Bir gün Dünya'mızda bir tek canlı bile kalmadığında, yerimize bırakacağımız bir makina ırkı hatıramızı yaşatabilir miydi? Bu sorunun yanıtı belki hala meçhul ama Neuman'ın rüyası, Conway'in basit dehası, hayata dair çok şey öğretiyor. Jean-Pierre Jeunet'in yönettiği, ve beni büyüleyen müziklerini Yann Tiersen'in yaptığı 2001 yılında gösterime giren Amelie filmi bana göre etkileyici bir filmdi. Ne yalan söyleyeyim: Avrupa Sineması'nın pek alışılagelmedik bir ürünü olan filmden bu kadar etkileneceğimi düşünmemiştim. Film içerisinde, eminim ki onu severek izleyen bir çok insanın, özene bezene doldurduğu alıntı ya da fikir defterlerine ki bunlar genelde ajanda olurlar- geçmiş bir alıntı vardı: Hayat asla sahnelenemeyecek bir oyunun sonsuz tekrarından ibarettir. Hayatı kimi zaman bir tiyatro oyununa, kimi zamansa eğlenmek için kullandığımız oyunlara benzettiğimiz doğrudur. İlkine insanların rolleri bulunması ve çevrenin insanlardan bu rolleri yerine getirmesi beklediğinden, ikincisine ise rekabete dayalı içeriği, amaçlarımıza göre değişkenlik gösteren kazanmak ve kaybetmek gibi özellikleri barındırdığından benzer. İki kelimenin dilimizde sesteş olmaları oldukça güzel bir tesadüftür. Üstelik tamamlayıcıdır da. Her oyunun bazı temel sınırları ve kuralları vardır. Bu sınırlar ve kurallar, çok temel düzeyde olsa da, bunların yaratabileceği ve imkan sağlayabileceği tüm kombinasyonlar ortaya oldukça karmaşık yapıda bir düzen çıkarabilir. Daima basit yaşam formu olarak örnek verilen virüsler ve bakteriler, onların varkalımlarına hangi açıdan bakıldığı, yaşamlarına katkı sağlayan kurallar setinin hangi dereceden incelendiği kadar karmaşıklardır. Biyoloji tarihinde öncelikli olarak temel kurallar keşfedildiğinden basit yaşayışlı bu varlıkların doğadaki rolleri pek de anlaşılamamıştı. Hatta 17. yüzyıla kadar hastalıkların başka canlıların parazitik faaliyetlerinden olabileceği düşünülmemişti. İnsanın nasıl varolduğu, canlıların varlıklarını nasıl sürdürdüğü ve özelliklerini diğer bir nesle nasıl aktardığı, temel çözümü Mendel'in bezelyeler ile yaptığı çalışmalarla başlayıp, Watson ve Crick'in DNA'yı keşfine kadar süren uzun bir sınavdı. Yaşam, onun sırlarını keşfettikçe çok daha karmaşık hale geliyordu. Ancak... Soyut matematiğin yardımı ile, yaşam denen oyunun basit kurallar setine farklı bir açılım getirmek için 20. yüzyılın ortalarını beklemek gerekiyordu. Oyunu basit bir şekilde ele alalım: Bir besin nemli ve sıcak bir ortamda bırakıldığı zaman küflenecek, çürüyecektir. Başka bir deyişle besinin varlığı mikroorganizmaların çoğalmasına yol açacaktır. Bu mikroorganizmalar, besinin ve rekabetin elverdiği ölçüde nüfuslarını arttıracaklardır. Besin bittiği zaman, bu mikroorganizmalar da tükenmeye başlayacaktır. Besin yoksa, mikroorganizma da artık yoktur. Olan biten kimyasal reaksiyonlar, açığa çıkan enerji, harcanan enerji vb. bir çok detayı bir kenara bıraktığımızda, hayat oyunu bu kadar basittir. Yaşamı bu düzeyde ve hatta daha basit modellese idik, soyut matematiği kullanır ve hayatta olma durumunu bilgisayar matematiğinin de temelini oluşturan 1'ler ve 0'larla ifade edilecek kadar basitleştirebilirdik. Hayatta olma ve ölme durumları 1 ya da 0, siyah ya da beyaz, ya da True ya da False, yazılımcıların anlayacağı dille bir Boolean değeridir. O zaman... Matematiksel olarak bir evren tanımlayıp, onun içerisinde bir yaşam geliştirebilir miydik? Hücresel otomatlar Hücresel otomatlar, önceleri soyut matematiğin ve matematiksel mantığın, şimdilerde de bilgisayar biliminin kapsamında bir araştırma ve çalışma alanı olan Hesaplama Teorisi ürünü olup, aynı zamanda biyoloji, fizik ve daha bir çok bilimin disiplinerarası ilgisini üzerinde toplar. 1940'larda kristaller üzerine çalışan John von Neuman, yapay ve üreme ile tanımlanabilecek bir canlılık üzerine kafa yoruyordu. Belki savaş çağının da etkisiyle, insandan ümidi kesip, makinalar üzerinde fazla düşünüyor olmalıydı ki, onun hayali etraftan topladığı hammadde ile kendi kendini üreterek türünün muhafazasını sağlayan bir robot nesli olmuştu. Daha sonra kinematik model olarak anılacak olan matematik modeli ile ilk hücresel otomatı ortaya çıkardı. Neuman, bilgisayarın henüz var olmadığı zamanlarda zihinleri zorlayacak bir model ortaya koydu ve bunu yaptığında, verilen bir hücresel evrende kendi kendinin sonsuz kopyasını yapabilen bir doku parçasının var olabileceğini kanıtlamış oldu. Neuman bu modeli ilk olarak kendi kopyasını yapabilen basit bir elektrik devresi olarak düşünmüştü. 1970'lere kadar, Neuman'ın çıkış noktası oldukça farklı anlamlara kavuştu ve bu konuda farklı çalışmalar yapıldı. Soyut matematikle kurulmuş bir matematik modelden ileri gitmeyen ve belki de bu yüzden herkes tarafından anlaşılması güç olan bu çalışmaların ardından, hem en anlaşılır, hem de görsel olarak en kolay algılanabilecek hücresel otomatı John Conway ortaya koydu. Böylece hücresel otomatların popülaritesi arttı. Bilgisayarların kullanıma girmesiyle birlikte görsel bir otomat halini alabilen sürekli yaşam dizgelerinden bu en meşhur olanı Conway'in hayat oyunu olarak ele alınır. İlk koşulları tanımlayın ve arkanıza yaslanın İngiliz matematikçi John Horton Conway, her bir kutunun sadece beyaz ya da siyah olabileceği bir kutular evreni düşünmüştür. Conway'in kutuları için, görsellik ve duygusal dünyamızdaki manalarının aksine, beyaz kutuların boşluk, ölü, yokluk, siyah kutuların canlı, varlık, bakteri vs. olduğunu düşünebilirsiniz. Başka bir deyişle, Conway'in evreni, çok yükseklerden kuş bakışı baktığınız bir çayır çimenlik gibidir ve ineklerin olduğu noktalar siyah, olmadığı noktalar beyazdır. Bu noktaları, hücresel otomat kelime çiftini manidar kılan adıyla, hücre olarak adlandıralım. Kare hücrelerden müteşekkil bir düzlemde her hücre, çevresindeki komşu 8 hücre ile etkileşim içerisindedir. Tıpkı mayın tarlası oyununda olduğu gibi. Bu hücreler arasındaki etkileşim şu kurallara göre gerçekleşecektir: 1. İkiden az canlı komşuya sahip her canlı ölür. 2. İki ya da da üç canlı komşuya sahip hücre yaşamına devam eder. 3. Üçten fazla komşuya sahip canlı hücre ölür. 4. Net olarak üç canlı komşuya sahip boş hücrede yeni bir canlı ortaya çıkar. Conway'in kuralları, hayatın temel dinamiklerini çok temel matematiksel koşullara dökmüş oluyordu: Birinci maddeyi yeteri kadar sosyalleşemeyen, ya da başka bir bireyle işbirliği sağlayamayan canlıların, rekabet ortamında yaşamlarını sürdürememelerine benzetebiliriz. Üçüncü maddeyi ise, kaynakların kıt olduğu bir diyarda nüfusunu dengeleyemeyen toplumların rekabetin şiddeti dolayısıyla yok olmasına. İkinci madde, en uygun iki yaşam koşulunu belirler. Bunlardan birisi üremeye sebep olarak nüfusu arttırır (4. Madde). Diğeri ise duraklamış ama devam eden bir hayatı. Tabi burada tek bir tür olduğunu ve tek bir türe ait bu bireylerin birbirlerine karşı hiçbir rekabet avantajı olmadığını da hatırlatmak gerek. En iyisi olanları görsel olarak görmek: Fare ile hücrelere tıklayarak başlangıç koşulunu verebilir ve daha sonra Start tuşu ile başlatabilirsiniz. Slowun seçili olduğu liste sistemin hızını belirler. Dikkatli bir inceleme için Slow, sıkıcı olmayan bir izleme için Fast seçeneklerini kullanabilirsiniz. Her bir süreci tek tek incelemek için Next tuşunu kullanarak nesilleri el ile ilerletebilirsiniz. En solda yer alan ve mevcut haliyle Clear seçeneğinin işaretli olduğu listede, Conway'in ve Conway meraklılarının buldukları ilginç başlangıç koşulları bulunuyor. (Yukarıdaki hücresel evren görüntülenemiyorsa, http://www.bitstorm.org/gameof Conway evreninde özel oluşumlar Yaşadığımız gezegende de olduğu üzere, küçük elemanlar sistemleri, sistemler daha büyük sistemleri oluştururlar. Durağan ya da hareketli, üretken ya da baki, dinamik bir sistemde kararlı hale gelebilmiş unsurlar bulunabilir. Conway'in Hayat Oyunu benzeri bir hücresel otomatta da aynı şekilde, bir takım çeşitli özel yapılar oluşabilir. Conway'in Hayat Oyunu'nda -ve daha sonra bir çok benzer oyunda da kullanılmak üzere- bu özel yapılar şöyle sınflanırlar: 1. Sabit ve durağan unsurlar. 2. Osilatörler 3. Uzay mekikleri Sabit ve durağan unsurlar Statik unsurlar, sabittirler, durağandırlar ve kararlıdırlar.Bu unsurlar verilen kurallar içerisinde ne üremeye sebep olur, ne de herhangi bir hücresini kaybederler. Dolayısıyla nesiller boyunca yapılarını koruyabilirler. İlla ki canlı yapılara benzeteceksek, kristal halindeki virüslere benzetebiliriz. Zira bu unsurlar da başka bir cisimle ya da toplulukla etkileşime girmedikçe, nesiller değişirken onlar yerlerinde sayacaklar, oldukları konumlarda öylece kalacaklardır. Osilatörler Osilatörler yerlerinde sabit olup, nesilden nesile farklı görüntü veren, ancak periyodik bir şekilde hareketini tekrar eden unsurlardır. Osilatörler kaç kademede bir döngüyü tamamladıklarına göre adlandırılırlar. Bu osilatörlerden en basiti, Çakar adı da verilen, 2 kademeli bir osilatördür. Her kademe dikkatle incelendiğinde, olağanüstü bir şey olmadığı ve her nesil sadece dört adet kuralımıza göre bir takım ölüm/kalım vakaları gerçekleştiği anlaşılacaktır. Ortadaki hücre, her defasında iki komşu hücresi canlı kaldığından sürekli olarak varlığını sürdürecektir. Conway ile yaratılabilecek ilginçliklere en basit ama en iyi örnek ise 3 kademeli bir osilatör olan Pulsar'dır. Çok daha karmaşık osilatörler bulunabilir. Uzay mekikleri Uzay mekikleri yerlerinde sabit değildirler ve bir yöne doğru hareket ederler. Sadece şekil olarak ele aldığımızda onların da birer osilatör olduğunu söyleyebiliriz. Yani periyodik bir döngü mevcuttur. Ancak bu sırada hareket ederler ve konumları değişir. Planör, uzay mekiklerinden en temelidir. Planör Conway evreninde o kadar meşhurdur ki, Conwayseverler ve ona gönül verenler, sürekli olarak planör üreten sistemler tasarlarlar ve zaman zaman bir görsel şölen yaratabilirler . Planör Silahı adı verilen bu sistemlerden birisine alttaki başlıkta yer vereceğiz. Daha büyük yapılar Conway'in kendisi ve onun oyununun hayranları, enteresan denemeler sonucunda entresan görüntüler oluşturmayı başarabilmişlerdir. İnternette buldukları kombinasyonları diğer ziyaretçilerle paylaşan bir çok Conwaysever bulunuyor. Kimi zaman bir fabrikaya benzeyen bu yapılar içerisinde osilatör, uzay mekiği ya da sabit unsurlardan bir ya da bir kaçı beraber bulunurlar. Örneğin, planör silahı adlı yapı için başlangıç koşulu aşağıdaki gibidir: Çalıştığında ise açığa şöyle bir şey çıkar: Bilgisayarların da kullanıma girmesiyle birlikte Conway'in hayat oyununun matematiksel modeli kullanılarak anlamlı ve çok büyük yapılar da inşa etmek mümkün hale geldiğinden, çok daha büyük yapıları keşfetmek de imkanlı hale gelmiştir. Conway Hayat Oyunu'na dair bilgiler de birikimli ilerler. Örneğin, yukarıdaki planör silahının nasıl olması gerektiğine ait bilgimiz olduğuna göre, artık onun da alt elemanı olduğu daha büyük sistemler tasarlayabiliriz. Bu alt sistemlerinin her birisinin detaylarına ait bilgimiz de zamanla artacaktır; çünkü her yapının da kendi içinde daha karmaşık kuralları vücut bulacaktır. Örneğin, sabit unsurlardan olan Kovan, belli bir bozuma uğratıldığında açığa dört kovan daha çıkartabilir. Benzer şekilde bir süre sonra bir kaç planör üretebilecek bir sistemin temel kuralları artık bellidir. Genel Sistem Teorisi'ne uygun olarak bir yorum yapacak olursak bir süre sonra her bir elemanı daha küçük sistem ya da unsurlardan oluşan büyük sistemler tasarlamak her durumda mümkündür. Çok daha büyük bir yapının nasıl çalıştığını görmek için aşağıdaki videoya göz atabilirsiniz: Kurallar değişirse? Hücresel otomatların tamamı Conway'in Hayat Oyunu gibi değildir. Zira buradaki hücre kavramı yaşamın temel birimini değil, mekanın temel birimi olan boşluğu ya da birim alanı ifade etmektedir. Conway'in tarzındaki hayat oyunları Yaşam Benzeri Hücresel Otomatlar olarak adlandırılırlar. Aslında herkes kendi hücresel otomatını yapabilir, çünkü çok çeşitli kural kombinasyonları yaratılabilir. 