Şahinleşmek, Türk dil kurumuna göre herhangi bir düşünce konusunda keskinleşmek, sertleşmek, katı bir duruş sergilemek anlamına geliyor. Buna alternatif, çeşitli derecelerde şahinleşmeyi ifade eden daha pek çok cümle kullanırız: İnatlaşmak, diretmek, nuh demek peygamber dememek gibi... Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS İnsanların pek çok konuda görüşleri vardır. Siyaset, din gibi toplumsal kurumlar, evlilik, boşanma gibi toplumsal olgular, hemen hepimizin hakkında görüş sahibi olduğu konulardır. Elbette herkesin görüş sahibi olduğu bu popüler konularda neyin iyi olduğu sorusuna yanıt olarak farklı yanıtlar verilir. İnsanların bu yanıtlarından oluşan dünyaları onların hayat görüşünü oluşturur. Peki hayat görüşlerimiz gerçekten de hepimizin düşünerek oluşturduğu rasyonel, yani akla uygun ve mantıklı çıkarımlardan mı oluşmaktadır? Bazen hayır, bazen evet. Esasında herhangi bir konuda tamamen bağımsız ve rasyonel bir görüş üretmek o kadar da kolay değildir. Hayat görüşümüzü pek çok dış etken belirler. Bu etkenler çok çeşitlidirler ama bu yazıda yetiştirilme tarzı, ailemiz vb. klasik etkenlerden ziyade, bu klasik etkenlerin yarattığı sosyal ve psikolojik süreçlere değineceğiz. İdeolojiler ve Bilişsel Tutarlılık Öncelikle doğruluğuna inandığımız ideolojilerin hayat görüşümüzü şekillendirdiğini belirtmekte fayda var. Buna zaten hayat görüşümüz nedeniyle o ideolojiyi tercih etmiyor muyuz? şeklinde itiraz edebilirsiniz fakat bu söylediğinizi insanların pek azı gerçekleştirebilir; bilişsel tutarlılık teorisi, düşüncelerimizin davranışlarımızla, davranışlarımızın da birbiriyle ve ilişkili olan diğer düşüncelerle tutarlı olması gerektiğini, insanın huzurlu hissetmesinin ve özsaygısını korumasının ancak böyle mümkün olduğunu söyler. Zaten ideolojinin tanımı da hayatın her alanını aynı bakış açısı örüntüsüyle ele almadır. Ne var ki ideolojik düşünmeyi ortaya çıkaran bilişsel tutarlılık ilkesi aynı zamanda ideolojilerden sapmaları da kendimize açıklayabilmemizi sağlar. Normalde bir yandan ifade özgürlüğünü savunurken diğer yandan kitapların yakılmasını savunamazsınız; fakat eğer bazı kitaplar yakılıyor ve buna çeşitli nedenlerle ses çıkarmıyor / çıkaramıyorsanız bu defa bilişsel tutarlılık gereği, bazı kitapların yakılması gerektiği, zaten o kitapların çok tehlikeli olduğunu düşünmek, kendinize bu minvalde açıklamalar üretmek zorundasınızdır. Elbette birileri böyle bir durumda size tutarsız olduğunuzu iddia edecektir; ve evet: Özsaygınız gereği bunu kabul etmeniz o kadar kolay değildir. O halde tutarlı bir insan olduğunuzu hem başkalarına hem de bilinçsizce kendinize- kabul ettirmek için, bazı kitapların yakılması gerektiği görüşünüzde şahinleşmek durumunda kalabilirsiniz. Bilişsel tutarlılığa verilecek en güzel örnek, sigara tiryakilerinin sigara hakkındaki görüşleridir. Sigara içme davranışı, sigaranın çok zararlı olduğu fikri ile tutarsızlık gösterir. Bireyin tutarlı olarak huzura erişmesinin iki yolu vardır: Ya sigarayı bırakarak davranışını değiştirecektir, ya da fikrini sigaranın aslında o kadar zararlı olmadığı yönünde değiştirecektir. Çevremizde sıkça şahit olduğumuz ya da kendimizden bildiğimiz bu davranışın bir benzeri çeşitli deneylerle gösterilmiştir. Bu deneylerden birinde kahve içmenin neden olabileceği hastalıklarla ilgili bir seminer verilmiş ve çıkışta katılımcılara dinledikleri semineri değerlendirebilecekleri bir form verilmiştir. Yapılan istatistiki analizler göstermiştir ki kahve tüketicileri seminerde anlatılanları kahve tüketmeyenlere göre daha abartılı bulmuştur. Sosyal Uyum Hayat görüşümüzü etkileyen etmenlerden birisi de nasıl bir çevrede yaşadığımız, kimlerle arkadaşlık ettiğimizle alakalıdır ve aslında sahip olduğumuz görüşlerin gerçekten de bizim mi, yoksa içinde yaşadığımız toplumun görüşleri mi olduğunu ayırt etmek çok güçtür. Çoğu zaman doğruluğundan emin olduğumuz şeylerden bile, çevremizdekilerin tamamının bizden farklı düşünmesi nedeniyle şüpheye düşebiliriz. Daha evvel kaleme aldığımız Algıdır Yanılır, Dildir Yalan Söyler adlı yazıda, Sosyal Uyum adını verdiğimiz bu olguyu ortaya koyan Asch Deneyleri'nden uzun uzun bahsetmiştik. Sosyal uyumdan bahsetmişken grup düşüncesinden bahsetmemek olmaz: Önce Irvin Janis, sonra da George Orwell, bağları kuvvetli olan gruplardaki aşırılaşma eğilimini grup düşüncesi terimiyle adlandırmıştır. Janis'e göre böyle gruplar aşırı iyimserliğe eşlik eden bir yanılmazlık illüzyonu geliştirirler. Kendilerini rahatsız edecek olan bazı gerçekleri görmezden gelirler, kendi ahlaki yargılarının doğruluğundan emin olduklarından amaçlarına uygun düşen ahlaksızlıkları mübah görürler, rakip ya da düşman gruplar için kalıplaşmış önyargılara sahip olup onları zayıf ya da şeytani olarak nitelerler. Farklı düşünenleri sustururlar ve üyeler de kendi kuşkularını gruba uymak adına bastırırlar. Böylece grupta gerçekte bir görüşbirliği varmışçasına bir illüzyon ortaya çıkarken, grubun görüşlerine uymayan bilgiler grup üyelerinden özenle saklanır. Eğer bu grupta gözüne girilmesi gereken bir lider de varsa, o zaman grup üyeleri liderin hoşuna gidecek biçimde şahinleşme eğilimine girerler; daha aşırı, daha çılgın fikirler üretildikçe grubun ortalaması giderek aşırıya kayar. Herkes birbirine uyduğu için kimse aşırıya gitmenin farkına varmayabilir. Grup gittikçe radikal bir biçimde şahinleşmiş ve otokratik hale gelmiş olabilir. Bu etkiyi de ortaya koyan pek çok deney olduğu gibi, otokratik liderlik altında bulunan kurumlarda birden fazla kişiden oluşmuş komisyonların verdiği saçma ve mantıksız kararlar grup düşüncesi için iyi bir örnektir. Ayrıca birden zıvanadan çıkan ve rakip takım forması giyen kim varsa onları dövmeye başlayan bir taraftar grubu davranışı da grup düşüncesinin eyleme dönüşmüş hali olarak nitelendirilebilir. Taahhüt ve Bumerang Etkisi Hayat görüşümüzü etkileyen ve bu görüşümüzde şahinleşmemize neden olan bir etki daha vardır ki, aslında yazımızın konusunu oluşturan asıl etki de budur: Toplum içerisinde taahhütte bulunmak. Toplum içerisinde taahhütte bulunmanın şahinleştirme etkisi iki paragraf önce ele aldığımız bilişsel tutarlılıktaki gibi tutarsız görünmekten kaçınmaya dayanır. Fakat bilişsel tutarlılıkta birbirine zıt iki görüşü bazı açıklamalar uydurarak birbiriyle bağlantılı hale getirme çabası, düşünceleri eğip bükerek birbiriyle tutarlı hale getirme çabası vardır. Oysa taahhütte, bir defa savunulmuş olan görüşle ilgili mantıklı karşı delillerle karşılaşılsa bile, sırf topluluk önünde beyan edildiği ya da sözler verildiği için tükürdüğünü yalamama çabası söz konusudur. Kalabalık önünde taahhütte bulunmanın etkileri pek çok çalışmayla gösterilmiştir ama bunlardan Yale Üniversitesi tarafından evli kadınlarla birlikte gerçekleştirilen bir deney dikkat çekicidir: Deney için seçilmiş olan kadınların tamamı devlet okullarında doğum kontrolü konusunda bilinçlendirme çalışmaları yapılmasını destekleyenlerden oluşuyordu. Yani aksi görüşte olan hiçkimse yoktu. Deney sözde bir kampanya şeklinde yürütülüyordu ve kampanya kapsamında bu kadınların yarısına bilinçlendirme kampanyasını desteklediklerini taahhüt ettikleri bir dilekçe imzalatılırken, diğer yarısıyla sadece sözlü olarak görüşüldü. Ertesi gün her iki gruptan kadınların yarısına böyle bir çalışma gençlerde rastgele cinselliği teşvik edebilir ve çocuğunun bu hususta bilgilenmesi anne ve babanın kararı olmalıdır gibi pek çok argüman sıralayan karşıt görüşe ait etkili broşürler gönderildi. Diğerlerine hiçbir gönderim yapılmadı. Broşür gönderiminden bir gün sonra deney ekibinden birisi kadınları tek tek aramaya başladı ve onlara bu bilinçlendirme kampanyası kapsamında gönüllü bir eylem grubu oluşturduklarını, sıradaki günlerde bir eylem yapacaklarını söyleyerek katılmalarını talep etti. Karşı argümanlar içeren broşürün etkisi açıkça görülüyordu. Gönüllü eylem grubuna katılmayı kabul edenler çoğunlukla dilekçeyi imzalamayan ve broşürü almayanlardan oluşuyordu. Dilekçeyi imzalayan kadınlarda ise tam olarak zıt bir etki ortaya çıktı. Dilekçeyi imzalayan ve broşürü alan kadınların hemen hemen %50'si gönüllü eylem grubuna katılmayı kabul ederken, dilekçeyi imzalayan fakat broşürü almayan kadınların sadece %10'u eylem grubuna katılmayı kabul etti. Başka bir deyişle, dilekçeyi imzalayarak görüşünü beyan etmiş olan kadınlar, karşı görüşe ait broşüre aşırı tepki vermişler, taahhütlerinden geri adım atmak yerine taahhütlerine daha sıkıca bağlanmışlardı. Görünen o ki birisi bir inanışa sahipse , karşı argümanlar kişinin inancına daha sıkı bağlanmasından başka işe yaramıyor. Bumerang etkisi olarak anılan bu etki, kişilerin inançlarına meydan okunduğu zaman, inançlarının doğruluğu hakkında daha fazla ısrarcı olmalarını ifade ediyor. Bumerang etkisi, kısmen kişilerin kaçamayacakları taahhütleri konusunda kendilerini ikna etme inançlarından kaynaklanıyor. Bu örnek için özetleyecek olursak, doğum kontrolü için bilinçlendirme çalışmasını desteklediklerini yazılı olarak çoktan beyan etmiş olan kadınlar, broşüre tepki vermişler, kendilerinin haklı olduklarına duydukları inancı ispat etmek istercesine davranmışlar ve en nihayetinde taahhütlerine daha sıkı bağlanmışlardır. Türkiye'nin siyasi gergin ortamı ve sosyal medya Google verilerine göre Türkiye sosyal medya kullanımında Dünya'da önde gelen ülkelerden birisi. Herkesin söyleyecek bir sözü olduğunu görmek için ayrı bir araştırma yapmaya gerek yok. Bir etikete bastığınızda bilgilisinden bilgisizine, trollünden kinayecisine yüzlerce, binlerce kişinin çoğu zaman düşünmeden yazdığını, kimi zaman da sadece siyasi partisinin ya da çevresinin düşüncelerini aynen yansıttıklarını görürsünüz. Hele ki bir tartışma peydah olduğunda siyasi görüşünüz her neyse diğer tarafın bunca gerçeği nasıl göremediğine şaşarsınız. Evrensel bazı doğruları bir kenara bırakırsak, bunca gerçeği görmeyenin siz mi yoksa karşı taraf mı olduğunu kestirmenin gerçek bir yolu yoktur ama yine de kişilerin çok bariz karşı argümanlar karşısında bile saçmalamakta ısrarcı olduklarına şahit olabilirsiniz. İşte hepimizin düşebileceği bu saçmalamanın nedeni yüksek olasılıkla bumerang etkisidir. Sosyal medya gibi yüzlerce, binlerce insanın bulunduğu bir ortamda karşınızdaki kişinin ben yanlış düşünüyormuşum diyebilmesi çok ama çok zordur. Basit bir dilekçeyi imzalamanın bile nasıl bir etki yarattığını düşünürseniz, hem yazılı, hem de umumi sosyal medya beyanlarının ne kadar kuvvetli olabileceğini düşünün. Öte yandan sosyal uyum, bilişsel tutarlılık ve bumerang etkisi birlikte düşünülürse sosyal medyanın hemen herkeste bir şahinleşme etkisi yarattığı, kişilerin kendi ideolojilerine, siyasi partilerine ya da fikirlerine daha sıkı sarıldığı, daha fanatik bir biçime bağlandığı sonucuna ulaşabiliriz. Zira insanlar sosyal medyada kendileriyle benzer ideolojide olanları takip eder, haberleri ilk kaynaklarından değil, kendileriyle benzer olanların yorumları üzerinden dolaylı olarak takip eder. Öte yandan, kendisi de bir beyanda bulunduğunda ona Hani sen şöyle diyordun? diye soracak yüzlercesi hazır bulunduğundan artık bu beyanı kolay kolay geri alamaz; ona açıklamalar uydurarak aslında ne kadar haklı olduğunu daha baskın bir şekilde dile getirir. Bu bilgiler çerçevesinde sosyal medyanın insanları şahinleştirdiğini söyleyebiliriz.


İntihal konusunda, okumuşlarımızın hemen hemen hepsinin kafasının karışık olduğunu söyleyebilirim. Eğitim sistemimiz araştırma yapma ve öğrendiklerini yazılı şekilde ifade etme becerisine boş vermiş olduğu için, üniversite bitirme ödevi hazırlayan öğrenciler bile çeşitli yerlerden kestikleri metinleri yalapşap yapıştırarak iyi bir iş yaptıklarını sanabiliyorlar. Bu konudaki bilgisizlik akademik kariyer sırasında bile devam edebiliyor, örnekler pek çok, hem ben yazdım hem başkaları. İntihalin çeşitleri ve dereceleri var. Bazısı çok kabadır; birisinin yazdığı eseri olduğu gibi kopyalayıp, kendi ismiyle yayınlamak. Hiç bir emek vermeden veya fikir üretmeden sahiplenmek. Bazen işin bir kısmı orijinaldir de, bir kısmı başkasından olduğu gibi alınmıştır. Bu da, şüphesiz, hırsızlıktır. Mal hırsızlığında olduğu gibi fikir hırsızlığında da, sadece kısmen çalmış olmak suçu ortadan kaldırmaz. İntihal tanımı, bundan daha gevşek derecelerde de geçerliliğini koruyor. Bir çalışmanın kelimeleri kes-yapıştırla aynen aktarılmasa bile, kurgusu, örgüsü, yapısı taklit edildiyse bu yine intihaldir. Kelimeleri az değiştirerek yazmak intihaldir. Kendi çalışmanızı kopyalamanız bile intihaldir. Atıf yapmak, referans vermek konusunda da bazı yanlış anlamalar var. Bir çalışmayı atıf yapmadan kopyalamak intihaldir, fakat atıf yapmak da intihali ortadan kaldırmaya yetmeyebilir. İntihal başkasının ifadelerini, fikirlerini ve çalışmalarını kendisininmiş gibi göstermek olarak tanımlanır. O zaman, referans vermiş olsanız bile, yazının hangi kısımlarının alıntı olduğunu açıkça göstermiyorsanız, intihal suçu işliyor olursunuz. İncelikli intihal diyebileceğimiz bu son tip intihal, araştırma etiğine saygı göstermeye çalışanlarda bile çok sık görülür. Sebebi, intihalin pek çok kez başkasının çalışmasını, atıf yapmadan kullanmak diye eksik şekilde tanımlanmasında yatıyor olabilir. Bu tanımdan, atıf yaptıktan sonra istediğim gibi kopyalayabilirim fikri çıkar, ki tamamen yanlış. Öylesine bir atıf yapıp geçmek de yetmez, okuyucu hangi cümlenin atıf yapılan yazara ait olduğunu anlayabilmelidir. Bu ayrım açıkça gösterilmemişse, okuyucu doğal olarak bütün ifadelerin yazara ait olduğunu varsayar. Böylece yazar, isteyerek veya istemeyerek, başkasının cümlelerinin kendisine ait olduğu izlenimini yaratır. Bu girizgahın ışığında, yayın yönetmeni sıfatıyla, bir Açık Bilim yazısından alıntı yapan başka bir yazıda intihal yapılıp yapılmadığını tartışmak istiyorum. Dr. Işıl Arıcan'ın yazdığı Radyum Kızları başlıklı yazı Açık Bilim'de 3 Aralık 2014 tarihinde yayınlandı. 22 Şubat 2015'de de Doç. Dr. Emre Gürcanlı İleri Haber sitesinde Fosforlu saatler, yitip giden yaşamlar, şirket suçları ve... Radyum Kızları başlıklı bir yazı yayınladı. Dr. Gürcanlı, Işıl'ın yazısındaki konuları biraz daha ayrıntı ekleyerek işliyor, olaya iş güvenliği açısından bakarak başka örnek vakalar da aktarıyor. Buraya kadar mesele yok, her Açık Bilim yazarı gibi Işıl da aktardığı bilgilerin kullanılmasından memnuniyet duyar. Nitekim Açık Bilim yazıları Creative Commons Atıf-Gayriticari-Türetilemez lisansı altında açıkça paylaşıma ve aslını korumak suretiyle kopyalamaya açıktır. Ancak Dr. Gürcanlı, orijinal yazıya referans vermiş olsa da alıntıları açıkça göstermediği için, bilerek veya bilmeyerek, incelikli intihal yapmış oldu. Ayrıntıyla açıklayayım. (1) Dr. Gürcanlı Açık Bilim internet sitesinde yine aynı başlığı taşıyan çok güzel bir yazı var oradan özetle alıyorum ve o yazıyı da okumanızı tavsiye ediyorum diyor. Teşekkür ediyoruz, fakat burada ne Işıl'ın adı geçiyor, ne de yazının başlığı. Kullanım şartlarımızda referansların nasıl verilmesi gerektiği yazıyor, ve bu gayet yetersiz bir referans. Yazıya bağlantı bile verilmemiş, oysa bloglarda ve haber portallarında atıf yapılan yere bağlantı koymak teamüldendir, gayet kolaydır, ve yapmamak nezaketsizlik addedilir. (2) Yukarıdaki cümleden sonradan gelen üç paragraf Açık Bilim yazısından aynen kopyalanmış, ancak tırnak içine alınmamış. Okurun özetle alınan kısmın nerede başlayıp bittiğini, hangi cümlelerin yazara ait olduğunu anlaması imkansız. (3) Bu kısmın ardından, parantez içinde Açık Bilim yazısının URL'si var, ama bu tıklanabilir bir link değil. (4) Ardından gelen kısımda Işıl'ın paragrafı yeniden yazılmış. Üstelik bir fizik hatası da var, zayıf titreşimli bir ışıktan bahsediliyor. Atomların titreşimleri ile onların ürettiği ışığın titreşimini karıştırmış. Işık zayıf olmasına zayıf, ama titreşmiyor. Emre Gürcanlı: (5) Yazının devamında, yine Açık Bilim'den bu sefer referanssız olarak iki koca paragraf kopyalanmış, hatta italik vurgu bile aynen alınmış. ve (6) Bu tür incelikli intihaller sadece Açık Bilim'den değil, TIFO isimli İngilizce bir kaynaktan da yapılmış, cümleler alıntı oldukları açıkça belli edilmeden birebir çevrilmiş. Daven Hiskey: Emre Gürcanlı: ve ardından yine Daven Hiskey: Emre Gürcanlı: (7) Paragrafların ardından İngilizce yazının URL'si verilmiş, ama tıklanabilir değil. Ne yazarın adı belli, ne yazının adı, ne de nerede yayınladığı. Kaldı ki tam referans verilmesi bile yetersiz kalır. Bu referansla ne yapıldı? Temel bilgi alındı da cümleleri yazar mı kurdu, yoksa birebir alıntı mı yapıldı, yapıldıysa nerede başlayıp bitiyor? Okurun mevcut metinden bunları açıkça anlayabilmesi imkansız. Yazının geri kalanını incelemedim, ama bu kadarı da yazıda incelikli intihal sorunu olduğunu göstermeye yetiyor. Dr. Gürcanlı Twitter yazışmalarında böyle bir niyeti olmadığını, bir akademisyen olarak bu konuda çok dikkatli olduğunu söyledi. Samimiyetine inanmakla beraber, dünyada geçerli olan atıf ve intihal kriterleri hakkındaki bilgisini tazelemesi gerektiğini düşünüyorum. Peki ne yapsaydı? Çok basit: Birebir alıntıladığı yerleri , yazarın adını açıkça zikrederek tırnak içinde göstermeliydi. Nitekim Doç. Dr. Gürcanlı bunu bilmiyor değil, çünkü U. Akbulut'tan yaptığı alıntıyı tam da bu şekilde, akademik kurallara mükemmelen uyarak düzenlemiş. Aynı nezaketi, akademik disiplinle popüler bilim yazıları üreten Açık Bilim'den esirgememiş olmasını dilerdik.


Bundan 7-8 yıl önce, zamanın Alaska valisi Sarah Palin ABD başkan yardımcılığına aday gösterilmişti ve çeşitli vatandaş gruplarıyla görüşüp onlardan oy istiyordu. Otizmli çocukların aileleriyle konuşurken, bilimden hiç anlamadığını iyice gözümüze sokmak için olsa gerek, sineklerle yapılan deneylerle dalga geçti. Otizme sebep olan genlerden birinin, sineklerde yapılan araştırmalarla bulunduğuna bilim insanları hemen işaret etti. Ama tabii politikacılar kadar mühim olmadıklarından bu durum pek dikkat çekmedi. Neyse ki Palin yarışı başka sebeplerden kaybetti de biz de bir soluk aldık. Sinek deyip geçmeyin, bu canlının birkaç Nobeli var. Mesela kromozomların kalıtımdaki rolünü, sineklerin kırmızı gözlerini etkileyen, white adlı gendeki bir mutasyon sayesinde biliyoruz. Bu mutasyonu taşıyan sineklerin gözleri beyaz renkli oluyor. Ünlü Amerikalı biyolog Thomas Hunt Morgan, nesil nesil yetiştirdiği sineklerin göz renklerini izleyerek kromozomların nasıl işlediğini 1925 yılında ortaya çıkardı. Bu keşif sayesinde 1933 yılında Nobel ödülü aldı. Sonraki elli yılda sineklerle kalıtımın araştırılmasına yarayan birçok yöntem geliştirildi: Artık sinekler Röntgen ışınlarıyla mutasyonlara uğratılabiliyor, bir genin veya mutasyonun kromozomdaki yeri saptanabiliyor, ölümcül mutasyon taşıyan sinekler bile laboratuvarda rahatlıkla uzun süre yetiştirilip kullanılabiliyor, hatta yarı olağan, yarı mutant hayvanlar üretilip incelenebiliyordu. Üstelik sinekler küçük, ucuz ve çok çabuk üreyebilen hayvanlar olduklarından, binlerce sinekle yapılan araştırmalar bile kısa sürede tamamlanabiliyordu. Bu arada, 1915'te keşfedilen notch geni bozuk sineklerin beyinlerinin fazla büyük olduğu 1939'da anlaşıldı. O zaman, belki yalnızca kalıtım mekanizmaları değil, genlerin etkilediği başka biyolojik süreçler de sineklerle araştırılabilirdi. Hem de o sıralarda Caltech'ten Ed Lewis, mutant sinek üretmenin çok daha verimli bir yolunu bulmuştu: Etil metansulfonat adlı bir madde, sineklere yedirildiğinde DNA'larına yapışarak mutasyonlara sebep oluyordu. Caltech'ten meslektaşı Seymour Benzer, EMS ile mutasyonlara uğrattığı sinekleri davranış araştırmalarında kullanarak beklenmedik bir başarı elde etti. Mesela, vücut saatini düzenleyen genlerden period'u keşfetti. Bugün, evrim süresince korunmuş bu gende arızası olan insanların uyku sorunları yaşadığını biliyoruz. Şimdi diyeceksiniz ki, iyi de, sineğin beyninde neler oluyor da bu davranış değişiklikleri meydana geliyor? İşin orasını da yavaş yavaş daha iyi anlamaya başlıyoruz. Kat be kat daha fazla hücre ve bağlantı içeren fare ve insan beyinlerine kıyasla sineklerin daha mütevazı beyni, elimizdeki yöntemlerle uğraşabileceğimiz bir ölçekte olduğundan şimdilik bir avantaj. Yıllardır biriken bilgilerle, tüm böceklerle birlikte sinek beyninin bölgeleri geçen yıl yeniden adlandırıldı, hatta bazılarının sınırları yeniden çizildi. Üstelik elimizdeki kalıtsal yöntemleri de son yirmi yılda daha da geliştirdik. Artık istediğimiz proteini üstediğimiz beyin hücresine ürettirebiliyor, bu sayede hücreleri aydınlatabiliyor, etkinleştirebiliyor, susturabiliyor, hatta öldürebiliyoruz. İstediğimiz hücreyi, istediğimiz zaman! Bazı hücreleri yeşil yeşil, bazılarını ise aynı anda kırmızı kırmızı parlatabiliyoruz. Üstelik sonradan da boyayabiliyoruz hücreleri. Belirli beyin hücrelerini işaretleyen özel yöntemlerle, değişik hücreleri boyayabiliyor, başlarına ne geldiğini anlayabiliyoruz. Mesela aşağıdaki üç resim de aynı alandaki aynı hücreleri gösteriyor. Ama tüm hücreler mavi, sadece nöronlar eflatun, sadece glia hücreleri de yeşil renge boyanmış: Yani artık biz sinirbilimcilerin sinekleri tercih etmesi için daha da çok sebep var, üstelik bu saydıklarım bunların yalnızca birkaçı. Bütün bunlar sayesinde, farelerde ve insanlarda mümkün olsa dahi çoook zaman alacak araştırmaları daha makul sürelerde tamamlayabiliyoruz. Sineklerde olumlu sonuç verip gelecek vaat eden genler, müdahaleler, tedaviler, insandaki uygulamalara bir adım daha yaklaşmış oluyor. Yine de birçok araştırmacı, gelecekteki uygulamaları çok da umursamadan, sırf meraktan yapıyor araştırmalarını. Unutmayalım ki sonradan işe yarayan birçok buluş, bu meraktan, beklenmedik yerlerden ortaya çıkıyor. Bol sinekli günler.


Ceres üzerinde keşfedilen parlak noktanın yanında daha soluk bir nokta daha var. Cüce gezegen Ceres'in yörüngesine girmek üzere olan Dawn uzay aracı, Ceres'e yaklaştıkça bilim insanlarını şaşırtmaya devam ediyor. Dawn'ın Ceres'e 46.000 km uzaktayken çektiği yeni fotoğraflarda, gezegende daha önce saptanan parlak noktanın yanında bir başka parlak nokta daha olduğu fark edildi. Yukarıdaki fotoğraf, 19 Şubat tarihinde cüce gezegen Ceres'e 46.000 km uzaktan geçen NASA'nın Dawn uzay aracı tarafından çekildi. Fotoğrafta, Ceres'te daha önce keşfedilen parlak noktanın hemen yakınında, onunla aynı havzada yer alan daha az parlak ikinci bir nokta gözlenmekte. Dawn Uzay Misyonu'nda görev yapan ve Los Angeles'taki California Üniversitesi'nde çalışan baş araştırmacı Chris Russell, Ceres'in parlak noktasının hemen yanında, ilkinden biraz daha sönük ikinci bir nokta bulunduğunu belirterek, iki noktanın aynı havzada gözlenmesinin bunların volkanik kaynaklı olabileceğini düşündürdüğünü söyledi. Dawn uzay aracı, iyon itiş sistemini kullanarak 6 Mart tarihinde Ceres'in yörüngesine girecek. Bilim insanları önümüzdeki 16 ay içinde cüce gezegene ait çok daha iyi kalitede görüntüler elde edilmesi ve yüzeyi hakında daha detaylı inceleme yapılabilecek olmasıyla birlikte gezegenin kökeni ve evrimini daha iyi anlayacaklarını düşünüyorlar. Yakın çekim fotoğraflar sayesinde bu merak uyandıran parlak noktaları ve bu gezegene ait diğer ilginç bulguları daha net görebilme şansına ereceğiz. Almanya'nın Göttingen şehrindeki Max Planck Enstitüsü, Güneş Sistemi Araştırma Enstitüsü'nde görev yapan Ceres Fotoğraf Ekibi başkanı Andreas Nathues Ceres'in yüzeyindeki parlak nokta, bizim kameramızın net gösterebileceği çözünürlüğe göre hala çok küçük. Ama boyutunun küçüklüğüne rağmen, Ceres'in yüzündeki her şeyden daha parlak görünüyor. Bu hiç beklemediğimiz bir şeydi ve bizim için hala gizemini koruyor. dedi. Dawn uzay aracı, daha önce 2011 ile 2012 yılları arasında dev bir göktaşı olan Vesta'yı ziyaret etmiş ve göktaşına ait pekçok ölçüm ile 30.000'den fazla fotoğraf göndererek bize Vesta'nın yapısı ve jeolojik tarihine ilişkin pekçok ipucu vermişti. Vesta'nın ortalama çapı 525 kilometre iken, Ceres'in çapı 950 kilometre. Vesta ve Ceres, Mars ile Jüpiter arasında yer alan asteroid kuşağında bulunan en büyük iki göktaşı. Dawn uzay aracının bu görevi ile ilgili daha detaylı bilgi edinmek için aşağıdaki adresi ziyaret edebilirsiniz.


Uluslararası Süper Haşere lakabına sahip, ülkemizde bilinen adıyla patates böceği her yıl dünya genelinde tarım sektörüne bir hayli pahalıya mal olmaktadır. Pek çok ilaca karşı dirençli ve pek az doğal düşmanı olması nedeniyle bilim insanları bu böcek ile mücadelede oldukça yoğun çalışmaktadır. Şubat ayında Science dergisinde yayınlanan bir çalışma ile (Science 2015, DOI: 10.1126/science.1261680) patates böceğiyle mücadelede yeni bir yöntemin başarısı duyuruldu. Yöntem gen ifadesinin düzenlenmesinde etkili olan RNAi mekanizmasından yararlanıyor. RNAi, uygun çift zincirli RNA molekülü hücreye girdiğinde hücrenin mesajcı RNA dizisinin hücre ribozomları tarafından okunmasını dolayısıyla protein üretimini durduran bir gen susturma mekanizmasıdır. Bu çalışmada ifadesi susturulmak üzere patates böceğinin hücre iskeletinde yer alan hayati bir proteini kodlayan geni hedef seçen araştırmacılar, çift zincirli özel RNA'lar üretmek üzere çekirdek DNA'sı yerine kloroplast DNA'sı değiştirilmiş transplastomik bitkiler geliştirdiler. Böcekler bu bitkiler ile beslendiğinde çift zincirli RNA'lar böceğin hücrelerinde küçük interferans RNA'larına dönüşerek hücrenin mesajcı RNA'sının ribozomlar tarafından okunmasını engelliyor. Bunun sonucunda protein üretemeyen böcekler ölüyor. Makalenin yazarlarından Jiang Zhang, zararlı böcekleri öldürmek için RNAi mekanizmasından yararlama fikrinin neredeyse 10 yıllık olduğunu söylüyor. Makaleyle ilgili bir başka yazı (Science 2015, DOI:10.1126/science.aaa7722) yayınlayan Steve Whyard , RNAi teknolojisinin daha önce denendiğini ancak böceklerin tamamı ölmediği için başarısız olduğunu açıklıyor. Başarısızlığın sebebi ise hücre sitoplazmasında çift zincirli RNA'ları metabolize eden bir sistemin varlığı; ancak bitki hücresi kloroplastlarında bu sistemin yokluğu nedeniyle çift zincirli uzun RNA'lar kloroplastlarda üretilebiliyor ve bu sayede bitki, böcek tarafından yenilene dek bu RNA'lar bitkide parçalanmadan bekliyor. Zararlı böceklerde özgül gen bölgeleri susturularak, böceklerin etkilerini veya popülasyonlarını kontrol altında tutmak amacıyla geliştirilmesine uğraşılan RNAi yaklaşımının patates böceklerine karşı başarıya ulaşması tarım sektöründe şüphesiz bir etki oluşturacaktır. Yöntemin başka böceklere karşı da başarı olup olamayacağı sorulmuş ancak cevabı beklenen bir soru.


Aşağıdaki haberde geçen bir ön çalışmadır . Özellikle diyet ve takviye gıdalar gibi hassas bir konuda net bir şey söyleyebilmek için, başka ekiplerin de bu konuda geniş kapsamlı çalışmalar yapması, bilim çevresinin büyük oranda hemfikir olması gerekir. Konu her gün farklı bir iddianın ortaya atıldığı diyet olunca; Haberde yazılan diyeti lütfen denemeyin. diye bir uyarı koyma gerekliliği hissettik. Bunu sofranız için adeta bir aralıklı antrenman gibi düşünebilirsiniz. Florida Üniversitesi Sağlık araştırmacıları Ziyafet ve Kıtlık diyeti yapanlarda, aç kalmanın bazı faydalarının görüldüğünü ve antioksidan takviyelerinin bu faydaları azalttığını tespit ettiler. Aç kalmanın farelerin ömrünü uzattığı ve farelerde yaşlanmaya bağlı hastalıkları azalttığı daha önce görülmüştü. Fakat her gün aç kalmak, yani öğünleri atlamak ya da alınan toplam kalori miktarını azaltmak, sürdürmesi zor bir iş olabilir. Yakınlarda Rejuvenation Research dergisinde yayınlanan makalenin eş yazarı doktora öğrencisi ve tıp doktoru Martin Wegman, İnsanlar hayatları boyunca aç gezmek istemez. diyor. Biz de aralıklarla yapılan türden bir kalori kısıtlaması düşündük. Araştırma ekibi olarak, katılımcıların kilo değişimlerini, kan basınçlarını, kalp ritimlerini, glukoz seviyelerini, kolesterollerini, iltihap göstergelerini ve koruyucu hücre yanıtlarında rol oynayan genlerini 10 hafta boyunca takip ettik diyor Harvard Medical School'da genetik üzerine çalışan doktora öğrencisi ve tıp doktoru Michael Guo, şöyle devam etti; Aralıklı aç kalmanın, yaşam süresinin uzunluğunda ve koruyucu hücre yanıtlarında yer aldığı iyi bilinen SIRT3 isimli gende hafif bir artış sağladığını gördük SIRT3 geni, yine aynı isimle anılan SIRT3 proteinini kodluyor. Sirtuin diye adlandırılan bir protein sınıfına ait olan SIRT3 proteini, farelerde artış gösterirse, onların yaşam sürelerini uzatıyor. Araştırmacılar, SIRT3 gibi proteinleri, vücudun antioksidanlarla etkisiz hale getirebildiğinden daha fazla serbest radikal üretmesi durumunda oluşan oksidatif stresin tetiklediğini ve onları aktif duruma getirdiğini düşünüyorlar. Yine de, düşük seviyedeki serbest radikaller yararlı olabilir. Vücut stres altına girdiğinde düşük seviye oksidatif stres koruyucu bir özellik gösterebilir dedi Guo. Wegman, Hipotez şu, eğer vücut belirli aralıklarla düşük seviye oksidatif stres altında bırakılırsa, buna daha iyi bir cevap oluşturabilir dedi. Araştırmacılar, belirli aralıklarla aç kalmanın aynı zamanda katılımcılarda insülin değerlerini de düşürdüğünü gördü, yani diyetin anti-diyabetik bir etkisi de olabilir. Araştırma ekibi, 24 katılımcıyı çift-kör, rastgele klinik denemelere tabi tuttular. Üç haftalık süre boyunca, katılımcılar bir gün, günlük almaları gereken kalori miktarının sadece %25'ini alırken, diğer gün ise %175'ini aldılar. Ortalama bir erkek katılımcının açlık günlerinde 650 kalori, ziyafet günlerinde 4,550 kalori alması gerekti. Antioksidan takviyelerini test etmek için de, katılımcılar diyeti C ve E vitaminlerini de alarak tekrarladılar. Üç haftanın sonunda, araştırmacılar aynı sağlık değerlerini ölçtüler. Sonuç olarak, diyetin SIRT3 ve SIRT1 gibi yararlı sirtuin proteinlerinde artış sağladığını gördüler. Makalenin eş-yazarı, Yaşlanma ve Geriyatri bölümünde Yaşlanma Biyolojisi bölüm başkanı olan Christiaan Leeuwenburgh, Fakat, diyetle beraber antioksidanlar takviye edildiğinde, bu artışların bazıları yok oldu. Bu da sistemi takviye antioksidanlar ile yüklemenin açlık ve egzersizin etkilerini yok edebildiğini gösteren araştırmalarla bağdaştı. dedi. Yenilenmek ya da iyileşmek için biraz ağrı, biraz iltihap ve biraz oksidatif strese ihtiyacınız var. dedi Leeuwenburgh. Bazı antioksidanların normal açlığın sağlıklı etkilerini baskılayıp baskılamadığı sorusu bu genç araştırmacılarda merak uyandırdı. Çalışmada, katılımcılar açlık günlerinde salçalı rosto sığır eti, patates püresi, Oreo bisküvi ve portakal dondurması gibi besinler tükettiler. Fakat sadece bir öğün yediler. Ziyafet günlerinde ise; krem peynirli simit, kuru üzüm ve balla tatlandırılmış yulaf ezmesi, hindili sandviç, elma kompostosu, tavuklu spagetti, yoğurt, meşrubat, limonlu kek, Snickers ve kaymaklı dondurma yediler. Guo, Çoğu katılımcı açlığı, ziyafet günlerinden daha rahat buldu, ki bu benim için biraz sürpriz oldu dedi. Ziyafet günlerinde onlara yeteri kadar kalori vermekte biraz zorluk yaşadık. Leeuwenburgh, gelecek çalışmaların daha büyük katılımcı gruplarında yapılması, daha fazla sayıda genin araştırılması ve aynı zamanda katılımcıların kas ve yağ dokusunun da incelenmesi gerektiğini söyledi.


Yukarıdaki resimdeki zat, Oklohama senatörü James Inhofe. Elindeki de bir kartopu. Başkentte, Senato'daki konuşmasında diyor ki Inhofe, dışarıdan kar toplayıp kartopu yaptım, e hani bu yıl tarihte kaydedilmiş en sıcak yıldı? Sene 2015. Neden hatalı olduğunu anlatmama gerek var mı? Senatör öncelikle zaten yanlış bir küresel ısınma portresini hedef alıyor. Dünya ısındığına göre her yer hemen Sahra Çölü'ne dönecek diyen bilim insanı zaten yok. Araştırmacılar, bazı bölgelerde iklimin soğuyacağını, bazılarında ise ısınacağını, ancak gezegenin ortalama sıcaklığının birkaç derece artacağını öngörüyor. Bu artışın, okyanuslardaki suların genleşmesine, kutuplardaki buzların erimesine ve dolayısıyla deniz seviyesinin yükselmesine yol açacağını tahmin ediyorlar. Bu da özellikle kıyı şehirlerini tehdit ediyor. Ayrıca atmosferde artan karbon dioksitin suda daha fazla çözünerek denizleri daha asitli hale getireceğini ve bunun bazı canlılar aleyhine işleyeceğini söylüyorlar. Bu konularda çok büyük ölçüde hemfikirler. Ama bunun zaten Senatör Inhofe için önemi yok. Elindeki kartopuyla bilim insanlarına bir şey ispatlamaya çalışmıyor. Maksadı kamuoyunda şüphe yaratmak. Küresel iklim değişikliğine göre tedbir alınmasının, yasa çıkarılmasının önüne geçmek için onun gibilere bu şüphe yetiyor zaten. Bu stratejiyi ABD'li bilim tarihçileri Naomi Oreskes ve Eric Conway, 2010 yılında yayınladıkları Merchants of Doubt kitabında ortaya koymuşlardı. Küresel iklim değişikliği inkarı, bu stratejinin kullanıldığı yalnızca son örnekti aslında. Aynı kişiler, daha önce aynı stratejiyle bilim insanlarının neredeyse tamamen uzlaştığı konularda kamuoyunun kafasını karıştırmış ve önlem alınmasını engellemişlerdi. Bu kitabı daha önce Açık Bilim'de ele almıştım. Kitaptan beş yıl sonra bu kitap filme çekildi ve sinemalarda: Kitap çok beğenildi ve okundu, ama beş senede bir etki yarattı mı? Maalesef neticeye bakarsak tablo çok olumlu sayılmaz. ABD'de, yani karbon dioksit salınımlarını en çok azaltması gereken ülkelerden birinde, kamuoyunun görüşü bilim insanlarınınkinin çok gerisinde: Pew'in anketine göre, ABD'li erişkinlerin ancak yarısı iklim değişikliğinin insan etkinliğine bağlı olduğunu kabul ediyor. ABD'nin önemli bilim kuruluşu ve Science dergisinin yayıncısı olan AAAS'ye üye bilim insanları arasında ise bu oran %87. Yani arada 37 puanlık koca bir fark var. Yani, kuşku tüccarlığı hala işleyen, verimli bir strateji. Sorun sadece kamuoyu değil. Bugün ABD'de parlamentonun iki kanadına da hakim olan Cumhuriyetçilerin çoğu bu iklim değişikliği konularından hiç hazzetmiyor. Yetmezmiş gibi, bilim bütçelerini belirleyen alt komisyonun başına da iklim değişikliği inkarcısı Senatör Ted Cruz getirildi. Kitabın kahramanlarından Fred Singer da bir kenara çekilmiş değil. Hatta bu filmin çıkışını duyduğunda etrafındakilere e-posta ile bunu nasıl engelleyebileceklerini sorduğu biliniyor. Hep Amerikalılardan bahsettim, zira iklim değişikliğinde Amerikalıların takınacağı tavır çok önem taşıyor. Bununla birlikte üç yıl önceki değerlendirmemde ABD'li profesör Bruce Chassy'nin profiline ve Türkiye'deki, ABD devletince desteklenen faaliyetlerine de değinmiştim. Chassy'nin bu faaliyetlerine bakışım aynı: Özellikle başka bir hükümetçe, kendi ülkelerindeki bir teknoloji için kamuoyumuzun fikrini değiştirmek üzere desteklenmiş birinin verdiği bilgilere şüpheyle yaklaşıyorum. Bununla birlikte, genetiği değiştirilmiş organizmalar konusunun, bahsi geçen kitaplardaki diğer konulardan önemli bir farkı var ki ancak yazıyı yazdıktan sonra dikkatimi çekti: Küresel iklim değişikliği, ozon deliği, sigaranın zararları gibi konularda bilim insanları arasında önemli bir uzlaşma vardı ve kuşku tüccarları bunun kamuoyuna yansımasını engelledi. Buna karşın Chassy'nin savunduğu GDO güvenliğini ve etkinliğini bilimsel literatürdeki birçok makale, bilim insanları ve kurumları da savunuyor. Mesela, ikisi Nobel ödüllü olmak üzere 11 bilim insanı Science dergisinde bir başyazıya imza atarak GDO'lara destek verdi. Ayrıca, yukarıda da andığım ankette, ABD'li erişkinlerin %37'sine karşılık AAAS üyesi bilim insanlarının %88'i GDO tüketiminin güvenli olduğunu düşünüyor. Bilim insanları da tabii yanılabilir. Dolayısıyla bu sayılar bir garanti olmamakla birlikte, bilim dünyasının, özellikle de önde gelen bilim insanlarının bakış açısını yansıtması açısından anlamlı.


Yemek yemeyi sever misiniz? Peki ya alışveriş yapmayı? Kilo alma derdiniz olmasa, ya da parasal kaynaklarınız sınırsız olsa istediğiniz gibi yiyip, istediğiniz gibi alışveriş yapar mıydınız? Evet cevaplarını duyar gibiyim. Peki bunları çok istemeniz sizin bunlara bağımlı olduğunuzu gösterir mi? Sahi, bağımlılık nedir? Nasıl ortaya çıkar? Neden bağımlı oluruz? Bu soruların yanıtlarını merak ediyorsanız bu yazı sizin için. Bağımlılığın nedenlerini, bağımlı beyinde neler olduğunu irdeleyeceğiz. Bu yazıda bağımlılık yapan bazı maddelerin adlarını göreceksiniz. Bu adlar ve genel olarak bu yazı bağımlılığın hiçbir türünü özendirmeyi ASLA amaçlamamaktadır. Şimdi, bağımlığın ne olduğunu öğrenmeye hazır mısınız? Başlayalım öyleyse. Bağımlılık nedir? Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından yayınlanan DSM psikiyatrik hastalıkların temel kavramlarını, tanılarını açıklamak için hazırlanmış bir rehberdir. Bu rehberde bağımlılıkların da açıklaması yapılmıştır. Son olarak DSM-V olarak 2013'te yayınlanan rehberden bağımlılık kelimesi olumsuz çağrışım yapması ve tam olarak sınırlarının belli olmaması nedeniyle çıkarılmıştır. Bunun yerine madde kullanım bozuklukları terimi önerilmiştir. Buna rağmen yazımda bağımlılık kelimesini kullanmaya devam edeceğim çünkü bu yazıda bağımlılık derken sadece maddelerin kötüye kullanımını kastetmiyorum. Yine de bağımlılık kelimesinin sınırları belli olmadığından karışıklık oluşabilir. Herhangi bir karışıklığa yol açmamak için bağımlılığın bir tanımını yapalım. Bağımlılık, Dünya Sağlık Örgütü'nün tanımını biraz değiştirerek kullanacak olursak, periyodik ve kronik olarak herhangi bir maddenin kötüye kullanılması ya da bir davranışın gerçekleştirilmesi, bu durumun gönüllü olarak önüne geçilmesinde sıkıntı yaşanması ve fırsat buldukça yerine getirilmesidir. Kötüye kullanılan maddeler genelde ilaçlar , uyuşturucular , uçucular olarak sayılabilir. Gerçekleştirilen davranışlara ise kumar oynamak, yemek yemek, alışveriş yapmak, cinsellik, televizyon izlemek, internete bağlı olmak ve akıllı telefonlarla zaman geçirmek örnek verilebilir. İnsanın tüm bilişsel işlevlerinde olduğu gibi bağımlılık da beyinde gerçekleşen bazı moleküler aktiviteler sonucu ortaya çıkar. Bunun için bazı temel kavramları bilmemiz gerekiyor. Temel Kavramlar Beyin, nöron adı verilen sinir hücrelerinden ve bunlara destek olmakla görevli diğer hücrelerden oluşur. Nöronlar birbirlerine akson ve dendrit adı verilen uzantılar gönderirler ve bu uzantılar sinaps adı verilen yerlerde birbirlerine oldukça yaklaşırlar (Görsel 1). Sinapsta bir nörondan nörotransmiter adı verilen haberci moleküller salınır, bunlar bir sonraki nörondaki reseptörlerine bağlanırlar. Böylece nöronlar birbirleri ile kimyasal yolla haberleşirler. Bu temel kavramlardan sonra bağımlılığın nasıl oluştuğuna bakalım, ama önce beyindeki ödül sisteminin nasıl çalıştığını anlayalım. Ödül Sistemi Ödül sistemi yaşamamız ve öğrenmemiz için gerekli olan bir mekanizmadır. 1953'te James Olds ve Peter Milner fare beynine elektrot yerleştirerek fareyi bir kafese koydular. Fare kafesin belirli bir bölgesine her gittiğinde elektrot aracılığı ile bir uyarı verdiler. Fare zamanla kafesin o bölgesine daha çok gitmeye başladı, hatta bir süre sonra o bölgeden hiç ayrılmadı. Bunun üzerine Olds ve Milner deney düzeneğini değiştirdiler ve elektrotu bir pedala bağlayarak fareyi pedalın bulunduğu başka bir kafese aldılar (Görsel 4). Fare kafeste dolaşırken rastgele pedala bastı ve beklendiği gibi pedala basma sıklığını giderek arttırdı. Öyle ki önüne yiyecek konulsa da yemek yemek yerine yorgunluktan halsiz düşene kadar pedala basmayı sürdürdü. Bu deneyler sonucunda elektrotun beyinde yerleştirildiği yerin yapılan davranışın yinelenmesini kolaylaştırdığı ortaya çıktı, işte bu bölge beynin ödül sistemidir. Ödül sistemi pozitif pekiştirme yoluyla çalışır. Deneyi açıklayacak olursak; elektrik uyarısı bir pekiştiricidir ve davranışın yinelenmesine zemin hazırlayacak mekanizmaları harekete geçirir. Benzer deneyler insanlarda da gerçekleştirilmiş ve ödül sisteminin insandaki yerleşimi çözülmüştür. İnsanda merkezi sinir sistemi içinde incelenen ortabeyinde bulunan ventral tegmental alan ya da kısaca VTA ödül sisteminin başlangıç noktasıdır. Buradaki nöronlar beyinde başlıca iki yere uzantılarını gönderirler. Bu bölgelerden ilki insanda yüksek zeka işlevlerinin gerçekleşmesini sağlayan prefrontal kortekstir. İkincisi ise nucleus accumbens adı verilen bir bölgedir. Bu yola mesokortikolimbik dopamin yolu denir (Görsel 5). Yolun adı karmaşık görünebilir. Meso- ön eki sistemin ortabeyinden başladığını, kortikolimbik kısmı ise yolun sonlandığı kısmı ifade eder. Peki dopamin nedir? Daha önce bahsettiğimiz gibi nöronlar birbirlerine nörotransmiter göndererek haberleşirler. Dopamin ödül sisteminde kullanılan anahtar roldeki nörotransmiterdir. VTA'dan NAcc'e gelen nöronlar burayı dopamin aracılığı ile uyararak pozitif pekiştirmeye yol açarlar. Bu anahtar sistem bağımlılıkların kaynaklandığı yerdir. Buraya dışarıdan herhangi bir müdahale aşırı uyarıma yol açarak davranışın tekrarlanması için bir güdü oluşturur. Vücut bu güdünün oluşmasını engellemek için birtakım önlemler alır. Alınacak ilk önlem de dopaminin burada bağlanarak uyarıyı iletecek reseptörlerinin sayısının, böylece de etkisinin azaltılması olur. Bu engeli aşmanın yolu şudur: Davranış ya daha sık ya da daha şiddetli yerine getirilir. Bağımlılık dediğimiz olgu da işte bu noktada başlar. Uyuşturuculardan örnek verecek olursak; bağımlı kişinin aynı etkiyi elde etmesi için dozu arttırması gerekebilir , bu da çok önemli problemleri beraberinde getirir. Uyuşturucu madde merkezi sinir sistemini baskılayan bir maddeyse kalp ve solunum hızını düşürebilir hatta bunları durdurabilir. Aksine uyarıcı bir madde kalp ve solunum hızını arttırabilir bu da vücutta bazik ortamın artmasına ve kalp krizine neden olabilir. Her iki durumda da dozun artması kişiyi ölüme sürükleyebilir. Bunlar uyuşturucu maddelerin insan bedenine yapabilecekleri en ciddi etkilerdir. Bunların yanısıra pek çok etkiye neden olabilirler. Peki, bağımlılık yapıcı maddeler nasıl oluyor da ödül sistemimizi etkileyebiliyorlar? Türkiye Psikiyatri Derneği'nin verilerine göre yetişkin nüfusun yaklaşık yarısı sigara bağımlısıdır. Açık ara olarak toplumda en sık bağımlılık sebebi nikotindir diyebiliriz. Sigara içeriğindeki bu nikotin nasıl bağımlılık yapar? Tabii ki ödül sistemi aracılığı ile. Burada içilen her sigarayı bireyin kendisine verdiği bir ödül olarak düşünebiliriz. Nikotin ödül sisteminin başlangıcında bulunan VTA'da dopamin üreten nöronları uyarır ve bu nöronların daha fazla dopamin üretmesine yol açar. Bu da NAcc'in yani ödül sisteminin daha çok uyarılması anlamına gelir. İçilen her sigara pozitif bir pekiştirme yaparak bu bağımlılığın sürdürülmesine neden olur. Bir başka bağımlılık yapıcı madde olarak örnek verebileceğimiz eroin, nikotinle aynı yolu kullanarak bağımlılık yapar. Kokain ise biraz daha farklı çalışsa da sonuçta aynı etkiyi gösterir. Diğerlerinden farklı olarak kokain, sinapstaki fazla dopaminin ortamdan uzaklaştırılmasını engeller böylece yine NAcc'yi etkileyen dopamin miktarını arttırmış olur (Görsel 6). Neden hepimiz bağımlı olmuyoruz? Kişilerin bağımlı olma potansiyeli birbirinden farklıdır. Bu potansiyeli ne belirler? Şimdi bu soruya cevap arayalım. Maddenin Özellikleri: Kötüye kullanılan maddelerin bağımlılık yapma potansiyelleri birbirinden farklıdır. Bu farklılık maddelerin moleküler yapısından kaynaklanır. Görsel 7'de görülebileceği gibi bağımlılık yapma potansiyeli en yüksek olan maddeler eroin, kokain ve tütündür. Grafikte oldukça önemli olduğunu düşündüğüm bir yere ilgiyi çekmek istiyorum. Grafikte bağımlılık potansiyelinin en düşük olduğu maddeye bakalım. Anabolik steroidleri burada görüyoruz. Bu maddelerin potansiyeli düşük de olsa sıfır değildir ve özellikle vücut geliştiriciler tarafından kullanılmaktadırlar. Bunlar kas kütlesinin arttıran bir hormon olan testosteronun öncül formlarıdır. Birazdan bahsedeceğimiz gibi egzersiz yapmak da bir noktadan itibaren psikolojik bir bağımlılık oluşturabilir. Bu ikisinin bir arada olması vücut geliştirmenin bir seviyeden sonra saplantı haline gelmesini açıklayabilir. Kullanma Sıklığı: Maddelerin kullanım sıklığının artması beklenebileceği gibi bağımlılığı arttırır. Yine toplumda en sık bağımlılık yapan maddeyi sigarayı örnek verecek olursak, daha sık sigara içenlerin daha nadir içenlere göre sigarayı bırakmasının zor olmasının sebebi bu durumun bir göstergesidir. Kullanma Yöntemi: Maddelerin kullanım yolu birbirlerinden farklıdır, hatta bir madde bile birden fazla yoldan kullanılabilir. Örneğin; bazı maddeler sigara gibi içilerek, bazıları solunum yolundan toz olarak, bazı uçucuların gazları solunarak, bazıları da direkt damar içine enjekte edilerek kullanılabilir. Her kullanım yönteminin bağımlılık potansiyeli de birbirinden farklı olur. Alınan Haz: Bir maddenin kullanımı sonucunda alınan haz, bağımlı olma potansiyeli ile doğru orantılıdır. Hatırlayacağımız gibi ödül sisteminin adı mesokortikolimbik dopamin sistemiydi. Limbik sistem duygularımızın işlendiği beyin bölümüdür. VTA'dan kaynaklanan bazı nöronların doğrudan prefrontal korteksi etkilediğini söylemiştim. Prefrontal korteks limbik sistemle ilişki içindedir. İşte bu yüzden VTA bir yandan pozitif pekiştirmesini NAcc üzerinden yaparken bir yandan da limbik sistem üzerinden bu durumdan haz alınmasını sağlar. Elbette bu, bedeli kendisinden büyük bir hazdır. Fizyolojik ve Psikolojik Durum: Bağımlılık yapıcı unsurun kişiye ne kadar etkili olacağını önceden kestirmek çok zordur çünkü kişinin o sıradaki sinir sistemindeki moleküler yapılanma oldukça önemlidir. Psikolojik durum da alınabilecek hazzı değiştirerek diğer bir faktör üzerinden bağımlılığı etkileyebilir. Bu yüzden bağımlı olma potansiyeli kişiden kişiye değişir. Genetik Altyapı: Son zamanlarda yapılan çalışmalar NAcc'te FOSB geninin ürettiği varyant bir protein olan FosB proteininin olduğunu göstermiştir. Bu proteinin seviyesi kişiden kişiye farklılık gösterir ve belli bir seviyenin üstünde hücre içinde birçok değişikliğe yol açarak bağımlılığa zemin hazırlar. Fiziksel bağımlılık anlaşılması daha kolay ve mekanizmaları daha açık olduğundan verilerin fazla olduğu bir bağımlılık çeşididir. Bunun yanında psikolojik bağımlılık adı verilen ikinci bir bağımlılık kategorisi bulunur. Psikolojik bağımlılık daha çok duygusal ve motivasyonal yoksunluk nedeni ile ortaya çıkar ve genelde doğal ödüller adını verdiğimiz ödüllere karşı ortaya çıkar. Doğal ödüllere örnek olarak yemek yemek, cinsellik ve fiziksel egzersiz verilebilir. Bunlar da tıpkı uyuşturucu maddeler gibi bağımlılık yapabilir. Bunların yanında alışveriş yapmak, kumar oynamak, internet, çalışma hayatı ve kendine zarar verme de bağımlılık haline gelebilir. Gördüğümüz gibi birçok faktör bağımlı olma potansiyelini etkiler. Burada sadece maddeler üzerinden örnek vermiş olsam da bunların yanında bağımlılık yapıcı diğer unsurları da örnek verebiliriz. Mesela alışveriş yapmaya adeta bağımlı bir bireyin alışverişe çıkma sıklığı, bu sırada aldığı haz, bireyin fizyolojik ve psikolojik durumu bağımlılığını etkiler. Yoksunluk Sendromu Daha önce de bahsettiğimiz gibi uyuşturucu kullanımı sonucunda beynin yeniden yapılanması söz konusudur. Hatırlayacağınız gibi bunlardan birinin dopamin reseptörlerinin sayısının azaltılması olduğunu söylemiştik. Uyuşturucu kullanımında bir kesilme durumunda değişmiş moleküler yapı doğal işleyişi sürdüremez. Bu da kişide bazı belirtiler ortaya çıkarır ki buna yoksunluk sendromu denir. Bu durumda ortaya çıkan belirtilerin bazılarını şöyle sıralayabiliriz: - Uykusuzluk - Endişeli ve sinirli olma hali - Depresyon - Konsantrasyonun azalması - Baş ağrısı - Terleme - Kalp hızının artması - Çarpıntı - Titreme - Bulantı, kusma - Halüsinasyonlar Bağımlılık bazı durumlarda tedavi edilebilir. Tedavi seçenekleri arasında terapiler vardır; bu terapiler kişinin uyuşturucu kullandığını kabullenmesi ve bunu bırakması için yapılır. Bir yandan da tekrar kullanımın önüne geçilmeye çalışılır. Bunun yanında medikal tedavi diyebileceğimiz ilaçla tedaviler de yoksunluk sendromunun belirtilerinin ortaya çıkmasını engellemek ve uyuşturucuya yönelik arama davranışının önüne geçilmesi için kullanılırlar. Bu tedavi yaklaşımları her ne kadar kesin çözüm gibi görünse de gerçekte durum farklıdır. Tedaviler işe yaramayabilir ya da tedavi edilmiş bir kişi tekrar uyuşturu kullanımına başlayabilir. Uyuşturucu kullanımının başlamasını engellemek bu zahmetli tedavilere ihtiyacı ortadan kaldırır. Bu sebeple bağımlılığı tedavi etmek yerine önlemek üzerine geliştirilecek stratejiler daha etkili çözüm olacaktır. Sonuç Bağımlılık kişinin hem kendisinin hem de çevresindeki diğer bireylerin hayat kalitesini düşüren ve bir kez oluştuğunda önüne geçilmesinin oldukça zor olduğu bir durumdur. Direkt beyinde başlayan etkilerle kişi iradesini kaybeder ve adeta kullandığı madde ya da sürekli yerine getirdiği davranış tarafından yönetilmeye başlar, bunun için çevresindekilere zarar bile verebilir. Bağımlılıkların önüne geçmenin ilk kuralı onlar hakkında bilgi edinmektir. Bunun için topluma bağımlılıkların zararları anlatılmalıdır.


Geçen hafta, bir Açık Bilim yazısının Dr. Emre Gürcanlı tarafından yazılan bir yazıda alıntılanmasındaki uygunsuzluk üzerine bir yazı kaleme almıştım. Dr. Gürcanlı bu yazıma cevaben kendi bakış açısını İleri Haber sitesindeki köşesinde Zorunlu ve Can Sıkıcı Bir Yanıt Yazısı başlığıyla sundu. Dr. Gürcanlı'ya cevabı için teşekkür ederim. Yazısı, olayın öncesinde sosyal medyada yapılan tartışmaları da kayda geçirme açısından faydalı oldu. Ben, konunun özüyle ilgili olmadığı için bu tartışmalara değinmemeyi tercih etmiştim. Dr. Gürcanlı'nın cevap yazısındaki ilk ve en önemli noktalardan biri, benim bu konudaki ilk yazımın sosyal medyada paylaşılması sırasındaki ifadelerin yanlışlığı ve şiddeti. Bu konuda kendisinden özür diliyorum. Bu hassas konularda daha nötr başlıklarla paylaşım yapılmalıdır. Dağınık bir grup olmamızdan dolayı iletişimimiz yavaş olduğundan yazının Facebook ve Twitter'da nasıl sunulduğunu başta görmedim. Ama bu bir mazeret değil, baştan kontrol etmeliydim, hatta sosyal medya başlıklarını kendim bizzat hazırlamalıydım. Dr. Gürcanlı, sosyal medya tartışmalarından veya Radikal ve Evrensel'in eksik aktarımından bahsetmememi eleştiriyor. Bu konulara girmememin sebebi, bu tür gereksiz ayrıntılara takılmak yerine işin özüne odaklanmak, doğrudan kendisinin yazısını referans almak istediğimdendir. Kaldı ki Dr. Gürcanlı da, cevap yazısının başında tartışmanın kendi yazısının orijinali üzerinden yürümesi gerektiğini söylemiş. Ben de aynen öyle yaptım. Ancak, yazının içinde Radikal ve Evrensel gazetelerinin adı geçmezken sosyal medya tanıtımında anılmaları yanlış olmuştur. Buna dikkat etmemiz gerekirdi, hatalıyız. Dr. Gürcanlı'nın idealist amaçlarla, gönüllülük esasıyla yazdığı yazıların çok kıymetli katkılar yaptığından şüphem yok. Açık Bilim de tamamiyle gönüllüler tarafından hazırlanan bir site olduğu için motivasyonunu ve duygularını gayet iyi anlayabiliyorum. Ancak, yazılarına bir bilimsel makale muamelesi yapılmaması gerektiğine dair itirazını konuyla ilgisiz buluyorum. Bir yazının bilimsel makale olmaması, uygun şekilde alıntı yapma mecburiyetini ortadan kaldırmaz. Alıntı yapma kuralları her türlü yazı için aynıdır. Popüler bilim makalesi, köşe yazısı, bitirme ödevi, hatta lise kompozisyonunda başkasının sözlerini kendisininmiş gibi aktarmak intihal kabul edilir. ABD ve Avrupa'da öğrenciler, bilimsel makale olmayan yazılar yazarken de alıntıları net şekilde göstermediklerinde çok ciddi disiplin cezalarıyla karşı karşıya kalırlar. Benzer şeyler yapan köşe yazarlarının ve bilim yazarlarının kariyerlerinin büyük darbe aldığı durumlar vardır. İnsanların okulda nasıl kopya çektiklerini gülerek anlattıkları Türkiye'de yayıncılık geleneği böyle şeyleri pek umursamasa da, suimisal emsal olmaz. İlk yazımda, kopyalanmış kısımları gösterdikten sonra Yazının geri kalanını incelemedim yazmıştım. Dr. Gürcanlı bunun üzerine Neden incelemediniz? diye soruyor. Çünkü ben yazının yüzde kaç alıntı olduğunu tespite çalışmıyorum. Benim amacım Açık Bilim'den kopyalama yapılmış mı yapılmamış mı anlamak. Yazısının tamamını elbette ki dikkatlice okudum. Ancak, radyum kızlarıyla ilişkili olmayan kısımları kaynaklarla karşılaştırarak birebir alıntılar olup olmadığını tespite çalışmadım. İncelememekle kastım budur. Kopyalanmış kısımları açıkça gördükten sonra, yazının geri kalanı tamamen orijinal olsa bile birşey değişmez ki. Bu kadarı da yazıda sorun olduğunu gösteriyor derken kastettiğim tam olarak buydu. Buradan gerisini siz düşünün gibi bir anlam çıkmaz. Masumiyet karinesi gereğince, delil gösteremediğim yerde ithamda bulunamam. Dr. Gürcanlı Işıl hanımın ismi yazılmadan doğrudan yazı referans gösterilmiştir diyor. Hayır, orijinal yazıdaki cümlesi şudur: Açık Bilim internet sitesinde yine aynı başlığı taşıyan çok güzel bir yazı var. Burada yazı referans gösterilmemektedir; kullanım şartlarımıza da aykırıdır, referans usulüne de. Dr. Gürcanlı, alıntı yapılan kısmın ... o yazıyı da okumanızı tavsiye ediyorum cümlesiyle başlayıp yazının adresine kadar gittiğini, dolayısıyla açık ve net olduğunu iddia ediyor. Bu abes bir savunma. Böyle bir alıntılama tarzı yoktur, hiç bir dilbilgisi rehberinde görülmez. Kendisi için net olabilir, ama önemli olan okuyucular için net olmasıdır. Kaldı ki kendisi bu alıntı tarzını tutarlı şekilde kullanmamıştır da; aşağıda açıklayacağım. Linkin tıklanabilir olup olmaması meselesi Dr. Gürcanlı'nın değil site editörünün kontrolünde olabilir. Ancak bu talep saçma değildir, geçerli sebepleri vardır. Birincisi, siteye backlink göndermek, nerede alıntılandığının takibini sağlamak. İkincisi, okuyucuya kolaylık sağlamak, metni kopyalayıp adres çubuğuna yapıştırma zorunluluğundan kurtarmak. Hyperlink fikri tam da budur; elektronik belgeler daktiloda yazılmış belgelerden bu açıdan farklıdır. Dr. Gürcanlı'nın yazısının kaynakça kısmında tıklanabilir linkin bulunması konuyla ilgili değildir. Elbette bulunacak. Ben metnin içindeki linkten bahsediyorum. Dr. Gürcanlı Işıl Arıcan'ın yazısının içinde de tıklanabilir link bulunmadığını söylemiş. Işıl'ın yazısında birebir alıntılar yok. O, kaynaklarını yazının sonuna topluca koymayı tercih etmiş. Dr. Gürcanlı ise kaynak ve linkleri yazısının içine koymayı tercih ettiğine göre gereğini doğru şekilde yapmalıdır. Link metninin tıklanabilir olması tali bir meseledir, lüzumsuz yere öne çıkarılmış. Talebim basittir: Yazarın adının geçtiği bir cümlenin ardından tırnak içinde veya uygun HTML elemanları içinde başı sonu açıkça belirtilmiş bir alıntı. Alıntının sonunda link verilmiş verilmemiş önemli değil. Alıntı açıkça gösterildikten sonra kaynaklarda bir kere listelenmesi yeterlidir. Işıl Arıcan'ın bir paragrafının birebir kopyalanmasa da değiştirerek yazıldığını söylemiştim. Dr. Gürcanlı bunu inkar ediyor, kaynaklardan kendi çevirdiğini söylüyor. İki paragrafın karşılaştırılarak okunması değiştirilerek yazıldığını görmeye yetiyor. Işıl Arıcan: Emre Gürcanlı: Işıl Arıcan o paragrafı birkaç kaynaktan ve bilgi birikiminden yararlanarak özgün şekilde yazmıştır. Dr. Gürcanlı'nın yazısında aynen ortaya çıkması aynı kaynağı çevirmiş olmalarıyla açıklanamaz. Paraphrase ederken konuyu bilmediği için yanlış ifade kullanması intihal iddiasını çürütmez, çünkü değiştirerek yazmak, yazının kurgusunu kopyalamak da intihaldir. Dr. Gürcanlı'nın sonraki itirazları da, maalesef, intihal konusunda ciddi bilgi eksiği olduğunu gösteriyor: Burada iki paragraf ifadesi yanlıştır, bir paragraf alınmış ve orada açıkçası referans yazılması gözden kaçmıştır, yukarıda söylediklerimi yineliyorum. ANCAK ikinci paragrafın kopyalanması iddiası kabul edilemez, çünkü bizzat kaynağından da incelenmiş ve Işıl hanımın yazısındaki bir yanlışlık düzeltilmiştir. Zira yazıda davanın sonuçlandığı belirtilmektedir. Ama benim yazımda davanın uzadığından dolayı sonuçlanmadığı mahkeme dışı arabuluculuk yoluyla çözüme kavuşturulduğu düzeltmesi yapılmaktadır . İki yerine bir paragraf kopyalanmış olsa bile ne değişirdi anlayamadım. Zaten bir değil iki paragraf alınmıştır: Bulguların yayınlanmasının ardından... ile başlayan paragraf bütünüyle Açık Bilim'den kopyadır. Onun ardından gelen ve Radyum kızlarının ... diye başlayan paragrafın yarısı Today I Found Out sitesindeki Daven Hiskey imzalı yazıdan birebir çeviri ile kopyalanmış, ikinci yarısı ise Açık Bilim'den. Kopyalanmış kısımları yazıdaki sırasıyla karşılaştırmalı olarak gösterirsek: Işıl Arıcan: Emre Gürcanlı: Daven Hiskey : Emre Gürcanlı: Işıl Arıcan: Emre Gürcanlı: Daven Hiskey : Emre Gürcanlı: Referans yazılması ve tırnak gözden kaçmıştır. Dr. Gürcanlı, intihalcilerin standart bahanelerinden birini kullanmış. Buna ne söylenebilir bilmiyorum, alıntının işaretlenmesi nasıl gözden kaçabilir anlayabilmiş değilim. Başka yerde olup bir burada bulunmasa anlarım da, yazının hiç bir yerinde tırnak içinde alıntı yok ki. Eski bir intihal vakasını hatırladım, yakalanan intihalci ben referans vermiştim de yayınevine giderken dosyadan düşmüş diye savunmuştu kendini. Açık Bilim paragrafındaki italik cümlenin bile aynen kopyalanmasına dair bir yorum yazılmamış. Oysa bu da özensizce kopyalamanın izlerinden biri. Dr. Gürcanlı, intihal iddiasının kabul edilemeyeceğini söylüyor, çünkü kaynakları bizzat incelemiş. İntihalin tanımını pek anlamamış. Kaynağa baksın bakmasın, başkasının cümlelerini kendisininmiş gibi sunmak intihaldir. Bir küçük düzeltme yapmış olması, kopyalamayı ortadan kaldırmaz. TIFO'dan yapılan alıntılara gelelim. TIFO'ya bir tek yerde link var, ve bu oradan yapılan bir alıntının sonunda. Bunun geçersiz bir alıntılama yöntemi olduğunu söylemiştim. Ancak Dr. Gürcanlı, bu tarza bile tutarlı şekilde uymuyor. Açık Bilim'den kopyaladığı kısımların arasındaki TIFO alıntısının sonunda böyle bir işaretleme yok. Alıntının nerede başladığı da, Dr. Gürcanlı'nın kendine özgü alıntı tarzında bile net değil. TIFO alıntısını ve Dr. Gürcanlı'nın yazısını karşılaştırarak, birebir çeviriyle intihal yapıldığı hemen görülebilir. Küçük değişiklikler intihali ortadan kaldırmaz, çünkü bir metnin yapısını kopyalamak da intihaldir. Bu konuda bilimsel makale / bilimsel olmayan makale ayrımı yoktur. Bir yazıda elbette birçok alıntı yapılabilir, hatta alıntıları birleştirerek özgün bir mesaja sahip yazılar bile üretilebilir. Burada önemli olan, hangi cümlelerin yazara ait, hangilerinin başkalarına ait olduğunu açıkça göstermektir. Özetlersek, Dr. Gürcanlı yazısını aceleyle ve dikkatsizce hazırlamış, kes-yapıştır yapmış, ve intihal işlemiştir. Yazdığı cevap yazısı, intihale dair bilgi ve hassasiyet eksikliğini gösteriyor. Olgun bir entelektüel geleneğe sahip toplumlarda ama bu bilimsel makale değil, gözden kaçmış gibi savunmalar intihali affettirmez, ve bu tavra kesinlikle müsamaha gösterilmez. İntihal sadece bir yazıyı olduğu gibi yapıştırıp üzerine kendi adını koymak değildir. Bir spektrumdur aslında, çeşitli biçimler alır. Bu tartışmada bu farklı biçimlere dikkat çekebildiysek ve azalmalarına katkıda bulunabildiysek ne mutlu.


Milan Kundera'nın Ölümsüzlük romanında Goethe karşımıza hem etten kemikten bir insan, hem de Batı Avrupa düşünürünü temsil eden bir ölümsüz olarak karşımıza çıkar. Büyük Alman düşünürünün dünyadan göçüşü, bilginin uzmanların tekelinde parçalara bölünmesinin de bir simgesi olarak anlatılır. Goethe, bilinebilecek her şeyi bilen, birleştirici doğa filozoflarının sonuncusudur, Kundera'ya göre. Goethe ölmüş, bilgi parçalanmıştır! C.P. Snow 'İki Kültür' isimli kitapçığında bu bilgi kırılmasının iki ana ekseninin bir tarafında edebi entellektüeller ve diğer tarafında ise 'pozitivist' bilim insanları olduğunu öne sürer. Snow'a göre bu iki eksen birbirleri ile iletişim kuramaz ve birbirine saygı duymaz hale gelmişlerdir. Şu anda içinde bulunduğum akademik ortamda rahatça söyleyebilirim ki, bilginin aşırı özelleşmiş parçalara ayrılması, Batı entellektüel dünyasının bir gerçeği. Bu konuya önceki yazılarımdan birinde değinmiştim. O yazıda, son yüzyılda olagelen uzmanlaşma sürecinin, ne yazık ki büyük düşünsel yapılar yaratmaktan ziyade, birbirinden kavramsal olarak kopuk ve ancak metodoloji üzerinden birbirine bağlanabilen entellektüel adacıklar yarattığını öne sürmüştüm. Kişisel olarak da, bırakın diğer bilim dallarını, biyoloji alanında basılan makalelerin bile sadece küçük bir parçasını takip edebildiğimi itiraf etmem gerekir. Bir anlamda akademinin son yüzyıldaki başarısı, kişisel dehaların tek başına kavrayamayacağı büyüklükte bir bilgi evreni yaratmış durumda. Bu durumda ne yazık ki, sayıları gitgide artan 'uzmanlar' arasında, geniş düşünen entellektüellerin sesleri daha az duyulmakta sanki. Belki de bu yüzden, entellektüel dünya ırkçılığa, eşitsizliğe, insan yapımı çevresel felaketlere sesini olması gerektiği gibi çıkaramıyor. Dahası ancak sofistike bir entellektüel çoksesliliğin getirebileceği devrimler, yavan, eskimiş, geleneksel entellektüel adacıklar içinde boğuluyor. Heyecan verici yeni gelişmeler, örneğin insanların Neandertal DNA'sı taşıması, filozofların veya edebiyatçıların radarına girmiyor. Medikal ve genetik araştırmacılar, on yılların ırkçılık ile ilgili sosyolojik araştırmaları bilmediklerinden, örneklemelerini ırksal sınırlar içinden yapıyorlar. Belki de en kötüsü, kariyer kaygıları içinde yılmış akademisyenler, cesaretlerini, meraklarını ve dürüstlüklerini kaybediyorlar. Sonuçta, birbiri ile iletişimi kısıtlı ve düşün ile değil, teknoloji ile ilerleyen bir entellektüel dünya ortaya çıkıyor. Bu düşünceler içinde iken Türkçe'ye çevrilmemiş olan Sean Carrol'un 'Brave Genius' isimli kitap çok uzun süredir olmadığım kadar umutlandırdı beni. Kitap, yazar ve filozof Albert Camus ve biyolog Jacques Monod'un içiçe girmiş, İkinci Dünya Savaşı ile şekillenmiş ve 20. yüzyıla damgasını vurmuş entellektüel hayatlarının öyküsü. Kitaptan öğreniyoruz ki, bu iki Fransız birbirinden olabildiğince farklı ailelerden geliyorlar. Camus, Cezayir'in fakir, koyu derili, nasırlı elli bağrından Paris'e gelirken, Monod uluslarası bir entellektüel ailenin çocuğu olarak Paris'te doğar. Nazi işgalinin hemen öncesinde Camus edebiyatın ve felsefenin derin denizlerinde boğulmamaya çalışırken, Pasteur Enstitüsü'nün küçük bir odasında Monod bakterilerin değişik şeker miktarlarına neden farklı tepkiler verdiğini anlamaya çalışır. Tam olarak C.P. Snow'un tanımladığı birbiri ile iletişime geçemeyen iki kültürün stereotipik temsilcileri olmak için doğmuşlardır adeta. Fakat kitabın geri kalanından öğreniyoruz ki iki düşünür her konuya olan merakları ve dikkatlice düşünüp doğru olduğuna karar verdikleri meseleler için otoriteye karşı olan cesur politik duruşları ile alternatif bir entellektüel kültürün varolabileceğini hatırlatıyorlar bize. Carrol'un kitabına göre Nazi'lerin Fransa'yı bir çizgi roman acımasızlığında, ani işgali, Camus ve Monod'yu birleştiren ilk olaydı. İki düşünür de Nazi ideolojisini insan onuru ve özgürlüğü için temel ve irrasyonel bir tehdit olarak görmüşlerdi. Kafa karışıklığının ve entellektüel yozlaşmanın cirit attığı Ehrenburg'un 'düşen' Paris'inde, Camus ve Monod, hem kendilerini, hem ailelerini işkence, hapis ve sorgusuz infazın kıyısına kadar götürecek riskler alacak kadar net bir Nazi karşıtı duruş sergileyeceklerdi. Camus direnişinin ana sesi olan Combat gazetesinin editörlüğünü yaparken, Monod Fransız direniş hareketinin askeri kanadında yüksek rütbeli bir subay olarak görev alacaktı. Tam bu zamanda, Monod küçük laboratuarında, Camus bulabildiği her yerde, hayatlarını adadıkları asıl meseleye, hayatın anlamını kavramaya, devam ediyorlardı. Monod bakterilerin değişik şeker kombinasyonlarında farklı büyüme özellikleri gösterdiğini bu arada gözlemlemişti. Aynı zamanda, Camus en önemli kitaplarından birisi olan Sisifof Söyleni'ni yazmaktaydı. Bu iki çalışma, insanın varoluşunun temeli bağlamında kesişecek ve iki düşünüre de birer Nobel ödülü getirecekti. Nazilerin küllerinden doğan cesur yeni dünyada, Camus ve Monod'un yolları bu sefer Sovyet bilim politikasına ve özellikle Trofim Lısenko'nun baskıcı yöntemlerine tepkileri üzerinden kesişecekti. Lısenko isimli, hırslı ve genç botanikçinin bilimsel jargonla çeşnilenmiş ancak aslında psödobilimsel fikirleri Stalin'in ilgisini çekmiş, Lysenko hızla Sovyet Bilimler Akademisi'nin direktörlüğüne kadar yükselmişti. Lysenko, türlerin, özellikle mahsül veren tahılların, Mendel'in genetik kanunları ile değil, Lamarck'ın çürütülmüş teorisinde öne sürdüğü gibi, dışarıdan müdahale ile iyileştirilebileceğini savunmaktaydı. Lısenko politik gücü ve Stalin'in desteği ile kendi teorisinin Sovyet biyolojisinin temeline yerleştirmiş, o dönemde hızla gelişen sirke sineği bazlı genetik bulguları sansürlemiş ve kendini eleştiren bilim insanlarını sürgüne yollamıştır . Bu duruma sessiz kalmak istemeyen Monod, Camus'un Nazi işgali sırasında editörü olduğu Combat gazetesinin başsayfasına 'Lısenko'nun zaferinin hiçbir bilimsel temeli yoktur' isimli bir yazı yazar. Bu süreç içerisinde, hem Monod hem Camus Sartre'ın başını çektiği ve ulusal düzeyde entellektüellerin ana buluşma noktası olan Fransa Komunist Partisi'nden dışlanacaklar, ama birbirlerine yaklaşacaklardı. Sonraki senelerde Camus erken ölümüne kadar Fransa'nın en önemli entellektüeli olacak, Monod ise 68' öğrenci olaylarından, komünist Macaristan'dan bilim insanlarını gizlice sınırdan geçirmeye ve Pasteur Enstitisü'nün direktörlüğüne kadar oldukça maceralı hayatına devam edecekti. Şimdi tam burada durup, Carrol'un anlattığı bu hikayenin en can alıcı noktasına gelmek istiyorum. Camus'nun 1960'da bir araba kazasında ölmesinden on sene, Monod'nun François Jacob ve Andre Lwoff ile birlikte protein sentezinin genetik kontrolü ile ilgili çalışmaları için Nobel ödülü almasından ise 5 sene sonra, Monod'nun 'Şans ve Gereklilik' isimli kitabı yayınlandı. Camus'nun Sisifof Söyleni'nden bir alıntıyla başlayan kitabında, Monod kendi çalışmalarından yola çıkarak hayatın kozmik bir şans olduğunu ve buradan da Camus'nün çıkarımına benzer bir şekilde insanların yaşamlarından ve nasıl davranacaklarından ancak kendilerinin sorumlu olduğunu öne sürüyordu. Bütün bu düşünüşün üzerine Monod kendi politik görüşünü inşa ediyor ve bilgi üretiminin, yaratıcılığın ve özgürlüğün diğer ideolojiler üzerinde tutulması gerektiğini savunuyordu. Carrol'un kitabını bitirdiğimde, Monod'un hayatının çok etkisinde kaldım. Her ne kadar bir antik çağ filozofu kadar, 'her şeyi' bilen bir düşünür olmasa bile, kendi özel odak noktası olan bakteri enzimlerinden, hayatın anlamından, karmaşık politik kişiliğine kadar geniş bir spektrumu barındıran bir entellektüel kimliği oluşturabilmiş bir bilim insanı. Carrol'un kitabından üç kesit Monod'nun bir biyolog olarak bu zengin entellektüel kimliği nasıl oluşturduğunu özetliyor kanımca. Kesit bir Merak ve insan potensiyelinin her şekline saygı: Monod'un evinde bir akşam yemeği. Monod ve ailesi ve misafirler olarak Camus, Melvin Cohn isimli bir Amerikalı Biyolog ve klasik müzik sanatçısı Andre Marchal. Kesit iki Kariyer ve hayat kaygılarının üzerinde bir cesaret: Mayıs 13, 1968. Monod, Sorbonne'un öğrenci işgalindeki reform tartışmalarına katılan ve öğrencilerin yanında yer alan kürsü sahibi tek profesör. Kesit üç Kendine ve dünyaya karşı entellektüel dürüstlük: 1975. Monod ölüme yakınken kendisine hangi değerlere göre yaşadığını soran 13 yaşındaki bir hayranının mektubuna cevap verir: 'Sana yalanlara karşı nefretimden bahsetmek istiyorum. Çünkü insan doğruları bildiğinden hiçbir zaman emin olamaz. Ancak yalanlar her zaman ortaya çıkarılabilir ve reddedilebilir.' Carrol kitabında, Monod ve Camus'nun olağandışı hayatları üzerinden, bugünün muazzam hızla ilerleyen teknolojik sıçramalar ve onlara bağlı karmakarışık etik ve felsefi sorunlar içinde, uzmanlaşmış adacıklar içinde sıkışıp kalmış bizlere merak, cesaret ve dürüstlük üzerine bir ders veriyor.


Deutsche Welle'in 2004 yılından bu yana düzenlediği, internette ifade özgürlüğü ve insan hakları için çabalayan yazar, aktivist ve gazetecileri ödüllendirdiği, üstelik bunu da bir kaç dilde yaptığı BOBS adlı yarışmanın bu yılki oylama süreci başladı. 14 dilde gerçekleştirilen Bobs, Türkçe'nin yanı sıra Almanca, Arapça, Bengalce, Çince, Endonezce, Farsça, Fransızca, Hintçe, İngilizce, İspanyolca, Portekizce, Rusça ve Ukraynaca dillerini içeriyor. İnternet kullanıcıları her bir dilde belirlenmiş adaylar arasından tercih ettiklerine oy verebiliyorlar. Bunun yanı sıra uluslararası jüri, Sosyal Değişim, Gizlilik & Güvenlik ve Sanat & Medya olmak üzere üç kategoride daha kazanan belirliyor. Türkçe içerikli adaylar ve oy verme işlemi için: http://thebobs.com/turkish/category/2015/peoples-choice-for-turkish-2015/ BOBS hakkında detaylı bilgi için: http://thebobs.com/turkish/about/about-2/


Destanlar ulusların hayatında büyük yankılar uyandırmış tarihi, toplumsal ya da doğal olayların anlatıldığı, hayal unsurlarıyla süslenmiş uzun manzum eserlerdir. Aynı dili konuşan insan topluluklarının geçmişi, yaşam biçimi, tarihi, coğrafyası ve yaşamış oldukları ortam ile ilgili bilgiler vermesi açısından önemli kaynaklardır. Destanlar ağızdan ağıza aktarılarak yayılır ve daha sonra yazıya geçirilir. Bu incelemede Oğuz Türklerinin bilinen en eski epik destanı Dede Korkut Kitabı, orijinal adıyla Kitab-ı Dedem or ud Ala Lisan-ı Taife-i Oğuzan doğa tarihi açısından incelenecektir. Dede Korkut Kitabında geçen bahadırlık destanı ve soylamalarının önemli bir bölümü ilk olarak IX ila XI. yüzyıllar arasında Oğuzların eski yurdu olan Sırderya nehri boylarında ortaya çıkmış ve Selçuklu Hanedanı altındaki Oğuzların Kuzey İran, Güney Kafkasya ve Anadolu'yu ele geçirdikleri XI. yüzyılda Yakındoğu'ya gelmiştir. Öte yandan Bamsı Beyrek hikayesi Oğuz dairesinin en eski destanlarından biridir ve Alpamış olarak da bilinen bu destan Orta Asya'nın her yerinde bilinmektedir. Bu destan V. ve VI. yüzyıllara kadar tarihlenmektedir. Dede Korkut hikayelerinin yazıya geçirildiği tarih olarak XV. yüzyılın ikinci yarısı kabul edilmektedir. Kars, Erzurum civarında hüküm süren Akkoyunluların bu destanları yazıya geçirttiği tahmin edilmektedir. Biri bugün Dresden'de, diğeri Vatikan'da olmak üzere iki adet el yazması mevcuttur. Dresden'deki 12, Vatikan'daki 6 yazma hikaye içerir. Hikayeler, geçtiği coğrafya itibariyle bize yaklaşık 1000 yıl öncesinin Güneydoğu ve Doğu Anadolu Bölgesinin durumu hakkında ipuçları verir. Hikayelerden Oğuzların yaşam biçimlerinden, ekonomisine, inançlarından, giyinişlerine, beslenmelerinden içinde yaşadıkları doğaya dair çok şey öğreniyoruz. Öncelikle hikayelerin çoğunun geçtiği ve İç Oğuz diye tabir edilen bölge bugünkü Tiflis ve Ermenistan'daki Sevan Gölü doğu ucu, güney ucu ise Nusaybin olacak şekilde bir çizgi çekildiğinde çizginin batısına düşen yerleri içermektedir. Hikayelerde geçen ve bugün kesin lokasyonu yapılabilen yerler ise şunlardır: Tırabuzan , Karadeniz, Bayburt, Hamid , Mardin, Cızığlar , Pasinler, Sürmeli , Karun eli , Arku Beli Ala Dağı . Hikayelerin çoğunun Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun iki büyük nehri Amıt suyu ve Aras nehrinin kollarından Kara Dere, Dereşam Suyu civarında geçtikleri anlaşılmaktadır. Kanlı Koca Oğlu Kan Turalı Boyu hikayesinde yapılan soylamada Trabzon çevresi net bir şekilde tasvir edilmektedir: Oğul! Sen varacak yerin Dolamaç dolamaç yolları olur Atlı batıp çıkamaz Onun balçığı olur Ala yılan sökemez Onun ormanı olur Göğe omuz vuran Onun kalesi olur. Burada adı geçen ala yılanın bölgede bulunan ve Türkiye'nin zehirli 4 yılan türünden biri olması nedeniyle toplum hafızasında yer etmiş olabilme ihtimali bulunan Kafkas engereği olma olasılığı yüksektir. Hikayelerden anladığımız kadarıyla Oğuzlarda tamamen hayvancılığa dayalı bir ekonomik hayat mevcuttur. Bunu evcil hayvanlarla ilgili bir çok kelime kullanılmasından anlayabiliyoruz. Bu kelimeler şu şekildedir: Koç, kuzu, toklu , şişek (doğum yapmış 1-2 yaşında koyun), koyun, dana, buzağı, sığır, boğa, at, köpek, kulan , kulun , köşek , maya , buğra , ner , tay , tazı , teke , erkeç (2 yaşından büyük teke), yund . Tarım yapmadıkları, hatta tarım yapan yarı yerleşiklere de Türkmen dediklerini görüyoruz. Diyetleri göçer yaşama uygun. En yaygın yenen yemek et yahnisi ve şişliktir. Kapalı bir kap içinde ağır ağır pişirilen sulu bir et yemeği olan yahni bugün Dede Korkut Hikayelerinin geçtiği bölgelerde, özellikle Azeri ve Karapapak Türklerinin çokça tükettiği piti ya da bozbaş denen yemeği hatırlatıyor. Özellikle Kars, Iğdır ve Kuzey İran'da yapılan bu yemek bakır bir kupa içine konulan yağlı koyun etinin nohut ve safranla odun ateşinde pişirilmesiyle elde edilir. Bölgede hala çokça yaygın yenen piti ya da bozbaş bugün düğünlerde, cenazelerde, toy ve eğlencelerde hala en çok yapılan yemeklerden biridir. Karbonhidrat ihtiyaçlarını ise sac üzerinde yapılan bazlamaç , gömeç adı verilen külde pişmiş buğday ekmeği ve yanmış arpa ekmeği ile karşıladıkları anlaşılmaktadır. Yine hayvansal ürünlerden küvlek yoğurt, süt, ayran ve alkollü içecek olarak da kımız tükettiklerini öğrenmekteyiz. Şarap içildiğinden de hikayelerde bahsedilmektedir. Fakat sebze ya da meyve özelinde soğandan başka herhangi bir bitki tüketildiğine dair hikayelerden öğrenebildiğimiz bir bilgi yok. Ayrıca domuz etinin yenmediği hikayelerde net bir şekilde vurgulanmıştır. Yemekler yere serili ve masa yerine kullanılan kendürük denen bir yaygı üzerinde yenmektedir. Oğuzlarının giysilerinin hammaddesi büyük ölçüde hayvansal ürünlerden sağlanmaktadır. Giysiye genel anlamda ton denmektedir. Bu giysiler yün, ipek, keten, samur kürkünden yapılmaktadır. Muhtemelen bölgede keten ve ipek bulunmaması nedeniyle bu hammaddeler dışarıdan geliyor olmalıdır. Yün, yetiştirdikleri koyunlardan, samur ise bugün de Türkiye'de halen durumunun en iyi olduğu Doğu Anadolu nehirlerindeki su samurlarından elde edilmiş olmalıdır. Koyun yününden imal edilen keçeden yapılan ve yağmurda tüm vücudu örtüp su geçirmeyen yapuk diğer bir giyecektir. Öteki giyecek isimlerinin arasında yaşmak, börk, külah, cübbe, kaftan, hilat, çuha, çarkap, şalvar, dolama, başmak, edik, sokman, nikap, kuşak ve küpe gelmektedir. Yurt denilen çadırlar keçilerin kılından dokunan ve çuha denilen kalın kumaşlardan yapılmış ve halı olarak zeminde yine bu çuhaları kullanmışlardır. Göçebe hayatın gereği olarak çadırın Oğuzların hayatında büyük yeri vardır. Hikayelerde çadırla ilgili olarak ban ev, çadır, oba, ordu, otağ, yurt sözleri geçmekte ve çadırın bölümleriyle ilgili sözcükler bulunmaktadır. Hikayelerde Dede Korkut'un gelip soy soylayıp boy boyladığı kopuzun telleri ise hayvanların sinirlerinden ya da bağırsaklarının kurutulmasıyla elde edilen tellerden yapılmaktadır. Hikayelerde doğayla sürekli iç içe olan Oğuz boylarının içinde yaşamış oldukları flora ve faunaya dair çok önemli ipuçları bulunur. Öncelikle Oğuzlar her ne kadar hayvancılıkla uğraşan bir toplum olsa da avcılık geleneğini sürdürmektedirler. En çok avı yapılan iki hayvan geyik ve sığındır. Sığın kelimesini bugün biz modern Türkçede elk hayvanı için kullanıyoruz, ama bugün Azeri Türkçesinde ve başka Türk lehçelerinde bu kelime geyik olarak kullanılıyor. Fakat hikayelerde hem geyik, hem de sığın kelimesi kullanılıyor ve sığın ayrıca belirtiliyor. Bu da aşırı avcılık ve yaşam alanlarının yok olması nedeniyle nesli tükenen ve bir zamanlar dağılımı İran, Rusya, Gürcistan, Azerbaycan ve Türkiye'ye kadar yayılan Kafkas sığınına işaret ediyor olmalı. Bu türün son bireyi 1810 yılında yok oldu (Haltenorth, 1963). Yine hikayelerde geçen Karacuk'un aslanı Asya aslanı olmalıdır. Karacuk, bugün Diyarbakır'ın kuzeyinde Oğuzların yayladığı iki dağın olduğu bölgenin adıdır. Bugün sadece Hindistan'da belli bir bölgede türünün son örnekleri kalmış Asya aslanının 13. yüzyılda Anadolu'da neslinin tükendiği tahmin edilmektedir. Bu da Dede Korkut Hikayelerinin tarihlemesini yaparken önemli bir veridir. Hikayelerde adı geçen diğer büyük kedi ise kaplandır. Bu yaygın olarak bilinen kaplan da olabilir, geçen sene Diyarbakır'ın Çınar ilçesi kırsalında öldürülen leopar da olabilir. Fakat Türkçe'de leopar için bars kelimesi kullanılmaktadır. Bars, genellikle Asya ve Afrika'nın sıcak bölgelerinde yaşayan, postu benekli, bazen de düz siyah, çevik, yırtıcı, etçil memeli bir hayvan olarak geçer. Türk Dilinin bütün safhalarında ve hemen hemen bütün lehçe ve şivelerinde bars, harsı, barı, bas, bar, barı, böres, bas, pars, pans, nar, mars formlarıyla kullanılmaktadır (Yıldız, 1999). Bu nedenle Dede Korkut Hikayelerinde bahsi geçen kaplanın Türkiye'de son bireyi 1970 yılında Şırnak'ın Uludere ilçesinde öldürülen Hazar kaplanı olma ihtimali daha yüksektir (Vikipedi, 2015). Zaten kaplanın Latince bilimsel ismi de Oğuzların Amıt suyu dedikleri Dicle ve kedi kelimelerinden oluşur. Felis tigris Latince Dicle kedisi demektir. Hikayelerde geçen diğer yabani memeli hayvanlar kurt ve kulan / Asya yaban eşeği 'dir. Asya yaban eşeğinin türü bugün kritik derecede tehlike altındadır (IUCN Redlist, 2015). Kurt ise Oğuzlarda kült bir hayvandır, kurt yüzü mübarektir. Kurttan şu şekilde bahsedilir: Karanlık akşam olanda günü doğan Kar ile yağmur yağanda er gibi duran Karakoç atları gördüğünde kişneştiren Kızıl develer gördüğünce buzlaştıran Akça koyun gördüğünde kuyruk çarpıp kamçılayan Erkeçin semizini alıp kaçan Arkasını vurup berk ağılın ardını söken Kavrayınca semizini alıp tutan Kanlı kuyruk üzüp çap çap yudan Avazı kaba köpeklere kavga salan Çakmaklıca çobanları geceleyin koşturan Bre sırtı yoluk boz kurt! Hikayelerde kuş faunasına dair de birçok tür ismi geçer. Bunlar kuğu, turaç, turgay , turna, çalkara kuş , keklik, ördek, kaz, bahri, kuzgun ve saksağandır. Saksağan güçsüzlerin güçlüye üstün gelmesinin yakışmayacağı söylenerek Oğuz erine şevk vermek için yapılan karşılaştırmada geçmektedir. Adı geçen bu kuşlardan turaç ilginçtir. Çünkü türün bugünkü dağılımı İç Oğuz diye tarif edilen tarihi coğrafyanın dışında, daha çok Doğu Akdeniz ile Güneydoğu Anadolu Bölgesinin batı yarısındadır . Fakat eski kuş rehber kitaplarına baktığımızda türün bugünkü Doğu Karadeniz Bölgesinde dahi dağılımı bulunduğunu görmekteyiz (Heinzel et al., 1995). Son yıllarda Giresun'dan henüz onaylanmamış kayıtlar gelse de türün bugün tüm Doğu Anadolu coğrafyasında yok olduğu düşünülmektedir. Oğuzlar için su ve ağaç kutsaldır. Özellikle kayın ağacının çocuklarının koruyucu tanrısı Umay'la birlikte gökten indiğine inanılmaktadır. Diğer önemli ağaç türü ise meşe 'dir. Küvlek denilen kova, bakraç, leğen gibi kapların tamamı bu ağaçtan yapılmaktadır. Dede Korkut Hikayelerinde ağaçtan şu şekilde bahsedilmektedir: Ağaç ağaç dersem sana, arlanma ağaç Mekke ile Medine'nin kapısı ağaç Musa Kelim'in asası ağaç Büyük büyük suların köprüsü ağaç Kara kara denizlerin gemisi ağaç Şah-ı merdan Ali'nin Düldülünün eyeri ağaç Zülfekarın kını ile kabzası ağaç Şah Hasan ile Hüseyin'in beşiği ağaç Er olsun, avrat olsun korkusu ağaç Başını alıp bakacak olsam başsız ağaç Dibini alıp bakacak olsam dipsiz ağaç Beni sana asarlar, taşıma ağaç Eğer taşıyacak olursan, gençliğim seni tutsun ağaç Bizim ilde olmalıydın ağaç Kara Hindu kullarıma buyuraydım Seni bölük doğraya idiler ağaç. Su yine kült bir imgedir ve suyun yaşamın kaynağı olduğuna dair bolca atıf yapılır. Suyla ilgili Su Hak dizarını görmüştür gibi İslam dininden , belki tasavvuftan gelen inanışlara rastlarız. Hikayelerde sudan şu şekilde bahsedilir: Çığnam çığnam kayalardan çıkan su Büyük büyük ağaç gemileri oynatan su Hasan ile Hüseyin'in hasreti su Bağ ve bostanın zineti su Ayşe ile Fatma'nın nikahı su Şahbaz atların içtiği su Ak koyunların gelip çevresinde yattığı su Kızıl develerin geçtiği su. Yaklaşık 1000 yıl öncesine ait Dede Korkut Hikayeleri, Türklerin dili, edebiyatı, örf ve adetleri, ahlak ve törelerinin, inançlarının yanında dönemin tarihi Anadolu coğrafyası, Türklerin o dönem içinde yaşadıkları doğa, yaşamlarını sürdürebilmelerini sağlayan doğal kaynaklar, etraflarını çevreleyen flora ve fauna hakkında da çok değerli bilgiler vermektedir. Teşekkürler Sığınla ilgili verdiği değerli bilgilerden dolayı Prof. Dr. Ahmet Karataş hocama teşekkürü bir borç bilirim.


Bir gün tekel bayiinden yaptığınız bir alışveriş sonrasında para üstü olarak alacağınız 1 TL'yi almak yerine onunla bir sayısal loto kuponu oynadınız. Ne şans ki çekilişte oynadığınız bu kupona 200 TL isabet etti. Zaten havadan geldi diyerek bu 200 TL ile hem kendinize hem de bir-iki arkadaşınıza masayı donatarak güzel bir ziyafet çekersiniz değil mi? Ya da aslında çok ihtiyacınız olmadığı için almayı sürekli ertelediğiniz bir ev aksesuarını almaya karar verebilirsiniz. Aslında her iki soruya da hayır yanıtını vermiş olabilirsiniz. Bu epey rasyonel bir insan olduğunuz anlamına gelir. Kendi yanıtlarınız olumsuz olsa da insanların genelde böyle davrandığını biliyor olmalısınız. Böyle davranmak ile kastettiğim şey, aslında 200 TL'nin her zaman 200 TL olmadığıdır. Yani ekonominin matematiğe meydan okuyan kısmıdır: 200 TL 200 TL. Bu eşitliği bozan unsur psikoloji, başka bir deyişle insan davranışlarıdır. Bu yüzden bu tür davranışların araştırma sahasına davranışsal ekonomi denir. Ben de yeni başladığım bu yazı dizisinde ekonomideki A A denkliklerini açıklamaya çalışacağım. Öncelikle genel bir giriş yapalım. Fayda Kuramı Klasik ekonomi kuramı ekonomideki bütün aktörlerin, yani siz, ben, alıcı ve satıcılar olmak üzere bütün insanların, tüketim tercihleri ile ilgili tam ve doğru bilgiye sahip olduğu, alternatifleri birbirleriyle karşılaştırarak en mantıklı seçimi yapacağı varsayımı üzerine kuruludur. Klasik iktisatçıların Homo economicus adını verdikleri insan, sadece ihtiyacı olan ürünlere yönelecek ve bunları en az bedelle edinmeye çalışacaktır . Bu varsayımların oluşturduğu kurama fayda kuramı adı verilir. Çünkü özeti aslında şudur: En az bedelle, en çok fayda... Yani klasik iktisatçılara göre tercihlerimizi bu temel kuram belirler. İktisadın babalarından Adam Smith ve Jeremy Bentham, fayda kavramı üzerine yoğunlaşmıştır. Basitçe ifade etmek gerekirse, onlara göre tercih şu şekilde gerçekleşir: A Seçeneği 100 gr dondurma 5 TL Birim fayda: 100/5 = 20 B Seçeneği 100 gr dondurma 4 TL Birim fayda: 100/4 = 25 Şu halde B seçeneğinde birim parayla elde edilecek ürün miktarı daha fazla ya da birim faydayı elde etme tutarı daha düşük olduğundan, tercihler B seçeneğinde yoğunlaşacaktır. Fayda kuramcılar da ikiye ayrılır: Bazıları herhangi bir mal veya hizmetin faydasının teorik bir fayda birimiyle ölçülebileceğini düşünür (mesela 1 litre çay 40 faydayken, 1 litre enerji içeceği 80 fayda gibi...). Diğerleri böyle bir teorik birimin mümkün olmadığını, mal ve hizmetlerin ancak ve ancak sağlayacağı faydalar açısından sıralamaya tabi tutulabileceğini savunur . Ne var ki neo-klasik iktisatçılar fayda kuramının eksikliklerini fark ettiler ve azalan marjinal fayda kavramını geliştirdiler. Kabaca bir yere kadar miktar ve fayda birlikte artarken, bir yerden sonra artan miktarın daha az fayda yaratmasını ifade edecen azalan marjinal fayda, neoklasik iktisat teorilerinin temelini oluşturur. Aşağıda bu kavramı marjinal fayda kavramına değinmeden bir takım basit sayısal örneklerle açıklamaya çalışacağım . Beklenen Fayda Kuramı Ortalama gelir düzeyine sahip bir insan olduğunuzu düşünerek soracağım: İhtiyaçlarınız ve hayalleriniz açısından 1 milyon TL ile 10 milyon TL'nin sizin için bir farkı var mıdır? Başka bir şekilde sorayım: 10 milyon TL'nin size sağlayacağı fayda, 1 milyon TL'nin size sağlayacağı faydanın gerçekten de 10 katı mıdır? Aslına bakarsanız 10 milyon TL tabii ki de her şekilde 1 milyon TL'den iyidir. Dolayısıyla bir lamba cini olup size bu ikisinden hangisini istediğinizi sorsaydım elbette 10 milyon TL'yi seçerdiniz. Fakat yine de iyi bir ev, güzel bir araba, arzu ettiğiniz eğitim için gereken bütçe, 1 milyon TL ile rahatlıkla karşılanır. Kalan 9 milyon TL'ye o kadar da ihtiyaç duymayabilirsiniz. İşte Azalan Marjinal Fayda tam olarak bu demektir. Her bir ekstra milyonun sizin için yaratacağı fayda giderek azalmaktadır. Eğer yine de Niye canım, 10 milyon TL iyidir diyorsanız soruyu belli bir risk faktörü ile revize ederek sorayım: A seçeneği: %50 olasılıkla 1 milyon TL mi istersiniz? B seçeneği: Yoksa %17 olasılıkla 10 milyon TL mi? (Zar oyununda 6 atmanız halinde). Gerçekten böyle bir seçim zorunluluğuyla başbaşa kalsanız yüksek olasılıkla tercihiniz A seçeneği olurdu. Çünkü daha mümkün bir 1 milyon TL, daha imkansız bir 10 milyon TL'den iyidir. Halbuki hesap kitap yapan bir insan beklenen değeri daha yüksek olan seçeneği, B seçeneğini tercih ederdi. Zira A seçeneğinin beklenen değeri 500.000 TL'dir. B seçeneğininki ise 1.700.000 TL. Şimdi bir de Beklenen değer kavramı çıktı değil mi? Anlaşılması o kadar zor değil. Bir değerin olasılığıyla çarpımıdır. Eğer 1/3 olasılıkla 300.000 TL'lik bir kumara giriyorsanız beklenen değer 100.000'dir. Eğer bu olasılık 1/10 olsaydı beklenen değer 30.000 olacaktı. Beklenen değer bir oyunu sonsuz defa oynarsanız, oyunun her bir turunda elde etmeyi beklediğiniz değerdir. Oyuna giriş parası söz konusuysa beklenen değer değişir. 1/10 olasılıkla 1000 TL kazanacağınız bir oyunun her seferi için 20 TL yatırdığınızı varsayalım. Bu oyunun hiç para yatırmasaydınız beklenen değeri 100 TL olurdu. 20 TL yatırdığınız için (100-20 = 80), 80 TL olacaktır. O halde bu kumara girişmek mantıklıdır. Çünkü sonsuz defa bu oyunu oynarsanız her bir tur 80 TL kazanmış gibi olursunuz (Her 10 turdan birini kazandığınızda 1000 TL kazanmış, 200 TL ödemiş olursunuz. Bu da tur başına 80 TL kazandığınız anlamına gelir. Yazının sonunda meraklıları için günlük hayattan bir kaç örnek verdim). Şu halde örneğimize tekrar bakalım: A seçeneği: %50 olasılıkla 1 milyon TL mi istersiniz? (B.D. = 500.000) B seçeneği: Yoksa %17 olasılıkla 10 milyon TL mi? (B.D. = 1.700.000) B seçeneğinin beklenen değeri çok daha yüksek olmasına karşın A seçeneği daha caziptir, değil mi? Çünkü 1 milyon TL, bir ev, bir araba almamız için yeterli bir para. Daha mümkün bir 1 milyon TL varken, daha imkansız bir 10 milyon TL'yi ne yapalım? Risk faktörünü çok daha belirgin ortaya koymak üzere soruyu bir de şöyle değiştireyim: Tek sefer katılabileceğiniz ve değeri 50 TL olan bir çekilişte seçenekler şunlardır: A seçeneği: Kesin bir 250 TL (B.D. = 250 TL 50 TL = 200 TL) B seçeneği: %50 olasılıkla 1000 TL (B.D. = 500 TL 50 TL = 450 TL) Buradapek çok insan için 200 TL > 450 TL'dir ve kesinlikle A seçeneği daha cazipdir! Etkin olan faktörün adıysa riskten kaçınmadır . İnsanlar risk altındayken faydaya ve beklenen değere değil, beklenen faydaya odaklanırlar. Çeşitli sayı ve olasılıklarla defalarca gerçekleştirilmiş deneylerde hep aynı sonuçlar alınmış, insanların büyük ölçüde riskten kaçındıkları ve beklenen fayda kuramına uygun davrandıkları ortaya çıkmıştır. Nitekim ilk olarak matematikçi 1700'lü yıllarda Bernoulli'ler tarafından dikkat çekilen bu çelişkili davranış, yaklaşık 200 yıl sonra, 1944 yılında von Neumann ve Morgenstern tarafından Beklenen Fayda Kuramı adıyla modellenmiştir. Davranışsal iktisada hoşgeldiniz: Beklenti Kuramı 1956 yılında Herbert Simon, sınırlı rasyonellik kavramını ortaya atmış, insanların karar verirken bir takım kusurlarına yenik düştüklerini ifade etmişti. Bugün zihinsel kısayol diye adlandırdığımız bu düşünme kusurlarımız, genelde hızlı karar verirken başvurduğumuz, çabalamadan yargıya varmakta kullandığımız, bizi mantıklı olmaktan uzaklaştıran karar şemalarımızdır. Her zaman kötü sonuç vermez ve hatta çoğu zaman iyi sonuç verir: Karanlık bir sokaktan yok yere korkmak, ya da trafikte seyrederken yan şeridimizdeki adamın manyak olduğunu ve direksiyonu üzerimize kıracağını düşünmeden rahat rahat araç sürmek veya üzerimize aslan koşuyorsa nasıl ineceğimizi hesap etmeden can havliyle ilk ağaca tırmanmak vb. kısayollar faydalıdır. Gel gelelim bu kısayollar bazı tercihlerimizi olumsuz yönde etkiler. . 1960'lara gelindiğinde bilişsel psikolojinin doğumuyla birlikte insanın sınırlı rasyonelliği veya insanın düşünme / algılama / karar verme kusurları- daha iyi analiz edilmeye başlanmıştı. Nihayet bu bilgilerin ekonomiyle birleşerek davranışsal ekonomiyi başlı başına sağlam bir disiplin haline gelmesi, Tversky'nin ve Nobel ekonomi ödüllü Kahneman'ın beklenti kuramı ile oldu. Beklenti kuramı, 200 TL'nin kaybedildiğinde başka, kazanıldığında başka algılandığını ortaya koydu. Daha evvel Hızlı ve Yavaş Düşünmek adlı kitabını sitemizde incelediğimiz Kahneman ve meslektaşı Tversky, insanların kaybettikleri bir 200 TL'yi, kazandıkları bir 200 TL'den çok daha değerli bulduklarını, daha terimsel ifade edecek olursak, birbirlerine eşit olsalar dahi kaybetme riskini kazanma şansından daha değerli bulduklarını gösterdiler. Buna bağlı olarak da bir problemin sunuluş şeklinin insanların davranışlarını değiştireceğini açıkça ortaya koydular. Kahneman ve Tversky buna da Karar Çerçevesi Etkisi ya da Çerçeveleme Etkisi adını verdi . Kahneman ve Tversky'nin meşhur deneyinden ve çerçeveleme etkisinden bahsetmeden önce bu düşünceyi irdeleyelim: Niçin satıcılar, sattıkları nesneleri alıcılardan daha değerli bulurlar? Sizin satın alırken 30.000 TL'den fazla vermeyeceğiniz bir otomobil, satıcının gözünde 40.000 TL'den aşağıya gitmez, değil mi? Ya da 200 TL kaybederseniz yaşayacağınız üzüntü ile lotodan kazanacağınız 200 TL'nin mutluluğunu birbiriyle karşılaştırın. Hangisi daha dramatiktir? Zalim bir örnek vereyim : Yeni bir kuzeninizin doğmasının yaratacağı sevinç ile, bir kuzeninizin hayatını kaybetmesi karşısında yaşayacağınız üzüntüyü karşılaştırın. Kahneman ve Tversky, beklenti kuramını desteklemek için şöyle bir deney tasarladılar: Deneklere nadir bir hastalığın yeniden patlak verdiği ve 600 kişiyi öldüreceği söylendi ve hastalıkla mücadele için geliştirilmiş alternatif iki çözümün bulunduğu, bunlardan sadece birinin tercih edilmek zorunda olduğu belirtildi. Bir gruba sunulan seçenekler şöyleydi: A Programı Kesin olarak 200 kişi kurtulacak B Programı %33 olasılıkla 600 kişinin tamamı kurtulacak. Başka bir grubaysa cümleler şu şekilde değiştirilerek gösterildi: A Programı Kesin olarak 400 kişi ölecek. B Programı %67 olasılıkla 600 kişinin tamamı ölecek. Bilin bakalım ne oldu? İlk gruptaki deneklerin büyük çoğunluğu A programını tercih ederken, ikinci gruptaki deneklerin çoğu B grubunu tercih etti. Her ikisinde de şıklar aynı bilgiyi veriyor olmasına rağmen, ikinci grup sözkonusu kayıp olduğunda risk almayı seçerken, birinci grup kazançta kesinliği seçti. Problemin sunuluş şeklinin kararı etkilemesine çerçeveleme etkisi adını veren Kahneman ve Tversky, eğer risk sözkonusuysa kararlarımızda sadece bahse konu değerlerin değil, soruyu algılamamızın ve koşulların bir karar çerçevesi yarattığını ve bizim de bu çerçeve içerisinde aldığımızı ifade ediyor. Sonuç: O kadar da rasyonel değiliz Soruların veya ürünlerin sunuluş biçiminin bile kararlarımızı değiştirdiği bu kadar ortaya çıkmışken, iktisadın Homo economicus varsayımının daha fazla hayatta kalması mümkün değildi. Kalmadı da zaten. Davranışsal ekonomi günümüzün ekonomi bilimi olarak her geçen gün daha da ilerliyor, yeni araştırmalar ve yeni bulgularla ufkumuzu açmaya devam ediyor. Yazı dizimin bu ilk yazısında genel bir giriş yaptım ve Kahneman & Tversky'nin beklenti kuramını açıklayarak bitirdim. Sıradaki yazılarda beklenti kuramından ilham alarak çıkılan yolda keşfedilmiş diğer etkilerden bahsedeceğim.