıyım. Öte yandan kitapta çok önemli bir bilim insanı eleştirisine de rastlıyoruz. Ki benim altını çizdiğim satırların hep bu bölümlere yoğunlaştığını söyleyebilirim. Bu satırları okurken, Taşkın'dan çıkıp kendi beyninize dönmeniz çok olası. Hatta dışarıdan nasıl görünüyorum acaba? sorusunu sorma ihtimaliniz de yüksek. Bir edebi ürün olarak... Kitabı bir bilim kitabı olarak değil de, salt bir roman olarak değerlendirdiğimizde karşımıza çetrefilli bir hayat çıkıyor. Kitabın büyüsünü bozmamak adına detaylarını vermeyeceğim bu durum bazı sosyal kurumları soruşturmaya açıyor. Özellikle de kadın-erkek ilişkilerinin değerlendirmesi baskın. Taşkın'ın zor bir süreçten geçerken sürekli olarak varlığına ihtiyaç duyduğu Dilara karakteri yazarın toplumsal cinsiyet eleştirisinin bir aracı haline geliyor. Hatta toplumsal cinsiyet ile insanın sosyal ihtiyaçlarının çatışması belirgin bir biçimde göze çarpıyor. Kitaptan seçmiş olduğum şu aşağıdaki alıntı çatışma ve aşk sentezinin çarpıcı bir vurgusunu içeriyor. İnsanın sevgilisiyle aynı dilden konuşmasndan daha iyi bir iletişim olamaz... Dilara'yla yaptığımız tartışmaların verdiği tatminlik, cinselliği solda sıfır bırakır. Bunu anlatamazsın işte kimseye. İki bedenin değil, iki beynin birliği! Daha üstün bir birleşme yok, ya da diğer boyutlarda mümkün olacak ancak. Kitap bu yönüyle salt bilimsel anlatımın olası sıkıcılığından uzaklaşıp, okuru da bilimsel bilgilenme sürecinden çıkarıp, kendi hayatı ve deneyimlerini sorgulamaya götürüyor. Yazarın kadın, ana karakterin ise erkek olduğunu daha önce özellikle tırnak içerisinde ifade etmiştim, çünkü bir kadın olan yazar, karşı cinsten bir ana karakter kurgulamanın zorluklarıyla daha ilk kitabında yüzleşmeye karar vermiş gibi görünüyor. Açıkçası bunu da iyi başarmış... Ama zaman zaman maskülist yaklaşımları çok abarttığını da belirtmeden geçemem. Evet, haklıdır, Türkiye'nin ataerkil toplum yapısından kaynaklandığı üzere varsayılan bir düzeyde maskülizme ortalama her erkek bireyde rastlanır, fakat doğaya, çevreye saygılı, analitik düşünebilen, bilimsel ve eleştirel düşünüşü şiar edinmiş roman karakteri üzerinde kimi zaman biraz eğreti durabiliyor. Kitabı şeklen değerlendirmek de gerekirse, en önemli probleminin, diyalogları olduğunu düşünüyorum. Kesintisiz, önünde ya da arkasında bir hareket ya da kişi adı taşımayan diyalog satırlarında bir süre sonra kaybolabiliyor, hangi cümleyi kimin söylediğini unutabiliyorsunuz. En nihayetinde söyleyeceğim bu kitabın mutlaka okunması gerekliliğidir. Ayrıca doktora, yüksek lisans hatta liseden yeni mezun olmuş ve üniversite seçimi arefesinde olan okurların da kendilerinden pek çok şey bulabileceklerini, neye karar verecekleri hususta Taşkın'ın düşüncelerinden faydalanabileceklerini düşünüyorum. Tabii bir de, bilim insanlarımızın yazmaya teşvik edilmesi önemli ve edebiyata yeni bir bakış ve sıradışı eserler kazandırabildikleri için özellikle de edebi eser vermelerinin teşvik edilmeleri gerektiğini düşünüyorum. Bir yazar için en güzel teşvik, onu okumaktır. Eline sağlık Gül Sevin Pekmezci! Yeni romanlarını bekliyoruz... Bağlantılar: * Kitaba ait facebook sayfası: http://www.facebook.com/dunyabenibeklermi


Audrey Nailor'un aşağıdaki yazısı İngiltere'deki Wellcome Trust'un 2012 yılı bilimsel yazı yarışmasının finallerine seçilmişti. Ucuz Randevu. TıraşlıBebek. TenekeAdam. Groucho Marx. Sıyrık Deli. Düş Geber. Daha Ölmedim. Methüselah. Ether-a-go-go. Kirpi. Antarktikalı Scott. Hıristiyan mitolojisinde, hayvanlara, en azından gökteki kuşlara ve kırdaki hayvanlara isimlerini Adem vermiş, daha zor olan deniz memelilerini, dinozorları ve platipüsleri ise herhalde Havva'ya havale etmişti. Çağımızda ise buluşlarını isimlendirme işi bilim insanlarının kendilerine düşüyor ve onlar da ancak birer fani olduklarından ortaya çıkan sonuç da gerçekçi ve göz kamaştırıcı oluyor. Yukarıdaki sözler manalı şiir gibi gelse de aslında saatler boyu ağır alın terini ve azmi, daha keşfedilmemiş bir çok moleküler yolak ve gizemi barındırıyor, minyatür bir evren gibi. Bunlar, ilk olarak sirke sineğinde ortaya çıkarılmış gen isimleri. Bunlara bir de bilim mizahı gözüyle bakarsanız daha da anlam kazanıyorlar. Gen adlandırırken adet olduğu üzere, birçoğu edebiyata veya popüler kültüre akıllıca göndermeler içeriyor. Bazıları da kötü kelime oyunlarından ve ancak erbabının anlayacağı esprilerden ibaret. Bu alışılmadık isimler, komik ve hatırda kalır, ileride bir ara sohbette anabileceğiniz türden şeyler olduklarından işe yarıyor. Ucuz Randevu genindeki değişinimler sirke sineklerini alkolün etkilerine daha hassas kılıyor. Daha Ölmedim ya da Müthüselah genlerinde değişinim bulunan sinekler, Düş Geber geninde değişinim taşıyanlardan daha uzun ömre sahip... Groucho Marx değişiniklerinin suratlarında normalden daha çok kıl var. Ve evet, TenekeAdam geni değişmiş sineklerin kalpleri gelişmeden kalıyor. Sirke sineği genetikçilerinin bu meşhur gen adlandırma eğilimleri diğer organizmalarınkini de etkiliyor. Kirpi geninin insandaki şeklinin adı gayet de münasip olarak Sonik Kirpi . Bazen doğa da espriye bir el atıveriyor. Arabidopsis adlı bir bitkinin Süpermen adlı bir geni var ki bitkiye fazladan cinsel organ sağlıyor. Böyle tuhaf gen isimleri en çok 1990'larda modaydı ve o günden bugüne biraz duruldu. İnsanlar ve sirke sineklerinin birçok geni ortak ve ismiyle müsemma İnsan Genomu Örgütü Gen İsimlerdirme Komitesi de bazı isimlerin uygun olmadığını düşündü. Hangi hekim, dediler, hastalarının ana babasına oğullarında Sonik Kirpi geninde ölümcül bir değişinim olduğunu söylerken rahatsız olmaz? Bu ciddi bir sorun. Sirke sineklerindeki Kirpi geni gelişim esnasında vücut bölümlenmesini düzenliyor ve değişinik kurtçuklar tıknaz, yuvarlak ve kıllı doğuyor. Niye kirpi adı verildiği buradan belli. Ama insanlarda gördük ki Sonik Kirpi geninin zeka geriliğinden kansere, yarık damaktan iki suratlı kedilere kadar geniş bir etki yelpazesi var. Bu tür sorunları bir video oyunu kahramıyla ilişkilendirmek sorumsuzca, akılsızca ve saygısızca görünüyor. Ne var ki bilim insanları da çalışmalarıyla ilgili genlerin isimlerini hatırlamak zorunda ve MCOPCB5 gibi isimlerin ne bir bağlantısı ne de bir esprisi var. Araştırmacılar ne kadar bu garip isimlerin bilim kültürünü, mizahını ve kişiselliğini yansıttığını iddia ettilerse de isimler değiştildi ve şimdi Sonik Kirpi kibar muhitlerde SHH diye anılıyor. Ama üzülmeyin, bilimsel adlandırmalarda daha çok garabet ve abuk mizah var. Her organizmaya çifte Latince ismin verildiği tasnif sisteminde de birçok şahsi tercih göze çarpıyor. Kabasabasından alımlısına kadar. Carmenelectra shechisme diye bir güve var ama bu artık bayat espri: Victoria döneminden bir bilim insanı kendi cinsel maceralarını Polychisme, Marichisme ve Peggichisme adlı böceklein isimlerinde ebedileştirmişti. Bu zevk sadece biyologlara kalmıyor: Fizikçiler de her bir kuarkı yukarı, aşağı, garip, büyülü, gerçek ve güzellik aromaları olarak sınıflandırmışlardı. Zaten kuark kelimesinin kendisi James Joyce'tan aşırılmıştı, ki garip ama o da bir peynir türünün de adı. Yani ne olursa olsun, ne kadar keşfedilecek şey varsa insanın lügata o kadar çok şekilde katkı yapma fırsatı var. Bilim kültürünün bu yönlerinin varlığı ve boyutları, bilim insanı olmayıp pop kültürden araştırmacıları beyaz önlüklü, şakadan anlamaz garabetler olarak algılayanları hala şaşırtıyor. Ama bilim, yalnızca garip isimler ve hatırlanabilirlik demek değil. Adem'in hayvan isimlerindirmesine -yani insanın doğaya üstünlüğü iddiasına- taban tabana zıt olarak, engin bilimsel araştırma denizindeki bu garip komik anlar, evrenin inadına mizah ve insaniyet öne sürüyor, ki bu da dikkate değer.


Lise yıllarında, fen derslerinde hepimiz dünyanın seyrini değiştiren icatlara imza atmış bilim insanlarını, mucitleri yüzeysel de olsa öğreniriz: Arşimet, Newton, Pasteur, Marie Curie, Edison... Ama 20. yüzyıl ile gelen teknolojik gelişime önayak olmuş, ancak adı neredeyse müfredatta hiç geçmeyen bir mucit daha var: Nikola Tesla. Tesla ismi, benim fizik derslerinde hatırladığım kadarı ile sadece manyetik alan yoğunluğunu belirten bir birimden ibaretti. Lise bitip de, üniversiteye başlayınca, derslerden ilgisiz şekilde iki yerde daha Tesla adının karşıma çıktığını anımsıyorum. İlk olarak, 90'lı yılların kült oyunlarından Command & Conquer'da, karşısında kimsenin duramadığı müthiş bir silah olan Tesla Coil ile, daha sonra da ünlü Amerikalı rock grubu Tesla sayesinde. O zamanlar kimsenin doğru düzgün internet erişimi yoktu, onun için Vikipedi'ye girip Tesla kimdir, ne yapmıştır bulmak şimdiki gibi kolay değildi. Ama Tesla grubunun Edison's Medicine isimli şarkısının sözlerini duyduğumda merakım iyice artmıştı. Şarkı sözlerine göre, Tesla isimli bir adam vardı, ve zamanında Edison ile epey bir sorun yaşamıştı. O 'Yıldırımların Kralı' idi, sosyal hayatı ise biraz garipti... Hayatımın on iki yılı geçti, Ama ne bu adamı ne de onun çılgın dehasını öğrendim... Zamanının ötesinde bir adam, Herkes seni deli sandı, ama sen aslında çok özeldin. Zamanla, yaygınlaşan internet sağolsun, ulaşılabilir kaynaklar arttıkça, zamanında okul müfredatımıza girmemiş bu mucidi öğrendim. Sadece ben değil, pek çoğumuz öğrendik; zira Tesla gerek 20. yüzyıl başındaki teknolojik gelişmelere olan katkısı, gerek Edison ile bitmek tükenmek bilmeyen inanılmaz mücadelesi sayesinde internette bir fenomen haline gelmiş durumda. Yeni nesil artık onu tanıyor, hatta zamanında hakkı epey yendiğinden olsa gerek popüler kültürde zaman zaman biraz da abartılıyor. Bu ay, hakkında şehir efsaneleri üretilmiş, komplo teorisyenlerinin popüler ismi haline gelmiş bu müthiş mucitin, delilikle dahilik arasındaki ince çizgide gidip gelen yaşantısındaki önemli bir süreçten bahsedeceğiz: Alternatif Akım Doğru Akım savaşları. Balkanlar'dan Amerika'ya Nikola Tesla, 9 Temmuz 1856'da, Hırvatistan'ın Smiljan köyünde, Sırp kökenli bir ailenin ikinci erkek çocuğu olarak dünyaya gelir. Küçük yaştan itibaren okumayı ve araştırmayı seven Tesla, matematik ve bilime ilgilidir. Ancak, o zamanlar erkek çocuklar için çiftçilik dışındaki meslek imkanları oldukça sınırlıdır. Erkek çocuklar ya asker ya da din adamı olarak yetiştirilirler. Tesla'nın Ortodoks Hristiyan rahibi olan babası da, oğlunun kendi izinden gitmesini istemektedir. Ancak küçük Tesla'nın aklı mühendisliktedir. Daha küçük yaşta çizimler yapar, hatta mayısböceklerinin kanatlarını dönen çarklara yapıştırarak, muhtemelen dünyadaki ilk mayısböceği gücüyle çalışan motoru icat eder. Köydeki ufak tefek makinalar, su değirmenleri bozulduğunda onları keyifle tamir eder. Tesla, büyüdükçe mühendisliğe olan ilgisi artmaktadır. Ancak babası, din adamı olması konusunda ısrarcıdır. On yedi yaşına geldiğinde kolera hastalığına tutulur, durumu çok ağırdır. Hastalığı sırasında, babasını eğer iyileşirse mühendislik okuması için ikna eder. Babasının onayını koparan Tesla, bir süre sonra iyileşir ve Graz'daki politeknik okuluna yazılır. Okulu bittikten sonra Budapeşte'ye gider ve amcasının yardımıyla Macaristan Telgraf Müdürlüğü'nde iş bulur. Bir yandan da, okul yıllarında gördüğü ve o yıllarda sıklıkla kullanılan doğru akım üreten Gramme dinamolarının nasıl daha etkin hale getirileceği konusunda düşünmeye başlamıştır. Bir gün, bahçede yakın arkadaşı ile yürüyüş yapıp, Goethe'den dizeler okurken, aniden üzerinde düşündüğü sorunun çözümünü bulur: alternatif akım ile beslenen, dönen bir manyetik alan! Çoğu kaynakta, Tesla'dan alternatif akımın mucidi gibi bahsedilmesine rağmen bu doğru değil. O yıllarda AC üzerine çalışan pek çok bilim insanı mevcuttur. Faraday prensipleri ile çalışan ilk AC elektrik dinamosu 1832 yılında Fransız mucit Hippolyte Pixii tarafından geliştirilmiştir. İzleyen yıllarda da Avrupa'daki çeşitli bilim insanları AC üzerinde çalışmışlardır. Tesla'nın kafasındaki sistem, aynı prensipler üzerine kurulu olsa da, o dönemde geliştirilen cihazlardaki sorunların üstesinden gelen bazı yeni fikirler içermektedir. İlerleyen yıllarda Tesla'nın icadı olan AC motorlar, mevcut örneklere göre daha etkin olduğunu ispat edecek ve endüstriyel açıdan bir çığır açacaktır. Budapeşte'den sonra Paris'e giden Tesla, burada önce Edison'a ait telefon şirketinde ve enerji santrallerinde mühendis olarak çalışır. Bu sırada da, kendi icadı olan AC motorun ilk prototipini yapar ve yalnız teoride değil, gerçekte de çalışıp çalışmadığını test eder. Edison'un firmasında yönetici olarak çalışan Charles Batchelor, Tesla'yı Amerika'ya gitmesi konusunda ikna eder. Tesla, Saturnia gemisine binerek Edison'la tanışmak üzere Yeni Dünya'nın yolunu tutar. Gemide çıkan isyan sırasında ölümden dönen ve yolda paralarını çaldıran Tesla, cebinde yalnızca 4 sent ve Batchelor'un Edison'a kendisi için yazdığı tavsiye mektubu ile Amerika'ya ayak basar. Amerikan espri anlayışı! Edison'un akkor lambayı bulmasının ardından, Amerika'da elektrik alanındaki çalışmalar hızla ilerlemektedir. 