2 boyutlu bir hücresel otomatta her bir hücrenin sekiz komşusu var ve bunların dolu ya da boş olmasına göre ortaya konabilecek bir çok kural var. Öte yandan sisteme bir de renk bilgisi ekleyerek bir boyut daha katılabilir ve böylece kural olasılıkları çeşitlenir ve üçe, beşe, yüze katlanabilir. Evreni 3 boyutlu hale getirmek ise başka bir çözüm. Her hücreyi çeşitli harflerle işaretlemek de yine oyuna boyut katabilecek başka bir seçenek olurdu, ancak her defasında gerçekten gözlemlenebilecek, manalı olabilecek bir kurallar bütünü ortaya koymak da o kadar mümkün değil Nitekim Conway de Hayat Oyunu'nu üretmeden önce çok çeşitli kurallar denemiş. Bu kurallardan bir kısmı hücrelerin çabucak ölümüne sebep olurken bir kısmı ise sürekli kaosa sebep olmuş. Bu yüzden kuralların sürekli ve gözlemlenebilir ve hatta belki de tanımlı unsurlara sahip olabilecek bir yaşam üretebilecek kapasitede olması istenebilir. Bu da bir optimizasyon problemidir. Tıpkı bizim yaşamlarımızın olduğu gibi... Kuralların bolluğu ve çeşitliliği açısından Yaşam Benzeri Hücresel Otomat'ların tamamından burada bahsetmek mümkün değil. Biraz matematik ve bilgisayar bilgisi olan amatörlerin de ilgi alanına girdiğinden, akademik ya da amatör, yüzlerce hayat oyunu olabilir. Yine de bir kaç örnek vererek, başka hayat oyunlarının nasıl olabileceğine dair fikir edinelim: Gece ve Gündüz Bunlardan ilki, Gece ve Gündüz adlı verilen, Conway Hayat Oyunu benzeri başka bir hücresel otomattır. 1997 yılında Nathan Thompson tarafından icat etilen bu hücresel otomatta 3, 6, 7 ve 8 komşulu hücre boşsa orada yeni bir hücre doğarken, 3, 4, 6, 7, 8 komşulu hücreler zaten doluysa orada hayat devam eder. Diğer durumlarda ölürler. Bu kurallar bütünü, Gece ve Gündüz otomatının simetrik yapılar haricindeki yapıların yaşamına izin vermemesi gibi bir sonuç ortaya çıkartır. Örneğini verdiğim animasyonda yer alan sistem, bir silah ve bir savunma sistemi olarak betimlenir. Amatör bir çalışma Bu yazı için internette gezinirken amatör bir çalışmaya daha rastladım. Basitçe, taş-kağıt-makas oyunu kurallarıyla çalışan sistemde yeşiller maviyi, maviler kırmızı, kırmızılar yeşili yiyor. Kiwibongo rumuzlu kişinin kaydetmiş olduğu videoda görüldüğü üzere, bu kuralla birlikte bir süre sonra spiral yapılar oluşuyor. Ölümsüzlük Conway'in Hayat Oyunu'ndaki 1 ve 3 no'lu maddelerin iptali ile ortaya farklı bir hayat oyunu daha çıkar. 1987 yılında Tommaso Toffoli ve Norman Margolus tarafından ortaya atılan bu yenı kuralların işletilmesiyle ortaya ilginç dokular çıkmıştır. Sistemin doğası gereği osilatörler, uzay gemileri ya da statik unsurlar yoktur. Sistem bir defa başlatılırsa, ortaya sürekli dokular çıkar ve zaman zaman da oldukça estetik görüntüler elde edilebilir. İlk durum etkisi / Son durum ne olacak? Aslında Conway'in hayat oyunu bize Olasılık & İstatistik temasıyla birlikte bolca işlenen ilk durum etkisi konusunda da epey fikir sunar: Kurallar ne kadar basit olursa olsun başlangıç durumu sonucu büyük ölçüde etkileyecektir. Başlangıç durumundaki tek bir hücrenin farklı olması, 500 nesil sonra ilgili hücre evreninde çok daha farklı bir görüntü almanıza neden olur. Bu fark binlerce nesil sonrası için daha da derinleşecektir. Kimi etkiler, popülasyonun tamamen yok olmasına sebep olacakken, kimi etkiler ise onları sürekli var olacak osilatörler yaratacaktır. Dönüp kendi Dünya'mıza ve tarihimize bakınca da benzer şeyler görebiliriz. Tarihteki tüm kavşak noktalarını düşünün. Güneşin bugün olduğundan daha soğuk bir yıldız olmasından tutun, dinazorları yok eden göktaşının çok daha büyük ve güçlü olmasına kadar, hatta ve hatta dinazorların yok olmamasına ve böylece primatların karada rahat rahat dolaşamayışına kadar, türlü türlü kavşak noktalarını düşünün. Öte yandan, Neuman'ın doğada bulduğu hammaddelerle yine kendisinden üretebilen robotlar hayali de son derece fütüristik, ama aynı zamanda dramatiktir. Bu fikrin Terimatör ve Matrix gibi popüler filmlere ilham kaynağı olduğunu söyleyebiliriz, ama daha dramatik olanı, robotların bizlerle savaşmak, bizleri hapsetmek ama yine de yaşatmak yerine, gerçekten bir gün tarih sahnesinden yok olduğumuzda insan türünün ve hatta karbon temelli, protein yapılı, DNA ve RNA aracılığıyla kalıtım gerçekleştiren canlılar bütününün ve o canlılar arasındaki en zeki ve yetenekli türün aklının bir mirası olarak kalmasıdır. Conway'in Hayat Oyunu'nun ve diğer yaşam benzeri hücresel otomatların- belki de en çok vurgulanması gereken özelliği sadece dört temel kural da olsa karmaşık ve manalı yapıların ortaya çıkabilmesidir. Bir yanıyla, sadece dört nükleik asitten bu kadar çeşitli canlılar ortaya çıkmasına benzemiyor mu? Notlar: Java ile geliştirmiş olduğu Conway Hayat Oyunu'nu kullanma izni veren Edwin Martin'e teşekkür ederim. Sabit ve hareketli tüm unsur görselleri ilgili maddenin Wikipedia maddesinden alınmıştır. Conway Hayat Oyunu hayranları çeşitli yapılar keşfetmek için çalışıyorlar. İnternette çeşitli topluluklar mevcut. Hatta kimi Conwayseverler kendi kataloglarını oluşturuyorlar. Dietrich Leithner tarafından geliştirilen, bilinen en küçük 15 kademeli planör silahını görmek için tıklayın. Siz de denemeler yapmak istiyorsanız en kullanışlı Conway simülatörü olan Winlife32 adlı yazılımı indirebilirsiniz: http://www.winlife32.com/ Meraklısına ilave bilgiler: (1) Conway'in Hayat Oyunu'nun kuralları ile müzik yapmak ister miydiniz? Game of Life Sequencer hakkında bilgi ve video için: http://www.synthtopia.com/content/2009/04/29/game-of-life-music-sequencer/ İndirmek için: http://grantmuller.com/projects/game-of-life/ (2) Conway'in Hayat Oyunu edebiyatta da kendine yer bulmuştur. 1998 yılında Wil McCarthy tarafından kaleme alınan roman, Mycora adı verilen, kendi kendini üretebilen nanomakinaların Dünya'ya hakim olması sonucunda asteroid ve Jüpiter'in Galileo uydularında yaşamak zorunda olan insanların öyküsünü içeriyor.


Başlıktaki sorunun kaynaklandığı deyimden yola çıkarak yanıtını belki de hepimiz biliyoruz ama biz sevgililer gününü geride bıraktığımız için gerçeği söyleyeceğiz: Hiçbir yerde. İnsan olmanın en cilveli ve kimi zaman da belalı yanı sahip olduğumuz bazı irrasyonel davranışlardır. İrrasyonel davranışlar, duygularımızın ya da yanlış düşüncelerimizin esareti altında verdiğimiz mantıksız ve anlamsız kararlar, vardığımız gereksiz ya da çoğu zaman yanlış kararlardır. Bu davranışların bir kısmının kaynağında ümit olgusunun etkisi büyük ölçüde hissedilir. Dilimizde umut ya da ümit olarak adlandırdığımız beklentiler, kimi zaman yaşamamızın amacı olabildiği gibi kimi zaman büyük felaketlerin sebepleri de olabilirler. Bir çok insan her devirde boş umutlardan o kadar çok çekmiş olmalı ki, umut mitolojik kaynaklarda kendine insanlığın cezası olarak yer bulmuştur. Yunan mitolojisine göre Pandora, adlı bir kadın Zeus tarafından insanlığı cezalandırmak için görevlendirilir ve Zeus bu balçıktan yapılmış, güzel ve zeki Pandora'yı Epimetheus'a gönderir. Epimetheus, kardeşi Prometheus'un tüm uyarılarına rağmen Pandora ile evlenir ve Zeus da yeni evlilere düğün hediyesi olarak daha sonra Pandora'nın Kutusu olarak anılacak olan bir çömlek verir. Zeus bir de ön şart koyar: Bu çömlek ne olursa olsun açılmayacaktır. Ancak Pandora, merakına yenik düşer ve bir gün bu çömleği açar, çömlek içindeki kötülükler Dünya'ya yayılırlar. Pandora hemen çömleği geri kapatır. Burada efsane bir kaç yola sapıyor. Anlatılan bir hikayede Pandora'nın kötülüklerin tamamının yayılmaması için bir ümitle kutuyu geri kapattığı anlatılır ancak tam bu sırada Pandora kutunun içinden birinin kendisini kurtarması için seslendiğini duyar. Çömleği tekrar açınca görür ki kutunun içinde bir kelebek vardır. İşte bu kelebek, Pandora'nın kötülüklerin yayılmamasına dair ümididir. Diğer hikaye ise daha çarpıcı: Pandora'nın Kutusu'ndan çıkan son kötülük ümittir. Ya çıkarsa? Ümidin olumlu yanlarını bir kenara bırakalım... Evet, ümit çoğu zaman zor bir işi başarabilmemiz için gereken inanç, kimi zamansa hayata tutunmak için bir sebep, ve hatta bazen mucizeleri başarabilmek için gerekli güdü ve motivasyonun kaynağıdır. Ancak ümidi irrasyonel bir takım davranışların kaynağı olarak ele alacak olursak, ümidin herhangi bir olayın gerçekleşme olasılığıyla ilgili bariz matematiksel ya da istatistiksel gerçekleri göz ardı etmemize sebep olan mantıksız bir güdü olarak da tanımlayabiliriz. Zira ümit, piyango biletlerinin sloganında bile vücut bulur: Ya çıkarsa? Haydi itiraf edelim. Bir çoğumuz şans oyunları ve piyango çekilişlerinde büyük ikramiyenin bize çıkacağına bir an için inanıp, çıkması halinde neler yapacağımızı oturup ciddi ciddi düşünmüşüzdür. Hatta kimi ailelerin içinde ya da arkadaş grupları arasında bu bir sohbet konusudur. İnsanlar uzak hayallerini piyango ümidi atına bindirerek dört nala ileriye sürerler. Garip bir şekilde, imkansıza oldukça yakın bir matematiksel olasılığa rağmen kazanacağımıza dair ümit içimizde ateşleniverir. Sonuçları kontrol ederken neredeyse hayal kırıklığına uğrayacak kadar hatta... Burada neredeyse bütün irrasyonel davranış ve inançların temel türü olan bulunabilirlik hatası devreye girer. Piyango oynayıp ikramiye isabet etmeyen milyonlarca bilet yerine, isabetli bir kaç bileti, kazanamayan yüzbinler yerine kazanan bir kaç kişiyi düşünür ve ümitleniriz. Oysa o işimize gelmeyen grup çok daha kalabalıktır ve kuvvetle muhtemel kendimizi o grupta bulacağızdır. Ama onlar kimliksiz, isimsiz, sıradandırlar. Oysa kazananlar daha dramatik, daha bulunabilir haldedirler. Gazetelerde haber olurlar, dedikodularda bahsedilirler, bir anda zenginlerler, alem yaparlar, araba değiştirirler vb. Garip bir şekilde devlet de yasal piyangoları arttırma, ikramiyelerini yükseltme yoluyla bu durumu teşvik eder. Türkiye'de her hafta dört farklı şans oyunu oynatılmaktadır. Ayda ise 3 piyango çekilişi. Bu da her ay en az 20 kişinin zengin olması anlamına geliyor. Eski dostlarımdan biri, bir toplumun ilerlemesi için şans oyunlarının yasaklanması gerektiğini söylerdi, çünkü ona göre kısa yoldan zengin olma ümidi insanları yerinde saymaya teşvik ediyor. Bence de haksız değil. İnsanlar, rahat bir kazanca ve buna bağlı olarak zahmetsiz zenginleşmeye inanmaya meyillidirler. İlginçtir ama, özel bir fobimiz yoksa, olumsuzluklara olan inançlarımız genelde olumlu olanlara göre daha zayıftır. Burada inançlarımızın ve ümitlerimizin kendimize kıyak geçtiğini düşünebiliriz. Gelin popüler şans oyunlarının büyük ikramiyet tutturma olasılıklarına bakalım : Sayısal Loto'da altı tutturma olasılığı yaklaşık 14 milyonda 1'dir. (1/13.983.816) Şans topunda ise yaklaşık 4 milyonda 1'dir. (1/3.895.583) On numarada ise 2,5 milyonda 1'dir. (1/2.546.203) Aşağıda ise 2001 yılında ABD vatandaşlarının verileri kullanılarak hesaplanmış bir takım ölüm riskleri var : Elektrik çarpması sonucunda ölme olasılığı ise 5000'de 1'dir. (1/5.000) Uçak kazasında ölme olasılığı 20000'de 1'dir. (1/20.000) Bir selde ölme olasılığı 30000'de 1'dir. (1/30.000) Yıldırım düşmesi sonucunda ölme olasılığı 83930'da 1. (1/83.930) Köpek saldırısı 147717'de 1. (1/147.717) Havai fişek gösterisi sırasında bir patlamada ölme olasılığı ise 615.488'de 1. (1/615.488) Yani yağmurlu bir havada bir kolon sayısal loto oynayıp eve yürürken, büyük ikramiyenin bize çıkmasından ümitleniyor ancak o sırada yıldırım düşmesinden endişe etmiyorsak bu mantıksız bir davranış olur; çünkü o sırada tepemize bir yıldırım düşme olasılığı Sayısal Loto'da 6 tutturma olasılığının 166 katıdır. Yani 166 kez daha mümkün! Hesap yapabilen tek tür olmamıza rağmen hesap yapmadığımız müddetçe olasılıklara yönelik tahmin yeteneklerimiz oldukça zayıftır. Bunu anlatabilmek için bir örnek üzerinden soru soralım: Bir sınıf dolusu insan ele alsak, bu sınıf en az kaç kişi olsa idi sınıfta aynı gün doğmuş iki kişinin bulunma olasılığı neredeyse %100 olurdu? Hatta bir de şık verelim: a) 57 b) 183 c) 365 d) 1000 Doğumgünü paradoksu İlk etapta mantığımız bize 365 diyecektir. Basit mantıkla, 366 kişiyi aynı sınıfa doldurursam, 365'i farklı günde doğsa bile, bir tanesinin de bunlardan birisi ile aynı olacaktır ve böylece %100'e yakın sonucu elde edecektirim. Garip olan ise yanıtın 57 olmasıdır. Aslında garip değildir. Hesap yapmadığımız için