Kalifornia Üniversitesi, San Francisco kampüsünde çalışan bir grup bilim adamı, ribozom profiling denen bir teknik sayesinde, genetik kod içinde daha saklı bulunan ve daha önce farkedilmeyen bir grup kod keşfettiler. Ribozom profili denen teknikte, yaşayan hücrelerin içindeki gen aktivitesi ve poteinlerin yapım hızı ölçülebiliyor. Dünyadaki tüm yaşam formları genetik bilgilerini DNA olarak saklarlar ve hücrenin yapıtaşı olan proteinleri sentezlemek ve hücrenin yaşamsal fonksiyonlarını yerine getirmek için bu DNA'yı şablon olarak kullanırlar. Her bir organizma içindeki yaşayan her bir hücre, sürekli olarak genlerini kullanarak protein sentezler. Aldığımız enerjinin çok büyük bir kısmı bu temel süreç için harcanır. Genetik kod, basitçe DNA bilgisinin proteinlere çevrilmesine yarayan bir dizi evrensel kural içerir. DNA genleri nükleotid denen dört çeşit molekülden oluşur: A,G,T ve C. Bu proteinler, 20 değişik aminoasidin kodlanmasına yarar. Proteinlerin yapıtaşı olan bu 20 aminoasidin her biri, üç harften oluşan bir DNA dizinin okunması sonucunda üretilir. Bu üçlü DNA dizilerine kodon adı verilir. 4 farklı molekülü üçlü gruplar halinde sıralamanın 64 değişik yolu vardır, ancak kodlanması gereken sadece 20 aminoasid olduğu için olası kod sayısı aslında aminoasid sayısından oldukça fazladır. Bilim insanları bu tekrar kodonların 50 yıldır farkındalar, ancak son yıllarda evcil köpeklerden yabani pirince dek genom analizi yapılan canlılar sayesinde tekrar kodonlarının birbirinden farklı olduğunu fark ettiler. Pek çok organizma, son ürünü aynı olsa da bir tür kodonu diperine tercih eder gibi görünüyor. Bu durum ise yeni bir soruyu akla getiriyor: Eğer tekrar kodonları aynı aminoasitleri üretiyorsa, neden bazı kodonlar diğerlerine oranla daha çok rağbet görüyor? Bakterilerdeki protein üretim hızını ölçen ekip, ufak genetik değişikliklerin oldukça kayda değer etkileri olabildiğini keşfetti. Bu durum, genin nihai ürünü değişmeksizin ortaya çıkan ve tek bir DNA bazının yer değiştirmesi ile karakterize, sessiz mutasyon adlı önemsiz gibi görünen genetik değişiklikler için de geçerli. Bilim adamları, bu tip değişikliklerin protein üretim hızını önemli derecede azaltarak, normal hızının onda biri gibi bir değere düşürebileceğini buldular. 28 Mart 2012 tarihinde yayımlanan Nature dergisindeki makalede, protein üretim hızındaki bu değişimin, tekrar kodonları adı verilen DNA segmentlerinden kaynaklandığı belirtiliyor. Tekrar kodonlarının daha önce özgün DNA taşımadığı, bir başka segmentteki kodun kopyasını taşıdığı sanılıyordu. Bu yeni buluş, biyoloji bilimindeki son 50 yıllık bazı varsayımları temel olarak sarsabilecek nitelikte. Ayrıca, biyodizel ve sık görülen hastalıklarla savaşmada kullanılan biyolojik ilaç yapımı için temel olan endüstriyel protein üretim hızını da artırabilir. Söz konusu makale Nature dergisinin 28 Mart 2012 sayısında Bakterilerdeki translasyonel durgunluk ve kodon seçimlerini yöneten anti-Shine-Dalgarno dizilimleri adıyla yayınlandı.


Bu sayımızdan itibaren hazırlayacağımız bu sabit köşemizde her ay sizlere iki veya üç adet kitap tanıtmaya çalışacağız. Bu ayki kitap önerileri konuk yazarımız Esra Öz'den. Aşk ve Beyin, Dr. Bülent Madi Nöroloji uzmanı Dr. Bülent Madi tarafından yazılan Aşk ve Beyin kitabında nöroloji ve psikoloji bir arada işlenirken, konuyla ilgili şiirler de yer alıyor. Kitap üç bölümden oluşuyor. İlk bölümde nasıl aşık olunur?, aşk çeşitleri gibi konular yer alıyor. İkinci bölümde aşkın nörofizyolojisi hakkında detaylı bilgiler veriliyor. Üçünci bölümde ise aşkın devam ettirilebilir bir duygu olup olmaması üzerinde duruluyor. Kitapta oldukça enteresan bilgilere rastlayabiliyoruz; mesela aşk acısının artık fMR ile görüntülenebilmesi gibi. Madi'ye göre ilerleyen yıllarda insanlar aşklarını fMRI ile ispat edebilecekler, ancak günümüzde hala bakışların doğruluğuna güvenmek zorundayız. Madi sadece olan biteni anlatmıyor ve İlişkide çok gurur yapan biriyle birlikteyseniz o ilişkinin sonu yakındır çünkü her ilişkide fedakarlık yapmak ve gerektiğinde gururu çiğnemen gerekir. gibi nasihatlar da veriyor. Kitapta değinilen önemli konulardan biri de, aşkta kişilik tiplerinin etkisi. Madi İçedönük, agresif, duygu bozukluğu olan narsistler için aşk hemen hemen imkansızdır. İlişkilerini saygı ile sürdürmekte zorlanırlar. Duygularını devam ettirmek onlar için güçtür. Dışadönükler daha kolay aşık olurlar ve aşklarını coşkulu bir şekilde yaşarlar. Eğer iki kişi de dışadönükse ilişkileri sorunsuz ilerleyebilir. Ancak eşlerden bir dışadönük, diğeri içedönük kişiliğe sahipse ilişkiyi sürdürmek güçleşebilir. şeklinde genel tespitlerde de bulunabiliyor. Beynin bilinmeyen ve konuşulmayan pek çok konusu hakkında bilgi edinmek isterseniz zevkle okunacak bir kitap. Kalbinle Düşün Aklınla Hisset, Prof. Dr. Yankı Yazgan Prof. Dr. Yankı Yazgan tarafından yazılan Kalbinle Düşün Aklınla Hisset adlı kitapta dikkat çekici konular yer alıyor. Yazgan, beyni CEO olarak tanımlarken, sağ beyin sol beyin efsanesi başlığı altında, Sol yarımküre özellikle iletişime ilişkin işlevlerde özelleşmişken; sağ yarımküre uzaysal ve emosyonel işlevlerde özelleşmiş durumda. Beyindeki kimyasal iletici maddelerden serotonin daha çok sağ yarımkürede bulunduğu ve emosyonel işlevlerle ilgili olması nedeniyle bu durumun açıklanabileceği düşünülüyor. Ancak serotonin etki gösterme biçiminin, bulunduğu yerlerdeki miktarının azalış ve artışının her iki yarımkürenin ortak işlevi olduğu da aynı kesinlikte. gibi açıklamalara yer vererek inanılan pek çok şeyin aslının farklı olduğuna dikkat çekiyor. Hayır demenin nörofizyolojik mekanizması da gerçekten ilgi çekici şekilde anlatılmış. Yazgan'a göre herkesin yaptığını yapmamak, hayır demek, cesaret işidir, hatta acı vericidir. Yazgan, kitabında karar mekanizmalarının beyinsel temelini inceleyen bir beyin görüntüleme çalışmasında deneysel olarak herkesten farklı bir sözü dile getiren kişinin beynindeki aktifliğin çok daha fazla olduğunun tespit edildiğini söylüyor. Kitap hakkında son olarak ağrı ile ilgili bir çalışmayı paylaşmak istiyorum: Ağrının kontrolüne ilişkin bu deneyde, insanların ağrı algılarının yapısını anlamak maksadıyla ağrı verici bir madde enjeksiyonu çok yavaş yapılıyor. Birkaç dakika sonra enjekte edilen ağrı verici maddeye ağrı dindirici bir madde karıştırıldığı söyleniyor. Ama sadece söyleniyor. Ağrı kesici filan eklendiği yok, sadece basit bir tuzlu su çözeltisi ekleniyor. Ağrı kesici haberini almakla birlikte ağrısı dinen ya da azalan çoğunlukun o andaki beyin faaliyetini saptayan görüntülere bakıldığında, endorfin adı verilen vücudun kendi ağrı kesicilerinin salgısının arttığı apaçık gözleniyor. Ağrının dinmesini beklemek beynin ağrı dindiricilerini salgılatmaya yetebiliyor. Buna isterseniz kendi kendini kandırma deyin ama sonuçta ağrı diniyor. Konuk Yazar Hakkında Biyolog Esra Öz, çeşitli mecralarda yazmakta ve profesyonel gazetecilik yapmaktadır. Sağlık basınında uzman editörlük yapan Esra Öz, spikerlik ve fotoğrafçılıkla da ilgilenmektedir.