1870 yılında, New York'ta Edison'un Manhattan'da kurduğu doğru akım santralinde üretilen elektriği taşıyan elektrik telleri mevcuttur. Sokaklarda sayısız elektrik direğinden sarkan teller, kıvılcım atlamalarına neden olmaktadır. Meraklı çocuklar telleri çubuklarla dürterek elektrik çarpması nedeniyle ölmekte, yoldan geçen atların nallarından kıvılcımlar fışkırmaktadır. Şehirde sıklıkla elektrik kaçaklarına bağlı yangınlar çıkar. Ancak bu tehlikelerine rağmen, zenginler evlerine elektrik çektirmek konusunda yarış halindedirler, bu durum da hem mevcut DC elektrik şebekesinin sahibi, hem de akkor lambaların mucidi Edison için oldukça iyi bir geçim kaynağıdır. Tesla, Edison'a giderek büyük bir hayacanla kendisini tanıtır. Cebindeki mektupta, Sevgili Edison, bu hayatta iki büyük insan tanıyorum. Biri sensin, diğeri de bu mektubu sana getiren bu genç Sırp. yazmaktadır. Bu onore edici referansı görmezden gelmeyen Edison, Tesla'yı işe alır. Tesla, heyecanla Edison'a AC ile ilgili buluşlarından bahsetmek istese de Edison ilgilenmez, ona göre doğrusu DC'dir, AC ile ilgili her tür öneriyi spekülasyon olarak görmektedir. Tesla'nın AC konusundaki fikirlerini dinlemez ve onu kendi DC şebekesinde mühendis olarak çalıştırmaya başlar. Edison ile Tesla, birbirlerine taban tabana zıt kişiliklerdir. İkisi de büyük birer mucit olmalarına rağmen, Edison çekirdekten yetişmedir, oysa Tesla Avrupa'da ciddi bir mühendislik eğitiminden geçmiştir. Edison, olaylara bir iş adamı edasıyla bakıp, bir teknolojinin yatırım ve getiri hesaplarını yapmakta, oysa Tesla para konularına fazla kafa yormayı sevmemekte ve işin işletme boyutu ile pek de ilgilenmemektedir. Onun için heyecan verici olan yeni birşeyler bulmaktır. Bu nedenle de zaman zaman parasal konularda ciddi sıkıntılar yaşayacak, bazen kafasındaki bir hayal uğruna milyonlarca doları gözünü kırpmadan harcayacaktır. Edison ve Tesla'nın arasındaki bu temel ayrılıklar günden güne birlikte çalışmalarını zorlaştırmaktadır. Edison, bir gün Tesla'dan bozulmuş olan bir DC jeneratörünü tamir etmesini ister ve karşılığında 50 bin dolar ikramiye önerir. İcadını geliştirmek için yüklüce paraya ihtiyaç duyan Tesla, jeneratörün tamirini beklenenden de önce tamamlar. Parasını almak için Edison'un karşısında çıktığında, Edison büyük bir soğukkanlılıkla kendisini süzer ve Sen de Amerikan espri anlayışından eser yok Tesla! der ve mükafat olarak mucidin haftalık 10 dolar olan maaşını 18 dolara çıkardığını söylemekle yetinir. Şapkasını alan Tesla, ardına bakmadan Edison'un yanından ayrılır. Westinghouse'un himayesinde Edison'un yanından ayrılan Tesla, bir süre kablo döşemesi için çukur kazıp, kürek sallayarak hayatını kazanır. Ancak çok geçmeden, parlak bir elektrik mühendisinin iş ve sermaye aradığı bilgisi ortada dolanmaya başlayınca, bazı küçük yatırımcılar kendisinden bir ark lambası icat etmesini isterler. Önerilen ücret çok az da olsa, Tesla teklifi kabul eder, aldığı parayla da Tesla Elektrik Işık Şirketi'ni kurar. Kısa bir süre sonra, bir başka yatırımcı, Tesla'nın hayalindeki AC motor fikri üzerine yatırım yapmayı kabul eder. Kısa bir zamanda, Tesla motorun üretimini tamamlar ve tam hayal ettiği gibi çalıştığını büyük bir memnuniyetle izler. Tesla, 1887 yılında AC motor ve enerji iletimi ile ilgili jeneratörlerden, transformatörlere kadar yedi ayrı patent başvurusunda bulunur. Benzer herhangi bir teknoloji bulunmadığı için tüm patentleri hızla onaylanır. Bu patentler, telefonun keşfinden sonra belki de ABD ekonomisini en derinden etkileyecek patentler olacaktır. AC ile çalışan motor, jeneratör ve diğer elektrikli aletler tamamdır, artık iş AC ile çalışan motor fikrini topluma kabul ettirmeye kalmıştır. Westinghouse firmasının kurucusu, endüstri girişimcisi George Westinghouse, zaten bir süredir AC ile ilgilidir ve Avrupa'da yapılan çalışmaları takip etmektedir. Önce William Stanley isminde bir mühendisi işe alır ve kendisinden AC dağıtım şebekesi geliştirmesini ister. Stanley'nin firmayı bırakmasından hemen sonra, Tesla'nın patentlerini gören Westinghouse bunlardaki müthiş potansiyeli fark eder. Tesla'nın laboratuvarını ziyaret ederek kendisine AC patentleri için 60 bin dolar ve Westinghouse firmasının 150 adet hissesini teklif eder. Satılacak her bir AC ile çalışan ve Tesla'nın patenti ile üretilen üründen de 2.5 dolar telif ödemeyi önerir. İlaveten, Tesla'yı Westinghouse'a bir yıl süreyle danışman olarak işe alır. Tesla kabul eder ve aldığı paranın yarısını hemen yeni bir laboratuvar kurmak için harcar. AC teknolojisinin, ardında Westinghouse gibi dev bir isimle atağa geçmesi, Edison'un işine gelmez. Zira kurduğu düzen sayesinde, ABD'yi tekeline almış, DC şebekesi, DC ile çalışan motorlar ve akkor lambalarla kendisine oldukça iyi bir gelir kaynağı yaratmıştır. Zeki bir insan da olsa, teyit önyargısına düşmekten kendini kurtaramaz, DC'nin kısıtları ve tehlikelerini görmezden gelir. Bu körlemesine inanç, zamanın en büyük mucitlerinden biri olan Edison'un izleyen yıllarda akıl almaz işlere kalkışmasına neden olacaktır. DC'nin kısıtları Elektrik akımının sağladığı güç, akım ile gerilimin çarpımıyla hesaplanır. Yani sabit bir akımın geçtiği kablonun çapı, gerilim ile ters orantılıdır, gerilim azaldıkça kablonun çapı artar. Elektrik akımı metal tellerde taşınır, ve metaller dirençeleri nedeiyle akımı taşırken bir kısmını kaybederler. Direnç nedeniyle kaybedilen enerji, Jül yasası gereği akımın karesi ile orantılıdır. Bütün bu matematiksel formüller ne mi demek? Kısaca, eğer aktarılan elektrik enerjisi sabitse, yüksek akımlı ve düşük gerilimli sistemlerdeki kayıp, tersinden, yani düşük akımlı, yüksek gerilimli sistemlerden çok daha fazladır. Bu durum hem AC hem DC için geçerlidir. Hem AC hem de DC sisteminde gerilimi değiştirmek mümkündür. Ancak DC sistemlerde bu işlemi yapmak için hareketli ve oldukça büyük dönüştürücüler veya jeneratörler gereklidir. Bunların hem bakımı, hem işletmesi oldukça pahalı ve zahmetlidir. Oysa AC akımın gerilimi, son derece basit ve küçük dönüştürücelerle değiştirilebilir. Bu fizik kuralları, DC sisteminde ciddi sorunlara neden oluyordu. DC sistemlerde gerilimi değiştirmek çok zahmetli olduğu için, Edison'un sistemi jeneratörden kullanıcıya kadar aynı gerilimde seyrediyordu. Akım, düşük gerilimle seyrettiği için uzun mesafeler söz konusu olduğunda, kullanıcıya vardığında büyük kayba uğruyordu. Edison, bu sorunu yaklaşık 2 km'de bir yeni bir jeneratör kurarak çözdüğüne inanıyordu. Ancak bu çözüm çok maliyetli ve zahmetli bir çözümdü ve elektriğin uzun mesafeler taşınmasını, büyük şehir merkezleri dışındaki ufak şehirlerin elektriğe kavuşmasını engelliyordu. DC şebekede gerilimin değiştirilmesindeki zorluk, farklı gerilimle çalışan cihazlar açısından da bir sorun yaratmaktaydı. Aydınlatma ve elektrik motorları farklı gerilimlerde çalışıyorlardı, bu nedenle bu ikisini de barındıran yerlere iki ayrı elektrik hattı çekmek gerekiyordu. Bu durum hem masrafları iki katına çıkarıyor, hem zaten henüz yeterince güvenli tasarlanmamış elektrik hatlarının sayısını artırarak ilave risk yaratıyordu. New York şehrinde, 1888 yılında yaşanan büyük kar fırtınasında ölenlerin bir kısmı soğuktan değil, kar ağırlığı ile kopan ve devrilen elektrik kablolarından elektrik çarpması nedeniyle ölmüşlerdi. AC şebekesi, geriliminin kolayca değiştirilebilmesi sayesinde bu sorunların üstesinden gelebiliyordu. AC şebekelerde, akım kullanıcıya yakın bir noktaya gelene kadar yüksek gerilim ile taşınabiliyor, böylece yolda kaybolması önlendiği gibi, kullanıcıya yakın noktada farklı gerilimlere çevrilebiliyordu. Böylece birden fazla şebeke çekmeye gerek kalmadan, çok daha az sayıda kablo ve direkle, çok daha uzun mesafelere elektriğin kayıpsız bir şekilde varması sağlanıyordu. Önce kedi ve köpekler, sonra insan ve filler... Edison, kurduğu düzenin bozulmasından son derece rahatsızdır. Westinghouse, Tesla ve AC şebekesine yönelik eşi görülmemiş bir karalama kampanyası başlatır. Her tür platformda, Westinghouse'un desteklediği AC şebekesinin son derece tehlikeli olduğunu söylüyor, kullanımı aleyhine yasa tasarılarını finansal olarak destekler, bir yandan da sokaklarda AC'nin tehlikelerine ilişkin halkı korkutacak broşürler dağıttırır. Kısa zamanda, AC'nin önlenemez yükselişini gördükçe daha da ilginç yöntemlere başvurmaya başlar. Edison'un yanında çalışan iki teknisyen, Arthur Kennely ve Harold Brown, sokaktan topladıkları kedi ve köpeklerle halka AC'nin tehlikeleri hakkında gösteriler yaparlar. Yüksek bir platforma çıkarak, burada kedi ve köpeklere canlı canlı elektrik verirler, ve yüzlerce izleyicinin önünde hayvanları feci bir şekilde öldürürler. Zamanla, kedi köpeklerden daha çarpıcı olduklarını düşündükleri at ve büyükbaş hayvanlarla gösteriler yapmaya başlarlar. Elbette, aslında bir insanı elektrikle öldürmek daha ikna edici olabilirdi. Edison'un kendisi ölüm cezasına karşı olmasına rağmen, New York eyaletinin 1888 yılında, mevcut idam yöntemlerinden daha insani olduğu gerekçesi ile idam cezasında elektrik akımının kullanılabileceği kararının açıklanmasının ardından, elektrikli sandalyenin DC değil, AC akımla çalışmasını sağlamak için elinden geleni yapar. Edison'un ekibinden Harold Brown, Westinghouse'a ait birkaç Tesla patentini de kullanarak ilk elektrikli sandalyeyi tasarlar ve New York hapishanelerine teslim eder. 6 Ağustos 1890 tarihinde, Edward Kemmler isimli suçlu, Edison'un ekibi tarafından Tesla'nın teknolojisi kullanılarak tasarlanan AC akımı ile çalışan ilk elektrikli sandalyeye oturtulur. Sandalye, ani kalp durmasına neden olacağına inanılan 1000 Volt'a ayarlanmıştır. Bu ayar, bir gün önce bir at üzerinde denenmiş, ve ani ve temiz bir ölüme yol açacağına kanaat getirilmiştir. Kemmer, sandalyeye otutulur ve 17 saniye boyunca vücuduna akım verilir. Akım kesildiğinde, şahitler idam mahkumunun hala nefes aldığını söylerler. Doktorların, mahkumun yaşadığını teyit etmesi üzerine, Kemmer'a bu defa 2000 volt akım verilir. Toplam sekiz dakika süren infaz adeta bir korku filmine dönüşür, mahkumun damarları patlar ve vücudu alev alır. İzleyenler, dehşet içinde hapishaneden kaçarlar. Elektrikli sandalyenin ilk infazının bu başarısızlığı üzerine, Edison'un ekibi daha büyük bir hedefe gözlerini dikerler: Bir fil! New York sirkinin meşhur fili Topsy, üç kişinin ölümüne neden olduğu için ölüme mahkum edilir. Edison bu fırsatı kaçırmaz, filin elektrik verilerek öldürülmesini teklif eder. Zavallı fil, 4 Ocak 1903 tarihinde, Edison'un gözetiminde vücuduna bir AC kaynağından 6000 volt elektrik verilerek 1500 kişi önünde öldürülür. Edison, filin infazını baştan sona filme alır, ve sonrasında da sürdürdüğü AC anti-propoganda kampanyasında kullanmaya devam eder. Ve savaşın sonu... 1893 yılı, Tesla ve Westinghouse için bir dönüm noktası olacaktır. Chicago'da, Kristof Kolomb'un Amerika kıtasının keşfinin 400 yılını kutlamak amacıyla o güne dek