beynimiz burada bir gariplik sezinler. Sanki bir bit yeniği vardır. Oysa ki olasılık hesapları 23 kişinin bulunduğu bir sınıfta aynı gün doğmuş iki insanın bulunma olasılığının %50 olduğunu evet, sadece yazı-tura oyunundaki bilme olasılığı kadar- gösteriyor. Sınıf mevcudu 57'ye çıktığında bu olasılık neredeyse %100 oluyor. Kağıt üzerinde falan da değil... Bunu bir gün deneyebilirsiniz hatta. İşin komiği ise bu problemin paradoks olarak anılması olayın mantıksızlığından değil, bizim mantıksızlığımızdan kaynaklanmaktadır. Gösterdiği şey ise olasılıklar hakkında genelde yanıldığımızdır. İkna olmak için problemi şu iki şekilde değiştirelim: Birincisi birebir benzetme olsun. Elimizde 1'den 365'e numaralanmış onlarca set tombala pulları olsun. Bunlardan 57 adedini bir torbaya koyalım. Bu torbada iki rakamın birbiriyle aynı olma olasılığı belki şimdi o kadar da uzak gelmemiştir. İkincisi ise daha farklı bir yoldan olsun. Diyelim ki şimdi evinizi kapısından çıktınız. Karşınızdan gelen 56 insanı durdurup doğum tarihlerini sordunuz. Bunu sadece siz yaptığınızda olasılık o kadar yüksek olmayabilir. Aynı işlemi 56 kişi daha yapıyor olsun... En azından bu 56 kişiden sadece bir tanesinin, karşılaştığı 56 kişiden sadece biriyle doğum tarihlerinin aynı olma olasılığı yüksek değil midir? Problemimize dönüp özetlersek: Yanıtın 1/365'ten daha karmaşık ve kolay- olmasının sebebi problemin çözümünün algılandığı gibi, bir A kişisinin kalan 56 kişiyle mukayese edilmesi şeklinde değil, oradaki her bir kişinin, kalan 56 kişiyle mukayesesi şeklinde olmasıdır. Kanıtlamak için özellikle bir sınıf dolusu insan bulmaya gerek yok. En iyi erkek oyuncu oskarını alan 73 aktör arasında aynı gün doğan 6 çift varken, 67 aktris için üç çift var. Birleşik Krallığın 52 başbakanı arasında 2 çift aynı gün doğan başbakan vardır. Bu bilgileri öğrendikten sonra ben de biraz daha bizim tarihimizden örnekler aradım. Mesela, Osmanlı Padişahlarından doğum tarihi gün ve ay olarak bilinen 25 padişahın arasında her ikisi de 2 Ocak'ta doğmuş bir çifte rastlıyoruz ve 21 Eylül'de doğmuş bir başka çifte rastlıyoruz. . Ayrıca magazinel içerikli bir web sitesinde ünlülerin doğumgünleri ve burçları başlıklı bir liste buldum . 53 kişilik bu listedeki tüm sanatçıları bir sınıfa toplasa idim, burada da değil 1, tam 4 çiftim olacakmış. Nicole Kidman Türkan Şoray (20 Haziran), Mehmet Aslantuğ Catherine Zeta Jones (25 Eylül), Nil Karaibrahimgil Tarkan (17 Ekim), Julia Roberts ve Teoman (20 Kasım). (Meraklıları için bir adet simülatör adresi ve çözüm sayfası bağlantısını yazı sonuna koyuyorum ) Oyun değerini bulmak Madem olasılıkları değerlendirmek konusunda bu kadar zayıfız, bir şans oyununun ya da kumarın mantıklı olup olmadığını nasıl anlarız? Bir defa yüksek bir olasılık olmadıkça kumar oynamak mantıklı değildir, ama küçük bir ümit karşılığında bir eğlence aracıdır. Bu yüzden zararsız miktarlarla küçük oyunlar oynamak kimseye büyük bir yıkım getirmeyecektir. Ancak yukarıda saydığımız olasılık oranlarıyla baktığımızda şans oyunlarına ya da kumara servet yatırmak ya da bir ihtiyacı erteleyip kazanma ümidiyle kumar oynamak mantıksız bir davranıştır. Yine de bize sunulan bir oyunun değerini basitçe hesaplayabilir ve en azından yatırdığımız değerin o kazanca değip değmeyeceğini, oyunun fiyatının pahalı olup olmadığını anlamanın bir yolu var. Küçük bir örnekten başlayalım: Diyelim ki size yazı tura oynamayı öneriyorum. Her atışımda 10 TL vereceksiniz. Tahmininiz doğru olursa size %50 fazlası ile iade edeceğim. Yani 15 TL. Kazanma olasılığı ½'dir. Ödül ise 15 TL. Şu halde her bir atışın gerçek değeri ödül ile olasılığın çarpımı olmak üzere 7,5 TL'dir. Her atış için 10 TL ödemeniz, her zaman geçerli bir kuralın işletilmesi demektir: KASA DAİMA KAZANIR. Bu mantıkla büyük ikramiye hedefiyle oynadığımız sayısal loto oyununu ele alalım. 25 Şubat tarihinde Milli Piyango İdaresi'nin düzenlediği Sayısal Loto çekilişi, 6 rakamı da tutturan 1 kişiye 1.501.527 TL kazandırmış. Bu oldukça büyük bir rakam. Hem de tek kişi kazanamış. İki başlık önce sunduğumuz olasılığı hatırlayalım: 1/13.983.816 Bu olasılıkla büyük ikramiyeyi çarparak oyun değerini bulalım: Yaklaşık 11 kuruş. Oysa Sayısal Loto çekilişi için bir kolon, yani tek bir tahmin ücreti 60 kuruştur. 49 kuruşluk bir fazla değer söz konusudur. Aynı işlemi Şans Topu çekilişi için gerçekleştirelim. Şans Topu çekilişi 22 Şubat tarihinde 5 kişiye 122 şer bin 903 TL vermiş . Olasılığımız ise 1/3.895.583 idi. Oyun değerini hesaplarsak yaklaşık 3 kuruş buluruz. O haftaki çekiliş için her bir kolon başına 57 kuruşluk bir fazlalık ödenmiş. Bu ikramiyeyi tek kişi kazansaydı oyun değeri 15 kuruş olurdu ve yine 45 kuruşluk bir fark doğardı. Tabi ki bu farklar, içerisinde bir takım vergileri barındırıyorlar, ancak yine de kural değişmez: KASA DAİMA KAZANIR. Sonuç Bazen ümit bizi gereksiz ve mantıksız davranışlara itebilir. Kumarın ve şans oyunlarının, küçük rakamların eğlence ve oyun amacıyla harcandığı basit ve işlevsiz araçlar olması halinde başımız belaya girmez, ancak insanlar varlarını, yoklarını, servetlerini kumarda kaybedebildiklerine göre, bu oyunlar ölçü kaçırıldığında tehlikelidir. Bir olayın ne kadar muhtemel olduğu konusunda kişisel yargılarımıza güvenmek genelde bizleri hataya sevkeder. Burada kendi deneyimlerimiz bizi yanıltabilirken, başkalarının çok dikkat çekici deneyimleri de bizi hataya sürükleyebilir. O yüzden, Siz yine de matematiğe güvenin. Notlar ve


MÖ. 38.000... Bugünkü Hırvatistan'ın kuzey topraklarında, bir kadın, mağarasının içinden, dışarıda yağan yağmuru izliyor. Kaba yüzünde, zorlu hayatının açtığı yaralar, toprak lekeleri ile karışmış durumda. Belli ki zor günler geçirmiş. Gece boyunca, ellerini göğsüne bastırıyor. Çektiği acı da zaten yüzünden okunabiliyor. İki hafta önce göğsünden aldığı yara, iyileşmediği gibi daha da büyümüş. Belli ki enfeksiyon kapmış. Ama modern tıptan 38.000 yıl uzakta olan bu kadının, enfeksiyonun ne olduğu ve nasıl tedavi edileceği konusunda hiç bir fikri yok. Acısı gece boyunca giderek artıyor. Neyse ki o ağrı, gün ağarırken sona eriyor. O sabah, gözlerini kapıyor ve 30 yıla sığdırdığı kısacık hayatı, ileride Vindija adı verilecek olan mağarada sona eriyor... Ve hikaye'nin sonu. Yukarıdaki mutsuz hikaye, tahmin edeceğiniz üzere, bir kurgudan ibaret. Vindija mağarasındaki bu Neanderthal kadının, nasıl bir hayat geçirdiğini, gözlerini hayata nasıl yumduğunu belki de asla bilemeyeceğiz. Ancak, hiç tanımadığımız bu kadının, bize kendi türünü anlatacak güzel bir hediyeyi verdiğini yeni yeni anlıyoruz. Neanderthal'lerin hayat kodlarını... Genetik alanında sahip olduğumuz teknoloji, bu kadının 38.000 yıl boyunca sakladığı DNA mirasını artık okumamıza olanak veriyor. O mağarada ölen kadın, geleceğe gönderdiği mektubunda, kendi türünün genetik bir portresini modern insanlara iletiyor. Ve Vindija mağarasındaki yalnız ölen o kadın, kendi türünün tarih öncesi bir elçisi haline geliyor. Kim bu Neanderthal'ler? Bilindiği üzere, Homo cinsi, günümüzde sadece tek bir türü barındırıyor. Bu cinsin tek üyesi, Homo sapiens, yani biz modern insanlarız. Ancak, bundan 30.000 yıl öncesine kadar, durum böyle değildi. Özellikle, Avrupa, Batı ve Orta Asya'da yaşayan başka bir insan grubu daha bulunuyordu. Homo neanderthalensis, ya da Neanderthal olarak bilinen bu tür, 5000-8000 yıl boyunca insanlarla beraber yaşam sürmüştü. Şayet onlar hala yaşasaydı, Dünya iki farklı insan türüne ev sahipliği yapmaya devam edecekti. Bu durumda, insan evrimi de -muhtemelen- bambaşka bir yöne yönelecekti. Ama olmadı... İç içe yaşayan bu iki türden Neanderthal'ler -henüz bilinmeyen bir sebeple- bu yaşam savaşını kaybetti, ve meydanı modern insana teslim etti. Şu ana kadar bulunan en genç neanderthal fosilleri 25.000 yaşında. Bu sebeple, bu türün 25.000 yıl önce Dünya'dan silindiği düşünülüyor. Gelmiş geçmiş en yakın evrimsel akrabamız olan Neanderthal'lerin neden yokolduğunu henüz bilmiyoruz. Bu türün neslinin tükenmesi ile ilgili elimizdekiler, sadece hipotezlerden ibaret. Buna göre, 30.000 yıl önce gerçekleşen ani mevsimsel değişiklikler bitki örtüsü ve habitatı etkilemiş ve Neanderthal'lerin beslenmelerini zora sokmuş olabilir. Diğer bir hipoteze göre, 40.000 yıl önce Neanderthal'lerin yaşam alanına giren modern insanın , ev sahiplerini bastırmaları ve yerine geçmeleri de bu türü sonlandırmış olabilir. Bu arada Neanderthal'lerin adının nereden geldiğini de not düşelim. İlk Neanderthal fosili 1856'da Almanya'da Neander vadisi'nde bulunduktan sonra, adını bu vadiden alıyor. . Nesli tükenen bu akrabalarımızın biraz da fiziksel özelliklerine değinelim. Kafatası hacmine baktığımızda, insan ve neanderthal beyinlerinin doğumda aynı olduğu ancak yetişkinlerde neanderthal'lerin daha büyük beyine sahip olduğunu görülüyor. Kemikleri üzerinde gerçekleştirilen çalışmalar, Neanderthal'lerin Homo sapiens'ten özellikle kol ve eller açısından çok daha güçlü olduğunu gösteriyor. Erkekleri 164-168 cm iken dişileri 152-156 cm uzunluğunda. Genellikle etçil beslendikleri düşünülse de, 2010 yılında yapılan bir çalışmada, Neanderthal dişinde pişmiş sebze kalıntısına rastlanması, bu türün beslenme konusunda esnek davrandığını gösteriyor. Fosil Biliminden Genetik Bilimine Geçiş İlk fosillerinin 1829'da keşfinden sonra, hemen hemen tüm Avrupa'yı kaplayan bir alanda yeni Neanderthal fosilleri gün yüzüne çıkmaya başladı. Çıkan her fosil, bu kayıp türün neye benzediğini daha iyi anlamımızı sağlarken, önemli bir soru hep varlığını sürdürüyordu. Neanderthal'ler gerçekte kimdi? Neanderthal'lerin ne olduğunu anlamamızda, aradığımız cevabı ancak, genetik bilgiler verebilirdi. İnsanın kendi genomunu, İnsan Genom Projesi ile 2003'te tamamen okumasından sonra, gözler bize en yakın türlere çevrildi. Elbette yaşayan adaylardan biri şempanzeydi. Aralık 2003'te başlayan Şempanze Genom Projesi, 2005 Eylül'de ilk sonuçlarını verdi. Şempanze ile insan arasındaki genom benzerlikleri, bir çok evrimsel çalışmaya ışık tuttu. Ancak, evrimsel açıdan bize şempanzelerden çok daha yakın bir tür daha vardı. Neanderthal'ler... Ancak, Dünya üzerine Homo sapiens'e en yakın bu tür artık hayatta değildi. Ve elimizdeki tek örnekler 30-40 bin yıllık kemik fosillerinden ibaretti. Neanderthal'ler üzerinde ilk kapsamlı çalışmalar, 1997 yılında başlamıştı. Ancak o yıllarda, tüm genomun dizilenmesi mümkün değildi. Çekirdekte tutulan DNA yerine, daha küçük bir organel olan ve DNA barındıran mitokondri seçildi. Mitokondriyel DNA üzerine yoğunlaşan araştırmacılar, Almanya'daki Neander Vadisi'nde bulunan ve ilk keşfedilen Neanderthal fosili kullandı. Bu fosilin mitokondriyel DNA'sının 360 harflik bir kısmı incelendi. (Mitokondriyel DNA'nın tüm uzunluğu 16569 harf içerir.) Ardından Neanderthal'lerin mitokondriyel DNA'sı , günümüz insanın ve şempanzenin DNA'sı ile kıyaslanmış ve ilgi çekici sonuçlar vermişti. Neanderthal'lerin mtDNA'sı, insana şempanze'den çok daha yakındı. İnsan ve Neanderthal mitokondri DNA'sında, incelenen 360 harflik bölgede ortalama 27.2 noktada farklılık olduğu bulunmuştu. Kıyaslama yapmak için, herhangi iki insan arasında mtDNA'daki bu bölgede ortalama 8 noktada fark gözükürken, insan-şempanze arasında ortalama 55.0 noktada farklılık olduğu belirtiliyordu. mtDNA üzerinde elde edilen bu bilgiler, insan ile Neanderthal'lerin ortak atasına da dair bir ipucu veriyordu. Genetik veriler, bu iki türün bundan 550,000 ila 690,000 yıl önce ayrıldığını gösteriyordu. Neanderthal'ler ile İnsan'lar o tarihten itibaren farklı yollar izlemişti. Neanderthal Genom Projesi: İlk Adımlar Mitokondriyel DNA, bize önemli bilgiler veriyordu. Ancak, soruların esas cevapları hala hücre çekirdeğinde yatıyordu. Neyse ki, Max Planck Enstitüsü Evrimsel Antropoloji Bölümü, tüm Neanderthal genomunu dizileyecek proje üzerinde çalışmaya başlamıştı. Sonuçları 2006'da açıklanan projenin teknolojik altyapısını 454 Life Sciences adlı biyoteknoloji firması üstleniyordu. Bu antik genomun, insan genomu ile aynı boyutta olması ve bazı genleri paylaşması bekleniyordu. İnsan ile Neanderthal'lerin karşılaştırılmasının insanın ve insan beyninin evrimsel gelişimine ışık tutacağı açıktı. Svante Paabo önderliğindeki, araştırma grubu, 70'den fazla neanderthal fosil örneğini kullandı. Çalışmaların odağında ise, bugünkü Hırvatistan topraklarındaki Vindija mağarasından çıkarılan fosiller vardı. 