2011 yılını geride bıraktık ve yeni umutlarla birkaç gün önce yepyeni bir yıla adım attık. Geçtiğimiz yıl, gerek yaşanan üzücü olaylar, gerek bilimsel anlamda yapılan önemli buluşlar ile hatırlarda kalacak bir yıl oldu. Gelin, 2011 yılında olan önemli bilimsel olayları ve yaşanan gelişmeleri kısaca anımsayalım. Fukushima Depremi ve Tsunami 11 Mart 2011 tarihinde, kuzeydoğu Japonya'da 9.0 şiddetinde çok güçlü bir deprem meydana geldi. Japonya tarihinde kaydedilen en kuvvetli deprem olan bu sarsıntı ve sonrasında ortaya çıkan şiddetli tsunami, yaklaşık 16 bin kişinin ölümüne ve Fukushima Daiichii Nukleer Reaktorünün ciddi hasar görmesine neden oldu. Depremi takip eden günlerde Fukushima Reaktörü'nde bozulan soğutma sistemleri biriken sıkışmış hidrojen gazı patlamalarına neden oldu ve reaktörde erime meydana geldi. Kimi zaman 30 bin kilometrekare alana yayılan radyoaktif sızıntılar nedeniyle 88 bin kişi bölgeden uzaklaştırıldı. Yaşanan ardarda erimeler, kamuoyunda ciddi yankılara neden oldu ve dünya çapında küresel ısınmaya alternatif olarak görülen nükleer enerji projelerini yavaşlatma, hatta durma noktasına getirdi. Eylül 2011'de, Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi'ndeki bünyesinde Büyük Hadron Çarpıştırıcı'da atom altı parçacıklarla deney yapan OPERA isimli bir çalışma grubu, nötrinoların 730 kilometrelik hızlandırcı içinde hareket ederken ışıktan 60 nanosaniye daha hızlı gittiğini saptadıklarını açıkladılar. Deney sonuçları bilim dünyasında ciddi tartışma ve eleştirilere neden oldu. Saat senkronizasyonundan, GPS uydularının ölçüm hatasına dek pekçok konuda eleştirilen OPERA ekibi, Kasım 2011'de deneyi tekrarladıklarını ve yine nötrinoların ışıktan hızlı gittiğini saptadıklarını açıkladılar. Einstein'in izafiyet teorisine göre, parçacıkların ışıktan hızlı hareket etmesi olası değil. Dünya bilim çevreleri halen OPERA ekibi dışındaki başka ekiplerin benzer tasarımlı deneylerinin sonuçlarını merakla bekliyor. IBM'in ürettiği Watson İnsanlara Karşı Şubat 2011'de IBM tarafında üretilen bir bilgisayar olan Watson , ileri doğal-dil-işleme, hızlı bilgi erişimi, ve otomatik-öğrenme özelliklerini kullanarak Jeopardy! Genel Kültür Yarışması'nın en üst düzey şampiyonları olan Ken Jennings ve Brady Rutter'i yendi. Yapay-zeka alanında çığır açan Watson'un algoritmaları ve analitik yetenekleri şu anda sağlık endüstrisinde hastalara tanı koyma ve tedavi süreçlerinin iyileştirilmesinde kullanılmak üzere geliştiriliyor. Uzaydan Dünyaya Son Bakış Temmuz 2011 yörüngeye fırlatılan Atlantis Uzay Mekiği ile, Amerika Birleşik Devletlerinin 30 yıldan uzun süredir devam eden Uzay Mekiği Programı son buldu. Progam boyunca beş uzay mekiği ile toplam 135 uçuş gerçekleştirildi. Yaşanan kazalarda iki mekikteki toplam 14 astronot hayatını kaybetti. Atlantis, 8 Temmuz 2011'de son uçuşunda astronotları Uluslararası Uzay İstasyonu'na taşıyarak ABD'den yarım yüzyıldır devam eden insanlı uçuş programlarını noktaladı. Higgs Bozonu İle İlgili İşaretler Cenevre'deki parçacık hızlandırıcıda çalışan fizikçiler, fizik tarihinde en çok konuşulan parçacık olan Higgs bozonu ile ilgili bazı veriler elde etmiş olabileceklerini açıkladılar. Peter Higgs tarafından 1964 yılında teorik olarak ortaya sürülen Higgs bozonu, kütle kavramının açıklanmasında hayati öneme sahip teorik bir atom altı parçacık. Standart atom modelinde, henüz varlığı somut olarak saptanmamış olan Higgs bozonu, diğer parçacıkların nasıl birbiriyle etkileştiğini açıkladığından Tanrı parçacığı adı ile de anılıyor. Büyük Hadron Çarpıştırıcı'da çalışan bilim insanları yaptıkları iki deneyde Higgs bozonunun varlığını kanıtlayan bazı ölçümler yapmış olduklarını açıkladılar. Ancak, ekibin elinde halen kesin bir buluş yaptıklarını ispatlayacak güvenilirlikte veri yok. Higgs bozonunun tam ve güvenilir bir şekilde keşfedilirse, son 60 yıldır fizik alanında yaşanan en büyük buluş olabilir. HIV Aşısı İçin Dev Adım Kanada'daki Western Ontario Üniversitesi'nde çalışan bilim adamlarının geliştirdiği HIV Aşısı prototipi, FDA tarafından Ocak 2012'den itibaren insanlarda test edilmek üzere onaylandı. Onaylanan aşı, ölü ve genetiği değiştirilmiş HIV-1 virüsden üretilen ilk aşı. Aşının içeriğinde bulunan HIV virüsleri bağışıklık sistemini tetikleyerek çocuk felci aşısı, kuduz aşısı ve grip aşısındakilere benzer mekanizmalarla bağışıklık sağlıyor. Yaşlanmayı Anlamak Araştırmacılar, yıllardır yaşlanmanın organizma seviyesinde mi yoksa hücresel seviyede mi olduğunu tartışıyorlar. İnsanlar yaşlandıkça vücutları ve metabolizmaları hatalı çalışmaya mı başlar, yoksa zamanla bozulan hücreler organların yapısını bozduğu için mi yaşlanırız? Kasım 2011'de araştırmacılar, farelerin vücudundaki yaşlanmış hücreleri uzaklaştırarak, yaşlanmayı yavaşlatabildiklerini buldular. Varılan sonuç, yaşlanmanın hücre seviyesinde olması ihtimalini destekleyen bir bulgu. Elde edilen sonuç ve verilerin, yaşlanma ile ilgili araştırmalara çok önemli katkıları olacağı düşünülüyor. Antropologlar, yıllardır Homo Sapiens ile Neanderthal insanının çiftleşip çiftleşmediği sorusuna cevap arıyorlardı. Temmuz 2011'de, Max Planck Enstitüsünde çalışan Evrimsel Genetikçi Svante Paabo ve ekibi, Hırvatistan'da bulunan 38 bin yıllık bir Neandertal kadının genom analizini yaptı. Yapılan analiz sonucunda, atalarımızın Neanderthal insanları ile çiftleştiği kesinleşti. Araştırmacılar bugüne kadar insan ve Neanderthal genomlarının 14 bin adet protein kodlayan gen segmentini karşılaştırdılar. Bu segmentlerin 88 tanesi haricinde tamamının aynı olduğu saptandı. Araştırmacılar, ortak genlerimizin zeka gelişimi, psikoloji ve metabolizma ile ilgili genler olduğunu belirtiyorlar. NASA, 2011'in Aralıka ayında yaşanabilir kuşak içinde bulunan ve fiziksel özellikleri Dünya'ya çok benzer bir gezegen tepit ettiğini açıklayarak gezegen keşifleri açısından yılın son golünü attı. Bulunan yeni gezegen, Kepler-22b, Dünya ile oldukça ortak özelliğe sahip ve bizim Güneşimize çok benzer özelliklere sahip bir yıldızın yörüngesinde. Yıldıza olan uzaklığı Dünya ile Güneş arasındaki mesafeye yakın. Yıldızı etrafındaki bir dönüşünü bizim bir yılımıza epey yakın olan 290 günde tamamlıyor. Yüzeyinde su ve kayalar olması ihtimali olsa da onun bir gaz gezegeni olduğu düşünülüyor. Kepler teleskobu şu ana kadar güneş sistemimizin dışında 2,326 gezegen keşfetti. Bunların 139 tanesinde yaşanabilirlik kriterleri mevcut. Eylül 2011'de bir grup bilgisayar oyunu meraklısı, HIV virüsünün çoğalmasında anahtar rol oynayan bir proteinin detaylı yapısını çözdüleri. Söz konusu protein, yaklaşık on yıldan beri bilim adamlarının üzerinde çalıştığı ve katlanma paternini bulmaya çalıştıkları karmaşık bir enzim. Araştırmacılar, Foldit adını verdikleri oyuna 10 adet protein katlama modülü yerleştirdiler ve moleküller biyolojik prensiplere uygun şekilde katlandığında oyuncuya puan verecek bir yapı kurguladılar. Oyun, 236 bin oyuncu tarafından oynandı ve 10 gün içinde araştırılan enzimin detaylı yapısı ve katlanma paterni bulundu. Enzimin detalı moleküler yapısı ve katlanma paterninin bilinmesi, o moleküle karşı ilaç geliştirmede çok önemli bir adım. - Scientific American - Wired - Wikipedia


2100 itibariyle küresel iklim değişiklikleri, yeryüzünün yarısına yakınını sarmış olan bitki örtüsünü yeniden şekillendirecek. Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi ile Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nün beraber yürüttüğü çalışmaya gore, bu değişim -ormanlar, otlaklar, tundralar vs.- gibi büyük ekolojik topluluklarda yaklaşık %40'lık bir dönüşüme sebep olacak. NASA Jet tepkili çalışma laboratuvarı ile Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü araştırmacıları, önümüzdeki üç yüzyıl sonunda, yeryüzündeki bitki örtüsünün, insan kaynaklı sera gazlarına bağlı iklim değişikliğine ne şekilde tepki vereceğini araştırdılar. Araştırma sonuçları Climatic Change dergisinde yayımlandı. Öngörü modelleri artan ekolojik değişimin ve biyosferdeki gelişmelerin çok iyi tablolar çizmeyeceğini gösteriyor. Pekçok bitki ve hayvan türlerinin gittikçe artan bir şekilde hayatta kalma mücadelesi içine girecekleri, bazı yaşam alanlarında da tür değişimlerinin yaşanacağı, yani bazı türlerin başka türlerin yaşadığı alanları önemli ölçüde işgal etmeye başlayacağı öngörülüyor. Yeryüzündeki buzul ve çöllerle kaplı alanların dışındaki kısmın ı en az %30'luk bir parçası bitki örtüsü değişimine uğrayacak ve bunun sonucunda bu çevrede yaşayan insan ve hayvanlar değişen ortama uyum sağlamak ve sıklıkla yer değiştirmek yani göç etmek durumunda kalacaklar. Çalışmayı yürüten ekip üyesi bilim adamı Jon Bergengren 25 yıldan uzun bir süredir bilim adamları, insan kaynaklı iklim değişiminin yarattığı tehlike konusunda kamuoyunu uyardılar. dedi ve şunları ekledi: Çalışmamız birkaç derecelik küresel ısınmanın ekolojik etkilerini araştırarak iklim değişikliği modellerine yeni bir bakış getirdi. Buzulların erimesi, deniz seviyelerinin yükselmesi ve diğer çevresel değişiklikler yeterince bariz ve önemli, hatta şu anki ekolojik değişimin nasıl sonuçlar doğuracağının en önemli kanıtları. İklim değişikliğine maruz kalan bitkiler, genelde birkaç nesil boyunca hayatta kalabilecekleri ve üreyebilecekleri fiziksel koşullara sahip alanlara göç ederek iklimsel değişikliklere uyum sağlamaya çalışırlar. Ancak, günümüzdeki kentleşme ve doğal habitatın tahribi nedeniyle, canlıların son buzul çağının sonunda yaşanmış olana benzer bir göç etmesi mümkün olamayacak. Tarım ve kentleşme gibi insan aktivitileri bu göçlerin yolunu kesecek. Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nde iklim öngörüleriyle uyum içinde olan doğal bitki örtüsünün gelecekteki durumu üzerine 10 farklı modelleme yapıldı. Modellemelerde Birleşmiş Milletler'in hükümetler arası İklim değişiklikleri Dördüncü Değerlendirme Raporu Paneli'ndeki sera gazlarının orta düzeyde artış senaryoları baz alındı. Araştırmada 2100 yılı itibariyle, sera gazlarının bugünkü seviyesinin iki katına çıkacağı varsayıldı. Sonuç olarak Dünya'nın daha sıcak ve daha nemli bir hal alacağı görüldü, modellerde küresel sıcaklık 3.6 ila 7.2 Fahrenhayt (2 ila 4 santigrat derece) yükseliyordu. Benzer bir ısınma son buzul çağının sonunda, yani günümüzden 20 bin yıl once de yaşanmıştı, ancak bu değişimin günümüzde 100 kat daha hızlı yaşandığı saptandı. Çalışma ekibinden Duane Waliser de şunları ekledi: Çalışmamız neticesinde iklim değişikliğinin ekosistemler üzerindeki etkilerini karakterize edebilen basit, tutarlı ve nicelikli bir yol geliştirdik. Bu çalışma ekosistemler ile iklim arasındaki ilişkiyi aydınlatacak ve sıcaklık değişiminin ekolojik duyarlılığa etkisini öngörebilecek. Bu çalışma NASA Jet tepkili çalışma laboratuvarında Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü ekibince yürütülmüştür.


Bulunan yeni gezegen, Kepler-22b, Dünya ile oldukça ortak özelliğe sahip. Bizim Güneşimize çok benzer özelliklere sahip bir yıldızın yörüngesinde, dolanıyor. Yıldıza olan uzaklığı Dünya ile Güneş arasındaki mesafeye yakın. Yılıdzı etrafındaki bir dönüşünü bizim bir yılımıza epey yakın olan 290 günde tamamlıyor. Yüzeyinde su ve kayalar olması ihtimali var. Aralık 2011'de NASA, bilim dünyasını oldukça heyecanlandıran bir açıklama yaptı: Bir başka güneş sisteminde, bizim günelimize oldukça benzeyen bir güneşin etrafında dolanan ve fiziksel koşulları yaşama elverişli bir gezegen! Astronomide yaşanabilir kuşak , bir yıldızın etrafında yaşamla bağdaşan ısı, atmosferik basınç, ve suyun sıvı halde kalmasını sağlayacak diğer fiziksel koşullara sahip bölge olarak tanımlanıyor. Bu kuşakta yer alan gezegenlerin, dünya dışı yaşamı barındırma konusunda en yüksek ihtimale sahip olan gezegenler olduğu düşünülüyor. Bulunan yeni gezegen, Kepler-22b, Dünya ile oldukça ortak özelliğe sahip. Bizim Güneşimize çok benzer özelliklere sahip bir yıldızın yörüngesinde. Yıldıza olan uzaklığı Dünya ile Güneş arasındaki mesafeye yakın. Yıldızı etrafındaki bir dönüşünü bizim bir yılımıza epey yakın olan 290 günde tamamlıyor. Yüzeyinde su ve kayalar olması ihtimali var. Tek sorun gezegenin büyüklüğünün dünyanın 2.4 katı olması. Bu büyüklük, gezegende yaşam ortaya çıkması ihtimalini düşüren bir faktör. Boyutu nedeniyle gezegenin Neptün gibi kaya çekirdeğe sahip bir gaz devi veya tamamen okyanusla kaplı bir su gezegeni olması mümkün. Yukarıdaki resim de, bir sanatçının, sularla kaplı olduğunu hayal ettiği Kepler-22b'nin tasviri. NASA Kepler projesinin lideri Nathalie Bathalda, gezegenin tamamı sularla kaplı olsa da, bu durumun tamamen sulardan köken alan bir yaşam olma ihtimalini ortadan kaldırmadığını söyledi. Kepler teleskobu şu ana kadar güneş sistemimizin dışında 2,326 gezegen keşfetti. Bunların 139 tanesinde yaşanabilirlik kriterleri mevcut. Yeni bulunan Kepler'22b ise her ne kadar Dünya'dan büyükse de, diğer adaylardan küçük. Yaşanabilirlik bölgesinde bulunan gezegenler içinde boyu ve yüzey ısısı Dünyamıza en yakın, yıldızı ise Güneşe en benzer olanı. Aşağıdaki temsili resim, bizim Güneş sistemimiz ile Kepler-22'nin bir karşılaştırmasını gösteriyor. Yeşil renkli kuşak, suyun sıvı halde bulunabilme olasılığı olan yaşanabilir kuşak. Üstte, Kepler sistemi ve Kepler-22b tasvir edilmiş, altta ise Merkür ve Güneş Sistemi'ne ait olan yaşanabilir kuşakta yer alan gezegenler olan Venüs, Dünya ve Mars mevcut.


Astronomlar, yakıtını tüketerek kızıl deve dönüşmüş bir yıldızın içerisinde hayatta kalmayı başarmış, Dünya ile benzer ölçülere sahip iki gezegen keşfetti. Nature dergisinde yayınlanan keşif bizimki gibi gezegen ve yıldız sistemlerini anlamak açısından önem taşıyor, zira güneşimizin de akıbeti bir kızıl deve dönüşmek. Güneş'inkine yakın kütlelerdeki yıldızlar, hidrojen yakıtını tükettikten sonra iç basınç ile kütle çekimlerini dengeleyemedikleri için o andaki formlarından çıkar ve yeni bir denge kurmak üzere genişleyip kızıla yakın bir renk alır. Beş milyar yıl sonra güneşimizin de uğrayacağı tahmin edilen bu akıbet, yıldızın boyutlarını o kadar büyütür ki ona yakın gezegenler yıldız tarafından yutulabilir. Yıldızların dönüştükleri bu biçime kızıl dev adı veriliyor. Hesaplamalar beş milyar yıl sonra Merkür, Venüs, Dünya ve Mars'ın kızıl devimiz tarafından yutulacağını öngörüyor. Araştırmacılar bugüne dek kızıl deve dönüşme ve ardından gezegenleri yutma sürecinin bir çırpıda hallolduğunu düşünüyorlardı, ancak yeni bulgular öyle söylemiyor. Toulouse Üniversitesi Astrofizik ve Gezegen Bilimi Enstitüsü'nde görev yapan Stephane Charpinet liderliğinde gerçekleştirilen keşif, iki gezegenin ya da kalıntılarının yıldız tarafından yutulmaktan kurtulduğunu ve hatta yıldızın dış sınırları geri çekildikten sonra kızarmış bir şekilde varlıklarını sürdürdüğünü ortaya koydu. Aslında atarlı yıldızları inceleyen ekip için KOI 55.01 ve KOI 55.02 adlarını verdikleri iki gezegeni bulmak sürpriz olmuş. KOI 55.01 ve 55.02, kızıl devin zarfı içerisine girmiş, ancak orada hayatta kalmış. Dar bir yörüngede de olsa hala dönüşlerini devam ettiriyorlar. KOI 55 bir alt cüce B yıldızı. Yani kızıl dev çekirdeğini barındırıyor ancak zarfının tamamını neredeyse kaybetmiş bir dev. Araştırmacılar, kızıl dev zarfı içinde hayatta kalmayı başarmış gezegenlerin, yıldızların kütlelerini ve dolayısıyla zarflarını kaybederek bu tip bir şekil almasına katkıda bulunduklarını da düşünüyor. NASA'nın Kepler Uzay Teleskobu aracılığıyla sürdürülek araştırmaya katılan Arizona Üniversitesi Steward Gözlemevi astronomu Elizabeth Green, güneşimizin kızıl deve dönüşme halinde Dünya'nın kızıl dev tarafından yutulacağını, ve böyle bir ortamda 1 milyar yıl geçirdikten sonra tamamen buharlaşacağını söylüyor. Böyle bir durumda iken varlığını sürdürmesi muhtemel olan gezegenler çok daha büyük kütleli olmalı. Güneş sistemimizde bu tarife uyan gezegenler Jüpiter ve Satürn. KOI 55.01 ve KOI 55.02'nin yarıçapları Dünya yarıçapının sırasıyla 0.76 ve 0.87 misli... Yani aynı zamanda bu keşif, KOI yıldızının bu iki kızarmış gezegenini aktif bir yıldızın çevresinde keşfedilmiş en küçük gezegenleri ünvanına kavuşturdu.


Kağıdın tutuşma sıcaklığı; 451 F derece. Bu bilimsel doğruluğu kanıtlanmış veriyi, araştırıp öğrenebilirsiniz fakat eğer bu bilgiyi bir film sayesinde öğreniyorsanız durum biraz daha ilginç bir hale gelebilir. Bu bilgiyi bir film repliğinden öğreniyorsunuz ve belleğinize kazıyorsunuz. Bu film; Fahrenheit 451. Ray Bradbury'in 1951 yılında aynı isimle yayınlanan bilim kurgu romanının 1966 yılında sinemaya uyarlanmış hali olan film; 24. yüzyılda var olan baskıcı bir toplum düzeninin etkili bir şekilde ele alındığı, toplum-birey arasındaki ilişkiye dair bakış açınızı oldukça değiştiren bir film olma özelliğine sahip. Fahrenheit 451; distopik filmlere verilebilecek en güzel örneklerden biri. Distopik film demişken distopya kavramını kısaca açıklayalım; Yunanca'da kelime anlamıyla kötü yer anlamına gelen distopya; olumsuz ütopya ya da Türkçede kullanılan bir terim olarak korku ütopyası olarak da bilinmektedir. Yani Ütopya kavramıyla ifade edilen o muhteşem yerin tam zıddıdır. Distopik bir toplum; siyasi açıdan ele alındığında; totaliter bir yönetim ya da diğer baskıcı tüm sistemleri ifade eder. Bu toplumun bireyleri ise; baskı altında, yaşam hakları sınırlı, belli bir kalıba uygun olmak zorunda bırakılan gruplar olarak tabir edilebilir. Distopik olarak tabir ettiğimiz eserlerden Fahrenheit 451 ve Bin Dokuz Yüz Seksen Dört gibi en bilinenlerinin II. Dünya Savaşı sonrasında yazılmış olması dikkat çekicidir. II. Dünya Savaşı'nın yarattığı kaos ortamının izlerini taşıyan eserlerde ele alınan baskıcı toplum yapılarında komünist ve faşist yönetim anlayışlarından esinlenmeler de mevcuttur. Bir toplum düşünün; öyle bir toplum ki bireylerin düşünme yetileri yok... Fahrenheit 451 bu durumu oldukça ön plana çıkaran bir film. Filmin esas adamı olan Guy Montag bir itfaiyeci. Evet bir itfaiyeci fakat sandığınız gibi yangın söndürmekle değil, ateş yakmakla yükümlü zira filmde itfaiye çalışanlarının görevi oldukça ilginç; kitap toplayıp yakmak. Devlet için kitap yasaklanması gereken başlıca materyal. Kitap okumak, biriktirmek toplumsal bir suç olarak lanse ediliyor ve insanların beyinleri kitapların zararlarıyla dolduruluyor. Kitapların yasaklanma nedeni ise; kitap okumanın insan düşünme gücünü tetikleyen bir unsur olması. Kitaplar sayesinde insanlar farklı bilgileri alıyor, değişik duygularını aktif hale getiriyor, sorgulama yetisini kazanıyorlar. Bu durum devlet yönetim mekanizmasının sorgulanmasına yol açabileceğinden, birlik ve beraberliği bozabileceğinden, devlet kendi hakimiyetinin tehlike altına girmemesi için kitap okumasına karşı çıkıyor. Pazartesi Miller Yakarız, Salı Tolstoy, Çarşamba Walt Whitman. Cuma Faulkner, Cumartesi ve Pazar da Schopenhauer ve Sartre... Görevini böyle anlatıyor Montag. Kitap yakmak zevkli bir iş ve kitaplar günlere göre yakılıyor. Bu baskıcı toplumda, yasak olan sadece kitaplar değil. Devlet tarafından yayınlanan sözde eğitici olan programların yayınlandığı Televizör izlemek dışında diğer bilgi kaynakları da yasak. Kuzenler adı verilen sistem çerçevesinde, aileden atılma korkusuyla kuzenlerin birbirlerini izlemeleri en önemli etkinlik. Bunun dışında bireyler hap içip başka bir şey düşünmeden yaşamlarını devam ettiriyorlar. Beyin yıkayan, tek tip insan yaratmayı amaçlayan programlar gitgide insanları kişiliksiz hale getiriyor. Fahrenheit 451; konusunu okuduğunuzda ya da ilk izlediğinizde fantastik gelebiliyor fakat verdiği mesajları düşündüğünüzde ve filmdeki toplum yapısı ile çeşitli dönemlere ait toplum sistemlerini karşılaştırdığınızda çok farklı noktalara gidebiliyorsunuz. Filmde; devlete körü körüne inanan ve kuzen sistemi dışına çıkmaktan korkan bireylerin durumu, bireyleri tek tip haline getirmek ve başıbozukluktan korumak için kurulan sistem dikkat çekiyor. Kitapların geçmiş ve günümüzde suç unsuru olarak hep yok edilmeye çalışıldığı gerçeği, böyle bir sisteme muhalif olan bireylerin tutumları ve gördükleri tavır, sizi ister istemez geçmiş ve günümüzdeki durumlar hakkında sorgulama yapmaya götürüyor. Kitapların devlet tarafından suç unsuru olarak görülmesini tarihin bir tekerrürü olarak görüyoruz: Ortaçağ dönemindeki yaklaşımlarda da, putperestliği yayan kitapların olduğu bahane edilerek İskenderiye Kütüphanesi'nin yakılması gibi. Devletini sorgulamayan, daha açık bir tabirle düşünemeyen bireyler yaratma çabası da devletlerin tarihsel süreçleri göz önünde bulundurulduğunda takdire şayan nitelikte. Bu konuda enteresan gelebilecek iki örnek; Roma döneminde işsiz nüfusun devlete karşı başkaldırısını önlemek için arenada gladyatörlerin dövüştürülmesi ve 1930'larda Portekiz diktatörü Antonio de Oliveira Salazar'ın sarf ettiği Futbol olmasaydı, ülkeyi yarım saat bile yönetemezdim sözü. Her iki örnekte de devlet tarafından bireylerin tehlike arz etmemeleri için nasıl oyalandıklarını görebiliyoruz. Bu oyalama yöntemlerinin türevlerini yaşadığımız dönemde de görebilmek mümkün aslında. Örnek olarak; bilgi aktarımı hususunda faydası tartışılacak düzeyde az olan bazı televizyon programlarının etki alanlarının büyüklüğü ve yüksek izlenme oranlarını gösterebiliriz. Yine hayati önem taşıyan birçok mevzu varken günlerce meşgul olduğumuz suni gündemleri de unutmamak lazım. Fahrenheit 451 işte bu sorgulamaları yapabilmeniz için zihninizde ufak da olsa bir ışık yakıyor. Montag'ın sisteme sadık bir itfaiyeci olması, kendi eliyle kitapları yakmasına karşın yine de kitap okuma arzusunu da bastıramaması, muhalif karakterde bir kıza aşık olması, kendi evinde kitap biriktirmesi, saygı duyulan bir kişilikken bir toplum suçlusu haline gelmesine dek geçtiği aşamalar ilgi çekiyor. Kitapların insanını duygusal dünyası açısından da öneminin vurgulandığı film yine mesajlar vererek son buluyor. Muhalif grupların kitapları geleceğe taşımak için buldukları yöntemi şaşkınlıkla ve tebessümle izliyorsunuz. Roman mı filmi mi daha etkileyici? Fahrenheit 451 film olarak romandan biraz daha farklı. Bu noktada yönetmen François Truffaut'un kendi yorumunun izleri var. 112 dakika olan film; çekildiği tarih de düşünüldüğünde oldukça başarılı çekim tekniklerine sahip. İngiltere'nin o dönem ki atmosferinin de izleyiciyi etkisi altına aldığı bir gerçek ve başrol oyuncuları; Julie Christie ve Oskar Werner rollerinde oldukça başarılılar. Buna karşın kitabının daha etkileyici olduğunu belirtenlerin çoğunluğunu da dikkate almakta yarar var. Fahrenheit 451; eğer bilim kurgu filmlere ilginiz varsa, baskıcı rejimler hakkında sorgulama yapmak istiyorsanız ve kitapların bilgi aktarımı ve insanın duygusal dünyasına katkısı açısından önemini anlamak istiyorsanız mutlaka izlemenizi tavsiye edebileceğimiz bir film. Bundan 45 yıl önce çekilen bir filmin ön gördüğü toplum yapısının günümüz toplum yapıları içerisinde kısmen de gözlenebildiğine dair beyninize üşüşen fikirler sizi gelecek yıllar hakkında da düşünmeye sevk ediyor.


Acı biber, ağzımıza değdiğinde neden yakar? Çünkü acı biberde kapsaisin adlı bir madde vardır. Kapsaisin, ağzımızda bulunan, TRPV1 adlı bir almaç türünü uyaran bir bileşiktir. TRPV1 aslında sıcağa duyarlıdır, sıcakla temas edince üzerinde bulunduğu sinir hücresini uyararak beyne bir ileti gönderir: Bu çok sıcak! (Şekil 1A ve B) Biberdeki kapsaisin de işte bu almaçları uyarma kabiliyetine sahiptir. Yani aslında sıcaklık yükselmeden böyle bir şey oluyormuş hissi verir, olmayan bir tehlikeye karşı beyni uyarır (Şekil 1A). Bu yüzden acı biber yedikten sonra ağzımız yanar, sıcak basar. Kapsaisin sudan ziyade yağda çözündüğünden, acı yemeğin ardından su içmek pek işe yaramaz, ama ayran iyi gelir, çünkü yağ içerir. Ayrandaki yağ ağzınızdaki kapsaisini temizleyerek acı hissini ortadan kaldırır, su ise soğukluğundan dolayı ancak geçici bir etki sağlar. Biberler memelilere karşı Burada ilginç bir durum var: Yediğimiz biber, aslında bitkinin meyvesi, ve içindeki çekirdekler de tohumlarıdır. Yani biberin hayvanları cezbederek onlara kendini yedirmesi gerekir ki içindeki tohumlar sonra dışkıyla başka yerlere atılsın ve o tohumlar yeni birer biber bitkisine dönüşsün. O halde biber kendisini yayarak ona fayda sağlayacak hayvanları neden kapsaisin ile rahatsız ediyor? Bu çelişkinin sebebini ABD'li araştırmacı Joshua Tewksbury'nin Arizona'daki çalışmaları sayesinde öğreniyoruz. Tewksbury, kendisinden önce yapılan çalışmalardan görüyor ki memeli hayvanlar biberin lezzetinden rahatsız oluyor ama kuşlar olmuyor. Bunu kendi de sınayarak hem doğada hem de laboratuvarda fare ve sıçan gibi kemirgen memelilerin acı biberlerden uzak durduğunu, kuşların ise acı ve tatlı biberler arasında bir fark gözetmediğini tespit ediyor. Tabii akla ilk gelen soru, kapsaisinin neden memelileri hedef aldığı... Tewksbury, memelilerin sindirim sistemlerinin biber tohumlarına zarar veriyor olabileceğini, bu nedenle biber bitkisinin memelileri uzaklaştırmak için kapsaisin kullanıyor olabileceğini düşünüyor. Bu varsayımını sınamak için fare, sıçan ve kuşlara acı olmayan biberlerden yediriyor ve hayvanların dışkılarındaki tohumları topluyor. Bu tohumları ektiğinde görüyor ki kuşların dışkısından çıkan tohumlar her zaman gelişerek biber bitkisine dönüşüyor, ama kemirgenlerinkinden çıkanlar parçalanmış ve sindirilmiş olduğundan gelişmiyor. Yani kapsaisinin işlevi, biber için önemli bir iş gören kuşları rahatsız etmeden, tohumlarını parçalayan memeli hayvanları savmak olmalı. Biberler mikroplara da karşı Ama Tewksbury'nin Bolivya'daki bir çalışmasına göre kapsaisin, yalnızca memelilere değil, mikroplara karşı da etkili. Bolivya'daki bir biber türünün bazı bireyleri acı iken bazıları değil. Bunun sebebini merak eden Tewksbury'nin gözüne, biberlerde koyu renkli lekeler halinde görünen bir mantar bulaşı çarpıyor (Şekil 2B ve C). Biberin meyvesini çürüten ve tohumlarını öldüren bu bulaşı dikkatle incelediğinde, acı biberlerdeki oranının, acı olmayanlardakinin ancak yarısı kadar olduğunu görüyor. Yani acı biberlerdeki bir şey, bu asalak mantarın büyümesini önlüyor olmalı, ancak bu şey acaba kapsaisin mi? Bunu anlamak için laboratuvarında bu mantarı yetiştiriyor, ve her deneyde daha fazla kapsaisin ekleyerek deneyi tekrarlıyor. Ne kadar kapsaisin eklerse, mantar da büyümekte o kadar zorlanıyor. Yani kapsaisin, mantarın büyümesini engelliyor. Acı lezzetin bitkiye maliyeti Demiştim ki Bolivya'daki biberlerin bazıları acı, bazıları değil. Bunda bir yerel dağılım da söz konusu: Tewksbury'nin gözlem yaptığı bölgenin güneyindeki biberler hem acı, hem de bir yarımkanatlı böcek türünün saldırısı altında (Şekil 2A)... Kuzeyinde ise hem biberler tatlı, hem de pek böcek derdi yok. Öyle görünüyor ki güneyde böceklerin ısırıkları sebebiyle delinen ve bu yüzden mantar saldırısına maruz kalan biberlerin üzerindeki evrimsel baskı, antibiyotik özelliğine sahip kapsaisin üreten biberlerin orada yaygınlık kazanmasına neden olmuş. O zaman akla şu soru geliyor: Kapsaisin madem bu kadar faydalı, neden doğada hala kapsaisin üretmeyen biberler var? Acı ve tatlı biberler arasındaki bir fark bize ilk ipucunu veriyor: Acı biberlerin tohumlarının çeperleri, tatlı biberlerinkinden %10 kadar daha ince. İlk başta ilgisizmiş gibi gelebilir, ancak bir de meyvenin çeperlerine sağlamlık veren lignin maddesinin kapsaisinle aynı hammaddeden yapıldığını hesaba katalım. Ortada sınırlı miktarda hammadde varken, kapsaisin üretilecekse, lignin üretimini azaltmak gerekecektir. Bu da meyvenin çeperinin ince kalmasına sebep olacaktır. Eğer etrafta böcekler varsa, kapsaisin üreterek kendini mantardan koruyan biberler avantaj sahibi olabilir, ama böyle bir tehdit yokken kapsaisin yerine lignin üreterek kendini kalın çeperlerle koruyan biberler bu yarıştan galip çıkıyor. Bununla da kalmıyor: Yine Bolivya'daki araştırmalara göre, bir alan ne kadar yağış alıyorsa, oradaki biberler de o kadar acı oluyor. Zira mantarlar nemi seviyor, yağışlı havada çoğalıyor olduğundan, o bölgede ancak mantarı durdurabilen, yani acı biberler yetişebiliyor. Kurak bölgelerde ise durum farklı: Bibere kapsaisin ürettiren genler, aynı zamanda bitkinin yapraklarında daha çok havalandırma deliği açtıklarından, bitkinin içindeki suyun buharlaşarak bu deliklerden kaçmasına, bitkinin de kurumasına sebep oluyor. O yüzden de kurak bölgelerde, bu genlere sahip olmayan, yani acı olmayan biberler gelişiyor ve yayılıyor. Yani, acı biber olmak, tatlı biber olmaktan daha masraflı bir durum olduğundan, eğer acı olmaya gerek yoksa biberler o bölgede tatlı oluyor. Peki biz neden biber yiyoruz? Bilmiyoruz. Bu kapsaisin maddesi aslında biz onu yemeyelim diye evrilmiş bir silah. Bizden başka biberleri böyle iştahla yiyen bir memeli hayvan da bilinmiyor. Tewksbury'ye göre belki de antibiyotik özellikleri insanın böyle evrilmesine sebep olmuştur, ama biberin evcilleştirilmesi konusunda çalışan Linda Perry böyle bir iddiayı desteklemiyor, sadece biberlerin lezzetli geldiğini düşünüyor. İyi ama neden? Neden biberin acı lezzetinden sakınmayı bırak, ondan hoşlanıyoruz? Bu sorunun cevabı henüz ufukta görünmüyor. Bir ağrı kesici olarak kapsaisin Dikkat: Bunlar yalnızca bilimsel tartışma amaçlı bilgilerdir. Hekiminize danışmadan tedaviye başlamayınız ya da mevcut tedavinizi değiştirmeyiniz. Biraz garip gelebilir ama hep acıyla ve ilişkilendirdiğimiz biber ve etkin maddesi kapsaisin aslında ağrı tedavisinde de kullanılıyor. Bunun nasıl işlediğine bir bakalım: Kapsaisin ağız içinde etkisini TRPV1 adlı ısı almaçları üzerinde gösteriyor. TRPV1 geni çıkarılmış fareler zehir zemberek kapsaisin çözeltisini su gibi içiyor, çünkü bu almacı taşımadıklarından kapsaisinin farkına varmıyor. TRPV1, aslında ısı veya kapsaisine cevaben hücre dışındaki kalsiyum iyonlarının (Ca2+) hücre içine geçişine izin veren bir kanal (Şekil 1A). Hücre içindeki Ca2+ derişiminin artmasıyla hücrede, yani sinir hücresinde elektriksel bir uyartı başlıyor ve bu uyartı daha bir saniye geçmeden beyne iletiliyor. Bu hücresel düzeneğin bir benzeri, deri üzerindeki ağrılı uyaranın beyne iletilmesinde de görev alıyor. Bu TRPV1 almaçlarını ağrı kadar kapsaisin de uyardığından, bundan tedavide istifade ediliyor. Uzun süreli olarak kapsaisin uygulandığında hücre içine o kadar çok Ca2+ doluyor ki hücre işini yapamaz, yani ağrı duyusunu iletemez hale geliyor. Bu durum birkaç haftaya kadar sürebiliyor, ancak Ca2+ iyonlarının temizlenip hücrelerin normal duruma dönmesiyle bu etki sona eriyor ve kapsaisinin yeniden uygulanması gerekiyor. Bu tedavi her ağrı durumuna uygun değil, yalnızca belirli müzmin ağrı sendromlarında işe yarıyor.


Bu bir sevgililer günü özel yazısıdır: Hiçbir adres bilmiyordum. Oğuz Atay'ın Demiryolu Hikayecileri öyküsü ülkenin büyük şehirlere uzak bir dağbaşı kasabasında, bir demiryolu istasyonunda çalışan üç hikayecinin belirsiz bir savaşın gölgesinde yaşadıklarını anlatır. Bir yahudi, bir genç kadın, istasyon şefi ve öykünün esas kahramanı hikayenin temel direklerini, istasyon ise arka planını oluşturmaktadır. Hikayeciler yoklukla mücadele etmekte ve savaş ortamında hikayelerini satarak para kazanmaya çalışmaktadırlar. Ama tren yolcuları, hikayeleri savaş döneminde lüks olarak görmekte ve fazla para vermek istememektedirler. Başka zenaatları ve gidecek yerleri olmayan hikayeciler gitgide bir yokoluşa doğru sürüklenirler. Hikayenin sonuna doğru kahramanımız istasyonda yalnız kalır, yapayalnız. Ve okuyucuya şöyle seslenir: ... Bir mektup yazmak istiyordum, ama adres bilmiyordum. Yani hiçbir adres bilmiyordum. Bana inanmazlardı, bunun için utanıyordum. Bana herhangi bir adres söyler misiniz? diyemezdim. Oysa herhangi bir adres yeterliydi benim için. ..... Ben buradayım sevgili okuyucum, sen neredesin acaba? Bu kadar popüler olmak nasıl bir duygu? 1930'lu yıllarda genç bir delikanlı kalabalık bir ev partisinde eğlenmekte, yeni tanıştığı bir kızın omzuna elini koymak ve sarılmak için çeşitli cambazlıklar yapmaktadır. Genç delikanlının ismi yıllar sonra çok duyulacaktır, dünyanın gelmiş geçmiş en çok tanınan fizikçilerinden olacaktır ancak o yaşlarda ve o çevrede ondan daha çok tanınan biri vardır. Kendisinden daha çok tanınan kişi genç bir kızdır. Parti devam ederken duyduğu sesler üzerine başını çevirir: Arlene geliyor, Arlene geliyor. Arlene kim bilmemektedir ve neden bu kadar popüler olduğunu da. Kendisini görünce neden popüler olduğunu anlar. Kendi sözleri ile: Arlene çok ama çok güzeldi; neden bu kadar ilgi gördüğünü anlayabiliyordum. Arlene gerçekten çok güzel bir genç kadındır. Herkesin yanına yaklaşmak, sohbet etmek ve dans etmek istediği bir kızdır. Okul gazetesi editörüdür, çok güzel piyano çalmaktadır, sanat ve dekorasyon konularında çok yeteneklidir. Arlene Feynman için tam bir bütünleyicidir, Feynman'ın olamadığı her şeydir. Hiçbir sanat yeteneği olmayan, utangaç ve sadece bilim adamı olmaya çalışan bir genç için Arlene bambaşka bir dünyadır. Sanki birbirlerini tamamlamak için yaratılmışlardır. Feynman ilk görüşünden sonra defalarca Arlene'e yaklaşmaya çalışır ama hep önü kesilir. Bir şekilde ona yaklaşmanın yolunu bulmaya çalışır hep ve en sonunda başarır. Ancak bu daha ilk karşılaşmada ağzından, kendi deyişi ile, samimi ama aslında gayet cesur bir soru çıkar: Bu kadar popüler olmak nasıl bir duygu? Birbirimize asla yalan söylemeyeceğiz Her ne kadar yaklaşmayı becermiş olsa da, Feynman uzun sure Arlene'in hayatına giremez. Ne zaman beraber bir yere gitseler başka erkekler Arlene'e ilgi göstermekte, onu dansa davet etmekte ve o zamanlar utangaç bir karakteri olan Feynman bir türlü Arlene'e açılamamaktadır. Utangaçlığı yüzünden Arlene Feynman'dan başka bir erkek ile flört etmeye başlar, her ne kadar uzaktan uzağa onu beğense de. Feynman ne yapacağını şaşırmıştır. Arlene'e yakın olabilmek için onun katıldığı kulüplere üye olur, onun gittiği etkinliklere yazılır hep. Ve en sonunda bir gün şansı döner. Arlene erkek arkadaşından ayrılmıştır ve ilk fırsatta Feynman'ı eve ailesi ile yemeğe davet eder. Feynman için bu aldığı en güzel davettir o güne kadar. Arlene ile Feynman artık beraberdirler. Birbirlerini tamamladıkları gibi birbirlerinin kişiliklerini de şekillendirmeye başlarlar genç yaşta. Daha yolun başında birbirlerine söz verirler: Daima birbirlerine karşı dürüst olacaklar ve her şeyi apaçık konuşacaklardır. Birbirlerine asla yalan söylemeyecek ve birbirlerini kandırmayacaktırlar. Feynman ve Arlene kimsenin yaşamadığı bir aşkı ve ilişkiyi yaşamaya başlarlar. Birbirlerine çok düşkündürler ve her anlarını bir arada geçirmeye çalışmaktadırlar. Birbirlerine düşkünlükleri Feynman'ın ailesini endişelendirmektedir, zira oğullarının kariyerinin etkileneceğini düşünmektedirler ancak ses çıkarmazlar. Birbirlerine o kadar düşkündürler ki Feynman ilk yaz tatillerinde Chrysler'de araştırma işi bulduğunda Arlene ona yakın olmak için yakındaki bir kasabada geçici iş bulup çalışır. Feynman MIT'yi kazandığında aklında sadece mezun olduktan sonra Arlene ile evlenmek vardır. İki genç çok güzel bir aşk masalını taçlandırmak için sabırsızlanmaktadırlar. Aileler de artık gençlerin birbirine aşkını kabul etmiştir. Ancak Feynman'ın deyimi ile o yıllar bugünkünden çok farklıdır ve Feynman'ın evlenmek için önce kariyerinde biraz ilerlemesi gerekmektedir. Ancak bu onlar için sorun değildir, birbirlerini beklemek için söz vermişlerdir. Feynman MIT'de önce matematik okur, sonra fiziğe kayar ve daha lisans öğrencisi iken doktora düzeyinde konulara hakim olur. Mezuniyeti ile beraber önünde parlak bir kariyer vardır ve evliliği de yakındır artık. Ancak hayat önlerine ufak bir engel çıkarır. Evlilik kararlarını bir anda hızlandıran bir engeldir bu. Richard, gerçek hastalığım ne? Feynman'ın MIT'den mezun olduğu sene Arlene'in boynunda bir şişlik tespit edilir. Arlene endişelenmez. Amcası doktordur ve ona muayene olduğunda amcası da endişelenecek bir şey olmadığını, biraz omega yağı sürerek iyileştirebileceğini söyler. Gerçekten de şişlik iner ancak bir süre sonra tekrar nükseder ve bu sefer Arlene ateşlenir de. Doktorlar bu sefer tifo'dan şüphelenirler ve Arlene'i karantinaya alırlar. Feynman sıkılmıştır, doktorları kendi kısıtlı tıp bilgisi ile sorgulamaya başlar. Ancak hem kendi ailesi hem de Arlene'in ailesi Feynman'a aynı cevabı verirler: Feynman, onlar doktor ve bu işi biliyorlar. Sense sadece nişanlısısın. Feynman inatçıdır ve doktorların hastalığı düzgün teşhis edemediğine inanıp kütüphanede bulabildiği bütün tıp kitaplarına gömülür. Karşısına çıkan ilk hastalık lenf bezlerinde tüberkülozdur. Düşünür ve bunun olamayacağına karar verir. Zira teşhisi çok basittir ve doktorların bunu gözden kaçıramayacağını düşünüp daha karmaşık hastalıklara doğru okumayı sürdürür. Onlarca hastalık arasından bir tür lenf kanseri olan Hodgkin öne çıkmaktadır. En doğru teşhis Hodgkin hastalığı gibi gözükür Feynman'a. Ancak tüberküloz da olsa, lenf kanseri de olsa bütün hepsi aynı kapıya çıkar: Arlene'in hastalığı tedavi edilemezdir. Feynman iki aileye de nişanlısına gerçeği söylemesi gerektiğini ve dolayısı ile hastalığı açıklayacağını söyler. Ancak aileler Feynman'ı engeller, hasta ve ölmekte olan bir insana hastalığını söylemenin büyük bir kötülük olacağını söylerler. Arlene'e başka bir hastalık söylenecektir ve talihsiz kızın son zamanlarını rahat geçirmesi sağlanacaktır. Feynman karşı çıkar, Arlene ile olan ilişkilerinde yalan olmamalıdır. Aileler Feynman'a baskı yaparak yalan söylemesinin doğru olacağına inandırmaya çalışırlar. Feynman gördüğü baskı karşısında yalan söylemeyi kabul eder ancak bir veda mektubu da hazırlar. Çünkü Arlene onun yalan söylediğini anlarsa kendisinden ayrılacaktır, buna emindir. O an mektubu vererek aslında yalan söylemek istemediğini göstermek istemektedir. Feynman Arlene'in hastane odasına gittiğinde ailelerin önünde ona farklı bir hastalık söyler, Arlene rahatlar veya rahatlarmış gibi görünür herkesin önünde. Ancak bir süre sonra başbaşa kaldıklarında sorar: -Richard, sana yalan söyletiyorlar bunu anlayabiliyorum. Richard, gerçek hastalığım ne? Lenf kanserisin, ne yazık ki ölümcül. Aman allahım, yazık sana. Deminki yalanı söyletmek için çok baskı yapmış olmalılar sana. Bana kızmadın mı yani? Hem hastalığın da sana söylenenden daha kötü. Kızdım elbet, ama sakın bir daha bana yalan söyleme olur mu? Eh ne yapalım, hastalığımı kabullenmem lazım. Ne yapacağımıza bakalım bu konuda. Artık Karı Kocasınız Gelini Öpemezsin Teşhise göre Arlene'in iki yıl ömrü kalmıştır, hastalığın dalgalı seyredeceği bir iki yıl vardır önlerinde. Hemen bir plan yaparlar, Richard bitirmek üzere olduğu doktorasını bırakacak ve devrin fizikçiler için en büyük işverenlerinden Bell laboratuarlarına başvuracaktır. Queens'te ufak bir daire tutacaktırlar, iki sene küçük bir evde yaşayacaktır iki aşık. O öğlen hemen New York'ta evlenmeye karar verirler. Ancak sürpriz bir haber alırlar Arlene'in doktorlarından birinin ısrarla istediği lenf biyopsisinin sonucu gelmiştir. Sonuçlar çok nettir: Arlene lenf kanseri değildir, lenf bezlerinde tüberküloz vardır. Herkes çok şaşırır ama en çok Feynman şaşırır. Zira Feynman'ın kendi koyduğu ilk teşhis budur ama doktorlar gözden kaçıramaz diyerek atlamıştır. O yıllarda bu hastalık ta tedavi edilemezdir ama gene de kanserden iyidir, hastalar iyi bir bakım ile yedi seneye kadar yaşayabilmektedir. Ancak tüberküloz'un bulaşıcı yapısından dolayı kesinlikle fiziksel temas yasaktır, öpüşemeyeceklerdir bile. Bu sefer evlenmelerine aileler kesinlikle karşı çıkar. Arlene'in yakın temas ile bulaşan bu kadar ciddi bir hastalığı varken nasıl evlenirler? İki aile de endişelenmektedir, evlenmemeleri için baskı yapar. Baskılar sonuç vermez. Richard ile Arlene kararlarını vermişlerdir. Feynman ailelere Evlenmiş olsaydık ve onun tüberküloz olduğunu sonradan öğrenseydim boşanır mıydım? O zaman nasıl bir koca olurdum der. Richard ve Arlene 29 Temmuz 1942'de belediye binasında bir muhasebeci ve arşiv memurunun şahitliğinde evlenirler. Nikah memuru gülümseyerek: Artık evlisiniz, birbirinizi öpebilirsiniz der. Gelin ve damat birbirlerine bakakalırlar. Feynman karısını uzanıp yanağından usulca öper. Nikah memuru bunu gençlerin utangaçlığına verir. Başkalarının ne düşündüğünden sana ne? Feynman ve Arlene artık evlidir. Arlene bütün haşarılığı ve iyimserliği ile hastalığına meydan okumakta, Feynman da karısını rahat ettirmek için elinden geleni yapmaktadır. Savaş zamanıdır, şartlar gittikçe zorlaşmaktadır. Genç fizikçi devletin verdiği 18 dolar ek yardımı karısına daha iyi baksınlar diye her ay hastaneye bağışlar. Başhekim bunu yapmak zorunda olmadığını söyler ama Richard karısı için en iyisini istemektedir, gene de bağışlar o 18 doları. Arlene kocasına karşı müthiş sevgi ile doludur. İlk mektuplaşmalarının birinde şöyle yazar: Richard, sevgilim, seni seviyorum; belki sana söylediğimden de çok. Belki de hala yaşamımızla ilgili mutlu planlar yapabiliriz. Benim için bir şeylerden feragat etmeni istemiyorum. Benim mutluluğumun dışında aslında seninkini düşünmeliyiz ............ Aşkım, seni seviyorum. Eğer seni eleştiriyorsam bile, unutma, herkes farklı şekilde sever. ...... Aşkım daima sana ait olacağım ve daima seni seveceğim. Nerede ve ne zamanda olduğu önemli değil. Senin Putzie'n Arlene aynı zamanda şakacı bir karakterdir. Bir gün Feynman'a her birinin üzerinde Richard, sevgilim. Seni seviyorum, şaşkının yazan kalemler gönderir. Feynman akademik çevrede bunun yanlış anlaşılacağını ve ciddiyetine gölge düşüreceğini düşünerek kalemlerin üzerindeki yazıları tek tek siler. Bunu öğrenen Arlene çok üzülür ancak gene kendi yöntemleri ile Feynman'a ders verir. İngilizce argosunu kullanarak her gün Feynman'a bir yemiş ismi ile seslenerek taşlama şiirler yazar. Başka insanların düşünceleri niye umurunda ki? başlığı ile başlayan şiirlerin bir kısmının Türkçe çevirisi şöyledir: Sevdiğim şeyler hoşuna gitmiyorsa hoşuna Ne diyeyim, dostum, yazıklar sana! Gönlün dönmüşse tuhafiye dükkanına Ve gizlice ayna oluyorsa sana yaraşana Ne diyeyim dostum, yazıklar sana Feynman mesajı almıştır. Başkalarının ne düşündüğü umrunda olmamalıdır. Feynman bu felsefeyi hızla benimser, biraz da Arlene'e olan aşkından. O kadar ki herhalde tüm fizikçiler içinde en umursamaz ve dosdoğru konuşanlardan biri olur. Yıllar sonra en çok satanlar listesine girecek kitabın da adı olur: Başkalarının ne düşündüğü niye umrunda olsun? Karısı ile ilgilenirken bir yandan da akademik kariyerinde ilerlemeye çalışır hızla Feynman. Zaten yeterince dikkatini çekmiştir devrin büyük fizikçilerinin. Özellikle de Oppenheimer'ın. Oppenheimer devrin bütün fizikçilerini Los Alamosta özel bir proje için toplamaktadır: Manhattan Projesi. Einstein'in e=mc^2'si gerçeğe bürünecek ve ölüm saçacaktır atom bombası olarak. Oppenheimer Feynman'ı teorik bölümde çalışması için ikna eder. Feynman karısının hastalığını belirtir ancak hızla çözülür sorun. Karısı Albequarque'de bir sanatoryumda kalacak, Feynman istediği gibi karısını ziyaret etmeye gidebilecektir. Feynman işi kabul eder. Tüm bunlara katlanmamın yegane sebebisin Feynman karısını sanatoryuma yerleştirdikten sonra hızla projeye verir gücünü ve dikkatini. Arlene ise kocasından uzak bir hastane odasında kendisini oyalamak için sürekli bir şeyler düşünmektedir. Kocasına tapmaktadır, onun için her şeyi yapabileceğini göstermek ister. İlk ayrı kaldıkları doğum gününde Feynman çalıştığı binadaki herkesin posta kutularında özel baskı bir gazete görür. Bütün gazetelerin başlığında büyük puntolarla Bütün Ulus Profesör Feynman'ın doğum gününü kutluyor yazmaktadır. Herkes posta kutusundaki gazeteleri ve başlığını görünce gülmektedir. Arlene muzipçe ve coşkulu bir şekilde sevgilisinin doğum gününü kutlamıştır. Feynman utandığını belirtince Arlene'den hemen cevap gelir: başkalarının ne düşündüğü niye umrunda senin?. Arlene aynı zamanda istediğini yaptırmak ve aldırmak için de muzip yollara başvurmaktadır. Mesela bir gün sevgilisine bir tekne kataloğu gönderir, çok pahalı ve büyük bir tekne işaretlenmiştir: Richard, bunu alalım mı? Cevap elbet hayırdır. İkinci bir katalog gelir, bu sefer daha ucuz ama gene büyük bir tekne işaretlidir: Richard, ya bunu?. Cevap gene hayırdır. Defalarca kataloglar gelir gider ve en sonunda Richard, buna hayır demezsin herhalde diye yazılmış bir resim gelir: ufak, pleksiglas bir teknenin resmidir. Richard, tamam, ilerde bunu alacağız demek zorunda kalır. Arlene hem istediğini elde etmiş hem de kocası ile eğlenceli bir oyun oynamıştır. Ne kadar güzel olsa da soğuk bir hastane odasındadır ve düşünecek çok zamanı vardır. Bir başka gün karısı onu hasta yatağında elinde kömür torbası ve ufak bir mangal ile karşılar. Richard sevgilim, bana et pişirirsin diye düşünmüştüm der. Feynman elbette karşı çıkar, hastane odasında nasıl et pişiririlir. Arlene, hayır hayır, yanlış anladın. Otoyolun kenarına gitmeni ve orda pişirip bana getirmeni istiyorum der. Feynman insanların garipseyeceğini ve utanacağını belirtince Arlene her zamanki kartını oynar: Başkalarının ne düşündüğü niye umrunda senin? Feynman ünlü Route 66'nın kenarında karısına et pişirir ve bunu neredeyse her ziyaretinde tekrarlar. Karı koca iki haftada bir bazen haftada bir görüşmekte ve sürekli mektuplaşmaktadırlar. Mektuplarında her şeyden bahsederler, vergi borçlarından tutun da ilerde sahip olmak istedikleri Donald adlı erkek çocuğuna kadar. Hayat sanki onlar için masallardaki gibidir, her şey güzel olacaktır. Hatta mektupları askerler tarafından okunmaktadır ama ne gam onlar için. Hemen şifreli yazışmaya başlarlar kendi aralarında ancak bu sefer de askerler şifrelemelerini yasaklamaya çalışır. Tabi bu mümkün olmaz ve hatta çiftin askeri kurallar ile dalga geçecek şekilde bir şaka planlamalarına yol açar. Yaptıkları şaka bardağı taşıran son damladır ve en sonunda Feynman askerler tarafından uyarılır: Lütfen karınıza düzgün mektuplar yazmasını ve askeri kurallar ile dalga geçmemesini söyleyin. Ne Feynman ne de Arlene ciddiye almaz uyarıyı, hayat ve aşkları onlar için mektuplaşmalarından ibarettir. Arlene kocasına hayranlığını her zaman ifade eder. Feynman onun her şeyidir: Aşkım, seninle birlikte olmak, karı koca olmak çok eğlenceli. Seni bir koca, bir sevgili, bir baba, hayran olduğum bir bilim adamı, bağımlılık yaratan bir madde, yani her şeyinle seviyorum Richard Ne kadar iyi bakılsa da Arlene gitgide kötüye gitmektedir. Kan değerleri zamanla kötüye gider, öksürükleri artar ve gitgide zayıflar. Feynman karısına daha iyi bakılması için çırpınır ancak yatırıldığı hastane zaten bu tür hastaların bakımında uzmandır, yapılacak daha fazla bir şey yoktur. Arlene'in hayatı gitgide zorlaşmaktadır. Mektupların birinde Feynman'a şöyle der: Tek başıma her şeyin üstesinden gelemiyorum sevgilim. Arkamda senin desteğini hissetmeye, beni cesaretlendirmene o kadar muhtacım ki...Çünkü sen benim için tüm bunlara katlanmamın yegane sebebisin Hastalığın en kötü yanı ise seyri kötüye gittikçe hastayı depresyona sokmasıdır. Arlene depresyona gireceğini hissedince Feynman'a şunları yazar: Keşke bir ikizin olsaydı. Sana çok ihtiyacım olduğunu biliyorum. Gene depresyona girmek üzereyim... Kendimi çok mutsuz hissediyorum tatlım ve bu durumumu ancak sen değiştirebilirsin. Gelebilir misin aşkım, işlerini aksatmadan tabi ki? Seni seviyorum aşkım. Karın, şaşkının Feynman'ın elinden bir şey gelmez, haftasonları ziyaretten başka. Her mektubunda karısına, tek aşkına cesaret aşılamaya çalışır. Son bir umut onu çalıştığı projenin bulunduğu Los Alamos yakınında bir sanatoryuma yerleştirir. Ancak hastalığı nedeni ile gitgide bitkin düşmüş olan Arlene burdaki şartları sevmez, özellikle hemşirelerin yaklaşımını. Evet bu hastane Richard'ına daha yakındır ama Albequerque'de ona daha iyi bakmaktadırlar. Feynman ile Arlene uzun süre bu konuyu tartışırlar. Hatta Feynman en sonunda karısından üçüncü bir şahıs gibi bahsettiği bir mektup yazar ve sorunla ilgili akıl ister karısından. Karısı karısına nasıl davranılmasını istemektedir? Feynman ne yapmalıdır? Arlene, her ne kadar zor olacaksa da Albequerque'deki hastaneye dönmek istediğini söyler. Feynman kabul etmek zorunda kalır ve karısını o uzak hastaneye geri gönderir. Arlene bu git geller esnasında iyice bitkin düşmüştür. Kaçınılmaz son yaklaşmaktadır, ikisi de bunun farkındadır artık. Arlene'nin mektupları seyrekleşir gitgide. En sonunda bir gün... Senden sıkılmıştım, ama bak geri geldim aşkım! Bir gün Feynman kayınpederinden bir telgraf alır. Acele çekilmiştir telgraf ve Richard, buraya gelsen iyi olur demektedir. Feynman özel izinle tesislerden ayrılıp yola çıkar. Hastaneye ulaştığında Arlene'nin babası ile karşılaşır. Babası Buna dayanamayacağım, ben burada kalamam diyerek gider ve Richard'ı Arlene ile başbaşa bırakır. Feynman odaya girdiğinde iyice zayıflamış, gözleri uzaklara bakan ve sanki bilinci gitmiş bir Arlene ile karşılaşır. Nefes almakta güçlük çekmektedir, bazen solunumu durmakta ancak hemşirelerin yardımı ile tekrar kesik kesik nefes almaya başlayabilmektedir. Feynman karısını bu halde gördüğünde üzüleceğini zannetmiştir ancak hiçbirşey hissetmediğini farkeder. Dışarı çıkıp düşünmeye başlar. Neden böyle olmuştur diye düşünmenin anlamı olmadığını fark eder. Kader diye bir şeye inanmamaktadır, hayatta her şey açıklanabilmelidir ona göre. Başka çiftler daha uzun beraber olabilmektedir hayatta, 50 yıl beraber olan çiftler vardır tanıdığı. O çiftler ile aralarındaki tek fark süredir. Onlar sadece 5 yıl yaşayabilmişlerdir. Ama Feynman, muhteşem bir beş yıl geçirdik diye düşünür ve hastane odasına geri döner. Karısının yanına oturur ve gitgide nefesinin seyrekleşmesini seyreder, ta ki son bir nefes alıp bir daha almayana kadar. Yanlarına gelen bir hemşire Arlene'in öldüğünü teyit eder. Feynman eğilip karısını son bir kez öper ve ayrılır. Cenaze işlemlerini halledip Manhattan projesine geri dönen Feynman'ı arkadaşları kaygı ile karşılarlar. Hepsi kaygı ile karısını sorar. Feynman, hala bir şey hissetmemektedir ve kayıtsızca cevap verir: O öldü, program nasıl gidiyor? Feynman uzun süre bir şey hissetmez. Boşlukta gibidir, ne üzülmektedir ne ağlayabilmektedir. Yıllar sonra şöyle yazar: Bir gece rüyamda Arlene'i gördüm. Bütün mantığım onun öldüğünü ve onu göremeyeceğimi söylediği için ona bağırdım : Hayır hayır, bu sen olamazsın. Sen öldün . Arlene gülerek cevap verdi: Hayır hayır, seni kandırdım ben. Senden sıkılmıştım, o yüzden öldü numarası yaptım ki sen de ben de kendi yollarımıza gidelim. Ama bak, gene senden hoşlanıyorum ve o yüzden yanına geldim. Aklımı kaçırmak üzereydim. Her şey açıklanmalıydı, rüyalar bile. Öldüğü halde nasıl rüyamda canlı olurdu? Kendime psikolojik bir baskı yapmış olmalıyım. Bir ay boyunca ağlamadım. Sonra bir gün bir mağaza vitrininde çok güzel kırmızı bir elbise gördüm ve kendi kendime Arlene'e çok yakışırdı dedim. İşte o an ayırdına vardım, Arlene ölmüştü. Ağlamaya başladım. Yeni adresini bilmiyorum sevgilim Yıllar sonra Richard Feynman'ın çocuklarından Michelle Feynman babasının bütün mektuplaşmalarını kitaba dökmeye karar verir. Mektupları incelerken Arlene ile babasının mektuplarından biri özellikle dikkatini çeker. Arlene 16 Haziran 1945'te vefat etmiştir ancak babası Arlene'e son mektubunu 17 Ekim 1946'da yazmıştır yani Arlene'in ölümünden sonra ve bu mektup diğer mektuplara göre oldukça yıpranmıştır. Feynman, Arlene öldükten sonra ona yazdığı bu son mektubu defalarca okumuştur: Arlene'ciğim, Sana tapıyorum tatlım. Bunu duymaktan ne denli memnun olduğunu biliyorum ama sadeece sen sevdiğin için yazmıyorum. Bunu yazma sebebim sana bunları söyleyince içimi kaplayan o müthiş heyecan. Sana son mektubumun üzerinden iki yıl geçti, tam iki yıl. Ama benim ne kadar gerçekçi ve dik kafalı biri olduğumu düşünürsen beni affedeceğini biliyorum. Sana yazmamın bir anlamı olmayacağını düşünüyordum. ..................... Seni sevmek istiyorum. Seni daima seveceğim. Hala seni korumak, seninle ilgilenmek istiyorum. Senin de beni sevmeni, benle ilgilenmeni öyle çok arzu ediyorum ki. Oturup sorunlarımızı tartışmayı, seninle küçük planlar yapmayı istiyorum. Neler yapabilirdik? Kendi elbiselerimizi dikerdik. Çince öğrenirdik veya projeksiyon makinesi alırdık. Tüm bunları şimdi ben yapabilir miyim? Hayır. Sen benim fikir kadınım ve tüm sınırsız maceralarımın başlatanıydın. Hastayken benimle paylaşmak istediğin, benim de ihtiyacım olduğunu düşündüğün şeyi bir türlü yapamadığından dolayı çok üzülürdün. Buna hiç gerek yoktu. Çünkü ben seni çok çeşitli şekillerde seviyordum. Simdi sen bana bir şey veremezsin ama sana olan sevgim sürüyor. Seni bırakıp başka birini sevmem için engel yok ama ben seni sevmeyi sürdürüyorum. Sen öldün ama benim için herkesten daha değerlisin. Biliyorum, benim aptal olduğumu düşünüyorsun. .... Bir çok kızla tanıştım ama hepsi gözüme berbat görünüyor. Bana kalan tek kişi sensin. Gerçek olan bir tek sensin. Sevgili karıcığım, sana tapıyorum. Seni seviyorum karım. Karım öldü. Rich. Not: Bunu sana yollayamadığım için beni affet. Yeni adresini bilmiyorum Kimi Sevsem, Sensin... Feynman Arlene'e başka mektup yazmamıştır bundan sonra. Ama mektupta belirttiği bir şey hep gerçek olarak kalmıştır, Feynman Arlene'i hiç bırakmamıştır fikrinde. Başkalarının ne düşündüğü niye umrunda senin asla aklından çıkmamıştır. Artık her şeyi eğlenerek yapmaktadır, o kadar ki tüm dünyada en çok tanınan fizikçilerden biri olur bu sayede. Yıllar sonra çalışma arkadaşlarından Freeman Dyson onun için şöyle diyecektir: Arlene'in ruhu ömrü boyunca yanı başında kaldı ve geldiği noktaya katkıda bulundu İşte, dünyaca ünlü bir fizikçi ile asla unutamadığı aşkının öyküsü. Oğuz Atay'ın hikayesi savaş yıllarında geçer, Arlene ile Richard'ın aşkı da. İşte tam da o savaş yıllarında, sisler bulvarında bir ikinci kaptan aşağıdaki dizeleri yazar, sanki bu aşkı tarif etmektedir: Kimi sevsem, sensin... Kimi sevsem sensin/hayret Sevgin hepsini nasıl değiştiriyor Gözleri maviyken yaprak yeşili Senin sesinle konuşuyor elbet Yarım bakışları o kadar tehlikeli Senin sigaranı senin gibi içiyor Kimi sevsem sensing/hayret Senden nedense vazgeçilemiyor Attila İlhan


Zombi deyince hemen aklınıza korku filmlerindeki gerilim dolu dakikalar gelecektir. George A. Romero'nun 1968 yılında çektiği Yaşayan Ölülerin Gecesi filmi bu anlamda çığır açmış, o yıldan sonra zombiler sıklıkla gerilim/korku kurgulu filmlerde boy göstermeye başlamıştır. Her ne kadar çoğumuz filmlerde izlediklerimizin kurgu olduğunu bilsek de geçmiş yıllarda yaşananlar, kitaplara konu olan bir takım hadiseler, zombi diyebileceğimiz bazı bireylerin varlığına işaret ediyor. Batı Afrika'daki voodoo inancına göre ölü bir insan, büyücü tarafından diriltilebilir ve sonrasında kendi bilinci yerinde olmayacağından o büyücü tarafından kontrol edilebilir: Zombiler hareket edebilir, normal insanlar gibi yemek yiyebilir, duyup konuşabilirler ancak hafızaları yoktur ve içlerinde bulundukları şartları idrak edemezler . Asırlardan günümüze gelen sayısız zombi efsanesinin yanında iki tanesi var ki gerçekten şaşırtıcı. Çünkü onlar gerçek yaşam öyküleri! İlk öykümüz 1937 yılında Zora Neale Hurston adlı bir araştırmacının Haiti'deki gelenek ve adetler üzerinde yaptığı bir araştırma sırasında açığa çıkıyor. Hurston, 1907 yılında 29 yaşındayken ölmüş ve gömülmüş Felicia Felix-Mentor ile ilgili bir söylentiyle karşılaştı ve olayı soruşturmaya başladı. Köylüler ölümünden 30 yıl sonra Felicia'yı yollarda sersem bir şekilde ve yanında birkaç kişi ile birlikte yürürken gördüklerini söylüyorlardı. Hurtson, bu bahsedilen insanlara çok güçlü ilaçlar verilmiş olduğu söylentilerinin peşine düştüyse de daha fazla bilgi vermeye istekli kimse bulamadı . Hurtson sonraki yıllarda kaleme aldığı bir yazısında bu konuya da değinerek şöyle demiştir: Eğer bilim kabile törenlerindeki figürler yerine Haiti ve Afrika'daki Voodoo'nun altını kurcalarsa, bugüne kadar tıp ilmi tarafından bilinmeyen bir takım tıbbi gizemlerin gücüne ulaşacaktır. Haiti'deki diğer bir hikaye 1962 yılına uzanıyor. Clairvius Narcisse, 2 Mayıs 1962 tarihinde öldü diye kayıtlara geçmiş ancak 1980 yılında Haiti'deki L'Estere köyüne canlı olarak geri dönmüştü. Olayın açığa çıkmasından sonra yapılan araştırmalar sonucunda Clairvius'un kendi toprak payını satmayı reddettiği için kardeşlerince bir büyücüye satıldığı ortaya çıktı. Resmi olarak ölümünün ardından gömülen Clairvius, kısa süre sonra gizlice toprak altından çıkarılmış ve diğer zombi kölelerle birlikte şeker kamışı tarlasında çalıştırılmıştı. 1964 yılında büyücünün ölmesinin ardından psikoz halinin verdiği sersemlikle ada içerisinde 16 yıl amaçsızca yaşadı, 16 yıl boyunca vücudundaki kimyasalların etkisinin yavaş yavaş ortadan kalkmasıyla birlikte şans eseri pazar yerinde kız kardeşiyle karşılaştı ve onu tanıyabildi. Kardeşi ilk başta onu tanıyamadı ancak Clairvius kardeşine çocukluklarına ait birtakım hikayelerinden bahsederek onu inandırmayı başardı. Peki Clairvius Narcisse'yi bu kadar etkisi altına alan kimyasallar nelerdi? Kimyasallar, bir insanın aklını bu derece bilinçsiz hale getirebilir miydi? Kanadalı etnobotanist Wade Davis, 80'li yıllarda hikayenin gerçeklerini araştırmak ve bu sorulara cevap bulmak üzere Haiti'ye gitti ve bir insanın nasıl zombiye dönüştürülebileceğinin kimyasını inceledi. Genel anlamda zombi köleler üzerinde yapılan, ilk olarak onları öldürüp gömmek, sonrasında toprak altından çıkarıp onları çıldırtmak yani beyinlerindekileri baştan yaratmaktı. Bu da ancak onlara gizlice ilaç vermekle mümkün olabilirdi. Büyücü kurbanına öncelikle kurbağa zehiri ile kirpi balığı zehirinden oluşan bir karışım veriyordu. Bunu ya yemeklerine katıyor ya da derisinin yumuşak, az hasar görmüş yerlerine sürüyordu. Kısa zaman içinde kurbanlar ölüye yakın bir duruma geçiyorlardı: Solumaları fark edilmeyecek kadar yavaş, kalp atışları belli-belirsiz ve son derece ağır olduğundan görünüşte ölü gibiydiler. Şimdi bunu hemen gömmek gerekiyordu. Ama Haiti'de -gerçekten- ölenler havanın çok sıcak olması ve cesedin soğutulamaması nedeniyle zaten çok çabuk gömülmek zorunda olduğundan, zombileştirme açısından bir sorun olmuyordu. Yalnız kurbanların gömüldükten en geç sekiz saat sonrasına kadar topraktan çıkarılması gerekiyordu, aksi halde havasızlıktan boğulup ölürlerdi. Davis, 80'li yıllarda yayınladığı The Serpent and the Rainbow (1985) ve Passage of Darkness: The Ethnobiology of the Haitian Zombie (1988) kitaplarında, Haiti'de yaptığı araştırmalar sonucuna göre bir insanın iki özel tür tozu almasıyla bir zombiye dönüştürülebileceğini iddia etmişti: Bunlardan ilki bir tür kara kurbağasının korku anında derisinden salgıladığı zehir ile Japonya'da fugo balığı (Şekil 2) olarak bilinen kirpi balığının zehir karışımıdır. Kurbağa zehri üç önemli madde içerir: biyojenik aminler, bufogenin ve bufotoksin. Bu maddelerin en etkili özelliklerinden birisi acıları önlemesi, insanı uyuşturmasıdır; bu yönleri kokaininkinden dahi güçlüdür. Kirpi balığının zehrinde ise tetrodotoksin adında, insanı öldürebilen bir nörotoksin bulunur. Bu maddenin uyuşturucu özelliği kokainden 160,000 kat daha etkilidir. Bu balığı yedikten sonra tetrodotoksin yüzünden vücudunuzda karıncalanma ile başlayan bir uyuşma hissi baş gösterecektir. Toksin, vücut ısısı ile kan basıncını düşürüp sizi derin bir koma haline sokabilir. Öldürücü etkisi olan bu karışımın 1 miligramı bile insanı günlerce bilinci açık ama yarı-ölü bir durumda bırakabilir. Bu vakalara Japonya'da rastlanmış, ölü olarak kayıtlara geçen bazı kurbanların birkaç gün sonra iyileştiği gözlenmiştir. İkinci tür özel toz ise datura adı verilen bitkiden elde edilir. Bu bitki içerdiği atropin, hyosiamin ve skopolamin maddeleri ile güçlü bir sanrı yaratır. Ayrıca bu kimyasallar daimi hafıza kaybına, felce, hatta ölüme bile sebep olabilir. Haiti'de yaşanan olayda büyücü, kölelerine düzenli aralıklarla datura verdiği için onları bilinçsiz ve kendi istemi dışında hareket eden zombi benzeri bir yaşam formuna sokmuştu. Bilinçlerinin, hislerinin düzelmeye başladığını fark ettiğinde kölelere yeniden datura vererek onları kontrolünde tutmuştur. Bu bahsettiğimiz kimyasalları kurbanlar üzerinde deneyen insanlar bu uygulamalar hakkında deneyim sahibi kimseler olduklarından, kurbanlarını sürekli ölüye yakın halde tutmayı başarabilmişlerdir. Bu kimyasalların bilinçsiz kullanımı ölüye yakın olmak ile ölü olmak arasındaki ince çizgiyi yok edecektir (5). Diğer taraftan, psikolog Terence Hines'e göre, bilim dünyasında tetrodotoksinin bu tür bir davranış şekline yol açtığı iddiası kabul görmedi. Ayrıca Hines, Davis'in yaptığı bu açıklamaları ve Haitili zombilerin doğası hakkındaki raporlarını da kendisinin son derece safdilliği olarak yorumlamıştır (6). Günümüzdeki birçok hastalığın tedavisinde kullanılan kimyasalların geçmişte bu amaçlar doğrultusunda kullanıldığını görmek insanın tüylerini ürpertiyor. Dileriz ki bu tür hikayeler geçmişteki halleriyle, tarih olarak kalsın.


Eğitim ya da iş için Dünya'nın bir ucunda iken sevdiklerinize bir saate oradayım demek ister miydiniz? Öyle ya... İnsanoğlu yürüyerek başladığı yolculuğuna, binek hayvanlarla devam etti. Rüzgarın yardımıyla yelkenleri, kimi zaman esirlerin kol gücünü kullandı. Gün geldi, motoru icat etti, ama hep hızlandı. O halde bir gün o ya da bu şekilde böyle bir şey de mümkün olacak. Bilimkurgu filmleri bizleri ışınlanmaya özendirse de bu teknolojiden şimdilik pek ses seda yok. Ancak 1900'lerin başından bu yana gelişim gösteren hava taşımacılığı sesten hızlı yolculuk için ideallerini oluşturuyor. Concorde sivil alanda bir hezimetti, ancak olayın ekonomik boyutlarını aşacak teknolojik gelişmelerin olmayacağını söyleyemeyiz. Ses hızı çoktan aşıldı, askeri alanda böyle bir sınır artık yok. Sesten çok daha hızlı olan hipersonik uçuşlar için hala deneyler aşamasındayız ama kimbilir, belki bir gün hipersonik uçaklara binecek ve Dünya'nın diğer ucundaki o sevgiliye Az sonra oradayım diyecek, ya da bir saat önce telefonda konuşurken, kapıyı çalıp sürpriz yapabileceğiz. Ses sınırını aşmak... İnsan var olduğundan bu yana doğanın kendisine çizdiği sınırları aşmak için büyük mücadele veriyor. İster teknolojik üstünlük, ister ekonomik sebeplerle, ister sadece meraktan, bu bilim ve teknoloji tarihimiz için daima geçerli oldu. İşte insanoğlunun tarihinde aştığı doğal sınırlardan birisi de ses sınırıdır. Ses dediğimiz şey, bir titreşim dalgasıdır. Mühendisler ya da akışkan ile uğraşan fizikçiler buna bozuntu derler. Var olan o sakinliği düzenli bir şekilde ilerleyerek bozan o etki... Duyduğunuz herhangi bir ses, herhangi bir cisim tarafından yaratılmış bir tür bozuntudur. Bu bozuntunun hava molekülleri içerisinde yayılabilmesi için hava moleküllerinin birbirleriyle etkileşime girerek bu dalgayı transfer etmeleri gerekir. Bir leğen suya attığınız bir taşın yarattığı bozuntunun halka halka yayılması gibi. Zaten bu yüzden ses boşlukta yayılamaz. Sahilde otururken farkedildiği üzere, yakınlardan geçen bir geminin yarattığı ya da kuvvetlendirdiği dalgalara benzeterek anlaşılabileceği gibi, hava araçları da içerisinde seyrettikleri hava kümesinde bozuntu yaratırlar. Bizler bir uçağın gelişini o bize gelmeden önce ulaşan gürültülerinden anlarız, çünkü uçağın havada yarattığı bozuntular uçaktan hızlıdır, zira ses hızında hareket ederler. Peki bir cisim hareket ederken kendi yarattığı bozuntu ile aynı hızla ve hatta ondan hızlı gitmeye kalksa ne olurdu? Bu soru Einstein'in Toskana kırlarında gezerken bir ışığa binsem Dünya'yı nasıl görürdüm sorusu kadar yanıtları hayret verici bir soru olmasa da kavramsal olarak benzer bir sorudur. Yanıtı şu aşağıdaki şeklimizden inceleyelim: 1. Herhangi bir hızda seyahat eden bir uçak düşünün. Görüldüğü üzere ses dalgaları uçağın önünde seyretmektedirler. Bu uçak bize yaklaşırken, sesini görüntüsünden önce duyardık. 2. Uçak artık ses hızında gitmektedir, yani başka bir deyişle, uçak kendi yarattığı gürültü ile birlikte seyahat etmektedir. Üstüste binen bozuntu dalgaları ses duvarını oluştururlar. Tam bu noktada uçak transonik hızdadır. Yani geçiş hızında. Böyle bir uçağın gürültüsünü görüntüsü ile birlikte, şiddetli bir patlama olarak duyardık. 3. Uçak ses hızını aşmak istiyorsa, ikinci maddede bahsettiğimiz ses duvarını aşmak zorundadır, ve bunu yaparsa artık kendi ürettiği bozuntudan/gürültüden daha hızlı hale gelir. Böyle bir uçağın görüntüsü gürültüsünden daha önce gelecektir. Biz uçak geçip gittikten kısa bir süre sonra sesini yine şiddetli bir patlama olarak duyardık. 4. Dört ile gösterilen duvarlar, şok dalgaları olarak adlandırılırlar. Bizlerin uçağın sesini şiddetli bir patlama olarak duymamızın sebepleridir aynı zamanda. Şok dalgaları önemli bir süreksizliktir ve havanın kinetik enerjisini büyük ölçüde düşürür, ayrıca yapıya bir kuvvet uygular. 2 numaralı şekildeki şok dik şoktur ve bu şoka uğrayan havanın hızı tekrar sesaltına düşer. 3 numaralı şekildekiler ise eğik şoktur ve hava sesüstü rejimde kalmaya devam eder. Bu ses konisinin ve duvarının nasıl olduğunu anlayabilmek için, gürültüsüyle, görüntüsüyle bazı ses bariyeri aşma görüntülerini aşağıdaki video üzerinden izlemek faydalı olabilir: Ses hızının üzerinde seyreden bir akışkanın gösterdiği davranışlar büyük ölçüde bildiğimiz davranışlardan saparlar ve bambaşka bir hal alırlar. Örneğin tüm akışkanlar kapalı bir boru içerisinde akarken Bernoulli denklemine uygun olarak, kesit alanı ile hızları ters orantılı değişir. Yani bahçe hortumunun burnunu sıkar ve akışın geçtiği kesit alanını daraltırsanız akış hızlanır. Oysa sesüstü hızlarda bu durumun tam tersi gerçekleşir. Sesüstü bir akımla bahçeyi sulasa idiniz hortumun ucunu sıktığınızda akımın yavaşladığını görürdünüz. Serbest bıraktığınızda ise hızlanırdı. Bu hiç de verimli bir bahçe sulama işi olmazdı. Üstelik bu iş için çok sağlam bir hortuma ihtiyaç duyardınız, çünkü kesiti daralttığınız zaman ortaya çıkan şok dalgaları, kesiti genişlettiğiniz zaman ortaya çıkacak olan Prandtl-Mayer genişleme dalgaları hortumunuzu oldukça zorlardı. Örnekten de anlaşılşacağı üzere sesaltı aerodinamiği ile sesüstü aerodinamiği, çok farklı temellere dayanır ve sesüstü hızlar bize yeni problemler getirir. Bu yüzden havacılık tarihinde de sesüstü hızlara geçmek sadece daha kuvvetli motorlar tasarlamak ve üretmek olmamış; bu hızlarda güvenli olarak uçabilecek yeni tasarımlar oluşturulması anlamına gelmiştir. Sesaltı bir yolcu uçağı ile bir askeri uçak ya da bir Concorde arasındaki görüntü farkı oldukça algılanır bir farktır. Ses hızı 20 C'lik bir sıcaklıkta kuru bir havada 343.2 m/s hızındadır ve hava sıcaklığına göre değişir. Daha sıcak havalarda ses daha hızlıdır, daha soğuk havalarda ise daha yavaş. Çok duyduğumuz terimlerden olan süpersonik, hipersonik, transonik gibi terimler, sesten hızlı, sesten çok hızlı gibi anlamlara gelirler ve araçlar için kullanılırlar. Akımlar için kullanıldığında ise bu sıfatlar birer rejim adı olarak ifade edilmeye başlanır: Süpersonik rejim, hipersonik rejim gibi... Avusturyalı fizikçi Ernst Mach, ses hızı için birimsiz bir sayı tanımlamış ve buna Mach sayısı demiştir. Mach sayısı, bir hız değerinin ses hızının kaç katı olduğunun bir ifadesidir. 1 Mach hızı demek, o koşullar için ses hızı her ne ise o demektir. 2 Mach (ya da Mach 2) ise ses hızının iki katı. Rejimler akımın hızının kaç Mach olduğuna göre adlandırılırlar. 1 Mach'tan küçük hızlar Sesaltı , 0.8 Mach ile 1.2 Mach arasındaki hızlar Geçişli 1 Mach hızı sonik, 1.2 Mach'tan büyük, 5 Mach'tan küçük hızlar sesüstü ya da süpersonik, 5 Mach'tan büyük hızlar ise hipersonik hızlar olarak anılırlar. Bazı kaynaklarda 10 Mach'tan büyük hızlar için yüksek hipersonik hızlar dendiğine rastlanabilir. Ses hızını sürdürmek: Süperseyir Süperseyir ilk olarak ABD ordusunda tanımlanmıştır. İlk olarak bir uçağın düşman hava sahasında yirmi dakika sesüstü hızda seyredebilmesi olarak tanımlansa da bugün art yakıcı kullanmadan kararlı ve sürdürülebilir bir sesüstü uçuş rejimine denmektedir. Concorde ve Tupolev 144, süperseyir özelliğine sahip sivil uçaklardı, ancak Concorde'nin tedavülden kalktığı 2003 yılı Kasım ayından bu yana böyle bir sivil uçuş bir daha gerçekleşmemiştir. (Meraklıları için, Bkz: Notlar Concorde Rüyası nasıl sona erdi?). Askeri havacılık ve sivil havacılığın emniyet anlayışları birbirinden çok farklıdır. Bu yüzden kurallar ve standartlar da değişiklik gösterir. Bir askeri uçağın operasyonel gereksinimler ve taktik üstünlük amaçlı ses hızında seyretmesi ile yolcu uçağının mesafeleri ses hızından daha hızlı katetmesi arasında da önemli bir fark vardır. Zira sesüstü hızlarda seyretmenin yaratacağı sıkıntılar, alınacak riskin boyutlarını ve elbette aracın maliyetini de büyük ölçüde değiştirir. Sesüstü uçuşun başlıca sakıncaları öncelikle şok dalgaları ve genişleme dalgalarından kaynaklanıyor. Sesaltı uçuşlarda uçağın bir noktasının yaratacağı etkilerin diğer bir parçayı etkilemesi nadirdir, ancak sesüstü hızlara ulaşınca bu durum değişir. Daha önce de sözünü ettiğimiz sesüstü ve sesaltı uçakların arasındaki tasarım farklılıkları da problemi derinleştiriyor, zira tasarlayacağınız sesüstü bir uçak, sesüstü rejime geçene kadar mevcut sesaltı uçaklarla aynı yolu izleyecektir: Sesaltı rejimde kalkacak, tırmanacak, uygun ve güvenli bir irtifaya gelene kadar da sesaltı bir uçak gibi davranmak zorunda olacaktır. Yine de tasarım problemi üretim ve bakım maliyetlerini arttırmak pahasına çözümlenebilir: Uçağın değişebilen bir geometriye sahip olması gibi. Fakat bir de akışkanın kendi mekaniğinden kaynaklanan önemli bir engel mevcut: Aerodinamik ısınma. Süpersonik bir rejimde uçarken şok dalgalarının yarattığı sürtünme ve akışkandaki dinamik değişimler önce akışkanın, daha sonra da parçaların aşırı ısınmasına sebep olur. Örneğin bir SR-71 Blackbird bombardıman uçağı Mach 3.1 hızında uçarken gövde sıcaklığı 315 C'ye kadar çıkar, ki bu sıcaklık uçağın imalatında kullanılan malzemelerin yapısal özelliklerini değiştirebilecek bir sıcaklıktır. Uçağın kendi aerodinamik tasarımının yanısıra motor ve motor alıkları da başlı başına bir problem yaratır. Uçağın hangi Mach sayısıyla uçtuğuna göre geometrisi değişebilecek bir motor hava alığına ihtiyaç vardır; çünkü sesüstü hızdaki bir akışkan önüne gelen her geometride şok dalgaları oluşturmaya muktedirdir ve motora giden akımın bunu kontrolsüz bir şekilde gerçekleştirmesi hiç de istenen bir durum değildir. Motora girecek havanın hangi şok dalgalarından nasıl çıkacağı belirlenemezse, o avare akımın ve şok dalgalarının yapısal olarak motoru zorlaması mümkün olduğu gibi, motorun istediğiniz o sürekli itkiyi sağlamasını teminat altına almaz. Bunu önlemek için kullanılan alık rampaları bu problemi çözmektedir, ancak tahmin de edildiği üzere bu hem bakım, hem de üretim maliyetlerini arttıracak bir çözümdür. Bu tip gereksiz harcamalar savunma amacıyla hoş görülse de tedavülden kalkmadan önce bilet fiyatları 9000 USD'yi bulan Concorde'yi başarısız bir proje haline getiren yüzlerce ayrıntıdan birisidir. Ses hızını gerilerde bırakmak Bugün hipersonik uçuş gerçekleştiren bir uçak olsaydı İstanbul'dan New York'a yaklaşık bir saatte gidebilirdik. Bu kulağa oldukça hoş geliyor ve olası fiyatının ne olabileceğini düşünmediğimiz sürece de öyle olurdu. Ancak hipersonik uçuş süpersonik uçuşta olduğu gibi ekonomik sebeplerden ötürü es geçilen bir alan değil. Ses hızını aşmak insanlar için teknolojik bir problem olmaktan çıkmış olup daha çok ekonomik ya da stratejik bir karar haline geldi, ama ses hızını çok gerilerde bırakmak, yani hipersonik hızlarda seyahat etmek daha çok teknolojik bir sınır olarak görünüyor. Hipersonik hızlara ulaşan ilk hava aracı 2. Dünya Savaşı'nda Almanların kullanmış olduğu V-2 roketleridir . NASA'nın geliştirdiği X-15 ise 1959'dan 1968'e kadar gerçekleştirdiği 199 uçuşta araştırıcılara sağladığı bilgilerle hipersonik uçuşun atası olmuştur. Hipersonik uçuşa ait tüm temel bilgilerin emektar X-15 ile elde edildiği söylenebilir. Ay'a ilk ayak basan astronot Neil Amstrong'un da bir X-15 pilotu olduğunu söylemekte fayda var. Füze, bomba ya da benzeri mühimmatlar gibi, atıp sadece hedefi vurmasını ve dolayısıyla imha olmasını önemsemediğiniz bir aracın hipersonik hızlara ulaşması ile, tekrar tekrar kullanılmak istenen bir aracın hipersonik hızlara ulaşması çok farklıdır. Aracın bekası, onun emniyetli bir şekilde yere indirilmesinden geçiyor. Bu da onun hiç zarar görmemesi demek. Hele ki henüz deneysel bir aşamada ise, ölçümleri sağlıklı yapabilmek ve bunu tekrar edebilmek çok önemli. Bu yüzden hipersonik uçuşun yükünü hala deneysel uçaklar çekiyor. Bu deneysel uçakların başında NASA'nın X-43A'sı ile Boeing'in X-51'i geliyor, ancak bu uçakların X-15'ten önemli bir farkı var: İnsansız olmaları. İnsansız hipersonik uçaklar araştırmacılara daha geniş bir alan sunuyorlar, çünkü hipersonik uçuş risklidir ve uç bir seyir halidir. Hipersonik şok dalgaları o kadar güçlüdür ki, süpersonik hızlarda karşılaştığımız ve malzemelerimizin mukavemet özelliklerini değiştirmesinden endişe ettiğimiz o sıcaklık birkaç katına çıkar. Hipersonik ve yüksek hipersonik hızlara çıkıldığında uçağın yüzeyi ile şok dalgası arasında gazın ideal haline ve hatta maddenin plazma haline bile rastlanabilir. Ayrıca roket motoru bize tekrarlılık ve süreklilik sağlamayacağından hipersonik uçuş için başka tip bir motora ihtiyaç duyulmuştur: Şu an bu hızlara mahzar olan deneysel uçaklar, bildiğimiz jet motorları ile değil, scramjet adı verilen daha özelleşmiş bir motor çeşidi ile çalışmaktadırlar. Ramjet motorunun süpersonik hız üretmek üzere özelleşmiş hali olan scramjetler, tüm ramjet ailesinde olduğu gibi kompresör, fan gibi döner parçaları olmadan ve geometrisi sayesinde sıkıştırdığı hava/yakıt karışımını patlatmak suretiyle itki elde eten motorlardır. NASA'nın geliştirdiği ve hipersonik uçuş deneylerinde kullandığı X-43A'nın scramjet motoru 9.8 Mach'lık bir hız rekorunun mimarıdır. Ancak şöyle bir detay var: Scramjet motorlarının çalışabilmesi için öncelikle bir başlangıç hızına ihtiyaçları vardır. Bu yüzden gerek X-43A, gerekse Boeing X-51A, uçuşlarını gerçekleştirilmeden önce başka bir uçak yardımıyla yüksek bir irtifaya çıkarılarak belli bir hıza ulaştıktan sonra bırakılıp çalıştırılmışlardır. Sonuç Hız hayatımızı kolaylaştıran bir unsur ve hatta bir anlamda medeniyetimizin ölçüsü. Uzakları yakın hale getiren teknolojik bir vasıf olmasının yanısıra bu yönüyle stratejik ve askeri üstünlüğün de mihenk taşı. Sivil havacılık ve askeri havacılığın birbirinden farklı konseptleri olması, hıza olan yaklaşımlarını da büyük ölçüde değiştiriyor. Hep daha hızlı olmak isteyen insanın uzayı ve gezegenleri keşfedebilmesinin de anahtarı, geliştirdiği teknolojilerin onu ne kadar hızlandırdığı ile doğrudan ilgili. Yerçekimine karşı koymak için aerodinamik kuvvetlerden yararlanmak zorunda kaldıkça ya da ışınlanma gibi daha farklı ve fantastik yolları keşfetmedikçe, havadan ve hızlı seyahate muhtaciyetimiz devam edecek. Başta malzeme teknolojisi olmak üzere tasarıma yardımcı birçok bilgisayar teknolojisinin ilerlemesiyle birlikte daha ucuz, daha emniyetli süpersonik yolcu uçaklarının kısa vadede tekrar kullanıma girmesini bekleyebiliriz. Birçok uçak üreticisi Concorde ile tarihe gömülen süperseyir özellikli yolcu uçaklarını küllerinden doğurmak için çalışmalar yapıyor. Öte yandan hipersonik uçaklarda yolcu olarak uçabilmemiz ciddi bir süre gerektiriyor, bu yüzden insansız hava araçlarının kabul gördüğü askeri sahada hipersonik uçakların etkin bir şekilde kullanılmasına daha makul bir süre içinde rastlayabiliriz. Şimdi bizlere düşen, İstanbul ile New York arasını İstanbul içi bir minibüs seferi ile aynı süreye düşürecek bu teknolojinin insanlığın kullanımına girmesini beklemek... Ömrümüz yeterse.


Yolda yürürken birisi sizi kenara çekip boğazınıza bir bıçak dayasaydı, kaç kişi bu duruma şahit olsa kurtulma şansınız daha yüksek olurdu? Bir? On? Yüz? Tarihte karşılaşılmış bazı dramatik olaylar ve bu olaylardaki esrarı çözebilmek için çeşitli deneyler yürütmüş olan sosyal psikologlar, tek bir şahit olmasının onlarca şahit olmasından daha avantajlı bir durum olduğunu söylüyor. İlk olarak 1964 yılında gerçekleşen Kitty Genovese cinayetinden yola çıkılarak ortaya konan ve Seyirci Etkisi olarak anılan bu durumun tam olarak tahlilini yapmak zor, ancak bir fenomen olarak hayatımızda yer aldığı da bir gerçek... The New York Times: Biz nasıl insanlarız? Komşuların bizi gördüğünü fark ettim ve çekip gidecektim, ama hepsi korku içinde pencerelerini kapattılar ve uyumaya gittiler, ben de rahatça işimi gördüm Yukarıdaki sözler Winston Moseley isimli bir seri katile ait. Yakalandıktan sonra polis tarafından alınan itirafnamede geçiyor. Catherine Kitty Genovese 1964 yılının 13 mart sabahı saat yaklaşık 3:20 cıvarında çalıştığı kafeden çıkıp arabasına bindi. Evinin 100 adım mesafesindeki otoparka arabasını park etti. Sokak lambasının altına geldiğinde bir adam Genovese'yi yakaladı. Kadın bağırmaya başladı. Hemen yakındaki on katlı apatmanda ışıklar yandı. Kadın Beni bıçakladı Tanrım yardım edindiye bağırdı. Apartmandaki pencerelerden biri açıldı. Bir adamın 'kızı rahat bırak 'diye bağırdığı duyuldu. Saldırgan apartmana doğru baktı, omuzlarını silkti geri sokağın başına kadar yürüdü. Kadın güçlükle doğruldu. Apartmandaki ışıklar tekrar söndü. Saldırgan geri gelip kadını yeniden bıçakladı. Bayan Genovese Ölüyorum, Ölüyorum diye bağırdı tekrar. Etraftaki apartmanlarda ışıklar tekrar yandı. Saldırgan arabasına yönelerek uzaklaştı. Bayan Genovese yavaş yavaş doğrulmaya çalıştı. Şimdi saat 3:35 'ti. Saldırgan son kez geri döndü. Onu evinin merdivenlerinde yakaladı. Üç kez daha bıçakladı. Öldürücü darbeyi vurmuştu artık. Saat 3:50'de polis olay hakkında ilk telefonu almıştı. Hızlı bir şekilde olay yerine geldiklerinde Bayan Genovese çoktan ölmüştü. Arayan bir erkekti ve polise bir arkadaşı ile yaptığı telefon görüşmesinden sonra haber vermişti. Daha sonraki ifadesinde olayın içinde yer almak istemediğini beyan etmişti. The New York Times gazetesi, cinayeti 27 Mart 1964 tarihli nüshasında yukarıdaki şekilde aktarmıştı. Başımıza iş almayalım... Böylesine trajik bir olayla karşılaşsanız ne yaparsınız sorusunun cevabının polisi aramak olduğunu düşünebilirsiniz. Fakat o gece işler tam olarak düşünüldüğü gibi ilerlememişti. Polise zamanında ihbarda bulunulmamış, meskun mahalde gerçekleşen ve yaklaşık yarım saat süren acımasız bir saldırı hiçbir müdehale ile karşılaşmadan sonlanmıştı. En az cinayet kadar tüyler ürpertici olan bu ayrıntının sebepleri nelerdi peki? Sözkonusu bir insanın hayatı iken nasıl bu kadar duyarsız olunabilmişti? Tanıklardan bazıları olaya şahit olduğunu doğrulamış fakat basit bir taciz olayı veya sarhoş birkaç serseriden kaynaklanan sesler olabileceğini düşünerek üstünde durmadıklarını beyan etmişlerdi. Gazetelerde haber duyurulurken polisi arayanların olduğu fakat arayanların hiçbir bilgi vermeden telefonu kapattığı yazıyordu. O günlerde Amerika'daki acil telefon numarası olan 911 aranıldığında bazı belli başlı kişisel bilgiler soruluyor bu bilgileri yanıtlamak istemeyen görgü tanıkları, gördüklerinden emin olmadıkları gerekçesiyle telefonu kapatıyordu. Aslında ilk saldırı anı Kitty Genovese'nin iki komşusu tarafından görülmüştü. Bu tanıklardan biri olan Andree Picq, yerde yatan bir kadın gördüğünü doğrularken ifadesinde kadının bir erkek tarafından dövüldüğünü gördüğü beyan etmişti. Ikinci saldırı ise bir görgü tanığı tarafından kadının yere düştükten sonra ayağa kalkarak çantasını aradığı şeklinde tarif edilmişti. Kadının canına kastedildiğine dair herhangi bir emare görgü tanıklarının ifadesinde yer almamıştı. History Channel, konu ile ilgili belgeselinde olay anınında maktülün ayağa kalktıktan sonra sendeleyerek yürümeye başlamasını görgü tanıklarının tarif ettiği şekilde anlatmıştır. Tanıklar Genovese'nin yürüyerek bir ara sokağa saptığını ve kesintisiz bir şekilde olayı izleyemediklerini ifade etmişlerdir. 6 tanık yeminli ifadelerinde bayan Genovese'nin çığlıklarını duymadıklarını belirtmişlerdi. Yardım çığlığını duyan Robert Mozer adlı tanık çığlıkların ne anlama geldiğini tam çıkaramadığını, camı açarak kadını rahat bırak diye bağırdıktan sonra adamın arabasına koştuğunu ve bunun üzerine çığlıkların kesildiğini beyan etmiştir. Saldırgan yakalandıktan sonra soruşturmayı yürüten polis dedektifi Albert Seedman konu ile ilgili seslerin kesilmesi üzerine sokakta her zaman olabilecek bir tatsızlığın yaşandığını ve sonlandığını düşünen tanıkların yataklarına geri dönmüş olabileceği ihtimalinin gözden kaçırlmaması gerektiğini belirtmiştir. Gece bilinçlerinin tam açık olmadığı bir saatte duymayı beklemedikleri bir çığlığın kaynağının ölümcül bıçak darbeleri olduğunu kavrayamamaları akla yatkın görünmektedir. Madalyonun öteki yüzünde ise çığlığa yol açan sebebin nedenine dair kesin bir sonuç alınmadığı, belki de yeterince çaba gösterilmediği görülmektedir. Seyirci etkisi Sadece 1964 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde on bin civarında cinayet olayı yaşanmıştı. 13 Mart 1964'teki bu elim saldırı da bu cinayetlerden biriydi ve 28 yaşındaki Catherine Genovese adlı kadının hayatına mal olmuştu. Onu öldüren katil Winston Moseley, 29 yaşında, evli ve iki çocuğu olan ve daha once hiçbir suç kaydı olmayan bir seri katildi ve bu olayı 17 bıçak darbesiyle gerçekleştirmişti. (Moseley'in bir seri katil olduğu bu olaydan çok sonra, 1968'de hırsızlıktan yakalandığında açığa çıkmıştır. Moseley, Kitty'den başka iki kişinin daha katilidir.) Olayın gerçekleşme biçimi ise kısa sürede haberlerde yer bulmuş kamuoyunun dikkati çekti. New York Times haberi biz nasıl insanlarız manşetiyle duyurmuş ve A.M. Rosenthal isimli yazarı da Hastalığın Adı Duyarsızlık başlığı taşıyan bir yazı kaleme almıştı. 1968 yılında John Darlet ve Bibb Lateen adlı sosyal psikologlar olayı derinlemesine araştırmaya yönelik bir çalışma başlattılar. Acil durumlarda seyircilerin davranışını analize yönelik on iki yıl süren yaklaşık elli adet deney tasarlanmıştı. Bu deneyler ile seyircilerin acil durum karşısında ne kadar çabuk müdehale ettikleri, hangi şartlar altında müdehale etme kararı aldıkları gibi soruların yanıtları aranmıştı. Araştırmaların sonunda seyircilerin müdahale olasılığı ile seyircilerin sayıları arasında ters orantılı bir ilişki olduğu ortaya konmuştu. 2008 yılında ise Mark Levin adlı sosyal psikolog bir başka şiddet senaryosu ile yaptığı çalışmalarda farklı parametreler kullandı. Deneylerinde seyircilerin birbirlerini tanıyor olmaları ve saldırıya uğrayan kişiye sosyal statü açısından hissedilen yakınlık durumu gibi parametrelerin müdahale etme ihtimalini artırdığı sonucuna ulaştı. Bir başka çalışma erkeklik güdüsü ile korelasyon üzerine yapıldı, daha maskülen baskın karaktere sahip olan seyircilerin müdahale etme olasılığının potansiyel utanma duygusunda dolayı daha yüksek olduğu saptandı. Seyircilerin müdahalesiz kalmasının birçok nedeni olduğu söylenebilir. Fakat araştırmacılar sosyal etki ve sorumluğun yayılması olarak kategorize edilebilecek iki başlığın üzerinde durmuşlardır. Sosyal etki başkalarının acil durumu izlediği bilgisine sahip olması durumunda ortaya çıkar. Seyircinin bireysel olarak müdahale etmemesi ve gruptaki herkesin aynı şekilde düşünmesi müdahalenin gecikmesi, belki de hiç yapılmaması sonucunu doğurmaktadır. Bir diğer başat neden olan sorumluluğun yayılması da seyircilerin gruptaki diğer kişilerce müdahale edilmemesi durumunda sorumluluk hissini bireysel olarak daha aza indirmesi neticesinde oluşur. Bir başka neden de seyircinin müdahale etmeyeye yetkin olup olmadığını sorgulamasıdır. Örnek olarak seyirci duruma göre müdahalenin bir polis memuru veya doktor gibi nosyonlara sahip yetkin kişilerce yapılması gerektiğini düşünebilmektedir. 2007 yılında Robert Thoronberg tarafından yapılmış bir başka çalışmada çocuklarda da seyirci etkisi gözlenmiştir. Çocukların sıkıntı içine düşen sınıf arkadaşlarına yardım etmemeleri, sıradanlık hissi, çekingenlik, çoğunluğu takip etmek, sorumluluğun yayılması etkisi nedenleri ile açıklanmıştır. Seyirci etkisinin görüldüğü başka örnekler 16 Haziran 2008'de Amerika Birleşik Devletleri'nin Kaliforniya eyaletinde Sergio Aquiar adlı bir şahıs, bir yol kenarında aralarında arkadaşları, ailesi ve içinde bir itfaye şefinin bulunduğu bir grubun önünde iki yaşındaki oğlu Axel Casian'ı döverek öldürmüştü. İzleyicilerin donmuş bakışları arsında kendi oğlunu tekmeleyen adam en sonunda bir polis tarafından başından vurularak öldürülmüştü. 10 Nisan 2010 'da New york Queens'te Hugo Alfredo isimli şahıs sokak ortasında bir hırsız tarafından bıçaklanarak yaralandı. Yaklaşık bir saat yerde yatan adama yanından yaklaşık 25 kişinin geçmesine rağmen hiçbir yardım ya da destek görmedi. Hatta yanından geçen bir kişi adamın fotoğrafını çektikten sonra yoluna devam etti. 13 Ekim 2011'de Çin'in Foshan şehrinde Wang Yue adlı iki yaşındaki küçük kız dar bir sokakta yürürken bi kamyonetin çarpması sonucu yere düştü. Kamyonet sürücüsü durmak yerine yoluna devam etti. 18 kişi kızın yerde yattığını gördüğü halde hiçbir müdahalede bulunmadan yoluna devam etti. Bu sırada yolda yatan kıza sokaktan geçen bir kamyonet tekrar çarptı. Ilk müdehaleyi yapan kişi kızı kaldırıma çıkararak olay yerinden uzaklaştı. Tam yedi dakika sonunda bir kadın küçük çocuğu kucağına alarak hastaneye götürdü. Tüm bu olanlar yakındaki bir işletmenin güvenlik kamerası ile tesadüf eseri kayda alındı. Yazının sonunda yer alan videodan tüyler ürpertecek bu ilgisizliği seyredebilirsiniz. Abartı mı, yanılsama mı, gerçek mi? American Psycologists adlı dergide 2007 yılında yayımlanan bir yazıda Genovese Sendromu olarak literatüre geçen Genovese cinayetinin medya tarafından oldukça dramatize edildiği yorumunda bulunuldu. 1985 yılında Pensilvanya Üniversitesi'nden Prof. Lance Shotland, Genovese olayındaki izleyicilerin normal bir davranış gösterdiklerini, kafaları karışmış, korkmuş ve ne olduğu konusunda emin olmayan insanlar oldukları yorumunda bulundu. Nihayetinde Genovese olayında bir seyirci etkisi olup olmadığı konusunda net bir kanıya varılması güç görünüyor. Ne var ki olayın seyirci etkisi, sosyal etki, sorumluluğun yayılması kavramları ile tanışmamıza sebep olduğu açık. Peki izleyici etkisinde izleyicilerin sadece acil bir durumla karşılaşmış olmaları gerçekten sorumluluk yükler mi ? Yüklemeli mi? Gerçekten de vergisini ödeyen bir vatandaş için bu gibi konuları güvenlik güçlerinin yetki alanında görmesindeki beis nedir? Kral çıplak öyküsünü hepimiz biliriz. Üzerinde hiç giysi olmadan halkını selamlayan kralın içine düştüğü komik durumu dahası hiç kimsenin bunu krala söyleyememesi gülümsetici bir öykü olarak anlatılagelinir. Fakat seyirci etkisi her zaman böyle gülümsetici sonuçlar ortaya çıkartmıyor. İnsanlar kralların çıplak değil despot, zalim olduğunu söyleyemediği dönemler yaşamışlardır. Neredeyse bütün inanç sistemlerinin ortak paydası olan haksızlığa zulüme karşı davranmak modern zamanlarda gittikçe gözümüze daha çok batmakta. Bir başkasına yönelen tehditin hemen yakınlarında bulunmanın belli bir korku yaratacağı kabul edilebilir. Prof. Lance Shotland 'ın vurguladığı üzere böyle bir durumda müdehale etmemek bir insanın anormal olduğu anlamı içermez. Fakat iki yaşında daha yürümeye yeni başlamış bir çocuğun, bir insanın yerde yatarken yanından geçmek tarif edildiği üzere anonimleşmek, ya da daha gündelik bir deyimle duyarsızlaşmaktır. Belki de insan hayatına verilen değer nüfusun artması ile ters orantılı olarak düşüyor. Bireysellik gittikçe ön plana geçiyor. Yukarıdaki geçen dramatik olayların hepsinde söz konusu bir insanın hayatı. Ünlü fransız edebiyatçı Andre Malroux Bir hayat hiç birşey değildir, hiç birşey de bir hayat değildir demiş. Belki de insan hayatını temel alan bir sorumluluk bilinci geliştirmek ve tüm bu olayları bu kapsamda değerlendirmek, medeniyetimizin insani yönünü arttırmamız için esas teşkil edecektir.


Ünlü fizikçi Stephen Hawking, geçtiğimiz ay 70 yaşına girdi ve son 50 yılını pek çok kişide öldürücü seyreden çok ciddi bir hastalıkla mücadele ederek geçirdi. Stephen Hawking, günümüzde yaşayan en önemli teorik fizikçilerden biri. Çocukluğu, bilime ilgili duyan parlak bir öğrenci olarak geçti. 1962 yılında Oxford Üniversitesi'nden mezun olduktan sonra once astronomi üzerine çalışmak için aynı üniversitede kalmak istedi. Ancak gözlemevinden Güneş lekelerini izlemek ona çok cazip gelmedi ve Oxford Üniversitesi'nden ayrılarak Cambridge Üniversitesi'nde teorik astronomi ve kozmoloji üzerinde çalışmaya başladı. 21 yaşındayken ciddi norolojik bir hastalık olan ALS haslatığına yakalanan Hawking, 1974 yılında neredeyse tamamen felç olmasına, ve 1985 yılında geçirdiği zatürre nedeniyle konuşma yetisini de tamamen kaybetmesine rağmen, 30 yıl boyunca Cambridge Üniversitesi'nde profesör olarak çalıştı. Halen, yine Cambridge Üniversitesi'ndeki Teorik Kozmoloji Merkezi'nin yöneticiliğini yürütüyor. Hawking, hastalığına rağmen inanılmaz başarılara imza atmış bir isim. Tamamen elektrikli sandalyeye mahkum olmasına ve sadece yanağındaki tek bir kası kullanarak özel bir bilgisayara yazdığı yazının sese çevrilmesi ile iletişim kurabilmesine rağmen özellikle kara delikler ve kuantum çekimi konularında çok önemli çalışmalarda bulundu ve teorilere imza attı. Yaşamdaki en önemli misyonlarından birini halka bilimi sevdirmek olarak tanımlayan Hawking, pekçok popular bilim kitabına da imza attı. 1988 yılında piyasaya çıkan ilk kitabı olan Zamanın Kısa Tarihi çok kısa zamanda çok-satanlar listesine girince, onu Ceviz Kabuğundaki Evren , Kara Delikler ve Bebek Evrenler, Zamanın Daha Kısa Tarihi ve 2010 yılında yayınlanan Her Şeyin Teorisi kitapları izledi. 2007 yılında, kızıyla birlikte çocuklara bilim ve evreni öğretmek amacıyla Evrene Açılan Gizli Anahtar kitabını yayımladı. Serinin ikinci kitabı George'un Kozmik Hazine Avı ise 2009 yılında piyasaya çıktı. Hastalığına rağmen üretkenliğinden bir şey kaybetmemiş olan Hawking'in kişisel yaşantısı da oldukça renkli. Çeşitli kongreler için sıklıkla seyahat eden yazar, 60 yaş gününü bir sıcak hava balonunun içinde kutladı. 65. Yaşgününden hemen sonra yerçekimsiz ortam yaratmak için özel tasarlanmış bir Boeing-727 uçuşuna katıldı. Bu maceralara katılmasının ardındaki itici gücü İnsanlara, ruhları engelli olmadıkça fiziksel engellerin onları durduramayacağını göstermek istiyorum.diye açıklıyor. Hawking, kişiliği ve zekasıyla olduğu kadar bir ALS hastası olarak da sıradışı. ALS tanısı alan hastaların pek çoğu, bu hastalığa genelde 50 yaşından sonra yakalanıyor ve tanı konduktan birkaç yıl sonra da yaşama veda ediyorlar. Hawking, 21 yaşında ALS tanısı aldığında, 25. yaşgününü görme ihtimalinin olmadığını sanıyordu. Peki bu hastalığa yakalanan pekçok insan birkaç yıl içinde ölmesine rağmen, Hawking'in bu denli uzun yaşamasının sırrı ne? Bu soruları Pennsylvania Üniversitesi ALS Merkezi Tıbbi Direktörü Leo McCluskey yanıtlıyor: ALS nedir ve birden fazla değişik türü var mıdır? ALS, aynı zamanda motor nöron hastalığı olarak da bilinen bir nörodejeneratif bir hastalık. Vücudumuzdaki her kas, beynimizde, öndeki frontal lobda yer alan ve motor nöron denen sinir hücreleri tarafından kontrol ediliyor. Bu hücreler, beynin alt tabakalarında yer alan diğer motor nöronlarla ve omurilikteki motor nöronlarla bağlantılı. Beyindekilere üst motor nöronlar diyoruz, omuriliktekilere de alt motor nöronlar. ALS, üst veya alt motor nöronların veya her ikisinin zayıflaması nedeniyle ortaya çıkabiliyor. Uzun bir zamandır ALS'nin birkaç alt türü olduğunu biliyoruz. Bunların biri ilerleyici kas erimesi . Klinik bulgulardan saptadığımız kadarıyla PMA sadece alt motor nöronları tutan bir hastalık. Ama aslında hastaya otopsi yaparsanız, üst motor nöronlarda az da olsa da tutulma olduğu görülebiliyor. Bir diğer alt tür ise Birincil Lateral Skleroz . Bu da aslında klinik olarak üst motor nöron tutulumu gibi görünmesine rağmen, otopsi bulgularında alt motor nöron tutulmaları da saptamak mümkün. Bir başka alt tür olan İlerleyici Supranükleer Felç daha çok kafatasındaki kasların zayıflığı ile seyrediyor: Yüz kasları, dil ve yutma kasları gibi. Ama zamanla kol ve bacaklara da yayılıyor. ALS'nin sıklıkla gördüğümüz formları bunlar. Bu nedenle uzun zamadır bu hastalığın motor nöronlarla sınırlı olduğunu zannediyorduk. Ama son yıllarda bunun doğru olmadığını farkettik. Artık, hastalığa sahip kişilerin yaklaşık %10'unda beynin diğer bölgelerinde de sinir hücrelerinde dejenerasyon olduğunu biliyoruz. Bu hastaların bazılarında bunama da görülebiliyor ki, buna frontal-temporal lob demansı diyoruz. Stephen Hawking örneği bu hastalık hakkında bize neler öğretti? Hawking'in hastalığının sıradışı seyri, bize ALS'nin çok faklı şekillerde ortaya çıkabileceğini bir kez daha gösterdi. Genelde, ALS tanısı alan hastalar tanı konduktan sonra ortalama bir-iki yıl daha yaşıyorlar. Elbette, ortalama demek bu kişilerin birçoğu bundan daha kısa, birçoğu da daha uzun yaşıyor demek. Uçlarda, çok çok uzun yaşayan insanlar da var. ALS hastalarındaki yaşam süresi beklentisi iki duruma bağlı: Nefes almamızı sağlayan diyafram kasına bağlanan motor nöronlarla, yutma fonsiyonumuzu yerine getiren kasları kontrol eden nöronlar. Bunlardan biri solunum, diğeri de beslenme ve sıvı alımı gibi hayati iki işlevi denetliyor. Diyafram çalışmadığı zaman solunum yetmezliği, yutma kasları çalışmadığı zaman dehidratasyon ve beslenememe ortaya çıkıyor. Eğer bu iki kas tutulumu yoksa, hastalar daha uzun sure yaşayabiliyor. Hawking'in durumu gerçekten çok sıradışı. Hawking'in uzun yaşamasının nedeni, hastalığı çok erken yaşta yakalanması ve bu alt türün gençlerde görülen bir tür ALS olması olabilir mi? Ergen- başlangıçlı dediğimiz durumlarda, hastalığın ergenlik çağlarında ortaya çıkması gerekiyor. Hawking'in bireysel sürecini çok iyi bilmiyorum, ama yakalandığı formun ergen-başlangıç formuna benzer olması muhtemel. Ergen başlangıçlı vakalarda çok ama çok yavaş ilerleme gözlüyoruz. Benim takip ettiğim ve ergenlik döneminde ALS'ya yakalanmış, şimdi 50 hatta 60 yaşına gelmiş hastalarım var. Ama muayene yapmadan kesin birşey söylemem çok olanaklı değil. Hawking'in hastalığı, ALS'nin beyindeki motor nöronlar dışındaki yerlere zarar vermediği durumlar için iyi bir örnek. Bu tip yavaş ilerleyen ALS hastaların ne kadarında görülüyor? Oldukça nadir. Hastaların %1-2'sini geçmez. Hawking'in ALS'ye rağmen bu kadar uzun siredir hayatta olmasında iyi bir bakımın rolü nedir? Hastalığın farklı bir türü olması yanında bunun da bir etkisi olabilir mi? Sanırım Hawking uzun yaşamını bu iki faktörün birleşmesine borçlu. Bence her ikisinin de etkisi var. Hawking'i sadece televizyondan gördüğüm kadarı ile tanıyorum. Ama solunum cihazına bağlı olmadığına gore, yaşamının uzaması büyük oranda hastalığının biyolojik durumu ile ilgili. Hawking, gördüğümüz kadarıyla aktif bir zekaya ve hastalığına rağmen hayata karşı olumlu bir bakış açısına sahip. Bu hastalığa yakalananlarının psikolojik durumunun hastalığın gidişini etkilediği yolunda veriler var mı? Böyle bir şey sizce mümkün mü? Bu durumun yaşamı uzatıcı bir etken olduğunu düşünmüyorum. ALS hastalığının halen bilinen bir tedavisi yok. Son yıllarda bu hastalık için daha iyi tedavi yöntemleri geliştirmemizi sağlayacak yeni birşeyler öğrendik mi? 2006 yılında yapılan çalışmalarda, ALS'nin de diğer nörodejeneratif hastalıklara benzer şekilde beyinde anormal proteinlerin depolanması nedeniyle ortaya çıktığını net olarak anladık. ALS vakalarının %10'u genetik, ve bu vakalar tek gen mutasyonuna bağlı olarak ortaya çıkıyor. Eminim ki ALS riskini artıran riskli gen grupları da mevcut. Ancak son zamanlarda ALS'nin ortaya çıkmasına neden olacak birden fazla gen grupları da saptanmaya başladı. Bu genlerin her biri beyinde farklı bir proteinin birikmesine neden oluyor. Bu genleri belirleyebilmek bize gelecekte her bir gene yönelik özel tedavi geliştirme konusunda imkanlar sunabilir. Ancak henüz bu konuda bir ilerleme yok. Stephen Hawking örneği bu hastalığa yakalanmış insanlar için ne ifade ediyor? Hawking'in durumu, bu hastalığın ne yazık ki çok çok nadir görülen inanılmaz bir türü. Bu örnek ALS hastalarına uzun yaşam ihtimali konusunda umut veriyor. Ama ne yazık ki bu durum sadece çok az sayıda hasta için geçerli.