görülmemiş bir fuar düzenlenir. Fuarda, Amerikan rüyasını simgeleyen son teknolojik gelişmeler de sergilenecektir, bunların başında da elektrik gelmektedir. Hem Westinghouse, hem de Edison'un şirketiyle birleşmiş olan General Electric firması fuarın aydınlatma işleri için ihaleye katılırlar. General Electric ve Edison'un teklifi 1 milyon doların üzerindedir, oysa Westinghouse daha mütevazi 400 bin dolarlık bir teklif vermiştir. Aradaki fiyat farkı, General Electric ve Edison'un açgözlülüğünden değil, bu denli büyük bir alanı aydınlatmak için DC sistemin ihtiyacı olan ilave kablo ve jeneratör masraflarından kaynaklanmaktadır. İhale, Westinghouse'a kalır. Bu Tesla için çok büyük bir fırsattır. Sonunda, dünyaya AC'nin avantajlarını, Edison'un karalama kampanyası olmadan gösterebilecektir. İhaleyi kaybetmekten hiç de mutlu olmayan General Electric grubu ise son kozunu oynayarak, Westinghouse ve Tesla'nın fuarın ışıklandırmasında patenti Edison'un olan akkor lambalı ampulu kullanmasını yasaklar. Westinghouse ekibi, hızla bu ambargoyu delmek için iki pinli yeni bir ampul icat eder. Chicago Dünya Fuarı, 1 Mayıs 1893 tarihinde açılır. Açıldığı günün akşamında, ortalık karardığında o zamanki ABD başkanı Glover Cleveland, ışıkları yakan ana şalteri indirir, birden fuar alanındaki neoklasik binalar yüzbinlerce akkor ampul sayesinde ışığa boğulur. Bu, fuara katılan herkesin nefesini kesen, muhteşem bir manzaradır. Bu ışık şehri, Tesla'nın ana fuar salonuna yerleştirdiği on iki jeneratör sayesinde çalışmaktadır. Ziyaretçiler, hem AC jeneratörleri, hem fuarın parıldayan ışıklarını, hem de AC ile çalışan Westinghouse yapımı farklı elektrik aletlerini görme fırsatı bulurlar. Tesla, bu pozitif havanın getirdiği müthiş fırsatı kaçırmaz, fuar alanında AC'nin güvenli olduğunu gösteren ve izleyenlere sihirli görünen gösteriler düzenler. Siyah smokini, beyaz gömlek ve kravatı, melon şapkası ve altı kauçuk kaplı botları ile AC akım kullanarak ellerınen kıvılcımlar çıkarır, elinde tuttuğu kablosuz ampulleri yakar ve gelenleri büyüler. Fuarı 27 milyon kişi gezer, ki bu rakam o zamanki ABD nüfusunun dörtte biridir. Fuarın ve yıllar süren AC/DC savaşlarının galibi ise tartışmasızdır: Alternatif Akım. Mutlu son? Akımlar savaşı, dünyanın AC üstünlüğünü ve Tesla'nın dehasını tanımasıyla sonuçlanır. Bu, Tesla için büyük bir zaferdir. Fuarın hemen ardından Westinghouse firması, ABD doğu kıyısına AC akım üretmek için Niagara şelalerinde dev bir hidrolik santral kurma ihalesini kazanır. Hatta AC'nin üstünlüğü artık o kadar tartışmasızdır ki, Westinhouse'un ezeli rakibi General Electric bile, Edison'un itirazlarına kulaklarını tıkayarak AC sistemi ile çalışan ürünler yapmaya başlar. Tesla ise, savaştan galip çıkmanın verdiği kendine güvenle, yeni projelere yönelir. İzleyen yıllarda, radyodan X ışınlarına, uzaktan kumanda sistemlerinden radar teknolojisine pek çok yeni teknolojiye imza atacak, yeni icatlar yapacak veya diğer mucitlere bilgi esin kaynağı olacaktır. Bunlar da bir başka yazının konusu olsun... Meraklısına notlar: - Teorik olarak Tesla'nın AC başarısı ardından Westinghouse ile imzaladığı patent telif hakkı sözleşmesi uyarınca milyarder olması beklenirdi. Öyle ya, satılan her bir cihaz başına 2.5 dolar alacaktı. Ancak kaynaklara göre, AC/DC savaşları sırasında, Westinghouse firması batmanın eşiğine gelir. George Westinghouse, Tesla'dan bu telif hakkından vazgeçmesini rica eder. Bazı kaynaklarda, bunun karşılığında Tesla'ya 1 milyon dolar net ücret ödediğinden bahsediliyor. Tesla'nın bu parayı alıp almadığını bilemiyoruz, ancak AC'nin yaygınlaşması adına 2.5 dolarlık telif hakkı kontratını yırtıp telif hakkından vazgeçtiğini biliyoruz. Bu feragat karşılığında Westinghouse firması uzun yıllar Tesla'nın icatlarına sponsorluk yapar. Ancak ilerleyen yıllarda, George Westinghouse öldükten sonra, ünlü mucit yaşlanıp, icatları pratik değerleri kaybedip gittikçe daha egzantrik ve çoklukla teorik hale gelmeye başlayınca Tesla'nın icatlarına yatırım yapmaktan vaz geçer. Yine de sıkıntılı zamanlarında yaşlı mucide danşmanlık ücreti adı altında zaman zaman ödemeler yapar. - Bu yazıdan AC'nin elektrik uygulamalarında tamamen galip geldiği ve DC'nin hiç kullanılmadığı gibi bir sonuç çıkmamalı. Şehir şebeke sistemi ve uzun mesafelere elektrik götürme konusunda AC'nin avantajlarını yazıda uzun uzun anlatmıştım, Akımlar savaşının galibi de bu nedenle Tesla- Westinghouse idi. Ancak DC'nin, halen bazı yerlerde kullanılmakta olduğunu belirtmekte yarar var. Özellikle düşük voltaj gerektiren sistemlerde, elektronik devreler, piller ve telefon sistemlerinde hala DC kullanılıyor ve bu uygulamalarda kendine göre avantajları var. Ayrıca güneş enerjisi sistemlerinde de halen DC kullanılmakta, zira güneş pillerinden sadece DC akım elde edilebiliyor. DC akım, ,üretildiği yerde kullanıldığı sürece avantajını koruyor, ama akımı bir başka yere taşıma söz konusu olduğunda AC'ye çevirmek hem maliyet hem de kayıpları önlemek adına çok avantajlı. - Edisonun, zavallı fil Topsy'nin infazı sırasında çektiği film ekte. - Tesla grubunun, Edison ve Tesla arasındaki kıyasıya mücadeleyi konu olan Edison's Medicine şarkısının klibi ekte: > - Yazının kapak resmi, Thinkgeek web sitesinde t-shirt olarak satılmaktadır.


Saat 07.17... Baykal Gölü'nün kuzaybatısındaki sırtlarda yaşayan Evenkler, gökyüzünde güneş kadar parlak, mavimsi bir ışık hüzmesi gördü. 10 dakika sonra inanılmaz bir parlamaya eşlik eden topçu ateşine benzer bir ses duydular. Birkaç saniye sonra orta dereceli bir deprem meydana geldi. Olaydan uzun bir süre sonra, yüzlerce kilometre uzaklıktaki evlerin camlarının bu tuhaf doğa olayı nedeniyle kırıldığı anlaşıldı. Tarihe, Tunguska Olayı olarak geçen ve kayıtlı tarihin en büyük göktaşı patlaması 1908 yılında Sibirya'da gerçekleşti. Görgü tanıklarının bildirimleriyle şekillenen olay insanoğlu için bir ilk değildi. Tarihte göktaşlarıyla ilgili -olması muhtemel- bilgiler mevcuttur. Söylence, efsane ve özellikle kutsal metinlerde gökten inen taşlar yada yanan taşlardan bahsedilmektedir. Yunanlılardan, Romalılara ve Amerika yerlilerine kadar, meteorlardan bahsedilmiş ve birçoğunda bunların kutsallıklarına vurgu yapılmıştır . Amerika'da özellikle Hopewell kültüründe (M.Ö. 200) mezar taşlarında kuyruklu yıldızlara tapıldığını gösteren çizimler mevcuttur . Kuran'da ise Şuayp peygamber ve çevresindekilerle şöyle bir konuşma geçmektedir: Eğer doğrulardansan o halde üzerimize gökten parçalar düşür. Bu veriler insanların göktaşlarıyla ilişkilerinin binlerce yıllık bir geçmişe dayandığını ortaya koymaktadır. . Modern çağda göktaşlarına yaklaşıma geçmeden önce yazıda kullanılacak bazı kavramları tanımlamakta fayda var. - Asteroid: Yıldıza-benzer anlamına gelen asteroid, terim olarak yörüngeleri Güneş Sistemi'nde Mars ile Jüpiter gezegenleri arasında kalan ve sayıları yaklaşık 40.000 kadar olan gök cisimleridir. Bu küçük gezegenler, küçük kütle ve hacimlerinden ötürü 'gezegenimsi' olarak da bilinirler. Bizi ilgilendiren tarafı atmosfere girmemiş olmalarıdır - Meteor: Göktaşı; asteroid ya da diğer uzay cisimlerinin atmosfere girmesiyle kazandığı isim. - Meteorit: Meteor parçası; demir ya da taş olmak üzere iki cinsi mevcuttur. 19.Yüzyıldan bu yana meteorlar, insanların daha akılcı yaklaşımlarını hak etmeyi başardı. Aydınlanma çağı, bilimin tüm alanlarında olduğu gibi gökbilimde de önemli aşamaları katettirdi. Ancak meteor çarpmaları ile ilgili gelişim oldukça ağır bir seyir izledi. 20.Yüzyıl ile birlikte gelişen teleskoplarla asteroidler, gökbilimcilerin yeni akademik ilgi alanı olmuştu. Tahmin edilen hareketleri sayesinde birçok asteroid sınıflaması yapılmıştı. Ancak aynı şey meteor ve meteoritler için söylenemiyordu. Yerbiliminin özellikle analitik olarak- gelişmesi diğer yardımcı bilimlerin gelişmesini izlediğinden göktaşı çarpmalarının jeolojik olarak tanımlanması ancak 20.yüzyılın ikinci yarısında gerçekleşti. Yeryüzünü şereflendiren meteorlarla ilgili bilgi birikimimizin artmasıyla meteor boyutları, -varsa- krater çapı ve çarpma sıklıklarıyla ilgili bir sınıflamaya gidildi. Bu sınıflamaya göre çapı 4 m ile 85 m arasında olan meteorlar yerkabuğuna ulaşamadan atmosferde imha ediliyor. Basitçe, her katında 8 daire bulunan 28 katlı bir binanın, yerden yaklaşık 580 metre yükseklikte infilak ettiğini düşünebiliriz. İstatistiksel olarak böyle bir olay 3300 yılda bir gerçekleşiyor. Çapı 100 metrenin üzerinde olan meteorlar ise atmosferin durduramadığı, yaşam için risk oluşturan meteorlardır. Bunlar çarpmaya bağlı çökel kayalar ve kraterler oluştururlar. Söz konusu hesaplardan yola çıkarsak, Gize'deki Keops Piramidi yerini yadırgayarak atmosfer dışına çıkıp geri dönse, atmosfer tarafından durdurulamayacak ve yaklaşık 100 megaton TNT büyüklüğünde bir kinetik enerjiyle yere ulaşıp yaklaşık 2 km çapında bir çarpma krateri yaratırdı (Şekil 1). Böyle yıkıcı bir olay 11000 yılda bir gerçekleşiyor. Benzer şekilde, ebedi istirahatgahında sıkça rahatsız edilen Titanik, üzerindeki yoğun ilgiden sıkılarak uzayda bir yolculuğa çıkıp kafa dinlemeyi tercih etse, tamamen buz kütlesine dönüşmeden geri dönmeye karar verse 600 megaton TNT gücüyle yerkabuğunda yaklaşık 4 km çaplı bir krater oluştururdu. Böyle bir olayın gerçekleşme sıklığı ise 59000 yılda bir. Peki ya 800m çaplı, yani üzerinde Vatikan şehrini barındırabilecek kadar geniş bir kütlenin üzerinize düşmesine ne dersiniz? Kütle, Roma'ya düşmeden önce atmosfere girdiğinde yaklaşık 20.000 megaton TNT değerindeki enerjisiyle bu kez hatırı sayılır bir parlaklıkla aydınlatır. Yere ulaştığında ise 11 km çaplı dev bir kraterle Roma'yı ve çevresini haritadan siler. Böyle bir felaketin gerçekleşme sıklığı ise 250.000 yıldır. Söz konusu sınıflamalarda göz ardı edilen önemli bir değişken var aslında, meteorun geliş açısı. Kısaca, göktaşı ne kadar dik gelirse, yere ulaşma ihtimali o kadar artar. Ne kadar düşük açıyla girerse atmosferde infilak ihtimali o kadar artar. Geliş açısı ise genelde gökcisminin hızı ile ilişkilidir. Bu kadar teorik bilgi yeter sanırım. Jeolojik kayıtlara geçmeden önce yakın ve dar bir tarih aralığına bakalım, tam olarak Homo Sapiens'in tecrübelerine. Yaklaşık 10.000 yıl öncesine kadar uzanan ve doğruluğu tartışmaya açık veriler mevcut. Buna göre son 10.000 yılda 500'e yakın göktaşının atmosfere yada yerkabuğuna ulaştığı iddia ediliyor . Bunların büyüklüğünün 70 m ile 150 m arasında olduğu tahmin ediliyor. Bu göktaşı olaylarının %70'i nin' Tunguska-tipi olarak sınıflanan ve patlamanın yere ulaşmadan atmosferde gerçekleştiği ve yerde çarpma kraterinin oluşmadığı göktaşı olaylarıdır. 1908 yılında, Tunguska 'da gerçekleşen olayda, tahminen 50 m çaplı göktaşı, Hiroşima'ya atılan atom bombasının 185 tanesine eşit, 10-15 PJ (petajoule: 1015 joule) büyüklüğünde korkunç bir enerji üretmiştir. Şok dalgası, Avrupa ve Asya'daki sismik istasyonlarca kaydedilmiş ve 80 milyon ağacı yok etmiştir (Şekil 2) . Bölge, yaşama çok fazla elverişli olmadığından ölü sayısı bir elin parmaklarını geçmemiştir. Olay, kayıtlı tarihin en büyük göktaşı çarpmasıdır . (Bu olayla ilgili enteresan bir anekdota göre Nikola Tesla, o sırada Long Island, Amerika'da uzak mesafelere kablosuz enerji transferi üzerinde çalışıyordu. Projenin yan etkisi olarak Ölümcül Işın adlı bir silaha da dönüşebileceğini düşünüyordu. Bir gece projesini test etmeye karar verir ve bunu yapmadan önce Kuzey Kutbu'nda trekking yapan Robert Peary'den gökte gerçekleşebilecek enteresan bir olay için gözlem yapmasını ister. Deneyi, 30 Haziran 1908'de gerçekleştirir ancak ne gazetelerden ne de Peary'den tuhaf bir olayın varlığı hakkında bilgi yoktur. Sonraları, Kuzey Kutbunda esrarengiz bir olay gerçekleştiğine dair söylentiler yayılır ve kimilerince Tunguska Olayı bu silahın bir denemesi olarak görülür. ) Tunguska-tipi bir göktaşı olayının Akdeniz'de Bronz Çağı uygarlıklarını etkilemiş olabileceğine dair fikirler mevcuttur . Benzer dönemlerde apokaliptik din anlayışının önemli hale gelip daha çok taraftar bulması da dikkate değerdir. Holosen döneminden (10.000 yıl önce) bu yana krater oluşturan herhangi bir patlama kaydedilmemiştir. Basit bir çıkarımla, son 10.000 yıldır tepemizden aşağı 100 metrenin üzerinde herhangi bir gök cismi atmosfere girmedi. Ancak bir meteorun krater oluşturmaması zararsız olacağı anlamına gelmiyor. 