38.000 yıllık femur kemikleri, böylece geçmişin tanıklığını yapacaktı. Bu kemik örneğinin yanı sıra, İspanya, Rusya ve Almanya'dan elde edilen fosiller de kullanıldı. 2006'da ilk sonuçlar yayınlanmıştı. Neanderthal'lerin 3.2 milyar harften oluşan genomunun, 1 milyon harfi başarıyla okunmuştu. Analiz sonuçları, İnsan-Neanderthal ortak atasının 465,000 ila 569,000 yıl önce yaşadığını öne sürüyordu. Ayrıca, Neanderthal'lerin çok az çeşitliliğe sahip olan, küçük bir popülasyona sahip olduğunu işaret ediyordu. 1 milyon harf, tüm genom düşünüldüğünde çok küçüktü. Bu yüzden verdiği bilgiler de haliyle kısıtlı kalmıştı. Ancak, elde edilen veriler ve proje başarısı, sonraki büyük proje için sıçrama basamağı oldu. Neanderthal Genom Projesi 2010 yılı, Neanderthal genom araştırmaları için bir dönüm noktası oldu. Svante Paabo'nun laboratuvarı, Neanderthal genomunun tamamını taslak olarak çıkardıklarını yayınladı. Neanderthal genomu, Vindija mağarasındaki kemiklerden elde edilmişti. Çıkarılan Neanderthal DNA'ları, 5 farklı modern insanın DNA'sı ile kıyaslandı. Çalışma sonuçları, daha ilk analizlerde ilgi çekici sonuçlar vermeye başladı. Buna göre, Neanderthal DNA'sı, Afrikalı-olmayan insanların DNA'sı ile çok daha fazla benzerlik taşıyordu. Bu benzerliğin en basit açıklaması, Neanderthal'ler ile İnsan'lar arasında gen akışı olması idi. İnsanlar ile Neanderthal'ler arasında birleşmeler ve karışmalar olmuş olabilirdi. Sonuçlar, Afrikalı-olmayan insanların genomların %1-4'ünde Neanderthal'lerin katkısı olduğunu gösteriyordu. İlk çalışmalarda, modern insan ile Neanderthal'ler arasında 4 farklı gende anlamlı farklılıklar gözlenmişti. Bunlar, sperm hareketinden sorumlu SPAG17, yara iyileşmesinden sorumlu PCD16, gen okunmasında sorumlu TTF1 ve deri, ter bezi ve kıl köklerinde anlatımı yüksek olan RPTN genleri idi. Bunların dışında, Neanderthal genomu üzerinde yürütülen çalışmalar başka sonuçlara da varabiliyordu. Bunlardan biri, MRC1 geni ile ilgiliydi. Modern insanda da Neanderthal'lerde de bulunan bu gen hücre haberleşmesinde rol oynuyordu. Ancak, Neanderthal'ler, bu gende insanlarda gözükmeyen özel bir mutasyon taşıyordu. Bu mutasyon, soluk bir ten rengine ve kızıl saç oluşmasına neden oluyordu. Bu noktada, Neanderthal'lerin soluk ten renginin D vitamini sentezlenmesine avantaj sağlayabilmiş olacağı düşünülüyor. Sonuçlardan çıkan diğer bir gen ise FOXP2 geni. Modern insanda, bu genin çalışmaması durumunda, konuşma bozuklukları oluştuğu için, konuşma geni olarak adlandırılan FOXP2, Neanderthal'lerde ve şempanzelerde de bulunuyor, elbette önemli farklılıklar ile. Ancak, Genom Projesi kapsamında, İnsanlar ile Neanderthal'lerin FOXP2 geni içinde açısından, ortak özellikler bulunduğunu, bu ortak özelliklerin şempanzelerde bulunmadığını ortaya çıkardı. Ancak, bu durum Neanderthal'lerin sistemli bir konuşma yeteneği olduğunu kesinlikle göstermiyor. Diğer bir önemli bulgu ise kan grupları ile ilgili. Bilindiği üzere, insanlar AB0 sistemindeki kan gruplarına sahip. Öte yandan, şempanzelerin oldukça farklı kan grupları bulunuyor. İspanya'daki bir Neanderthal fosilinden elde edilen bilgilere göre, Neanderthal'lerin de 0 kan grubu taşıdığı, muhtemelen 0A veya 0B kan grubu da taşımış olabileceği ortaya çıktı. Bunlar gibi, bir çok gende daha DNA düzeyinde farklılıklar saptanmış durumda. Ancak, elde edilen sonuçlar, insan ile neanderthal genomunun %99.7'lik bir kısmı tamamen aynı olduğunu gösteriyor. Bu noktada, şempanze ile modern insan arasında olan benzerliğin %98.8 olduğunu belirtmekte fayda var. Ya Sonrası? İnsan Genom Projesi ile kendi DNA kodlarımızı okuduk. Ancak, hala kaç genimiz olduğunu kesin olarak bilmiyoruz. Hangi genin ne işe yaradığı konusundaki bilgimiz de hala çok kısıtlı. Genomu okuyabilmiş olmamız, onu anlamış olmamız anlamına gelmiyor. Aynı durum, şimdi Neanderthal'ler için geçerli. Her ne kadar, genetik çalışmalar, Neanderthal'lerin bazı özelliklerine ışık tutsa da, elimizdeki verileri anlamak daha çok zaman alacak. Unuttuğumuz akrabalarımızı yavaş yavaş tanımaya başladık. Zamanla daha da fazla tanıyacağız. Vindija mağarasındaki o kadını artık duyabiliyoruz. Ancak işin en zor kısmı bundan sonra başlıyor. Duyduklarımızı yorumlayabilmek...


Hadi gülümse bulutlar gitsin, İşçiler iyi çalışsın, gülümse. Yoksa ben nasıl yenilenirim? Belki şehre bir film gelir, Bir güzel orman olur yazılarda, İklim değişir, Akdeniz olur, gülümse. Kemal Burkay Yalnızca Senin Gülen Yıldızların Olacak Saint-Exupery'nin ölümsüz eseri Küçük Prens uzak bir gezegenden gelen bir çocuk ile çölde kaybolmuş bir yetişkinin bir kaç gününü anlatır. Küçük Prens yetişkine geldiği yolları, karşılaştığı inanları anlatır ve ona sırrını verir. Veda vakti geldiğinde pilot acı içindedir, Küçük Prens'in gülüşünü bir kez daha göremeyeceği için. Bir kez daha, içimde onarılmaz bir acı duydum. Bu gülüşü bir kez daha duyamayacağımı düşünmek bile istemiyordum. Buna dayanamazdım. Gülüşü, çölün ortasında bir su kaynağı gibiydi benim için. Küçük prens, gülüşünü tekrar duymak istiyorum dedim. Ama o bana : Bu gece, Dünyaya ineli tam bir yıl oluyor. Gezegenim, geçen yıl Dünyaya indiğim yerin tam üstünde olacak bu gece. dedi. Küçük prens, lütfen bunun sadece kötü bir rüya olduğunu söyle bana dedim. Ama sorumu yanıtlamadı küçük prens. Onun yerine bana: En önemli şeyi gözler göremez dedi. Evet, biliyorum... Geceleri gökyüzüne baktığında, yıldızlardan birinde benim yaşadığımı ve orada gülüyor olduğumu bileceksin. Bu yüzden sana sanki bütün yıldızlar gülüyormuş gibi gelecek. Bütün dünyada yalnızca senin gülen yıldızların olacak. Gülmenin Mekaniği Gülmek insan yüzüne en yakışan duygusal ifadelerden biri. Sevincimizi, mutluluğumuzu gülme yolu ile ifade ederiz, gülünce yüzümüzde güller açar. Peki sadece mutlu olduğumuz için mü güleriz? Yoksa gülmenin başka amaçları da var mıdır? Bazen dalga geçmek için güleriz, bıyık altından. Bazen yasadığımız duruma tepki olarak acı acı güleriz. Yani gülmek için birden çok sebebimiz var aslında. Gülme konusuna ilk eğilen insanlardan biri evrim teorisinin en önemli ismi olan Charles Darwin. Darwin sadece gülümseme ve dolayısı ile mutluluk değil, insan yüzüne yansıyan duyguların evrensel olup olmadığını merak ettiği için dünyanın çeşitli bölgelerindeki tanıdıklarına 16 soruluk bir anket gönderdi. Aldığı sonuçları da 1872 yılında The Expression of the Emotions in Man and Animals adlı kitabında yayınladı. Kendi araştırması ve Guillaumme-Benjamin-Amand Duchenne'in çalışmaları sonucunda vardığı sonuç insan yüzüne yansıyan duyguların görünüşünün evrensel olduğu ve evrim sonucunda meydana geldiği idi. Darwin aynı duyguları gösteren insanların temelde aynı kas kasılmaları sonucunda duygularını ifade ettiklerine işaret ediyordu. Darwin haklı idi ama tam olarak onu kanıtlayacak deneyi bir fransız biliminsanı ondan yıllar sonra yapacaktı. Pan Am gülmesi /Duchenne Gülmesi/Önemli olan gözlerinin içinin gülmesi Hiç başınıza geldi mi ? Güzel bir ortamdasınızdır, her şey hoştur ve keyiflidir. Birden gruptan biri bir fıkra anlatır ve herkes güler. Ama bir dakika, siz fıkrayı anlamadınız ama zekanıza laf ettirmemek için güler gibi yapıyorsunuz. Acaba anlaşıldı mı yalandan güldüğünüz? Veya ilk defa buluştuğunuz güzel bir kıza bir fıkra anlattınız ve o da ne karşınızdaki kahkaha atmadı ama gülüyor. Acaba gerçekten mi gülüyor yoksa yalandan mı? Gerçek gülme ile yalandan gülmeyi nasıl ayırt edebiliriz? Devam etmeden önce öncelikle şu linke tıklamanızı ve kendinizi bu konuda sınamanızı öneririm. Linkte yer alan deneyle gerçek ve sahte gülmeyı ayırt etmede ne kadar başarılı olduğunuzu görebileceksiniz. Yazının devamında bunu nasıl yapabileceğinizi anlatacağım ancak önce kendinizi sınama zamanı. Deney en fazla beş dakikanızı alacak: http://www.bbc.co.uk/science/humanbody/mind/surveys/smiles/ Kolay değil, değil mi? Aslında gayet kolay, sadece kişinin gülme anında yüzünde nereye bakacağını bilmeniz gerekiyor. Gözlerinin kenarına. Şimdi aşağıdaki resme (resim 1) dikkatlice bakın lütfen. Aynı adamın iki farklı gülümsemesini görüyorsunuz değil mi? Peki hangisi gerçek? Dikkatlice bakılacak olursa iki resimde de dudakların kenarının yukarı doğru yükseldiği bariz, sadece dudaklara bakarsak ikisi de gerçek gülüş gibi duruyor. Gülme sırasındaki yüz fizyolojisini ilk inceleyenlerden biri 1806 doğumlu Guillaume-Benjamin-Amand Duchenne . Duchenne'in Teorisine göre insan ruhu ile yüz ifadeleri birbirine bağlantılı idi ve yüz kasları bu ifadeleri oluşturmakta önemli rol oynuyordu. Duchenne teorisini ispatlamak için ilginç bir deneye kalkıştı.Deneyi için yaşlı, dişsiz ve itaatkar bir adamı seçmişti özellikle. Bu saydığımız özelliklerine ilaveten yaşlı adamın Duchenne'in deneyi için hayati bir özelliği daha vardı: yüzü tamamen hissizde, acı hissetmiyordu. Böylece Duchenne deneğinin yüzündeki istediği kaslara elektrik akımı verip harekete geçirebiliyordu. Bir an için korkunç bir deneymiş gibi gelebilir ama unutmayın, deneğin yüzünde hiç his yoktu.(bkz Resim 2) Duchenne The Mechanism of Human Facial Expresssions adlı kitabında deneğini şöyle tarif eder: sanki bir kadavra üzerine çalışıyormuşçasına rahatlıkla yüz kaslarına istediğimi yaptırabiliyordum Deneyleri sırasında Duchenne sahte gülümseme ile gerçek gülümseme arasındaki farkı net bir şekilde gözlemler. Deneğinin yanaklarına elektrik verdiğinde Zygomatic Major kasları kasılıp dudaklarını gülümseme haline getiriyordu ve fakat yüzünün başka bir yerinde başka bir kas kasılmıyordu. Ne zaman ki deneğine komik bir fıkra anlatsa bu sefer sadece Zygomatic Major kasları değil aynı zamanda Orbicularis oculi kasları da kasılıyordu. Yani deneğin gözleri etrafındaki kaslar kasılıyordu ve kaz ayağı dediğimiz oluşum gözleniyordu. İnternet üzerinde yer alan bazı kaynaklar somurtmanın gülmekten daha fazla kas gerektirdiğini belirtiyor. Yaygın olan bilgi gülümsemenin 20 civarı, somurtmanın ise 43 kas gerektirdiği. Aslında gerçek bunun tam tersi. Gerçek bir gülme esnasında yüzünüzdeki kasların 12'si harekete geçmekte, somurtma esnasında ise 11. Gülme sırasında çalışan kaslar: Zygomaticus major ve minor. Ağzınızın iki köşesinde yer alan ve ağzınızı yanağınıza doğru uzatan kaslar (4) Orbicularis oculi. Gözlerinizi çevreleyen ve gülme esnasında kırıştıran kaslar. (2) Levator labii superioris. Dudak ve burnunuzun köşesini kaldıran kaslar (2) Levator anguli oris. Gülme esnasında ağzınıza açı kazandıran kaslar (2) Risorius. Ağzınıın kenarını yana doğru çeken kaslar (2) Gerçek bir gülme esnasında bu yukarıdaki on iki kas harekete geçip yüzünüzde güller açtırmakta işte. Peki gerçek olmayan bir gülmede? Gerçek olmayan bir gülmede sadece Zygomatic Major kaslarınız çalışıyor, orbicularis oculi kaslarınız çalışmıyor. Yani dudaklarınız kıvrılıyor ama gözlerinizin çevresi kırışmıyor. Sürekli gülme talimatı verilen ve yalandan da olsa yolculara sürekli gülümseyen Pan Am hosteslerine binaen psikologlar bu tür gülmeye Pan Am gülmesi diyorlar. (bkz. Resim 3) Resime dikkatlice baktığınızda hostesin sadece dudaklarının kıvrıldığını ama göz çevresinin kırışmadığını göreceksiniz. Çok sık ve içten gülen insanlarda göz çevresinin kırışması daha yüksek oranda bu yüzden. Gerçek gülümsemesi ile sahte gülümseme arasındaki farklar sadece kaslarla da sınırlı değil. Bu iki tip gülme beynin farklı bölgeleri tarafından kontrol edliyor. Pan Am gülmesi beynin motor korteksi tarafından kontrol ediliyor. Misal, beynin sol yarımküresindeki motor korteksi zarar görmüş bir hasta gülmeye çalıştığında dudaklarının sağ tarafı gerektiği gibi hareket etmiyor. Ancak içten bir gülümseme sırasında aynı hasta gayet güzel şekilde gülebiliyor. Yani, sahte gülme tamamen beynin motor korteksi tarafından kontrol edilen bir kas hareketi. Ama gerçek, içten bir gülme beynin içgüdü ve duyguları düzenleyen limbik bölgesi tarafından kontrol