Üçyüzonda gelmiş idim cihana Dünyaya bakmadan ben kana kana Kader böyle imiş çiçek bahane Levh-i kalem kara yazmış yazımı 1 Böyle dile getirir Aşık Veysel hayatını bir dörtlüğünde. Küçükten iki gözü kör kalmış, annesi daha 27 yaşında vefat etmiş, hiç okuyamamaış ve ilk karısı onu bırakıp kaçmıştır. Yüreğinden geçenleri her derdine ortak sazı ile anlatır dünyaya ve kendi içgörüsü ile yaşamın ne olduğunu da. Uzun ince bir yoldayım Gidiyorum gündüz gece Bilmiyorum ne haldeyim Gidiyorum gündüz gece Dünyaya geldiğim anda Yürüdüm hayli zamanda İki kapılı bir handa Gidiyorum gündüz gece Yani hayat iki gerçekliğin arasıdır; bir han kapısı doğmak/varolmak iken diğer han kapısı ölmek/yok olmaktır. Bu ikisi arasında ne halde olduğunu ise bilmemektedir. Bu ikiliğe ve bilinmezliğe kendi içgörüsü ile ulaşmıştır, başkalarının matematik ile ulaşacağını bilmeden Hayat nedir? 1943 yılının şubatında Dublin'deki Trinity Koleji'nde beyaz saçlı bir profesör kendisini bekleyen öğrencileri selamlayarak amfiye girer. Notlarını kürsüye koyduktan sonra sınıfı gözden geçirir ve kendisini dinlemeye gelmiş öğrencilerine seslenir: Hayat nedir? Dersim hayatın ne olduğunu, biyolojik varlıkların sınırları içinde ve uzay / zamanda gerçekleşmiş olayların fiziksel ve kimyasal olarak nasıl açıklanabileceği üzerine olacak. Sözlerine öğrencilerinden temel fizik ve kimya konusunda belli bir yetkinlik istediğini belirterek devam eden profesör Erwin Schrödinger'dir, dünyaca ünlü düşünce deneyi Schrödinger'in kedisinin yaratıcısı ve kuantum fiziğine Schrödinger dalga fonksiyonu ile katkıda bulunmuş ünlü fizikçi. Schrödinger dersi verdiğinde 50'li yaşlarının başındaydı ama daha ilk gençliğinden beri felsefi konulara çok meraklıydı, özellikle Doğu felsefesine. Fizikte ilerlemeye başladığı ilk yıllarda o dönemki olağanüstü gelişmeler ile Doğu felsefesindeki çıkarımları birleştirmeye çok meraklıydı. Farklı disiplinleri birleştirme eğilimi eğitiminden kaynaklıydı. Küçük yaştan itibaren iyi ve çok yönlü bir eğitimden geçmişti. Yunanca, İngilizce, İspanyolca, Fransızca ve Latince biliyordu. Bu dilleri sadece konuşacak kadar değil, o dilde fizik dersi verecek kadar iyi biliyordu. Felsefe ve edebiyata hakimiyetinin yanısıra tiyatro, şiir ve sanata düşkündü 2. Bu çok yönlü kişiliğine ilaveten, yakışıklılığı ve şık giyimi sayesinde kadınlar arasında da ün yapmıştı. Aslında Schrödinger için tüm zamanların en çapkın ve özel hayatı en karmaşık fizikçisi diyebiliriz. Her zaman kendinden genç hanımlara ilgi duyuyor ve aynı anda birden çok kadınla ilişki yaşıyordu hep, evliyken bile. Hatta bir ara o kadar ileri gitti ki karısı ve metresi ile aynı evde yaşamaya başladı. Rivayet odur ki Oxford Üniversitesi'nde kadro alamamasının sebebi de bu yaşam tarzıdır. Bu Dolce vita hayatını yaşarken aslında akademik olarak sıkıntılı bir dönemden geçiyordu. Çok zeki ve idrak kabiliyeti yüksek bir insan olarak tanınmasına rağmen bir türlü fizik alanında çığır açıcı bir buluş yapamamıştı 30'lu yaşlarının sonuna yaklaşmasına rağmen. Oysa teorik bir fizikçi olarak en geç 30'lu yıllarının başında yapmalıydı büyük buluşunu. Bütün örnek aldıkları, 20'li yaşlarının başında en büyük buluşlarını yapmışlardı, o kadar ki o dönem kuantum mekaniğini genç çocukların fiziği olarak değerlendirenler bile vardı. Çok çalışkandı, sürekli yayın yapıyordu değişik konularda, ama bir türlü parlak bir akademik yayın yapamamıştı. Oysa bu büyük fizikçi o dönemki gerçeklik tartışmasına en büyük katkıyı yapacaktı, kendi adını taşıyan dalga fonksiyonları ile. Fizikçiler 20. yüzyılın başında atomun derinliklerine olan yolculuklarını sürdürürken sıkıntılarının en büyüğü atomları matematiksel olarak modelleyebilmekti. En basit atom olan hidrojeni modelleyebiliyorlar ancak daha ileriye bir türlü gidemiyorlardı. Sağlam bir matematiksel araca ihtiyaçları vardı, deneylerde gözlemledikleri sonuçları açıklayabilecek. Fiziğin bu büyük sorununu çözen, fiziğe en büyük belirsizliği de getirmiş olan Heisenberg idi. Heisenberg geliştirdiği Heisenberg matrisleri ile o gözle görülmeyen parçacıkların davranışlarını modelleyebiliyordu. Tek sorun vardı: Fizikçiler bu matris denklemlerinden hoşlanmamıştı. Görselleştiremiyorlardı matrisleri, uymaları gereken bir sürü matris kuralı vardı ve açıkçası kolay da değildi matrislerle uğraşmak. Ama en önemlisi matematiksel zerafetten yoksundu bu model. Fizikçileri memnun edecek matematiksel modeli Schrödinger getirecekti dünyaya. Schrödinger 1925 aralığında karısı ile arasındaki sorunlarından uzaklaşmak ve dinlenmek için Zürih'e gitmişti. Her ne kadar dinlenmeye de gitmiş olsa orada onu bekleyen eski bir aşkı da vardı. Yalnız kalmak için Zürih'in temiz ve soğuk havasını ciğerlerine çektiği uzun yürüyüşlerinde aklında sürekli De Broglie'nin yazdığı son makale vardı. De Broglie'ye gore tüm temel parçacıklar hem parçacık hem dalga idi, ikili bir delilik hali! Bir elektron hem bir bilye gibi hareket edebilr, hem de bir su dalgası gibi dalga özellikleri sergileyebilridi. Zaten bütün deneyler de parçacıkların bu özelliklerine işaret ediyordu. Evet, dalga parçacık ikililiği akla yatkın geliyordu ama matematiksel temelden yoksundu, zira Einstein'in görelilik ilkeleri ile uyum sağlamıyordu çoğu durumda. Schrödinger eğer bu temel sorunu çözerse büyük bir başarı kazanacağının bilincinde olarak günlüğüne şu notu düşüyordu 27 Aralık'ta: Şu an yeni atom teorisi ile boğuşuyorum. Keşke matematik bilgim daha fazla olsaydı. Bu şey hakkında gayet iyimserim. Eğer çözebilirsem ... çok güzel olacak.3 En sonunda çözdü de; bir parçacığın dalgaboyunu formüle eden De Broglie formülünden yola çıkarak kendi adı ile anılacak dalga fonksiyonunu oluşturdu. Schrödinger hemen denklemini denemeye koyuldu ve büyük mutlulukla o dönemki bütün deneysel gözlemleri denkleminin açıklayabildiğini keşfetti. Heisenberg'in kaba matrisleri yerine artık zarif defransiyel denklemler vardı fizikçilerin elinde. Soyuttan somuta dev bir adım atılmıştı teorik fizikte. Schrödinger başarısının keyfini sürerken, Max Planck ve Einstein'dan gelen mektuplar mutluluğunu katlıyordu. Hele Einstein'in maktubundaki şu cümle Schrödinger'in artık fizik dünyasında bir efsane olduğunu kanıntlıyordu: Çalışmanızın fikri gerçek bir zekanın ürünüdür.4 Schrödinger'in denklemleri fizikçiler tarafından kabul görürken hemen çeşitli yorumları yapılmaya başlandı. Bu yorumlardan en önemlisi Max Born'dan geldi. Max Born'a gore Schrödinger'in denklemleri olasılık dağılımlarını betimleyen dalgaları doğuruyordu. Bir elektron uzayda kendisine eşlik eden Schrödinger dalga denkleminin betimlediği her yerde olabilirdi. En yüksek ihtimalle dalganın tepe yaptığı yerde bulunuacaktı, ama orda olmayabilirdi de. Dalga fonksiyonu demek tamamen olasılık demekti ve Newton fiziğinin o deterministik yapısına aykırıydı. Merhaba olasılık dünyası, elveda belirli Newton dünyası! %50 ihtimalle Allah rahmet eylesin kedicik!, % 50 ihtimalle Allah uzun ömür versin Schrodinger'i tüm dünyada meşhur eden ise ünlü düşünce deneyi Schrödinger'in kedisi olmuştur. Teorik fizikçilerin durmaksızın makale yayınladığı ve neredeyse her fizikçinin önemli bir buluş yaptığı 20. yüzyılın ilk yarısında Bohr önderliğindeki bazı fizikçiler ünlü Kopenhag Yorumunu ortaya koydular. Çeşitli ilkeleri olan yorumun en önemli dayanaklarından biri Schrödinger'in dalga fonksiyonları diğeri ise gözlemci ilkesiydi. Gözlemci ilkesi, çok basitçe ifade edecek olursak, biri tarafından gözlemlenmediği sürece bir parçacığın durumunun bütün olasılıklarının süperpozisyonu halinde olduğudur. Bir parçacık gözlemlenmediği müddetçe dalga fonksiyonunun izin verdiği her yerde olabilir, biri gözlemlediği anda ise dalga fonksiyonu çöker ve gerçeklik meydana gelir. Gene kedi ile açıklamaya çalışalım. Bir evin kapısının dışında olduğunuzu ve evin içinde bir kedi olduğunu bildiğinizi düşünün. Kedi nerededir? %50 olasılıkla mama kabının başında, %25 olasılıkla yatağınızda, %10 olasılıkla salonda, %10 olasılıkla mutfakta ve %5 olasılıkla banyodadır. İşte Schrödinger'in denklemi kedinin olabileceği yerleri ortaya koyarken Kopenhag yorumunun gözlemci ilkesi kedinin siz kapıyı açıp bakmadığınız zaman evin her yerinde olabileceğinizi söyler. Ancak siz kapıyı açıp içeri baktığınızda kedinin olasılık dalgaları çöker ve gerçeklik oluşur, kedi mama kabının başındadır. Keşke sabah çıkarken mamasını verseydiniz. Einstein bu yorumdan çok rahatsızdı, Schrödinger'in de bu olasılıkçı yorumdan rahatsız olduğunu bildiği için onla yazışmaya başladı ve ikisi beraber dünyanın en bahtsız kedisini dünyaya getirdiler. Deneyin temel halini bir kedi ve barut fıçısı ile Einstein planlasa da asıl haline getiren Schrödinger oldu. Schrödinger, Kopenhag yorumundaki gözlemci ve olasılık dağılımını eleştirmek için şöyle bir deney kurguladı: Kapalı ve içi görülmeyen bir kutuya bir kedi koyduğumuzu düşünelim. Kedinin yanına da radyoaktif bir element ve o radyoaktif elementin bozunumu ile tetiklenebilen bir zehirli gaz düzeneği yerleştirelim. Dalga fonksiyonuna gore radyoaktif element herhangi bir zamanda bozunabilir de, bozunmayabilir de. Bozunduğu an kedi ölür, bozunmazsa yaşar. Kopenhag yorumu kutu gözlemlenmediği sürece bozunma ve bozunmama olasılığının aynı olduğunu söyler. Yani kutu içindeki kedi %50 ölü %50 canlıdır. Schrödinger saçma gibi gelen ama çok akıllıca bir deney tasarlamıştı. Eğer, Kopenhag yorumuna göre, kutu içi gözlemlenemiyorsa kediyi öldürebilecek olan tetikleme gerçeklemiş de olabilir, gerçekleşmemiş de olabilir. Ancak biri gözlemlerse tetiklemenin dalga fonksiyonu çöker ve bu iki olasılıktan biri gerçekleşir. Tetikleme olursa kedi rahmetlik olurken, tetikleme olmazsa muhtemelen yüzünüze cırmık yersiniz. Gerçekten kedi hem canlı hem ölü müdür? Niels Bohr'a gore deney aslında Kopenhag yorumunu destekliyordu ve bundan rahatsız olmamıştı. Kedinin durumu gerçekten de olasılıklar dahilinde belirsizdi, biri açıp bakmadığı sürece. 1957 yılına gelene kadar tartışmalar sürerken ilk defa bir fizikçi farklı bir yorum dile getirdi: Genç bir yüksek lisans öğrencisi olan Hugh Everett çoklu dünyalar teorisini ortaya attı. Everett'e gore kedi gözlemlendiği anda ikiye ayrılıyordu dünya ve birinde kedi gözlemcinin yüzünü cırmalarken diğerinde uykuya dalıyordu. Hugh Everett'e gore her olasılığın kendine ait bir dünyası vardı ve evrendeki ne kadar çok şeyin olasılığı varsa o kadar çok evren oluşuyordu. Her olasılığın kendi evreni vardı nerdeyse ve ama hiçbir evren başkası ile haberleşemediğinden diğer evrenlerdeki halimizden haberimiz yoktu. Belki bir başka evrende loto kazanmış bir milyoner olabilirsiniz, kim bilir? Sayısal loto oynadığınızda çekiliş esnasında elinizdeki kuponun tutma olasılığı bir evrende gerçekleşmiş olabilir ve siz bunu bilmeden bu evrende borçlarınız ile boğuşuyor olabilirsiniz. Zalim kuantum mekaniği, adaletin bu mu? İşte, varlığı ve yokluğu aynı anda mevcut bulmuş bir garip kedidir Schrödinger'in kedisi. Olmalı mı olmamalı mı diye şarkı da söyleyemeyeceğine gore muhtemelen ne yapacağını bilmeden olmak ve olmamak arasında bütün ömrünü geçirir. Bir ihtimal daha var! To be or not to be Olmak ya da olmamak Böyle dedirtir Shakespeare, karakteri Danimarka Prensi Hamlet'e, Schrödinger'in kedisinden yüzlerce yıl önce. Kedi ile ilgili tartışmalar sürüp giderken ve de Shakespeare'den yüzlerce yıl sonra, bir başka şair de kafa yoruyordu o dizelere. Kendi şiirlerinin yanında çeviri de yapıyordu, ama kendi yorumu ile. Nasıl anlatmalıydı o hayatın ikili yanını? Shakespeare gibi mekanik bir şekilde değil daha şairane bir şekilde ifade etmek istiyordu, sevmiyordu aslına birebir sadık kalmış çevirileri. Düşündü düşündü düşündü ve bir anda aklına gelen dizelerle keyiflenip aldı kalemi eline ve yazdı şair: Bir ihtimal daha var / O da ölmek mi dersin? Can Yücel Dipnotları 1. s. 17 , Türküz Türkü Çığrırız ; Alptekin, Berat 2. s. 202, Quantum ; Kumar, Manjit 3. s. 207, Quantum; Kumar, Manjit 4. s. 209, Quantum; Kumar, Manjit


Canlı-taklitçi robotlar serisi, böceklerden esinlenmiş altı bacaklı robotlarla devam ediyor. Böcekler Okyanuslardaki az sayıdaki türleri dışında, böcekleri hemen her tip çevrede görmek mümkündür. Bilinen canlı organizmaların yarısından fazlası böcektir (Şekil 1). Bu da onları, gezegendeki en çok türe sahip hayvan grubu yapar. Böcekler, kitinden oluşan dış iskeletleri, üç parçalı gövdeleri, üç çift bacakları , birleşik gözleri ve bir çift antenleriyle ortak özellikler gösteren bir canlı sınıfıdır. Nicelik olarak dünyadaki hayvanların %90 kadarını oluştururlar . Böcekler genellikle yürüyerek, uçarak ve çok nadiren de olsa yüzerek hareket ederler. Hızlı ve buna rağmen oldukça dengeli bir harekete izin verdiği için, çoğu böcek 3 bacaklarını eşzamanlı olarak yere değdirerek ilerler. Birbirlerini takip eden, sonraki hamlelerinde diğer 3 bacaklarıyla düzenli olarak değişen bir döngü içerisinde yürürler. Aşağıda saniyede 1000 görüntü alabilen bir kamerayla çekilmiş, yavaşlatılmış bir hamamböceği yürüyüşünü seyredebilirsiniz. Bacakların havada kalma sürelerine özellikle dikkat ediniz. Böceklerden Esinlenmiş Robotlar Bir nesnenin stabil bir biçimde, bulunduğu noktada ayakta kalmasının en kolay yolunun üç adet bacak üzerinde duracak bir tasarıma sahip olması gerektiğini hepimiz biliriz. İki ayak üzerinde durmak hüner ister. Vücudun ağırlık merkezinin düzenli olarak hesaplanması ve dengenin her adımda korunması gerektiğinden, genellikle gelişmiş sinir sistemine sahip hayvanlar çift bacakları üzerinde durabilirler. Üç bacak ise, herhangi bir nesneyi dik tutmak için yeterlidir. Hatta bu amaçla tasarlanmış fotoğraf makinesi sehpalarına üç-bacak adı verilir (Şekil 2). İşte böceklerden esinlenmiş bu robotları popüler kılan etkenlerden en önemlisi, hareketlerinin her adımında üç bacaklarıyla sağladıkları bu denge. Bu yüzden de bacakları üzerinde hareket eden çoğu robot da altıbacaklı olarak tasarlanıyor. Altı bacak kullanmanın tek avantajı denge problemine olan kurnazca yaklaşımı değil elbet. Eğer bazı bacaklar bozulursa, robot kalan bacaklarını doğru bir strateji kullanarak hareket etmeye devam edebilir. Ayrıca denge için kullanılmayan bacaklar etkileşime geçilecek nesneleri kavramak ve hareket ettirmek için kullanılabilir. Bu robotların bazıları böcek sinirbilimi, motor sinir kontrolü ve yürüme konularındaki biyolojik teorileri test etmek için kullanılmaktadır. DASH Hamamböceğinden öykünülerek tasarlanmış Dynamic Autonomous Sprawled Hexapod'un kısaltması olan DASH, altı bacaklı robotları yapmanın ve hareket ettirmenin temelde ne kadar da kolay olduğunu gösterir nitelikte. Bir saatten kısa bir sürede birleştirilen mukavva, polimer levhalar, bir doğru akım motoru ve bir servo motor sayesinde, sağa-sola dönebilen, yüksek objelere tırmanabilen, 28 metreden düşse bile kırılmayan, oldukça hızlı (1,5 m/s) bir robot yapmam mümkün. RHex Pennsylvania Üniversiteli araştırmacıların 1998 yılında aldıkları bir DARPA projesi ile hayata geçirdikleri RHex'in amacı, böceklerin türlü doğal yeryüzü şartında hayatta kalabilmesinden esinlenerek bir otonom ve mobil bir robot tasarlamaktı. Bu sayede kayalık alanlar, çamur, kum, bitki örtüsü, merdiven, yokuş dinlemeyen bir robot ortaya çıkardılar. O günden günümüze geliştirilmeye devam eden bu robot artık ticari olarak AlphaDog ve Cheetah robotlarından tanıdığımız Boston Dynamics firmasının bünyesinde üretiliyor (Şekil 3). Bu tarz robotların tasarımında dikkat edilen husus, robotun bacaklarındaki dinamiklerin her tür arazinin şartlarına uyum sağlayabilmesidir. İnsan da ağırlık taşıyıp taşımadığına, hangi yüzey üzerinde yürüdüğüne bağlı olarak bacaklarındaki esneme ve katılık düzeylerini ve vücut şeklini her adımda ayarlar. Bu sayede dinamik bir şekilde yüzeye uyum sağlanır. Üstelik bu robotu da düştüğü zaman kırılmasını engelleyecek bir aparatla desteklemek mümkün. Daha önce kertenkelelerden esinlenerek yapılan robotlar ile ilgili yazımızda bahsettiğimiz gibi denge sağlayıcı olarak kullanılacak bir kuyruk vasıtasıyla, robot havada yönelimini değiştirebiliyor. RHex'in küçük bir versiyonu olan X-RHex Lite üzerinde yapılan ilk denemeler bu kertenkele ve hamamböceği hibritinin oldukça iyi sonuçlar çıkarabileceğini ortaya koydu. A-POD Sıradaki robot bir karıncadan esinlenilerek tasarlanmış. Üstelik bu robotu evinizde kendiniz yapmanız için de tüm proje detaylarını sitesinde halka açılmış. Hareketlerindeki akıcılık ve vücut parçalarının harmonisi, gerçekten bir karıncanın hareketini andırıyor. Aşağıdaki ilk videoda robotun vücut dinamiklerini, ikincisinde ise yürüyüş dinamiklerini seyredebilirsiniz. STOMPY En son açık bilimin ruhuna en uygun robotla yazımızı sonlandırıyoruz. Stompy (Şekil 4) adı verilen bu robot Boston'daki bir hackerspace tarafından tasarlandı. Hackerspace genellikle bilgisayar, teknoloji, bilim, dijital ve elektronik sanatları da kapsayan ortak ilgi alanları bulunan insanların buluşup sosyalleştikleri, kaynak paylaşımı ve işbirlikleri yaptıkları yerler olarak adlandırılabilir. Bu tarz mekanları açık toplum laboratuvarları olarak görmek mümkün. Stompy projesine Barrett, Boston Dynamics ve DEKA gibi büyük robotik firmalarında çalışan gönüllüler destek veriyorlar. Amaçları 135 beygir gücüne sahip bir motorla kullanacakları, hidrolik bacaklara sahip, sürülebilir ve en önemlisi DEVASA (Şekil 5) bir altıbacaklı robot yapmak. Bunun için gerekli olduğunu hesapladıkları 65.000 doları da Kickstarter üzerinden toplamışlar ve kolları sıvayarak atölyelerine girmişler. Bağış yapanlara da bir tur bindirme sözü vermişler. Projenin aşamalarını gün be gün bu linkten takip edebilirsiniz.


Bitkisel dokular denince hepimizin aklında ışıklar çakar: pek doku, sürgen doku, koruyucu doku, iletim doku vs... Saydıklarımız arasından bu yazımız için önemli olan ise iletim dokusu. İletim dokusu, odun ve soymuk boruları başta olmak üzere, kanallar aracılığıyla su, besin ve mineralleri bitkinin bütün bölümlerine iletir. Evet, hatırlar gibisiniz. Gene de, bitkilerin ve dğer canlıların bütün bu işlemleri ne kadar başarılı bir şekilde yaptıkları çoğunlukla gözümüzden kaçar. Aslında bitkisel iletim, yarıçapı santimetreden nanometreye değişen on binlerce esnek kanalda, kılcallık ve deformasyona uyumlu şekilde taşıma yapma becerisine sahiptir. Bu sistem akışkanlara mikro ve nano, yani metrenin milyonda ve milyarda biri düzeyinde hükmedebilir. Bilimin günümüzde ulaştığı noktalardan biri, her ne kadar doğa kadar başarılı olmasa da, akışkanların mikro- ve nanometre mertebesindeki dinamiklerini çözerek metrenin milyonda/milyarda biri boyutlarında mühendislik yapabiliyor olmak. Misal, yarıçapı 10 mikrometre olan kanallar üretip (Şekil 1) içlerine onlarca hücreyi tek tek yerleştirebiliyor, sonra her bir hücrenin etrafındaki ortamı aynı anda değiştirip etkileri gözlemleyebiliyoruz. Veya proteinlerin bir araya gelip daha büyük yapılar oluştururken çevrelerine uyguladığı kuvvetleri ölçüp hesaplayabiliyoruz. Kısacası, mikroakışkan teknolojisi uygulayabiliyoruz. Yazımızın ilerleyen kısımlarında sizlere mikroakışkan teknolojisinin heyecan verici dünyasından bahsetmek istiyoruz. Mikro ve nano hacimlere sahip sıvıları mikrometrelik kanallarda dolaştırmaya ve yapılan her türlü mühendislik mikroakışkan teknolojisi olarak tanımlanıyor . Hayatımızın birer parçası olan tesisatlar, musluklar, borular ve bahçe hortumlarında suyun litrelercesini bir arada akarken görmeye alışkın olan bizler için, bu sistemlerin metrenin milyonda birine inmesi çok büyük bir şaşkınlık yaratmayabilir. Ancak boyutlar küçüldükçe akışkanların değişen özellikleri, bu yazıda belirteceğimiz pek çok farklı fiziksel yapının işlemesine izin veriyor. Öte yandan mikroakışkan teknolojisi, bazı fiziksel olguların ve öngörülerin incelenmesi, hassas kimyasal ve biyolojik analiz, hasta başında ve hastaya özel teşhis, özelleşmiş reaktörler ve çip üstü laboratuar gibi birçok muhteşem uygulamanın yapılabilmesini sağlayan bir harikadır. Nerelerden Geldik? Maddenin temel yapılarina ilişkin bilgilerimiz, Antik Yunan'daki felsefi yaklaşımları ve çıkarımları bir kenara bırakırsak, 16. yüzyılda başladı. Maddenin temeliyle ilgili çalışmalara paralel olarak akışkanlar üzerindeki bilgimiz de arttı. Arşimet'ten sonra Isaac Newton, Daniel Bernoulli, Blaise Pascal gibi bilim adamlarının yaptıkları çalışmalar sayesinde insanlık akışkanların, ya da bildiğimiz şekliyle sıvıların ve gazların, kuvvet altında ne şekilde davrandığını keşfetti. Yirminci yüzyılda kimya ile kuantum mekaniğindeki gelişmeler sayesinde maddenin yapısına dair bilgilerimizi genişlettik ve mikro düzey, yani bir canlı hücresinin boyutları seviyesinde işlerin nasıl yürüdüğünü anlamaya başladık. Lakin mikro dünyayı bilmek ile mikron mertebesinde çalışmak ve mühendislik yapmak farklı şeylerdir . Bundan dolayı, her ne kadar gözümüzün önünde bu işi başarıyla yürüten bitkiler olsa da, insanlık metrenin milyarda biri düzeyinde mühendislik yapabilmek için çok güçlü bilgisayarları cebimize sokan yarıiletken teknolojisini beklemek zorunda kaldı. Yarıiletken teknolojisi, 1850'lerden sonra silisyum, germanyum ve galyumun, iletken metallerinkiyle yalıtkan ametallerinki arasındaki elektriksel iletkenliğinin kullanılmasıyla hayatımıza girmeye başladı. Özellikle kauntum mekaniğinin, yani atom seviyesindeki dünyanın işleyişini ortaya koyan yasaların ortaya çıkarılması bu malzemelerin daha iyi anlaşılmasını sağladı. Yarıiletken teknolojisi ile birlikte gelişen mikroelektronik, sadece elektronik yapıların değil, ısıl ve mekanik sistemlerin de küçültmesine ve hızlandırılmasına ön ayak oldu. Bütün bu gelişmelerin sonucu, MEMS olarak kısaltılan mikroelektromekanik sistemlerdir. MEMS'in örnekleri arasında yazıcıların mürekkep püskürtmesini sağlayan yapılar ile algılayıcılar var. Akışkanların da MEMS teknolojisine dahil edilmesiyle mikroakışkan teknolojisi kendini tarih sahnesinde buldu. İyi de, ne işimize yarıyor? Mikroakışkan teknolojsinin uygulama alanı, temel fizikten moleküler biyolojiye, kimyadan tıbba kadar uzanıyor. Üretiminin oldukça ucuz olması, kütlenin ve ısının çabuk ve kolay iletimiyle dağıtımı ile dizayn konusundaki esnekliği gelecek için de büyük umutlar beslenmesine sebep oluyor. Mikro ve nano seviyeyi kontrollü bir şekilde çalışabilmemiz, analiz yöntemlerini hassaslaştırmamızı ve geliştirmemizi kolaylaştırıyor. Özellikle kimyacıların örneklerin içeriğini belirlemekte kullandığı kromatografi gibi metotların keskinleştirilmesi, çok daha az örnek ile daha hassas işlem yapılabilmesine olanak veriyor . Gözümüzde daha rahat canlanması için gaz kromatografisini ele alalım: Bu metot bozulmadan buharlaşabilen örneklerin kimyasal yapısının belirlenmesinde ve bileşenlerine ayrıştırılmasında kullanılır. İncelenecek örnek, içi seçici-tutucu bir maddeyle dolu olan tüpe verilir. Gazın içerisindeki bileşenler bu madde ile farklı oranlarda etkileştiğinden, tüp içerisindeki hızları da birbirinden farklı olur. Farklı hızlarla hareket eden gazlar, işlemin pek çok kez tekrarlanması ile verimli bir şekilde ayrıştırılabilir. Mikroakışkan teknolojisiyle ise 10-15 m yarıçapında kanallar üretip ve onları alanı birkaç santimetrekareyi geçmeyecek bir yüzeye monte ediyoruz Böylece metrelerce uzunlukta bir tüpü birkaç santimetrekareye sıkıştırmış oluyoruz. Bu sayede, bütün GC sistemi minyatürleştirilmiş oluyor ve çok daha hızlı ve verimli işliyor . Mikroakışkanların en heyecanlandırıcı uygulamalarından biri, çip üzerinde laboratuar teknolojisi (Şekil 3). LOC'nin temeli, bir laboratuarda yapılan bütün işlerin birkaç mm uzunluğundaki çiplerde gerçekleştirilmesi. Böylece çok küçük hacimlerdeki örneklerin kimyasal ve fiziksel yapılarının, birbirlerine paralel olarak, hızlı ve doğru bir şekilde belirlenebilmesi sağlanıyor. Çok farklı ve kompleks dizaynlara sahip olabilen LOC sayesinde, bir damla kan ile kan hücresi sayımı, olası hastalıkların teşhisi, tek kanserli hücrelerin tayini gibi farklı işlemleri tek bir yapıda toplamamız mümkün olacak. Bir diğer önemli uygulama ise, kişi odaklı ve hasta başında teşhis. Gelişmiş LOC cihazları ile, hastaların hastaneye gitmeden gerekli tahlilleri yapabilmeleri, mikroakışkan teknolojisinin sağlık bilimlerine önemli bir katkısı . Mikrocihazların boyutları, 1 ila 100 m boyutlarındaki hücreleri tek tek incelememizi sağlıyor. Hücreleri içlerinde bulundukları dokudan ayırıp ayrı ortamlara aktarabiliyor ve aynı anda pek çok hücrenin ayrı ayrı hangi değişkenlere ve maddelere tepki verdiklerini, cihaz içerisindeki sıvının niteliğini değiştirerek takip edebiliyoruz. Öte yandan, biyoteröre karşı savaşta, zar zor elde edilen çok küçük örneklerin içerdiği eser miktarda maddenin analizi de bu yolla gerçekleştirilebiliyor (Şekil 4) . Sağlık alanındaki uygulamaların pazar büyüklüğü, uygulamanın gelecekteki ekonomik değerine ışık tutuyor: 2010 yılı itibariyle iki milyar dolarlık bir pazar yaratılmış durumda. Paralel kanallarda gerçekleştirilen farklı kimyasal reaksiyonlar ile, reaksiyonların gerçekleştiği ortamlar da küçülmüş oluyor. Mikro seviyede ısı ve kütle transferlerinin kolaylaşması da cabası . Hedef, aynı anda kimyasal tepkimeleri gerçekleştiren, ürünleri ve atıkları ayrıştırabilen, ürünlerin kimyasal yapısını belirleyebilen, küçük, dayanıklı ve taşınabilir sistemler üretmek. Mesela, 1998 yılında, Ann Arbour'daki Michigan Üniversitesi'nde geliştirilen bir cihaz ile araştırmacılar, nanolitre hacmindeki DNA örneklerini karıştırma, çoğaltma ve parçalama ile tepkime sonunda oluşan ürünleri belirleme işlemlerini aynı anda yapma şansını buldular . Şu anki seviyemiz ile bir fabrika seviyesinde üretim henüz söz konusu deği, ancak gelişmeler yakın gelecekte bunu da gerçekleştirebileceğimizi gösteriyor . Peki, tam olarak ne yapıyoruz? Mikroakışkanlar, insanlığın akışkanlara dair bilgisini mikro düzeye indirmesi ve metrenin milyonda biri mertebesinde manipülasyonlar, değişimler yapabilmesinin ifadesidir. Artık o dünyayı sadece anlamıyor, değiştirebiliyoruz da. Makrodan mikro seviyeye indiğimiz zaman, akışkanların davranışları farklılık göstermeye başlıyor. Kütleçekimi gibi uzaysal/hacimsel, yani etkisini üç boyutta gösteren kuvvetlerin önemi azalıyor. Buna karşılık kılcallık; sıvının kanal duvarlarıyla güçlü etkileşimi ve yüzey gerilimi; sıvı yüzeyinin kuvvete karşı gösterdiği direnç, yani yüzeysel kuvvetler daha çok önem kazanmaya başlıyor. Temelde gözümüzde canlanan günlük tesisattan pek farkı olmamasına rağmen, kütleçekiminin önemini kılcallık ve yüzey gerilimi gibi kuvvetlere bırakması, cihazlarda günlük hayattan farklı dizaynlara yönelmemize neden oluyor. Mikroakışkanlarla çalışmak için, akabilecekleri kanallar, akışı sağlayacak mikropompalar, işleyişi düzenleyecek mikrokapılar ve mikrovanalar yapmamız gerekiyor. Bu yapıları gerçekleştirebilmek içinse, silikon, polimer veya cam malzemeler kullanıyor ve hayalgücümüz ve fiziksel yasalar arasında kalan bölgede cihazlarımızı yaratıyoruz. Sonuç Bu yazımızda heyecan verici uygulamaları ve parlak bir geleceği olan mikroakışkan teknolojisinden bahsettik. Mikrometre boyutlarındaki kanallarda akışkanların kontrol edilmesiyle gerçekleştirilen bu uygulama ile tıbbi teşhis ve kimyasal analiz için gerekli olan madde miktarı azaltılmış, tıp ve temel bilim uygulamalarında çığır açabilecek sonuçlar elde edilmiştir. Gelecek, mikrodan nanoakışkanlara doğru evrilecek olsa da, bu konuya yazımızda değinmedik. Mikroakışkan teknolojinin şu anki durumu ve gelecekteki beklentiler göz önüne alındığında, alınması gereken çok yol olduğu aşikar; ancak karşılığında bu teknolojinin insanlığa hizmetleri o denli büyük olacak.


Krem dendiğinde akla ilk olarak kadınlar gelse de, sadece kadınlar değil, günümüzde erkekler de başta nemlendirici özellikte olmak üzere krem ve türevi birçok ürün kullanıyor. Kremi krem yapan kimyasalları merak ediyorsanız bu yazı dizisini kaçırmayın! İlaç endüstrisinde çalışan biri olarak alanımın yarı katı yani pomat bazlı ürünler olması sebebiyle önümüzdeki birkaç ay krem ve türevleri konusunda bilgi vermeyi amaçlıyorum. Bu ay yarı katı ürünlerin ne kadar doğal olduğunu, kremin oluşumu, diğer türevlerinden farkı ile sağlığımıza olan olumlu/olumsuz etkilerini ele alacağız. Krem genel olarak kozmetik sektörünün pazarlama reklamlarıyla öne çıkan bir ürün; bu nedenle aklımızın bir köşesinde sürekli doğal, organik ve kanıtlanmış formül şeklinde tabular oluşmuş durumda. Eğer ki bir kozmetik dükkanına aklınızda herhangi bir fikir olmadan giderseniz, satın alacağınız ürün az önce bahsettiğim özelliklerden en az birini taşıyor olacak. Ne yazık ki çevremizde bize dayatılan bu inanış çok da gerçekleri yansıtmıyor. Çünkü krem yapısı gereği içinde pekçok kimyasal barındırmak zorunda ve bunlar birbirlerinin ya eksiklerini kapatmak ya da zararını azaltmak üzere bir araya geliyorlar. Hal böyle olunca da içinde doğal yollarla elde edilmiş madde içerse dahi kimyasal sürece maruz kaldığı için, oluşan ürünün doğallığından ve organik oluşundan bahsetmemiz mümkün değil. Her medikal ve kozmetik kremin patentli bir formülü olduğunu düşünürsek kanıtlanmış formül söyleminin de ne kadar yersiz olduğu ortaya çıkıyor . Elbette TV reklamlarını izlerken bu sözcükleri duyduğumuz anda içimizde bir güven oluşmuyor değil . Krem içeriğinde bulunan kimyasalların genel anlamda ne amaçla kullanıldığını göreceğiz, ancak bunun öncesinde kabaca krem imalatından bahsedelim: Krem imalatı nasıl gerçekleşir? Bahsedeceğimiz üretim endüstrideki işleyiş olduğundan üretim miktarlarını en azından 800 kg ve fazlası olarak düşünmelisiniz. Krem içeriğinde iki faz vardır: Sulu faz ve yağlı faz. Yağlı fazı oluşturan hammaddeler 70-80 C'ye varan sıcaklıklarda karıştırılarak homojenizasyonu sağlanır ; sulu fazda ise çözünme çoğunlukla kimyasal olduğu için karıştırma işlemleri daha düşük sıcaklıklarda gerçekleşir. Kreme özelliğini katacak olan aktif maddeler genelde 40 C dolaylarında işlem görür ve sulu faz ile yağlı faz karışımına bu sıcaklıklarda eklenir. Sulu faz ile yağlı faz birbirine karıştırıcılı sistemlerle eklenir ve oluşan ürünün homojenize olması çok önemlidir. Ürünün homojenize olmasını sağlayan öncelikle emülgatör denilen kimyasallardır, -emülgatörler krem içindeki hammaddelerde olası faz ayrışmalarını engellerler- sonrasında ise devreye imalat kazanlarındaki homojenizatör sistemleri girer. Homojenizatör denen sistem imalat kazanı içindeki ürünü devirdaim ettirerek -içinden geçen maddeyi mikron seviyesine kadar un ufak edecek- bıçaklı bir mekanizmadan geçirir. Bu mekanizmadan geçen maddelerin birbiriyle karışmama ihtimali yok denecek kadar azdır. Sonrasında sulu faz, yağlı faz ve aktif madde birbirlerine çok yakın sıcaklıklarda bir araya getirilip karıştırma işlemiyle birlikte soğutmaya alınırlar. Krem soğudukça gerçek kıvamına kavuşur. En son aşamada dolum sürecinde sorun yaşamamak adına vakum ile krem içindeki hava çekilir ki hava kaçağı ihtimalini ortadan kaldırarak dolumda gramaj dalgalanmasının önüne geçilmiş olur- ve kremimiz dolum aşamasına hazır hale gelir. Krem, içeriğinde ne tür maddeler barındırır? Krem içeriğindeki en temel hammadde aktif madde denilen bileşendir. Bu madde kreme nemlendirici, yumuşatıcı, besleyici vb. kendine has özellikler katar ve kremin karakteristiğini oluşturur. Genelde krem içinde az miktarda bulunmalarına rağmen çok etkilidirler; kreme özelliğini kazandırdığı için de çok pahalıdırlar. Medikal kremler içinde de anti-bakteriyel, anti-mikrobiyel, kaşıntı önleyici, kızıştırıcı, ağrı kesici, kas gevşetici vb. özellik taşıyan aktif maddeler mevcuttur. Kremin içeriğini oluşturan kimyasalların estetik açıdan hoş oldukları söylenemez; kokuları, kıvamları, renkleri göze hitabetmeyebilir. Bu nedenle kreme estetik katarak müşterileri etkileyecek kimyasallar kullanılır; kıvam arttırıcılar, opaklık kazandırıcılar, renklendiriciler, parfüm, esans gibi... Kimyasal olarak beklenen sonucun oluşması için de birtakım yapay kimyasallar kullanılır, çünkü büyük miktarlardaki üretimlerde istediğimiz maddelerin birbirine kimyasal yollarla bağlanmama, pH dengesizliği, düşük kıvam, faz ayrışması vb. ihtimallerini en aza indirmeliyiz. Bu işi üstlenen kimyasalları da bağlayıcılar, stabilizatörler, emülgatörler, nötralizasyon sağlayıcı asit ve bazlar ile koruyucu maddeler olarak sıralayabiliriz. Diğer yandan, pazarlama bölümünün de piyasada kremin reklamını yapabilmesi için kullanabileceği bazı maddeler olmalı; bunlar aloe vera özü gibi bitki özleri de olabilir, ya da mentol, nane gibi kokusuyla ferahlatacak maddeler de olabilir . Tüm bu maddeler dahilinde kremimiz istediğimiz pH aralığında, kıvamda, renkte, kokuda ve oranda hazırlanmış olacaktır. Krem ile losyon, jel ve merhem arasındaki fark nedir? Kremin, sulu ve yağlı olmak üzere iki fazdan oluştuğunu öğrenmiştik. İşte kremde yağlı fazın sulu faza oranı 40/60 civarlarındayken bu oran losyonda 20/80, merhemde de 60/40 şeklinde kendini gösteriyor*. Bu oranlardan da anlaşılacağı üzere losyon kremden daha sulu bir kıvamdayken, merhem kreme kıyasla koyu ve yağlı bir kıvama sahip. Losyon türündeki nemlendiriciler deri tarafından daha çabuk emildiği için uzmanlar günde iki hatta üç kere uygulanmasını tavsiye ederler. Kremin emilme ve deride yayılma süresi losyona göre daha uzun olduğu için günde bir defa nemlendirici krem kullanmak cildinizi nemli tutmak için yeterlidir. Merhemin koyu ve yağlı yapısı ona kozmetikten çok medikal bir uygulama alanı oluşturur. Genel olarak merhemler anti-bakteriyel, anti-mikrobiyal ve yara iyileştirici özellik taşırlar. Deri üzerindeki tatbik alanları küçüktür ancak deri tarafından kolayca emilmemeleri, içerdikleri aktif maddelerin etki süresini uzatarak maksimum verime ulaşmalarını sağlar. Jeller ise içeriklerindeki alkol türevleri ile deri tarafından çabuk emilme ve ferahlatma özelliğine sahiptirler. Oda sıcaklığındaki bir jeli kullandığınız anda onu sürdüğünüz bölgede bir soğukluk hissedersiniz; çünkü içeriğindeki alkol buharlaşmak için derinizdeki sıcaklığı kullanır ve bu size soğukluk olarak yansır. Jellerin çabuk emilme özelliği onların burkulma, ezilme, kas tutulmaları ve eklem ağrılarında kullanılmalarının temel nedenidir; böylece ağrı hissi en kısa sürede dindirilir. Kremin sağlığımıza olumlu/olumsuz yöndeki etkileri nelerdir? Bu konuda açık konuşmak gerekiyor; hiçbir krem tamamen iyileştirici bir etki göstermez. Örneğin gündüz ve gece kremleri kullanarak kırışıklıklarınızı engelleyemezsiniz, sadece onların açığa çıkmasını geciktirebilirsiniz. Ayağınız burkulduğunda o bölgeye jel sürmeniz sadece ağrınızı aktif maddenin etki süresince dindirir; burkulmuş kısımdaki hasarı iyileştiremezsiniz. Her kimyasalın bir etki süresi vardır; kremi de kimyasal bir bileşik sayarsak etki süresi içeriğindeki etken maddelere göre değişecektir ancak bu süreler sadece saatlerle sınırlıdır. Sonuçta vücudumuz sürekli çalışan bir hücre topluluğu ve sürülen kremler de vücuda dışarıdan alınan kimyasallar; hücrelerimiz, bu kimyasalları tatbik edildikleri andan itibaren vücudumuzdan uzaklaştırmak için var güçleriyle çalışırlar. Tüm bu nedenlerden dolayı kremin yararı bize sağladığı geçici faydalardır diyebiliriz; yaşlanmayı geciktirici, nemlendirici, ağrı kesici, kas gevşetici, uyuşturucu, anti-bakteriyel, anti-mikrobiyal, kaşıntı önleyici, ateşlenmeyi önleyici vb. etkiler. Zararları ise içeriğindeki kimyasalların herhangi bir uzman kontrolü dışında bilinçsizce kullanımı sonucunda oluşan yan etkileridir; alerjik, tahriş edici vb. etkiler. Konu çok derin olduğu için bu yazıda genel hatlarıyla kremi tanımış olduk. Önümüzdeki ay da örneklemeler üzerinden gündelik hayatımızda kullandığımız kremlerin içindeki kimyasalları tanımaya çalışacağız. Bağlayıcıların kimyasal yapılarından tutun da nötralizatörlerin işlevlerine, her kremin yapısındaki olmazsa olmaz hammaddelerden tutun da bu kimyasalların bilinmeyen diğer yönlerine, koruyucuların görevlerini nasıl yerine getirdiğinden başlayarak kremlerin raf ömürlerinin oluşmasına etki eden kimyasallara dek tüm ayrıntıları Kasım ayı sayımızda bulabileceksiniz. *Bu oranlar ortalama değerler olup sadece sulu faz ile yağlı faz baskınlığını göstermek amacıyla kullanılmıştır.


Mona Lisa... Hemen hemen herkesin bildiği ünlü tablo. Dünya sanat tarihinin en önemli eserlerinden biri olan Mona Lisa'nın ressamı Leonardo da Vinci de bir o kadar önemli bir isim olarak karşımıza çıkıyor. Belki pek çoğumuz Leonardo da Vinci'yi ressam kimliğiyle tanıyoruz. Mona Lisa'nın yanı sıra; Kayalıklar Bakiresi, Son Akşam Yemeği, Bacchus gibi diğer önemli eserlerin de sahibi olan Leonardo da Vinci'nin pek bilinmeyen yönlerinin olduğu da bir gerçek. Vinci'nin bir ressam olmasının yanısıra mühendis, mucit, mimar, filozof, matematikçi, heykeltıraş ve anatomi ile ilgilenen bir bilim adamı kimliğine de sahip olması, bu isime eşsiz bir önem kazandırıyor. Biz de bu yazıda Leonardo da Vinci'nin bilinmeyen yönlerinden, özellikle de anatomiye olan ilgisinden söz etmek istiyoruz. Asıl adı Leonardo di ser Piero da Vinci olan Leonardo da Vinci İtalya'da doğmuş, 1452-1519 yılları arasında yaşamıştır. Floransa'lı noter Pietro da Vinci'nin oğlu olan Leonardo'nun sanata karşı olan ilgisi küçük yaşlarda başlamıştır. Bu yüzden sanatçı Andrea del Verrocchio'nun atölyesine çırak olarak girmiştir. Bu atölye onun hayatında önemli bir yere sahip olacaktır. Burada perspektif sanatını öğrenir, mekanik ile ilgili çalışmalar yapar, heykeltıraşlıkla ilgili de kendini geliştirir. Leonardo'nun mekaniğe olan ilgisi sonucunda mekanikle ilgili eskizler yapmaya başlamıştır. Öyle ki, defterleri mekanik aletlerin çizimleriyle doludur. Bu çizimlerin çoğu kendisinin daha önce görmediği mekanik aletlere aittir. Leonardo'nun mucitliği burada ön plana çıkmaktadır. Kuşları inceleyerek uçuş makinesini betimlemesi oldukça ilgi çekicidir. Bu uçuş makinesi uzun bir dönem gerçekleştirdiği gözlemlerin ürünüdür. Leonardo'nun mucitliği maalesef çizimlerinde gizli kalmıştır. Üniversite okumaması ve Latince bilmemesi onun mekaniği bir bilim olarak geliştirmesine engel olmuştur. Yine de mekaniğe olan ilgisi ona ün kazandırmış, bu sayede Milano Dükü tarafından istihkam müfettişi olarak göreve getirilmiştir. Leonardo, görevde bulunduğu 17 yıl boyunca makine ve silah tasarımları yapmış bunlara ek olarak sanatsal çalışmalarını da yürütmüştür. Leonardo çok yönlü kişiliği sayesinde her geçen gün yeni bir ilgi alanına sahip olmuştur. Bu alanlardan biri de ışıktır. Sanatçı kimliğinin getirisi olan merakının yanı sıra ışığın bilimsel yönünü de merak etmiş, ışığın yansımasını ve kırılmasını incelemiştir. Işık gözden geçerken nasıl yansıma yapmakta ve kırılmaktadır? Bu soruya aradığı cevaplar onun sanatına da yansımıştır. Karanlıkta kalan çalışmalar; anatomi Yazımızın başında da ifade ettiğimiz gibi Leonardo da Vinci'nin gizli kalmış anatomi çalışmaları bilim için büyük önem taşımaktadır. Bir sanatçının insan ve hayvan anatomisini inceleme ihtiyacı duyması o dönem için oldukça ilgi çekicidir. Dönemin şartlarına bakıldığında bu incelemelerin çok da kolay olmadığı bir gerçektir. Fakat Leonardo'nun sahip olduğu merak, tüm zorluklara göğüs germesine neden olmuştur. Sadece damarların nasıl çalıştığını, işlevini anlayabilmek için 10 tane cesedi açmak zorunda kaldım. Yaşadığı zorlu süreçleri notlarında ifade eden Leonardo bir notunda böyle der. Damarların işlevini anlamak için 10 cesedi açması, parçalaması ve incelemesi onun ne kadar detaycı ve araştırmacı olduğunu göstermektedir. Kadavralarla olan çalışmalarını Floransa'nın en eski hastanesi Santa Maria Nuova'nın mahzeninde yapan Leonardo, ortamın soğuk olması sayesinde ölülerin çürümesini yavaşlatarak daha rahat çalışmış ve Vatikan'dan da gizlenebilmiştir. Ölüleri parçalaması ve incelemesinin dini açıdan hoş görülmemesi Leonardo'yu Vatikan'dan özellikle de Papa'dan gizli çalışmak durumunda bırakmıştır. Çalıştığı gizli hastane bodrumunda şartlar oldukça zordur, kadavraları açacağı aletleri azdır. Bir rivayete göre kullandığı en önemli alet uzun tırnaklarıdır. Gördüklerini, sık sık duraklayıp yavaş yavaş çizmesi de çalışmalarının sürelerini uzatmıştır. Tüm bunlara rağmen asla vazgeçmemiş, yaklaşık otuz kadavra üzerinde inceleme yapmıştır. Leonardo gizlilik açısından geceleri çalışmaktadır, bu durum fetusu incelediği dönemde Papa'ya şikayet edilmesine kadar devam eder. Bu şikayetin sonrasında tahmin edilen olur ve Leonardo'nun kadavra inceleme çalışmaları yasaklanır. Bu yasağın Leonardo'yu çok etkilediği söylenemez çünkü o zamana kadar Leonardo kendisini tatmin edecek kadar inceleme yapmış ve bunları kağıtlara dökerek hala büyük öneme sahip eskizler oluşturmuştur. Kalbi tüm detaylarıyla çizdiği eskizler sonraki dönemlerde bilim adamları için büyük öneme sahip olmuştur. Kafatası çizimleri, insan vücudunun oranlarını ifade ettiği meşhur Vitrivius adamı, karaciğer, akciğer, cinsel organların kusursuz çizimleri onun çalışmalarının ne derece kapsamlı olduğunu göstermektedir. Leonardo'nun anne karnındaki fetus çizimi özellikle dikkat çekilmesi gereken bir çizim olarak karşımıza çıkmaktadır. Çünkü bu çizimde insan kadavrası üzerinde inceleme yapmamıştır. İnekler üzerinde inceleme yapıp bunu insan vücuduna uyarlamıştır. Bu durum oldukça önemlidir, keza onun hayal gücünü ne denli kullandığını ve bu hayal gücünü bilimle nasıl bağdaştırdığını göstermektedir. Mona Lisa tablosunu yaparken de bu anatomi çalışmalarından yararlandığı öne sürülmektedir. Leonardo, tablolarındaki kusursuz portre çizimlerinde kadavralar üzerinde yaptığı çalışmaların izlerinin yer aldığı belirtilmektedir. Kuşkusuz bu denli inceleme yapan ve resim, bilim arasında bir ilişki arayan bir dahinin bilimsel incelemelerinden feyz alarak çizim yapması olağandır. Tablolarında hala bilimsel araştırmalarının izlerini yaşatan Leonardo'nun eskizleri için aynı şeyi söylemek çok mümkün değildir. Eskizleri onun ölümünden çok sonra değerli hale gelse de yayınlanmamıştır. Leonardo'nun, bilgisini başkalarına aktarma isteğine sahip olmaması, çizimlerinin büyük kısmının karanlıkta kalmasına neden olmuştur. Leonardo da Vinci 1516 yılında önemli bir değişiklik yaparak İtalya'dan Fransa'ya gitmiştir. Bunun nedeni; baş ressam ve mühendis olarak çalışması için Fransız Kralı 1. Francis'den davet almasıdır. Ölümüne kadar da (1519) yılına kadar burada ikamet etmiştir. Leonardo da Vinci, sanat tarihinde önemli bir isim olduğu kadar bilim dünyasında da önemli bir yere sahip bir dahidir. Sanatçı ruhu ile bilimsel bakış açısını buluşturabilen kimliği onu eşsiz dahiler sınıfına sokmuştur. Mükemmeliyetçi ve araştırmacı yapısı, arkasında kusursuz yapıtlar bırakmasına yol açmıştır. Sanatçı kimliğinin bu denli ön plana çıkmasında, geri planda kalan bilimsel çalışmalarının rolünün de büyük olduğu bir gerçektir. Onun olanaksızlıklar içerisinde gerçekleştirdiği bilimsel çalışmaları gelecekte de ona hayranlık duyulmasını sağlayacaktır. Video : Leonardo Da Vinci'nin anatomi üzerine diğer eskizlerinden örnekler.


Her sonbahar Nobel ödüllerinin açıklanmaya başlanmasından önce, mizahi Ig Nobel ödülleri verilir. Bu ödüllerin konusu önce güldüren, sonra düşündüren araştırmalardır: İlk duyulduğunda araştırma biraz komik gelse de, incelendiğinde altında bir mantık yattığı anlaşılır. Mesela bu sene ölü bir somon balığının (Salmo salar, Şekil 1) beyninin etkinliğini araştıran ekip, sinirbilim alanındaki ödülün sahibi oldu. Böylelikle Harvard Üniversitesi'ndeki ödül törenine seyahat masraflarını kendi ceplerinden karşılayıp katılma hakkını kazandılar! Araştırmacılar zavallı hayvanın ölüsünü işlevsel manyetik rezonans görüntülemesi adlı işleme sokarak beyninde etkinlik saptamışlardı! Bu gerçekten de ölü balığın beyninin işlediği manasına mı geliyor? Hayır, dikkatle kullanılmazsa fMRI yöntemiyle yanlış bulgular elde edilebilir demek oluyor. İşin düşündüren kısmı da burası. 'Optegenetik' araştırmasından fMRI yöntemini destekleyen bulgular Neredeyse hepimiz em-ar denen işlemi duymuşuzdur. Burada kast edilen manyetik rezonans görüntülemesi, su moleküllerinin manyetik özelliklerinden yararlanarak, taradığı vücut bölgesinin şekli hakkında bilgi sağlar. Mesela beyni açmadan beynin şeklini yeterince ayrıntısıyla gösterdiğinden (Şekil 2) nöroloji ve beyin cerrahisi uzmanı hekimlerin tercih ettiği bir yöntemdir. fMRI ise bunu bir adım ileriye götürerek, belirli bir anda beynin hangi alanının etkin olduğunu gösterir (Şekil 2). Nispeten ucuzlamasıyla birlikte fMRI araştırmaları pıtrak gibi çoğaldı. Mesela insan deneklere fMRI sırasında bazı bilişsel görevler veriliyor, sonra bu görevler esnasında hangi beyin bölgelerinin sinyal verdiği izleniyordu. Bunlardan çıkan sonuçlar birçok defa basına da beyindeki aşk merkezi bulundu gibi başlıklar eşliğinde yansıdı. Ancak... Beynin etkinliği elektrikseldir, ve fMRI yöntemi bunu doğrudan saptayamaz. Ama onun yerine beyinde hangi bölgenin kanlandığını ölçebilir. Yukarıda andığım araştırmalarda da daha çok kanlanan bölgenin daha etkin olduğu, bu yüzden daha çok kana ihtiyaç duyduğu varsayılıyordu. Ama acaba bu doğru muydu? Bu varsayıma ilk destek 2010 yılında Stanford Üniversitesi'nden geldi. Optogenetik adlı bir yöntemin geliştiricilerinden olan genç profesör Karl Deisseroth, ekibiyle fMRI yöntemini sınadı. Bunun için de optogenetik yöntemini kullandı. Yani ışığa maruz kalınca hücreyi etkinleştiren bir proteini, belirli sinir hücrelerinin zarlarına genetik yöntemlerle yerleştirdi. Bu proteinler sayesinde araştırmacılar, fare beyinlerinde istedikleri sinir hücresi grubunun etkinliğini ışıkla başlatıp sonlandırabiliyordu (Şekil 3). Deneyde böylece etkinleştirilen sinir hücrelerinin bulunduğu beyin alanları, fMRI'de de etkinlik göstermeye başladı. Böylece fMRI verilerinin en azından bir kısmının gerçek sinir hücresi etkinliğine karşılık geldiği anlaşıldı. Ama bu her fMRI araştırmasına inanmamız gerektiği manasına gelmiyor. fMRI deneylerinin dikkatle değerlendirilmesi gerekiyor Dört ABD'li araştırmacı ise fMRI yönteminin dikkatsizce kullanıldığınca kolaylıkla yanlış sonuçlar verebileceğini göstermek için şova benzer bir deney yaptı: Ölü bir somon balığına çeşitli fotoğraflar gösterildi. Fotoğraflarda insanlar çeşitli toplumsal durumlarda resmediliyordu ve ölü somondan her bir fotoğrafın nasıl bir durumu yansıttığını düşünmesi istendi . Bu esnada ölü somonun beyni fMRI işleminnden geçirildi. Bu işlemden gelen veriler basit istatistik hesaplamalara tutulunca ölü somonun beyninde etkin bölgeler ortaya çıktı (Şekil 4)! Tabii ki bu saçma bir sonuç. Araştırmacılar da makalelerinde Ya ölüm-sonrası balık bilişimi açısından çok muhteşem bir keşif yaptık, ya da istatistik yaklaşımımızda bir hata var. diyerek basit istatistik hesaplamanın yetersizliğine dikkat çekiyor. Dikkat çekmekle de kalmıyorlar, bu hata payının neye dayandığını ve hangi istatistiksel hesaplarla düzeltilebileceğini de gösteriyorlar. Bu hesapları kullanınca ölü balık beyni daha sessiz ve sakin bir görüntü veriyor. Bütün bunlarla araştırmacıların anlatmak istediği, fMRI çalışmalarının yanlış olduğu değil. Yalnızca fMRI kullanan araştırmacıların ve bu deneyleri değerlendiren diğer araştırmacıların, fMRI verilerinin analizini sıkı tutmasını ve iyi yapılmamış istatistik değerlendirmelere şüpheyle yaklaşmasını tavsiye ediyorlar. ABD'deki Yale Üniversitesi'nde nöroloji uzmanı olan Dr. Steven Novella buradan şu sonucu çıkarıyor: Bunlar fMRI araştırmalarının hepsinin geçersiz olduğunu ve ihmal edilmesi gerektiğini göstermiyor. Ama fMRI araştırmalarının yanıltıcı olabileceğini, bazılarının güvenilir olmakla birlikte birçoğunun da şüpheyle karşılanması gereken niteliksiz veri olduğunu gösteriyor. Hiçbir fMRI araştırması tek başına kesin veya güvenilir değil. Yalnızca en titiz çalışmaların bir faydası olabilir, onlardaki olumlu verilerin de gerçekliğinin anlaşılması için araştırmanın tekrarlanması gerekir. Sahanın bu değerlendirmeleri yapmasını sağlayan somonun hatırası önünde eğiliyorum.


Sevgili Açık Bilim dergisi ve gökyüzü severler, gökyüzü rehberi köşemizde bu ay her zaman olduğu gibi bazı gökcisimlerinin pozisyonlarından bahsedeceğim. İyi okumalar, ay boyu mutluluklar. Venüs Güneş gökyüzünü aydınlatmadan önce saat 03:30 civarında doğu ufkunda yükselmeye başlıyor. Bir iç gezegen olduğundan tıpkı doğal uydumuz Ay gibi evreler gösteren Venüs, bu ay yarım Venüs'ten biraz şişkin. Mars Kızıl gezegen Mars, ufkun altında olduğundan bu ay gözlemlenemeyecek. Jüpiter Artık saat 23:00 civarında doğmaya başlayan Jüpiter tüm gece boyunca gökyüzünde. Kendinize uygun bir teleskop seçerek Galileo uydularını kesinlikle görmelisiniz. Satürn Satürn de tıpkı Mars gibi ufkun altında olduğundan gözlemlenemeyecek. Uranüs Karşı konumunu biraz geçmiş Üranüs tüm gece gökyüzünde gözlemlemeye uygun olmaya devam ediyor. Orionidler Meteor Yağmuru Orionidler saatte 20 meteor ile ortalama bir meteor yağmuru. Genellikle ayın 21'nde maksimuma ulaşsada 20-24 arası izlenmesini tavsiye ederim. Ama güzelce izleyebilmek için Ay evrelerine bakmanız ve şehir ışıklarından uzakta ışık kirliliğinin az olduğu bir yere gitmeniz gerekir. Ay Evreleri: Ekim Ay'ı Gökyüzü Genel Görünümü:


Eşim sağolsun, Kiril harflerine bir hayli aşinayım. Yavaş da olsa gördüğümü doğru telaffuz ediyorum ama bu sırada birkaç kelime dışında hiçbir şeyi anlamıyorum, çünkü Rusça bilmiyorum. Kalıtım bilgimize bakışımız biraz buna benziyor. Hangi maddeden yapıldığını, bilgiyi nasıl kodladığını artık biliyoruz. Hatta o kodun tamamını 1990'lardan 2003'e kadar çalışarak ortaya çıkarmış, harf harf dizmiştik bile. Ama bu koddaki harfleri görmekle birlikte, kelimeleri birbirinden yeni ayırt etmeye başlıyor gibiyiz. Kalıtım maddesi olan deoksi ribonükleik asitteki kodu kullanan hücre, bir aracı molekül olan ribonükleik asiti oluşturduğuna, ondaki kod ile de protein üretimi gerçekleştirildiğine göre artık işimiz kolaydı. DNA diziliminden proteinler hakkında birçok çıkarsama yapabilecektik. Ancak 2003'te İnsan Genomu Projesi tamamlandığında görüldü ki DNA'mızın ancak yüzde ikisinden azı protein kodluyor. Bu bulgudan önce, bu projenin ardından bir biyolojik keşif ve tıbbi icat patlaması beklenirken, şimdi artık DNA'nın geri kalanının ne yaptığını bulmak gerekmişti. İşte geçen eylül ayında otuz ayrı bilimsel makaleyle ilk sonuçları duyurulan ENCODE, bunu aydınlatmaya yönelik bir proje. Bunun nasıl yapıldığını özetleyeyim: Hücrelerimizin çekirdeğinde bulunan kromozomlar, aslında DNA'nın kıvrılmış da kıvrılmış bir halidir. Histon adlı proteinler DNA'nın bu şekilde kalmasını sağlarlar (Şekil 1). Bu kıvrılmış yapı, DNA'dan bilgi alınması gerektiğinde enzimlerce açılır ve sonrasında eski haline döndürülür. Ancak histonların biyokimyasal durumu, bu hücresel düzeneğin DNA'ya erişimini ve dolayısıyla genlerin işlevini etkiler. Mesela bir histonun yapısına bir asetil (CH3CO; Şekil 1) eklenmesi, onun şekillendirdiği DNA parçasındaki genlerin etkinliğini genelde artırır. DNA'nın kendisine eklenen bir metil (CH3; Şekil 1) grubu da genlerin etkinliğini düzenler. Dolayısıyla DNA'nın etkin kısımlarının birçok proteinle etkileşiyor olması lazım. İşte ENCODE projesi bu özelliği kullandı: DNA'nın etkileşimlerini incelediler. Bunun yanı sıra hücrelerdeki RNA'ların dizilimini çıkarıp bunların DNA üzerindeki dizilimlerle karşılaştırdılar. Böyle 24 tür deney ile DNA'nın hangi kısımlarının kullanıldığını buldular. Üstelik değişik hücre türlerindeki DNA aynı olsa da, değişik etkileşimlerden geçtiğinden, bu yukarıdaki incelemeleri 147 ayrı hücre türünde yaptılar. Bu iş, 32 ayrı laboratuardan 440'tan fazla araştırmacı tarafından yüklenildi, 185 milyon dolardan fazlasına mal oldu. Bu sonuçların ayrıntıları internet üzerinden herkese açık ve önümüzdeki yıllarda birçok yeni araştırmayı körükleyecek. Ancak bunların tümüne bakıldığında şu görüldü: İnsan genomunun %80,4'ü en az bir hücre türünde bir etkileşimde rol oynamıştı. Yani biz henüz tam işlevini keşfetmemiş olsak da bu bölgelerin her birinin insan vücudunda en az birer işlevi olması lazım. Bu işlevler, kodlayıcı değil, düzenleyici işlevler: Yani mesela bir proteinin yapısını değil, ne zaman, nerede ve ne kadar üretildiğini belirleyen bölgeler bunlar. Bu düzenleyici bölgeleri bulmak her zaman kolay olmuyor: Bazen genin kodlayıcı bölgesinin yakınındayken bazen uzağında oluyor (Şekil 1). ENCODE projesi araştırmacılara bu açıdan çok değerli veriler sunuyor. Bu sonuç yukarıdaki devasa projenin sonuçlarından yalnızca biri. Önümüzdeki aylarda, bu projenin sonuçlarını duyurmaya devam etmeyi umuyorum.


Curiosity ile birlikte Mars'a araç göndermek konusunda epeyce tecrübe sahibi olan insanoğlu'nun sıradaki hedefi neresi olacak? Bu sorununu yanıtı için daha önce gönderilen Huygens sondasıyla sadece 90 dakikalığına veri alınan Titan ismi üzerinde yoğunlaşılıyor. Titan Satürn'ün en büyük uydusu. Dünya'ya benzerlikleri ise oldukça fazla. Hatta ve hatta Dünya'ya o kadar benziyor ki, olası bir kolonileştirme ya da göç senaryolarında ismi Mars'tan daha fazla öne çıkıyor. Bugün Mars üzerine yoğunlaşılmasının sebebi Mars'ın en yakın komşumuz olması ama Titan'ın havası, suyu şüphesiz daha güzel. Titan uydusu bizim sistemimizde yoğun bir atmosfere sahip olduğu bilinen tek uydudur, aynı zamanda yüzeyinde kalıcı olarak sürekli sıvı bulunduran tek gökcismidir. Aynı zamanda üzerinde epey yer barındırır ve hacmi itibariyle de güneş sistemimizdeki ikinci büyük uydudur. 1655 yılında Christian Huygens tarafından keşfedilen Titan'ın çapı Dünya ile Merkür arasında bir değere tekabül ediyor ve yüzeyi büyük ölçüde su ile kaplı ancak bu özelliği kalın ve opak atmosferi yüzünden 2004 yılında gerçekleştirilen Cassini-Huygens Titan keşif programına kadar tam olarak anlaşılamadı. Deniz, göl ve ırmakların kol gezdiği gezegenin yüzeyinde kayaç yapılar ve kutuplarda da canlılık konusunda umut sağlayan hidrokarbon denizleri bulunuyor. Atmosferi büyük ölçüde azottan oluşan uyduda yer yer etan ve metan bulutları görülüyor. Ayrıca gezegenin yüzeyi yine azotça zengin organik molekülleri barındıran bir sisle kaplı. Metan'ın dünyamızdaki su döngüsüne benzer bir döngü ile çevrime uğradığı uydu güneş sistemimizde organik bir yaşam barındırması ya da yaşam öncesi ortama sahip olduğu düşünülen tek gökcismi. Tabi güneşe olan uzaklığı Titan'ın oldukça soğuk bir havaya sahip olmasına sebep oluyor, fakat Titan'ın kayaç yapıları astrobiylogların iştahını kabartacak cinsten. Sıra Titan'da mı? Yukarıda saydığımız özellikleri dolayısıyla hepimizin merakını cezbeden Titan için Cassini-Huygens görevinin sağladığından daha fazla bilgi gerekiyor. Bunu elde etmenin yolu giderek uzmanlaştığımız bir yol: Gezici araç yollamak. Tabi Titan'da gezmek öyle Mars'ta gezmek kadar kolay değil. Bu yüzden Titan'a gönderilmesi düşünülen olası bir aracın, Curiosity, Spirit ya da Opportunity gibi bir araba olması değil, bir bot olması düşünülüyor. Zira daha önce Cassini uzay aracından Titan'a bırakılan Huygens sondası yüzeye inmiş, 90 dakika boyunca bir takım detaysız veriler göndermişti. Ancak bu veriler Titan'ın yüzeyini az çok tanıyabilmemiz için yeterli olsa da tam anlamıyla anlayabilmemiz için yeterli değildi. Titan'ın yüzeyinin büyük ölçüde sıvı ile kaplı olması orada bizler için görev yapabilecek gezici bir aracın amfibik, yani hem suda hem de karada hareket edebilecek bir araç olmasını gerektiriyor. Daha önce gönderilen Huygens sondası hareketli değildi. Okyanusa düşmesi ihtimali hesaba katılarak tasarlanmış olsa da Mars'a gönderdiğimiz araçlar gibi mobil olmaması alınacak veriyi de sınırlı hale getirmişti. Bugünlerde Titan'ın keşfi için önerilen planlar biraz daha farklı. Bunlardan birisi olan ve 27 Eylül'de Avrupa Gezegen Bilimi Kongresi'nde sunulan Yerinde Örnekleyebilen Hareketli Titan Göl Kaşifi tekerler, kızaklar ve uskurlara sahip bir hareket sistemi içeriyor. Titan'ın kuzey kutbundaki Ligeia Mare gölüne indirilmesi planlanan kaşif altı ay ile bir yıl kadar bir süre boyunca Titan kıyılarını ziyaret edebilecek ölçüde tasarlanmış. TALISE, İspanya'nın savunma ve mühendislik devlerinden SENER ile Madrid'teki Astrobiyoloji Merkezi'nin müştere çalışmalarının ürünü. TALISE'nin yenilikçi takat sistemi aracın gölde ve kıyıda hareket edebilmesini sağlarken aynı zamanda ona hem karadan hem de sudan örnekleme imkanı tanıyor. Şimdilik kavramsal tasarımları belirlenen görev ve aracın ilerleyen aşamalarda fizibilite ve görev mimarisi çalışmaları gerçekleştirilecek ve uygun bulunması halinde hayata geçirilecek.


Ülkemizde 2 yılda bir farklı şehirlerde düzenlenen Ulusal Astronomi Kongresi , 2012 yılında 27 Ağustos 1 Eylül tarihlerinde Malatya'da ve Malatya İnönü Üniversitesinde gerçekleştirildi. Turgut Özal Kongre Merkezi'nde düzenlenen kongreye ülkenin dört bir yanından astronomlar, astrofizikçiler ve astronomiye ilgi duyanlar katıldı. Sadece Türkiye'deki bilim insanlarının yanı sıra yurtdışında akademik hayatlarına devam eden çok önemli bilim insanları katılım gösterdiler. Organizasyon Malatya İnönü Üniversitesi Fizik Bölümü'nden Yrd. Doç Dr. Tuncay ÖZDEMİR tarafından düzenlendi. Böylesine büyük çaplı bir organizasyonda bir çok şeyle tek başına ilgilenmiş olsa da gayet başarılı bir iş çıkarıldı. Kongre, İnönü Üniversitesi'nin kurmuş olduğu teleskopun resmi açılışını da yapmış oldu. Kongreye katılım bana göre azdı. En son katıldığım 2008 Çanakkale 18 Mart Üniversitesi'ndeki UAK, hem bilim insanları hem de adayları yani öğrenciler bakımından çok daha fazla bir katılımcı nüfusuna sahipti. Ayrıca bilimsel içerik açısından da epey değişmiş olduğunu farkettim. 2008 yılında poster ve sunum konularının neredeyse tamamı çift yıldızlar, değişen yıldızlar gibi konularken, şimdi neredeyse tamamı uzay teleskoplarından yapılan gözlemler ile elde edilen verilerin işlenmesi sonucunda ortaya çıkan çalışmalardı. Aslında bu iki kongre arasında 2010 yılında Adana Çukurova Üniversitesi'nde gerçekleşen kongrede bunun olacağı gözlenebiliyordu. Günümüzde uzay teleskoplarının sayısındaki artış, farklı dalgaboylarındaki gözlemler ile veri sayısındaki artışın yanı sıra bütün bunları analiz edecek astronom sayısındaki azlık bu işlerin gittikçe artacağını gösteriyor. ESO Türkiye Kongrede belkide bütün dikkatleri üzerine çekerek büyük bir ilgi uyandıran konu, Türkiye'nin ESO yani Avrupa Güney Gözlemevi'ne üyeliği idi. Öncelikle ESO'yu biraz tanıyalım: Avrupa Güney Gözlemevi ESO, Avrupa'daki en önemli hükümetlerarası gökbilim kuruluşudur ve dünyanın en üretken gökbilim gözlemevidir. 15 ülke tarafından desteklenmektedir: Avusturya, Belçika, Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Finlandiya, Almanya, İtalya, Hollanda, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve İngiltere. Tasarıma, inşaya ve önemli bilimsel keşiflere olanak sağlayan güçlü yer tabanlı gözlem faaliyetlerine odaklanan iddialı bir program yürütmektedir. ESO ayrıca gökbilim araştırmalarında teşvik edici ve düzenleyici bir dayanışma konusunda öncü bir rol oynamaktadır. ESO Şili'nin Atacama Çölü bölgesinde benzeri olmayan üç adet birinci sınıf gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal'da dünyanın en gelişmiş optik gökbilim gözlemevi olan Çok Büyük Teleskop'u , ve iki tarama teleskopu işletmektedir. Kırmızı ötesi gözlem teleskopu VISTA dünyanın en büyük tarama teleskopudur ve VLT tarama teleskopu ise sadece görünür ışıkta gökyüzünü taramak için tasarlanan dünyanın en büyük teleskopudur. ESO varolan en büyük gökbilim projesi ve devrimsel gökbilim teleskopu ALMA'nın Avrupalı ortağıdır. ESO şu anda gökyüzünü izleyen dünyanın en büyük gözü olacak 40-metre sınıfında Avrupa Aşırı Büyük optik/yakın kırmızı ötesi Teleskopu, E-ELT'yi inşa etmeyi planlamaktadır. Bu imkanlara ülkemizinde ortak olması, bilim insanlarımızın o kadar çabasına rağmen kısır döngüde olan Türkiye astronomisini geliştirmeyi, çağımızın ve meslektaşlarımızın şartlarına erişmeyi sağlayacaktır. Bu projeye, yani ESO Turkiye'ye, bu umuda gönül veren bilim insanlarından Umut YILDIZ, Kongrede konu hakkında sunumlarını sunarak türk astronomlara avantajları konusunda bilgiler verdi ve konu uzun uzun tartışıldı. Bu ekibin istekleri sonucu Bruno Leibundgut, kongreye katılarak bizlere ESO'yu ve katılım süreçlerini anlattı. Kendisiyle konuşma fırsatı bulduğumda kendisine üye olunmadan da ESO teleskoplarının kullanılıp kullanılamayacağını sordum, kendisi elbette kullanılabilir fakat vereceğiniz projenin kabul edilebilmesi için çok eşsiz bir konu olması ve artık çözüm olarak sadece gözleme kaldığı durumlarda ele alındığını söyledi. Eğer üyelik sonuçlanırsa teleskopların en azından bazılarında kullanım süresi hakkımız olacak. Sonuç olarak bilim insanlarının hemen hemen hepsi olumlu yaklaşıp destek vereceklerini söylediler. Nihayetinde bu olay da devletin desteğine kalmış durumda. Bu konu ile sizde ilgilenmek ve takip etmek istiyorsanız http://esoturkiye.org/ adresini ziyaret etmenizi öneririm. Umarız işler başarıya doğru yürür. ninde onunda lacak.


Teknolojinin ilginç özelliklerinden biri geçmişin geleceği belirlemesidir. Yeni teknolojiler seleflerinden tamamen farklı olmazlar, hatta genellikle onlarla büyük ölçüde benzeşirler. İşe yarayan alışılmış yöntemler azıcık biçim değiştirerek yeni sistemlere uyarlanır ve hayatlarına devam eder. Bu açıdan teknolojinin evrimi biyolojik evrime çok benzer. Bilgisayar programlamada kullanılan delikli kartları bugün bilen pek kalmadı. Şimdi ellili yaşlarını süren kuşaktan birkaç kişi son zamanlarına yetişmiştir ancak. Küçük ve önemsiz bir aksam gibi görünebilirler, ama delikli kartların bilgisayarlardan çok önceye, günümüzden üç asır geriye dayanan heyecanlı bir hikayesi var. 1. Dokuma tezgahları Onsekizinci yüzyılın başında Fransız dokumacılarının derdi büyüktü. Hani Allah başka dert vermesin derler ya, öylesinden: Karmaşık desenli ipekli kumaş talebine bir türlü yetişemiyorlardı. Dokuma tezgahları, çözgü adı verilen, tezgah boyunca gerili ipliklerin bir kısmının yukarı çekilmesi, ve arada oluşan boşluktan atkı denen enine ipliklerin mekikle geçirilerek örülmesi prensibiyle çalışır. Kumaşta istenen desen kareli kağıda işlenerek desen patronu hazırlanır, sonra desenin her atkı sırası için farklı bir çözgü demetini bir kordona iliştirip, hep birlikte yukarı çekmek gerekir. Düz renkli veya basit desenli kumaşlar oluşturmak nispeten kolaydı. 18. yüzyıl tezgahlarında bu işi çocuklar üstleniyordu. El tezgahlarında desenli dokuma hem yorucu hem de sıkıcıydı. Uzun saatler boyunca durmadan çalışan çocukların eninde sonunda yorularak yanlış ipleri çekmesiyle desen sık sık bozuluyordu. Dokuma ustası hatayı görene kadar çok geç oluyor, kumaş işe yaramaz hale geliyor, emekler boşa gidiyordu. 1725'te, Lyon'lu tekstil işçisi Basile Bouchon bu hataları giderecek bir sistem geliştirdi. Bir org imalatçısının oğlu olan Bouchon otomatik orgların çıkıntılı, dönen silindirlerinden ilham aldı. Önce desen patronunu geniş bir kağıt şeride aktardı ve boyalı noktalarda delikler açtı. Hazırladığı dokuma tezgahında çözgü ipliklerini yatay şişlerin bulunduğu bir mekanizmaya bağladı. Şişler kağıttaki deliğe denk geldiklerinde delikten içeri giriyorlar ve çözgüler arasında mekiğin geçirileceği bir boşluk kalmasına sebep oluyorlardı. Üç yıl sonra Bouchon'un asistanı Jean-Baptiste Falcon kağıt şeridi, kenarlarından iplerle bağlanmış delikli kart zinciriyle değişirdi. Bu değişiklik sayesinde zincire yeni kart ekleyerek var olan deseni genişletmek mümkün olabiliyordu. Ayrıca, bir yer yırtıldığında bütün şeridi atmaya gerek kalmadan sadece yırtık yeri değiştirmek yeterliydi. Bouchon ve Falcon'un icadı desenin yanlış dokunmasını önleyebildiği için çok önemliydi, ama tam otomatik değildi. Bir işçi kağıdı yavaş yavaş içeri kaydırmakla görevlendiriliyordu. Daha hızlı üretim için otomatik bir sistem gerekliydi. 1741 yılında Jacques Vaucanson kral tarafından Fransız ipek üretimini teftiş etmekle ve İtalyanlara göre geri kalmış olan Fransız ipek sanayiini yeniden düzenlemekle görevlendirildi. Vaucanson, çok gerçekçi şekilde hareket eden insan ve hayvan otomatları inşa etmekle ün yapmış bir mucitti. Teftiş görevine atandığında 32 yaşındaydı ve bir mekanik dahisi olarak biliniyordu. Müfettişlik görevi sırasında tekstil sanayiinin eksiklerini ve ihtiyaçlarını öğrendi ve mekanik dehasını kullanarak yenilikler yaptı. 1745'de düz renkli kumaşlar için otomatik bir tezgah üretti. 1748'de Bouchon ve Falcon tezgahını geliştirerek, desenli kumaşları elle müdahale gerekmeden dokuyabilecek bir sistem yarattı. Vaucanson'un makinesinde kumaşın deseni yine delikli bir kağıt ile belirleniyordu. Bu kağıt, üzeri düzenli açılmış deliklerle kaplı, dönen bir metal silindirin çevresine sarılıyordu. Kontrol çubuklarının silindirin içine girebildiği yerlerde çözgü iplikleri yukarı çekiliyordu. Vaucanson silindirin kenarına tek yönde ilerleyen bir dişli sistemi koymuştu. Böylelikle delikli kağıdın elle itilmesi gerekmeden makine kumaşı otomatik olarak işliyordu. Ne yazık ki, zekice tasarlanmasına rağmen, silindirin çevre uzunluğunun kumaşın desenini sınırlaması Vaucanson'un tezgahının yaygınlaşmasını engelledi. Tasarıma son cilayı atmak başka bir Lyonlu tekstilciye, Joseph Marie Jacquard'a nasip oldu. Jacquard 1805'te Falcon'un delikli kart zinciri ile Vaucanson'un tek yönlü çark kullanan otomatik mekanizmasını birleştirdi. Kartların oluşturduğu şerit, bir silindir değil de bir dikdörtgen prizma tarafından itilerek mekanizmaya sokuluyordu. Uzun kart zinciri, istenen karmaşıklıkta desenlerin üretilmesine imkan sağlıyordu, ve ayrı bir işçiye ihtiyaç duymadan otomatik olarak çalışıyordu. Türkçede karmaşık desenli kumaş anlamındaki jakarlı terimi Jacquard'ın adından gelir. Jacquard tezgahı Lyon dokumacılarına çağ atlattı, Jacquard'ı zengin etti ve tekstil sanayiine damgasını vurdu. Dokuma işçileri işsiz kalma korkusuyla yeni sisteme karşı çıksalar da, Jacquard tezgahı hızlı ve hatasız çalışması sayesinde on yıl içinde bütün Fransa'ya yayıldı. Ondokuzuncu yüzyılın ortasında hem Fransa'da hem İngiltere'de standart teçhizat haline gelmişti. Ancak, Lyon'lu mucitlerin dehası, tekstil sanayiinin çok ötesinde yankı bulacaktı. 2. Charles Babbage ve Analitik Makine Charles Babbage (1791-1871) bugün 19. yüzyılın en parlak bilimcilerinden biri olarak kabul ediliyor, fakat yaşadığı dönemde dar bir çevre dışında tanınmıyordu, hatta ölümünden sonra uzun bir süre unutulmuş olarak kaldı. Babbage gerçek anlamda çağının ötesinde denebilecek bir insandı. Otomatik hesaplama fikrini ortaya attı, ömrünü bunu gerçekleştirmeye adadı, ama çağının imalat teknikleri, mühendisliği ve vizyonuna sıkışıp kaldığı için hayalleri gerçekleşemedi ve çalışmaları unutuldu. Zengin bir aileden gelen Babbage Cambridge'de matematik okumuştu. Hareketli bir sosyal hayatı vardı, ama bilimsel ilgilerini de takip etmeyi ihmal etmiyordu. Birçok önemli başka şeyin yanı sıra, matematik tablolarına özel ilgisi vardı. Matematik tabloları trigonometrik, logaritmik, ve diğer fonksiyonların değerlerinin listelendiği kitaplardı ve astronomi, mühendislik, denizcilik gibi amaçlarla yapılan karmaşık hesaplar için hayati önem taşıyorlardı. Ancak bu tablolar, elle hazırlandıkları için çok sayıda hata içeriyorlardı; çok kullanılan bir kitapta 1000'den fazla hata tespit edilmişti. Bu hataların her biri bir ölüm tuzağıydı, çünkü açık denizdeki bir gemide enlem-boylam hesabı yaparken hatalı bir sayı kullanmak rotanın kilometrelerce sapmasına ve mürettebatın ölümüne yol açabilirdi. Bu hatalardan sıtkı sıyrılan Babbage, 1821'de astronom arkadaşı John Herschel'e bu hesapların buharla yapılabilmesini isterdim diye yakındı. Bu öylesine bir yakınma değil, ciddi bir tasarıydı. Babbage sonraki on yılını bu hayalini gerçekleştirecek bir makine yapmaya adadı. Fonksiyon değerlerini farklar yöntemiyle hesapladığı için Fark Makinesi adını verdiği tasarımı başta heyecan uyandırdı, hatta İngiliz hükümetinden makineyi inşa etmek için ödenek bile aldı. Ancak Fark Makinesi asla çalışır hale getirilemedi. Makine o çağa göre çok karmaşıktı. Tahmin edilenden çok daha fazla masraflı olmuştu, ve on yıllık bir çalışmanın sonunda gösterilebilecek bir ürün çıkmamıştı. Hükümet para desteğini kesti. 1833'de Fark Makinesi projesi daha doğmadan öldü. Her şeye rağmen Fark Makinesi tamamlanabilirdi, ama Babbage'ın yerinde duramayan, sürekli ileri gitmek isteyen zekası tasarıma yeni şeyler eklemeden duramıyordu. Fark Makinesi'nin özel amaçlı bir hesaplayıcı olduğunun farkındaydı. Çok daha genel amaçlı, her türlü formül için programlanabilecek bir makine yapabileceğini farketti. Analitik Makine adını verdiği yepyeni bir makine tasarladı, ancak bu makine de kağıt üzerinde kaldı. Babbage, Analitik Makine'yi iki bağımsız parça olarak tasarladı: Hesaplamaları yapan değirmen kısmı ve sayıları gösteren çark sütunlarından oluşan depo kısmı. Bu bağımsız parçalar bugünkü bilgisayarlarda işlemci ve ana bellek olarak mevcut. Babbage, 1940'larda deneme-yanılmalar sonucu tekrar icat edilen bilgisayar mimarisini, yüz sene önceden öngörüp kullanmıştı. Tasarıma göre, Analitik Makine uygun talimatları arka arkaya gelen delikli kartlarla makineye aktarmakla programlanacaktı . Babbage döneminde Jacquard tezgahı iyi biliniyordu, ve Babbage delikli kartların sadece dokumacılıkta değil, her türlü soyut enformasyonun aktarılmasında kullanılabileceğini idrak etmişti. Yetenekli matematikçi Kontes Ada Lovelace da bu benzerlikten hareketle, Analitik Makine hakkında yazdığı el kitabında Jacquard tezgahının çiçekler ve yapraklar dokuması gibi, cebirsel desenler dokuduğunu yazıyordu. Babbage hayallerinin gerçekleştiğini görmeden öldü, ismi de makineleri de uzun süre unutuldu. Ölümünden yıllar sonra tekrar keşfedilen Babbage'ın icatları bugün ondokuzuncu yüzyılın en büyük entelektüel başarıları arasında sayılıyor. 3. Hollerith'in tablolama makinesi Babbage'in icadının unutuluşundan elli yıl sonra, Atlantik'in diğer kıyısında delikli kartları genel amaçlı bilgi işleme için kullanma fikri yeniden keşfedildi. Bu keşfin arkasındaki itici güç akademik hesaplamalar veya sanayi otomasyonu değil, hızla büyüyen bir ülkenin nüfus istatistiklerini çıkarma ihtiyacıydı. Anayasa gereği ABD'de on yılda bir ülke çapında nüfus sayımı yapılıyordu. Ülkenin ilk yüz yılında nüfus, sayımların sonuçlarının kolayca derlenebileceği kadar düşüktü, ancak ondokuzuncu yüzyılın yarısından sonra işler zorlaşmaya başladı. Ülke genişledi, göçler sonucu nüfus hızla arttı, dahası her sayımda eskisine göre daha ayrıntılı bilgi toplanır oldu. Böylece nüfus sayımını değerlendirip istatistikler çıkarma işi gitgide daha uzun zaman almaya başladı. 1880 sayımının derlenmesi tam yedi yıl sürmüştü. Görünüşe göre 1890 sayımının derlenmesi bitmeden yeni sayım zamanı gelecekti. 1889'da sayımın derlenmesi işini hızlandıracak araçlar için bir ihale açıldı. Başvuran üç projeden ikisi, elle yapılan düzenlemelerin birazcık daha verimlileştirilmiş halleriydi. Üçüncüsü ise, 29 yaşındaki bir mühendis olan Hermann Hollerith'in tasarladığı, bireysel bilgilerin farklı noktalardaki deliklerle kodlandığı kartları yarı otomatik olarak işleyen bir makineydi. Üç proje, 10 491 kişilik bir mini sayımı derleyerek yarıştılar. Makinesinin olağanüstü işleme hızı sayesinde yarışmayı Hollerith kazandı. Hermann Hollerith (1860-1929) New York'lu bir makine mühendisiydi. 19 yaşında Columbia üniversitesinden mezun olmasının ardından 1880 sayımındaki veri analizinde görev yapmıştı ve bu görevi ona sayımın inceliklerini ve derleme zorluklarını gözleme fırsatı vermişti. Sayımdaki görevinden sonra 1882'de MIT'de makine mühendisliği bölümünde okutman olarak, sonra da patent ofisinde patent inceleme memuru olarak çalıştı. 1884'de patent ofisinden istifa etti, bir mucit/girişimci olarak serbest çalışmaya başladı. Bu dönemde, sayımı kolaylaştıracak bir makine tasarlamakla uğraştı. Hollerith'in nüfus sayımı dairesine sunduğu tablolama makinesinin basit bir tasarımı vardı: Delikli kart cihaza yatırılır. Kartla aynı büyüklükte, ve deliklere rast gelecek şekilde ayarlanmış yaylı iğneler barındıran bir pres kartın üstüne indirilir. Kartın altında, delik olabilecek her yerin hizasında cıva dolu dikey tüpler vardır. Kartın delinmiş kısmına denk gelen iğneler cıvaya temas edince bir elektrik devresi kapanmış olur. Geçen akımla, cihazın üst kısmındaki kadranlardaki gösterge bir hane oynar. Makine, sayım işinin çok verimli yapılabilmesine imkan verdi. Dakikada kırk karta varan hızlarda işlem yapılabiliyordu. Sadece altı haftada toplam nüfus sayıları ilan edilmişti. Ardından, anket formlarındaki bilgiler delikli kartlara aktarıldı ve ayrıntılı tablolama işlemleri başladı. Altmış üç milyona yakın sayıda kart farklı istatistikler için yedi sefer makinelerden geçirildi. 1890 sayımının bütün işlemleri iki yılda tamamlandı. İş önceki sayıma göre çok daha hızlı bitirilmekle kalmamış, eskisine göre çok daha ayrıntılı tablolar oluşturulabilmişti. Bu sonuç Hollerith için büyük bir teknolojik ve mali başarı anlamına geliyordu. Hollerith'in delikli kart kullanma fikrini nereden edindiği net değil. Babbage'in tasarımını duymuş olması pek muhtemel değil, ama mühendislik eğitimi sırasında yüksek ihtimalle Jacquard tezgahından haberdar olmuştur. Ayrıca, 1880'deki sayımda çalıştığı sırada tanıştığı başka bir mucit olan John Billings'in delikli kartlar ve mekanik işleme fikrini ortaya attığı biliniyor. Hollerith bir ifadesinde, tren biletlerinin yolcunun eşkalini belirtecek şekilde farklı yerlerden delindiğini gözlediğini, delikli kart kullanma fikrini buradan aldığını söylüyor. Her halükarda, bu fikri uygulama aşamasına getirebilmek için Hollerith büyük çaba göstererek birçok teknik zorluğu aştı, ve bilgi işleme teknolojisinde önemli bir çığır açtı. Hollerith, şirketini 1896'da Tabulating Machine Company adıyla anonim şirkete dönüştürdü. 1900 sayımında da aynı makineler kullanıldı . Aradaki dönemde Hollerith, tablolama makinelerini gitgide daha fazla otomatikleştirmiş, hızlandırmış ve kullanımını kolaylaştırmıştı. Özel sektöre yöneldi ve şirketini olağanüstü bir hızla büyüttü. 1911'e gelindiğinde yüzden fazla müşteriye hizmet veriyordu. Zirveye çıktığı bu dönemde, mucit karakterli Hollerith şirketin gitgide karmaşıklaşan yönetimiyle uğraşmaktan bıktığını farketti. 51 yaşına gelmişti, sağlığı da çok iyi değildi. 1911'de şirketi devretti. Yeni yönetim altında şirket, ofis otomasyonu cihazları üreten başka iki şirket ile Computing-Tabulating-Recording Company adı altında birleştirildi. Birleşmenin ardından şirket büyümeye devam etti, uluslararası bir şirket haline geldi ve ürünlerini çeşitlendirdi. 1924 yılında ismini International Business Machines olarak değiştirdi. 4. IBM kartları ve elektronik bilgisayarlar 1930'lara gelindiğinde delikli kart desteleriyle bilgi işleyen makineler iş dünyasında iyice yaygınlaşmıştı. Öyle ki, 1929'da başlayan ve etkisi yıllarca süren iktisadi buhran bile delikli kart makineleri sanayiini yıkamamıştı. Önde gelen iki şirket olan IBM ve Remington Rand arasındaki rekabet sonucunda tablolama makineleri gitgide karmaşıklaştı, gelişti, hızlandı. Farklı şirketler farklı biçimlerde delikli kartlar kullansa da, IBM'in 1928'de geliştirdiği 80 sütunlu kart en yaygın ve en uzun ömürlü form oldu. Neredeyse elli yıl boyunca kullanıldı ve bilgisayar çağının ilk döneminin ikonu haline geldi. 1960'lardaki bilgisayar terminallerinin ekranlarının 80 harf genişliğinde olması bu kartların mirasıdır. Kartların hassasiyetle ve çok sağlam olacak şekilde üretilmesi gerekiyordu. Diğer üreticiler IBM kartlarını yeterli derecede taklit edemedikleri için, sarf malzemesi olarak kart satışı IBM'in önemli gelir kaynaklarından biri oldu. 1930'larda IBM yılda üç milyar kart satıyor, gelirinin %10'unu ve karının %30-40 kadarını bu satıştan elde ediyordu. İkinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla ar-ge öncelikleri değişti, tablolama makinelerinin gelişimi durdu. Ama şirketler, özellikle IBM, yeni makineler üreterek talebe cevap vermeye devam ettiler. Bu makineler bir deste kartı alıp hepsine aynı işlemi uyguluyor, bütün kartları bir seferde işliyorlardı. Makineler belli bir amaca yönelik hazırlandıkları için genellikle kart destesini bir makineden diğerine elle taşımak gerekiyordu. Bu da hem zahmetli, hem de çalışmayı yavaşlatan bir işti. Dahası, büyük ölçekli şirketler o kadar çok işlem yapıyorlardı ki, depoları delikli kartlarla dolup taşmaya başlamıştı. 1951'de piyasaya çıkan ilk genel amaçlı, ticari, elektronik bilgisayar olan UNIVAC veri depolama için manyetik teypler kullanıyordu. Kullaıcılar açısından bu özellik UNIVAC'ın diğer devrimci niteliklerinden daha önemliydi, çünkü delikli kartlardan kurtulma imkanı sağlıyordu. IBM elektronik bilgisayar işine girmekte tereddütlü davrandı. 1952 sonunda piyasaya sürdüğü IBM 701, birçok açıdan UNIVAC'dan geriydi, fakat IBM'in yerleşik müşteriler ve saldırgan bir pazarlamacı ordusu gibi avantajları vardı. Devrim değil evrim sloganıyla, varolan sistemlerle entegre edilebilecek modüler bilgisayarlar üretti. Varolan kartları okuyup işleyebilen arayüzler yarattı. 1957'de IBM bugünkü sabit disklerin atası olan manyetik diski icat etti, böylece manyetik teyplerden daha kullanışlı bir saklama ortamı yaratmış oldu. Elektronik bilgisayarların yayılması yavaş oldu. İş dünyası kartlardan, ve kendini ispatlamış tablolama makinelerinden hemen vazgeçmedi. Bu makinelerin üretimi 1960'ların sonlarına kadar devam etti. Delikli kartların hükmü bir süre daha devam etti. 1960'lar ve 1970'ler boyunca, büyük bilgisayarların kullanılışı belli bir kalıba oturmuştu: Kullanıcılar programlarını yazıyorlar ve kartlarda delikler açarak işletilmeye hazır hale getiriyorlardı. Programı içeren kart destesi operatöre veriliyor, operatör bu kartları bir yorumlayıcı kısımdan geçiriyordu. Program işletiliyor, çıktısı sürekli form kağıdına basılmış olarak programcıya geri veriliyordu. Kullanıcıların bilgisayara doğrudan bağlanamadığı, disket gibi taşınabilir veri saklama araçlarının bulunmadığı bir dönemde mecburi olan bu çalışma usulü, 1970'lerde çok kullanıcılı işletim sistemlerinin ortaya çıkmasına kadar devam etti. Disketlerin, terminallerin ve kişisel bilgisayarların ortaya çıkmasıyla da delikli kartlar tarihe karıştı.


Dünya. Samanyolu galaksisinin dış kollarından birinde öylesine parlayan bir yıldızın üçüncü gezegeni. Bu mavi gezegene dışarıdan baktığımız zaman zekaca baskın görünen insan türüne ev sahipliği yaptığını görürüz. Gezegenin kaynakları sınırlı ve nüfusu sürekli artıyor. İçerisindeki zeki ve baskın tür henüz başka diyarlara göç etme ya da başka türlerle ticaret yapma imkanına kavuşamadığı için kaygan bir zeminde duruyor. Gezegene halel gelmesi halinde evrenin değerli türlerinden birisi olan Homo Sapiens Sapiens kainat tarihinin tozlu sayfalarına gömülebilir. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Dünya'nın baskın sahipleri olan bizler bir gün değişen iklim, küresel ısınma, tükenen kaynaklar, savaşlar ve belki de henüz hiç düşünemediğimiz olumsuzluklar sebebiyle yok olacak olsak nasıl yok olurduk? Temelde yok oluşumuzun kaynağı neye dayanır, ana sebebi ne olurdu? Bizden arta kalan son nüfusun akıbeti neye benzerdi? Kendi gezegeninde kendi tarihini yazan, evrendeki diğer türlere görece değerini hiç bilemeyeceğimiz bu ilginç, histerik, hırslı, karbon temelli, protein yapılı ırk ortadan nasıl kaybolurdu? Kurgu dünyası ve özellikle de Hollywood, kıyamet senaryolarını çok sever ve bunu çeşitlendirirler. Bu yok oluşlar davetsiz bir kuyruklu yıldız, uzaylı istilası ya da makinaların gerçekleştirdiği bir isyana dayanabilir. Bunlar yok oluşumuzun fantazileridir; ancak bir de gerçekler var: Dünya, pek çok yönüyle okyanus ortasındaki bir adaya ya da küçük bir adalar grubuna benzer. Dört bir yanı uzayla kaplıdır. Devingen ama doğal olarak kapalı bir coğrafyaya, iklime ve kırılgan bir dengeye sahiptir. Yakınlarında kendisine benzeyen başka bir yaşam alanı yoktur. Sınırlı sayıdaki limanından sınırlı sayıda kano ya da sandal kalksa da bunlar kendi sistemine pek bir şey katmaz. Hatta adadan denize açılan sandal, ağzına kadar balık dolu bir şekilde dönse de insana kimse balık tutmayı öğretmediği gibi, balık verecek birisi de yoktur. Peki tarihi bilgilerin ve arkeoloji/antropoloji bilimlerinin bize sağladığı imkanlarla türümüzün sonunun nasıl geleceğine dair bir kestirim yapabilir miyiz? Bu sorumuza okyanusun ortasında izole bir yaşam süren Pitcairn ve Henderson adalarının ve bunların en iyi komşusu olan Mangareva adasının eski sakinlerinin geriye bıraktıkları yanıt vermeye adaylar. Tanıştırayım: Pitcairn, Henderson ve Mangareva Adaları Birleşik Krallık'a ait Pitcairn, Henderson adaları ve bunların epeyce bir batısında yer alan Fransız Polinezya'sına ait Mangareva Adası, Güneydoğu Polinezya olarak adlandırılan bölgede yaşamaya ve sürekli ikamete elverişli tek yerlerdir. Bu adaların Dünya'da yaşam olduğu bilinen diğer yerlere ve anakaraya olan uzaklıkları insanın aklını başından alabilir. Zira Pitcairn adasının en azından dağları, ovaları olan büyük bir adaya, Tahiti'ye uzaklığı 2300 km'den fazla iken en yakın anakaraya uzaklığı 5000 km'den fazladır. Anlatmaya bu adaların hangisinden başlamak gerektiğine karar vermek kolay değil. Kronolojik olarak, adaların yerleşim sırasının önce Batı Polinezya'ya daha yakın olan Mangareva, daha sonra Pitcairn ve en sonunda da Henderson adası olduğu düşünülüyor. Ancak ben bu adalardan bahsederken öncelikle 67 nüfuslu Pitcairn ve 0 nüfuslu Henderson adalarından bahsetmek istiyorum, zira Mangareva günümüzde hala 1600'den fazla nüfus barındırır ve Mangareva Adası üzerinde bir havaalanı bulunduracak kadar da işlekken Pitcairn ve Henderson vahşi ve ulaşılmaz hallerini korumaktadırlar. Pitcairn Adası 2011 nüfus sayımıyla nüfusu sadece 67 olarak tespit edilen, Birleşik Krallık'a bağlı olan, Dünya'nın en küçük ülkesi Pitcairn Adaları toplamda dört adadan oluşur. Bu adaların isimleri Pitcairn, Henderson, Ducie ve Oneo Adalarıdır. Ducie ve Oneo Adaları üzerinde nüfus barındıramayacak kadar küçüktürler ve atol adı verilen yapılarıyla üzerinde yaşanılacak toprak barındırmazlar. Bu yüzden bu küçük ülkenin iki ana adadan, 4.6 km2'lik minik bir volkanik ada olan Pitcairn Adası'ndan ve 37.3 km2'lik alanıyla Henderson Adası'ndan oluştuğunu varsayabiliriz. Var olan 67 kişi, tahmin edilenin aksine büyük ve geniş olan Henderson Adası'nda değil küçük bir volkanik ada olan Pitcairn Adası'nda yaşamaktadır . 37.3 km2'lik bir alanın ne kadar büyük olduğunu anlatmak için gerçek bir kentle benzetme yapmak çok zor, zira en küçük ilimiz olan Yalova'nın yüzölçümü 850 km2'dir. Ancak bu benzetmede İstanbul'un ilçelerini kullanmak faydalı olabilir: Sözgelimi Küçükçekmece ilçesinin ya da Beylikdüzü ilçesinin yüzölçümleri hemen hemen Henderson Adası'nınki ile aynıdır ve 37 kilometrekaredir. 8,96 km2'lik Beyoğlu ilçesi ise Pitcairn Adası'nın hemen hemen iki katıdır. Bugün bile tarifeli deniz ve hava araçlarının ticari olarak işletilmesinin mantıksız bulunacağı kadar uzak ve ıssız olan Pitcairn Adaları'na MS 800-1000 yıllarından itibaren yerleşildiği düşünülüyor. Muhtemelen bu adalara Mangareva'dan geldiler. Mangareva'ya ise daha batıdan, Tahiti ya da Markiz adalarının da yer aldığı Orta ve Batı Polinezya'dan geldiler. Hiçbir teknolojik donanımları bulunmadan, sadece sahip oldukları kanolarla Batı Polinezya'dan yola çıkıp bu adaları bulmak toplamda 2000 yıl almış. Bu adaların öncüllerini belki bir kaç haftalık deniz yolculuğuna karşılık gelen, şans eseri bu adaları bulmak üzere hedefsiz bir yola çıkaran sebeplerin ne olduğunu söylemek zor. Pitcairn Adası'nın büyük gemilere sahip modern batılı toplumlarca keşfi 1790 yılında İngiliz Kraliçesi'nin Bounty adlı gemisinden kaçan isyancıların buldukları ilk kara parçasına sığınmasına rastlar. İsyancılar buraya uğradıklarında bir hayalet ada ile karşılaştılar ve adada kimsenin yaşamadığını fark ettiler. İsyancılar bu adada bir zamanlar birilerinin yaşadığını, buldukları tapınak ve alet kalıntılarından anladılar. Görünen o ki buradaki nüfus ya adayı terketmiş, ya da yaşama dirayeti gösterememişti. Adanın asıl sahiplerinin yok oluşlarının sebeplerini anlatmadan önce geçmişe dönüp bu adanın bir fotoğrafını çekmekte fayda var. Büyük kısmını Antropolog Marshall Weisler'in gerçekleştirdiği çalışmalara göre Polinezyalılar adaya ilk yerleştiklerinde ada yaşamaya oldukça elverişliydi, çünkü: Pitcairn Adası Güneydoğu Polinezya'nın tek kullanılabilir volkanik camını barındırır. Ayrıca ince damarlı siyah mermer madeni de barındırır ki bu Polinezya'nın en önemli keskin alet kaynağıdır. 30-40 metrelik ağaçların varlığı adalardan avlanmak ya da başka bir adayla ticaret yapmak için gerekli organı, kanoları yapmayı mümkün kılar. Pitcairn'de az da olsa dereler mevcuttur ve bu sayede hem içilebilir su kaynağına sahiptir, hem de tarıma imkan sağlar. Fakat toplayıcılığın önemli bir kısmını oluşturan deniz canlıları için iç açıcı bir tablodan bahsedilemez: Kıyılarında resif bulunmaması sebebiyle birden derinleşen Pitcairn kıyıları deniz kabukluları ve balık avı için sağladığı imkan açısından çok fakirdir. Bu yüzden adanın barındıracağı nüfus büyük ölçüde onların yapabilecekleri tarıma bağlıdır. Kıyılardan kabuklu avlanamadığı gibi, Pitcairn adası Henderson adası ya da Mangareva kadar kuş barındırmaz. Henderson Adası Pitcairn'in kuzeydoğusunda bulunan ve daha büyük olan Henderson iki yüz yıl kadar önce 1606 yılında Avrupalılarca keşfedildiğinde orada da manzara farksızdır ve adada kimse yaşamaz, ancak daha önce de yaşam barındırmış gibi değildir. Pitcairn'e göre biraz daha vahşi bir ortamı bulunan Henderson kullanışsız bir görünüme sahiptir, zira Henderson büyük yüzölçümüne rağmen mercanların yüzeye çıkmasıyla oluşmuş, kaynaklar açısından son derece fakir bir adadır. Henderson'da alet yapımına uygun bazalt veya kaya yoktur. Adanın gözenekli kireç yapısı yüzünden dere ya da akarsu oluşması imkanlı değildir. Adanın tarih boyunca tek su kaynağının yağışlardan sonra mağara tavanlarından akarak tabanda biriken su birikintileri olduğu düşünülüyor. Kireç taban arasındaki ceplerde biriken toprağın izin verebildiği en uzun ağaç 15 metre olup bu ağaçlar kano yapımına uygun değildir. Pitcairn Adası'nın aksine, bu adanın da mercanlarında ve sığ sularında yengeç, istakoz, ahtapot ve bir miktar balık ile kabuklular yaşamaktadır. Güneydoğu Polinezya'nın bilinen tek kaplumbağa yumurtlama kumsalı da Henderson'dadır. Geçmişte Henderson da 17 çeşit kuş yaşamıştır ve diğer şartlar uygun olsa ve su da bulunursa sadece bu kuşlar yüz kişilik bir nüfusu beslemeye yetecek miktardadır; ancak öyle olmamıştır. Zira bu yazıya kaynaklık eden Çöküş kitabının yazarı Jared Diamond'a göre tüm bu özellikler adayı bir yerleşim yeri değil, geçerken uğranan bir mesire yeri haline getiriyor . Yine de yüzeyi sert ve vahşi makilerle dolu bu adada elde edilen arkeolojik bulgular iki-üç düzine kadar nüfusun bu adada tüm zorluklara rağmen yaşadığını gösteriyor: Henderson'da bir nüfusun sürekli olarak ikamet ettiğini gösteren delillerden birisi 275 metre uzunluğunda ve 27 metre genişliğindeki çöplüğüdür. Weisler ve arkadaşları bölgede 14 bin 751 balık kemiği, 42 bin 213 deniz kuşu kemiği ve binlerce de kara kuşu kemiği bulmuştur Henderson, Polinezya'da insan yaşamış olan adalar arasında üzerinde hiçbir bina olmayan tek adadır. Adada inşaata dair sadece üç iz vardır: Bunlardan birisi temel seviyesinde kalmış bir ev inşaatı, rüzgarlık amaçlı bir duvar ve mezar kemeri olarak kullanılmış birkaç parça taş. Bunun dışında yaşam izlerine sadece mağaralarda rastlanır. Weisler toplamda 18 adet mağara sığınağı bulmuştur. Mangareva Adası Pitcairn Adaları grubunda yer almasa da Pitcairn'in 482 kilometre batısındaki Mangareva adası diğer iki adadan daha farklıdır ve bölgede kilit bir rol oynar. Her şeyden önce Pitcairn ve Henderson adalarına göre çok büyüktür. Dışı mercan resifleriyle korunaklı 24 kilometre çapında bir körfez, iki sönmüş yanardağ ve toplamda 25 kilometrekareye yayılmış mercan adaları ile oldukça fazla alan sunan bu ada balık ve kabuklu deniz canlıları açısından da oldukça bol zamanlar geçirmiştir. Bugün siyah incileri borçlu olduğumuz kara dudaklı inci istiridyesi geçmişte bu adada bol miktarda varmış. Bu istiridye besin kaynağı olarak yenebildiği gibi, kalın kabukları sayesinde balık oltası, rende, soyma bıçağı gibi mutfak ve süs eşyalarının yapımına olanak sağlıyormuş. Adanın sönmüş yanardağlarına borçlu olduğu yüksek kesimleri ise bir zamanlar ormanla kaplıymış ve dereler oluşturup onu besleyecek kadar da yağmur alıyormuş. Taro, patates, muz ve ekmek meyvesi tarımına da olanak veren bu topraklar binlerce kişilik bir Mangareva nüfusu yaratmış. Fakat... Mangareva'da yüksek kaliteli taş ve kayalar bulunmuyor. Alet yapımında istiridye kabuğunun önemi buradan doğduğu gibi Mangareva nüfusunu bir süre sonra Pitcairn ve Henderson adalarına yönelten eksiklik de bu olmalı. Zira daha önce de söylediğimiz gibi, komşu Pitcairn Adası Güneydoğu Polinezya'nın tek kullanılabilir volkanik camını barındırır. Ayrıca ince damarlı siyah mermer madeni de barındırır ki bu Polinezya'nın en önemli keskin alet kaynağıdır. Pitcairn Adası'nda kano yapımı için uygun ağaçlar bulunması, az da olsa küçük derelerin yer alması ince damarlı siyah mermer için adayı gözüne kestiren Mangarevalıları orada bir tarım kolonisi kurmaya ikna etmiş olmalı. Zira bir koloni kurmadan, sürekli olarak geçici kamplar kurmak, devamlı olarak da gidip gelmek hem riskli, hem de o kadar kolay değil. Adalar arasındaki mesafe açık okyanusta birkaç günlük kano yolculuğuna tekabül eder. O da hedef kesin olarak bilinirse tabi... Bu yüzden Pitcairn yerleşiminin kaynağının Mangarevalılar olduğu düşünülmektedir. Bir ticaret ağı da Buralarda kurulan koloniler sayesinde böylelikle ortaya çıkmıştır. Yaşamın can damarı ticaret Weisler'in araştırmalarına göre ticaret MS 1000 yıllarında, yani adalara yerleşilme kararı alındıktan hemen sonra başlamış. Ticaretin açık ve kesin kanıtı gelenlerin ilk geldiklerinde yanlarında taşıyabileceklerinden çok daha fazla ve farklı zamanlara ait siyah mermer, volkanik cam ya da kara dudaklı istiridyeden imal edilmiş aletlere rastlanmasıdır. Weisler adaların ikisinde ya da üçünde de bulunan malzemelerden inşa edilmiş aletlerin menşeini bulabilmek için yeni bir yöntem geliştirdi. Bu yöntem volkanik lav içerisinde bulunan kurşunun izotoplarının birbirine oranlarının karakteristik olmasına dayanıyor. Zira bu izotopların oranları aletin hangi maden ocağının taşından yapıldığını anlamak adına bir parmak izi niteliği taşıyor. Weisler de bu parmak izlerini doğru okuyarak Henderson'daki tüm volkanik cam parçalarının Pitcairn'deki maden ocağına ait olduğunu ortaya koydu . Mangareva'daki bazı taş aletlerin de Pitcairn'den ithal edildiği de böylelikle ortaya çıktı. Yine Mangareva'da var olduğu düşünülen domuz hayvanına ait kanıtların daha önce domuz yaşamadığı düşünülen Pitcairn ve Henderson'da da görülmesi yine başka bir ticaret olayına işaret etmektedir. Bu hayvanların kolonileşme sırasında kanolarla getirilmiş olması ve adada yetiştirilmiş olması da mümkün. Ancak yiyecek değiş tokuşu kadar önemli bir alışveriş daha var ki bu da adalar arasındaki seyahat sıklığını arttıran ana etkenlerden olabilir: Yüz kişi dolaylarındaki Pitcairn ve iki-üç düzinelik Henderson'daki nüfusta evlenecek çağdaki kadın ve erkeklerin birbirlerine akraba düşme olasılıkları çok yüksektir. Üstelik kadın-erkek sayısı eşitliğinin de kolaylıkla sağlanabildiği söylenemez olsa gerek. Bu gibi etmenlerin adalar arasında kız alma / kız verme olayını tetiklediği düşünülüyor. ÇÖKÜŞ Bu başlığa özellikle Çöküş adını verdim, zira bu yazı için büyük ölçüde faydalandığım kitabın da ismi bu. Kendisi, kitabının bu adalar hakkındaki final bölümüne Filmin Sonu demiş . Radyokarbon tarihlemelerine göre Güneydoğu Polinezya'daki ticaret ağı MS 1000 yıllarından MS 1450 yıllarına kadar devam etti. Ancak MS 1500'de tüm Güneydoğu Polinezya'da aniden sona erdi. Bize Ev alma komşu al lafını hatırlatacak cinsten gelişen bu olay komşunun ekonomik durumunun ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. Zira Güneydoğu Polinezya'da hayatın durması Mangareva'da işlerin bozulmasından kaynaklanıyor. Mangareva'da birkaç yüzyıl boyunca sorunsuz ilerleyen yaşam bozulmaya başladığında bundan Pitcairn ve Henderson da nasibini aldı. Burada her bir adadaki medeniyetin çöküşünü ayrı ayrı ele almak gerekiyor. Mangareva'daki çöküşün başlıca sebeplerinden birisinin orman tahribatı olduğu düşünülüyor. Yüksek rakım, azalan yağmur, tarım alanı açabilmek ya da kano yapabilmek için ağaçların sürekli olarak kesilmesi ve yerlerine yeni ormanlar yeşermesi için yeteri kadar beklememek... Bu sebepler bir adadaki dengeyi bozmak için yetiyor. Zira ağaçların tükenmesi sadece ağaçların tükenmesi anlamına gelmiyor. Mangareva da ağaçlar tükendikçe yağmur daha yüksek rakımlara çıktı, ormanlar ağaçsız büyük ovalara döndü, ağaçların azalması sebebiyle kuşların sayısı giderek azaldı ve hatta bazısının soyu tükendi. Bir taraftan kuşların sayısı azalırken diğer taraftan kano yapacak ağacın kalmaması balıkçılığa da balta vurdu. Ayrıca kanonun yokluğu ticarete de ket vuruyordu. Avrupalılar 1797'de bu adayı keşfettiğinde insanların artık kanoları yoktu ve sallarla idare etmeye çalışıyorlardı. Sallar kanolar kadar efektif değillerdi. Ağaçların yok oluşu ile ortaya çıkan zincirleme problem devamında sosyal problemleri de getirdi: Ağaçların ve besin kaynaklarının azalması bir paylaşım sorunu açığa çıkardı. Diamond'un kitabında yazdığına göre Mangareva'da hala yaşayan nüfus iç savaşın görünen ya da anlatılan detaylarını hala hatırlıyorlar: Bu detayın en dikkat çekici noktası, adadaki protenin kaynaklarının tükenmesi sonucunda yamyamlığın ortaya çıkmasıdır. Bir süre sonra hem arazi için birbiriyle savaşan, ama bu savaş sonunda rakiplerini mideye indiren gruplar ortaya çıktı. Kıtlık bir süre sonra o kadar ilerledi ki sadece savaşan ve savaşta ölen yeni taze ölüler değil, mezarlardaki cesetler de çıkarılıp yenmeye başladı. Sosyal problemler hemen ardından siyasi değişimi de getiriyor elbet: Besin azlığı siyasi sistemi de değiştirmiş ve birkaç yüz yıl çalışan, nesilden nesile aktarılan kabile reisliğini yerine savaşçı liderliğine dayalı bir despotizme bırakmış. Diamond 8 kilometrelik ada için yapılan saçma savaşları oldukça tirajikomik buluyor. Mangarevalıların bu durumda ticarete önem verdiklerini söylemek çok zor. Kaldı ki az kalan verimli topraklarını bırakarak uzun yolculuklara çıkmaları da mümkün değil. Mangareva'da işler bozulunca öncelikle Henderson sakinleri büyük sıkıntıya düştü. Bir kireçtaşı kayalığından oluşan bu adada ithal mallar olmadan ne yapılabilirdi? Özellikle Mangareva'dan gelen aletler ya da alet yapımında kullanılabilecek hammadde Hendersonlular için çok önemliydi. Bu kaynak tamamıyla kesilmiş oldu. Zavallı Hendersonlular, komşuda işlerin bozulmasından sonra keser yapabilmek için taş yerine dev deniz tarakları, delik açmak için kuş kemikleri, fırın taşı için kireç taşı, mercan ya da dev istiridyeler kullanmaya çalışmışlar. Bu malzemeler oldukça kullanışsız ve kırılgan olduğundan da verim alamadan, sık sık değiştirmek zorunda kalmışlar. Aletsizlik besin eldesini de zorlaştırmış. Mesela olta yapımında kullanılan kara dudaklı inci istiridyesi üzerine birkaç tane çengel takılabilirken, daha küçük olan Henderson kabukluları tek çengele izin veriyor, bu da balık avını da zorlaştırıyoruş. Henderson'un bir düzinelik nüfusunun ticaret bittikten sonra bu şartlarda ancak bir yüz yıl daha dayanabildiği düşünülüyor çünkü her yerde olduğu gibi Henderson'da iç tahribat ilerlemiş: Dokuz kara kuşundan beşinin ve altı deniz kuşunun soyu tükenmiş ve besin kaynakları azalmış. Henderson'un Avrupalılarca keşfedildiği 1606 yılında artık kimse yaşamıyormuş. Yine de kendi kendine yetebilecek olan Pitcairn'e gelirsek... Küçük bir toprakta Henderson'a görece daha yoğun nüfus barındıran Pitcairn de komşuda bozulan işlerden nasibini almış fakat Weisler'in Pitcairn'in sunduğu kısıtlı bulgulardan çıkardığına göre Pitcairn'de de çöküşün sebebi toprak erozyonu ve orman tahribatı. Bu tahribat yüzünden Pitcairn sakinlerinin bozulan ticaret durumunu dengelemesi mümkün olmamış. Bugün Pitcairn'de yaşayanlar eski Polinezyalılar değil, daha sonraki koloniler. Ya bizim sonumuz? Bu adalarda yaşayan son aile ya da insanı düşündünüz mü? Muhtemelen son aile çocuklarına bir zamanlar buralarda gürül gürül dereler çağlar, binbir çeşit kuş oradan oraya uçarmış diye anlatıyordu... Tabi galip çıktıkları bir savaştan arta kalan mızrak yarasıyla değil de, tabiri caizse ecelleri ile öldülerse. Tarihlere baktığımız zaman adalarda meydana gelen değişimlerin bir nesil tarafından gözle görülür biçimde gerçekleştiğini varsayabiliriz. Güzel çocukluk anılarının etkisiyle yaşlandıkça nasıl korkunç bir dünya ile yer değiştiklerine şahit olmaları ihtimal dahilindedir. Bugün yadırgadığımız yamyamlığın hangi koşullar sonrasında ortaya çıktığını görünce bir an için ürpermiş olabilirsiniz, ama görüldüğü üzere ekosistemin bozulması, paralel olarak sosyal değerleri ve siyasal sistemi de değiştirebiliyor. Gezegenimizdeki kıtaları tıpkı Pitcairn Adaları ve Mangareva Adası gibi düşünürsek ne kadar birbirlerine bağlı olduklarını ve dengelerin ne kadar kırılgan olduğu konusunda bir fikir sahibi olabiliriz. Dünya'nın başka bir ucunda meydana gelen çevre tahribatının ya da bozulan ekosistemin bizlerle ilgisiz olduğuna dair bir sanrıya kapılmamamız gerekir. Ticari ilişkilerin birbirine girdiği küreselleşmiş Dünya'da bu durum sadece çevre konusunda değil, ekonomi konusunda da son derece geçerlidir. Avrupa Birliği'nin Yunanistan'ı kurtarmak için çabalamasının nedeni kısmen bu ada komşu ilişkileridir . Kısacası, yok olan türler, zarar gören çevre, erozyon, küresel, kıtasal ya da bölgesel felaketler... Henüz Dünya'dan başka gidecek hiçbir yerimiz olmadığından bu tip olumsuzluklar bizleri çok farklı bir hale dönüştürebilir. Kanımca, gün gelip de yamyamlık yapmayacağımızın bile garantisi yok. O yüzden... İyisi mi gezegenimize iyi bakalım... Notlar ve