1490 yılında, Çin'de büyük bir göktaşı felaketinin gerçekleştiğine dair izler görüyoruz. Ming Hanedanlığı'nın kayıtlarına göre onbinlerce insanın öldüğü ve bugün meteor yağmuru olarak tanımladığımız olay, Tunguska gibi atmosferde infilak eden ve görece küçük parçaların insan yerleşimlerinin olduğu geniş bir alana yayılarak önemli bir yıkım yaratmasıyla meydana gelmiştir . Sözü, nihayet söylence ya da test edilmesi güç olan şeylerden bilime, jeolojiye getirelim. Tarih algımızı genişleterek daha büyük şeylerden bahsedelim. 20.Yüzyılın başlarında yerbilimciler, meteorların infilakından geriye kalan meteoritlerin varlığından haberdardılar. Hatta bu tuhaf kayaların dünyaya ait olamayacağından emindiler. Ancak bundan daha fazlasına sahip değildiler. Ta ki Barringer Krateri keşfedilene kadar. Yeni bir bilim alanı doğuyor Yer, Arizona, Amerika... Tarih 50.000 yıl öncesi... Yaklaşık 90 metre çaplı bir göktaşı atmosferi yenmeyi başararak yere ulaşıyor ve 1,2 km çaplı bir krater yaratıyor (Şekil 1). Yerbilimciler, 50.000 yıl sonra olay yerine gelip soruşturma başlatıyorlar. Önce enteresan kaya tiplerinin varlığına şahit oluyorlar. Bunlar dar bir alanda oluşmuş çökel kayalar. Daha sonra Barringer Krateri'ne benzer kraterler bulunuyor. Ve bu çökel tabakalar arasında enteresan bir bölüm keşfediliyor: bolca zenginleşmiş iridyum içeren seviyeler. Yerkabuğundaki ortalama bileşiminin çok çok üstünde zenginleşme gösteren ve bu tabakanın yer kökenli olamayacağını düşündüren bir seviye bu. 70'lerin sonunda Yucatan Yarımadası'nda petrol arayan Pemex firması, Antonio Camargo ve Glen Penfield adlı iki jeofizikçiyi petrol sondajı için görevlendirmişti. Penfield muhtemel sondaj konumlarını saptıyordu. Yaptığı çalışmalar sırasında su altında 70 km çapında yay şekilli dev bir sualtı havzasının varlığına ulaştı. Sonra, yıllar önce yine şirketin yaptığı ve gizlilik ilkesi nedeniyle yayımlanmamış olan gravite haritasını aldı ve yarımadanın üzerinde de sualtı yayının devamının var olduğunu gördü ve bu yayları birleştirerek yaklaşık 180 km çapında, merkezi Chicxulub köyüne denk düşen dev bir çembere ulaştı ve bunu jeolojik tarihteki yıkıcı bir olayın yapabileceğini düşündü. Pemex şirketi verilerin yayımlanmasına sıcak bakmadı ve Penfield'a izin vermedi. Veriler, şirket yetkilisi Camargo tarafından, 1981 yılında, katılımı düşük bir konferansta sunuldu. Bilim insanları tarafından fazlaca kurgusal bulundu ve beklenen etkiyi yaratmadı. Penfield sadece jeofiziksel veri setiyle fazla iddialı bulunmuştu ve elinde her hangi bir kaya örneği bulunmuyordu. Aynı yıl Penfield ve bulgularından habersiz Luis Walter Alvarez ve çalışma arkadaşları, yaklaşık 65 milyon yıl yaşında bir tabakanın neredeyse tüm dünyaya yayılmış olduğunu, normalden 20 ila 160 kat daha fazla iridyum içerdiğini ve bununla dünya dışı dev kütlelerin jeolojik geçmişte dünyayı sarsmış olması ihtimalinin yüksek olduğunu savundu. Alan R. Hildebrand ve William Boynton da çalışmaları ile katkı sağlayıp çok yüksek basınçlarda durağan olan stişovit minerali (Şekil 5) ve çok ani bir ısınmanın yarattığı camsı özellikteki tektit kayasını içeren iridyumca zengin yeşil kil tabakalarının (Şekil 5) çarpma kraterleri için önemli bir delil olabileceğini ortaya attılar. Her geçen yıl bölge ve çevresiyle ilgili enteresan veriler elde edildi. Çok kalın kaba taneli çökel kayaların belli bir yerden taşındığı ve böyle bir şeyin mümkün olabilmesi için ancak devasa tsunami dalgalarının oluşmuş olması gerektiğine yönelik teoriler ortaya atıldı. Tüm yap-boz parçaları yerine otururken nihayet 1990 yılında Hildebrand, Penfield'ın çalışmalarından haberdar oldu ve Penfield, Pemex firmasını bu kez ikna ederek iki adet kuyu logunu incelenmek üzere Hildebrand'a yolladı. Kısa bir incelemenin ardından Hilderand şok metamorfizma izlerini gördü ve kaya örneklerinin tipik bir çarpma kraterine işaret ettiğini belirtip söz konusu bulguları bir yıl sonra bilim dünyasına sundular. Böylece Chicxulub Krateri o zamana kadar bilinen en büyük çarpma krateri oldu (Şekil 6). Uydu görüntüleme teknolojilerinin daha yüksek çözünürlüklü topografya resimlerini elde etme kabiliyeti arttıkça yeni veriler elde edildi. 1996 yılında bilim insanları yeni uydu görüntüleri ile Penfield'ın bulgularını test etme imkanı buldu ve söz konusu çemberin meteor çarpması sırasında çöken 180 km çapında dev bir çöküntü alanı olduğunu doğruladılar. İşin bundan sonrası hesaplara kalıyordu. NASA'nın tahminlerine göre söz konusu meteor 10 km çapında dev bir yok ediciydi. Çarpma sırasında ortaya çıkan enerji, bilinen en büyük patlama olan ve 240 gigaton TNT büyüklüğünde enerji açığa çıkaran La Garita Kalderası ile karşılaştırıldığında bundan 400 kat daha güçlü bir patlama olduğu ve ortaya çıkan enerjinin yaklaşık olarak 4,2x1023 joule gibi muazzam bir değerde olduğu hesaplandı. Adını Felaket Koydum: Evrimin Yolu Günümüzde meteor çarpmalarıyla ilgili sağlam bir bilgi birikimine sahibiz. Gökbilimciler havaya bakıp gelecekten haber vermeye çalışırken, yerbilimcilerin gözü yerde, yani yerkürenin tecrübelerinde. Artık tüm kıtaların jeolojik geçmişte, başına kötü bir tecrübe geldiğini biliyoruz. Bunların kimisi ucuz atlatılırken kimisi yerkürenin kaderini değiştirdi. Göktaşı çarpmalarının fiziği ve jeolojisi üzerine uzun uzun lafladıktan sonra asıl soruya gelme vakti: Dev meteor çarpmalarına dünya nasıl tepki verdi? Paleontoloji ve klimatoloji nin uzak ve yakın geçmişle ilgili bize sunduğu verilere göz atmakta fayda var. Özellikle paleontoloji, türlerin zaman içinde sadece evrilmediği aynı zamanda çeşitliliğin de değiştiğini gözler önüne sermekte, çeşitli zamanlarda tür sayısında büyük anomaliler gerçekleştiğini ortaya koymaktadır. Jeolojik zaman tablosu da genel olarak çağ ve devir gibi katları birbirinden ayırmak için bu ani değişimleri kullanır. Tür çeşitliliğindeki ani değişimlerin nedenlerini araştıran bilim insanları birkaç konu üzerinde uzlaşmış gibi görünüyorlar. Tarihin gördüğü en büyük beş yok oluş vakasından Permiyen yokoluşunda (yaklaşık 250 milyon yıl önce) denizel canlıların %90'ı yok olmuş, ekosistem sert bir değişime zorlanmıştır. Diğer önemli yok oluş vakası ise K-T Sınırı olarak da bilinen Kretase-Tersiyer (65 milyon yıl önce) yok oluşudur. K-T sınırında hayvan ve bitkilerin %75'i yok olmuştur! K-T sınırı ile ilgili dünya genelinde sıradışı bir jeolojik oluşum gözlenmektedir. Karasal ve denizel kayalar içinde iridyumca zengin bir kil tabakası bulunmaktadır. Bu tabaka, 65 milyon yıl yaşındadır ve uzantısı Yucatan Yarımadası'ndadır! Fosil kayıtları, olayın muazzam boyutlarını gözler önüne serer. Karanın devleri dinozorlar, denizin devleri mosasorlar başta olmak üzere, birçok kara ve deniz canlısı bir daha görülmemek üzere tarih sahnesinden silinmiştir. Bu yok oluşlar sadece birkaç bin yıl içinde gerçekleşmiştir ki bu süre yerbilimi açısından son derece kısa bir zaman aralığıdır. Dolayısıyla bu sonuçlar çok ani ve yıkıcı bir değişimin varlığını zorunlu kılar. Ani değişime neden olabilecek ve önceki bulgularla da desteklenen en güçlü model meteor çarpması modelidir. Buna göre çarpmanın hemen ardından, - Dev küresel deprem fırtınası başladı - Yerküre tarihin en büyük megatsunamilerinden biri oluştu. - Süper-sıcaklıktaki toz ve kül atmosferde yükselmeye başladı. - Ani CO2 üretimi dünyanın çok hızlı bir şekilde sera etkisine girmesine neden oldu. - Volkanlar püskürmeye başladı. Özellikle Hindistan'daki Deccan volkanları 1-2 milyon yıl boyunca devasa magmatik malzemeyi yeryüzüne taşıdı - Volkanik aktiviteler de sera etkisine girilmesini kolaylaştırdı. - Toz ve parçalar dünya yüzeyini en azından 10 yıl boyunca örttü ve canlı yaşamını tehdit etti. - Uzun bir süre boyunca güneş ışınları atmosferdeki toz partiküllerince engellenerek yeryüzünde ani bir soğumaya neden oldu. - Güneş ışınlarının yeryüzüne ulaşamaması fotosentezi askıya aldı ve bu olay tüm ekosistemi derinden etkiledi. - Fotosentezin sekteye uğraması, oksijen ihtiyacı yüksek olan iri cüsseli yaratıklarda daha büyük bir etki yaptı. Yüksek dozda kıyamet senaryolarının ardında tuhaf bir ikilem de var. Yaşanan gerçekten saf bir yok oluş muydu? Bu tür ani yok oluşlar evrimin gidişatını tamamen değiştirebilecek kadar güçlü olaylardır. Örneğin dinozorlar yaklaşık 150 milyon yıl boyunca dünyaya hükmederken karaların yegane hakimi konumundaydılar. Denizdeki devler için de aynı şey geçerliydi. Bu koşulların devamında mükemmel yırtıcıların avantajına yönelmiş olan evrim günümüzde nasıl bir sonuca varırdı bilinmez ancak görebildiğimiz kadarıyla K-T sınırı, uzun süredir dünyayı yöneten seçkinlerin hakimiyetlerine zorla son verip yerine daha basit ve mütevazi bir yaşama adapte olmuş türleri öne çıkardı. Dev yırtıcıların terk-i diyar eylemesiyle dünya bambaşka bir yere büründü. Meteordan sonraki çağın hanedanları, dünyayı sürüngenlerden daha farklı yöntemlerle ve onlardan çok daha baskın bir şekilde yöneten memeliler oldu. Meteor, evrim için sadece bir başka yola sapmak iken memeliler ve türümüz için gerçek bir milattı. Sonuç: Yakın Gelecekte Başımıza Taş Düşer mi? Discover dergisi, 2000 yılında, dünyada yaşamı yok edebilecek bir tehditler listesi yayımladı . Listenin bir numarasında muhtemel bir göktaşı çarpması yer aldı. Gerçekten bu kadar büyük bir tehdit var mı peki? Bu konuda biraz ihtiyatlı yaklaşmakta fayda var. Kayıtlı tarihin en büyük göktaşı olayları listesinin zirvesinde yer alan Tunguska olayı, ciddi bir rakip için 105 yıl beklemek zorunda kaldı. 15 Şubat 2013 tarihinde, yine Rusya hava sahasında, bir göktaşı patlaması gerçekleşti. Tahminlere göre 15 metre çapındaki meteor , 18 m/s hızla, yerden 15-25 km yükseklikte infilak etti . Patlamanın ortaya çıkardığı enerji 2,1 PJ (petajoule: 1015 joule) yani Hiroşima'ya atılan atom bombasının 20-30 katı kadar güçlüydü. Bu rakamlar, onu Tunguska'nın ardından kayıtlı tarihte yaşanmış en büyük 2. göktaşı olayı yaptı. Daha geriye gidersek, 15.Yüzyılda Çin'de meydana gelen göktaşı olayı ile karşılaşıyoruz. Yani 600 yılda, en büyükler listesine girebilecek 3 adet göktaşı olayımız var ve bunlar türümüz için çok büyük tehdit değiller. Türümüzü yok edecek denli büyük göktaşı olayları için milyonlarca yıllık bir periyoda ihtiyacımız gibi görünüyor. Yaşamı tehdit edebilecek büyüklükteki göktaşı olaylarını sıralayalım: - Chesapeake Bay Krateri, Amerika, 35 milyon yıl önce, - Popigai Krateri, Rusya, 35,7 milyon yıl önce - Chicxulub Krateri, Meksika, 65 milyon yıl önce - Kara Krateri, Rusya, 70 milyon yıl önce - Morokweng Krateri, Güney Afrika, 145 milyon yıl önce - Manicouagan Krateri, Kanada, 215 miyol yıl önce - Woodleigh Krateri, Avustralya, 364 milyon yıl önce - Acraman Krateri, Avustralya, 580 milyon yıl önce - Sudbury Baseni, Kanada, 1,8 milyar yıl önce - Vredefort Krateri, Güney Afrika, 2 milyar yıl önce (Google Earth kullanıcıları için çarpma kraterlerini içeren kml dosyası kaynaklar bölümüne eklenmiştir ) Listeye bakarak bir iyi, bir de kötü haber verebilirim. İyi ile başlayalım, en yakın çarpma periyodu homo sapiens'in yaşının 3 katı kadar. Genelde milyonlarca yıllık bir periyod gözleniyor. Kötü habere gelince, en son 35 milyon yıl önce medeniyetimizi sonlandırabilecek büyüklükte bir göktaşı olayı yaşanmış, yani istatistiksel olarak artan bir ihtimal söz konusu. İyi-kötü haber silsilesine bir yenisini daha ekleyelim. Bu sefer kötüden başlayalım, bu liste sadece tespit edebildiklerimizden oluşmakta ve jeoloji haritalamaları tamamlanmamış alanlar göz önüne alındığında, jeolojinin dünyanın sadece üçte birine tam olarak vakıf olması. İyi haberse, dev göktaşlarının tüm sistemi alt-üst etmesine rağmen yaşamı taşıyan dinamiklerin, inatla ayakta kalmayı başarıyor olması. Bu mükemmel sistem, en kötü senaryoda bile inanılmaz çözümler üretip başkaldırıda bulunuyor ve yaşamın devamlılığı için savaşıyor. Şunu da unutmamak gerekir ki fosil kayıtları bu tarz yıkıcı olayların daima en karmaşık canlıları hedef aldığını gösteriyor. Anlaşılan, komplekslik sadece içinde yaşanılan koşullar için geçerli, sistemdeki ani değişim daima basitliğin avantajına işliyor. Dev bir göktaşı medeniyetimizi sonlandırmak için yeterli olsa da yeryüzündeki hayatı silmesi düşük bir ihtimal; en azından şimdiye dek bunu başaramadı. Tüm sistem, Yaşam devam edecek! emrine boyun eğdi ve eğmeye devam edecek gibi görünüyor. Konuk Yazar Hakkında: Ömer Kamacı Şu anda İstanbul Teknik Üniversitesi'nin Jeoloji Mühendisliği Bölümü'nde doktora çalışmalarını sürdüren Kamacı, lisans ve yüksek lisansını Kocaeli Üniversitesi'nde tamamlamış.