ediliyor. Yani gülümsemenin mekaniği aslında yüz kaslarımızın kasılmalarının sonucu. Yüzümüzdeki kaslar sayesinde nasıl güldüğümüzü açıklayabiliyoruz ve sahte ile gerçek gülümselemeri ayırt edebiliyoruz. Resim 1'e şimdi tekrar bakın lütfen? Hangisi gerçek gülüş? Evet, soldaki. Peki, ama neden gülüyoruz? Neden Gülüyoruz? Sevdiğimiz birini gördüğünde gülümseriz, bebekler annesini babasını görünce gülümser, sevdiğimiz biri güzel söz söyleyince güleriz, karşımızdakine dostluk mesajı vermek için güleriz vs vs. Gülümseme mutluluk ve neşe duygularının sonucu oluşan yüz ifadesinin önemli bir parçasıdır . Peki o zaman sadece mutlu olduğumuz için yalnızken de gülümser miyiz yoksa başkalarına mutlu olduğumuzu bildirmek için mi güleriz? İşte bu soru 1979 senesinde iki araştırmacının ilginç bir sosyal deney yapmasına yol açmış. İki araştırmacı, Robert Kraut ve Robert Johnston, gülümsemenin aynı hayvanlar dünyasında olduğu gibi karşıdakine dostane mesaj vermek için kullanılıp kullanılmadığını merak etmiş. Eğer evrimsel bakış açısı doğruysa gülümseme, aynı şempanzelerde olduğu gibi, sosyal ortamlarda daha çok gözlemlenmeli. Bu durumda gülümsemenin amacı dostluk kurmak veya karşımızdakine mutluyum mesajı vermek olacaktır. Kraut ve johnston deney gruplarını üç farklı şekilde oluşturmuş: Bowling oynayanlar, hokey maçı seyredenler ve yayalar. İlk grupta bowling oynayanlar farklı gözlemciler tarafından aynı anda gözlemlenir. Oyuncu labutlara doğru bakarken (yani kimse ile yüz yüze değilken ve oyuncu takım arkadaşlarına doğru döndüğünde. Gözlemciler aynı zamanda oyuncuların yaptıkları atışları ve başarılarını da ölçerler. Son olarak çeşitli yüz ifadelerini gruplarlar Böylece bir oyuncu bowling topunu yuvarladıktan sonra ve henüz arkadaşlarına dönmemişken ve daha sonra arkadaşlarına döndüğündeki yüz ifadeleri tek tek kayıt altına alır. Araştırmacılar ilk etapta 353 oyuncunun 1793 atışını incelerler, ikinci etapta ise 166 atış incelenir. Biraz daha farklı metodlar ama aynı mantık ile hokey taraftarları ve yayalar da incelenir. Hokey taraftarları takımlarının maç içerisindeki çeşitli durumlarına tepkileri uzaktan fotoğraflanır. Yayalar ise hava durumu ve sosyal etkileşime girmelerine göre gözlemlenir ve sonuçlar birbirine korele edilir. Sonuç olarak yazarlar her üç deneyde de gülümsemenin ,gülümseyen kişinin ruh halinden bağımsız olarak, daha çok sosyal etkileşim sonucu olduğu sonucuna varırlar. Daha önceden yapılan araştırmalar da, gülümseyenin ruh halinden bağımsız olarak, sosyal etkileşimin gülümsemenin önemli bir sebebi olduğunu gösteriyor. Yaptığımız 4 deneyde de gülümseme sosyal etkileşime kuvvetle bağlıdır. ..... Başka araştırmacılar da gülümsemenin çoğu zaman sosyal bağlamda gerçekleştiği sonucuna varmıştır. İlk andan itibaren gülümseme sosyallikle üretilmekte ve sosyal sonuçları vardır. Bebekler 1-5 aylık arası iken insan yüzü ve sesine gülümseyerek karşılık verirler (Sroufe and Waters, 1976). ..... Anaokulu öğrencileri arasında gülümseme sosyal etkileşimler bağlamında gerçekleşmektedir, mesela bir şey vermek, almak ve konuşmak gibi (Blurton-Jones, 1972). Anaokulu öğrencileri tanımadıkları birine yaklaştıklarında gülme eğilimindedirler ve aynı zamanda bir yabancı onlara gülümsediklerinde ona yaklaşma eğilimindedirler (Connoly & Smith, 1972) Yani, gülümseme aslında sosyal bir mesajdır. Gülümseme beraber yaşamak için etkileşime girmesi gereken türlerin üyeleri arasındaki etkileşimi kolaylaştırmak için evrilmiş bir sinyaldir . Gülümseme o kadar kuvvetli bir sinyalki otistik çocukların tedavisinde kullanılan robotların en temel aktivitelerinden biri. Uzaktan kumandayla yönetilen diğer bir robot olan Kaspar, gülümsemek, kaş çatmak, gülmek, göz kırpmak ve el sallamak gibi temel aktivitelerini otistik çocuklarla paylaşabilmek icin Hertfordshire Üniversitesi tarafından tasarlanmış. . California Üniversitesi insanlarla sosyalleşmek üzere geliştirilen bir robota iteratif bir süreç ile gülmeyi öğretmiş . Ama en önemlisi, gülmek iki yönlü bir süreç. İnsanlar mutlu olduğu için güldüğü kadar güldüğü için de mutlu olabiliyor. Yüzsel geribildirim hipotezine göre İstemsiz yüz hareketleri duygusal bir deneyim yaratacak çevresel bilgi sağlamaktadır . Stephen Davis ve Joseph Palladino tarafından 2000 yılında yapılan bir deneyde deneklere çizgifilm seyrettirilirken bir grup deneğe dudaklarının arasında, diğer gruba ise dişlerinin arasında kalem tutturulur. Dişlerinin arasında kalem tutan ve gülümseyebilen grup, dudaklarının arasında kalem tutan ve dolayısı ile gülümseyemeyen gruba göre seyrettikleri çizgifilmleri daha komik bulurlar. Daha da önemlisi sık ve içten gülen insanların hayatta başarılı olma ihtimali daha fazla. 1950'lerde California'da sadece kız öğrencilerin gittiği bir kolejdeki öğrenciler uzun süreli bir deneye gönüllü olarak katıldılar. Öğrenciler yıllar sonra araştırmacılar tarafından kendilerine yöneltilen ve özel hayatlarını, sağlıklarını ve mutluluk seviyelerini ölçen bir araştırmayı cevapladılar. Araştırmacılar daha sonra anket sonuçları ile öğrencilerin yıllık fotoğraflarını birleştirdiler. Sonuç olarak içten gülen öğrencilerin yalandan gülen öğrencilere göre ciddi bir fark ile evliliklerinin daha uzun sürdüğü, kişisel olarak daha mutlu ve daha sağlıklı oldukları ortaya çıktı. Gülüşün Gülden Güzel Gülmek her insana en yakışan yüz ifadesi. Karşımızdaki gülünce biz de rahatlıyoruz, biz de gülümsüyoruz çünkü gülümsemek bulaşıcı. Bu yazıyı hazırlarken bile sık sık gülümsedim, ne de olsa sadece gülümsemek bile insanı mutlu edebiliyor. Ama en önemlisi karşımızdakinin gülümsemesi bize kendimizi iyi hissetiriyor, hele ki sevdiğimiz insan gülümsüyorsa. Bir gün bir sahafta eski kitaplara göz gezdirirken elime aldığım bir kitabın arasından kağıt parçaları yere düştü. Kime yazıldığı belli olmayan bir not parçası, bitmemiş bir şiirin bir kaç dizesi gibiydi okuduklarım. Belli ki sevgiliye yazılmıştı, ne yazanın ne yazılanın kim olduğunu bilemiyorum. Kaç gülüşün var senin / kaç farklı şekilde kıvrılır o dudakların Sevindiğinde farklı / sevildiğinde farklı mı gülersin? Kaç gülüşün var senin / sayamadım bir türlü Sahafta bu toprakların yaşayan en büyük sesi yankılanıyordu... Gülüşün gülden güzel / Sevdim gönülden güzel Severim kiskanırım ben seni elden güzel Neşet Ertaş Not: Robert Johnson ve Rober Kraut'un makalesini paylaştığı için Nurdan Şentürk'e teşekkür ederim.


Eğer günün birinde kış aylarında, açık bir havada yolunuz kuzey kutbuna yakın ülkelerden birine düşerse, başınızı kaldırıp gökyüzüne bakın. Gözünüzle görebileceğiniz en muhteşem doğa olaylarından birine şahit olabilirsiniz. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Kuzey Işıkları, ya da diğer adı ile auroralar yüzyıllar boyunca insanları büyülemiş, büyülerken bir yandan da merakını çelmiş astronomik olaylar. Kutup bölgelerinde karanlık gökyüzünde çoğunlukla florosan yeşil, nadiren de kırmızı, sarı ve hatta mavi görülen bu hareketli ışık huzmeleri, karanlık ve uzun kutup gecelerini büyüleyici bir şekilde aydınlatıyor. Astronomideki adı aurora olarak geçen bu fenomen, sıklıkla Kuzey Işıkları olarak adlandırılıyor. Aslında bu, çok da doğru bir ifade değil, çünkü auroralar aslında hem kuzey hem güney kutup bölgelerinde görülebiliyorlar. Kuzey kutup bölgesinden görülenlere Kuzey Işıkları , güney kutbundan görülenlere de Güney Işıkları adı verilmesine rağmen, güney kutup bölgelerinde Aborjinler dışında tarihsel bir yerleşim merkezi yokluğu nedeniyle Aurora Australis'ler çok ama çok geç fark edilmişler. Bu nedenle genelde Kuzey Işıkları ifadesi, yanlış olsa da hemen hemen her dilde kısaca auroralardan bahsetmek için kullanılıyor. Geceleri gökyüzünde birdenbire ortaya çıkan ve bir o kadar da beklenmedik şekilde kaybolabilen bu gizemli ışıklar, tarihler boyunca kutup bölgelerinde yaşayan çeşitli halkların efsanelerini süslemiş. Odin'in hizmetkarlarından, Kızılderililerin kutsal ruhlarına İskandinavya'nın kuzeyde yaşayan kavimlerden biri olan Vikingler, savaşta ölen kahramanların ruhlarını, Odin'in kadın savaşçı hizmetkarları olan Valkyrie'lerin taşıdığına inanıyorlardı. Valkyrie'ler, sadece savaş sırasında ölmek üzere olan savaşçılara görünüyorlar, savaşçı öldürücü darbeyi aldığında da onun ruhunu yanlarına alarak göklere yükseliyorlardı. İşte, auroralar atları ile kahramanları Valhalla'ya taşıyan bu kadın savaşçıların kalkanlarından ve silahlarından çıkan yansımalardı. Finlandiya, Norveç ve İsveç'in Kuzey Kutup Dairesi içinde kalan bölgelerinde çok eski tarihlerden bu yana yaşamakta olan bir etnik grup olan Laponlar bu ışıkların ölenlerin Dünya'yı terketmekte olan ruhları olduğuna inanıyorlardı. Işıklar gökyüzünde belirdiğinde herkes sessizleşiyor, çocuklar oyun oynamayı bırakıyorlardı. Işıklara saygısızlık etmenin çok büyük şanssızlık, hastalık ve hatta ölüm nedeni olduğuna inanıyorlardı. Lapon şamanlar, ışıklar ortaya çıktığında üzerinde aurora sembolleri resmedilmiş davullarını çalıp auroraların gücünü kendi bedenlerine hapsetmeye çalışıyorlardı. Kuzey Kanada ve Alaska kızılderililerinin mitolojilerinde auroralarla ilgili benzer inanışlar mevcuttu. Kanada kızılderilileri bu ışıkların ölen atalarının ruhları olduğuna inanırlarken, Yukon bölgesindeki kızılderililer avladıkları hayvanlara ait ruhlar olduğunu düşünmekteydiler. Grönland Eskimoları, doğum sırasında ölen çocukların ruhlarının gökyüzüne yükselip aurora haline geldiğini ve orada dans ettiklerine inanıyorlardı. Auroralar pekçok kavmin mitolojisini süslemekle kalmamış, ortaya çıkış nedenleri de uzun zaman insanların aklını meşgul etmiş. Mitolojik hikayeler bir yana, son yıllara kadar nasıl ve neden ortaya çıktıkları pek de bilinmediğinden yakın zamana kadar gizemlerini korumuşlar. Ancak, günümüzde artık bu müthiş ışık gösterisini Dünya'mızı aydınlatan Güneş ve Yerküre'nin manyetik alanına borçlu olduğumuzu biliyoruz. Güneş rüzgarları ve Manyetosfer Auroralar, Güneş'ten yayılan yüksek enerjili atomaltı parçacıkların, atmosferin üst tabakalarındaki atomlarla çarpışması sonucu ortaya çıkıyorlar. Güneş rüzgarları ile yayılan bu parçacıklar, Dünya'nın manyetik alanı etkisine girerek, manyetik kutup bölgelerinde atmosfere giriyorlar ve atmosferdeki atomlar ile çarpışarak bu atomların elektronlarının enerjisini artırıyorlar- ki buna eksitasyon deniyor-. Enerjisi yükselen elektronlar, orjinal enerji seviyelerine geri dönerken ortama bir foton salıyor, yani ışıldıyorlar. Atmosferdeki farklı atomlar farklı enerji seviyelerine sahipler. Bu nedenle, Güneş'ten gelen parçacıkların çarptığı atomun cinsine göre farklı miktarlarda enerji salınımı meydana geliyor, bu da farklı renklerde Aurora oluşumuna neden oluyor. Oksijen atomları kararlı hale dönerken iki farklı şekilde ışıyabiliyorlar: Saniyenin üçte ikisi gibi kısa bir süre ışıdıklarında yeşil ışık, 2 dakika gibi uzun süre ışıdıklarında ise kırmızı ışık salıyorlar. Atmosferin üst tabakaları oksijenden zengin olmasına rağmen buralarda madde yoğunluğu seyrek. Bu nedenle oksijen atomu ile Güneş'ten gelen yüksek enerjili parçacıkların çarpışması oldukça nadir oluyor ve yakında etkileşime geçecek başta atom olmadığı için uzun sürüyor. Bu nedenle atmosferin üst tabakalarında genelde kırmızı aurorlar görülüyor. Aşağılara inildikçe atomlar birbirine yaklaşıyor ve ışıma süresi düşüyor, böylece daha kısa süreli ışıma ile ortaya çıkan yeşil Aurorlar görülmeye başlıyor. Azot atomları ise maviden kırmızıya uzanan bir renk yelpazesine sahip ve ortaya çıktıklarında oksijen atomlarının ışımını engelleyerek kendi renklerini öne çıkarıyorlar. Aurorolar ortaya çıktıklarında sabit durmuyorlar, dalgalar halinde kıvrılıp bükülüyor ve gökyüzünde adeta dans ediyorlar. Bu hareketin nedeni ise Dünya manyetik alanındaki dalgalanmalar. Dünya'nın manyetik alanı dalgalandıkça atmosfere giren yüklü parçacıklar farklı yerlerdeki atomlarla çarpışıyor. Bu hareket, aurorların bir şelale gibi gökyüzünde akmasına, kıvrılıp bükülüp renk ve şekil değiştirmelerine neden oluyor. Ya diğer gezegenler? Auroralar, manyetik alanı olan hemen her gezegende gözlenebiliyor. Hubble teleskobu sayesinde artık oldukça şiddetli manyetik alanlara sahip olan Jüpiter ve Satürn gezegenlerinde de aurora görüldüğünü biliyoruz. İlaveten, Jüpiteri'in uydularından Io, Avrupa, ve Ganimet'teki Aurorolar da Hubble teleskobu ile görüntülendi. Daha zayıf manyetik alana sahip olan Venüs ve Mars gezegenlerinde de nadir de olsa auroraların ortaya çıktığı biliniyor. Kendi gözümle görmeden inanmam diyenlere... Auroraları görmek ne yazık ki biraz şans işi. Sırf auroraları görmek için kutup bölgesine gidip günlerce bekleyip göremeden dönen çok insan olduğu gibi, gidiş amacı olmamasına rağmen tesadüfen denk gelip izlemiş pek çok kimse de var. Auroraların gözlenebilmesi için birkaç koşulun bir arada bulunması gerekiyor. Öncelikle elbette yüksek bir aurora aktivitesi gerekli. Auroralar Güneş'ten gelen parçacıklar sonucunda ortaya çıktıkları için Güneş aktivitesinin yükseldiği zamanlarda görülme sıklıkları ve şiddetleri anlamlı şekilde artıyor. Güneş lekelerini ilk gözlemleyen kişi olan Galileo, zaman içinde bu lekelerin sayısında artış olduğunu fark etmişti. İzleyen yıllarda yapılan gözlemler sonucunda bugün Güneş'in ortalama 11 yıl süren bir devinim içinde olduğunu biliyoruz. Her 11 yıllık dönem, göreceli olarak az sayıda Güneş lekesi ile başlıyor, zamanla Güneş yüzeyindeki lekeler ve manyetik aktivite artıyor, hatta şiddetli manyetik fırtınalar ortaya çıkıyorlar. 11 yıllık dönemin ortalarında Güneş aktivitesi tepe noktasına varıyor daha sonra yavaş yavaş azalarak sönüyor. Şu anda Güneş aktivitesinin en yüksek olduğu döneme girmiş bulunmaktayız. 2012 yılı ve önümüzdeki birkaç yıl Güneş manyetik aktivitesi epey yüksek olacak ki bu da auroraların hem görülme ihtimalini hem de şiddetlerinin ciddi anlamda artıracak bir durum. Ama ne yazık ki ülkemizin bulunduğu bölgeden aurora gözlemleme şansı Güneş aktivitesi ne kadar yüksek olursa olsun oldukça düşük. Her ne kadar tarihte çok nadir de olsa Yunan Adaları kadar güney bögelerden bile birkaç defa aurora gözlemlendiğine ilişkin kayıtlar varsa da, illa kendi gözüyle görmek isteyenlere kuzey ülkelerinden birine gitmelerini öneririm. Yüksek manyetik aktivite zamanında kuzey kutup dairesinin daha da kuzeyinde hemen her gün aurora gözlemlemek mümkün, elbette hava bulutlu olmadığı sürece. Ve gelelim en önemli konuya, evet maalesef kuzey ışıkları karanlıkta görünüyor, bu nedenle önerilen kışın gitmeniz. Kışın derken, gideceğiniz yerin kutup bölgesi olduğunu ve kış mevsiminde ortalama sıcaklığın -40C ıle -20C civarında seyrettiğini anımsatmakta yarar var, sıkı giyinin. Kara kışta ne işim var kutuplarda, sıcacık evimde otururum diyorsanız, fotoğrafçı Terje Sorgjerd'in yüksek çözünürlükteki fotoğrafları ile oluşturduğu şu time-lapse video sizi o anı yaşamaya epey yaklaştıracaktır. Işıkları kapayın, arkanıza yaslanın ve bu büyülü doğa olayının keyfini çıkarın... The Aurora from TSO Photography on Vimeo. Meraklısına notlar: * Bilinen en eski aurora kaydı M.Ö. 560 yılında Kral Nabukadnezzar zamanında bir kil tablete düşülmüş. * Vikingler, pekçok diğer kavmin aksine ölümden sonra iyilik ve kötülüğün cezalandırıldığı bir cennet-cehennem kavramına inanmıyorlardı. Savaş ve cesaretin toplumun en önemli değeri sayıldığı bu toplum için ölümden sonraki yaşam ancak bir durumda anlam ve önem kazanıyordu: Savaşmak. Vikingler, günün birinde Dünya'yı yöneten Asgard Tanrıları ile bu tarnıların ezeli düşmanı olan Buzul Devleri'nin Dünya'ya hükmetmek için savaşa tutuşacağına inanıyorlardı. Bu savaşa hazırlanmak ölümden sonraki yaşamın tek amacı idi. Eceli ile, yaşlılık veya hastalıktan ölenlerin ruhları uçsuz bucaksız karanlıklar ülkesi Niflheim'da yitip gidecek olmasına rağmen, savaşırken ölenler kıymetliydi. Bu kahraman askerler son savaşlarındayken yanlarında Odin'in hizmetkarları kadın savaşçılar olan Valkyrie'ler beliriyor, yakında ölecek kahramanla birlikte kılıç sallıyor, öldürücü darbeyi alan savaşçının ruhunu atlarının terkisine atıp Valhalla'ya götürüyorlar, arkalarında gökyüzünde ışıldayan izler bırakıyorlardı. * Auroralar, kuzey yarımkürede Eylül-Ekim ve Mart-Nisan aylarında ortaya çıkıyorlar. * Sıklıkla aurora görülen belirli başlı gözlem evlerinde gerçek zamanlı webcamlar aracılığı ile auroraları görebilirsiniz. Ancak unutmayın, görebilmeniz için kameranın bulunduğu yerde gece olması ve havanın açık olması gerekli. Webcamlere aşağıdaki bağlantılardan ulaşabilirsiniz. - Laponya, İsveç - Fairbanks, Alaska - Yellowknife, Kanada - Tromsö, Norveç * İlla kendi gözümle göreceğim diyenler için göreceli olarak kolay gidilebilecek yerlerden biri İsveç Kiruna kasabası. Kiruna ilgili detay bilgi Kiruna Turizm web sitesinde mevcut. * Aurora fotoğrafı çekmek oldukça zor, epey iyi bir makine ve soğuğa dayanıklı ekipman gerektiriyor. Fotoğraf çekmeyi planlıyorsanız ekipman, ayarlar ve diğer püf noktalarını araştırmanızı öneririm.


Oyunlar ile bilgisayarlarımıza, akıllı makineler ile gündelik yaşamımıza girdi; yetmedi, robotlar ile geleceğimizin dünyasını şekillendiriyor. IBM'in Watson projesi ile de hastanelere ve hatta evlerimize sokulmaya çalışan yapay zekanın derdimize derman olup olamayacağını inceleyeceğiz. İnsan zekasını henüz tamamen açıklığa kavuşturamamış insan ırkı olarak, yapay zekayı tanımlamaya çalışmak ne kadar doğru bilemiyorum, çünkü teorik olarak yapay zekanın işleyişi makinelerin insan zekasını simüle edebilmeleri prensibi üzerine kurulu. Ancak çok kaba bir söyleyişle yapay zeka, insanlar tarafından programlandıkları çerçevenin ötesinde düşünme ve yaratma yetisine sahip olan makineleri betimlemek için kullandığımız tabir . Daha detaylı tanımlamalar illa ki içinde eksiklik veya çelişki barındırıyor. Üstelik, yapay zeka kavramı, insan algısının, bilimsel buluşların ve teknolojik gelişmelerin ışığında da zaman içinde değişimlere uğramış durumda. Örneğin 20. yüzyılda, bugün her yerde rastladığımız kahve veya kola makinaları yapay zekaya sahip robotlar olarak görülüyor olmuş olsa da, 21. yüzyılda artık bu aletleri sadece birer otomat olarak tanımlıyoruz. Bu yazının uzuncana bir felsefe yazısına dönmesini istemediğim için, yapay zekanın tanımı sorunsalını burada kesip, zaman içinde insan ve yapay zekayı karşı karşıya getiren mihenk taşlarına kısaca göz atalım. Yapay zekanın ilk örnekleri için zamanda yüz değil, bin değil, binlerce yıl geri gidiyoruz. Yunan mitolojisinde teknoloji ve artizan tanrısı Hephaestus ile mimar Pygmalion akıllı robot olan Talosu yaratırlar. Efsaneye gore bronzdan dev bir adam şekliyle vücut bulan Talos (bkz. Şekil 1), Europa isimli bir kadını korumak için Girit adasının çevresini her gün 3 kez dolaşıyordu. (Bekçilik işlerini üstlenen robotların atası olarak bakabiliriz .) Wolfgang von Kempelen tasarladığı satranç oynayan robotu Mekanik Türk ile 1769 yılında Avrupa turuna çıkar (bkz. Şekil 2). Vezir kıyafetli bir robotun o zaman için sadece satranç taşlarını hareket ettirecek mekanik hareketleri yapabiliyor olmasının inanılmazlığını bir kenara koysak bile, karşısına çıkan her rakibi bir bir yenmesi de muhteşem bir yapay zekaya sahip olduğa dalaletti. İçinde dönen çarklar, manivelalar ve mekanik aksamları ile herkese kendini hayran bırakan bir robot tasarlamıştı. Napoleon Bonaparte ve Benjamin Franklin gibi devlet adamlarının da yenildiği bu robotun foyası yaklaşık 50 yıl sonra ortaya çıktı . İçinde son derece yetenekli satranç oyuncularının oturuyor olması ve bu kişinin bir mekanizma yardımıyla robotun kolunu oynatıyor olması insanlık tarihinin en büyük hilelerinden biri olarak anılır. Ancak, burada vurgulanması gereken nokta, insanların belki de tarihte ilk kez insan ve hayvan dışı bir zeka gösterisinin, büyüyle veya mucizeyle değil de, bir düzeneğin kendine has zekası ile açıklanmasına inanmaya meyil göstermiş olmaları. 1950 yılında Alan Turing'in makine zekasının ölçüsü olarak Turing Testi'ni tanıtmasının hemen ardından, dama ve satranç oynayan programlar yazılarak yapay zekanın ilk pratik örnekleri de verilmeye başladı. Bir satranç programının insan ile kapışabilecek kapasiteye ulaşabilmesi için neredeyse 50 yıl daha gerekliydi. IBM'in satranç programı Derin Mavi Dünya satranç şampiyonu Garry Kasparov ile maça hazırdı (bkz. Şekil 3). Şah mat! İnsanlık olarak yapay zeka karşısında ilk büyük yenilgimizi almıştık. 2011 yılına geldiğimizde ise IBM hepimizi şaşırtacak bir başka uygulama ile insan zekasını karşısına aldı. Riziko adıyla da TRT 1 ekranlarında boy göstermiş olan Jeopardy! oyununda, insanlarla kapışacaktı. Bu oyunda amaç, yarışma sunucusu sorunun ipucunu verdikten sonra, bir butona olanca şekilde hızlıca basmak ve ipucuna karşılık gelen doğru soruyu bulmaktı. Bzzzttt! Butona erken basıp doğru cevapları veren Watson insanlığa yapay zeka karşısında ikinci büyük yenilgisini tattırdı! Watson'un rakiplerini silip süpürdüğü bir videoyu aşağıda seyredebilirsiniz. Watson'un 2011 yılında insan rakiplerini yenmesinin ardından, bir sonraki hedefinin tıbbi teşhis ve tedavi tavsiyesi alanlarında da boy göstermek olduğu haberleri yayılmaya başladı. Bu gerçekten de çok iddialı bir projeydi ve gerçekleşmesi halinde insanlığa faydası çok büyük olacaktı. Yazının ilerleyen bölümlerinde Watson'un nasıl olup da insanı yenebildiğini ve gelecekteki olası katma değerlerini inceleyeceğiz. Yapay Zeka Watson Watson (bkz. Şekil 4), IBM'in DeepQA projesinde çalışan bir araştırma takımının geliştirdiği ve doğal dil ile sorulan sorulara yanıt verebilme becerisine sahip akıllı bir bilgisayar sistemi. İsmini IBM'in ilk patronu olan Thomas J. Watson'dan almış. IBM Watson'un yapay zekasının doğal dil işleme, bilgi erişim algoritmaları, bilgi temsil ve muhakeme yöntemleri ve makine öğrenmesi teknolojilerini kullanarak hipotez geliştiren, çoklu kanıt toplayan, analiz yapabilen ve değerlendirmeye tabi tutabilen bir uygulama olduğunu söylüyor. 500 gigabaytlık veriyi bir saniyede işleyebilen Watson'un donanım maliyeti 3 milyon dolar. Bilgisayar konusunda uzman olan okuyucalarımız için şu iki bilgi ilgi çekici gelebilir. 1) Bu tarz bir donanımla (80 TeraFLOPS işlem yapma kapasitesine sahip) kendisine süper bilgisayarlar sıralamasında 94. sıradan yer buluyor. 2) Veri tabanındaki tüm içerik Watson'un sabit disklerine değil de, daha hızlı olduğundan RAM'ine yükleniyor . Ve sonunda tasarımı tamamlandıktan sonra, 2011 yılında Watson'un yeteneklerini insan-makine kapışması için yeniden düzenlenmiş olan Riziko yarışmasında görme imkanı bulduk. Watson'un rakipleri ise hiç de yabana atılacak cinsten insanlar değildi: Brad Rutter, Riziko'da tüm zamanların en çok para kazanan yarışmacısı ve Ken Jennings, bu yarışmayı en uzun süre kazanmayı başaran kişi olarak (74 kez üstüste) ün yapmışlardı. Watson ipuçlarını insanlara göründüğü anda elektronik yazılı metin formatında aldı. Bu metin içerisindeki anahtar kelimeleri ve cümle parçacıklarını istatistiksel cümleciklere çevirdi. Watson'un getirdiği yenilik bu işlemi yapacak algoritmaların yeni olması değil, binlerce dil analiz algoritmasını eş zamanlı olarak ve çok hızlı bir şekilde yürüterek doğru cevaba ulaşmaya çalışmasıydı. Watson, çoğunlukla birbirleriyle de yarışan bu algoritmaların, birbirlerinden bağımsız olarak kendi buldukları olası cevapları değerlendirme işini üstleniyordu. Ne kadar çok aynı sonuca ulaşılırsa, cevap da o kadar güvenli oluyordu. Ayrıca müstakbel cevaba karar verdikten sonra sağlamasını da tüm veritabanıyla karşılaştırarak yapıyordu. Watson metinden konuşmaya çevrilmiş elektronik sesiyle konuşuyor ve vermesi gereken cevabı programın formatı gereği soru cümlesi şeklinde iletiyordu. Yarışma sırasında gözlenen en belirgin detay Watson'ın düzenli olarak insan rakiplerinden hızlı bir şekilde cevap butonuna basmasıydı, ancak bazı kategorilerde hata oranının yüksek olması rakiplerine de oyunda kalma şansı veriyordu. Her ipucu için, Watson en olası üç adet cevabını güvenilirlik dereceleriyle ekrana yansıtıyordu. Yaklaşık 4 terabayta yaklaşan ve 200 milyon sayfadan oluşan, yapılandırılmış ve yapılandırılmamış veriye ulaşım imkanı vardı. Vikipedi'nin ingilizce versiyonundaki tüm verilere erişimi olan Watson'un internet bağlantısı yoktu. Bu yarışmanın sonunda Watson birincilik ödülü olan 1 milyon doları hanesine yazdırırken, rakipleri Ken Jennings and Brad Rutter 300,000$ ve 200,000$ ile yetinmek zorunda kaldılar. Doktor Watson Yarışmanın hemen ardından IBM, Nuance Communications Inc., Columbia Üniversitesi ve Maryland Üniversitesi ile gerçekleştirdiği işbirliği sonucu olarak Watson'u doktorların tanı koyma ve tedavi önerilerine yardımcı olacak bir teşhis aracı olacak düzenleyeceklerini duyurdu . Gerçek laboratuvar testlerinin ise 2012 yılında başlaması öngörülüyordu. Bu haberin üzerinden aylar geçmeden IBM'in ABD'nin en büyük sağlık yardım kuruluşu olan WellPoint ile vardıkları anlaşmanın detayları duyuruldu : IBM Watson teknolojisinin ilk ticari uygulamasını hayata geçirmek adına, WellPoint Watson bazlı çözümlerini hasta bakım hizmetlerini iyileştirmek üzere geliştirmeye karar vermiştir. Bu sayede milyonlarca Amerikalı'ya güncel ve kanıta dayalı sağlık hizmeti sunmayı taahhüt etmektedir. IBM ise bu çözümlerin üzerinde uygulanacağı temel Watson teknolojisini ve entegrasyonu sağlamakla yükümlüdür. Peki WellPoint'in bu politik açıklamasının altında yatan beklentileri, yani Watson'un bizlerin hayatlarını kolaylaştıracak, insanlığın yararına hizmet edecek faydaları nelerdir? Watson'un insan dilinin içerik ve anlamını analiz edebilme ve çok geniş kapsamlı bilgi bankasını çabuk bir şekilde işleyebilme yetileri sayesinde, hastanın durumuna uygun seçenekleri önermesi, karar verecek doktorlara ve hemşirelere en yüksek ihtimalli tanıları ve tedavileri önermeleri konusunda yardımcı olması projenin öncelikli amacı. Doktorlar Watson'a yüklenmiş hastanın tıbbi geçmişini, son test sonuçlarını, önerilen tedavi protokollerini, hastalıkla ilgili en son geliştirilen tedavi yöntemlerini ve hatta son yıllardaki dünya çapında yapılmış tüm bilimsel araştırma bulguları konusunda danışabilirler. Hatta Watson doktorlara farklı ilaçlar arasındaki etkileşimleri daha iyi bir şekilde dengeleyecek ve böylece başarı oranı en yüksek olacak tedavi seçeneklerini daraltarak en doğru ve en hızlı tedavinin seçiminde yardımcı olabilir. Ayrıca hastanın doktoru ve sağlık planı arasındaki iletişimi yöneterek, karmaşık vakaların klinik incelemerinin daha verimli bir şekilde sonuçlanmasını sağlayabilir. Hastaların yaşadıkları çevrede, belirli bir hastalığı tedavi etme konusunda en başarılı doktorlara yönlendirilmesini bile sağlayabilir. Bir diğer dikkate değer nokta da dünyadaki doktor açığı sayısı. Amerikada 20.000 doktor açığı olduğu iddia ediliyor . Keza, Türkiye'de durum daha da vahim: her 100 bin kişiye 86 uzman hekim düşerken, Avrupa'da bu rakam 272 . Watson'a ulaşım imkanının bu durumu düzeltmede faydası olabileceği söyleniyor. Watson'un faydalarını konuştuktan sonra, gelelim aynanın diğer yüzüne: Tüm bunların gerçekleşmesi için hastanın tıbbi geçmişinin Watson'un rahatlıkla ulaşabileceği ve anlayabileceği cinsten elektronik olarak saklanıyor olması gerekiyor. Şu anda sadece belirli hastanelerin belirli hastalıklarınızın bilgilerini, kendilerine has programlar yardımıyla tuttuğunu düşünürseniz, çok geniş çaplı, büyük yatırımlar ve neredeyse tüm sağlık bilgi-sisteminin bir revizyondan geçmesi gerektiği aşikar. Diğer bir sorun da, neredeyse hiçbir doktorun kendi profesyonel kararlarının başkaları tarafından yargılanmasından hoşlanmıyor olmaları, özellikle de bir yapay zeka tarafından . Ayrıca, doktorlar kendi tanılarının Watson'un koyduğu tanılarla mukayese edilip, üstüne bir de bu kararlar baz alınarak değerlendirmeleri konusunda çekinceli davranacaklardır. Ofis çalışanlarının günümüzde maruz kaldığı, her hareketlerinin denetlenmesini sağlayan işyeri gözetleme sistemleri, ses kayıtları, klavye tuşu takip sistemleri gibi doktorların da performansları, Watson'un vardığı kararlarla kıyaslanabilecek. Özellikle sigorta şirketlerinin sağlık hizmetlerini ve sektörünü domine edip şekillendirmeye başladığı günümüzde, bu şirketler Watson teknolojisinin kullanımını tanı koymayı hızlandırmasından dolayı tercih edebilirler . Bu da şu anda doktorunuzla hastalığınızı tartışarak geçirdiğiniz zamandan çok daha azına razı olmanız gerektiği anlamına geliyor. Haliyle doktorlar için ise günde daha fazla hastaya bakma zorunluluğu demek oluyor. Bu uygulamayı daha da çelişkili hale getirecek nokta ise hastaların Watson'a bizzat danışabilecek olmaları durumunda yaşanacak. Doktorlar, şu anda bile hastaların internette dolaşıp kendi hastalıklarına kalıcı çözümler aramalarından, okudukları şeyleri yanlış yorumlayıp kendilerine teşhis koymalarından ve hatta saplantılı bir şekilde bu yanlış teşhislerine kendilerini inandırmalarına müteakip ruhsal çöküntüler yaşamalarından şikayetçi durumdalar. Watson'un tanısı doktorun tanısından farklı olduğunda yaşanacak sorunlar her iki tarafta da çok derin yaralar açabilir . Diğer tartışmalı konu ise Watson'u kullanmanın yasal boyutu . Acaba Watson'un koyduğu tanının yanlış olması durumunda IBM'i dava edebilecek miyiz? Doktorlar yaptıkları hataları Watson'un üzerine yıkabilecekler mi? Watson'un teşhislerinin doğruluk beklentileri yasal çerçevede nasıl tanımlanacak? Sağlık hizmeti gibi kutsal bir amacı hedefleyen ancak doğası gereği de kar amacı güden bir sağlık yardım hizmeti şirketi, örn WellPoint, Watson'u çoğunlukla başarılı olan en ucuz tedaviyi seçmesi için mi programlar, yoksa bireysel olarak hastaya uygun olan daha pahalı bir tedaviyi mi? Watson'un da sağlık sektöründe boy göstermesiyle gelecek yıllar çok enteresan gelişmelere gebe olacak gibi. Ancak hepimizin cevaplaması gereken 3 önemli soru var: 1) Doktorunuzun Watson'u kullanarak hastalığınızı teşhis etmesi konusunda ne düşünürsünüz? 2) Kendinizin veya çocuklarınızın hastalıklarını teşhis edecek Watson'a birinci elden, evinizden, yani direk ulaşım imkanınız olsun ister misiniz? 3) Şayet Watson'un teşhisi doktorunuzun koyduğu teşhisten farklı olursa, hangisine inanırsınız?


Mobil cihazlar, son yıllarda iletişim teknolojilerinde en hızlı büyüyen pazar payına sahip sektör haline geldi. 2010 yılı sonunda dünya nüfusunun %70'i mobil bir iletişim cihazı kullanmaya başladı, 2014 yılında ise mobil inetrnet kullanımının masaüstü bilgisayar kullanımını kat kat geride bırakması bekleniyor. Mobil teknolojideki bu artış, insanların bilgiye bakış açısını da değiştiriyor. Artık çoğu kullanıcı online sosyal medya kullanarak ne yaptığını, ne düşündüğünü birbirleriyle paylaşıyor. Bu paylaşım ortamı, sağlık sektöründe artmış farkındalık olarak kendini gösteriyor. Sosyal medya, motivasyon verici uygulamalar, benzer hastalıklara sahip kişileri bir araya getiren siber-topluluklar sağlık sektörünün geleceğini şekillendirecek olan mobil sağlık teknolojisine de yön vermekte. Mobil cihazlar artık sağlık alanında veri toplama ve paylaşmada kullanılıyor, kayıt tutuyor ve kullanıcının verilerini analiz etmesini sağlıyorlar. Bunun sonucunda klinik karar destek mekanizmalarından, kronik hastalık yönetimine, davranış değişikliği programlarından veri analizine dek uzanan pek çok alanda yeni ufuklar açıyorlar. Dünyanın önde gelen Kardiyologlarından olan ve şu anda sağlıkta inovasyon, kablosuz sağlık uygulamaları ve genomik tıp üzerine çalışan California'daki Scripps Translational Science Institute yöneticiliğini yapan Dr. Eric Topol, 2009 yılında TEDMED bünyesinde verdiği ekteki konuşmasında yakında akıllı telefonlarımızı kullanarak yaşamsal verilerimizi ve kronik hastalıklarımızı nasıl kontrol edeceğimizi anlatıyor. Gelecekte, tıp alanında hepimizi hastane yataklarından uzak tutma konusunda yardımcı olacak tıp bilimine yön verecek kablosuz cihazlara dikkatimizi çekiyor.


NASA'nın Cassini uzay aracından çekilen görüntülere dayanarak yapılan bir dizi çalışma, Titan'da Dünya benzeri bir mevsim döngüsü olabileceğini gösterdi. Kendi güneş sistemimizde olası konak hayallerimizi süsleyen Satürn'ün Titan uydusunu inceleyen bilim adamları, Cassini tarafından çekilen fotoğraflara dayanan bir dizi yeni çalışmayla Titan bulmacasını çözmeye yönelik önemli bulgular ortaya koydular. Cassini bilim adamı Conor Nixon ve Johns Hopkins Üniversitesi Uygulamalı Fizik Laboratuvarı'ndan Ralph Lorenz, Titan atmosferinde ve yüzeyinde Dünya'da olduğu gibi bulutlar, yağmurlar, vadiler ve göller olabileceğini, ayrıca beklenmedik bir şekilde Titan'da bir mevsim döngüsü bulunabileceğini ifade ettiler. Stephan Le Mouelic'nin liderliğindeki, Nantes Üniversitesi bünyesinde bulunan Fransa Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi 'te çalışan diğer bir Cassini ekibi Titan'ın kuzey kutbundaki bulutu inceleyerek mevsimsel değişimler hakkında yeni bulgular ortaya koydular. Mouelic ve ekibinin incelediği, beş yıldan uzun bir süredir Cassini'nin görsel ve kızılötesi haritalama spektrometresinden elde edilen ve yeni yayınlanan bir fotoğraf seti, kuzey yarım küreye yaz gelmesiyle birlikte bulut katmanının inceldiğini ortaya koyuyor. Cassini'nin 2004 yılında Satürn sistemine varmasıyla ilk kez tespit edilen bulutu incelemek için 2006 yılı Aralık ayında doğan fırsatı değerlendiren bilim adamları, kuzey kutbunun 55 derece kuzey enlemi üzerinde kalan kısmının tamamının bulutla kaplı olduğunu tespit etmişlerdi, ancak 2009 yılında incelen bulutlar yüzeyi açık ettiler ve Kraken Mare adı verilen hidrokarbon denizi ve onu çevreleyen gölleri gözlemleme şansı buldular. Le Mouelic'e göre her bir fotoğraf sırayla bakıldığında Titan atmosferinin mevsimlere göre değiştiğine dair önemli kanıtlar sunuyor. Titan'ın mevsimsel farkları değil, gece-gündüz farkları da araştırma konusu oldu. Cassini'nin kompozit kızıl ötesi spektrometresi, ise Titan'ın yüzey sıcaklığını inceledi ve Goddard'dan Valeria Cottini tarafından yönetilen başka bir ekip Titan'ın gece/gündüz sıcaklıkları arasında fark olduğunu ortaya koydu. Bu fark, 1,5 Kelvin kadar küçük, zira Titan'ın bir günü 16 Dünya gününe eşit. Londra Üniversitesi Akademisi'nden Dominic Fortes'a ait bir başka makale ise Titan'ın Dünya benzeri jeolojik yapıya sahip bir yüzeye sahip olabileceğini belirtti. Cassini Radyo Bilimi Deneyi kapsamında elde edilen verileri kullanarak çeşitli modeller geliştiren Fortes, uydunun çekirdeğinin beklenenden daha az yoğun ama yüzeyden daha yoğun olduğunu gösterdi. Fortes'in yeni modeli, Titan atmosferinde bulunan ve çekirdekten kaçamıyor gibi görünen metan ve argon-40 varlığını açıklamanın zorluğuna da dikkat çekiyor.


Araştırmacılar, geçtiğimiz aylarda Madagaskar Yağmur Ormanları'nda dünyanın en küçük sürüngeni olduğu düşünülen dört yeni bukalemun türü keşfettiler. Türün yetişkinlerinin burun ucundan kuyruk ucuna uzanan boyu 2.5 cm civarında. Keşfedilen yeni bukalemunlar yaprak bukalemunları da denen Brookesia türünün üyeleri. Bu türe ait diğer bukalemunlar da oldukça küçük, yetişkinlik boyları diğer bukalemun türlerinin yavru halleri kadar. Ancak yeni keşfedilen Brookesia micra, türün diğer üyelerinden çok daha küçük. Brookiesa cinsi bukalemunlar çok dar bir alanda yaşıyorlar. Türün üyelerinin yarısı tek bir bölgede sınırlı. Yeni bulunan en küçük bukalemun türü olan Brookesia micra ise sadece Nosy Hara isimli küçük bir adada yaşıyor. Bu tip ekstrem minyatürizasyon, özellikle ada popülasyonlarında sıklıkla karşılaşılan bir durum. Ada Cüceleşmesi denen bu durum, genelde küçük adalarda mahsur kalan türlerde sık gözlenen bir evrimsel süreç. Ada cüceleşmesinin, kısıtlı çevrede yiyecek miktarının da kısıtlı olması ve bu ortamda yaşayan canlıların zaman içinde doğal seçilim ile boyutlarını küçülterek bu kaynak azlığına adapte olmaları sonucu ortaya çıktığı düşünülüyor. Küçük canlılar, daha az kaynak tüketiyorlar, bu da kaynakların sınırlı olduğu bir ortamda mensup oldukları türün başarısı için önemli bir faktör. Araştırmayı yürüten sürüngenbilim uzmanı Frank Glaw basın açıklamasında Bu cüce sürüngenlerin ekstrem minyatürizasyonu, beraberinde vücut yapılarında ve organ yerleşiminde de farklılıkları getirmiş olabilir. Bu uzun vadede araştırılması gereken önemli bir konu. Ama daha da önemlisi Brookesia micra ve benzer diğer dar alanda yaşayan türlerin Madagaskar bölgesindeki yağmur ormanlarının tahribatı nedeniyle yok olmasının önüne geçmek. dedi.


Bir grup Rus bilim adamı, 32 bin yıl önce ölmüş olan bir bitkinin meyvelerinden yeniden bir çiçek yetiştirmeyi başardılar. Bitkiye ait meyvelerin, 32 bin yıl önce yaşamış bir sincap tarafından kuzey Sibirya'daki bir tundrada toprağa gömüldüğü ve birkaç yıl önce yapılan kazılar sırasında bulunanan dek de donmuş halde kaldığı düşünülüyor. Bu çiçek, tarihöncesi çağdan kalan tohumlardan büyüyen en eski çiçek olma ünvanını elinde tutuyor. Bunda önceki en yaşlı çiçek, İsrail'deki tarihi Masada kalesinde bulunan 2 bin yıllık bir tohumdan büyütülen bir hurma bitkisi idi. Tohumlar ve bazı özel hücreler uygun koşullarda oldukça uzun süre bozulmadan kalabilir, anca daha önce bu tipteki iddiaların hemen hepsinin detaylı inceleme sonrasında asılsız olduğu ortaya çıkmıştı. Bu nedenle biyologlar, bu örneği de net olarak incelemeden önce temkinli davranarak bağımsız olarak onaylanmasını bekliyorlar. Daha önce, firavun mezarlarındaki tahıllardan çimlenen bitkilerle ilgili iddiaların asılsız olduğu saptanmıştı. Geçmişteki iddiaların güvenilmezliğine rağmen bu defaki radyokarbon yöntemi ile destekleniyor. Moskova yakınlarındaki Pushchino'da bulunan Rusya Bilim Akademisi'den bir grup bilim adamı Svetlana Yashina ve David Gilichinsky önderliğinde bulgularını The Proceedings of Academy od Sciences'da yayınladılar. Rus araştırmacılar, son buzul çağında mamutların ve tüylü gergedanların yaşadığı bölgelerden biri olan Kolyma nehri yataklarındaki kazılarda antik sincap oyuklarına rastladılar. Bız çağlarında yaşayan sincaplar tarafından bu oyuklara yerleştirilen tohumlar, gömüldükten hemen sonra nehirden gelen alivyonların altında kalmış ve soğuk rüzgarların etkisi ile -7 C derecede donmuşlar. Kazılarda, bazı deliklerden 600 bin tohum ve meyve çıkarılmış. Çıkan tohumların çoğunluğu bugün yaşayan bir tür ince yapraklı karanfil olan Silene stenephylla ile yakın akraba. Duvanny yar denen bölgedeki sincap deliklerinden birinde çalışan Rus bilim adamları önce karanfil tohumlarını normal yollarla çimlendirmek istemişler, ancak başarılı olamamışlar. Daha sonra donmuş meyvelerin içindeki tohumları üreten ve plasenta adı verilen organdan hücreler almışlar, hücreleri laboratuvar ortamında buzunu çözüp çoğaltmışlar, ve bu kültür hücrelerinden bitki elde etmişler. Araştırmacılar büyütmeyi başardıkları bitkilerin bağlı olduğu plasenta hücrelerinin radyokarbon yaşının 31.800 yıl olduğunu belirtiyorlar. Bitki tohumlarının bu denli uzun süre bozulmadan kalmasının birkaç nedeni olabilir. Sincaplar genelde stoklarını buzlu alanların yakınlarına yapıyorlar, böylece sakladıkları besinler bozulmadan uzun süre kalabiliyor. Meyveler içindeki plasenta hücreleri yüksek oranda sükroz ve fenol bileşikleri içeriyor ki bunlar antifriz etkisiyle hücrelerin bozulmasını engellemiş olabilir. Eğer Rus ekibin iddiaları doğruysa, bilim adamları bu bitkileri güncel karanfillerle karşılaştırarak bitkilerdeki evrim sürecini inceleyebilirler. Bu yöntem kullanılarak buzulların içinde saklı olan ve günümüzde soyu tükenen başka bitkiler de canlandırılabilir.


Michigan Üniversitesi'nde zebra balıklarıyla hasarlı ağ tabakaların yenilenmesi konusunda yapılan çalışmalar, ileride benzer yollardan insanlar için de uygulanabilir. Bu gelişmeden elde edilen bilgiler, makula dejenerasyonu ile glokom hastalıklarının seyrinin yavaşlatılması veya tamamen iyileştirilmesinde işe yarayabilir. Michigan Üniversitesi Moleküler ve Davranışsal Sinirbilim Enstitüsü'ndeki çalışmalarında Prof. Daniel Goldman ve doktora sonrası araştırmacılar Jin Wan ile Rajesh Ramachandran, heparin-bağlayıcı epidermal-benzeri büyüme faktörü adlı molekülün ağtabaka yenilenmesi esnasında çok önemli bir rol oynadığını keşfetti. Bulguları, son çıkan Developmental Cell dergisinde yayınlandı. Goldman Bu faktörün tüm sürecin başlaması için yeterli olduğunu gördük diyor. Zebra balığının ağtabakası hasar gördüğünde, HB-EGF salgılanıyor ve bu salgı ağtabakadaki Müller gliası denen sinirsel destek hücrelerinin bazılarında bir dizi değişikliği tetikliyor. Bunlar da hasar görmüş dokulardaki hücreleri yeniden kök hücreye çevirerek hasarın tamirini gerçekleştiriyor. Hatta HB-EGF tarafından uyarılan Müller gliası, hasar görmemiş gözlerde dahi kök hücre dönüşümü sağlayabiliyor. Goldman'a göre şimdi, benzeri durumu memelilerde araştırmak gerekiyor.


Akdeniz'in kalbi Mısır'da bir kent... Bu kentte Antikçağ'ın en ünlü bilim merkezi...Karşınızda Antikçağ'ın İskenderiye Kütüphanesi. İskenderiye... Daha çok tarih derslerinde ismini duyduğumuz, adını Büyük İskender'den alan, feneriyle ünlü, Mısır'da bir liman kenti ama aynı zamanda bir dönemin ünlü bilim adamlarına ev sahipliği yapmış bir bilim yuvası olmasıyla da bilim tarihi için oldukça önemli bir yere sahip bir kent. Bu yazıda İskenderiye'nin nasıl bir bilim merkezi haline geldiği, İskenderiye Kütüphanesi'nin ve müzesinin kapsamı, burada hangi bilim dallarında çalışmaların yapıldığı, kütüphanenin nasıl yakıldığı hakkında kısaca bilgi vermek istiyoruz. Bundan yüzyıllar önce Büyük İskender'in başa geçmesiyle Akdeniz'de güçlü bir dönem başlamış, onun kurduğu İskenderiye de önemli bir liman kenti olmuştur. Büyük İskender'in ölümünden sonra yönetimi ele geçiren Ptolemaios I. Soter'in ilk olarak İskenderiye'de bir kütüphane ve müze kurması bu liman kentini aynı zamanda bir bilim kenti haline getirmiştir. Tarihe baktığımızda bilimsel gelişmelerin ortaya çıkışı büyük ölçüde toplumların bilime olan yaklaşımları ve yöneticilerin bilimi desteklenmelerine bağlıdır. Soter'in İskenderiye'de bilimin gelişimini destekleyici olarak kütüphane ve müze kurması bu noktada oldukça ilgi çekicidir. İskenderiye'nin kütüphane ve müzesi o dönemin en ünlü merkezi haline gelmiştir. Bir kütüphane düşünün; bu kütüphanede ve ona bağlı müzede o dönem bilinen tüm ülkelerdeki hayvan ve bitkilerin bir örneği olsun, rasathane ve botanik bahçesi kurulsun ve içerisinde farklı bilim dallarının öğretildiği evler olsun. Böyle düşünüldüğünde kütüphane ve müzenin büyük bir kompleks yapı oluşturduğunu söyleyebiliriz. Helenistik kültürün temelinin atıldığı bir kent olan İskenderiye'nin o dönem gözde olmasını sağlayan şey; bu kütüphane ve müze olmuştur. Antikçağ'da en büyük dermeye sahip kütüphane İskenderiye Kütüphanesi Antikçağ'ın en büyük dermesine sahip kütüphanesi olmuştur. Yaklaşık olarak 900.000 el yazmasına sahip olduğu belirtilen kütüphanede geniş bir çalışan kadrosu da yer almıştır. Eserlerin papirüslere yazılarak rulo şeklinde saklandığı belirtilmektedir. Kral tarafından desteklenen kütüphanenin yayınevi görevi de görmüş olduğu rivayet edilmektedir. Yunan, Akdeniz, Ortadoğu, İran gibi medeniyetlere ait pek çok el yazması eserin Yunanca çeviri ve kopyaları burada hazırlanmıştır. İskenderiye Kütüphane'sinin dermesini geliştirmeye büyük önem verilmiş, gerektiğinde uzak bir yerden bir el yazması eser alabilmek için büyük meblağlar ödenmiştir. İskenderiye Kütüphanesi sayesinde bilimin gelişimi İskenderiye gerek coğrafi konumu gerekse kütüphanesi sayesinde dönemin ünlü bilim adamlarının merkezi haline gelmiştir. Kütüphane olarak adlandırdığımız komplekste yer alan bilim evleri farklı branşlardan birçok bilim adamını ağırlamış ve bilimin gelişiminde önemli rol oynamıştır. Bu bilim adamlarının bazılarına örnek verecek olursak; ilk söz etmemiz gereken isim; Öklides'tir. Öklides kütüphane içerisinde en büyük matematik okulunu kuran, Batı'da geometri eğitiminin temelini oluşturan Elementler adlı eseri hazırlayan isimdir. Apollonios da matematik okulunun önemli bir üyesi olmuştur. Konikler Hakkında isimli kitabında elips ve parabolleri inceleyen Apollonios bu eseriyle sonraki dönemler için önemli bir yere sahiptir. Bunun yanı sıra irrasyonel sayılarla da ilgilenmiş, astronomiye de ilgi duymuş ve özellikle ay üzerinde çalışmalar yapmıştır. Arkhimedes; Mekanik okulunu kurmuş ve Arkhimedes Burgusunu bulmuştur. Arkhimedes Burgusu; su çekmeye yarayan, içinde helezon şeklinde silindirler olan bir alettir. Mekanik dahisi olarak anılan Arkhimedes'in bir rivayete göre gök cisimlerini resmetmek için gökküreler, bir cins plantaryum inşa ettiği söylenmektedir. Matematik alanında da deha olan Arkhimedes dairenin alanını hesaplamada kullanılan pi sayısını da bulan kişidir. Yine su saatlerini bulan Ktesibios ve daha çok mekanik oyuncaklarla ilgilenen Hero da mekanik okulunun önemli temsilcileri arasında yer almıştır. Bu okulda yol uzunluğunu ölçmeye yarayan Odometre, yer ölçümü için kullanılan Dioptra gibi aletlerin bulunması oldukça önemlidir. İskenderiye Kütüphanesi tıp alanında da önemli isimlere ev sahipliği yapmıştır. Bu isimlerin başında Herofilos gelmektedir. Herofilos pratisyen hekim ve hoca olarak büyük ün kazanmış bir isimdir. İskenderiye içerisinde yaptığı kadavra incelemelerinin yanı sıra beyin, sinir sistemi, nabız, perhiz gibi alanlarda yaptığı incelemeler de önemlidir. Herofilos'tan sonra şüpheli ölümlerden sonra ölüm nedeninin bulunması için otopsi yapılması gerektiğini öne süren ve solunum üzerine araştırmalar yapan Erasistratos, tıp alanındaki bir diğer önemli isim olmuştur. İskenderiye Kütüphanesi bünyesinde astronomi ve bu alanda çalışmalar yapan bilim adamlarına da değinecek olursak; bu isimlerin başında Baş Kütüphaneci Eratosthenes'in olduğunu söyleyebiliriz. Eratosthenes'in yer yuvarlağına dair yaptığı gözlemler, güneş üzerine yaptığı çalışmalar önemlidir. Yazdığı Coğrafya isimli eseri uzun süre temel eser olarak kullanılmıştır. Yine önemli bir gözlemci astronom olan Hipparkos ve Batlamyus astronomi okulunun diğer önemli temsilcileri olmuşlardır. Batlamyus'un optik üzerine yaptığı incelemeler, Yunan astronomisinin geniş bir özeti niteliğinde de olan eseri Almagest bilim tarihi açısından önemlidir. Yine geometri alanında da önemli çalışmalara imza atmıştır. İskenderiye Kütüphanesi tüm bu çalışmalar ve bilim adamları sayesinde diğer bölgelerden gelen farklı gruplara da dönem dönem ev sahipliği yapmıştır. Kütüphane içerisinde bulunan okullar aynı zamanda dışarıdan gelenlere ders verilen kurumlar olmuştur. Bilimin tarihinin talihsiz olayı; İskenderiye Kütüphanesi'nin yakılması Kitaplar tarih boyunca bilginin kaynağı olarak, en değerli materyallerdir fakat olumsuz bir durumda da ilk zarar gören de yine onlardır. Tarih boyunca farklı coğrafyalarda olsa da benzer durumlarla karşılaşmak dikkat çekicidir. Antikçağ'ın büyük bilim merkezi; İskenderiye Kütüphanesi'nin sonu trajik olmuştur; kütüphane yakılmıştır. Kütüphanede bulunan el yazmalarının büyük bir kısmı bu şekilde yok olmuştur. Kütüphanenin yakılmasına ilişkin çeşitli savlar öne sürülmektedir. Bunlardan en bilineni; Mısır'ın M.Ö 47 yılında Julius Sezar tarafından kuşatıldığı sırada kütüphane zarar görmüş, eserlerin birçoğu yok olmuştur. Bu olaydan kurtulan diğer kaynakların ise hristiyan inancına geçildikten sonra, paganizmi yayan nitelikte olmaları nedeniyle yok edildikleri belirtilmektedir. Bu olayın olduğu tarih 391 yılı olarak belirtilmekte ve kütüphaneden kalan tüm eserlerin şehrin hamamlarında yaktırıldığı söylenmektedir. İskenderiye Kütüphanesi'nin yakılması; çok net bir bilgi olmasa da sonraki yüzyıllarda, farklı kültürlerde bilginin yayılmasını engellemek amacıyla yapılanlarla önemli bir benzerlik göstermektedir. Bilginin yayılması; bilgi kaynaklarının ortadan kaldırılmasıyla engellenmeye çalışılmıştır. Günümüzde İskenderiye Kütüphanesi, eski kütüphanenin olduğuna inanılan alanda tekrar inşa edilmiş ve 2002 yılında hizmete açılmıştır. Eski kütüphaneye benzer büyüklükte inşa edilen kütüphane görkemiyle göz kamaştırsa da yitirilen değerli el yazmalarının bir benzerine sahip olmaması sebebiyle maalesef eski kütüphanenin yerini asla tutamayacaktır.