Uzay çalışmalarını yürütmek için yeryüzündeki laboratuvarlarda uzay şartlarını simüle etmek her zaman yeterli olmaz. Kaba bir tabirle, bir dili öğrenmek için o ülkeye gitmeniz gerektiği gibi, uzayı anlamak için uzaya çıkmak gerekir. Bu yazımızda da atmosferi arkamızda bırakıp Uluslararası Uzay İstasyonu'nda çıkacağız ve robotların astronotlara nasıl yardımcı olduklarını inceleyeceğiz. Uluslararası Uzay İstasyonu 16 ülkeden mikro-yerçekimli bir ortamda uzun süreli uzay deneylerini yapabilecekleri bir yörünge uydusu olarak inşa edildi (Şekil 1). Geleceğin insanlı uzay uçuşlarında da bir kalkış noktası olarak kullanılması umuluyor. Nasa'nın uzay mekikleri ve Rusya'nın Soyuz roketleriyle gönderilen yapı ve ikmal malzemeleri ile donatılan üs, yaklaşık yarım milyon kilogramlık ağırlığa ve 1200 metrekare yüzölçümüne sahiptir. İçerisinde 6 özel laboratuvar ve aynı anda 7 kişiyi barındırabilecek imkanları bulunan tesis yerküreden 354 km uzaklıktadır. 1998'de yapımına başlanan istasyonun 2020 yılına kadar kullanılması planlanıyor (Şekil 2). İlk kez Kazakistan'daki Baykonur uzay üssünden kalkan üç kişilik ekip, 2000 yılında ISS'te 4 ay boyunca yaşayarak insanoğlunun uzaydaki ilk kalıcı varlığını yaşama şerefine ulaştılar. (Tamamlanmış istasyonun içerisinde ve dışarısında 360 derecelik sanal bir tur atmak için bu linke tıklamanızı şiddetle tavsiye ediyorum.) ISS'ten dünyanın nasıl göründüğüne dair bir ipucu verecek aşağıdaki video oldukça göz kamaştırıcı: ISS'te genel olarak insanların ve diğer Dünya canlılarının uzun süreli mikroyerçekimli ortamlara ne şekilde uyum sağlayabilecekleri konusunda kapsamlı araştırmalar yürütülüyor. Uzay araçları ve ekipmanlarının testleri, bunların endüstriyel uygulamaları, ve Güneş Sistemi'nin kolonizasyonu için farklı düzenekler ve uygulamalar deneniyor . Yörüngede neler oluyor? Geçmişin aksine bugünlerde ISS bir robot istilasına uğramış durumda. İnsansı robot Robonaut2 ve ortalıkta fink atan SPHERES sürü robotları ile bilim kurgu filmlerinde görmeye alıştığımız sahneler gerçeğe dönmüş durumda; Yıldız Savaşları'ndaki uzay gemilerinde dolaşan altın sarısı robot C3PO ve havada asılı kalabilen IT-O robotlarını andıran bu robotlar şimdi ISS içeridinde geziniyorlar. NASA'nın Ames Araştırma Merkezi, Johnson Uzay Merkezi, ve MIT yörüngede neler döndüğüne dair aşağıdaki videoyu paylaştılar. SPHERES robotları sensör verilerini alma işleminden sorumluyken, Robonaut 2 astronotların ayak işlerini yapıyor. Genel olarak hareketlerinin biraz yavaş olduğu sizin de dikkatinizi çekmiştir, ancak bu durumu henüz uzay robotlarının da emekleme çağlarında olmasına bağlayabiliriz. Robonaut 2 2011 yılında gönderildi, SPHERES ise 5 yılı aşkın bir süredir ISS'te konuşlandırılmış durumda. Her iki robotun da orada bulunmalarının temel sebebi astronotların yoğun programlarında can sıkıcı ve rutin işleri astronotların kontrolünden almak ve bu sayede daha fazla bilimsel ve teknik işlerle uğraşmalarını sağlamak. Unutmamak gerekir ki yerden 354 kilometre yüksekte geçirilen her bir insan saniyesinin bedeli 1000'lerce dolar. İnsanlar ne kadar az angarya işle uğraşırlarsa, robotlar o kadar fayda sağlamış olacaklar. Bu gerçeklerden yola çıkarak, bu yazımızda Uzaya gitseniz, yanınıza almak isteyeceğiniz 4 şey? sorusunun cevabını aramaya çalışıyoruz. Robonaut 2 Uzay araçlarının Amerika merkezli kalkış istasyonu olarak da bilinen Florida'daki Cape Canaveral uzay üssü 24 Şubat 2011 tarihinde özel bir konuğa ev sahipliği yapıyordu. Discovery ile uzaya gönderilecek astronot tayfasının yanında bir de uzaya giden ilk insansı robot olan Robonaut 2 vardı. ISS'de Robonaut 2'nin astronotlara yardımcı olacak, kalıcı bir misafir olması kararlaştırılmıştı. Astronotlar robotu ISS laboratuvarlarından birine konuşlandırıp, düğmelere basması ve alet edevat tutması amacıyla sabit bir tabana yerleştirdiler (Şekil 3). Başlangıç olarak amaç uzayda el ile çalışan robotların performanslarını sınamak ve gelecek nesil uzay robotları için ön deneme sonuçları almak. Diğer bir deyişle, gelecekte astronotların tamir ve bilimsel görevlerinde yardımcı olacak bir çift el yardımı sağlayabilmek. Bu yüzden robot hem kendi kendine çalışabiliyor, hem de uzaktan kumanda ile kontrol edilebiliyor. İstasyondaki astronotların robotu programlayıp istedikleri şeyleri yaptırmalarının yanında, dünyadan da -birkaç saniye gecikme ile de olsa- bir kontrol çubuğu vasıtasıyla kontrol edilebiliyor. Acaba NASA, insanlı görevleri insansız görevlerle değiştirme çabası içinde mi? Aslında bu çok da mantıksız bir durum değil. Zira gezegen kaşifleri olarak Dünya yörüngesini terkeden robotlar yakın geçmişte çok başarılı sonuçlar aldılar. Üstüne üstlük, insanlı uçuşlara göre hem daha az tehlikeli, hem de daha ucuzlar. Ancak şu an için insan kabiliyetlerini, esnekliğini ve el kullanma becerilerini gösterme konusunda insanlardan daha yetenekli olmadıkları için, bir süreliğine sadece insanlara destek olmaları için programlamaları düşünülüyor. Robonaut 2 tasarlanırken işte bu amaca hizmet etme öngörüsüyle yola çıkılmış. Robotun insan yapısında her biri 80 santimetre olan ve 9 kilogram taşıyabilen kolları ve baş parmaklarda 4, işaret ve orta parmaklarda 3, ve diğer parmaklarda 1 serbestlik derecesi olmak üzere toplam 12 serbestlik derecesi içeren elleri bulunuyor (Şekil 4). Bu ellerin işleyişi de insan parmak kaslarını kemiklerine bağlamaya yarayan tendonları örnek alarak tasarlanmış. Aşağıda NASA'nın insansı robotu kadrosuna kattığı gün yayınladığı hoşgeldin mesajını seyredebilirsiniz. Robonaut 2 150 kilogram ağırlında ve ayaklara sahip değil. Her ne kadar uzay istasyonu içerisinde sabit duracak olsa da, NASA'nın gelecek nesillerde denenmek amacıyla ayaklı ve tekerlekli modeller üzerinde çalışmalar yaptığı söyleniyor. Böylece robot uzay aracının veya istasyonunun dışına da çıkarak görevlerini sürdürebilecek. NASA'nın bu projedeki destekçisi ve teknoloji üreticisi General Motors oldu. GM'in bir başka amacı da üretim tesislerinde kullanabileceği işçi robotlar tasarlamak olduğu için bir taşla iki kuş vurmuş oldular. Alüminyum ve çelikden imal edilen bu modelin toplamda 350'den fazla sensörü ve 42 serbestlilk derecesi bulunuyor. İlgilenenler için daha detaylı robot bileşenlerinin tasvir edildiği aşağıdaki videoyu öneriyorum. Bu projenin bir sonraki adımı ise aya bir insansı robot göndermek. Bu konudaki en büyük rakip ise 2015 yılından önce göndermeyi planlayan Japonya. Bakalım bu modern zaman teknoloji yarışının galibi kim olacak? SPHERES Uzay robotlarının enteresan bir niteliği de, yerçekimi olmadığından dolayı ağırlık ve denge gibi detayların gözardı edilmesidir. Diğer taraftan yerçekimi olmaması, yönelim ve kontrolü oldukça zorlu kılar. MIT'nin tasarladığı SPHERES robotları 2006'dan beri ISS'te tüm NASA projelerinin otonom navigasyon ve kenetlenme algoritmalarını test etmek amacıyla bulunuyor (Şekil 5). Bu tarz deneyleri yapabilmek için en uygun ortamın korunaklı bir ISS laboratuvarı olduğu aşikar. Her biri 20 cm çapında olan ve toplamda 18 yüzeye sahip, genel olarak da bir küreyi andıran bu robotların sıkıştırılmış karbondioksit ile çalışan 12 adet iticisi bulunuyor. Konumunu anlamak için ultrasonik ve kızıl ötesi sensörleri kullanan bu düzenekler kablosuz bağlantılarla birbirleriyle haberleşebiliyorlar. Kısaca sürü robotları olarak da niteleyebileceğimiz SPHERES'in aşağıda bir performansını ve hareketlerindeki hassasiyeti seyredebilirsiniz: Dextre ISS'in oldukça karmaşık bir sistem olmasından dolayı başına gelebilecek binlerce arıza var. Bunların arasında bozulan elektromekanik aksamlar başı çekiyor. Özellikle ISS'nin dışında yer alan veya içeriden ulaşmanın çok zor olduğu bir aksamda gelişen bir arızaya müdahele için astronotların ISS'nin dışına, yani uzay boşluğuna çıkmaları gerekiyor. Her ne kadar bahsi geçen astronotlar işlerinin ehli de olsalar, uzay yürüyüşü yapmak hem tehlikeli, hem de astronotlar için zaman kaybı. Bu sebeple Kanada'nın ISS'ye gönderdiği Dextre robotu büyük önem teşkil ediyor (Şekil 6). Uzaydaki mekanik kaportacımız olarak iş gören Dextre dünyadaki istasyondan kontrol edilebiliyor. Bozulan bir parçayı yenisiyle değiştirmek veya ISS'e yeni üniteler eklemek için astronotların değerli zamanlarından çalmaya artık gerek yok. Bu robotlar ISS içerisinde hayatta kalmaya çalışan, kırılgan ve olası bir terslikte saliseler içinde ölmeye meyilli astronotları hayatta tutmaya çalışıyorlar. Aşağıda Dextre'nin 28 Ağustos 2011 tarihinde başarıyla tamamladığı ve bir devre kesici parçasını değiştirdiği operasyonunun videosunu seyredebilirsiniz : Justin Alman Uzay Merkezi 'nde konuşlanmış Robotik ve Mekatronik Enstitüsü araştırmacıları tarafından geliştirilen Justin hünerli bir insansı robot. Araştırmacıların daha önce kendisine atılan topları tutmayı ve kahve yapmayı öğrettiği Justin de artık uydu onarmaya hazır olan diğer bir robot. Normalde tekerlekler üzerinde hareket eden Justin, uzay için modifiye edilmiş versiyonunda bir kafa, üst gövde ve kollara sahip (Şekil 7). Sebebi de aynı Robonaut 2'de olduğu gibi uzay aracına veya uyduya sabitlenecek olması. Bu sayede tamir ve yakıt yenileme tarzı görevlerde yer alabilecek. Uzun vadede bu işleri tamamen otonom halledecek robotlar için şimdilik televarlık stratejileri kullanılıyor . Bu sistemde Dünya'daki bir insan operatör, kafasına takılı olan bir ekran ile robotun gördüğü şeyleri görebiliyor ve koluna geçirdiği bir dış iskelet ile de robotun hissettiği kuvvetleri kendi kolunda hissedebiliyor (Şekil 8). Justin'in iki kamerası sayesinde stereo görüntü elde edilebiliyor ve derinlik farkındalığı yaşayarak kolu oynatılabiliyor. Kol ve parmaklardaki kuvvet ve tork sensörleri vasıtasıyla da robot operatörüne geri besleme gönderiyor. Böylece operatör yuvasında hareket eden bir vidayı hissedebiliyor ve onu sıkması gerektiğini anlıyor. HAL Bir robotik ve yapay zeka araştırmacısı olarak, bu yazıyı Arthur C. Clarke romanı olan ve Stanley Kubrick tarafından yönetilen 2001: Bir uzay destanı filminin unutulmaz HAL karakterini de listeye ekleyerek bitirebilmeyi çok isterdim. Ama diğer taraftan iyi ki de ekleyemiyorum. Neden mi? HAL'ın olanca sakin ses tonuyla astronotların istekleri yerine, kendi aldığı kararları uyguladığı sahneyi bir kez daha anımsayalım:


1991 yılında, Helmut ve Erika Simon isimli iki Alman turist, Alp dağlarının İtalya-Avusturya sınırında bir dağ yürüyüşü yapmak için yola çıkarlar. Tisenjoch bölgesindeki son zirveden geriye kestirme bir yoldan dönmek isterler ve buzları erimekte olan bir dere yatağının yanından geçerken gözlerine kahverengi bir leke takılır. Başta bu lekenin daha önceki tırmanıcıların bıraktığı bir çöp olduğunu düşünürler, ancak yaklaştıkça aslında buldukları şeyin bir insan cesedi olduğunu farkedeceklerdir. İzleyen günlerde bir jandarma ve dağ bekçisinden oluşan kurtarma ekibi, bu cesedi buzdan çıkarmaya çalışır. Bulunan cesedin ne kadar özel olduğunun henüz kimse farkında değildir, herkes buzlar arasında sıkışmış bu eksiksiz insan bedeninin birkaç yıl önce bögede kaybolan dağcılardan biri olduğunu düşünmektedir. Ceset kısmen buzulun içine sıkışmış olduğundan, kurtarma ekibi havalı matkap ve benzer cihazlarla cesedin dışarıdaki kısmı ve etrafını sıkıştıran buza girişirler. Kaba kuvvet sayesinde buzdan kurtulan ama bu sırada da sol kalçası epey zedelenen bu talihsiz kazazede Innsburck yakınlarındaki bir morga götürülür. Ertesi gün, bu kazazedenin kimliğini belirlemek için otopsi yapmaya gelen tıbbi ekip bu karşılarındakinin pek de alışıldık bir ceset olmadığını fark eder. Alp dağlarının Ötztal bölgesinde bulunduğu için Ötzi adı verilen bu ceset, incelenmek üzere Zürih'e gönderilir. Yapılan detaylı inceleme ve çekilen çeşitli röntgenler sayesinde M.Ö. 3300 yılından gelen Buz Adam Ötzi'nin 20. Yüzyıl macerası başlar. Ötzi, 5300 yıllık yaşı ile bulunan en eski mumyalardan biri olmasının yanısıra, mumyalaşma şekli açısıdan da oldukça farklılık gösteriyor. Mısır firavunları ve diğer kültürlere ait, ritüel amaçlı mumyalanmış cesetlerin çoğunda iç organları bozulmayı engellemek için bedenden çıkarılıyor ve ölünün bedenine mumyalandırmayı hızlandırmak için doku içindeki sıvıyı uzaklaştıracak çeşitli kimyasal maddeler veriliyor. Bu işlem, hücrelerin su kaybetmesine neden olduğu için, bu tip mumyalara 'kuru mumya' deniyor. Oysa Ötzi, bütün olarak, üzerinde günlük kıyafetleri, iç organları hatta midesindeki besin artıkları ile buzlar arasında mumyalaşmış. Böylelikle, bize Bronz Çağı Avrupası'ndaki insanlarının neler giydikleri, nelerle beslendikleri, genetik yapıları, ne gibi aletleri kullandıklarına ilişkin çok kıymetli bilgiler veriyor. Yaş tayinlerine göre, Ötzi öldüğünde 45 yaşlarındaymış. Boyu 165 cm, ağırlığı 13 kg. Yaşarkenki kilosunun 50 kg civarında olduğu sanılıyor. Öldüğünde üzerinde farklı hayvan derilerinden yapılmış bir pantolon ve bir ceket varmış. Bunların üzerine, otlardan dokunmuş bir pelerin giyiyormuş, kafasında da ayı kürkünden bir şapka varmış. Ayağında karda yürümeye uygun, geniş tabanlı su geçirmez ayakkabılar olan Ötzi, belindeki kesede ve yanındaki sepetlerde de ihtiyacı olabilecek ufak tefek aletler, matkap görevi görecek bir alet, çakmaktaşı, kurutulmuş mantar ve böğürtlenler taşıyormuş. Tıbbi dedektifler iş başında! Araştırmacılar, Ötzi'nin yanında bir yay, 14 ok, bir bıçak ve bakır bir balta taşıdığını tespit ettiler. Ancak Ötzi bu yanındaki silahlara rağmen kendini koruyamamış ve görünüşe göre cinayete kurban gitmiş. İlk bulunduğunda donarak öldüğü varsayılmasına rağmen, 2001 yılında yapılan detaylı röntgen incelemelerinde, sol omzunun içinde, hayati damarlardan birine saplanmış bir ok bulunması ve vücudunun muhtelif yerlerinde çürükler ve kesikler saptanması sonucu, bilim insanları Ötzi'nin bir cinayete kurban gittiği konusunda hemfikir. Ötzi'nin mide içeriğini inceleyen uzmanlar, ölmeden hemen önce geyik, dağ keçisi ve çeşitli tahıllar yediğini tespit ettiler. Bu bulgular, Ötzi'nin sinsice bir baskın sonucu öldürüldüğünü düşündürüyor. Zira uzmanlar, aktif olarak düşmanlarından kaçan birinin mükellef bir sofra kurup, uzun uzun yemek yemeyeceği görüşünde. Buz adamın son yemeğinin çeşitliği, onu öldüren düşmanların belki de o yemek üstüne ateş karşısında tembellik ederken sinsice arkasından saldırdıklarını gösteriyor. Bağırsak parazitleri, zehirli mantarlar ve dövmeler Ötzi'nin otopsisi, bizlere tarih öncesi çağlardan gelen bazı tıbbi uygulamalar hakkında da ipuçları veriyor. Barsaklarının incelenmesi sırasında oldukça sık rastlanan bir bağırsak paraziti olan bir tür kancalı kurt, Trichuris trichuria ile enfekte olduğu saptandı. Ancak bilim insanlarının esas ilgisini çeken şey, gene bağırsak içeriğinde, bilimsel adı Neckera complanata olan parazit öldürme özelliği olan bir tür ağaç yosunu bulunmuş olması. Bağırsakta bulunan yosun paketlerinin sayısı oldukça çok, bu nedenle Ötzi'nin yemeğini bilerek bu yosunlara sararak yemiş olduğu ve bu yolla barsaklarındaki parazitleri öldürerek kendisini tedavi etmeye çalıştığı sanılıyor. Bir başka ilginç bulgu da Buz Adam'ın omurgası, bilekleri ve dizinin arkasındaki dövmeler. Önceleri bu dövmelerin dekoratif veya dini amaçlı olduğu düşünülmüş. Ancak otopsilerde, bu bölgelerin içinde de kemik erimesi bulguları saptanınca, dövmelerin tıbbi amaçlı olduğu ve bu bögelerdeki kemik ağrılarını azaltacağı umuduyla yapıldığı görüşü güçlenmiş durumda. Genlerin söyledikleri Buz adam bulunalı 20 yıldan uzun bir zaman oldu. Bu süreçte tıp ve teknoloji ilerlerken, Ötzi'nin bize anlattıkları da bu ilerlemelere paralel olarak artıyor. Son yıllarda yükselişe geçen genetik bilimi, bu ünlü mumyaya da el attı ve 2008 yılında, pelvis kemiğinden örnek alan araştırmacılar, Ötzi'nin genomunun %96'sını haritaladılar. Ayrıca mitokondrilerinden alınan DNA zincirlerinin de tamamı incelendi ve detaylı analiz sonuçları geçtiğimiz ay bilim dünyasına sunuldu. Analiz sonuçları Ötzi'nin saç renginden hastalıklarına kadar çok çeşitli alanlarda bilgiler veriyor. Artık Ötzi'nin bulunduğu bölge halkıyla genetik yapısının pek benzeşmediği, muhtemelen genetik olarak İtalya veya çevresindeki gen havuzundan çok Sardunya ve Korsika adaları, hatta Orta Doğu gen havuzlarına daha yakın olduğunu biliyoruz. Yakın-Doğu ve Akdeniz genetik mirasına sahip olan bu 5300 yıllık mumyanın saç ve gözlerinin kahverengi olduğunu, ve laktoz intoleransı nedeniyle süt ürünleri ile arasının pek iyi olmadığını öğrendik. Bronz Çağı'nda yaşayan toplumlarda, laktoz intoleransı oranının bugüne oranla daha yüksek olduğu sanılıyor. Nedeni ise hayvancılığa daha yeni geçilmiş olması ve yetişkinlerin süt ürünlerini henüz çok yaygın olarak kullanmaması. Ötzi'nin genleri, bize kalp ve damar hastalığına karşı genetik yatkınlığı olduğunu da söylüyor. Otopsi sonucunda damarlarının içinde kolesterol birikim odaklarının bulunmuş olması da bu verileri destekler nitelikte. Bu bulgu, kalp ve damar hastalıklarının kökenindeki genetik yatkınlığın ne kadar önemli olduğunu bir kez daha gözler önüne seriyor, çünkü Ötzi'nin kalp ve damar hastalıklarına ilişkin çevresel faktörlerden hemen hiçbirine sahip olmadığını biliyoruz: şişman değildi, oldukça hareketli bir yaşam sürüyordu ve işlenmiş besinler tüketmiyordu. Son bulgulara göre, genomunda kenelerden geçen Lyme hastalığı etkeni olan Borrelia bakterisine ait genlerin saptanması, Ötzi'ye tarihte bilinen ilk Lyme hastalığı vakası unvanını da vermiş durumda. Bakalım ilerleyen teknoloji sayesinde, Ötzi önümüzdeki yıllarda bizlere daha neler anlatacak?


Canlı-taklitçi robotlar yazı dizimizin ikinci ayağında düz duvarlara ve zor yerlere tırmanıp kurtarma, tamir veya casusluk işleri için gözetleme yapan robotları inceleyeceğiz. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Canlı-taklitçi veya biyomimetik robotların gün geçtikçe daha çok alanda karşımıza çıkıyor olması tesadüf değil. Bu yazı dizisinin ilk makalesi olan balık-taklitçi robot makalesinde bahsedildiği gibi çözümü doğada gizli olan problemleri çözmek için doğayı anlamaya çalışmak ve onu taklit eden teknolojiler ortaya koyabilmek en verimli yöntemlerden biri. Ancak doğayı taklit etmede insanoğlunun yaşadığı en temel sorun, aldıkları farklı eğitim tarzlarından dolayı biyologlar ve mühendislerin sahip oldukları farklı bakış açıları. Biyologların canlıları anlama yöntemleri ve mühendislerin bir ürünü/tasarımı oluşturmadaki uzmanlıkları arasında oluşan yaklaşım eksikliğini doldurma görevi ise vizyoner mühendis ve bilim insanlarına düşüyor. Bu yazımızda, insanların tırmanma konusundaki yetersizliklerini giderebilecek çözümlere odaklanacağız. Düz yüzeylere tırmanmanın zorluğunu kertenkelelerden esinlenerek çözmeye çalışan robotları inceleyeceğimiz bu makalede biyomimetik alanının öncülerinden Türk bilimadamı Metin Sitti'nin de bir çalışmasına yer vereceğiz. Robotların, insanların yapamadığı veya yapmakta zorlandığı şeyleri yapmaları, öncelikli beklentimiz. Yukarıdaki videoda yükseklik korkusu tanımayan ve Fransız örümcek adamı olarak adlandırılan Alain Robert gibi istisna akrobat, dublör, sporcu veya sokak sanatçılarını saymazsak, düz duvarlara tırmanmak ve orada asılı kalmak insanların kolaylıkla yapamadığı işler kategorisine giriyor. İskeleler kurarak tırmanmak veya yukarıdan iple sarkarak istenilen yüksekliğe ulaşmak ise pahalı ve tehlikeli. Bu sebeple robotlar tırmanma işi için biçilmiş kaftan. Bu robotlar yüksek binalara kolayca tırmanabilir, camlarda asılı kalabilir ve bu sayede çevrede veya binaların içerisinde olanları rahatlıkla dikizleyebilir. Ayrıca yardım ve kurtarma operasyonlarına yardımcı olabilirler. Uçak, uzay aracı ve köprüler gibi ulaşılması ve sabit kalınması zor olan bazı yüzeylerin kontolü ve tamiri için de kullanılabilirler. Bu amaçlara hizmet etmek için Stanford Üniversitesi'nde geliştirilen türünün ilk örneklerinden olan Stickybot adlı robot, gecko adı verilen bir çeşit kertenkeleden esinlenmiş (Şekil 1). Bir geckonun ayaklarında 200 nanometre genişliğinde uçları olan milyarlarca ipliksi doku bulunuyor (Şekil 2). Kertenkelelerin bir yüzeye yapışabilmelerinin altında yatan prensip moleküllerarası zayıf çekim kuvveti olan Van der Waals kuvvetine dayalı olan ve hayvanın ipliksi lifleri ile yüzey arasında oluşan etkileşim. Ancak burada önemli olan bir nokta daha var. Yapışkanlık tek bir yöne doğru. Bu lifler sadece kertenkele ayak parmaklarını aşağıya doğru çektiği zaman yapışkanlık sağlıyor, yukarı doğru kaldırdığında serbest kalıyor ve hayvanın tekrar hareket edebilmesini sağlıyor. Kertenkelenin bu stratejisini robot üzerinde gerçekleyebilmek için 30 mikrometre genişliğinde uçları olan polimer kesitler üretildi . Bu uçlar belli bir açı ile eğim verilerek kesildi ve bu sayede yönelimsel yapışkanlık sağlandı. Bir kertenkelenin ayak ve vücuduna sahip olan robot, cam ve düz yüzeylerde saniyede 4 santimetre ilerleyecek şekilde tasarlandı. Aşağıda videosunu izleyebileceğiniz Stickybot artık emekliye ayrılmış olup, araştırmalara StickybotIII ile devam ediliyor. Carnegie Mellon Üniversitesi Robotik Enstitüsü'nde çalışan Doç. Dr. Metin Sitti ise bu tarz robotların daha pürüzlü yüzeylerde de çalışabilmesi için robotların ayaklarına yapışkan altlıklar tasarlamak gerektiğini düşünenlerden. Bu düşünceyi gerçeğe dönüştürmek amacıyla kertenkele parmağının karmaşık yapısını robota uyarlayarak, herbiri daha da küçük spatula şeklinde ipliksi dokulara ayrılan nano ölçekte lifler üretildi (Şekil 3). Bu sayede Waalbot adı verilen bu robot ahşap kapılar, tuğlalar ve boyalı duvarlara tırmanabiliyor ve palet tarzlı ayakları sayesinde de kendi etrafında dönerek istediği yöne ilerleyebiliyor. Stanford Üniversitesi'nin bir diğer robotu SpinyBot da StickyBot gibi çalışıyor, ancak nano değil de mikro mertebesinde pençeler kullanarak yüzeylere tutunuyor . SpinyBot 400 gram ağırlığında, bir adet kamera taşıyabiliyor ve gözenekli yapıya sahip herhangi bir yüzeye rahatlıkla tutunabiliyor. Bu robotların düşüp kırılmaları ihtimallerine karşın korunmaya ihtiyaçları olduğu çok açık. Bu sebeple kertenkelelerin düşerken izledikleri stratejileri gözlemleyen Berkeley Kaliforniya Üniversitesi araştırmacıları bu soruna da bir çözüm geliştirdiler. Havada kendisini döndüren robot, düşerken ayaklarının üzerine konmak üzere ağırlık merkezini ve duruşunu ayarlayabilecek şekilde tasarlanmış . Bunun için kertenkelenin kuyruğunu kullanarak vücudunu döndürebildiği videoları inceleyen bilimadamları, kertenkelelerin düşme davranışını bilgisayarda modellediler ve buna muktedir bir robot tasarladılar. Bu tarz robotların daha kuvvetli yapışma güçlerine ulaşmaları gerekiyor ki kendi ağırlıklarının üzerine bir de sensörler, vericiler veya yapacakları işlere göre alet edevatlar takılabilsin. Sıradaki robotun uyguladığı yöntem kelimenin tam anlamıyla robotu duvara yapıştırma esasına dayalı . Kullanılan malzemenin adı sıcak-eriyik yapışkan. Sıcak yapıştırıcı tabancalarında kullanılan bu madde ısıtıcı bir bileşenle reaksiyona girdiğinde katı halden, yapışkan sıvı hale dönüşüyor. Soğuduğunda ise tekrar sertleşiyor. Bu düzeneği kullanarak robot geçici olarak kullandığı bacaklarını sertleştirip duvara yapıştırırak ve kullanmadığı bacaklarını duvardan sökerek ilerliyor. Videoyu seyrettikten sonra muhtemelen farketmişsinizdir. Robot çooook yavaş ilerliyor; bunun sebebi yapışkanın ısıtılıp dondurulması için gereken sürenin 90 saniye olması. İkinci olarak da ilerlediği rota üzerinde arkasında yapışkan izleri bırakıyor ki, bir çok uygulamada yarardan çok zarar getirebilir. Ancak avantajları da bir o kadar kuvvetli. Öncelikle yüzeyin açısı ve pürüzsüzlüğüne bakılmaksızın her yüzeye yapışabilir. Ayrıca kurumuş 4 santimetrekarelik bir yapışkanın taşıyabileceği ağırlık tam tamına 60 kilogram. Bu ağırlıkla robotun üzerine neredeyse bir insan bile koyabilirsiniz. Son avantajı da bu ağırlığı taşımak için elektrikle sürülen robotlardaki gibi devamlı enerji harcamaya gerek duymaması.


Kaktüsler günümüzde hemen akla radyasyonu bünyesinde toplayan bitkiler olarak geliyor; geçmişteyse daha çok Amerikan filmlerinde çölde susuz kalan film kahramanlarının kurtarıcıları olarak karşımıza çıkarlardı. Öncelikle belirtmek gerekiyor ki kaktüslerin radyasyon ışınlarını topladığı konusunda bilimsel bir veri elde edilebilmiş değil. Bu haber şu an için halk arasında kulaktan kulağa dolaşan bir efsaneden öteye gidemiyor. Diğer yandan kaktüslerin susuzlukla nasıl baş ettiklerini bilmek bile onlara hayran olmak için yeterli. Peki ama kaktüsleri diğer bitkilerden farklı kılan ne? Dikenli yapıları onlara ne gibi özellikler kazandırıyor? Kaktüslerin çöllerle olan ilişkisi nereden geliyor? Çiçek açabilirler mi? Çölde yaşayan kaktüs türleri gerçekten birer su deposu mu? Kaktüslerin anavatanı Amerika ve çevresindeki adalar olup en çok kaktüs türüne Meksika'da rastlanıyor. Kaktüsgiller familyasından gelen bu bitkinin doğada 5000 türü bulunmakta. Bu kadar çeşitliliğe sahip olmasında en çok, sıcak ve kurak arazilere yüksek uyum kabiliyeti etkilidir diyebiliriz. Dünyanın en kurak çölü olarak bilinen Şili'nin kuzeyindeki Atacama Çölü'nde(yıllık yağış 200-500 mm) dahi yaşayabilme yetileri onların kurak yaşama olan uyumlarının ne kadar başarılı olduğunu gösteriyor. Bu konuda kaktüslerin diğer bitki familyalarından üstünlüğünü anlatmadan önce kısaca fotosenteze değinelim: XVII. yüzyılda yaşamış Belçikalı bir fizikçi olan Jan Baptisa Van Helmont bitkisel materyal sentezi ile ilgili ilk araştırmaları yapan kişi olarak bilinir. Araştırmacı, 2,5 kg. ağırlığındaki bir söğüt fidanını içinde 100 kg. toprak bulunan bir saksıya dikmiş ve bunu 5 yıl süresince sadece yağmur suyuyla sulamıştır. Süre sonunda fidan 85 kg'lık bir ağaç olmuştur. Deneme sonunda toprak kuru ağırlığı 99,994 kg. olarak belirlenmiştir. Aradaki birkaç gramlık fark deney hatası olarak kabul edilmiş ve bitki ağırlığında oluşan 82,5 kg'lık madde artışının yalnız sudan kaynaklandığı kanısına varmıştır. Van Helmont'un keşfetmeye çalıştığı bu olay, bitkilerin güneş ışığı altında kendi besinlerini kendilerinin üretmeleri yani fotosentez işlemidir. Bitkiler besin üretirken sadece topraktan faydalanmazlar. Topraktaki minerallerin yanında, suyu ve havadaki CO2'yi de kullanarak gün ışığında ihtiyaçları olan besini üretirler. Bu aşamada devreye yapraklar girer; bitkilerin yaprakları ve gövdeleri üzerinde gaz alışverişini sağlayan gözenek adı verilen küçük delikler vardır. Topraktan alınan su, havadan alınan CO2 ve güneş ışığı, ışılbileşim tepkimeleriyle nişasta ve öteki yüksek enerjili karbonhidratlara dönüştürülür. Bu tepkime sonucunda ortaya çıkan oksijen ise havaya bırakılır. Bitki daha sonra besine gerek duyduğunda bu karbonhidratlarda depoladığı enerjiyi kullanır. Bu arada gözeneklerin açılmasıyla yaprak içindeki su, buharlaşarak havaya geçer. Yitirilen suyun oluşturduğu basınç farkının da yardımıyla bitki, köklerinden yeniden su alır. Bu işlem denklem ile şöyle gösterilebilir: nCO2 + 2nH2O + Işık enerjisi > (CH2O)n + nO2 + nH2O Ancak kaktüs gibi etli ve kurakçıl bitkiler sıcak ve kuru ortamlarda yaşadıklarından, diğer bitkiler gibi ışılbileşim yapmaları ölmelerine sebep olacaktır. Çünkü CO2 aldıklarında içlerindeki suyu vermek zorunda kalacaklar ve su rezervleri tükeneceği için de kuruyacaklardır. Bu nedenle kaktüsler diğer bitkilerden farklı bir solunum tekniği geliştirmişlerdir: Krassulasean asit metabolizması ya da C.A.M. fotosentezi denen bu sistemle CO2, öteki bitkilerin aksine, geceleyin havadan alınır ve gözenekler açıkken tutularak depo edilir. Gündüz ise, terlemeyi ve dolayısıyla su kaybını önlemek amacıyla gözenekler kapanır, fakat depo edilmiş CO2 aracılığıyla ışılbileşim sürer. Tek dezavantajı, bu yolla yapılan ışılbileşimin normalden daha az enerji sağlaması nedeniyle bitkinin büyüme hızının düşük olmasıdır. Kimi türler ise bol su bulunan zamanlarda normal ışılbileşim yapar, sonra C.A.M. fotosentezi kullanır. Kaktüs gibi kurakçıl bitkilerde görülen bu solunum yöntemi onların kurak bölgelerde yaşayabilmelerini sağlamaktadır. Bu yolla kaktüslerin normal ağaç yapraklarındaki terlemeden 30'da 1'i kadar terledikleri belirtilmiştir. Diken biçimini almış yapraklar yüzey alanını en asgari düzeye indirmiş ve böylece terleme en alt seviyede tutulmuştur. Kaktüsler, terlemeyi azaltacak yapıdaki tasarımları sayesinde çöllerde susuzluktan ölme tehlikesiyle karşı karşıya kalan insan ve diğer canlıların imdadına yetişirler. Örneğin, Arizona Çölü'ndeki dev kaktüslerin bulunduğu bölgeler gerçek birer vaha niteliğindedir. Bu dev kaktüsler, birer su istasyonu vazifesi görerek, başta kuşlar olmak üzere, susuz kalan tüm canlıların su ihtiyacını karşılarlar. Saguaro denen kaktüs cinsi, bu anlamda en büyük kaktüslerden biridir. Yetişkinleri genellikle 12 metre boya ulaşır, nadiren de 15 metreyi aşanları bulunur. Kaktüslerin birçoğu, çiçekli bitkiler gibi, bakım gördükleri takdirde her yıl düzenli olarak çiçek açıp büyürler. Uzunca bir süre su alamayan kaktüs, bir süre sonra uykuya geçecektir; bu da eğer uygun zaman değilse bitkinin büyümesini durdurması anlamına gelecektir. Normal şartlar altında, kaktüsler kış ve yaz mevsimleri ile bahar aylarının önemli bir bölümünü uykuda geçirirler. Bu safhada su, kaktüsün ağırlığının yaklaşık %75'ini meydana getirir ve kurak bir mevsim süresince de ağırlığının yaklaşık % 70'ini kaybeder. Kuraklık sorununu aşabilmek adına kısa bir yaşam döngüsü kurgulamışlardır. Böylece, yağmurların başlamasıyla birlikte çabucak gelişip çiçeklenir ve bir aydan kısa bir süre sonra tohum üretmeye başlarlar. Tüm bu güzelliklerinin yanında, bazı kaktüs türleri hem besin hem de ilaç kaynağı olarak kullanılmaktadır. Opuntia türlerinin meyveleri, özellikle de frenk incirinin hem meyvesi hem de yağından istifade edilir. Bileşiminde meskalin bulunan bazı kaktüs türleri de çok eski tarihlerden beri ilaç olarak kullanılır. Kaktüsler fazla su istemedikleri için evde bakıma en uygun bitki türlerindendir. Yılda bir kere gübreleme yaparak ve 5-6 yılda bir saksısını değiştirerek evinizin bir köşesini kaktüs bahçesine çevirebilirsiniz. Kaktüs yetiştirme konusunda tereddütler yaşıyorsanız, internet üzerinden bu konu hakkında size yardımcı olabilecek birçok forum bulabilirsiniz.


Mumya denildiğinde çoğumuzun aklına korku filmlerindeki bandajı bol mumyalar gelir. Mısır'da kazı yapan arkeologların kazara buldukları mumyanın lanetini pek çoğumuz izlemişizdir. İlk Mumya filminde şöyle bir replik geçer: Ölüm sadece bir başlangıçtır. Bu inanca göre mumyalanan kişi yüzyıllar sonra rahatsız edilir, o da bunun karşılığı olarak lanetini gösterir. Biz korku film sevenler de büyük heyecanla mumyanın yok edilişini izleriz. Film endüstrisinin beynimize işlediği mumya ve mumyacılık kavramları bunlar. Bu yazıda ise mumyaları sadece korku öğesi olarak görmenin ötesine geçip, mumyacılığın ne olduğu ve mumyaların nasıl yapıldığı hakkında bilgi vermek istiyoruz. Mumyalama, aslında tahnitlemenin bir çeşididir. Bu iki kavram karıştırılsa da birbirinden farklıdır. Tahnitleme, cesedin ilaç yardımıyla muhafaza edilmesidir. Bu işlem için iç organların çıkarılması gerekmez. Mumyalama ise, çürümemesi için iç organlarını çıkardıktan sonra cesedi ilaçlama işlemidir. Çürümemesi için işlem görmüş cesede de mumya denir. Mısırlıların ölümden sonra tekrar aynı bedenlere dönüleceği inancı mumyalamanın yaygın olmasının nedenidir. Mısır'da mumyacılığın gelişimi Mumyalama tekniğinin tarihi, Eski Mısır dönemine kadar uzanmaktadır. Bulunan ilk mumya örneklerinin M.Ö 15. yüzyıla ait olduğu belirtilmektedir. Mısırlılar için ölümden sonra da bedenin muhafazası oldukça önemli olmuştur. İlk dönemlerde cesetlerin bele kadar kuma gömülerek çürümeden korunmasına çalışılmıştır. Fakat zamanla hırsızlık gibi durumlar sebebiyle kapalı mezarlar yapılmaya başlanmıştır. Oda şeklindeki bu mezarlara ölüler eşyalarıyla gömülmüştür fakat çürümenin önünde geçilememiştir. Bu durum da mumyacılığın ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bilinen en eski mumyalar krallara aittir. Zaman içerisinde asiller ve halk da mumyalanmıştır. Mumyacılık Eski Mısır'da zamanla o denli önemli hale gelmiştir ki, buna bağlı olarak çeşitli meslek grupları ortaya çıkmıştır: Ölü yıkayıcılar, rahipler, kefen bezi üreticileri, mezarcılar, mezar süslemesi yapan ressamlar gibi. Bu grupların fazla olmasına karşın mumyalama işlemi yine de statülere göre farklılık göstermiştir. Krallara yani firavunlara halktan ayrı, çok daha özel bir mumyalama yapılmıştır. Mumyalama işleminin safhaları Mumyalama işlemi çeşitli aşamalardan oluşan bir işlemdir. Belirli bir düzen dahilinde adım adım ilerlenmiştir. Kullanılan temel madde zifttir. Mumyalama işleminin ancak hem dini hem de cerrahi birikime sahip rahipler tarafından yapılmasına izin verilmiştir. Mumyalama işleminde ilk adım cesedin bir süre bekletilmesidir. Bu süre yaklaşık üç gündür. Bunun nedeni, organik yapı taşlarının kendiliğinden yok olmasının beklenmesi olarak açıklanmaktadır. Bekleme süresinden sonraki üç gün boyunca ise vücut potasyum dolu bir alanda bekletilir. Bu işlemden sonra ise vücuttan organların çıkarılması evresine geçilmektedir. Organların çıkarılması, mumyalama tekniğinin önemli ve zor bir evresi olarak geçmektedir. Organlar vücuttan çıkarılacaktır fakat zarar görmemeleri gerekmektedir. Bu noktada iç organlarının düzenini sağlamak için vücudun içine de potasyum verilmektedir. Kimi mumyalamalarda bu çıkan organlar da kanope ya da kanopik olarak adlandırılan çömlek ve vazolara konularak mumyayla birlikte gömülmüştür. Organların çıkarılmasında ilk aşama kafatasının boşaltılmasıdır. Yani beynin parçalanarak, burun deliklerinden bir çengel ile çıkarılmasıdır. Bu işlemden sonra gözler de yerlerinden çıkarılır ve yerlerine yağlı keten bezleri, cam ya da çakıl taşı konur. Yanakların çökmemesi için de ağız içi çamurla doldurulur. Eski Mısır inancına göre kişi için önemli olan kalptir, kalp hayatın kaynağı olmuştur. Beynin bir önemi yoktur, bu nedenle ilk çıkarılan organdır. Beynin çıkarılmasından sonra sıra diğer organların çıkarılmasına gelir. Bunun için rahip, obsidyen ile vücudun sol tarafını keserek sırayla tüm organları çıkarır. Organlar daha önce de sözünü ettiğimiz kanope içine konulur. Bir tek kalp için durum farklıdır. Kalp, mumyalanarak tekrar vücudun içine yerleştirilir. Bazı durumlarda kanope içinde gömülür. Vücutta organlar çıkarıldığı için oluşan boşluk kokulu bitkilerle temizlendikten sonra kimyon, tarçın, soğan ile karıştırılmış saman ile doldurulmakta ve dikilmektedir. Açılan yerlerin dikilmesinden sonra vücut; keten bezi ile bandajlanmakta sonrasında ise Mısırlıların Net-jeryt denilen ve Kahire yakınlarındaki bir vadide bulunan natron tozu sodyum karbonat veya sodyum klorür ile karıştırılan madde içinde 40 veya 70 gün bekletilmektedir. Böylece vücuttaki nem emilmekte, organik yapı antibiyotik korumaya alınmaktadır. Krallar için bu süre daha uzun tutulmuştur. Bu safhadan sonraki son işlem ise kurutma işlemidir. Kadınların mumyalarının sarıya, erkeklerinkinin kırmızıya boyanması da dikkat çeken bir husustur. Bu işlemleri geçiren mumya için son hazırlıklar gömülmesine ilişkindir. Ölen kişinin statüsüne göre bu hazırlıklar farlılık göstermektedir. Genel olarak, mumya iç içe tabutlara konur, en son ölen kişiyi tasvir eden lahite yerleştirilir, bu aşamada ölünün değerli eşyaları, kanope içerisindeki iç organları, onu koruduğuna inanılan küçük heykelcikler de mezara konulur. Bunların dışında önemli bir nokta da ölü kitabının konulmasıdır. Bu kitap, tanrı Osaris'in sorgulamasından geçmesi için ölen kişiye kaynak niteliğinde olacaktır. Mumyaların mezarları oda şeklindedir ve bu odalara kurgan adı verilmektedir En ünlü Mısır mumyalarına örnekler Mısır'da mumyacılık tarihine bakıldığında önemli Mısır krallarının mumyalarına rastlanılmaktadır. Binlerce yıl sonra bulunan bu mumyalar, yalnızca mumyacılığın bilimsel yönünü yansıtmamakta, mevcut dönemin siyasi ve sosyal durumunu da aydınlatmaktadır. Bilinen en ünlü mumyalara örnek olarak iki önemli ismi verebiliriz. Bu isimlerden ilki; Kraliçe Hatşepsut'tur. Kraliçe Hatşepsut bilinen tek kadın firavun olarak Mısır tarihinde önemli bir yere sahiptir. M.Ö. 1458 yılından günümüze ulaşan bu mumya 1903 yılında Krallar Vadisi'nde bulunmuştur. Ünü oldukça büyük olan diğer isim ise Tutankamon'dur. Tutankamon'un mumyası yaklaşık 85 yıl önce Krallar Vadisi'nde bulunmuştur. M.Ö. 1323 yılında kadar hükümdar olan firavunun mezarından çıkanlar günümüzde Kahire Müzesi'nde sergilenmektedir. Mumyacılık ve mumyalar; sosyal bilimlerin yanı sıra insan bedeni üzerindeki değişimler, ölümden sonra bedenin çürümemesi için kullanılan maddeler itibariyle bilim tarihi açısından da önemli bir araştırma konusu olmuştur. Günümüzde DNA testi sayesinde kimlikleri tespit edilebilen mumyalar dönemlerinin kültürel mirasını da bugüne ulaştırmaktadır.


Hasta sıçanlardan pireler yoluyla insanlara geçen veba hastalığını unutmuş gibiyiz, ancak bu hastalık dünyanın bazı yerlerinde hala görülüyor. Yazar Penny Bailey, İngiliz sağlık vakfı Wellcome Trust desteğiyle vebayı Kazakistan'da inceleyen ekibin araştırmalarını sunuyor. Batı'da kara ölümü Ortaçağ Avrupası'nın görüntüleriyle hatırlarız: Bir zamanların meşgul caddelerinin ancak bir veba arabasının ziliyle bozulan garip sessizliği... Veba bulaşmış evlerin kapılarındaki kırmızı çarpılar... Havayı temizlemek için gece-gündüz yakılan ateşler... Yersinia pestis bakterisinin 1894'teki, ve bu bakterinin pirelerle yayıldığının 1898'deki keşfinden, ve en önemlisi 1940'larda antibiyotiklerin icadından bu yana veba eskisi kadar korkunç bir hastalık değil. Zamanında teşhis edildiği müddetçe tedavisi çok kolay. Ama tedavi gecikirse iş ciddiye binebilir. Bulaş, ilk yerleştiği akkan düğümlerinden kan vasıtasıyla akciğerlere ve diğer organlara yayılabilir. Liverpool Üniversitesi'nden Dr. Anne Laudisoit Solunum şikayetleri baş gösterdikten, yani bulaş akciğerlerine ulaştıktan sonraki 24 ila 48 saat içinde tedavi edilmeyen hastaların ölüm ihtimali %95-100 arasındadır diyor. Dr. Laudisoit, Wellcome Trust desteğiyle Y. pestis'in Kazakistan'daki hareketlerini araştırıyor. Tedavi edilmediğinde sebep olacağı hastalığın şiddeti , 2002'de New Mexicolu bir çiftin New York'ta tatil yaparken, gribinkine benzer şikayetlerle hekime başvurmalarıyla ortaya çıktı. Aslında çiftliklerindeki sıçanlardan bubonik veba kapmışlardı ve bu ihtimal akıllarına bile gelmemişti. Veba teşhisi konduğunda adam komaya girmiş, iki bacağı diz altından kesilmişti bile. İngiltere geçen asrın başında bile insanların vebaya yakalandığına şahit oldu. Ipswitch yakınlarındaki bir köyde, 1906'nın aralık ayı ile 1907'nin ocak ayı arasında yedi kişi vebaya yakalandı ve bunlardan ancak biri kurtuldu. Sonra hastalık kaybolur gibi olduysa da üç yıl sonra yeniden görülüp 1909 sonuyla 1910 başında yedi kişiye daha bulaştı. Bu defa üç kişi kurtuldu. Sonra, veba başta nasıl aniden ve esrarengizce ortaya çıktıysa, aynen öyle ortadan kayboldu. O günden bugüne İngiltere'de başka vebalı insan görülmedi. Ipswitch vakaları, vebayla ilgili olarak biyologların henüz cavaplayamadığı bazı ilginç soruların altını çiziyor. Antibiyotikler yokken, bazı insanlar hangi bağışıklık özellikleri sayesinde kurtuldu? Neden bu salgınlar hep yılın aynı zamanlarında ortaya çıkıyordu? Üstelik bu hastalık buraya nereden geldi? Araştırmacılar, yakındaki bir limana demirli bir gemideki vebalı sıçanlardan geldiğini varsayıyor ama aslında kimse emin değil. Ve, en önemlisi, salgınlar arasındaki üç senede vebaya ne oldu? Tamamen kaybolup başka bir yerlerden yeniden mi geldi? Ya da yakınlardaki bir konak canlıda mı saklandı? Wellcome Trust desteğiyle Anne ile Liverpool Üniversitesi'nden Profesör Mike Begon ve çalışma arkadaşları, vebayı doğal ortamlarından birinde, Orta Asya'nın uçsuz bucaksız bozkırlarında inceleyerek bu belirsizlikleri açıklığa kavuşturmayı umuyor. Dev sıçanlar Veba Kazakistan'da hala yaygın; Özbekistan'ın bazı bölgelerinde, Çin'in batısında ve Moğolistan'da da görülüyor. Birçok araştırmacı bunun Batı'ya, Moğolların taşıdığı pirelerle geldiğine inanıyor. Y. pestis'in hayatta kalma şansı tabii ki öldüremediği bir konağın üzerinde daha yüksek. İnsanlar ve kediler bu bulaşa fazlasıyla duyarlı ve mikrobu temizleyecek bir antibiyotik verilmezse çoğu zaman ölüyorlar. Bu da onları mikrop açısından kötü bir tercih haline getiriyor. Tersine, develer, keçiler, köpekler ve birçok kemirgen hayvan bakteriden pek etkilenmiyor ve bu yüzden iyi birer konak adayı meydana getiriyor. Kazakistan'da birçok insan vebalı deve etinden veba kapmış. İnsanlara genelde veba, hasta yaban kemirgenlerinden beslenmiş pirelerden geçer. Bu kemirgenler arasından Orta Asya'da vebaya en çok konak olanı ise büyük çöl sıçanlarıdır. Bu büyük kemirgenler, 20 santimetre boya sahip olabilir, büyük ve kolayca görülebilen delik ağlarında yaşar. Hakikaten de insan bunlardan veba kapabilir ve (Kazakistan'da 1960'lardan bu yana artan) benzin istasyonlarında çalışanlar buna karşı muhakkak aşılanmaktadır. Dev sıçan çukurlarının yakınındaki köylerde veba salgını görüldüğünde tüm köyün aşılanması gerekmektedir. Veba 1940'lardan önce çok daha ciddi bir sorundu ve her yıl onlarca kişinin ölümüne sebep olur, köyleri haritadan silerdi. Bölgenin o zamanki yöneticisi Sovyetler Birliği hastalığın üzerine gitti. Bozkıra 1949'dan itibaren, sıçan ve pire toplayarak vebanın sebebini araştıracak, salgınların boyutlarını belirleyecek ve gerektiğinde onu tedavi edecek ekipler gönderdi. O bilgiler, muazzam bir kayıtlar arşivi halinde bir araya getirildi ve veba araştırmacıları için bulunmaz bir veri kaynağına dönüştü. Demir Perde 1992'de kaldırıldıktan sonra, Belçika'daki Anvers Üniversitesi'nden çevrebilimci Profesör Herwig Leirs bu arşivi keşfetti. Prof. Leirs, bu zengin kaynağı değerlendirmek için Mike Begon, Dr. Stephen Davis ve diğerleriyle bir ekip oluşturdu. Verileri tahlil ederek, sıçan nüfusunun belli bir eşiği geçmesinden iki sene sonra veba salgınlarının baş gösterdiğini hesapladılar. Science dergisinde 2004'te yayınlandıkları bir makalede bu eşiğin vebanın ortaya çıkışına dair bir uyarı sistemi olarak kullanılabileceğini öne sürdüler. Ancak model denenince bazı sorunlar ortaya çıktı. Mike diyor ki Model nerede veba salgını olmayacağını öngörmekte hayli başarılı. Ancak sıklıkla, bir yerde veba olacağını öngördüğü halde orada veba görülmüyor. O zaman da halk sağlığı ekipleri olmayacak vebayı engellemeye çalışırken para ve zaman israf etmiş oluyorlar. Onlar açısından fazlasıyla sıklıkla yanlış uyarı verilmiş oluyor. Zıplayan sıçanlar Wellcome Trust desteğiyle Mike, Anne, Stephen ve çalışma arkadaşları bu sistemi geliştirmeye çalışıyor. Yeni veri toplayarak bu hatalı pozitiflerin sebeplerini bulup ortadan kaldırmayı umuyorlar. 2004'teki makale eski verilerin tahliline dayalı idi. Şimdi ise modelin öngörme kabiliyetini artırmaya yönelik yeni veriler toplamaktayız. diyor Mike. Yeni verileri iki şekilde toplayacaklar: sahanın dört bir yanında yakalanan sıçan ve pirelerden, ve uzaktan tetkik yöntemiyle delıklerin içinden. Uçsuz bucaksız alan 36 bölgeye ayrılmış. Bunların bazıları (2004'teki makalede kullanılan terimle) sakin, yani salgın çıkarmaya yetecek kadar sıçan bulundurduklarında bile vebanın nadiren görüldüğü ya da hiç görülmediği yerler, diğerleri ise etkin veba alanları. Uzaktan tetkik yöntemi kısmen, ilke olarak uydu görüntülerinden ne kadar veri elde edilebileceğini değerlendiren bir çalışma. Hedefi hem delik sayısını hem de bunların doluluğunu saptamak: Delik dolu mu, boş mu, yoksa kısa süreli olarak tek bir sıçana mı ev sahipliği yapıyor? Eğer faydası ve doğruluğu saptanırsa, bu tetkik çukurları gözlemek ve veba salgınlarını kestirmek için son derece ekonomik bir yöntem haline gelecek. Yeni biyolojik verilerin peşindeki Anne geçen yılın büyük bir kısmını böcek savucularla ve acil halde lazım olabilecek antibiyotiklerle donanmış olarak Kazakistan'da geçirdi. Hem etkin hem de sakin bölgelerden sıçan ve pire topladı, ve önümüzdeki iki yıl bunu tekrar edecek. Hayvanlara tuzak kurduğu bölgeler, uydu görüntüleme bölgelerine yakın ama onlarla aynı değil ki fiziksel hareketlilik uyduyu yanıltmasın. Ekip hem sahadan hem de uydudan gelen verileri inceleyerek, etkin ve sessiz alanlar arasında, vebanın belli bir zamanda ve belli bir yerdeki durumunu tespit etmede işe yarayacak farkları bulmaya çalışacak. Biz onu göremiyorken veba nerede saklanıyor? En büyük merakımız bu. diyor Mike. Bulabilirsek, ortaya çıkışını kestirebilir, bir salgın ortaya çıkmadan bulaşı kontrol altına alabiliriz. Ekip aynı zamanda vebanın yaban hayvanlarındaki hareketini de aydınlatmayı umuyor. Y. pestis'in bunlarda hayatta kalmasına hangi şartlar müsaade ediyor? Acaba önce tamamen ortadan kaybolup sonra uzaklardan bir yerlerden yeniden mi bulunup geliyor? Yoksa tetkik edemeyeceğimiz kadar düşük seviyelerde, sıçan-pire-sıçan bulaş döngüsündeki konak canlılarda mı kalıyor? Bu döngüye muhtaç olmadan, mesela toprakta, yaşayabiliyor mu? Sıçanların, deliklerindeki toprakta Y. pestis ile sürekli temas halinde olması, ve ona karşı sürekli bağışıklık geliştirmesi varsayımı, bakteriye karşı yüksek dirençlerini açıklayabilir. Bu soruların hiçbirine cevabımız yok diyor Anne. Bunlar yetmezmiş gibi, Kazakistan'ın dev sıçanları, vebanın buradaki tek kemirgen konağı da olmayabilir. Ruslar dev sıçanlara odaklanmıştı ama biz diğer yöresel kemirgenleri de sistematik bir şekilde örneklemek ve incelemek istiyoruz ki onların da veba deposu olup olmadıklarını anlayalım diyor Anne. Bunlardan zıplayan büyük jerboa adlı tür de dahil olmak üzere bazılarını yakalamak imkansız gibi görünüyor. Anne, hangilerinin veba taşıdığını görmek için sahada rastladığı her pire ve kene türünü de topluyor. Ekibi, yakaladıkları sıçanların başka bulaşlara yakalanıp yakalanmadığını da sınayacak: Eş zamanlı bulaşlar hayvanın bağışıklık durumunu etkileyebilir. Dolayısıyla diğer hastalık etmenlerini ve bunların her bir hayvanda vebayı nasıl etkilediğini araştırmak istiyoruz. Şimdiye kadar tifüs ve Lyme hastalığı buldular, Leishmania da bulacaklarını düşünüyorlar. Leishmania ülkenin batısında var ama bizim bulunduğumuz bölgedeki varlığına dair bir veri yok elimizde. İnsandaki veba salgınlarını tetikleyen bu etmenleri kesinleştirip erken uyarı sistemini güvenilir hale getirince Anne, Mike ve çalışma arkadaşları bu bilgileri daha ekonomik ve odaklanmış bir sistem geliştirmek için kullanacaklar. Teoride Kazakistan'a gidip yüksek riskli alandaki her deliği ilaçlayarak vebayı kontrol altına almak mümkün diyor Mike, Ama geniş kontrol çok pahalı ve çok büyük işgücü gerektiriyor. O yüzden doluluğu belli bir eşiğin üzerindeki delikleri veya vebaya müsait diğer özellikleri taşıyan delikleri hedef alarak sadece onları ilaçlamak daha mantıklı. Elimizdeki sınırlı imkanları iyice düşünerek kullanmamız gerekiyor.