Her hangi bir yerdeki adaletsizlik başka yerlerdeki adalet için tehdittir. Martin Luther King Jr., Televizyonda yayınlanan suç ve polisiye dizilerinden en çok Law & Order'ı severim. Sonuna ek almış olan SVU ve Criminal Intent'i değil ama 1990'da yayınlanmaya başlayanı. 45 dakikalık dizi bir cinayet kurbanının bulunması ile başlar; ilk 20 25 dakikasında New York dedektiflerinin suçluyu yakalayışlarını izleriz. Kalan sürede ise Amerikan adalet sisteminin yargılama, savunma, iddianame hazırlanması gibi süreçleri gösterilir izleyicilere. Dizinin bu basit akışı polis suçluyu yakaladı ve adalete teslim etti cümlesinin ne kadar yanlış olduğunu, polisin takip ettiği delil toplama, sorgulama, görgü tanıklarının ifadelerini alma süreçlerinin adaletin nasıl ayrılmaz bir parçası olduğunu gözler önüne serer. Mahkeme önüne gelen sanığın suçlu ya da suçsuzluğunu gösterecek, polisin çalışmaları ile elde ettiği deliller içerisinde belki de en makbul olanı son yıllarda en geçerli delil haline gelen DNA analizlerini saymazsak- görgü tanıklarının ifadeleri olsa gerek. Oysa, 90'lı yıllardan bu yana suçluların bulunmasında adaletin en önemli aracı haline gelen DNA analizleri ve psikoloji araştırmaları masum insanların görgü tanıklarının bilmeden yaptıkları hatalardan korunması gerektiğini gösteriyor. Örneğin Innocenceproject.org isimli site A.B.D'de 1989 yılından bu yana suçsuz oldukları halde ceza aldığı ispatlanan 302 masum insanın adaletsizliğe uğramasında en büyük katkının görgü tanıklarının suçluyu yanlış teşhis etmesi olduğunu aktarıyor. Az bir oran değil verilen; 302 vakanın % 72'isinde görgü tanıklarının hatası rol oynamış . Bilimsel çalışmalara azıcık değer verilmekle önlenebilecek bu adaletsizlikler bilime ve biliminsanlarının çalışmalarına kulak kabartılmasının önemini vurguluyor neresinden bakılırsa bakılsın. Görgü tanıklarının sorgulama sırasında yönlendirmeye açık oldukları iddiası ilk olarak 1900 yılında Alfred Binet tarafından ortaya atılıyor olsa da görgü tanıklarının doğruluğunu ve güvenilirliğini ciddi anlamda sorgulayan ilk araştırmacının Hugo Munsterberg olduğu biliniyor. 20. Yüzyılın başlarında çeşitli araştırmacılar görgü tanıklarının olayları yanlış hatırladıklarına dair yayınlar yapıyorlar. Bu araştırmalar daha çok bir fikri test eden ilginç deneyler olarak kendilerini gösteriyorlar. Nitekim modern veri toplama standartlarına göre oldukça zayıf verilerle yayınlanan bu araştırmalar pek kabul görmüyor ve adalet sisteminde herhangi bir etki yaratmıyorlar . Yine de bu ilginç deneylerden birinden örnek olması için kısaca bahsetmekte fayda var: 1901 yılı sonunda Prof. Franz von Liszt ders verdiği sınıfta bir tiyatro oyunu sergiliyor. Sınıfta ders içerisinde iki öğrenci aniden ateşli bir tartışmaya tutuşuyorlar. Tartışmanın hararetinin arttığı bir anda öğrencilerden biri tabanca çekiyor ve araya girmeye çalışan profesörü vuruyor. Dersi izleyen öğrenciler korku içerisinde bakınırken profesör ayağa kalkıyor ve olayın düzmece olduğunu açıkladıktan sonra öğrencilerden gördüklerini yazmalarını istiyor . Öğrenciler gerçekte hiç olmayan konuşmaları kavgacıların ağzından duyduklarını anlatıyorlar. En doğru şekilde olayı anlatanın bile ifadesinde olmamış olayların oranı %25'i buluyor. İşin ilginç tarafı hikayesini anlatan öğrenci ne kadar çok kendine güveniyorsa anlattıkları o kadar hatalı oluyor . Hafızamızın sanıldığı kadar güvenilir olmadığını gösteren çalışmalar yapan deneysel psikologlar içerisinde Elizabeth Loftus'un özel bir yeri var . 1970'li yılların ortalarında başlayan araştırmalarında Loftus hafızanın olayları nasıl hatırladığı konusunda çeşitli yayınlar yapıyor. 1974 yılında yayınlanan çalışmasında Loftus deneklere bir araba kazasının videosunu izlettiriyor; daha sonra denekleri aracın hızı konusunda sorguya çekiyor. Deneklerden araçların hızını tahmin etmelerini isterken sorduğu sorunun biçimini değiştirerek dışarıdan verilen bir bilginin bir olay hakkındaki anılarımızı nasıl etkilediğini belirlemeye çalışıyor. Araçlar birbirine dokunduğunda yaklaşık hangi hızda gidiyorlardı? sorusunu sorduğunda aldığı tahminler araçlar birbirine girdiğinde yaklaşık hangi hızda gidiyorlardı? sorusuna verilen tahminlere göre çok daha düşük oluyor; ilk soruya verilen ortalama hız 31.8 mil/saat iken ikinci soruya verilen yanıtların ortalaması 40.5 mil/saat . Bu çalışması ile sorunun soruluş biçiminin olayları hatırlayış şeklimizi değiştirdiğini, yönlendirici soruların hafızamızda önemli etkileri olduğunu gösteriyor. Ayrıca Loftus The Formation of False Memories isimli makalesinde ise hiç yaşanmamış olayların bile yaşanmış gibi hatırlanmasının mümkün olduğuna dair güçlü kanıtlar sunuyor, olmamış olayların hafızamıza yerleştirilebileceğine işaret ediyor . Bir olayı hatırlarken dışarıdan gelen hatalı ya da gerçek dışı bilgilerin anılarımız çarpıttığını gösteren çalışmalara imza atan Loftus'tan farklı olarak insan hafızasının insanları nasıl hatırladığı üzerinde çalışan başka bir biliminsanı Robert Buckhout insanları nasıl hatırladığımız ile ilgili çalışmalar yapıyor. Buckhout'un çalışmaları çok prestijli dergilerde yayınlanmasa da görgü tanıklarının şüpheliyi teşhis etme süreçleri konusunda bir çok genç araştırmacıyı etkileyen Buckhout filmlerden aşina olduğumuz Amerikan karakollarında 6 kişi içinde şüpheliyi teşhis eden görgü tanıklarının sıklıkla hata yaptığını ilginç bir çalışma ile kamuoyuna göstermiş. Buckhout, New York şehir televizyonunun tarafından yayınlanan bir kapkaç olayı sahneliyor. Daha sonra 6 kişilik bir şüpheli grubu içinden izleyicilerden doğru kişiyi teşhis etmelerini istiyor. Geri dönüş yapan 2145 izleyicinin yaklaşık 2000'i yanlış kişiyi saldırgan olarak teşhis ediyor . Loftus, Buckhout ve yüzlerce başka araştırmacı 1900'lerin başından bu yana hafızanın bir video kamera olmadığını anılarımızın her anlatılışta tekrar tekrar yaratıldığını, bazı detayların eklendiğini/çıkarıldığını, hatırladıklarımızın zaman içinde değiştiğini gösteren çalışmalar yapmış olsalar da bu çabaların meyvelerini vermeye başlamaları 1999 yılını buluyor; Amerikan Adalet Bakanlığı o yıl görgü tanıklığı konusunda uzman olan değişik dallardan 34 kişilik bir ekibin önerileri doğrultusunda Görgü Tanıklığı: Kanun Uygulayıcılar için Kılavuz isimli bir dokümanla ilgili birimlere yol göstermeye başlıyor. 34 kişilik ekibin içerisinde kriminal psikoloji alanında önde gelen araştırmacılarından Gary Wells de var. Gary Wells görgü tanıklarının güvenilirliği ile ilgili çalışmalardan ziyade görgü tanıklarının performanslarını etkileyen faktörler üzerinde çalışıyor. Profesör erken dönem deneylerinden birinde bir suça tanık olan 100 kişiye içlerinde gerçek suçlunun da bulunduğu 6 kişi arasından suçluyu teşhis etmelerini istemiş. 54 kişi gerçek suçluyu seçerken, 25 kişi masum birini suçlu olarak teşhis etmiş. Kalan 21 kişi ise suçlunun grup içinde bulunmadığını belirtmiş. Bu rakamlar oldukça iç karartıcı ama aynı suça tanıklık eden başka 100 kişinin verdiği yanıtlar kadar değil. İkinci denek grubuna gösterilen 6 kişi içerisinde gerçek suçlu bulunmamasına rağmen sadece 32 kişi gerçek suçlunun altı kişi arasında olmadığını söylerken kalanların nerede ise tamamı suçluya en çok benzeyen masum birini teşhis etmiş . Benzer sonuçları veren diğer çalışmalarının ışığında Wells görgü tanıklarının performanslarını etkileyen 2 ayrı grup değişken olduğunu söylüyor: sistem değişkenleri ve kestirici değişkenler. Kestirici değişkenler tanıkların suçluyu teşhis ederken hata yapmalarına yol açan fakat adalet sisteminin kontrol edemediği faktörler. Suça tanık olmanın getirdiği stres, başka ırktan bir suçluyu teşhis etmenin getirdiği zorluklar, suç esnasında silaha odaklanmanın olumsuz etkileri, suça tanık olunan sürenin uzunluğu, tanıklık ile ifadenin alınması arasında geçen süre kestirici değişkenlerden bazıları. Sistem değişkenleri ise adalet sisteminin üzerinde etkisi olan doğru uygulamalarla tanıkların hafızaları üzerindeki olumsuz etkileri en aza indirilebilecek faktörler. Örneğin aynı suça tanık olan kişilerin olaydan sonra detayları birbirleri ile paylaşırken karşı tarafın hafızasını kirlettikleri çeşitli araştırmalar tarafından ortaya koymuş. Suç mahalline ilk olarak intikal eden polislerin tanıkları birbirinden ayırması tanıkların hafızasının mümkün olduğunca dış faktörlerden etkilenmemesini sağlıyor . Adalet sisteminin tanıkların ifadesini alırken ya da tanıklar suçluyu teşhis ederken dikkat edeceği tanığa gereksiz bilgi vermemek, yönlendirmemek hatta tanığa suçlu bu grubun içinde olabilir de olmayabilir de diye küçük bir hatırlatma yapmak bile tanıkların doğru kişiyi teşhis etme, olayı gördükleri gibi anlatma olasılıklarını arttırıyor. Prof. Wells teşhis sürecinin bilimsel bir deney gibi düşünülmesi gerektiğini söylüyor ve David A. Harris'in Failed Evidence: Why Law Enforcement Resists Science isimli kitabında aktarıldığı şekliyle bu fikrini şöyle açıklıyor: polisin bir hipotezi vardır ; hipotezlerini test etmek için materyal toplarlar ; bir deney sistemi hazırlarlar , deneklere gerekli talimatları verirler; deneyi yaparlar ; verileri kaydederler ; elde edilen veriler ışığında hipotezlerini değerlendirirler . Biliminsanlarının bir bilimsel deney gibi gördükleri suçluyu teşhis etme ve hafızamızın oyunlarına, yanılgılarına açık olan sorgulama süreçlerinin toplumsal adaletin sağlanmasındaki rollerinin önemi sadece masum insanların suçlu ilan edilmesini önlemekle sınırlı değil. Gerçek suçlu yerine masum birinin ceza çekmesi aslında gerçek suçlunun yakalanıp adalete teslim edilmediği ve suç işlemeye devam ettiği anlamına geliyor. Gerçek suçlunun yakalanamamış olması masum insanların hayatlarından çalar belki de ölüme sürüklerken başka birinin yakalanmış ya da şüpheli konumunda olmasından faydalanarak serbestçe aramızda dolaşabiliyor ceza alması gerekenler. Görgü tanıklarının hataları nedeni ile A.B.D'de idam edilmeyi beklerken DNA testleri ile aklanıp cezaevinden kurtulanlar şanslı olanlar. Ülkemizde kaç kişinin görgü tanıklarının hatası nedeni ile ceza aldığını gösteren bir çalışmaya rastlamadım. Hatta ceza aldıktan sonra DNA testi ile aklanan var mı yok mu onu dahi bilmiyorum. Ancak 28 Mayıs 2011'de tecavüze uğrayan 85 yaşındaki kurbanın kendine tecavüz eden kişi olarak gösterdiği, teşhisin ardından tutuklanıp mahkemeye sevk edilen ve kefaletle serbest bırakılan Hamdi Kayar'ın bu tutuklanmayı gururuna yediremeyip yaşamına son verdikten 2 sene sonra DNA testi ile aklanması ülkemizde de benzer adaletsizliklerin yaşandığına işaret ediyor . Umarım kanun yapıcı olan T.B.M.M bundan sonraki yargı paketlerini hazırlarken bilime ve biliminsanlarının çalışmalarını bir parça inceler ve gerekli önlemleri alma yönünde az da olsa adımlar atar; yoksa aman beni şahit yazmasınlar diyerek olay yerinden hızla uzaklaşanları ayıplamak yerine olası bir adaletsizliğe sebep olmadıkları için alkışlamamız gerekebilir.


