Ticari kaygılar ve bilgiye ulaşma çabası Mısır 1517'den beri Osmanlı'nın boyundurluğu altındaydı. Fakat 18. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı'nın merkezi otoritesini iyice kaybetmesiyle Mısır'da kaos hüküm sürmeye başlamıştı. Kendi hakimiyetlerini kurmaya çalışan bazı Mısırlı gruplar Nil Nehri boyunca yol alan Fransız tüccarların kafilelerini taciz ediyorlardı. Napolyon bundan rahatsızdı. Mısır ticaret yollarının kilit noktasındaydı ve güven altına alınmalıydı. Ayrıca Mısır işgal edilebilirse Britanya'nın Hindistan'a olan erişimini zorlaştırabilir ve sömürge yarışında büyük bir avantaj elde etmiş olurdu. Ticari kaygıların yanısıra Fransız entellektüeller eski Mısır Medeniyeti'nin, Batı Medeniyeti'nin beşiği olduğunu, Mısır'daki aydınlanmanın batıya taşınması gerektiği konusunda hem fikirlerdi. Devrim Fransası'nın yönetimini ikna eden Napolyon, 40000 asker, 10000 denizci ve çeşitli alanlarda uzman 167 bilim insanıyla Toulon'dan İskenderiye'ye yola çıktı. Bugünkü ismiyle Raşit, o zamanki ismiyle Rosetta kentinde bulunan Julien Kalesi, stratejik açıdan önemliydi. Napolyon'un Nil üzerinden Kahire'ye giden yolunun güvenliğinin sağlanabilmesi için kontrol altına alındı. Kale harap halde olduğu için elden geçirilmeliydi. 1799 yılındaki restorasyon çalışmaları sırasında Pierre-François Bouchard isimli bir asker tarafından ilginç bir taş keşfedildi. Taşın üstünde üç ayrı alfabede yazılmış metinler bulunuyordu. Bu alfabeler Hiyeroglif, Demotik ve Antik Yunan alfabeleriydi. Üç ayrı metnin aynı fakat farklı dillerde yazılmış olabileceğini düşünen bilim insanları hiyerogliflerin deşifre edilmesinde taşın önemli olabileceğini fark ettiler. Taşa Rosetta Taşı ismini verdiler. 2 yıl sonra Julien Kalesi'nin Britanya tarafından ele geçirilmesiyle taş, Londra'daki British Museum'a taşındı. Hiyerogliflerin şifresi çözülüyor Hiyeroglifleri deşifre etmek bir Fransız mısırbilimci Jean-François Champollion'a kısmet oldu. 1822-1824 yılları arasında 13 dil bilen Champollion, taş üzerindeki metinleri birbirleriyle karşılaştırarak hiyerogliflerin ifade etmek istediğini çözdü ve antik Mısır Medeniyeti'nin anlaşılmasının yolunu açtı. Fakat Champollion bu çalışmayı Britanyalı mısırbilimci William John Bankes'in daha önceki bulguları olmasa başarıya ulaştıramazdı. 1815 yılında Nil nehri üzerindeki Philae adasındaki Philae Dikilitaşı'nın bulunması hiyerogliflerin anlaşılmasındaki ilk önemli adımdı. Dikilitaşın üzerinde antik Yunan ve antik Mısırca iki metin vardı. Her ne kadar birbirlerinin tercümesi olmasa da bu iki metnin karşılaştırması Bankes tarafından yapıldı ve Champollion kendi bulgularının sağlamasını Bankes'in çalışmalarını temel alarak yaptı. Görevimiz Rosetta Rosetta Taşı'nın keşfinden 194 yıl sonra, yani Kasım 1993'te, Avrupa Uzay Ajansı uzun vadeli bir projeye onay verdi. Görev, bir gök taşına yolculuk etmek, gök taşının yörüngesinde dönmek, gök taşına inmek, örnek toplamak ve bu örnekleri incelemeyi içeriyordu. Daha önce denenmemiş ne varsa bu proje dahilindeydi. Bilinmezliklerle doluydu. Riskli ve pahalıydı. Çok uzun sürecekti, yani sabır ve istikrar gerektiriyordu. Tüm bunlara rağmen projenin başarıya ulaşması halinde gök taşlarının yapısı, gezegenlerin oluşumu, dünyada canlılığın ve suyun nereden geldiği hakkında bilgi edinilecek ve büyük ihtimalle güneş sisteminin tarihi tekrar yazılacaktı. Bir taş daha geçmişe ışık tutacaktı. Bu projeye Rosetta Görevi ismi verildi. Görevi gerçekleştirecek olan uyduya Rosetta, gök taşına iniş yapacak robota ise Philae dendi. Daha uygun isim düşünülemezdi. 2004 yılında 15 yaşındayken Philae'ye ismini veren İtalyan Serena Olga Vismara'nın hikayesini kendi ağzından dinleyebilirsiniz: Rosetta'nın hedefi 46P/Wirtanen isimli gök taşıydı. 8 yıl içinde gök taşına varması planlanıyordu. Rosetta'nın yüklü olduğu roket Ocak 2003'te fırlatılacaktı, fakat roketin arızalanması fırlatmanın ertelenmesine neden oldu. Bu tür görevlerde roketin ne zaman, Dünya'nın neresinden fırlatıldığı, hangi yolu izleyeceği, hangi roketle gönderildiği gibi parametreler önemli olduğu için tüm planlar sil baştan yapılmak zorunda kalındı. Tekrar yapılan hesaplamalar sonrasında yeni hedef 67P/Churyumov-Gerasimenko olarak belirlendi. 67P/Churyumov-Gerasimenko 1969 yılında Rus astronomlar Klim Churyumov ve Svetlana Gerasimenko tarafından keşfedilmişti. Gök taşına kendi soyisimlerini verdiler. 67, gök taşının katalog numarasıydı. P ise gök taşının güneş etrafındaki dönüşünü 200 yıldan daha kısa sürede tamamladığını (6.6 yılda güneşin etrafındaki turunu tamamlıyor), yani kısa dönem gök taşı olduğunu ifade eden bir koddu. 67P/Churyumov-Gerasimenko'nun güneşe olan mesafesi 800 milyon km ile 186 milyon km arasında değiştiği, Jupiter ve Dünya'nın yörüngeleri arasında bir yörüngesi olduğu tespit edilmişti. Rosetta'nın uzun süren yolculuğu 2 Mart 2004'te Rosetta ve Philae, Ariane 5G+ roketiyle fırlatıldı. Gök taşına ulaşabilmesi için 10 yıl süren bir yolculuk yapması gerekiyordu. Rosetta'nın dümdüz gök taşına doğru gitmesi mümkün değildi. Mars ve Dünya'nın yerçekimlerinden faydalanarak bir sapandan fırlatılmışcasına hızlanması gerekiyordu. 2007'de Mars'ın yanından, 2005, 2007 ve 2009 yıllarında da Dünya'nın yakınından geçerek gök taşına doğru yöneldi. Rosetta gök taşına doğru yol alırken yapacak fazla bir şey yoktu.Yakıttan, enerjiden ve işletme masraflarından tararruf etmek için Rosetta 8 Haziran 2011'de kapatıldı. 31 ay boyunca kendi etrafında dakikada bir kere döne döne uzayın derinliklerine ilerledi. 20 Ocak 2014'te gök taşına 9 milyon km kala ESA, Rosetta'yı dürttü ve uyandırdı. Rosetta'da aletler olması gerektiği gibi çalışıyor mu diye kontrol edildi. Her şey yolundaydı. Rosetta hedefine ulaşıyor Mart sonunda Rosetta 67P/Churyumov-Gerasimenko'nun 5 milyon km uzaktan çekilmiş ilk fotoğrafını gönderdi. Her gün yeni fotoğraflar gönderiyor ve gök taşına yaklaştıkça gök taşının neye benzediği yavaş yavaş ortaya çıkmaya başlıyordu. Gök taşının şekli hiç de beklendiği gibi yuvarlak, belki biraz eğri büğrü, değildi. Bildiğiniz plastik ördeğe benziyordu . Muhtemelen iki ayrı gök taşı çarpışmış ve birleşmişlerdi. Toplam 6.4 milyar km yolculuk sonrası Rosetta, 6 Ağustos günü göktaşına 100 km kadar yaklaştı ve o günden sonra gök taşının etrafında dönmeye başladı. İlk defa bir gök taşının etrafında dönülüyordu. Bu dönüş gök taşını tanımak açısından birçok fırsat sunuyordu. Gök taşının atmosferinin içeriği incelendi. Gök taşının etrafa püskürttüğü gazlardan dolayı çok kötü koktuğu anlaşıldı. Gök taşının manyetik alanının salınımlarının frekansı insan kulağının duyabileceği aralığa getirilmesiyle gök taşının sanki farklı bir dilde konuşuyormuş gibi ürkütücü sesler çıkardığı tespit edildi. Gök taşının topografyası tüm ayrıntılarıyla incelendi. İniş için en uygun yerler belirlenmeye çalışıldı ve Site J denen bölgede karar kılındı. 12 Kasım 2014, inişin yapılacağı gün olarak belirlendi. Sıra Philae'de Rosetta'yla beraber sessiz sedasız 12 yıl boyunca yolculuk eden Philae'nin gök taşına ineceği gün geldi çattı. Philae, bir çamaşır makinası boyutlarındaki robot küçük çaplı bir laboratuvar aslında. Üzerinde 10 farklı bilimsel alet bulunuyor. Bu aletleri ve görevlerini şu şekilde özetleyebiliriz: - APXS: Alpha X-ray Spectrometer; gök taşının yüzeyinin elemetsel içeriğinin tespit ediyor. - ÇIVA: Gök taşının yüzeyinin fotoğrafını çeken 6 mikro-kamera ve yüzeyin yapısını çalışan spektrometre. - CONSERT: Comet Nucleus Sounding Experiment by Radiowave Transmission; Gök taşının iç yapısını çözüyor - COSAC: Cometary Sampling and Composition Experiment; Karmaşık organik molekülleri tespit ediyor. - Ptolemy; Yüzeydeki uçucuların doğasını ve isotopik yapısını belirliyor. - MUPUS: Multi-purpose Sensors for Surface and Subsurface Science; Gök taşının çekirdeğinin yüzeye yakın katmanındaki ısı akışını ve mekanik özelliklerini çalışıyor. - ROLIS: Rosetta Lander Imaging System; diğer ekipmanların örnek aldığı bölgelerin görüntülemesini yapıyor. - ROMAP: Rosetta Lander Magnetometer & Plasma Monitor; Yerel manyetik alan ve güneş rüzgarı etkileşimini çalışıyor. - SD2: Sample and Distribution Device; Yüzeyden 23 cm derinde delik açıyor ve bilimsel ekipmanlara incelenmek üzere örnek sağlıyor. - SESAME: Surface Electric Sounding and Acoustin Monitoring Experiment; Gök taşı yüzeyinin fiziksel ve elektriksel özelliklerini belirliyor. Yüzeye düşen tozların ölçümünü yapıyor. 12 Kasım sabahı heyecanla bilgisayarın başına oturdum. Canlı blog, webcasting, twitter ne varsa önümde açıktı; çünkü gün büyük gündü. İnsanlık ilk defa bir gök taşına temas edecekti. Her gelişmeden anında haberdar olmalıydım. 11 Kasım'ı 12 Kasım'a bağlayan gece Philae'nin tüm kontrolleri yapılmış ve iniş sürecinin devam etmesine karar verilmişti. Gün içinde olması gerekenler sırasıyla Philae'nin Rosetta'dan ayrılması, 7 saat sonra gök taşına varması, iticilerini ateşlemesi, zıpkını gök taşına saplaması, kendini sabitlemek için 3 ayağının ucundaki matkaplarla kendini yere vidalaması ve gök taşının panoramik görüntülerini yollaması şeklindeydi. Yani ters gitme ihtimali olan çok aşama vardı ki iticilerin çalışmayacağına dair haber geldi. Bu durum Philae'nin gök taşına temas ettikten sonra geri sekmesi tehlikesini doğuruyordu. O aşamada yapacak bir şey kalmadığı için Almanya Darmstadt'taki kontrol merkezinde operasyona devam edilmesine karar verildi. Saat 10:03 civarı Philae'nin Rosetta'dan başarıyla ayrıldığına dair sinyal dünyaya ulaştı. Rosetta'dan çekilen fotoğraflara göre de Philae ayaklarını ve antenlerini sorunsuz bir şekilde açmıştı. Bundan sonra Philae gök taşına 3.6 km/sa hızla yaklaşacak ve yüzeye 7 saat içinde inmiş olacaktı. Sonra indiğine dair sinyali yollayacak, ışık hızıyla ilerleyen sinyal 509.552.952 km'yi yaklaşık 28 dakika içinde kat edecek ve kontrol odası her şeyin yolunda olup olmadığını anlayacaktı. Heyecanlı anlar ve zıplayan Philae 500 milyon km ötede bir robotun 65.880 km/sa hızla hareket eden gök taşına inmeye çalıştığını biliyorsunuz. Farkındasınız ki tam o anda 21 yıllık projenin en önemli aşamalarından biri ya başarılı oldu ya da çuvalladı. Fakat haberin dünyaya ulaşması 28 dakika alıyor. O bekleyiş sırasında ışık hızı daha hızlı olamaz mıydı! diyor insan. Yıllarca sürmüş gibi gelen o bekleyişin ardından sinyal tam da gelmesi gerektiği zamanda, yani 17.03'te Dünya'ya ulaştı. Tarih yazılmıştı! İnsanlık ilk defa bir gök taşına temas etmişti. Darmstadt'ta bilim insanları büyük bir coşku içindeydiler. Şampanyalar patladı, herkes kahkaha atıyor, alkışlıyor, gururlanıyor, birbirlerine sarılıyordu. Fakat o sıralarda meğerse Philae'nin başı beladaymış. Gök taşına temas etmeden hemen önce ateşlenmesi gereken zıpkınlar çalışmamış. İttiricilerin de çalışmayacağı zaten biliniyordu. Gök taşının yerçekimi Dünya'daki yer çekiminden 100.000 kat daha az olduğu için gök taşına çarpan Philae 1 km havalanmış. Planlanmayan bir iniş daha gerçekleştirmiş. Çekirge 2. kere daha zıplamış. 3. inişinde durmuş. 3 ayağından 1 tanesi havada, biraz eğik bir biçimde, dolayısıyla kendini sabitleyemeyeceği bir pozisyonda kalmış. En kötüsü de kayalıkların arasına denk gelmiş. Yeteri kadar güneş alamadığı için pillerini güneş panelleri aracılığıyla doldurması mümkün olmayan Philae'nin pil ömrü yettiği kadar, ki yaklaşık 64 saat olması öngörülüyordu, örnek toplaması, deneyleri tamamlaması ve verileri dünyaya yollaması gerekiyordu. Herşeye rağmen Philae elinden geleni yaptı. Bilim insanlarının söylediğine göre gerçekleştirmesi gereken deneylerin %90'ını tamamlayan ve verileri göndermeyi başaran Philae 14 Kasım'ı 15 Kasım'a bağlayan gece uykuya daldı. Rosetta bilim yapmaya devam ediyor Rosetta, gök taşının etrafında dönmeye ve analizlerine devam ediyor. Gök taşı şu anda güneşe doğru yaklaşıyor ve sıcaklık arttıkça aktifleşiyor. Rosetta'dan ilginç fotoğraflar gelmeye devam ediyor. Philae'nin gönderdiği veriler şu an Avrupa'nın çeşitli enstitülerinde analiz ediliyor. Bu yazı yazılırken kesin sonuçlar açıklanmış değildi. Dünya'daki suyun ve canlılığın nereden geldiği gibi sorulara cevap alabilmemiz için bir süre daha beklememiz gerekecek gibi görünüyor. Philae'nin tekrar uyanması için umutlar sürüyor. Gök taşı güneşe yaklaştıkça üzerindeki aydınlanma da artacak. Bu sayede Şubat 2015 gibi Philae'nin pillerini tekrar doldurup devreye girebileceği söyleniyor. Gök taşına iniş sırasında bazı aksilikler yaşandı. Açıkçası her şey planlandığı gibi gitseydi gerçek olamayacak kadar mükemmel diyecektim. Fakat ne olursa olsun büyük bir başarı sağlandı. Philae'nin kendisi küçük ama sayesinde insanlık için büyük bir adım atıldı... NOT: Bu yazımda Rosetta Görevi'nden genel olarak bahsettim. Bir sonraki yazımda bu projenin öneminden, beklenen sonuçlardan ve eğer kamuoyuyla paylaşıldıysa elde edilen sonuçları anlatmaya çalışacağım. (1)http://www.theverge.com/2014/11/12/7211867/a-tenuous-path-to-a-comet-the-rosetta-mission-in-photos (2) http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Highlights/Rosetta_flybys (3) http://www.esa.int/spaceinimages/Images/2014/08/Philae_candidate_landing_sites (4) http://www.bbc.com/news/science-environment-29734975 (5) http://aliveuniverseimages.com/speciale-missioni/missioni-nel-sistema-solare/rosetta/1033-rosetta-e-philae-post-cometlanding (6) http://blogs.esa.int/rosetta/2014/11/26/cometwatch-20-november-in-the-shadow-of-the-coma/ (7) http://www.theverge.com/2014/11/12/7211867/a-tenuous-path-to-a-comet-the-rosetta-mission-in-photos (8) http://blogs.esa.int/rosetta/2014/11/21/homing-in-on-philaes-final-landing-site/ (9) http://www.nemo.nu/ibisportal/0egyptintro/2aegypt/index.htm (10) http://en.wikipedia.org/wiki/Philae_obelisk


Onsekiz yaşında bir genç olan Mae Kaene, 1924 yılının yaz aylarında pek çok yaşıtı arkadaşının çalıştığı Waterbury Saat Fabrikası'nda işe girmişti. İş oldukça kolay görünüyordu: Kol saati kadranını bir fırça ile karanlıkta parlayan boya ile boyamak... Ücreti de fena sayılmazdı, 40 saatlik haftalık çalışma karşılığı 18 dolar alacak, üstelik de her bir boyadığı saat kadranı başına da ilaveten 8 sent kazanacaktı. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Savaş yeni bitmiş, askerlerin cephede, siperlerinde iken taktığı son teknoloji ürünü karanlıkta parlayan saatler moda olmuş, herkes bir Waterbury saati ister olmuştu. Artan talebi karşılamak için Waterbury Saat Fabrikası üretim tesislerini genişletmiş ve el oyalayıcı bu işi üstlenecek çok sayıda 20'li yaştaki genç kızı işe almıştı. Karanlıkta parıldayan bu mucizevi boya, çinko bir bileşim karıştırılmış radyoaktif radyum tuzlarından ibaretti. Bu karışımda, radyum atomlarından salınan parçacıklar, çinko atomlarının enerji seviyesini artırarak titreşmelerini sağlıyor, bu da ortama yeşilimsi bir ışık yayılmasını sağlıyordu. Yayılan ışık, çok kuvvetli olmadığından gündüzleri görünmüyor, ancak geceleri parıldayarak saat kadranının görülebilir hale gelmesini sağlıyordu. Düşman tarafından fark edilmeden askerlerin günün hangi saatte olduklarını anlamaya yarayan bu kimyasal karışım, savaşın bitmesiyle lüks evlerde aranan bir dekorasyon malzemesi haline gelmiş, artan talep firmanın hızla büyümesini sağlamıştı. Genç Mae, yeni işinden memnun değildi. Arkadaşları, saat kadranını en dikkatli ve muntazam şekilde boyamak için uğraşıyor, boyaya daldırdıkları fırçanın ucunu dudakları yardımıyla sivrileştirip rakamları öyle boyuyorlardı. Oysa Mae, boyanın tadını acı, kıvamını pütürlü ve iğrenç bulduğu için fırçayı ağzına sokarak sivrileştirmek istemiyor, bu da boyadığı saatlerin muntazamlığını bozuyor, boyama hızını azaltıyordu. Arkadaşları mesai sonrasında ellerinde kalan fazla boyayı parlaması için dişlerine, saçlarına sürüyor, tırnaklarını ışıltılı bir manikür için bu boyayla boyuyor, hatta pahalı parfümerilerde satılan radyumlu mucizevi güzellik kremlerine, toniklere paraları yetmediği için yüz ve boyunlarına bu boyaları sürüyorlardı. Oysa Mae boyayı ne tatmak ne de ona dokunmak istiyordu. Birkaç hafta sonra, ustabaşı günde ancak 8 kadran boyayabilen Mae'yi yanına çağırarak başka bir iş bulmasını önerdi, zira diğer işçiler neredeyse 100 saat kadranını bir günde bitirebiliyorlardı. Zaten yaptığı işi sevmemiş olan Mae, bu fırsatı kullanarak kadran boyama işinden istifa ederek aynı şirketin idari ofislerinden birinde memurluk yapmaya başladı. Mae işten ayrıldıktan kısa bir süre sonra iş arkadaşları birer birer gizemli hastalıklara yakalanmaya başladı. Ağızlarında yaralar açılıyor, dişleri dökülüyor, çene kemikleri eriyor, pek çoğunda tedaviye yanıt vermeyen derin bir kansızlık baş gösteriyordu. Beş yıldır fabrikada saat boyayan Frances Splettstocher, ağrıyan dişi ve çenesi nedeniyle dişçiye gitmiş, çürükten şüphelenen dişçi, ağrıyan dişi çekerken Frances'in çene kemiği kopmuş ve yanağında kapanmayan bir yara açılmıştı. Pek çok başka mesai arkadaşı da benzer dertlerden muzdaripti; çene kemikleri veya diğer kemikleri eriyor, durduk yerde kırılıyor, parçalanıyor veya tümöre dönüşüyordu. 1924 yılı sonunda, fabrika işçilerinin yedisi bu gizemli hastalık nedeniyle ölmüştü bile. Artan ölüm ve hastalık vakaları dikkatleri çekmesine rağmen, kimse 19. yüzyılın mucizevi buluşu olan radyoaktif radyumun bu gizemli hastalıkların nedeni olduğuna inanmıyordu. Curielerin müthiş keşfi: Radyum Radyum, 1898 yılında Marie Curie ve eşi Pierre Curie tarafından bulunmuştu. O dönemde, çeşitli radyoaktif maddeler üzerinde deneme yapan Curieler, bir uranyum tuzu olan uranit örneği üzerince çalışıyorlardı. Tuzdan uranyumu izole etmelerine rağmen kalan maddenin hala radyoaktif özellikler gösterdiğini fark ettiler, detaylı incelemeler sonunda bunun yeni bir radyoaktif element olduğunu keşfettiler. 26 Aralık 1898'da Fransa Bilim Akademisi'ne bu yeni elementi sundular. Elementin ismi, Latincede ışın anlamına gelen radius kelimesinden ilham alarak radyum olarak belirlendi. Gecenin karanlığında soluk yeşil ışıldayan bu yeni element Curieleri büyülemişti. İçinde radyum bulunan cam kavanozları yatak başında gece lambası olarak kullanıyorlar, radyum dolu tüpleri çekmecelerinde tutuyor, ceplerinde taşıyorlardı. Marie Curie, otobiyografisinde laboratuvarındaki yeşil ışıltılardan bahsediyor: En sevdiğimiz şeylerden biri gece çalışma odamıza girmekti, duvar dibindeki masanın üzerinde duran şişelerden yayılan soluk yeşil parıltıyı görmeye bayılıyorduk. Bu, bizim için yepyeni ve müthiş bir şeydi... Sanki karanlıktaki periler gibiydiler. Pierre Curie, parıldayan bu şişelerin ışık dışında havayı da elektriklediğini fark etti. İçinde bir elektrometre olan bir kutu imal etmişti ve bu kutuyu parıltılı tüplere yaklaştırdığında, elektrometreden zayıf bir elektrik akımı geçtiğini fark etti. Bu fenomene radyoaktivite adını verdiler. Çoğu kimse, bu denli yüksek enerji içeren bir maddenin mutlaka müthiş güçleri olacağında hemfikirdi. Hatta Pierre Curie, koluna 10 saat boyunca bir parça radyum bağladıktan sonra kolunda yanık olduğunu fark edince bu maddenin mutlaka kansere iyi geleceğine kanaat getirmişti. Tüm Avrupa ve ardından Amerika'yı bir radyum çılgınlığı sardı. Pek çok firma, el birliği ile güzellik kremlerinden diş macunlarına, çukulatadan boğaz pastillerine kadar radyum içeren ürünler satmaya başladı. Bu firmaların iddiasına göre radyum siyatiğe, lumbagoya, gut hastalığına, romatizmaya, hipertansiyona, kansere, körlüğe.... kısaca aklınıza ne gelirse, tüm hastalıklara iyi geliyordu. Radyum içeren su damacanaları şifa niyetine evlere girdi, kaplıcalarda radyum tuzu kullanılmaya başladı. Bu radyum çılgınlığı sürerken, bir Alman biliminsanı radyum içeren ve geceleri parlayan bir boya imal etmeyi başardı. Amerika'nın savaşa girmesinden kısa bir süre sonra, önce New Jersey'de bulunan US Radium firması parlak kadranlı saat üretme içine girecek ve savaş sonrası ekonomisinde iş arayan genç kızları Undark adını verdiği radyum boyasını saat kadranındaki rakamlara sürmeleri için işe alacaktı. Gizemli bir hastalık... Radyum kızları teker teker hastalanmaya başladıklarında doktorların aklına radyumun bu hastalıkların nedeni olabileceği en başta gelmedi. Çoğu doktor hastalanan kızlara dişeti iltahabı, ülser hatta cinsel yolla bulaşan bir hastalık olan frengi teşhisi koyuyordu. Ancak vaka sayısı artmaya başlayınca US Radium, Harvard Üniversitesi'deki bir grup biliminsanına bu esrarengiz hastalığın nedenini araştırma görevi verdi. Yapılan analizlerde fabrikada çalışan kızların ciltlerinde, saçlarında çok yüksek oranda radyum saptandı. Hatta soluk verdiklerinde akciğerlerinden gene radyoaktif bir madde olan radon gazı çıktığı bulundu. Araştırmayı yapan doktorlardan biri olan Dr. Harrison Martland bir adım daha ileri giderek daha önce fabrikada çalışmış ve esrarengiz hastalık sonucu beş yıl önce ölmüş olan bir genç kızın kemiklerini mezardan çıkartarak incelemeye gönderdi. Sonuç beklediği gibi çıkmıştı, beş yıldır gömülü olmasına rağmen kemikler yüksek oranda radyasyon yayıyordu. Bu bulguların ışığında, genç kızların esrarengiz ve korkunç şekilde ölmelerinin nedeninin radyum içeren boya olduğu yavaş yavaş kabul görmeye başladı. Fabrikada çalışan tüm genç kızlarda çeşitli hastalık belirtileri görülüyor, çene kemiği erimesi, kapanmayan ağız yaraları gibi en vahim semptomlar boyadıkları rakamlar kusursuz olsun diye fırçayı ağzında sivrileştiren kızlarda ortaya çıkıyordu. Radyum: 88 Bugün radyum elementinin neden bu tip belirtilere neden olduğunu biliyoruz: Radyoaktif elementlerin en belirgin özelliği yüksek enerjili parçacıklar salarak, yani ışınım yaparak başka elementlere dönüşmeleridir. Radyoaktif maddeler üç çeşit ışınım yaparlar: alfa parçacıkları, beta parçacıkları ve gama ışınları. Bunlardan gama ışınları en yüksek enerjili ışınımlar olup kumaş, cilt ve hatta yumuşak dokuların içinden geçebilirler ve ancak kurşun tabaka ile durdurulabilirler. Beta parçacıkları daha düşük eneriye sahiptir, kağıt gibi ince tabakalardan geçebildikleri halde aluminyum folyo gibi ince materyallerle durdurulabilirler. Alfa parçacıkları ise en düşük enerjili parçacıklardır, ince bir kağıt katman, elbise ve hatta cilt yüzeyi bile onları durdurabilir. Radyum, %90 oranında alfa parçacığı yayar. Aslında direkt temas ile vücut içine çok fazla nüfuz etmezken, ortamda radyum tozu varsa solunum sırasında akciğerlere girebilir, veya dudaklara sürüler fırça yüzünden yutulabilir. Bir defa vücuda girdi mi, ciddi sorunlara neden olur. Zira radyum elementi kalsiyum elementine çok benzer, ikisi de alkali metal grubundandır ve kübik kristal yapılara sahiptirler. Radyum, yutulduğu zaman vücut tarafından kalsiyum gibi metabolize edilir ve kalsiyum yerine sinir iletimi, kas kasılması ve kemik metabolizmasına dahil olur. Vücutta metobolize olan 1600 yıllık yarı ömürlü Radyum 226 , radyoaktif bozunma ile yavaş yavaş radon gazına dönüşür ve radon da solunum ile dışarı atılır. Kemiklere yerleşen kalsiyum, normalde kemik yapısının güçlenmesini sağlarken radyum tam tersini yapar. Oturduğu yerden çevresindeki kemik dokusunu alfa parçacıkları ile bombalar, buradaki kemik dokusunda delikler meydana getirir ve kemiğin erimesine neden olur. Aynı zamanda kemik içindeki iliği de öldürerek kan yapımını bozar. Radyumlu fırçayı dudakları işle sivrileştiren genç kızların çenelerinin eriyip düşmesine, kemiklerinin durduk yerde kırılmasına, kansızlık ve lösemi nedeniyle ölmelerine şaşırmamak lazım! Dr. Martland, yapılan incelemelerin sonucunda saat boyayan genç kızların esrarengiz hastalıkların nedeninin radyum olduğu şüpheye yer bırakmayacak şekilde tespit etmişti. Bulgularını 1925 yılında JAMA dergisinde yayınladı. Radyum Kızları, US Radium'a Karşı Bulguların yayınlanmasını takiben çekişmeli bir hukuk savaşı başladı. Daha önce fabrikada çalışmış, ciddi şekilde hasta olan ve basın tarafından Radyum Kızları ismi takılmış olan beş genç kız Waterbury fabrikasını dava ettiler. Kısa bir süre sonra davaya hastalanmış başka eski çalışanlar da katıldı. Davacılar, kişi başına 250.000 dolar tazminat talep ediyorlardı. Ancak fabrikanın arkasındaki politik ve maddi destek çok güçlü idi ve dava uzadıkça uzuyordu. Dava sürerken Quinta'nın iki kalça kemiği de kırıldı, Albina tamamen yatalak hale geldi. Edna artık neredeyse yürüyemez hale gelmişti ve fabrikada çalışmayı bırakalı yıllar olmasına rağmen geceleri hala saçları parıldıyordu. Çene kemiği kopmuş olan Katherine, avukatına Eğer 250.000 doları kazanırsam cenazeme bir sürü gül alabilirim değil mi? diye soruyordu. Dava, çekişmeli bir şekilde üç yıl sürdü, bu sırada davalı genç kızlardan 13 tanesi radyum zehirlemesine bağlı çeşitli nedenlerle hayatını kaybetti. 1928 sonbaharında, dava nihayet sonuca bağlandı ve jüri US Radium firmasının her bir davalıya 10.000 dolar tazminat ödemesine, ölene kadar da 600 dolar aylık bağlamasına ve tüm tıbbi bakım ücretlerini de üstlenmesine karar verdi. İlaveten, radyum boyası kullanımına ilişkin ciddi düzenlemeler getirildi. Undark boyası ise 1960 yılına kadar saatlerde kullanılmaya devam edecekti. Gelelim radyum boyalı fırçayı yalamaktan nefret ettiği için kendisinden beklenen performansı gösteremediği için işten atılan Mae Kaene'ye... 18 yaşında Waterbury fabrikasında saat boyamaya başlayan Mae, birkaç hafta sonra işten ayrılmış olmasına rağmen 30'lu yaşlara geldiğinde tüm dişlerini kaybetti. İlerleyen yaşlarda meme ve kalın bağırsak kanserine yakalanmasına rağmen 107 yaşına dek yaşadı ve 1 Mayıs 2014 tarihinde hayata gözlerini yumdu. Hepimiz çok gençtik, boyanın ne olduğu hakkında hiç bir fikrimiz yoktu.... Mae Keane


Geçtiğimiz yılların fizik alanındaki en büyük keşiflerinden biri, Higgs bozonu denilen parçacığın Avrupa'daki CERN laboratuarlarında bulunmasıydı. O zamanki haberleri hatırlarsanız, Tanrı parçacığı bulundu! tarzı haberler günlerce televizyonlarda ve gazetelerde baş köşeye yerleşmişti. Elbette keşfin anlatılışı, CERN'ün etkileyici bazı fotoğrafları olmadan mümkün olamazdı. Bu fotoğraflar arasında en bilinenlerinden ikisi, deneylerde kullanılan CMS dedektörünün resmi ve CERN parçacık hızlandırıcısının Fransa-İsviçre sınırındaki konumunu gösteren haritadır. Bu haritaya şöyle bir bakarsak, yarıçapı 30 km olan bir çember olduğunu görürüz. Neden bu kadar büyük bir yapıya ihtiyaç duyulduğunu ve bunun ne amaçla kullanıldığını sorarsanız, 'parçacıkları ışık hızına çok yakın hızlara çıkarmak için' cevabını alırsınız. İlk başta pek bir anlam veremeseniz de, 'ışık hızına çok yakın' hızların saniyede yaklaşık 300,000 km olduğunu düşününce, bir etkilenme hissi bünyenizi sarabilir; bu hızla İstanbul-Ankara arasını bir saniye içinde 500 kere katedebilirsiniz. Peki ama nasıl oluyor da bu yüksek hızlara çıkabiliyoruz? Ne gibi malzemeler kullanıyoruz da sürtünmeden etkilenmeden hızımızı ışık hızına yaklaştırabiliyoruz? Dahası, bu nasıl bir teknolojidir ki trenleri yerden beş-on santim yükseltip saatte 550 km'lik hızlarla sürebiliyoruz? Bütün bu soruların cevabıni takip ederseniz, sonunda kendinizi modern fiziğin en harika buluşlarından birisi olan süperiletkenlerle karşı karşıya bulursunuz. Telefonunuzu veya bilgisayarınızı şarj ederken güç adaptörünün ısındığını eminim farketmişsinizdir. Bu ısınmaya yol açan şey, adaptördeki kabloların ve diğer elektronik kısımların elektrik akımına karşı verdiği dirençtir. Telefonunuzu adaptöre bağladığınız zaman devredeki elektronlar kablolardan geçip pilinizi doldurmaya çalışırken, elektronik kısmı oluşturan malzemeler de bu isteğe karşı koyup elektronları göndermeye pek niyetli değildir. İşte bu isteksizlik, devrede bir elektrik direncinin oluşmasına yol açar. Daha yüksek direnç, daha fazla ısı demektir. Bu yüzden, eğer oluşan ısıyı düşürmek isterseniz, iletkenliği daha yüksek malzemeler kullanmayı düşünmelisiniz. En mükemmelini isterseniz de, süperiletkenlere başvurmalısınız çünkü süperiletkenlerde diğer malzemelerde alışkın olduğuklarımıza karşın herhangi bir elektrik direnci olmaz! İki paragrafttır 'süperiletken, süperiletken' deyip durdum ama size onların aslında tam olarak ne olduğunu, neler yaptıklarını ve bizim onları nasıl ürettiğini anlatmadım. Sıra bunlarda. Süperiletkenler, isim olarak çok havalı olsalar da, genel olarak bildiğimiz malzemelerden hiç de farklı değillerdir. Süperiletkenlik, belli bir sıcaklığın altında bazı maddelerin içinde bulunduğu fiziksel bir haldir. Örneğin, bildiğimiz cıva, -269 derecede süperiletken hale geçer. Bu sıcaklığın üstünde, bizim bildiğimiz civadır ama bir kez o sınırın altına indi mi, artık elinizde bir süperiletken vardır. Sadece civa değil, aliminyum da süperiletkenlik özelliğini gösterir, ama -272 derece civarında. -273.15 derecenin 0 Kelvin dediğimiz sıcaklığa denk gelmesi ve 0 Kelvin (0 K/-273.15 derece)'in de erişilebilecek en düşük sıcaklık olması, süperiletkenliğin ne kadar düşük sıcaklıklarda ortaya çıktığını anlamınıza yardımcı olacaktır. Bu denli düşük sıcaklıklara nasıl olup da inebildiğimizi, Açık Bilim'de daha önce yazmıştım, ama burada da kısaca özetleyeyim; hiç kolay değil! O yüzden, bilim dünyası yaklaşık 50 yılldır süperiletkenliği daha yüksek sıcaklıklarda elde etmeye çalışıyor. Bunun için saf metallerden farklı olarak bakır içeren bileşikler kullanıyorlar ve şimdiye kadar ulaştıkları en yüksek sıcaklık -138 derece, eğer buna sıcak derseniz tabii! Gene de, süperiletkenlikle ilgili bilmemiz gereken ilk şey, sadece belli sıcaklıkların altında ortaya çıktığıdır ve günlük hayatta kullandığımız pek çok malzemenin de bu potansiyele sahip olduğudur. Süperiletkenliğin nasıl çalıştığını anlamadan önce, kendisinin tam olarak ne olduğunu ve ne gibi özellikler gösterdiğini bilmemizde fayda var. Yazının başlarında, sıfır elektrik direncinin süperiletkenliğin bir özelliği olduğunu söylemiştim. Her ne kadar yeterli bir özellik gibi dursa da, süperiletken olabilmek için yeterli değildir sıfır direnç. Malzememizin aynı zamanda Meissner etkisi denilen etkiyi de göstermesi, yani elektrik akımından kaynaklanan bütün manyetik alanı kendi içinde yok etmesi gerekmektedir. Dahası, süperiletken hal geçişi dediğimiz, belli bir sıcaklığın üstünde süperiletken olmayıp da daha düşük sıcaklıklara indiğimizde bu özelliği görmemizi sağlayan geçişin de var olması gerekmektedir. Bu üç özelliği bir araya getirebilirseniz, elinizde bir süperiletken var demektir. Meissner etkisi, süperiletkenliğin en çarpıcı özelliklerinden bir tanesidir. Normalde, bir iletkene mıknatıs yaklaştırırsanız, mıknatısın oluşturduğu manyetik alan iletkenin içine işleyecektir. Ayrıca, bu iletkenden kalkıp akım geçirirseniz, belli bir manyetik alan oluşturabildiğinizi de göreceksiniz. Meissner etkisi ise, bu alışageldiğimiz özelliklerin tam tersi olan bir durum. Bu etki nedeniyle, süperiletken halde olan madde, kendi içindeki bütün manyetik alanı sıfırlamaya çalışacaktır. Bu yüzden, eğer siz hiçbir mıknatıslık özelliği olmayan bir metali süperiletken yaparsanız, bir anda bütün mıknatısları ittiğini göreceksiniz. İşte bu özellik, Meissner etkisi olarak geçer ve koskoca bir treni havaya kaldıracak kadar kuvveti bize verir. Gene bu sayede, bilinen en güçlü mıknatısları da üretebiliyoruz ve bunları da CERN'deki parçacık hızlandırıcı gibi yerlerde kullanıp çok yüksek hızlara çıkabiliyoruz. Bütün bu alışılmadık iletkenlik ve manyetik özelliklerin altında yatan fizik, en az bu özelliklerin kendisi kadar karmaşık ve ilgi çekici. Daha iyi anlayabilmek için, tarihte şöyle biraz geriye, 1900'lerin başına gidelim. 19. yüzyılın sonunda, yeryüzünde düşük sıcaklıklarda yapılan en ileri deneylerin merkezi Hollanda'da bulunan Leiden Üniversitesi, Onnes Kammerlingh laboratuarıydı. Kammerlingh ve ekibi, burada maddeleri soğutmanın yollarını arıyorlardı. Soğutmak diyorsam, -273 dereceye, yani 0 Kelvin'e ulaşmaya çalışıyorlardı. Bu amaç doğrultusunda, daha önce hiç gerçekleştirelememiş bir amacı tamamladılar ve 1908 yılında helyumu sıvılaştırmayı başaran ilk grup oldular. 1.2 Kelvin'de gerçekleşen hal değişimi, sadece sıvı helymun özelliklerini öğrenmeye başlamalarını sağlamadı; aynı zamanda sıvı helyumu kullanarak diğer malzemeleri de çok düşük sıcaklıklara indirmelerini de kolaylaştır. Bu sayede, bütün ilgilerini, o yıllar yoğun bir şekilde tartışılan düşük sıcaklıklarda metallerin iletkenliğine ne olur? sorusuna yoğunlaştırabildiler. O zamanlar yaygın olan görüş, 0 Kelvin'de metallerin bütün dirençlerini yitireceği ve bu yüzden de akımın hiçbir dirence maruz kalmadan akacağı yönündeydi. Yapılan deneyler bu fikri destekler bulgular vermişti, fakat kimse 0 K'e yaklaşamadığı için sonuçlar yetersizdi. Kamerlingh ve ekibi, civa üzerinde yaptıkları deneyde tam 4.19 K'de, civanın direncinin o zamana kadar bilinen bütün iletkenlerden 100 kat daha düşük bir değere geldiğini, sıcaklıkığı arttırınca da direncin geri geldiğini gördü. 1913 yılında tamamlanan bu deney dizisi ile Kamerlingh ve ekibi süperiletkenliği bilim dünyası ile tanıştırdılar ve Kamerligh gene aynı buluşundan dolayı 1913 yılında Nobel Fizik Ödülü'nü kazandı. Her büyük buluş, devamında daha büyük sorular getirir. Süperiletkenlikte de durum değişmedi. 1933 yılında, Meissner ve Ochsenfeld isimli iki araştırmacı, süperiletkenlerin manyetik alanı dışladığını ve malzemenin içinde manyetik alanın kaybolduğunu gösterdiler. Meissner etkisi adını alan bu olgu, cevaplanması gereken oldukça ciddi bir soruydu. Cevabı ise, 1935 yılında London kardeşlerden geldi. Onların kuramına göre, süperiletkenler dışarıdan uygulanan manyetik alanı kendi yüzeylerinde bir elektrik akımı oluşturarak dışlıyordu. Yani, dış manyetik alan yüzeyde bölgesel bir elektrik akımı tetikliyor, elektriğin yarattığı manyetik alan da dışarıdan uygulanan alanı ortadan kaldırıyordu. Bu 'sıfırlama', sadece süperiletkenlerde gözüken ve onları sıfır dirence sahip mükemmel iletkenlerden ayıran en önemli özelliklerden bir tanesidir. Bütün bu gelişmeler ve ortaya atılan teoriler, süperiletkenliği bir nebze açıklayabiliyordu, ama temel prensipleri kullanarak, yani kuantum mekaniğini işin içine sokarak, geliştirilen bir teori henüz mevcut değildi. Landau ve Ginzburg tarafından geliştirilen teori pek çok özelliği açıklamakta başarılı olsa da, gene de temel yasalardan elde edilmemişti ve bu durum da fizik dünyasında kabul edilebilir bir durum değildi. Süperiletkenliğin tarihinde meydana gelen en büyük kuramsal atılım ise, 1957 yılında Cooper, Bardeen ve Schrieffer isimli üç Amerikalı tarafından gerçekleştirildi. Cooper, Bardeen ve Schrieffer teorisine kısaca BCS teorisi denir ve çok düşük sıcaklıklarda gerçekleşen süperiletkenlik olgularını açıklamakta kullanılır. Teorinin dayandığı temel ilke ise, gene süperiletkenler kadar sıradışı olan Cooper ikilileri denen elektron çiftleridir. Teoriye göre, belli bir sıcaklığın altında, elektronlar birer çift oluşturarak elektrik akımının herhangi bir direnç olmadan iletilmesini sağlar. Elektron çiftlerindeki sıradışılık ise, elektronların eksi yüklü olması ve bu yüzden çiftler halinde gezinmelerindense birbirlerini itmeyi tercih etmesidir. O halde, nasıl bir araya geliyorlar? Elektronların bu birlikteliği, metalde bulunan atomların çekirdekleri olmasa mümkün değildir. Şöyle düşünelim; metalin içinde sayılamayacak kadar çok atom vardır. Bu atomların her birinde de, atoma daha gevşek bağlı ve bu yüzden de hareket etmeye yatkın elektron vardır. Elektronlar birbirlerini iter ama atom çekirdeklerini çekirdeklerin artı yüklerinden dolayı çeker. Bir elektron metalde hareket ettiği zaman, diğer çekirdekleri etkiler ve onların kendisine doğru yaklaşmasını sağlar. Eğer elektron hareket halindeyse, bir an sonra artık orada bulunmayacaktır ama etkilediği çekirdekler, elektronlara göre çok daha yavaş hareket ettikleri için hala o bölgede bulunacaklardır. Bu durumda, oraya daha yakın pek çok artı yüklü çekirdek olacak ve bu yüzden de bu bölgede elektronları çeken bir artı yüklü bölge oluşacaktır. Cooper, bu etkileşim sayesinde, yani elektronların bir nevi arkalarında bıraktıkları artı yüklü işaretler sayesinde, diğer elektronların da etkilenebileceğini ve bu şekilde birer elektron çifti haline gelebileceklerini gösterdi. Oluşan bu elektron çiftleri de, belli sıcaklıkların altında herhangi bir dirence maruz kalmadan akabilecek halde oluyorlar ve bu sayede de süperiletkenlik denilen olguyu görüyoruz. Cooper, Bardeen ve Schrieffer üçlüsü geliştirdikleri teori sayesinde 1972 yılında Nobel Fizik Ödülü'ne layık görüldüler. Bu teorinin süperiletkenlik ile ilgili kuramlarımız arasında sonuncu olmasını bekleriz, çünkü BCS teorisi ile o zamana kadar bulunan bütün süperiletkenler açıklanabilir hale gelmişti. Gelin görün ki, 1986 yılında Berdnoz ve Mueller, BCS teorisine uymayan ve 35 K'de süperiletken hale gelen lantanyum-bakır karışımı bir peroksit ürettiler. Bu bileşik BCS teorisine uymuyordu çünkü 35 K gibi görece çok yüksek bir sıcaklıkta süperiletken hale geliyordu. İlerleyen yıllarda bakır temelli bileşikler ile 92 K'e kadar süperiletkenlik gösteren malzemeler bulundu. Yüksek-sıcaklık süperiletkenleri denen bu tip malzemeleri açıklayacak bir teorimiz ise henüz mevcut değil maalesef. Cıva ve aliminyum gibi birkaç Kelvin'de süperiletken olan maddelerin çok geniş bir kullanım alanı olmasa da, yüksek sıcaklıklarda da bulunabilen bu yeni nesil süperiletkenler çok geniş bir kullanım alanına sahiptir. Elde edilmelerindeki kolaylık, çünkü 70 K'e kadar inmek artık çok çok sıradan bir iş, süperiletkenlerin sıradışı iletkenlik özelliklerinin ticari anlamda kullanılmasını sağladı. Öncelikle, Meissner etkisi sayesinde mıknatısları iten çok güçlü süperiletkenler yapabiliyoruz; yüksek hızlı trenlerde sıvı azotla soğutularak elde edilen, sürtünmesi azaltılmış ulaşım yolları ve hastanelerde kullanılan manyetik rezonans cihazları, hep bu tarz süperiletken malzemeler kullanıyorlar. Düşen direnç sayesinde, elektrik akımını hiçbir kayıp olmadan iletmemizin yolları giderek daha ulaşılabilir hale geliyor. Dahası, çok daha güçlü akımları taşıyan kablolar da yapabiliyoruz. Yazının başında bahsettiğim CERN'deki parçacık hızlandırıcılarda süperiletkenlerin bu özellikleri kullanılıyor. Dahası, iki süperiletken arasında meydana gelen akımdan dolayı, oldukça hassas ölçümler yapabiliyoruz ve malzemelerimizin manyetik özelliklerini kontrol edebiliyoruz. Josephson bağlantısı denilen bu özellik sayesinde, günün birinde kuantum bilgisayarlara giden kapıyı aralamış olabiliriz. Süperiletkenler günümüzde hem bilim dünyasında hem de ticari mecralarda oldukça sıkı bir şekilde araştırılan konulardan bir tanesi. Bulunmaları dünyayı daha şimdiden çok büyük teknolojik atılımlara sürükledi. Önümüzdeki yıllarda giderek daha iyi anlaşılmaları ve daha çok alanda kullanılmalarını beklemek saflık olmayacaktır. Gene de, bize ne gibi ufuklar açacaklarını ancak zaman gösterecek.


Bu ayki fotoğrafımızı, akciğer kanseri farkındalığı ayı nedeniyle Alice Sheehan'ın Wellcome Trust Blog'daki yazısından aldık. Geçen ay akciğer kanseri farkındalığı ayı idi. Bu ayın amacı, dünyada en çok öldüren kanserlerden birine dikkati çekmek. Kanser, vücudun bir parçasındaki hücrelerin kontrolsüz büyüdüğü ve çoğaldığı bir durumdur. Kanser hücreleri sağlıklı dokuları işgal ederek işlevlerini bozar veya onları öldürür, ve mesela bir organa kan akımını engelleyebilir. Kanser birkaç değişik etmenin bir arada etkisi olarak da ortaya çıkabilir ama özellikle hayat tarzıyla ilişkili olan böbrek ve karaciğer kanserleri bazı toplumlarda giderek artıyor. Buradaki, bölünmenin ileri evrelerinden birindeki bir kanser hücresinin görüntüsü. Hücre bölünmesi esnasında, bir hücre genetik bilgisini ikiye katlar ve iki ayrı hücre oluşturacak şekilde yarılır. Burada birbirinden neredeyse tamamen ayrılmış iki yavru hücre görülüyor, aralarında yalnızca küçük bir sitoplazma köprüsü kalmış. Bu görüntüyü İngiltere Kanser Araştırmaları Londra Araştırma Enstitüsü'nden Anne Weston çekti. Anne bunu tarama elektron mikroskopu kullanarak elde etti. Bu yöntem, yapıları hakkında bilgi almak hücre nesnelerin yüzeyine elektron yağdırır. Bu bilgi daha sonra hücrelerin siyah-beyaz görüntüsünü almak için kullanılır, daha sonra sayısal olarak renklendirilir. İngiltere Kanser Aratırmaları'nın istatistiklerine göre, İngiltere'deki tüm akciğer kanserlerinin %80'inden sigara sorumlu. Sigara içenlerin sayısı azalsa da, akciğer kanseri İngiltere'de ikinci en sık teşhis edilen kanser, ve halkının kanser vakalarının %13'ünü oluşturuyor.


Neden hiçbir şey olmayacağına bir şey var? Geçtiğimiz ay Lawrence W. Krauss'un Aylak Kitap'tan çıkmış olan Hiç Yoktan Bir Evren adlı kitabını okudum. Krauss bu kitabında bizlere evvela evrenin başlangıç probleminden yola çıkıp, evrenin düzlük problemine, karanlık maddeden, karanlık enerjiye, şişme teorisinden hiçliğin kararsızlığına ve dolayısıyla da büyük patlamadan öncesinde ne olduğuna kadar kozmolojik keşifler öyküsünü özenle birbirinden ayrılmış ve böylece okura dinlenme şansı da bırakan bölümler halinde aktarıyor. Krauss sadece bir popüler bilim yazarı değil, literatüre önemli katkıları bulunan bir teorik fizikçi. Kendisinin karanlık enerji kavramının, yani evrende var olan kütle ve enerjinin çok büyük kısmının uzay boşluğunda yer aldığı olgusunun kaşifi olduğunu tam bu noktada belirtmek isterim. Zira aslında karanlık enerjiyi ve bu karanlık enerjiden yola çıkılarak ulaşılan evrenin düzlüğü keşfini birinci ağızdan okuyor oluyorsunuz. Ayrıca Krauss, hiçliğin kararsızlığını da ortaya koymaya çalışıyor ve nasıl olup da hiçlikten bir şey doğabildiğini anlatmaya çalışıyor, ki zaten kitaba adını veren de, Krauss'a bu kitabı yazma amacını veren fikir de bu. Kozmoloji ve kuantumu anlaması neden zor? Teorik fizik çoğunlukla matematiksel modeller üzerine kuruludur. Fakat popüler bilim kitaplarında bilim insanları bizlere sayfalarca matematik formüllerden değil bu formüllerle ulaşılmış bir takım pratik sonuçlardan bahsederler. Matematik açıdan son derece açık ve net olsalar da bu pratik sonuçlar kulağımıza biraz tuhaf gelebilirler. Hatta bu tuhaflıklar hiç de ilgisi olmamasına karşın sözdebilimcilerin de iştahlarını kabartır ve kozmik detokslardan kuantum iyileşme seanslarına dek pek çok palavraya da rastlarız böylelikle. İşte kozmoloji ve kuantumda kurulan hipotezler, oluşturulan teoriler ve varılan sonuçlar bahsettiğimiz matematik modellerinin çözümünden ya da yorumundan ortaya çıkıyorlar. Matematikten çıkarıma ulaşmak da ne demek? diye soranlara her zaman verdiğim basit ve anlaşılabilir bir örnek mevcut. Sözgelimi aşağıdaki gibi ikinci dereceden bir denklem: X2=1 Bildiğiniz üzere bu denklemin çözüm kümesi iki elemanlıdır: . Yani hem artı bir, hem de eksi bir bu denklemi çözer, zira ikisinin de karesi artı birdir. Ve şimdi öyle bir doğa problemi düşünün ki bu problemin bağıntısı yukarıdaki gibi bir denklem olsun ve çözümü de bize bir parçacığın yükünü veriyor olsun. Bu durumda çözüm kümem olurdu. Yani yükleri negatif ve pozitif olan iki ayrı parçacık olması gerektiği sonucuna matematiksel olarak ulaşmış olurdum. Elektronun karşıt parçacığı pozitronun bulunuş öyküsü işte tam olarak böyledir. Pozitron gibi bir parçacığın olması gerektiği onun gözlemlenerek keşfinden çok önce matematiksel olarak çıkarımsanmıştır. Hatta bu nedenle bir pozitron arayışına girilmiş ve varlığı da bu sayede gözlemlenmiştir. Kozmolojinin bugün ulaştığı tüm büyük olgulara giden yolların zemininde Einstein'ın Genel Görelilik Denklemi vardır. Bu yüzden kitabın yüzlerce noktasında Genel Görelilik Denklemi'ne göre şöyle olmuştur ifadelerine rastlamak da tesadüfi değildir. Açıkçası -özellikle fiziğin bu alanına eğilmedikçe niçin genel görelilik kuramına göre o sonuca varıldığını anlamasak da en azından Krauss'un ve fizikçilerin bizi kandırmadığını düşünerek yanıtları kabul etmek zorundayız. Krauss'un kitabı bu anlaşılmaz kavramları harika bir şekilde açıklıyor diyemeceğim. Öyle değil. Zaten amacı da bu değil ve tam olarak da Krauss'un Akla Yatkın olarak nitelendirilen hipotezi, hiçliğin kararsızılığı fikrini aktarmak. Kitaba adını veren de bu amaç zaten. Neden hiçlik değil de varlık? Parçacık ve antiparçacıkların birbirleriyle birleşip yok olması gibi, doğada zaman zaman da bu süreç tersine işliyor ve hiç yoktan birbirinin karşıtı olan iki parçacık ortaya çıkabiliyor. Krauss büyük patlamanın bir hiçlikten öylesine çıkabilmesini, görgül olarak da kanıtlanan bu kuantum fenomenine benzetimle anlatıyor. Kitabın pek çok yerinde de yer verilen şu soruya da yanıt arıyor Krauss: Neden hiçbir şey olmayacağına bir şey var? Yani neden hiçlik değil de varlık çıktı ortaya? Oysa hiçlik daima bir hiç olarak var olmaya devam edebilirdi de. Krauss hiçliğin kararsız olduğunu ve zaten tam olarak da varlığın ortaya çıkması gerektiğini öne sürüyor. Binlerce yıldır dini ve felsefi olarak da tartışılan bu soruya yanıt vermeye çalışan Krauss'un, kendisi bir ateist aktivist olduğu için dindarlara ya da din adamlarına da gönderme yaptığı oluyor. Richard Dawkins bu kitabın Darwin'in Türlerin Kökeni adlı kitabından beridir yazılmış olan en önemli bilimsel kitap olduğunu düşünüyor. Kitap için de bir önsöz kaleme almış Dawkins. Bu önsöz Türkçe baskısının sonunda yer alıyor. Şansın bize gülüşü... Bu yazının başlığına da iliştirdiğim bu ifade, kitapta dikkat çeken ve hoşuma giden bir değerlendirmenin kısa ifadesi aslında. Kitaba ve konusuna ilgi duyanlara da bu bilgiyi özet olarak aktarmak istedim. Şanslı olan kim derseniz, bu çağda bu fiziğe ulaşmış olan insan ırkı diye açıklayabilirim. Nedeni ise evrenin korkunç uzunluktaki yaşamı içerisinde yer aldığımız zaman diliminin özelliği. Bu zaman dilimi özeldir çünkü evrenle ilgili pek çok gözlemi yapabildiğimiz bir zaman dilimidir. Bu sayede galaksimizi gözlemleyebiliyoruz mesela. Biraz daha açmak gerekirse bu fikir evrenin giderek hızlanarak genişliyor olmasından doğar. Bir süre sonra evren ışık hızından dahi daha hızlı genişliyor olacak. Hiçbir şeyin ışıktan hızlı gidemeyeceğini söyleyen özel göreliliğe göre kulaklara imkansız gelen bu durum genel göreliliğe göre mümkündür; zira genel göreliliğin imkan sağladığı eğilip bükülen uzay, cisimlerin tek tek hızlarını değil ama birbirlerinden uzaklaşma hızlarını ışık hızının üzerine çıkarabilir. Bu durum da yeteri kadar uzun bir süre beklersek gökkubbede gördüğümüz her şeyin giderek gözden kaybolacağı anlamına gelir. Mesela Samanyolu'yla aynı galaksi kümelenmesinde bulunan komşu galaksilerin ışıkları 150 milyar yıl sonra epey bir kırmızıya kaymış olacak. 2 trilyon yıl sonraysa bu galaksileri zar zor fark edeceğiz, arka plandaki evren ise tamamen kaybolmuş olacak. Sadece gökyüzünü şenlendiren ya da teleskobumuzun aynasını dolduran görüntüler değil, bugün evrenin genişlediğini anlamamızı sağlayan kanıtlar ve karanlık enerjiye dair her şeyin tamamı da ortadan kalkmış olacak. Yani varsa o dönemde bu civarlardaki gezegenlerden birinde gelişmiş bir yaşam türü-, ancak ve ancak bizim bundan yüz yıl önce sahip olduğumuz astronomi bilgisine sahip olacaklar -tabi şu an akla hayale gelmeyecek ve bizim hiç keşfetmediğimiz bambaşka yollar keşfetmeyeceklerse. Yani yaşadıkları gezegen, kendi güneş sistemleri ve sadece içinde kendilerinin bulunduğu bir galaksi . Çünkü evrenin genişlediği fikrinin üç ayağı da kırılacak. Birinci ayak, Hubble genişlemesi, yani uzaktaki cisimlerin ışıklarının kırmızıya kayıyor olmasından yola çıkarak ulaştığımız bilgi, uzak cisimler sırra kadem bastıkları için hiç öğrenilemeyecek. Zaten teleskoplarından baktıklarında görecekleri uzay, içerisinde yer aldıkları galaksi ve onların arkasındaki koca bir boşluktan ibaret olacak. O tarihte evren bugünkünden 100 kat büyük olacağı için Kozmik Mikrodalga Arkaplan Işıması da epey azalacak ve tespiti imkansız hale gelecek. Zira o kadar az olacak ki yıldızlar arasındaki ışınımın frekansının altında kalacak ve gözlem aletlerine hiç ulaşmayacak bile. Üçüncü ayak olan, bugün Hidrojen ve Helyum gazlarının ölçtüğümüz oranları da epey değişmiş olacak. Yıldızlar H tüketerek He ürettikleri için 1 trilyon yıl kadar sonra kainattaki elementlerin %60'ı Helyum olacak. Bu da o dönemki araştırmacılara artık başka hiçbir emare de olmadığından büyük patlamaya işaret edecek bir fikir vermeyecek. Kısacası, evren hakkında soru sorup yanıt alabildiğimiz, evrenin muhteşem büyüklüğüne şahit olabildiğimiz bir zamanda yaşadığımız için kendimizi şanslı sayabiliriz. Krauss'un Bob Scherrer ile birlikte kaleme aldığı bir makalede belirttikleri şekliyle: Çok özel bir devirde yaşıyoruz.... Çok özel bir devirde yaşadığımızı gözlemsel olarak doğrulayabileceğimiz tek devirde! Çeviride bilimsel dikkat önemli Gelelim kitabın kendisinin teknik değerlendirmesine. Yayınevine Krauss'un bu eserini dilimize kazandırdığı için teşekkür etmek gerek. Çevirmen Ebru Kılıç da içeriği ve konusu bakımından bu kitabı çevirmeyi kabul ederek zor bir işi üstlenmiş. Ne var ki böylesine güzel kitaplarda temel fiziksel kavramlardaki çeviri hataları beni üzüyor. Temel fiziksel kavramlar diyorum, çünkü gerçekten de temel kavramlar. Örneğin ısı ve sıcaklık kavramları sürekli olarak birbirine karıştırılmış. Çevirmen sıcaklık demesi gereken neredeyse her yerde ısı demiş. Bir noktada da negatif Kelvin sıcaklıktan bahsetmiş. Özel şartlar altında oluşturulduğuna 2 yıl önce şahit olsak da, kainat için söz konusu değil. Bazı astronomi terimlerinin değişmiş olduğuna da şahit oldum. Mesela galaksi kümesi / kümelenmesi , galaksi grubu olarak çevrilmiş. Bu önemli bir hata değil belki ama gözlerimiz küme kelimesini görmeye alıştığı için, az önce özel bir gruptan mı bahsetti ve ben mi kaçırdım deyip kendinizden şüphe etmenize ve bir iki sayfa geriye gitmenize neden olabiliyor. Ancak bu saydıklarımız yine de ahım şahım hatalar değiller. Bu kadar kusur kadı kızında da oluyordur diyebiliriz. Çevirenin de ellerine sağlık...


28 Haziran 1914'te Avusturya Macaristan imparatorluğu veliahtı Franz Ferdinand bir Sırp suikastçi tarafından öldürüldü. Zaten kaynayan bir kazanı andıran Avrupa siyaseti, bu olayla birlikte iplerin tamamen koptuğu ve savaş naralarının atıldığı bir ortama sürükleniverdi. Bu sırada hayatındaki tek amacı Dünya'nın iklim sistemini matematiksel bir modele oturtabilmek olan başka bir Sırp da henüz yeni evlenmiş ve eşiyle birlikte balayı için doğduğu kasabaya Dalj'a gelmişti. Fakat doğduğu kasaba bir süredir Avusturya Macaristan imparatorluğunun toprağıydı ve veliahtın kendi ırkından bir suikastçi tarafından öldürülmesi onun başına büyük işler açacaktı. Balayı mutluluğundaki bu adam yanlış zamanda yanlış yerdeydi. Suikastin ardından Avrupa, bugün bizim adlandırdığımız şekliyle 1. Dünya Savaşı'na doğru sürüklenirken o da kendisini gözaltında buldu. Avusturya Macaristan ordusu tarafından tutuklanan Sırp vatandaşlar arasındaydı. Tutuklandığı ilk geceyi daha sonra şöyle anlatacaktı: Ağır demir kapı arkamdan kapandı. Yatağa oturdum, etrafıma baktım ve yeni sosyal koşullarımı kabullenmeye başladım. Yanımda getirdiğim eşyalarım arasında kozmik problemim üzerine basılmış çalışmalarım vardı. Çalışmama kısaca baktıktan sonra vefalı kalemimi elime aldım ve hesap yapmaya başladım. Gece yarısından sonra çalışmamdan kafamı kaldırdığımda nerede olduğumu anlayabilmem için biraz zamana ihtiyaç duydum. O küçük oda, bana evrendeki yolculuğum sırasında bir geceliğine konakladığım bir yer gibi görünmüştü. Gözaltında olduğu ilk gece hayret verici bir konsantrasyonla oturup yarım kalmış bilimsel çalışmasına devam edebilen bu kişi bugün Sırpların Nikola Tesla, Mihajlo Pupin, Pavle Savic gibi isimlerle birlikte pozitif bilime katkıları nedeniyle gururla andığı önemli isimlerden biri olan Milutin Milankovitch'tir. Milankovitch'i bilim tarihinin önemli bir köşesine yerleştiren ve bu yazının ana konusu haline getiren başarısı, iklim dinamiklerinin matematiksel olarak anlaşılmasında yarattığı devrimdir. Yaptığı çalışmalar yalnız Dünya'ya değil Dünya dışı gezegenlere de uygulanabilir niteliktedir. Güneş Sistemi'nin iç gezegenlerinin üst atmosferdeki sıcaklık ölçümlerine, diğer dış gezegenlerin ise atmosfer kalınlıklarına dayanan gezegensel klimatolojinin kurucusu olmuştur. En bilinen çalışması ise bin yılları bulan periyotlarla yaşanan uzun dönem iklim değişikliklerine aslında Dünya'mızın yine bin yılları bulan periyotlarla yaptığı Milankovitch döngü hareketlerinin neden olduğunu matematiksel olarak göstermesidir. Dünya'nın yaşadığı bu uzun dönem iklim değişiklikleri buz çağları olarak da bilinir. Belli bir periyodu olan bu çağlar, Dünya üzerinde nice türün yok olmasına veya göç etmesine neden olmuş önemli dönemlerdir. Jeolojik veriler sayesinde geçmişte ne zaman yaşandığını bilebildiğimiz bu çağların Milankovitch tarafından hangi etmenlere bağlı olduğunun açıklanabilmesi insanlığın gelecek buz çağına daha ne kadar zamanı kaldığını bilebilmesini sağlamıştır. Milankovitch'in iklimbilime getirdiği yeni soluk, Dünya'mızın günlük ve yıllık hareketleri dışında ayrıyeten yaptığı çok uzun periyotlu döngüsel hareketlerin 'Milankovitch Döngüleri' olarak anılmasına neden olmuştur. Milutin Milankovitch Milankovitch, 28 Mayıs 1879'da ikiz kardeşiyle birlikte tüccar bir babanın oğlu olarak dünyaya geldi. Babasını henüz sekiz yaşındayken yitirmesiyle anne ve anneannesiyle geçireceği çocukluk yıllarına adım attı. Üç kardeşini tüberküloz nedeniyle kaybetti. 1896'da 17 yaşındayken liseyi bitirip Viyana'ya gitti ve Viyana Teknoloji Üniversitesi'nde İnşaat Mühendisliği bölümüne başladı. 1902 yılında bu okuldan mezun olduğunda matematik hocasını da anarak şöyle diyecekti: Profesör Czuber bize matematik öğretirdi. Onun her cümlesi katı mantığın bir başyapıtıydı, herhangi bir ekstra kelime etmeden, herhangi bir hata olmadan.. Mezuniyetinin ardından doktora için ihtiyaç duyduğu maddi kaynağı amcasından borç olarak aldı. İki yıl sonra beton ve bina materyalleri üzerine yürüttüğü doktorasını 'Basınç Eğrileri Teorisi' teziyle tamamladı. Artık aranan bir mühendisti. Doktora sonrasında bir süre Viyana'da bir inşaat firmasında çalıştı. Matematiğe ve temel bilimlere olan ilgisi onu 1909'da Belgrad Üniversitesi'nde uygulamalı matematik kürsüsüne getirdi. Burada verdiği uygulamalı matematik derslerinde diğer Avrupa üniversitelerinde görülemeyecek şekilde, birbirinden ayrı görülen rasyonel mekanik, gök mekaniği ve teorik fizik konularını bir arada ele aldı. Onu iklimbilimde önemli başarılara götüren de bu bütünleştirici yaklaşımı olacaktı. Akademik hayata başlarken idealinde henüz çözülmemiş iddialı bir bilimsel problemi seçip kalan ömrünü bütünüyle o konuya adamak gibi bir düşünce vardı. O güne dek kalabalık bir veri yığınının biriktiği meteoroloji ve iklimbilim alanından diğer bilim insanları uzak durmuşlardı. Çünkü görünüşte bu alanda verileri analiz etme ve yorumlamanın ötesinde çok fazla bir ilerleme kat edilebilmesi düşünülmüyordu. Milankovitch, yine de bu alanda neler yapılabileceği üzerine bir araştırma yürüttü. Dünya'nın soğurduğu Güneş ışığı miktarını konu alan daha önce yapılmış birkaç çalışmanın ilerletilebileceğini ve bunların iklim değişkenleriyle bağdaştırılabileceğini düşündü. Dahası, bu durum matematikle de anlatılabilirdi. Diğer yandan jeolojik tarihte gerçekleşmiş olan buz çağlarının hangi dinamiklere bağlı olduğu başka bir deyişle hangi nedenin sonucu olarak meydana geldiği de üzerinde çalışılmaya değer bir problemdi. Bu bakış açısıyla Milankovitch 1912 yılında iklimbilim üzerine çalışmaya başladı. O güne kadar bu alanda oluşturulmuş literatürün, sayısız verinin koleksiyonundan başka bir şey olmadığını bildiğinden matematikçi geçmişini de arkasına alarak iklim değişikliklerini düzenli ve keskin bir matematiksel yapıya oturtmayı hedefledi. Güneş ışınlarının Dünya sıcaklığı üzerindeki etkisini inceledikten ve bu konuda birkaç yayın yaptıktan sonra gezegenlerin hareketleriyle ilişkilendirilebilecek daha evrensel bir teoriye ulaşmak amacıyla buz çağları problemine yoğunlaştı. 1914'te bu konuda ilk makalesini kaleme aldıktan sonra araya evliliği ve 1. Dünya Savaşı girdi. Savaş yıllarında Avusturya Macaristan imparatorluğunda tutuklu bulunan Milankovitch, eski üniversitesinden hocalarının bağlantıları sayesinde tutukluluğunu Budapeşte'deki Macar Bilimler Akademisi kütüphanesinde bilimsel çalışmalarına devam ederek sürdürebilmek üzere izin almayı başardı. Savaş sürerken Milankovitch, burada 4 yıl boyunca kaldı. Bu süre boyunca Güneş Sistemi'ndeki iç gezegenlerin iklimleri üzerine çalışmalar ve yayınlar yaptı. Savaş yıllarını da içine alan 5 yıl boyunca matematiksel iklim çalışmaları hakkında toplamda 7 tane makale yayımladı. Savaş bittikten sonra Belgrad'a, yeni kurulan Yugoslavya'nın başkentine geri döndü ve akademik kariyerine Belgrad Üniversitesi'nde kaldığı yerden devam etti. Budapeşte'de bulunduğu sırada yapmış olduğu çalışmaları Mathematical Theory of Heat Phenomena Produced by Solar Radiation kitabında toplayarak 1920'de yayımladı. Kitapta fiziksel ilişkileri kullanarak çeşitli enlemler için hesaplamış olduğu yıllık ortalama sıcaklıklar, geçmiş yılların iklimsel verileriyle kayda değer bir uyuşma gösteriyordu. Milankovitch, daha da ileri giderek kitabında yine farklı enlemler için Dünya'nın son 130,000 yılda almış olduğu güneş ışığı miktarı hesaplarına yer verdi. Kitabı bilim camiasından ilgili kişilerin dikkatini çekmişti ve 22 Eylül 1922'de Alman iklimbilimci Wladimir Köppen tarafından aldığı mektup, çalışmalarının önem gördüğünün ilk işaretiydi. Köppen, damadı Alfred Wegener ile birlikte geçmiş iklim verileri üzerinde çalışıyordu. Milankovitch'in hesapladığı geçmiş 130,000 yıllık sıcaklık tahminlerinin Avrupa coğrafyasındaki buzul dönemlerinin jeomorfolojik kanıtlarıyla eşleştiğini fark etmişti. Fakat buzul döngülerini yakalayabilmek için en az 600,000 yıl öncesine kadar gitmek gerekliydi. Mektubunda Köppen açıkça Milankovitch'e birlikte çalışmayı teklif etti ve yaptığı çalışmayı 600,000 yıl öncesine götürüp götüremeyeceğini sordu. Bir dizi mektuplaşmadan sonra buzul dönemlerinin başlangıcının yaz sıcaklıklarıyla doğrudan ilişkili olduğunu fark ettiler. Çünkü kış mevsiminde yağan karın eriyip erimemesi yaz mevsimindeki sıcaklık ortalamasıyla alakalıydı. Eğer yaz sıcaklık ortalamaları düşerse, kar katmanları eriyemeyecek ve Dünya iklimi bir buz dönemine girmiş olacaktı. Bu düşünceyle 55 , 60 ve 65 olan orta Avrupa enlemlerindeki üst atmosfer güneşlenme miktarlarını geçmiş 600,000 yıl için hesaplamak konusunda anlaştılar. Milankovitch, istediği tarih ve istediği enlem için soğurulan güneş ışığı miktarını hesaplayabilmek üzere geliştirdiği matematiksel yapıyı kullanarak 600,000 yıl öncesine uzanan hesaplarını tam 100 gün aralıksız çalışarak tamamlayabildi. Çalışmasını grafiğe döktüğünde halihazırda bilinen ve diğer bilimsel kanıtlarla desteklenen 600,000 yıl içinde yaşanmış 4 farklı buzul dönemi içerisinde, soğurulan güneş ışığı miktarlarının kayda değer ölçüde azaldığı fark ediliyordu. Milankovitch'in eğrileri açıkça dünyanın yaşadığı buzul dönemlerinden alınan güneş ışığı miktarlarının sorumlu olduğunu gösteriyordu. Köppen, Milankovitch'in güneş enerjisine olan teorik bakışını buz çağı problemine karşı oldukça mantıklı bir yaklaşım olarak değerlendiriyordu. Diğer yandan Milankovitch'in yakın arkadaşı Sırp jeolog Jovan Cvijic, Milankovitch'e 100 gün süren hesaplarını yaptığı sırada Neden üst atmosfer için sıcaklık hesapları yapıyorsun? Amacın ne?! sorusunu yöneltmiş ve bir anlamda ümitsizliğini dile getirmişti. Milankovitch'in fiziksel etkenleri değerlendirerek oluşturduğu matematiksel yaklaşımının, jeoloji alanından elde edilen verilerle örtüştüğü görülüyor. Teori başarılı gözüküyor gözükmesine de Milankovitch oturduğu yerden 600,000 yıl öncesinin sıcaklık verilerini nasıl hesaplayabildi? Teorinin elinin uzandığı 600,000 yıl, matematiksel hesapların yapıldığı 100 günden biraz fazla değil mi? Yazının başlarında Milankovitch'in güneş ışığı miktarlarını hesaplarken kullandığı matematiksel yaklaşımının fiziksel etkenlere dayandığını söylemiştim. İyi de, nedir bu 'fiziksel etkenler'? Milankovitch Döngüleri Dünya'nın yaptığı hareketler herkesin bildiği şekliyle 'kendi ekseni etrafında' ve 'Güneş etrafında' dönmekten ibaret değil. Dünyamız, gün ve mevsimleri oluşturan bu iki temel deviniminin yanı sıra bin yıllara uzanan periyotlarda çok daha başka devinimler de gerçekleştiriyor. Eğer Dünyanın bu hareketlerini daha önce hiç duymadıysanız endişelenmenize gerek yok. Duymamış olmanız gayet normal çünkü bin yıllarca yıllık periyodu olan bu hareketlerin bizim günlük yaşantımızı doğrudan etkileyebilecek hiçbir yanı yok. Ancak eğer bir buzul çağının ortasında doğmuş olsaydık soğuktan titrerken, yaşamak için Dünya'ya gelmiş olduğumuz dönemin talihsizliğinden yakınıp, Milankovitch döngülerini de anmak içimizi belki biraz olsun ısıtabilirdi. Milankovitch döngüleri olarak andığımız döngüler toplamda üç tanedir. Bu döngüler Milankovitch'ten çok daha önceki deliller ve bilimsel çalışmalarla ortaya çıkarılmıştır. Milankovitch'in bu döngülerin buzul çağlarının yaşanmasına neden olduğunu matematiksel olarak göstermesiyle Dünya'nın bu devinimlerine 'Milankovitch Döngüleri' denmeye başlanmıştır. - Yörünge Eğikliği Dünya'nın Güneş etrafında dönerken izlediği yörünge bildiğiniz gibi eliptiktir. Eliptiklik dairesellik gibi içerisinde kusursuzluğu barındırmadığından belli bir ölçütle birlikte tanımlanır. Bu ölçüte elipslik derecesi denir. Elipslik derecesinin 0 olması bir daire, 1'e yaklaşması ise eğiklik derecesi yüksek bir elips anlamına gelir. Dünya yörüngesinin elipsliği ise yaklaşık 100,000 yıllık bir periyotla düşük elipslik derecesinden (0.005) yüksek elipslik derecesine (0.058) değişmektedir. Elipslik derecesindeki bu değişim doğrudan doğruya Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığını etkiler. Özellikle günberi ve günöte noktalarındaki uzaklık farkı Dünya'ya ulaşan Güneş ışınımı farkına ve dolayısıyla sıcaklık farkına neden olur. Elipslik derecesi arttıkça günberi Güneş'e olduğundan daha da yaklaşacak günöte ise daha da uzaklaşacaktır. Günberi ve günöte arasındaki %3'lük bir fark (ki bu yaklaşık 5 milyon km'ye karşılık gelir) Dünya'ya ulaşan Güneş ışınımında %6'lık bir fark demektir. Yörünge en eliptik halini aldığında günberi noktasında alınan ışıma günöteden yaklaşık %20 ile %30 arasında değişmek suretiyle daha fazla olacaktır. Günümüzde ise elipslik derecesi minimum değerine oldukça yakındır. Dünya'nın elipslik derecesini değiştiren temel etken devasa kütleçekim gücüne sahip olan Jüpiter ve Satürn gibi gaz devi gezegenlerdir. Karşılıklı etkileşmeler sonucunda yörüngesel eğiklik belli periyotlarda artıp azalmaktadır. Gerçekte bu etkiler gezegenlerin birbirlerine karşı konumlanmalarına göre oldukça karmaşık bir yapıya sahiptir. 100,000 yıllık döngünün yanı sıra yörüngesel eğiklik, yaklaşık 400,000 yıl periyodunda gerçekleşen başka bir periyodikliğe daha sahiptir. Dolayısıyla elipslik derecesi bahsettiğimiz aralıkta düzgün olarak artıp azalmaz. Periyodik bir değişim fakat karmaşık bir artış ve azalma söz konusudur. - Eksen Eğikliği Dünya'nın ekseninin 23,44 'lik bir eğikliğe sahip olduğunu hatta mevsimlerin oluşmasının nedeninin de bu eğiklik olduğunu biliyoruz. Ancak bu bilgiye 'günümüzde' ibaresini eklemek durumundayız zira Dünya'nın eksenel eğikliği 22,1 ile 24,5 arasında 41,000 yıllık bir periyotla değişiyor. Şu an eğiklikteki değişim düşüş evresinde ve hesaplara göre 11,800 yılında eğim minimum değerine ulaşacak. Basitçe düşünerek eksenel eğimin artmasıyla güneş ışınlarının yazları daha yüksek açılarda daha yüksek enlemlere ulaşabileceği ve buna bağlı olarak sıcaklığın artacağı sonucuna ulaşabiliriz. Kış ayları için ise durum tersinedir. Güneş ışınları daha düşük açılarla daha düşük enlemlere ulaşır ve sıcaklık düşer. Eksen eğikliğinin azalması ise serinleşmekte olan yazlar ve ılımanlaşan kışlar demektir. Yaz sıcaklık ortalamalarının buz döngülerinde önemli olduğuna değinmiştik. Serin geçen yazlar daha az buzun erimesi demektir ve bu durum da genel soğukluk eğilimine bağlı olarak buz çağına girişin bir göstergesidir. Günümüzde ise eksen eğikliğinin azalmakta olduğunu söylemiştim. Bu duruma göre gün geçtikçe yazlar serinlemekte ve kışlar ise ılımanlaşmaktadır. Yani Dünyamız yalnız bu devinimin penceresinden bakıldığında bir buz çağına doğru gitmektedir. - Presesyon Presesyon hareketine günlük hayattan verilebilecek en tanıdık örnek topacın yalpalamasıdır. Bu hareket açısal momentumun korunumunun doğrudan bir sonucudur. Dünya da kendi ekseni etrafında dönüşünün ve eksen eğikliğinin bir sonucu olarak yaklaşık 26,000 yıllık bir periyotla adeta bir topaç gibi yalpalar! Bu durum günberi ve günöte noktalarında yarım kürelerin konumunu değiştirdiğinden mevsimler bu hareketin bir sonucu olarak doğrudan doğruya değişir. Günümüzden yaklaşık 13,000 yıl sonra yaşayacak torunlarınız yıllık izinlerini muhtemelen Ocak veya Şubat gibi aylarda almak isteyecekler. Çünkü güney sahillerimiz bu tarihlerde güneşin ve denizin tadını çıkarmak isteyenlerce dolmuş olacak. Temmuz ve Ağustos ayları çetin geçen kış aylarından sayılacak. Noel zamanına karlı bir havayı yakıştıran kültürel kalıntılar kuzey yarım küre için çoktan unutulup gitmiş olacak. Günümüzde günberiyi yaklaşık 3 Ocak'ta günöteyi ise yaklaşık 4 Temmuz'da yaşıyoruz. Kuzey yarım kürenin Güneş'e en yakın olunan zaman da kış mevsimini yaşıyor olması mevsimsel değişiklikler için baskın faktörün eksenel eğiklik olduğunu gösteriyor. Ama yine de kuzey yarım küre için günberide kış mevsiminin yaşanması sıcaklık ortalamasını arttırıyor. Yani günümüzde kuzey yarım küre daha ılıman kışlar ve serin yazlar yaşarken güney yarım küre daha sıcak yazlar ve daha soğuk kışlar yaşıyor. Eksenel ve yörünge eğikliklerinin değişmediğini varsayarak kabaca 13,000 yıl sonrasını düşünürsek kuzey yarım küre için yaz mevsimi günberide, kış mevsimi ise günötede yaşanacak ve bu durum yazları daha sıcak kışları ise daha soğuk yapacaktır. İşte Milankovitch, Köppen'in önerisiyle 65 kuzey enleminin yaz güneşlenmelerini 600,000 yıl öncesine kadar hesaplarken basit düzeyde anlatmaya çalıştığım bu döngüleri fiziksel etkenler olarak alan matematiksel bir yapıyı kullandı. Bu yapıyı kullanarak istediği enlemde istediği zamana ait güneşlenme miktarını tespit edebiliyordu. Son olarak bu döngüsel hareketleri bir grafik üzerinde görmek yararlı olabilir. Milankovitch Döngüleri'nin Dünya İklimi Üzerindeki Toplam Etkisi Her Milankovitch döngüsü diğerlerinin olmadığı varsayıldığında bile kendi kendine Dünya ikliminde belirgin değişimlere yol açabiliyor. Nitekim bu döngüleri tek tek anlamaya çalışırken diğerlerinin olmadığını varsaymıştık. Fakat gerçeğe yakın sonuçlar elde etmek istiyorsak bu varsayımımızdan vazgeçmeliyiz. Zira gezegenimiz bu üç döngüsel hareketin birden etkisi altında. Dolayısıyla geçmiş yıllardaki güneşlenme verileri için üç döngü grafiğinin üst üste binerek oluşturduğu toplam etkiyi hesaplamalıyız. Milankovitch, Köppen'in önerisiyle 65 kuzey enlemi için yaptığı hesaplamaları işte bu toplam etkiyi dikkate alarak yapmıştı. Bu döngüler Milankovitch'ten önceleri de bilinmesine rağmen iklimsel verilerle eşleştirilmiş değildi. Milankovitch'i ayrıcalıklı kılan ise matematiksel becerisini kullanarak bu üç etkinin birden güneşlenme miktarında yarattığı toplam etkiyi hesaplayabileceği bir yapı kurabilmiş olmasıdır. Milankovitch'in iklimbilimde yarattığı devrimsel başarı, her ne kadar alanındaki birkaç saygın isimden gerekli ilgi ve takdiri almış olsa da yaklaşık 50 yıl boyunca bilim camiasının geneli tarafından görmezden gelinmiştir. Bunun nedeni olarak Dünya'nın jeolojik tarihinde yaşanan buzul çağlarına dair elde olan kanıtların bazı bilim çevreleri tarafından henüz yeteri kadar güvenilir bulunmayışı gösterilebilir. Ancak 1976 yılına gelindiğinde Nicholas Shackleton ve ekibi tarafından yayımlanan 'Variations in the Earth's Orbit: Pacemaker of the Ice Ages' adlı makaleyle derin deniz tortullarında yapılan araştırmalarda elde edilen buzul çağlarının periyodikliğine dair yüksek hassasiyetli bulguların Milankovitch döngülerindeki değişimlerle uyum içerisinde olduğu görüldü. Buz Çağlarının Geleceği Dünyamız temelde aldığı Güneş ışığı miktarına bağlı olarak küresel ölçekte değişen sıcaklığına bağlı olarak belli periyotlarda olmak suretiyle buzul dönemlerine girmektedir. Milankovitch döngülerinin, gezegenimizin aldığı güneş ışığı miktarında yarattığı değişimle buzul periyotlarının baskın nedeni olduğu söylenebilir. Fakat buzul dönemler yalnız sıcaklığa bağlı olmayan, kıtasal hareketlerden Dünya atmosferindeki bileşenlerin yoğunluklarına kadar birçok etmenin ciddi ölçüde etkide bulunduğu kaotik bir yapıda kendini tekrarlamaktadır. Dolayısıyla buzul döngüler hakkında geçmişe veya geleceğe dair yapılabilecek analiz ve öngörüler, büyük ölçüde doğru olmakla birlikte belli miktarda hatayı içinde barındırıyor olabilir. Günümüzden yaklaşık 18 bin yıl önce son kez üst sınırına erişen son buzul çağı Würm yaklaşık 10 bin yıl önce tamamen sona erdi. Şu anda Dünyamız genel bir ısınma sürecinin içerisinde bulunuyor. Fakat daha önce yüzlerce kez yaşandığı gibi bundan sonrasında da buzul çağları yaşanacak. Eğer Milankovitch teorisi geçmişe dair diğer bilimsel alanlarca doğrulanan tutarlı veriler sunabiliyorsa teorinin geleceğimiz hakkında yapacağı öngörülere de kulak vermek yerinde olacaktır. Bu noktada yapılması gereken hatırlatmaysa bu öngörülerin yalnız Milankovitch döngüleri baz alınarak yapılmış olmasıdır. Örneğin son dönemde atmosfere salınan sera gazlarının etkisiyle küresel ölçekte gerçekleşen ısınma eğilimi, teorinin yapacağı öngörü kapsamının tamamen dışındadır. Yukarıdaki grafik üzerinde günümüzü simgeleyen '0' noktasından gelecek yılların bulgularına doğru kafamızı çevirdiğimizde yaklaşık 50,000 yıl boyunca güneşlenme miktarında Milankovitch döngülerine bağlı hiçbir düşüşün meydana gelmeyeceğini görüyoruz. 50,000 yıl sonra yaşanacak düşüş tek başına bir buzul çağına girişin habercisi olamayacak nitelikte görünüyor. Yaklaşık 130,000 yıl sonra yaşanacak başka bir düşüş gelecek buzul çağının habercisi ve onu takip eden yaklaşık 180,000 yıl sonraki büyük düşüş ise bir buzul çağının başlangıcı olabilir. Milankovitch döngüleri her ne kadar şu an için buzul çağlarının baskın karakteri olarak görünse de insan türü olarak gezegenimiz üzerinde yarattığımız tahrip, gelecek dönemde tüm bu dengeleri alt üst etme potansiyeline sahip. Her geçen gün giderek daha fazla tahrip mekanizmasının ve tabiat sömürgeciliği zihniyetinin ortaya çıktığı bu dönemden bakarak 200,000 yıl sonrası için yapacağımız tahminler bizi yanıltabilir. Fakat insan türü, doğanın efendisi değil de doğanın bir parçası olduğunu toplumsal boyutta anladığı bir 180,000 yıl sonrasında eğer kalan her şey de yolunda gitmiş olursa bilimsel bulgulara göre kendisini bir buzul çağının içinde bulacak. Hiç şüphe yok ki o günün gençleri de bilimin evrenselliğini ve kalıcılığını anarak Milankovitch'i ve onun iklimbilime olan katkılarını heyecanla öğreniyor olacaklar.


Yaşam nedir ve belki daha da önemlisi, neden var? Ahlaki veya teolojik bir soru değil benimkisi; milyonlarca yıl önce, dünyada hiçbir yaşam varlık göstermezken, nasıl oldu da ilk canlılar ortaya çıktı? İşte, çıktılar bir şekilde! Ama nasıl? Fiziksel teorilerle bunu anlayabilir miyiz, yoksa sadece deneye mi başvurmalıyız? Bütün bu soruların henüz kesin bir cevabı yok, ama son birkaç yıl içerisinde yapılan atılımlarla, ciddi fikirlerimiz oluşmaya başladı. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Yeryüzünde canlılığın ortaya çıkışı ile ilgili pek çok teori ve varsayım mevcut. Bunlar arasında en kabul göreni, ki deneysel olarak en azından çalışırlığı gösterilmiş olanı ilkel çorba modeli . Ta lisedeki derslerden de hatırlayabileceğiniz gibi, bu teori atmosferdeki karbondioksit ve azot gazları ile okyanuslardaki suların belli sıcaklıklarda ve belli çevresel etkenlerin varlığı altında, mesela güneşten gelen morötesi ışınlar sayesinde zaman içerisinde organik molekülleri üretmek üzere bir araya geleceği üzerine kurulu. Kısaca hatırlayalım; ilkel atmosferde yoğun olarak karbondioksit, metan ve azot gazları mevcuttu. Aynı zamanda yeryüzünde de sıvı halde su vardı. Ortam şimdikine göre daha sıcaktı ve çok şiddetli yıldırımların oluştuğu, şimşeklerin çaktığı hareketli bir hava durumu vardı. Eğer aynı ortamı bir deney düzeneğinde tekrarlarsanız, ortamdaki gazların su ile tepkimeye girerek öncül amino asitleri ve diğer temel organik bileşikleri oluşturduklarını görürsünüz. Elbette, bu tepkimeler için gereken enerji de ortam sıcaklığı ve yıldırımlar ile sağlanıyor. Ortaya çıkan öncül bileşikler zaman içerisinde bir araya gelerek daha karmaşık yapıları üretiyor. Alexander Oparin ile John Haldene'in geliştirdiği Harold Urey ve Stanley Miller tarafından da doğruluğu test edilen bu model, ilkel yaşamın ne şekilde ortaya çıkmış olabileceğine ışık tutuyor. Karmaşık organik bileşiklerin varlığı illa ki canlı hayatı göstermiyor. Oluşan bu bileşikler pekala hiçbir canlılık aktivitesi göstermeden de varlıklarına devam edebilir. Yani, doğum, kendi ihtiyacı olan molekülleri üretme, çoğalma ve ölüm. O halde, bunları bir araya getirip canlılığı ortaya çıkaran güç nedir? Aklınızdan geçen her neyse, bunun cevabı termodinamik ve enerji-entropi ilişkisinde gizli. Hemen kısaca termodinamik ile enerji ve entropiden bu yazı ile ilgili olduğu kadar bahsedelim. Termodinamik, anlam olarak ısı hareketi demektir ve temelde enerjinin, yani iş yapabilme yetisinin nasıl diğer enerji formlarına, özellikle de işe ve ısıya dönüştüğünü inceleyen oldukça kadim bir bilim dalıdır. Entropi ise, termodinamiğin en önemli değişkenlerinden birisi olup sistemdeki düzensizliği ifade etmede kullanılır. Bir sistem ne kadar düzensizse, yani ne kadar çok farklı durumda bulunabiliyorsa, entropisi de o kadar yüksektir. Termodinamiğin dört yasasından bir tanesi enerjinin yoktan var edilip vardan da yok edilemeyeceğini söyler; kısacası enerji kapalı bir sistemde sabittir . İkinci yasa ise, ki aslında bize zamanın akış yönünü verir, kapalı bir sistemdeki entropinin azalmayacağını söyler; ne yaparsanız yapın toplam entropiyi düşüremezsiniz. Yine eğer evrenimiz dışında herhangi bir şey yoksa, evrenin entropisi, yani düzensizliği, sürekli artmak zorundadır. Eğer entropiniz daha fazla artmıyorsa, denge durumu dediğimiz duruma gelmişsiniz demektir, yani artık fiziksel olarak daha başka bir değişim gözlemleyemeyeceksiniz. Canlılar içinse bu, ölüm demek. Entropi ya sabit kalacağı ya da sürekli artacağı için, entropinin artışını izleyerek zamanın hangi yönde aktığına karar verebilirsiniz; eğer odanın için sıktığınız parfüm şişesine geri dönüp orada yoğunlaşmaya başlıyorsa, filmi tersten izliyorsunuz demektir çünkü entropisi daha yüksek olan odaya dağılmış parfüm düzensizliği çok daha az olan şişenin içine geri dönüyor. Bu noktada, aklımıza gelmesi mümkün ve evrim karşıtı yaradılışçıların pek severek cevaplayamayacağımızı düşündüğü soruya gelelim; hayatın varlığı termodinamiğin ikici yasasına karşı mıdır? Hani düzensizlik sürekli artıyordu? Eğer düzensizlik ha bire artıyorsa, nasıl oluyor da ilkel çorbanın içinden ağzı burnu kulağı olan biz gelişmiş canlılar çıkabiliyoruz? Sonuçta, kendimin bir çorbadan daha düzenli olduğunu rahatlıkla iddia edebilirim. Oldukça basit ama anlaşılabilir bir yanlış anlaşılmadan çıkan bu sorunun cevabı basitçe hayır. Yaşam, termodinamiğin ikinci kanunuyla çelişmez, diğer hiçbir kanunuyla çelişmediği gibi. Entropinin artışı bir yasadır, ama sistemdeki toplam entropiyi düşündüğümüz zaman ortaya çıkar. Yani, siz sistemin toplam düzensizliğini arttırmak kaydıyla istediğiniz bir yerdeki entropiyi düşürebilirsiniz. Misal, suyun donması sonucunda oluşan buzun entropisi de sıvı suya göre daha düşüktür, ama donarken ortaya çıkan ısı, su artı buz artı ortamın toplam entropisini arttırmıştır. Bu şekilde, canlılık da pekala mümkündür. Yine de, bu soru bizi önemli bir noktaya getiriyor. Her canlı, hayatta kalabilmek için entropi yani düzensizlik üretmek zorundadır. İçinde bulunduğu dünyanın düzensizliğini arttırmak pahasına kendisini bir arada tutabilir. Bu yüzden, her canlıda arayacağımız en temel fiziksel özelliklerden birisi, düzensizlik üretimidir. Şöyle anlamaya çalışalım; bitkiler güneş ışığı altında fotosentez ile karbondioksit ve su kullanarak besin üretirler. Yani, birden fazla karbondioksit ve su molekülünü birleştirip şeker yaparlar. Haliyle, şekerin düzensizliği beş-altı karbondioksit ve su molekülünden oluşan sistemin düzensizliğinden daha azdır. Ancak, hem bu şeker üretimi sırasında ortaya çıkan ısı, hem de süreç içerisinde ortama verilen düşük dalga boylarındaki ışık, bitkinin içinde bulunduğu ortamdaki düzensizliği net olarak arttırır. Kısacası, bitkimiz hayatta kalmak için fotosentez yapmak ve kendi düzensizliğini azaltmak zorunda; ama doğaya karşı gelemeyeceği için de dünyanın düzensizliğini arttırmak durumunda. Dengeye ulaşmamış her sistemin yapmak zorunda olduğu bu duruma kısaca entropi üretimi diyoruz. İşin içerisine entropi üretimini de katınca, ilkel çorba modelimiz de biraz ilkel kalıyor. Her ne kadar ilk organik moleküllerin üretimini açıklayabilse de, buradan canlılığa giden yol biraz karanlık. Bu yolu bir şekilde aydınlatmamız lazım. Bunun içinse, 2013 yılında yayımlanan bir çalışma umut vadediyor . Canlılığı fiziksel olarak belli bir denklem kümesine indirgemek, yani canlılarda görülen olayları basit fiziksel yasalar ile açıklamak, gözüktüğünden çok daha zor. Bilimin son yüz elli yıl içerisinde gerçekleştirdiği en büyük atılımlardan bir tanesi, pratik olarak sonsuz sayıda parçacığı içeren büyük sistemlerin davranışını istatistiksel olarak anlamlandırmaktır. İstatistiksel fizik olarak bilinen bu dal, ki termodinamik de kendisinin bir alt dalıdır, içinde neredeyse sayamayacağımız kadar çok parçacığın olduğu ve her parçacığın da belli bir kurala/fiziksel yasaya göre hareket ettiği sistemlerin ne gibi özellikler göstereceğini inceler. Örneğin, bir oda dolusu gaz düşünün. İçinde üç aşağı beş yukarı 10^26 tane parçacık vardır; yüz trilyon kere trilyon. Her gaz parçacığı da birbirinin içinden geçmemek kaydıyla rastgele hareket eder. Ama gene de biz istatistiksel fizik kullanarak gazın basıncını hesaplayabiliyoruz, düzensizliğinin yani entropisinin ne olduğunu söyleyebiliyoruz; eğer gaz kimyasal bir tepkimeye girerse hangi molekülden ne kadar elde edeceğinizi de söylüyoruz. Bütün bunları büyük bir rahatlık ve kesinlikle söyleyebiliyoruz; çünkü odanın içerisindeki gaz örneğindeki gibi pek çok sistem artık denge durumuna gelmiştir, yani fiziksel özellikleri zaman içerisinde değişmez, entropisi de sabittir. Biz de, dengeyi çok iyi biliyoruz. Bilmediğimiz, daha doğrusu tamamen aydınlatamadığımız şey, denge dışı sistemlerin, yani fiziksel özellikleri zaman içerisinde değişen, entropi üreten sistemlerin ne şekilde işlediği. Gene odadaki gaz örneğimize dönersek, şimdi camdan içeri birisinin hortumla rastgele gaz pompaladığını ve tavandaki pervaneyi çalıştırdığını düşünün. İşte, biraz önceki o kendine güvenen beni kaybedersiniz. Neden denge dışı sistemlere geldik? Cevap basit; canlı olmak denge dışı olmak demektir. Popüler siyasi tabirle, canlılığın fıtratında denge dışı olmak ve haliyle de sürekli entropi üretmek vardır . O zaman, denge dışı bir sistem olarak canlılığın nasıl ortaya çıktığını açıklayacak fiziksel bir kurama ihtiyacımız var. 2013 yılında yayınlanan bir çalışmaya göre, bu kuramı bulmuş olabiliriz. Bu çalışmada gösteriliyor ki, eğer siz bir grup atomu alıp, aynen hem ilkel dünyada hem de şimdi olduğu gibi bir enerji kaynağına bağlarsanız, bu atomlar zaman içerisinde pekala bir araya gelip entropi üreten atom kümeleri meydana getirebilir. Oldukça önemli bir gelişme bu; çünkü bu sayede belki de ilkel çorbadaki amino asitlerin vs. nasıl olup da canlılık gösteren varlıklara dönüştüklerini anlayabiliriz. Çalışmanın yazarı MIT'den fizik profesörü Jeremy England'ın sözüyle Bir grup atomu bir araya getirip güneş altında yeterli süre bekletirseniz, bir bitki elde etmeniz hiç de şaşırtıcı olmayacaktır. Biraz daha anlamaya çalışalım. Yeni kuramımız bize bir grup atomun belli şartlar altında bir araya gelerek entropi üreten kümeler yaratacağını söylüyor. Peki neden? Hatırlayalım, entropi sistemdeki düzensizliğin, yani sistemin ne kadar farklı olası hali olduğunu gösteren fiziksel büyüklüğümüzdü ve sürekli ama sürekli artmak istiyordu. Eğer atom çorbasının içinde rastgele hareket eden parçacıklar beraber daha çok entropi üretebilecekleri bir yapıya dönüşüyorlarsa, neden bu yapı kalıcı olmasın? Doğanın istediği oluyor; siz daha fazla düzensizlik üretiyorsunuz, ama bunu yapabilmek için de bir grup atomun yoldaşlığına ihtiyacınız var. Şartlar uygunsa ve bekleyecek zamanınız varsa, ki doğa milyonlarca yıldır bekliyor, o zaman entropi üreten ufak yapıların oluşmasında şaşılacak bir şey, ilahi bir dokunuş yok. İlkel çorba teorisi sadece organik bileşiklerin nasıl oluştuğunu açıklarken, bu kuram o bileşiklerden hayatın nasıl oluşmuş olabileceğini temel fizik yasalarını kullanarak gösteriyor. Devam edelim, canlı olmak demek sadece entropi üretmek demek değildir; aynı zamanda çoğalmak zorundasınız. Doğada varolmak istiyorsanız, üremek zorundasınız. Üremek ise, en azından bu ilkel çorbada ve bir grup atomla illa üreme organları ile olmak zorunda değil. Eğer ortamda bir araya gelebilecek atomlar varsa, bunlar birden fazla küçük küme oluşturabilir. Gene geçtiğimiz sene yayınlanan bir çalışmaya göre , araştırmacılar belli özelliklere sahip atomların sıvı bir ortam içerisinde kümelenerek düzenli ve kararlı yapılar oluşturduklarını gösterdiler. Kısacası, sadece canlılar değil, canlı olmayan sistemlerde de bu tür kümelenmeleri ve entropi üretimini görebiliriz. Hal böyle olunca, aslında doğal olarak belli ortamlarda atomların bir araya gelerek düzenli kümeler oluşturduklarını ve bu kümelerin de sürekli olarak entropi üreterek dengeye ulaşmaya çalışan sistem içinde varlıklarını sürdürdüklerini görüyoruz. Dahası, bu sistemler birden fazla olabiliyorlar, sanki üremiş gibi etrafa yayılabiliyorlar. Elimizde bunların gerçekleşmesini açıklayan, denge dışı sistemlerin hareketi üzerine kurulu iyi bir fiziksel kuram da var. Peki, geriye ne kaldı?Yapılan çalışmalar henüz başlangıç aşamasında. Hala daha açıklamamız gereken çok soru var. Bunlardan bir tanesi, matematiksel olarak kendi kendini çoğaltan sistemleri nasıl gösterebiliriz? Şimdiye kadar deneysel olarak gözlemlediğimiz, belli atomların kümelenerek düzenli yapılar oluşturması. Bu yapılar acaba diğer düzenli yapıların oluşmasını tetikliyor mu? Eğer tetikliyorsa, üreme/çoğalma işine de bir çözüm bulmuş oluyoruz. Canlılığın bütün gereklerini sağlamış oluyoruz, ama gene de bu denli karmaşık yapıların ortaya çıkışı üzerine fikirlerimiz hala kısıtlı. Bu noktada belki biraz spekülatif olacak ama, evrim teorisini nereye yerleştirebiliriz? Yeni kuramlarımız ve deneylerimiz evrim ile çelişiyor mu? Açıkçası, şu an için hiçbir çelişki yok. Atom kümelerinin çalışmada gösterilen özelliklerinden bir tanesi de, entropi üretiminin küme boyutu ve kümenin dış etkenlere karşı direnci arttıkça artıyor olması. Bu yüzden, daha fazla entropi üretmek istiyorsak, boyutumuzu da belli bir seviyenin üstüne çıkarmamız gerekiyor. Dahası, bu yapıların oluşmak için dışarıdan bir enerji kaynağına ihtiyaç duyduklarından bahsetmiştim. Dolayısıyla, bu enerji kaynaklarını daha iyi kullanabilen, bu kaynakların özelliklerine uyacak şekilde oluşmuş yapıların diğerlerine göre daha şanslı olacaklarını kestirmek güç değil. Eğer temel görüş güçlünün hayatta kalmasıysa, entropi üreten atom kümelerinde de hem dış enerji kaynakları, hem de ortamda bulunan atomları/molekülleri yapılarına katmak için bir savaş görmemiz olası. Sonuç olarak, ortama en iyi uyum sağlayan kümeler büyümeye ve kendilerine benzer yapıların oluşmasına ön ayak olmaya devam edecek, diğerleri ise ya sistem içerisinde çok küçük roller üstlenebilecek ya da zaman sürecinde sistem içerisindeki enerji ve parçacık dalgalanmalarına yenik düşüp küme yapılarını kaybedecektir. Bu şartlar altında, evrim teorisi hem kurama çok güzel uyuyor, hem de sadece canlıları ilgilendiren bir teori olarak, daha genel bu kuramın doğal bir sonucu olarak ortaya çıkıyor. İşin henüz çok başındayız, ancak bu yeni kuramı ve getirdiklerini doğrulamak veya yanlışlamak için pek çok deneyin mümkün olduğunu ve bunların da hali hazırda yürütülmekte olduğunu söyleyebilirim. Her ne kadar hala yanlışlanma ihtimali olsa da, bu yeni kuramın bilim dünyasında yeni ufuklar açacağı ve çok daha iyi gelişmeleri beraberinde getireceği aşikar.


İlkokulda tarih dersinde öğrenmiştik: Parayı Lidyalılar buldu, çünkü değiş tokuşla yapılan ticaret mekana ve zamana aşırı bağımlıydı. Paranın icadından önce Anadolu'da 1 devenin karşılığı mesela 10 çuval buğdaysa, Arap çöllerinde belki 1 tulum su değerindeydi. Peki sonra ne oldu? İcat edilen paranın değeri kıymetli metallere endekslendi. En kıymetli para mesela altın sikkelerdi, arkasından da gümüş. Bir süre sonra daha az kıymetli madenlerle alaşımlanan altın ve gümüşün düşen değeri yüzünden devalüasyon, daha çok basılan para yüzünden de enflasyon gibi kavramlar peydah oldu. Sonunda her devletin kendi para birimi ve de kur kavramı oluştu. Aynı mal bir devlette 10 birim değerinde iken, bir başka devlette yarı fiyatına olabiliyordu. Bunun ana sebebi ise devletler arasındaki politik ve ekonomik dengeydi, ya da dengesizlik nasıl adlandırırsanız adlandırın. Düşününce insanı en çok şaşırtan şey ise kağıt paraya geçiş oldu. Çünkü o zamana kadar paralarda kullanılan metallerin değeri en azından paranın satın alma gücüyle doğru orantılıydı, ki bunu daha sonra irdeleyeceğiz. Altın ender bulunan bir maden olduğu için kıymetliydi, dolayısıyla satın alma gücü de yüksekti. Diğer taraftan boş bir kağıdın tek başına hiçbir hükmü yokken, kağıt parayı basan devletin gücü ve saygınlığı o kağıda satın alma gücünü kazandırıyordu. Tabii işler bu kadar soyut bir hale bürününce, finansal sistem de suistimale son derece açık bir hale geldi. Günümüzde ise artık dijital, bir başka değişle sanal para kullanılıyor. Yeryüzünde dolaşımda olanın bütün paranın sadece %10'u fiziksel olarak var, kalanı ise sanal. Daha da ilginci, yeryüzündeki toplam para miktarı her geçen dakika artıyor, çünkü insanlar öyle istiyor. Evrenin anayasası fiziktir Size paranın olmadığı, insanların eşit koşullar altında yaşadığı ütopik bir bilimkurgu romanından bahsetmeyeceğim. Bu yazının amacı, alışageldiğimiz para kavramının aslında yanlış temeller üstüne oturtulduğunu ve evrende tek bir değerin geçerli olduğunu hatırlatmak, yani enerjinin. Çünkü evren fizik yasaları tarafından yönetilir ve enerji bunun temel taşlarındandır. Evrendeki toplam enerji sabittir. Enerji ne yok edilebilir, ne de yoktan var edilebilir. Evrende yapılan her işe karşılık bir enerji girdisi varolmak zorundadır. Buna A noktasından B noktasına gitmek kadar, kullandığımız bütün ama bütün ürünlerin üretimi ve hatta kendi varlığımızın devamı da dahildir. Yeryüzünde icat edilmiş bütün alet ve makinaların çalışma prensipleri enerji dengesi üzerine kuruludur . Vücudumuzdaki hücreler bile bu enerji kuralından haberdardır. Bir sonraki öğününüzde yemek yemek yerine sadece su içerseniz, finansal açıdan son derece karlı olan bu davranış size maalesef gereken enerjiyi sağlamayacaktır. Peki evrendeki canlı veya cansız bütün varlıklar sırf bu olguya göre var olup hareket ederken, neden sadece 7 milyar organizmanın dahil olduğu yapay bir paralel sistem geçerli yeryüzünde? Biz hala küresel ısınmanın varlığını tartışaduralım, bütün çevresel kıyametlerin sorumlusu olan günümüz finansal sistemi eninde sonunda değişmeye mecbur, tabii insanoğlu ve doğa daha önce yok olmazsa. Bir para birimi olarak Joule İsterseniz önce yeni para birimimizi tanıyalım: Joule. Joule'un birden fazla tanımı olsa da, bizim için en kullanışlı olanını yazalım. 1 Joule 1 Newton'luk bir kuvvet uygulanarak katedilen 1 metrelik bir mesafe için harcanan enerjidir. Mesela 100 gramlık bir elmayı yerden 1 metre yukarı kaldırırken kazandırılan potansiyel enerji, ya da bu elmanın yere çarptığı anda sahip olduğu kinetik enerji, ya da bu elmanın yere çarpıp durduktan sonra etrafa saçtığı ısı enerjisi gibi. Gördüğünüz gibi, yapılan her iş için bir enerji girdisi vardır ama enerji tür değiştirebilir. Mesela motorlarda yanan benzinden elde edilen kimyasal enerji ısı enerjisine dönüşür. Sonra motordaki ısı enerjisi mekanik enerjiye , daha sonra kinetik enerjiye , en sonunda da tekrar ısı enerjisine dönüşür . Toplam enerji ise her zaman aynı kalır. Bütün bu olayları ve detaylarını ise enerji girdi ve çıktılarını eşitleyerek hesaplayabiliriz. Yazıda bahsedeceğim enerji miktarları milyon ve hatta milyar Joule'lere denk geldiği için MJ (Megajoule, 1 milyon J) birimini kullanacağım. 1 ekmek kaç Joule? Soruda yediğiniz ekmeğin size kazandıracağı enerjiyi, yani besin değerini sormuyorum. Bir somun ekmek üretebilmek için kaç J değerinde enerji sarfetmek gerektiğini soruyorum. Bu hesap aslında oldukça karmaşık. Çünkü unu ekmek haline getirmek için fırında gereken ısı enerjisi kadar, yetişen buğday için harcanan su ve gübreyi elde etmek için harcanan toplam enerji, kullanılan zirai ilacın imalatı için gereken toplam enerji, tarlayı ilaçlayan ve süren traktörün ve de hasadı toplayan biçerdöverin yaktığı benzini elde etmek için harcanan toplam enerji ayrıca toplanan buğdayın değirmende öğütülmesi ve sonra çuvallara konup taşınması için harcanan enerjiler de hesaba katılmak zorunda. Bitmedi, eğer ekmek bir fabrikada üretiliyorsa daha sonra paketlenip, tırlara yüklenip, süpermarketlere dağıtılıyor. Gördüğünüz gibi her adımda daha fazla detay ve masraf ortaya çıkıyor. Finansal olarak bütün bu masraflar tabii ki biliniyor çünkü her bir aşamada bu işi yapan kişi veya firmalar finansal olarak kar etmek zorunda. Aksi taktirde zincirin bir halkası eksik kalır, ekmeği raflarda bulamazdık. Peki kilosu 8 TL olan paketlenmiş, markalı beyaz ekmeğin (somun ekmeğin kilosu da 4 TL) enerji açısından gerçek değeri nedir? 1980 yılında İngiltere'de yapılan bir analize göre paketlenmiş beyaz ekmeğin kilosu 15 MJ'ye mal oluyor . Son otuz yılda gelişen teknoloji sayesinde bu değerin 10 MJ gibi bir değere indiğini tahmin ediyorum. Tek başına bu sayılar pek bir anlam ifade etmediği için bir kilo (1,33 litre) benzinle kıyaslayalım. Büyükşehirlerde bir kilo benzin şu anda 5,7 TL civarında (4,3 TL litre fiyatı). Bir kilo benzinin yeraltından sondajla çıkarılıp, rafineride işlenip, akaryakıt istasyonuna yollanması ise 16 MJ tutuyor . Gördüğünüz üzere, benzin/ekmek fiyat oranı TL olarak 5,7 TL / 8 TL= %71 iken Joule olarak 16 MJ / 10 MJ = %160 çıkıyor. Yani aslında benzinin bize enerji olarak maliyeti ekmekten çok daha fazla. Yalnız, bu hesapta Türkiye'deki benzin fiyatını ele aldık, ki bu diğer ülkelerden daha yüksek. Eğer aynı hesabı ABD için yapsaydık, ekmeğin kilosu 7,3 TL (3,1 USD) benzinin kilosu da 2,4 TL (1,0 USD) olacak, ve benzinin günümüzdeki fiyatı daha da ucuz çıkacaktı (2,4 TL / 7,3 TL = %33, enerji olarak yine %160). Bu hesaplarda ekmek ve benzindeki farklı kar marjlarını tabii ki gözardı ediyorum. Etin kilosu bir dünya para Yukarıda verdiğim ekmek-benzin örneğinde günümüz finansal sisteminin ne kadar manipülasyona açık olduğunu gördük. Ne yazık ki bu buzdağının görünen kısmı. Eğer tükettiğimiz diğer gıdaların da enerji masrafını incelersek ilginç bir tabloyla karşılaşıyoruz. - Küresel ısınmanın önemli sebeplerinden biri olan modern tarım ve hayvancılığı daha önce incelemiştik. Tahmin edeceğiniz gibi hayvansal gıdaların üretimi maalesef son derece pahalıya mal oluyor. Unesco'nun raporuna göre dana etinin kilosu 387 MJ değerinde *. Benzer şekilde, yumurtanın kilosu 221 MJ iken hindinin kilosu 75 MJ, yani hindi eti dana eti veya yumurtaya kıyasla daha çevre dostu. - Yaprakları ve koçanları ayıklanmış mısırın kilosu ise 4 MJ tutarında . Bu kadar hesaplı bir gıdayı etil alkole çevirip araç motorlarında yakmak ise ne kadar akıllıca, yorum sizin. - Bir kilo paketlenmiş beyaz ekmek için yukarıda tahmini 10 MJ demiştik. - Bir kilo çizburger ise 54-154 MJ arasında bir değer biçilmiş . Hesabı yapanlar üretim yönteminin maliyeti çok etkilediğini belirtiyorlar, ama bana göre üst sınır akla daha yatkın geliyor. Eğer burgerin yarısını ekmek (kilosu 10 MJ), kalan yarsını da dana eti (kilosu 387 MJ) olarak farzedersek, kendi hesabımızla zaten kilogram başına 199 MJ değerine ulaşıyoruz. Bunun üstüne bir de eti pişirmek için gereken enerji ve pişerken kaybedilen su miktarından ötürü azalan ağırlık var. Dolayısıyla bir kilo pişmiş çizburger en az 150 MJ değerinde olmalı. - Şu hesaplara göre çeşitli gıdaların MJ cinsinden değerlerini biliyoruz. Eğer bir gıdanın şu anki fiyatını doğru kabul edip, referans alırsak, diğer gıdaların olması gereken satış fiyatlarını enerji masraflarına göre oranlayarak tahmin edebiliriz. Bu yüzden mısırı referans olarak seçtim. Mısırın hem enerji açısından az masraflı, hem de yüksek besin değerine sahip bir ürün olduğunu biliyoruz. En azından et veya kahve gibi yüksek derecede enerji israfına yol açan bir gıda değil. Eğer koçansız mısırın kilogram satış fiyatını 0,8 TL alırsak (0,60 TL koçanlı satış fiyatı, koçan ağırlığı da %25e denk geliyor) şu tablo karşımıza çıkıyor: Gördüğünüz gibi hayvansal ürünlerin doğaya masrafı yüksek ve günümüzdeki fiyatları olması gerekenden daha ucuz. Yalnız bu hesaplarda gözardı etmek zorunda kaldığım önemli finansal konseptler var. Mesela her üründeki kar marjı aynı değil. Ya da her ürüne talep aynı değil. Ayrıca burada sadece enerji girdisini konuşuyoruz, ki bazı ürünlerde insan emeği ön plana çıkıp, masrafları daha da arttırabilir. Altın ne kadar kıymetli? Gıdalardan sonra malzemelere dikkat çekmek istiyorum. Günümüz sanayisinin temel taşlarından çelik ise çok önemli bir yere sahip. Bütün dünyada çelik üretimi için harcanan enerji, metalden plastiğe, camdan çimentoya kadar üretilen bütün malzemeler için harcanan enerjinin %30'una denk geliyor. Eğer geri dönüşümlü malzeme kullanılmazsa çeliğin kilosu ise 25 MJ'ye mal oluyor. Plastiklerin kilosu 80 MJ enerji gerektirirken, gümüşün kilosu 631 MJ, altının kilosu ise 126000 MJ enerji girdisi gerektiriyor. Şampiyon ise platin; kilosu tamı tamına 316000 MJ değerinde. Diğer taraftan, odunun kilosu 10 MJ, çimentonun kilosu ise 5 MJ kadar . Peki bu rakamlar günümüz fiyatlarıyla ne kadar örtüşüyor? Aşağıdaki tabloda çeşitli malzemeler için kilogram TL fiyatlarını ve harcanan enerji miktarlarını kıyaslanıyor. Eğer bu değerleri çeliğinkine oranlarsak, şu sonuçlar çıkıyor: Gördüğünüz gibi çimento ve odun çeliğe kıyasla makul fiyatlara sahipken, kıymetli madenler olması gerekenden çok daha pahalı. Mesela gümüş çelikten 7867 kat değil de, 25 kat daha pahalı olmalı. Eğer bu malzemeler makine ve cihazlarda kullanılacaksa tabii başka kıstaslar da göz önüne alınmak zorunda. Mesela uzun ömürlü ama daha pahalı bir malzeme kullanılıp, daha ucuz malzemeyle yapılan kısa ömürlü tasarımlar ortadan kaldırılır ve kaynak israfının önüne geçilmiş olunur. Ne yazık ki, son 50 yıldır sanayi bu mantıkla işlemiyor. Şirketler ve emirlerindeki mühendisler tasarımlarını özellikle kısa ve orta ömürlü tutuyor ki, otomotiv gibi yedek parça ve servis sanayinin belkemiğini oluşturduğu sektörler yaşamlarını rahatça devam ettiriyor. Bu da başka bir yazının konusu olsun. Dayanklı ev eşyaları Son olarak yaşamımızda çok önemli bir yer tutan elektrikli ev aletlerini sunacağım. Çeşitli ev aletlerinin ve elektronik cihazların içerdiği malzeme miktarlarına göre toplam enerji maliyetleri hesaplanmış . - Saç kurutma makinesi en hesaplı ürünlerden biriyken (tanesi 79 MJ), dizüstü bilgisayar oldukça masraflı (tanesi 3140 MJ). Çamaşır makinesi ise bilgisayardan daha fazla enerji girdisi gerektiriyor (tanesi 3900 MJ) çünkü daha çok miktarda çelik içeriyor. Buzdolabının tanesi 5900 MJ tutarken, fotokopi makinası 7924 MJ enerji gerektiriyor. Gerçek hayatta ise bir bilgisayar bir çamaşır makinesinin en az iki katı fiyatında. - Ev eşyalarının üretiminde enerji maliyetleri önemli gibi gözükse de, ömürleri boyunca harcadıkları enerji asıl can alıcı nokta. Ev aletlerinin birim enerji maliyeti ömürleri boyunca tükettikleri toplam kullanılan enerjinin ancak %5-%12si kadar. Kalan enerji sarfiyatı ise çalışma sürecine ait. Dolayısıyla, etkin tasarım ve randımanlı enerji sarfiyatı son derece önemli. Mesela, son 5 yıllık yeni teknolojiye sahip, randımanlı bir çamaşır makinesinin doğaya maliyeti 20 yıllık emektar bir makineninkinden çok daha az. Aynı şeyi maalesef buzdolapları ve klimalar için söylemek zor. Bu ürünlerin teknolojileri enerji sarfiyatı açısından son 20 yıldır yerinde sayıyor . - Bilgisayarlarda ise LCD ekranlara geçiş sanırım vurgulanması gereken en önemli nokta. Aksi taktirde, her yıl yeni bir bilgisayar almanın hiçbir anlamı yok. CRT diye tabir edilen tüplü monitörler ise LCD'lerden çok daha fazla enerji harcıyor . Size yukarıdaki örneklerde mümkün olduğunca açık ve tarafsız bir tablo çizmeye çalıştım. Amacım, günümüzdeki fiyat dengesizliğini ve bundan kaynaklanan doğa düşmanı üretim tüketim sorununu enerji girdi miktarlarını kullanarak göstermekti. - Bu dengesizliğin en büyük sorumlusu olarak fosil yakıtlarından elde edilen enerjiyi suçlayabiliriz. Modern yaşam fosil yakıtlara o kadar bağımlı ki, petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki en ufak dalgalanma en güçlü ülke ekonomilerini ve sanayilerini bile etkiliyor. Ziraatten madenciliğe, taşımacılıktan enerjiye her sektör fosil yakıtlarına göbekten bağlı. Maalesef bu aşırı bağımlılık bazı ürünlerde yapay olarak düşürülen fiyatlarla yumuşatılmaya çalışılıyor. - Bu sebepten dolayı yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelmek ve orta vadede bütün enerji ihtiyacımızı bu kaynaklardan sağlamamız şart. Tabii bu demek değil ki bu yenilenebilir kaynaklardan gelen enerji bedava. Güneş panelleri ve rüzgar değirmenleri hem ucuz yatırımlar değiller, hem de randımanlarının arttırılması gerekiyor. Çözüm ise gereken araştırma fonları ayırıp bu teknolojileri kullanışlı bir seviyeye yükseltmekte. - Söz petrolden açılmışken devam edelim. Petrol sadece enerji kaynağı değil bizim için, aynı zamanda modern yaşamda kullandığımız birçok malzeme için temel hammadde. Düşününce aşırı bir miktar gibi görünse de, dünyadaki bütün ürün ambalajlarında kullanılan plastik çıkarılan petrolün aslında %2si kadar bile değil . Kalan %98 küsürü ise enerji, ısınma ve taşıma için yakılıyor! - Fosil yakıtlarının yanması karbon emisyonu ve küresel ısınma sorunlarını da beraberinde getiriyor. Aslında durup düşünürsek, oluşması milyonlarca yıl süren fosil yakıtlarını birkaç asırlık bir süreç içinde bitiriyoruz. Bu hem enerji hesabı açısından kelimelerin tasvir edemeyeceği bir savurganlık, hem de doğanın dengesi için çok büyük bir tehlike. Ürün fiyatlarını harcanan enerji miktarlarına göre endekslemek ne zaman mümkün olur bilemem, ama doğa dostu bilinçli bir tüketici olmak sizin elinizde. Arabanızı mümkün olduğunca az kullanıp, toplu taşımaya yönelirseniz, et ve hayvansal gıda tüketiminizi azaltırsanız, işlenmiş ve paketlenmiş ürün yerine yerel ve doğal ürünleri tüketirseniz ve evinizdeki enerji sarfiyatını azaltırsanız hem kendiniz hem de bütün dünya için bir iyilik yapmış olursunuz.