Külahlı kuleler, kırmızı çatılar,taş sokaklar ve sanat. Avrupa'nın bu tarihi şehri iki bilimsel devrime ev sahipliği yaptı ve bir devrimciye... Yıldızlar bu şehrin gökyüzünde devrimcilere parladı... ... Paşalar onun arkasındaydılar. O, saati sordu Paşalar: Üç, dediler. Sarışın bir kurda benziyordu Ve mavi gözleri çakmak çakmaktı. Yürüdü uçurumun başına kadar, eğildi, durdu. Bıraksalar ince, uzun bacakları üstünde yaylanarak ve karanlıkla akan bir yıldız gibi kayarak Kocatepe'den Afyon Ovası'na atlayacaktı. 19 Mayıs'ta Samsun'da başlayan destan Nazım'ın dizelerinde hayat bulur ve son bulur Afyon Ovası'nda. Büyük şair kurtuluş destanını dizelerinde ölümsüzleştirirken Gazi Paşa'yı da karanlıkta akan bir yıldıza benzeterek ölümsüzleştirir. Yıllar sonra, '68 Kasım'ında, 3 arkadaş Samsun'dan Ankaraya Mustafa Kemal Yürüyüşü düzenlerler. Deniz, Hüseyin ve Yusuf'un bir kasım günü başlayan yürüyüşleri bir mayıs günü sona erecekti. En uzun koşuysa elbet Türkiye'de de devrim o, onun en güzel yüz metresini koştu 6 Mayıs 1972, saat sabahın biri. Yıldızlar parlarken gökyüzünde son 100 metreye girdi Deniz, yaka paça kaldırıldığı yataktan bağcıkları bile bağlanmamış postalları ile yürüyerek. Hükümleri verilmişti, Ankara 1 No.'lu Askeri Mahkemesinin 9.10.1971 tarih ve 971-13 esas karar sayılı hükmü ile daha fazla zarar vermemeliydiler artık ülkeye ve insanlığa. Oysa onlar son mektuplarında bile kendilerini değil, insanlığı düşünüyorlardı. Annemi teselli etmek sana düşüyor. kitaplarımı küçük kardeşime bırakıyorum. Kendisine özellikle tembih et, onun bilim adamı olmasını istiyorum. Bilimle uğraşsın ve unutmasın ki, bilimle uğraşmak da bir yerde insanlığa hizmettir. Son anda yaptıklarımdan en ufak bir pişmanlık duymadığımı belirtir, seni, annemi, ağabeyimi ve kardeşimi devrimciliğimin olanca ateşiyle kucaklarım. (1) Son ana giderken ne düşünüyordu, belki aklına sanki kendisi için yazılmış o şiir mi aklına gelmişti? Delikanlım!. Senin kafanın içi yıldızlı karanlıklar kadar güzel, korkunç, kudretli ve iyidir. Yıldızlar ve senin kafan kainatın en mükemmel şeyidir. Delikanlım!. Sen ki, ya bir köşe başında kan sızarak kaşından gebereceksin, ya da bir darağacında can vereceksin. İyi bak yıldızlara onları göremezsin belki bir daha... Sehpaya çıktı, son sözlerini haykırdı ve savcının bir işareti ile asıldı. 6 Mayıs 1972 sabaha karşı, darağacında üç fidan sallandı; yıldızları bir daha göremediler. Prağ Şehri Yaldızlı Bir Dumandır Yukardaki şiirin şairine 1956 senesinde Prag'da Narodni Caddesi'ndeki Kavarna Slaviada , yani Kafe Slavia'da, rastlarız. Tarihi tiyatro binası Narodni Divadlo'nun tam karşısındaki bu kafe Vltava nehrinin kenarındadır. Tiyatroya gelmiş şık hanımlara ve beylere servis yapan bu kafede sabahları kahve içmeyi sever şairimiz. Gene bu sabahlardan birinde penceresinden gözüken Karluv Most, yani Charles Köprüsü'ne bakarak iki dize yazar: Hele sabahları hele baharda Prağ şehri yaldızlı bir dumandır Yazarımız kafeden çıkıp nehir boyunca yürür; Karluv Most'un köşesinde arnavut taşlı Karlova sokağına sapar ve o sokağın bitiminde de Jilska sokağına. Sokağın bitimi tarihi bir meydana açılır, tam köşesinde dev bir saat kulesinin olduğu. Şairimiz saat kulesine bakar ve ağzından şu dizeler dökülür: Hasretlerle delik deşik Eski kentte duruyordu Meydanlıkta, yapayalnız Gotik bir duvar üstünde Hanuş Ustanın saati On ikiyi vuruyordu Güneşli bir güne özlem Şairin Eski Kent dediği Prag'daki Stare Mesto bölgesidir, çok değil 12 sene sonra Mayıs ayında Prag Baharı'nın yaşanacağı ve gene kısa bir sure sonra Sovyet tanklarının taş sokaklardaki baharı kışa çevireceği. Neyse, biz o zamanları Milan Kundera'ya bırakalım ve şairimizin şirine dönelim. Şair gotik bir duvar üstünde Hanuş Usta'nın saatinden bahsetmektedir. O saat meşhur Astronomi Saatidir Prag'daki, her turistin mutlaka görmek için ziyaret ettiği. 1410 yılında inşa edilmiştir ve en eski 3. astronomik saat olup, çalışır durumdaki en eskisi odur. Brahe aslında Danimarkalıdır, şimdi İsveç'te yer alan Scania bölgesinde aristokrat bir ailenin oğlu olarak doğmuştur (3). Yüzünde iki şey göze çarpar hemen: Birincisi, gözlerinden biri diğerinden daha büyüktür. Diğeri ise burnunun bir kısmı protezdir. Kuzeni ile duello ederken kılıcın parçaladığı burnunu düzgün gösterebilmek için parça bir protez takmaktadır; normalde bakır karışımı bir protez takarken özel günlerde altın-gümüş karışımı bir protez takar. Peki neden kuzeni ile duello etmiştir Tycho? Çünü Tycho'nun zamanında aristokrat ailelerin üyeleri aynı amanda savaşçı olarak yetiştirilmekteydi ve kendi aralarındaki anlaşmazlıkları duello ile çözmek bir gelenekti. Düelloya yol açan ise aralarındaki bir iddialaşmaydı. Tycho, dönemindeki her astronom gibi, aynı zamanda astroloji ile de ilgileniyordu ve 1566 yılındaki ay tutulmasından yola çıkarak Kanuni Sultan Süleyman'ın ne zaman öleceğini öngördü. Tycho astrolojinin ne kadar işe yaramaz olduğunu o zamandan ispat etmişti aslında; zira Kanuni Sultan Süleyman öngördüğü tarihten 6 ay once zaten ölmüştü (4). Bunu bilen kuzeni Tycho'yu alenen aşağıladı. Çabuk sinirlenen bir yapısı olan Tycho da bu aşağılama karşısında kuzenini duelloya davet etti ve dövüşün sonunda burnunun bir kısmını kaybetti. Tycho, kötü bir dövüşçü ama mükemmel bir astronomdu. Danimarka krallığında etkin bir yere sahip ailesi, geleneğe uyarak, onun avukat olmasını istiyor ve bunun için eğitimini destekliyorlardı. Tycho ise gizli gizli astronomi çalışıyor ve kendini sürekli bu konuda geliştiriyordu. Velisi olan amcasının ölümü ile kalan miras ile mali bağımsızlığına kavuşan Tycho kendini tamamen astronomiye verdi. (5) Gözlemleri için destek gerekiyordu. Aristokrat bir aileden geldiği için Kralın himayesine girmesi zor olmadı. Danimarka kralı II. Frederik kendisine Hven adasını gözlemlerini yapabilmesi için hediye etti (6). Tycho burada yaklaşık 20 sene gözlem yaptı. Gözlemleri zamanındakilerden yaklaşık 5 kat daha keskindi. Zamanının astronomlarının gözlemleri yaklaşık 10 dakikalık hata içerirken, Tycho'nun gözlemleri 30 saniyelik hassasiyetteydi. Bunun en önemli sebebi Tycho'nun kendi aletlerini kendinin yapması ve mümkün olduğunca büyük yapmasıydı. İlk yaptığı sektantlardan birini 50 işçi yerine oturtabilmişti. (7). Kendi yaptığı her aletten 4 set vardı ve böylece yıldızların ve gezegenlerin açısal konumları hesap edilirken hataların minimuma indirilmesi sağlanıyordu (8). 1572 yılında Tycho kayda geçen ilk süpernovayı gözlemledi, yani bir yıldızın ölümünü. O zamanlar süpernovalar bilinmediği için gökyüzündeki bu yeni parlaklığı Tycho yeni bir yıldız zannetmişti. Ölen bir yıldızın son muhteşem parlamasını ve uzun sure gözlemledi; bir yıl sonra parlaklığı geçince gözlemlerini De Stella Nova adlı eserinde topladı ve bu kitap sayesinde meşhur oldu (9). Tycho'nun gözlemleri ilerledikçe ve verileri arttıkça kendi evren modelini de geliştirmeye koyuldu. O vakitler geçerli iki modelin ilki Dünya merkezli evren modeli diğeri ise Kopernik'in geliştirdiği Güneş merkezli evren modeli idi. Tycho'nun gözlemleri Kopernik'inkini desteklemekteydi ancak Tycho aldığı eğitim ve dindar yapısı gereği Güneş merkezli bir evren modelini içine sindiremiyordu. Hem gözlemlerine uyacak hem de dünyayı merkeze koyacak kendi evren modelini geliştirdi ve De Mundi Aetherei Recentioribus Phaenomenis adlı kitabında yayınladı (10). Kitabın yayınlandığı sene, Kral Frederick öldükten sonra başa geçen Kral IV. Christian Tycho'nun gözlemlerini ve oldukça şatafatlı yaşamını desteklemeyi reddedince Tycho 1597 yılında Danimarka'yı terk etti. İki yıl boyunca Avrupayı dolaşan Tycho 1599 yılında Prag'a yerleşti ve İmparator I.I Rudolph tarafından imparatorluk matematikçisi olarak atandı (11). Tycho bütün gözlemlerini de yanında getirmişti fakat kıskanç yapısı gereği verilerini bir kişi hariç, onla da sınırlı bir şekilde, kimse ile paylaşmıyordu. Ama kader ağlarını örecek ve kendi iradesi dışında hem çalışmalarını paylaşmak zorunda kalacak hem de gözlemleri sayesinde, kendi inanmasa da, Güneş merkezli evren modeli sağlamlaşacaktı. Prag'daki henüz 15. ayında Tycho katıldığı bir davetten sonra ağır hastalandı ve 11 gün ateşler içinde kıvrandıktan sonra öldü. Efsaneye göre katıldığı bir davette tuvalete gitmek için masadan kalmayı kabalık olan addeden Tycho davet bitene kadar masayı terketmemiş ve böbreklerine geri dönülmez bir şekilde zarar vermişti. İçmeyi çok seven bir adam olan Tycho bütün içtiklerinin üzerine bir de kendi idrarı ile zehirlenmişti. 4 Kasım 1601'de Tycho'nun cenaze töreni Prag halkı ve soyluların katılımı ile ona yakışır şekilde Teynkirche kilisesinde yapıldı. Kilisededeki törende kralın ve soyluların huzurunda arkadaşı Jessenius bir konuşma yaptı ve şöyle dedi: Bu büyük adam, astronomiyi tekrar kuran, kaderden kaçamadı ve işte burda cansız yatmakta(12). Tycho gökteki yıldızları, güneşi ve ayı gözlemleyerek geçirdiği ömrünün sonundaki ebedi uykusuna ,tam da ona yakışır şekilde , Astronomik Saatin karşısında dalıyordu. Cenaze merasimi daha bitmeden civardaki hemen yakındaki Karlova caddesindeki evinde bir adam Tycho'nun evinden aldığı ciltleri sıraya diziyordu. Bu adam Johannes Kepler idi. Hayatı apayrı bir yazının konusu olacak kadar ilginç Kepler ilk gözlemini 6 yaşındayken yapmıştı ve döneminin en iyi astronomlarındandı hem de . Tycho ününün doruğundayken onu yanına asistan olarak çağırmış, Kepler de sevinerek Prag'a Tycho'nun yanına gitmişti. İlk başlarda gözlemlerini kolay kolay paylaşmayan Tycho yeni asistanının zekasından etkilenip gözlemlerini kimseye açmadığı kadar ona açtı, ancak bir şartla: Tycho'nun rakibi Ursus'un evren modelini çürütmek için kullanılacaktı verileri Kepler tarafından. Kepler, istemese de pek, bu göreve başladıktan çok kısa bir sure sonra Tycho yukarıda yazdığımız acı dolu süreç sonunda öldü. Kepler zamanının bütün astronomların hayaline, Tycho Brahe'nin ömür boyu yaptığı hassas gözlem verilerine kavuşmuştu. Verileri ele alan Kepler'in ilk hedefi Mars problemini çözmekti. Mars neden belli dönemlerde ileri, belli dönemlerde geriye gidiyormuş gibi görünüyordu? Diğer gezegenlerin Dünya etrafında döndüğünü varsayan model bunu açıklayabilmek için garip düzeltmelere başvurunca mükemmellikten sapıyorlardı. İşte Kepler eldeki veriler ile önce bu problemi çözmeye karar verdi. İlk doğru varsayımı gezegenlerin Güneş etrafında döndüğü idi. Eh, elde Tycho'nun onlarca yıllık verisi de varken çok rahat ve kısa sürede, meseka 8 günde, çözebilirdi problemi. Kepler Mars problemini çözdü, ama 8 günde değil tam 8 senede. Sekiz sene sonra Kepler sadece Mars problemini çözmekle kalmamış aynı zamanda gezegenlerin hareketini açıklayan 3 yasasını da ortaya koyan Astronomia Novasını (1609) yayımladı.. Kitap bilimsel bir devrimin manifestosuydu ve gezegenlerin Güneş etrafında döndüğüne dair kesin kanıt vardı artık. Tycho Brahe'nin verilerinden yola çıkan Kepler ortaya koyduğu 3 yasa ile bütün evrendeki cisimlerin hareketini modelleyebiliyordu.Aristo zamanından beri süregelen dünya merkezli evren görüşü Prag'da yıkılmıştı. Evrenimizi anlamaya bir adım daha yaklaşmıştık. Bu Kepler, sensin Tycho öldükten yaklaşık 300 yıl sonra, sene 1915, gene Prag'dayız. Bir köşesinde Astronomik Saat Kulesi, diğer köşesinde Terynkirche kilisesi olan meydanın bir diğer köşesi şehrin yahudi mahallesindedir. Prag'daki yahudi topluluğunun önemli figürlerinden biri de entelektüel çevrelere düzenlediği partilerler meşhur Berta Fanta'dır. Düzenlediği partilere davetli olanlar arasında Prag'ın entelektüelleri davetlidir: Rudolf Steiner, Franz Kafka ve Max Brod gibi isimler (13). Max Brod o sene Tycho Brahe'nin Kurtuluşu adlı eserini yazmıştı ve Kepler karakterini kendini bilimsel çalışmaya adamış ve geleneksel düşünceyi bir kenara atmak için yanıp tutuşan biri olarak çizmişti (14). Eserdeki Kepler kişisel dünyasında mesafeli ve dalgın havasıyla kendini hislerin sapkınlığından koruyordu. Duygular ve sevgi ona uzaktı diye yazmıştı Max Brod. Eseri okuyanlardan biri de bilim adamı Walther Nernst idi. Bir gece gene Berta'nın evinde seçkin davetlilere keman çalan bir arkadaşını dinlemeye gitmişti. Keman dinletisinden sonra kemanı çalan kişiye hitaben, romanı kastederek, Bu Kepler, sensin demişti (15). Kimdi peki bu keman çalan Kepler? Walher Nernst'in seslendiği kişi Albert Einstein'dı. Einstein Prag'a 1911 nisanında gelmişti, Prag üniversitesinin Almanca eğitim veren bölümünde profesör olarak çalışıyordu. Özel görelilik teorisi sayesinde ünü o sıralarda hızla yayılan Einstein'ı kendi ülkelerine çekmek için İsveç ve Avusturya-Macaristan arasında bir mücadele vardı. Mücadeleye müdahale ünlü Max Planck'tan geldi. Planck,Viyana'daki eğitim bakanlığına Einstein için özel referans mektubu yazmıştı ve mektubunda Einstein'in özel görelilik teorisınden dünyamızın fiziksel algılamasında yalnızca Kopernik'in yol açtığı devrimle karşılaştırılabilecek bir devrim yaratmıştır diyerek söz etmişti. Einstein'in özel göreliliği gerçekten devrim niteliğindeydi ancak Einstein bunu daha da geliştirmenin, kütle çekimini de kapsayacak şekilde genişletmenin yolunu arıyordu. Prag şehrinde genel göreliliğe giden yolda 11 makale yazdı Einstein. Bunlardan genel göreliliğe en çok katkı sağlayanı ışığın ilerlemesinde kütleçekim etkisi adlı makalesi idi (16). Einstein'in hesaplamalarına gore ışığın yörüngesi yıldızların yanından geçerken kütleçekim etkisi yüzünden bükülmeli idi. Yani doğrusal ilerlemesi beklenen ışık bir yıldızın yanından geçerken belli bir derece ile eğilmeli idi. Teorisini 1917 yılında Genel Görelilik Teorisinde Kozmolojik Yaklaşımlar adı ile yayınladı. (17). İşte Prag ona bu teorisini genişletebilmek için düşünme ve çalışma fırsatı sunuyordu. Genel görelilik daha sonra Çekçe basıldığında kitabın önsözüne şöyle yazacaktı: Genel Görelilik teorisinin ana kavramlarının sergilendiği bu kitabın teoriye temel olan düşüncelerimin şekillendiği ülkenin dilinde basılmasından memnunum. (18) Devrim niteliğindeki bu çalışma büyük yankı uyandırdı, dünyanın bir çok ülkesinden deneysel fizikçiler teoriyi test etmek için çalışmalara başladılar. Işık gerçekten kütleli gökcisimlerinin yanından geçerken bükülüyorsa bunu gözlemlemenin en iyi yolu bir Güneş tutulması esnasında Güneş'in arkasında kalan yıldızların konumunu gözlemlemekti. Bambaşka bir yazının konusu olacak kadar uzun ve heyecanlı mücadeleyi Arthur Eddington ve ekibi kazandı. Gene bir mayıs günü, 29 Mayıs 1919'daki Güneş tutulması esnasında ışığın sapmasını Einstein'in hesapladığı ölçüde gözlemlediler. Einstein haklıydı, genel görelilik ilk sınavını başarıyla vermişti (19). Kepler Prag'da güneş sistemimizle ilgili düzeni kavramış ve tüm evrendeki gökcisimlerinin hareketini açıklayacak ünlü üç kanunu yazmıştı. Einstein da Prag'da geçirdiği kısa sure içerisinde Kepler'in astronomi'de yaptığı devrime eşdeğer bir devrimin ilk adımlarını atarak evrenimizi tüm boyutları ile algılayacak kapıyı aralamıştı. Külahlı Kuleler Pırağ Şehrinde Peki şairimize ne oldu? En son onu Hanuş Ustanın saatinin orda güneşli bir güne ve memleketine özlem duyarken bırakmıştık. Şair ne yazık ki çok sevdiği memleketine dönemedi ; oğluna ve memleketine hasret duyarak şiirler yazmaya devam etti: Külahlı kuleler Pırağ şehrinde, Ağarınca akşamın üzerinde Düşe giren dünyalar aydınlanır İstanbul'da bir Memet var Altısına bastı bu yıl.