Ağustos 1938, Rize. Rize'nin Garal dağının tepesinde Rize ziraat bahçesi vardır. Bahçenin girişinde bir adam, henüz daha o gün gelmiş Rize'ye ve hemen koşmuş hocasının yanına. Ziraat bahçesinin girişi mandalina ağacı doludur, ağaçların hemen ilerisi ise deneme amacı ile dikilmiş çay bitkileri ile doludur. O kadar yeşildir,o kadar bereketlidir ki bahçe; Hüseyin Cahit Yalçın hatıratında Az kalsın bastonum da yeşerecekti der. İçerlerde bir yerde iki küçük ahşap ev vardır, evlerden birinin alt katı laboratuar üst katı ise hocanın odasıdır. Hocam, ben geldim Ooooo, hoşgeldin yahu. Ne zaman geldin sen? Bugün, vapurla geldim ve hemen size uğradım. Nasılsınız hocam? İyiyim iyi, hele dikim başlasın daha da iyi olacağım. Gel otur, çay içelim Köylülerle konuştunuz mu hocam? -Her gün konuşuyorum. Sen biliyorsun, kanun çıktığından bu yana tam 14 yıldır uğraşıyorum. Çok zor çok, köylü istemiyor çay fidanı dikmek. Lahanası var, mısırı var, kabağı fasülyesi var; var oğlu var. Bunlar para ediyor asıl onlar için. Erkekler de ya Rusya'da, ya Gürcistan'da ya da cephede. Kadınlar işliyor burda toprağı, çay onlar için tam kumar. Nasıl yaparız bilmiyorum. İnönü de bizi destekliyor ama halkın oluru olmazsa hükümetin desteği olsa ne olur olmasa ne olur. Kanun çıkarsak hocam, kanunla köylüye avans versek mesela, çay dikimi karşılığı? Sonra, diktiği alana karşılık mısır versek? Mısır iyi para bu ara, kilosu 3 kuruş ve daha da artacak diyorlar Ha, ne dersiniz? Valla olur, ama nasıl ikna edeceğiz Ankara'dakileri? Biz bir taslak hazırlayalım hocam, beraber yazarız. Bunca yıl uğraştınız hocam, bu kadar çaba boşa mı gitsin? Bu topraklar çay için en elverişli topraklar. Tamam be, yazalım. Ben atlar giderim Ankara'ya hemen, kapı kapı dolaşırım gerekirse. Ben ölmeden göreceğeim buraların çaylıklarla yemyeşil olduğunu, ahdım var. Ama önce çayımızı içelim gel, taze demledim. İçelim hocam, içelim. Es-Şayü şarabü'l aşıkın , değil mi? Öyle vallahi, çay aşıkların şarabıdır. 1938 yılının Ağustos'unda, Rize'de fidanlıktaki bu iki isimden biri hoca lakaplı Zihni Derin, diğeri ise Asım Zihnioğlu'dur. Türk çaycılığının babalarıdır ikisi, bugün içtiğimiz her dem çayda emekleri vardır. Emekleri zayi olmadı, çaycılık Tükiye'de tutundu ve gelişti. Bu yazı onlar içindir Araştırsan eski çağı Rize'dir ana yatağı Zihni Derin hoca ile Dikilmiştir ilk ocağı Her dem yeşil bitki: Camellia sinensis Çay ilk olarak milattan önce 2700'lü yıllarda Çin'de yetiştirilmiştir. Söylenceye göre Kutsal çiftçi lakaplı imparator Shen Nung tarafından keşfedildi çay . Bitkiler ve bitkilerle iyileştirme üzerine hayatını harcayan impartor, çay bitkisinin kaynar su içerisine atıldığında güzel bir içecek çıkardığını keşfetti ve halkına yaydı. Bitkilerle iyileştirme üzerine hayatını adayan Shen Nung'un bitkisel ilaçlar denerken aşırı dozdan zehirlenmesi ise trajikomik bir anektoddur. Çay sözcüğü de çince T'e ve ch'a kelimelerinden gelmekte. Dünyanın bir kısmı t'e kelimesinden türettikleri kelimeleri kullanırken diğerleri Ch'a kelimesinden türettikleri kelimeleri kullanmakta. Peki neden bir kısmı t'e diğerleri ch'a'yı temel alarak kelime üretmişlerdir? Cevap çayın ticaret yolunda saklı. 1600'lerin sonunda çayı Hollanda'ya taşıyan tacirler çay için t'e kelimesini kullandılar ve tee dediler. Ordan çayı alan ingilizler Tea dediler ve ordan da bütün ingiliz ticaret rotasına yayıldı. Çayın karadan götürüldüğü ticaret rotası üzerindeki bir bölge ise ch'a kelimesini kullandığı için bu rotanın devamındaki ülkeler o kelimeden türettiler çay isimlerini. Yani çayın denizden ulaştığı ülkeler t'e derken, karadan ulaştığı ülkeler Ch'a dedi. Çay bitkisi Camellia familyasından Camellia Sinensis olarak sınıflandırılmaktadır ve her zaman yeşil kalır. Camellia Sinensis'in toplam 3 varyasyonu vardır: (1) C.Sinensis (2) C. Sinensi Assamica ve (3) C. Sinensis Cambodiensis . Bu 3 çeşitten birinci ve ikincisi çay için kullanılmakta olup ülkemizdeki çaylıklarda Camellia sinensis ekilmektedir. Bütün içtiğimiz çaylar Camellia Sinensis bitkisinden geliyor, yeşil veya siyah farketmez. Evde demlediğimiz çayları birbirinden ayıran nasıl işlem gördüğü. Yeşil çay çay bitkisinin özel bir işlemle oksidasyona uğramasının engellenmesiyle meydana gelirken, siyah çaylar ise yeşil çay bitkisinin okside edilmesi ile meydana geliyor. Siyah çaylar da işlenme biçimlerine göre ikiye ayrılıyor: Kara çay ve oolong . Yani toplamda 3 çeşit çay var: yeşil, oolong ve kara çay. Peki nasıl oluşuyor bu çaylar aynı bitkiden? Yeşilden siyaha yolculuk Çayın bardağımıza olan yolculuğunun her aşaması çayımızın tadını etkiliyor. Çay bardağımıza dökülmeden önceki işlenme safhalarındaki yolculuğunun ilk aşaması toplama 1. Toplama: Çay bitkileri ilk sürgünü nisan ayında vermeye başlar. Filizlerin taze ve körpe iken toplanması şarttır, eğer yapraklar kartlaşırsa sürgün kaybedilir. Bu ilk toplamadan sonra ikinci sürgün mayıs ayının başında olur ve daha sonra on günlük aralıklarla kışa kadar devam eder. Her sürgünün toplanmasında çay bitkisinde balık yaprağı denilen noktaya dikkat ediler. Bu nookta sürgünün başlangıç noktasıdır ve her yeni sürgün bu noktadan doğar. Bu yüzden Hindistan'da bu noktaya doğurucu anlamında Jhanım denir Çay toplama dünyanın bir çok yerinde elle yapılmakta ve toplama esnasında ikibuçuk yaprak toplanmaktadır. Elle toplama esnasında taze sürgün yapraklardan en üstteki iki tanesi ve tepe tomurcuğu toplanır ve en kaliteli çay yaprağı ürünü bu şekilde elde edilir. Ama ne yazık ki ülkemizde çay toplamassı makas ile yapılmaktadır ve makas el kadar hassas olmadığı için her türlü istenmeyen yaprak ve dal da çay ürününe karışmaktadır. Daha da kötüsü makas balık yaprağı noktasını da ayırt edemeyeceğinden diğer sürgünler de riske atılmakta. Ne yazık ki Türkiye'de çaylık sahipleri maddi sebeplerden dolayı makası tercih etmekte bu da türk çayının kalitesini olumsuz etkilemektedir. 1981 yılında çıkarılan bir yasa ile makasla toplamacılık yasaklanmış olsa da yasanın pek etkili olmadığı görülmektedir gerçekte. Temelde çay bitkisinde bir çok biyokimyasal bileşik bulunmakla beraber en önemli üç grup şunlardır: Enzimler, alkaloidler ve polifenoller. Çaydaki en önemli enzim polifenol oksidaz enzimidir zira ileride anlatılacağı üzere- polifenolik moleküllerin birbirine bağlanmasında ve yapğrağın renginin kahverengileşmesinde önemli rol oynar. Polifenoller ise çayın işlenmesi sırasında çeşitli kimyasal tepkimelerle çayın tadının, kokusunun ve gövdesinin oluşmasında önemli rol oynarlar. Üç halkalı basit fenolik bileşen olan kateşin renksiz ve acıdır. Alkaloid madde olarak ise çayda kafein vardır. Kafein (C8 H10 N4 O2) miktarı kuru siyah çayda yaklaşık %4 civarındadır ve demlenme esnasında%80'i suya geçer 2. Soldurma: Soldurmada amaç kısmi kurutma ile yaprak içerisindeki mevcut suyun buharlaştırılarak azaltılması ve yaprağın fiziksel olarak kıvırma işlemi için uygun şekle dönüştürülmesidir. Taze çay yaprağında % 70 83 arasında değişen miktarlarda su mevcut bulunmaktadır. Soldurma işlemi çayın toplandığı gün yapılması gerekmektedir zira çay toplandıktan hemen sonra zaten durduğu yerde bu işleme başlamıştır. Oolong çayı için çay yaprakları sadece 20 dakika soldurulurken, siyah çay için bu işlem saatler sürer. Soldurma işlemi sırasında çayın tadı değişmekte ve fiziken daha kırılgan hale gelmektedir. Soldurma işlemi uzadıkça çayın tadı daha belirgin hale gelmekte ve rengi koyulaşmaktadır. 3. Kıvırma: Kıvırmada amaç çay yapraklarındaki hücrelerin özsuyunu parçalamak ve içindeki enzimler ile polifenolları açığa çıkarmaktır. Kıvırma işlemi sırasında açığa çıkan polifenol oksitler havadaki oksijeni kullanarak çaydaki fenolik bileşenleri birleştirerek çayın tadının oluşmasında yardımcı olurlar. Oolong çayı kıvrılmaz, çok hafif ezilir böylece içindeki enzimlerin tamamının açığa çıkmasına engel olunur 4. Oksidasyon: Oksidasyon çayın işlenmesi sırasındaki en önemli aşamadır. Kıvırma işlemi esnasında açığa çıkan kimyasal bileşenler bu aşamada bir araya gelerek çayın tadını, kokuısunu ve dem rengini belirlerler. Üç halkalı fenolik bileşen kateşinin çayda altı farklı bileşeni bulunmaktadır. Bunlar, Kateşin , Epikateşin , Epikateşin Gallat , Gallokateşin , Epigallokateşin ve Epigallokateşin Gallat dır. Kateşin bileşenleri polifenol oksitler sayesinde birleşerek daha büyük moleküller olan theaflavinlere dönüşürler. Aşağıdaki resimde en soldaki molekül kateşin olup, ortadaki iki kateşin molekülünün birleşimi ile oluşmuş theaflavin olup en sağdaki ise theaflavin digallate'dir. Kateşin renksiz ve acı iken, theaflavin sarımsı renkte, çok acı ve buruktur. Oksidasyon süresi uzayınca oluşan theflavin digallate ise daha kırmızımsıdır, orta acılıktadır ve buruk tad verir. Ama çaya rengini veren sadece Theraflavinler değildir, diğer bir kimyasal bileşen olan therabuginler de çaya rengini verir. Oksidasyon işleminin uzunluğu çayın rengi ve tadı üzerinde doğrudan etkilidir. Oksidasyon süresi çok uzarsa theflavin miktarı azalıp therabugin miktarı artacaktır.Kısa oksidasyon süresinde ise tam tersi. Theflavinler tat ve burukluk, therabuginler ise renk üzerinde etkili olduğu için çay üreticisi oksidasyon süresini ayarlayarak son ürünün tat, burukluk ve renk özelliklerini belirler. 5.Kurutma: Bu aşama oksidasyon işlemini ve enzim aktivitelerini durdurur. Bu sayede hem çayın kalitesi korunur hem de çay paketleme ve tüketiciye ulaşma safhalarında stabil hale gelir kimyasal açıdan 6. Eleme: Çay çeşitli boydaki eleklerden geçirilerek standardize edilir ve büyük çay parçaları elenir Çay, bütün bu işlemlerden sonra paketlenir ve raflarda yerini alır. Bütün bu işlemlerin herbiri mutfağınızdaki çayın kalitesini doğrudan etkilemektedir. Ne yazık ki ülkemizde toplama aşamasında makas kullanılması, kart yaprakların da alıma dahil edilmesi ve benzeri nedenlerden dolayı çay kalitesi yıllar içinde gitgide düşmüştür. Asım Zihnioğlu doğu karadeniz'de çay yetiştiriciliğinin ilk yıllarında bilimsel kaidelere uymaya özen göstermiş ve elde ettiği ürünleri mutlaka yurtdışındaki yetkin laboratuarlarda kalite testlerine tabi tutturmuş. Bir yeşilin peşinde kitabında örnek verdiği raporlar bir zamanlar bu ülkedeki çay kalitesinin dünyanın diğer bölgelerindeki yüksek kaliteli çaylarla yarışır düzeyde olduğunu göstermiştir. Ne yazık ki yıllar içinde siyasetin de işin ieçrisine girmesi ve alım standartlarını oy kaygısı için düşürmesi yüzünden çayımızın kalitesi gitgide düşmüştür. Gül rengi çay demlemek bir bilimdir! Gelelim işin keyifli kısmına,yani çayın demlenmesine. Çayın demlenmesi gerçekten tam bir bilim, mutfaktaki her şey gibi çay damlemek için de ölçü, sıcaklık ve süre standartları var. Çay, su ve çaydanlık seçimi, suyun sıcaklığı, çayın ve suyun oranı ve demleme süresi vb hep çayın demlenmesinde önem sahibi. Çayın demlenmesi için ISO 3103 kodu ile bir standart çıkarmıştır. Bir çok kaynaktaki demleme önerileri de bu standart ile uyum göstermektedir. Burada bu standardı ve diğer demleme önerilerini derleyerek sizlere kendi demleme önerilerimi yazdım: 1. Su: Çayın demlenmesinden önceki en önemli aşama doğru demleme suyunun seçilmesi. Bardağınızdaki çayın % 95-98'i su olup son demin tadını doğrudan etkilenir. Suyun ph seviyesi nötr olmalı, yani ph skalasında 7 olmalı. Daha düşük PH seviyesi asidik, daha üstü baziktir. Çay demlendiğinde zaten içindeki maddelerden dolayı son dem çay yaklaşık PH 5 olacaktır. Ayrıca su içindeki mineral bileşiklerinin toplamı 150 pm'i geçmemelidir. Kalsiyum ve magnezyum gibi minerallerce zengin sular çay yüzeyinde köpürme yapar. Marketten aldığınız suların veya eve gelen damacana suların etiketlerinde ph seviyesi ve mineral içerikleri yazmaktadır. Buna göre seçiminizi yapabilirsiniz. Su demliğe soğuk konmalı ve sadece bir kere kaynatılmalı. 2. Demlik seçimi: Daime porselen demlik kullanılmalı. Metal bileşikli demlikler çay tadı üzerinde olumsuz etki yapmaktadır.Porselen demlik çayın tadına herhangi bir şekilde etki etmez Çay suyunu kaynatırken demlik daima üstte tutulup ısıtılmalı içine çay konulmadan önce. 3. Su sıcaklığı: Siyah çaylar daima kaynar su ile demlenmeli. Oolong çayı daha düşük, yaklaşık 90 derece sıcaklıkta ve yeşilçaylar 75-80 derecede su ile demlenmeli. Yani ne kadar çok okside edilmişse yaprak, o kadar sıcak su kullanılmalı. 4. Çay-su oranı: ISO standardı 100 ml suya 2 gr çay öngörmekte. Bu yazıyı yazarken taradığım diğer bazı kaynaklar ise yaklaşık 200 ml suya 3-5 gr arası çay öngörmekte. Ne yazık ki bu oran hem sizin zevkinize hem de kullandığınız çayın tipine bağlı. Evde kendi yaptığım denemeler sonucu (14 demlik) bu oranın türk çayı için yaklaşık olarak doğru olduğunu gördüm. Eğer demli çay istiyorsanız 100 ml suıya 3 gr'a çıkarabilirsiniz çayınızı. Çayınızı koymadan önce mutlaka demliğinizin aldığı su miktarın öncede ölçün ve bunun sadece 4'te 3ü kadar suyu kaynatın. Çayın üzerine dökülecek su çay yapraklarını şişireceğinden bir miktar boş hacim bırakılmalı. Önemli bir husus ta çay yapraklarının su kaynadıktan sonra demliğe konması ve kaynar vaziyette suyun çayın üstüne dökülmesi. Ne yazık ki piyasadaki bir çok çay markasının paketinde bunun tam tersi yazılmış durumda. Çayın içindeki aromatik maddelerin düzgün ve etkin şekilde açığa çıkması ancak kaynar suyun demlikteki çayın üzerine dökülmesi ile olur. 5. Demlenme süresi: İşte en önemli parametre ve diyebilirim ki Türkiye'de herhalde en çok yanlış bilinen parametre de budur. Türkiye'nin ilk çay kitabını yazan Edirneli Hacı İzzet efendi 1878 yılında yayımladığı eserinde keyif çayının hazırlanması için iki yöntem belirtir. Birinde çay yarım saat demlenirken, fransız bir yazardan aldığı yöntemde çay 6 dakika demlenmektedir. Hacı İzzet Efendi otuz yıllık tiryakiliğini dayanak göstererek çayın 6 dakika demlenmesinin doğru olduğunu, yarım saat demlenmenin çayı acıtmaktan başka işe yaramadığını savunmaktadır. Bir çok kaynak çay demleme süresinin 6-8 dakika olması gerektiğini savunur. Demleme süresi aslen çayın tipine ve fermente edilme süresine göre değişir. Bazı yeşil çaylar sadece sıcak suda bir dakika demlenebilirken, oolonglar 2-3 dakikada demlenebilir. Çayın fermentasyon süresi uzadıkça demleme süresi de uzar. Ayrıca, kaliteli çaylar birden fazla kere demlenebilir ve her demlemede sürenin uzatılması gerekir. Gene de, üçüncü demlemede bile demleme süresi çaylarda 5 dakikayı geçmez. Oysa piyasadaki bir çok çay paketinin yanında en az 10-12 dakika, 15 dakika ve hatta 20 dakika demlenme süresi yazmaktadır. Türkiye'de yetişen çay ise, burada çok detayına giremeyeceğimiz sebeplerden dolayı, en fazla 8 dakika demlenmesi gerekmekte, daha fazlası çayın içindeki acı bileşikleri açığa çıkarmakta ve çayın tadını bozmakta. Ne yazık ki çayın tadının buruk olması gerektiğini düşündüğümüz için uzun demlemeyi seviyoruz millet olarak. Oysa doğru miktardaki siyah türk çayının üstüne kaynar su ilave edip 5, en fazla 8 dakika demlerseniz çay gerçek tadına kavuşur. Doğru süreyi, demlemeyi tercih ettiğiniz çayda deneme yanılma yöntemiyle bulabilirsiniz. Önce 5 dakika demleyin, sonra kendi damak tadınıza uygun hale gelinceye kadar yarımşar dakika artırın dem süresini. Doğru demlenme süresi sonucunda çayı bardağınıza döktüğünüzde hiç su ekleme ihtiyacı hissetmediğinizi göreceksiniz. Ancak aşırı demlenen çaylar rengini açmak ve tadını normalde döndürmek için ilaveten suya ihtiyaç duyarlar. 6. Çaya karbonat atılır mı? Hem evet hem hayır! Çay asit ve bazik kimyasallara farklı tepkiler verir.Çaydaki polifenollerin bazıları asitle rekasiyona girince sarı renge döner, mesela limon sıktığınızda çaya. Tam tersi, karbonat gibi bazik bir kimyasal da aynı bileşenleri kırmızımsı bir kahverengiye büründürür. Bazı çaycıların az miktarda çay bol su ile nasıl tavşan kanı çay demlediğini şimdi daha iyi anlaşılmıştır umarım. İşte bu kadar, eğer demleme aşamalarındaki belli kaidelere ve ölçülere titizlikle uyarsanız gül rengi çay demlemek çok basit. Gül rengi mi, neden tavşan kanı değil diye sorduğunuzu duyar gibiyim. Çay aşığın şarabıdır demişler ya, elbette ki rengi de gül rengidir bu yüzden. Bülbül aşkın cenginde Dök Çayı gül renginde Erenler meclisinde Doldur aşık çay doldur


Uyurken dahi telefonunuz kendinize yakın mı olsun istiyorsunuz? Ya da cep telefonunuzu kullanmaktan günlük işlerinize vakit ayıramadığınız oluyor mu? Hatta, moraliniz bozukken cep telefonunuzu kullanmak size iyi mi geliyor? Daha da ötesini düşünülelim: Mesela, bir arkadaşınızla buluştuğunuzda cep telefonunuzla ilgilenmekten arkadaşınıza vakit ayıramadığınız oluyor mu? Arkadaşınızla değil de cep telefonunuzla mı buluşmuş oluyorsunuz acaba ne dersiniz? Bu sorulara yanıtınız genellikle evet ise cep telefonu bağımlısı olabilirsiniz. Günümüzde teknolojik araçların gelişimi hızla devam ediyor. Peki, cep telefonlarımızın bu değişimden etkilenmediğini söyleyebilir miyiz? Eskiden kullandığımız cep telefonları ile şu an kullandıklarımız arasında dağlar kadar fark var. Cep telefonlarımız sadece bir iletişim aracı olmaktan çıktı; adres defteri, kişisel hatırlatıcı, video kamera, saat, takvim, kronometre, pusula, video oynatıcı, usb bellek, navigasyon cihazı hatta kredi kartı gibi farklı görevler gören kompleks cihazlar haline geldi. Bu kadar çok uygulamanın telefonlarımızın içinde entegre olması onu cazip hale getirdi. Biz bu duruma yakınsama diyoruz. Teknolojide yakınsama, farklı cihazlarda yaptığımız işleri gittikçe gelişen teknolojik tek bir cihazla yapabilmenin terminolojik bir tanımıdır . Ya da başka bir anlamda, tüm cihazların giderek birbirine benzemesi, birbirini besler hale gelmesi. Günümüzde yaygınlıkla kullanılan akıllı telefonlar yakınsamaya iyi bir örnek. Bu sebepten dolayı cep telefonu sahipliği gün geçtikçe artıyor. Türkiye'deki cep telefonu sahiplik oranları incelendiğinde, hanelerde cep telefonu sahipliği oranının 2011 yılı itibariyle %90,5'e ulaşması ve bu sahipliğin kentsel ve kırsal alanda (%92,8 ve %85) birbirine yakın değerde olması, cep telefonu sahipliğinin ülke genelinde yaygınlığını gösteriyor . Cep telefonlarımız günlük hayatta pek çok işe yarıyor ve yaygın olarak kullanılıyor. Fakat, birtakım problemleri de beraberinde getiriyor. Örneğin bireylerin bir kısmı cep telefonu kullanımını ihtiyaçları doğrultusunda sınırlayabilirken, bir kısmı da sınırlayamamasından dolayı problemler yaşıyorlar. Cep telefonu kullanımından kaynaklanan problemler incelendiğinde, aylık cep telefonu faturası ödeyememe, cep telefonunu hırsızlık yaparak yenileme, düşük özsaygı gibi pek çok davranışsal ve psikolojik problemler raporlandığı görülüyor . Bir araştırmada, aşırı cep telefonu kullananların, konuşma yaparken harcadıkları zamanı kontrol etmede güçlük çektiklerinden zaman yönetimi konusunda problemler yaşadıkları ve bu sebepten dengelerinin bozulmuş oldukları belirtilmiştir . Aşırı cep telefonu kullanımının klinik seviyelere ulaşıp ulaşmadığı halen tartışılsa da, bu kişilerin suçluluk, hassasiyet, depresyon gibi özellikler göstermesi dikkat çekmektedir. Yine bu kişilerde, kişilerarası ilişkilerindeki başarısızlıklarından dolayı, bağımlı davranışlarda da sık görülen düşük özsaygı durumu görülmektedir. Bağımlılık ile ilgili yapılan pek çok araştırmada bağımlı kişilerin aynı zamanda düşük özsaygı göstermesi bu durumu doğrulamaktadır . Örneğin, internet bağımlılığı ile ilgili bir araştırmada internet bağımlısı genç bir grupta depresyon, düşük öz saygı, aşırı hassaslık, suçluluk, umutsuzluk gibi benzer davranışlar gözlenmiştir . Psikolojik ve davranışsal problemlerin yanı sıra, cep telefonundan kaynaklanan fiziksel hastalıklar da raporlanmaya başlamıştır. Bir örnek olay raporunda, 25 yaşındaki bir cep telefonu kullanıcısının yüzünün belirli bölgelerinde deri lezyonu görülmüş olup, hastaya Allerjik Kontakt Dermatit tanısı koyulmuştur. Bahsi geçen rahatsızlığa nikelin yol açtığı ve cep telefonu aracılığıyla hastaya alerjik etkide bulunduğu bildirilmiş olup, araştırmada, buna benzer 2 örnek olay raporlanmıştır .Cep telefonunu kullananlar incelendiğinde, özellikle cep telefonunu aşırı kullanan grup olarak gençlerin önce çıktığını görürüz. Gençler açısından cep telefonu özellikle onu cazip ve teşvik edici kılan pek çok niteliğe sahiptir. Gençler için cep telefonuna sahip olma ve kullanma, onların kişisel özelliklerini göstermektedir. Özellikle, internet ve sosyal ağ paketlerinin cep telefonlarımızın içine girmesiyle, cep telefonları, gençlerin sosyal ilişkilerini sağlayacakları uygun bir platform olmuştur. Bu durumda, bağımlılık telefona mı yoksa içinde bulundurduğu uygulamalara mı sorusu akla gelmektedir. Bu konu tartışıladursun, aşırı cep telefonu kullanan gençlerin bağımlılık açısından riskli grup olduğunu söyleyebiliriz. Bu konuda yapılan bir araştırmada gençlerin cep telefonlarına aşırı bağlı olduğu, birtakım bağımlılık belirtileri gösterdikleri ortaya çıkmıştır . Dolayısıyla, gençler, cep telefonuna olan bağlılıklarından sınıf ortamında da vazgeçmemekte, cep telefonlarıyla ders esnasında da meşgul olmakta ya da cep telefonu zihinlerini meşgul etmektedir. Yapılan başka bir araştırmada üniversite öğrencilerinin günde 50-100-150 gibi sayılarda mesaj alıp gönderdiği ortaya çıkmıştır. Bahsi geçen gruptaki gençlerin cep telefonlarına günlük olarak 5 saat ve üzeri zaman ayırdıkları belirlenmiştir . Sonuç olarak, özellikle gençlerin, cep telefonu kullanımlarını sınırlayamamasından dolayı akademik, ailevi ve sosyal çevrelerinde, maddi, davranışsal ve psikolojik seviyede ciddi problemler yaşamakta olduğunu söyleyebiliriz. Cep telefonu bağımlılığına dair yapılan araştırmalar incelendiğinde, diğer bağımlılıklarla benzer birtakım davranışlara rastlanmakta ve bu davranışların çoğunun kişide görülmesiyle bağımlılığa bir eğilimi olup olmadığı tespit edilmektedir. Örneğin, Kimberly Young, 1996 yılında internet bağımlılığı için tanı ölçütleri geliştirmiştir. Kişi, 8 ölçütten 5'ini bulunduruyorsa internet bağımlısı olarak nitelendirilmiştir . Günümüzün telefonlarının nitelikleri düşünülürse internet bağımlılığa dair davranış ölçütleri cep telefonu bağımlılığına da uyarlanabileceğini düşünebiliriz. Peki siz de bir cep telefonu bağımlısı mısınız? Buradaki bağımlılık ölçütlerinden yola çıkarak cep telefonu bağımlılığımızın olup olmadığı hakkında öğrenebilirsiniz. Aşağıdaki cümlelerin en az 5'ine katılıyorsanız bir cep telefonu bağımlısı olduğunuzu söyleyebilirsiniz: 1 Uyuduğumda cep telefonum ulaşabileceğim yerde durur. 2 Sık sık cep telefonu melodimi değiştiririm. 3 Cep telefonumu her zaman yanımda taşırım. 4 Cep telefonumu sık sık kontrol ederim. 5 Cep telefonumu kullanmaktan günlük işlerime vakit ayıramıyorum. 6 Kendimi kötü hissettiğimde cep telefonumu kullanmak bana iyi gelir. 7 Başkalarıyla sohbette veya yemekte birlikteyken bile cep telefonumu sık sık kullanırım. 8 Cep telefonumu kullanmadığım zamanlarda kendimi kötü hissederim. Sonuç olarak, cep telefonu bağımlılığı, internet bağımlılığı, bilgisayar ve oyun bağımlılığı gibi bağımlılığa dair pek çok kavramla karşılaşmaktayız. Aslında pek çoğunun benzer bir mekanizmada birleştiğini söyleyebiliriz. Örneğin; cep telefonu bağımlılığı ile internet bağımlılığı benzer bir mekanizmada birleşebilir. Çünkü cep telefonuna bağımlı olan kişiler, aslında cep telefonunun sunduğu internet, sosyal ağ paketleri gibi imkanlara bağımlı olabilir. Bu durumda, internet bağımlılığı ile cep telefonu bağımlılığına dair bağımlılık kriterlerinin fazla farklılaşması beklenemez. Öyleyse, genel olarak teknolojik araçlara olan bağımlılığın yukarıda verildiği gibi benzer ölçütlere göre belirlenmesi mümkün olabilir. Konuk Yazar: Aylin Tutgun Ünal Marmara Üniversitesi Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi bölümünde lisans ve yüksek lisans eğitimini tamamlamıştır. Maltepe Üniversitesi Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümünde Öğretim Görevlisi ve Bölüm Başkan Yardımcısı olarak çalışmaktadır. Aynı zamanda Marmara Üniversitesi Bilişim bölümünde doktora eğitimine devam etmektedir .


Metiiiiiiiin.... Kime diyorum ben! Gel, çabuk kahvaltını yap. Tamaaaam anneee. Nerdesin sen? Hemen gel buraya. Servisin gelecek şimdi! Banyodayııım. Geliyorum şimdiii. 15 yaşında genç bir çocuk olan Metin'in banyoda bu kadar uzun kalmasının sebebi, yapmakta olduğu cerrahi müdahaleler. Metin'in son 1 aydır, başta yüzü olmak üzere birçok yerinde kırmızı kırmızı noktalar oluşmaya başladı. Ve Metin bu kırmızı noktaları hiç sevmiyor. İçgüdüsel olarak bu noktaları patlatarak bunlardan kurtulabileceğini umuyor. Ama nafile... Her gün yenileri çıkıyor. Yanaklarında, çenesinde ve hatta burnunun tam ucunda... İşte Metin'i banyoya hapseden şey burnunda çıkan o kırmızı nokta. Dilerseniz biraz daha geriye, Metin'in ilk sivilcelerinin çıkmaya başladığı günlere dönelim. Bakalım, Metin'in vücudundaki hangi değişiklikler, bu kırmızı noktalara neden olmuş. Ergenliğe Giriş 101 Metin, genç yaşının getirdiği genç bir vücuda sahip. Vücudunun tüm katmanlarındaki yenilenme hızı, hayatı boyunca bir daha bu kadar yüksek olmayacak. Vücudu canla başla, büyümeye ve gelişmeye çabalıyor. Buna derisi de dahil. Metin'in derisi, dışarıdan basit bir örtü gibi gözükse de, ayrıntılı olarak bakıldığında bir çok yapıyı barındırıyor. Kıl foliküleri, ölü deri parçaları, yağ bezleri, gözenekler vs. Her biri büyük bir düzenin birer parçası. Metin'in derisi, onu birçok dış etkenlere karşı başarıyla koruyabiliyor. Mikropların içeri girmesini önlerken, vücuttan atılan su miktarını da kontrol edebiliyor. Sıcak ve soğuk durumlarında yapısını değiştirerek, vücut ısısını korumada yardımcı oluyor. Elastik özelliği sayesinde, fiziksel darbelere karşı bir kalkan görevi görüyor. Ancak tüm bu özelliklerini sağlayabilmesi için, derinin nemli kalabilmesi şart. Kurumuş bir deri, ne fiziksel direnç gösterebiliyor ne de mikroorganizmalara karşı bir savunma gerçekleştirebiliyor. Yani su yoksa, savunma da yok. Öte yandan, deri üzerinden her saniye su kaybı gerçekleşiyor. Ve Metin'in vücudu, deriyi nemli tutabilmek ve su kaybını düzenlemek için akıllıca bir yol izliyor. Derinin üzerini koruyucu bir sıvı ile kaplıyor. Sebum ile... Vıcık Vıcık Sebum'lar, Gelir Derimi Kaplar! Sebum, derinin hemen altında yer alan yağ bezleri tarafından salgılanan, yağlı bir sıvı. Yoğun bir işgününden sonra, elinizle alnınızı sildiğinizde, elinizde hissettiğin yağlı sıvı sebum'un ta kendisi. Biliyorum, pek sevmiyorsunuz o yağlı şeyi. Metin de sevmiyor zaten... Sebum, deri üzerinde bulunan gözeneklerin içindeki yağ bezlerinden üretiliyor ve gözeneklerden dışarıya atılarak deri yüzeyine yayılıyor. Metin'in derisinde bu gözeneklerden yaklaşık 5 milyon adet olsa da, hepsindeki sebum üretim miktarı aynı değil. En yüksek miktarda yağ bezi yüz ve saç derisinde bulunurken; el ayası ve ayak tabanında neredeyse hiç bulunmuyor. Metin'in saçlarının yağlanmasının sebebi de işte bu sebum. Pis Metin! Normal koşullar altında, bu yağlı sıvı gözenek içinde üretilmekte ve akabinde deri dışına atılsa da, bu durum her zaman böyle işlemiyor. Önceki yazımızda da (Bir Yaranın Hayatı 1) değindiğimiz gibi, Metin'in derisi sürekli bir devridaim içinde. Üstteki hücreler ölürken, alttan yeni hücreler oluşturuluyor. Aşağıdan yukarıya doğru sürekli bir hareket var. Bu hareket süresince, üsstteki ölü derinin vücuttan atılması gerekiyor. Bunun en iyi yolu da yıkanmak. Ama burada Metin'den bahsediyoruz. Kendisinin suyla da hiç mi hiç alakası yok. Az yıkandığı için, yüzündeki ölü hücreler deri yüzeyinde birikiyor. Bu birikme, yukarıda bahsettiğimiz, gözeneklerden birini kapadığında da o kırmızı sivilcelerin de başlangıcı verilmiş oluyor. Metin gerçekten de son 4 gündür yüzünü yıkamıyor. Annesi henüz farkında değil. Aslına bakılırsa Metin de değil. Ancak biri farkında... Burnunun tam ucundaki deri gözeneği. Bu gözeneğin ağzı, 4 gündür biriken ölü hücrelerle neredeyse tıkanmak üzere. Üstüne üstlük, Metin, yeni yeni ergenlik çağına girdiği için, erkeklik hormonu diye bilinen androjenlerin miktarı da oldukça fazla. Bu hormon, deri altı yağ bezlerinin çalışmalarını da normalden kat be kat arttırıyor. Metin'in derisi canla başla yağ üretiyor ve üretilen bu yağın dışarıya gideceği tek açıklık da kapalı. Bir Sivilce Doğuyor! Üstü tamamen kapanan gözeneğin içi sebum ile dolmaya başlıyor. Daha da kötüsü, gözenekte miktarı artan tek şey de sebum değil. İstenmeyen başka bir misafir de var. Bakteriler... Metin'in derisi 100'den fazla bakteri türünden, trilyonlarca bakteriye ev sahipliği yapıyor. Her ne kadar bu bakteriler, deri altına geçemese de, es kaza gözeneklerin içine girebiliyor. Ancak, sebumun akış yönü içeriden dışarıya olduğu için, bu yağlı sıvı ile tekrar dışarıya atılıyorlar. Tabii, dışarıya atılacak bir çıkış olursa... Ne yazık ki, Metin'in burnundaki o gözeneğin içindeki bakterilerin atılacağı bir delik yok. Sıcaklık ve besin açısından mükemmel olan o gözeneğin içinde sebum miktarı artarken, mikroorganizmaların miktarı da hızlıca artmaya başlıyor. Artan mikroorganizma sayısı, Metin'in bağışıklık sistemini de aktif hale getiriyor. Metin'in vücudu, giderek şişen deri gözeneği yetmezmiş gibi bir de, bakteri istilası ile uğraşmak zorunda. İlgili bölgeye bağışıklık hücrelerinin en kısa zamanda, konuşlanması için bölgedeki kan damarlar genişliyor ve kan akışı hızlanıyor. Bu an itibari ile, sivilce de tipik olan kırmızı rengi almaya başlıyor. Sivilceyi Sıkmanın da Bir Zamanı Var! Metin, burnunun ucundaki bu kırmızı noktadan hiç memnun değil. İçgüdüsel olarak onu patlatmaya çalışacak. Derkeeen, Metin sivilcesini patlatıyor. Şu anda sebum ile birlikte bir bakteri çorbası dışarı çıkmış durumda. Sivilcenin patlaması, her ne kadar o beyaz noktayı çözse de, geride tamir edilmesi gereken büyük bir yara bırakıyor. Normalde 2 gün içinde sönecek bir sivilce, şimdi ancak 5 günde iyileşecek bir yaraya dönüşmüş durumda. Öte yandan, Metin o sivilceyi patlatmak için 15 dakikasını harcadı. Bu süreç içinde, ilk cerrahi müdahalesi olan iki parmakla sıkma, yarardan çok zarar getiriyor. Sıkma işlemi, her ne kadar sebum ve bakterilerin bir kısmını dışarı çıkarsa da, bir kısmını da derine itiyor. Bu sebeple, bakteri enfeksiyonu bir 4 gün daha sürecek. Pis Metin, bu cerrahi müdahale sonrasında, yüzünü yıkamayı yine unuttu. Kurumuş sebum ve kalabalık bakteri grubu şimdi de çevredeki gözeneklere yayılmış drumda. Ve gözeneklerin tıkanması için zemin oluşturuyor. Metin farkında olmasa da, bu sabah yaptığı işlem ona 1 hafta içinde 6 sivilce olarak geri dönecek. Metin'in sivilceleri ile olan bu savaşı, hormon seviyesi stabil hale gelene kadar, yani 25 yaşına kadar devam edecek. Bu süre sonrasında, yağlanma seviyesi azalacak ve yıkanma alışkanlığı edinecek . Elbette, sivilcenin tek sebebi, yıkanmamak değil. Bazı kişilerin bünyeleri bu şekilde gözenek kapanmalarına daha yatkın olabiliyor. Bu kişilerde gözeneklerin ağızlarının çapı daha dar olabiliyor. Bu da gözeneklerin kapanmasını kolaylaştırıyor. Yine de sivilcelerden korunmak elinizden gelebilecek en iyi önlem, derinizi temiz tutmak. Bunu olabildiğince yüzünüzü temiz tutarak, ölü derilerimizden kurtularak sağlayabilirsiniz. Derinize iyi bakın. Çünkü, değiştiremeyeceğiniz yegane kıyafetiniz o. Gözenekleriniz açık, yüzünüz temiz olsun. Nisan'da görüşmek üzere... Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS