Sonunda, resimleri artık doğru düzgün yapmak bir kenara, onları iyice bozduğumu fark ettim. Birkaç tablomu bu nedenle imha ettim. Artık neredeyse körüm, ve bundan böyle resim yapmayı bırakmam gerekiyor. Bunu kabullenmem çok zor, ressamlık kariyerim bitiyor, ve sağlığım gözlerim harici neredeyse mükemmel! Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Yukarıdaki satırlar, empresyonist resim akımının öncüsü olan, hatta bu akıma Impression, Sunrise isimli tabloyla adını veren ünlü ressam Claude Monet'e ait. Monet, bu satırları ölümünden 4 yıl önce, 1922 yılında, yakın dostu Marc Elder'a gönderdiği bir mektuba yazmıştı. Monet'in görme ile ilgili sıkıntıları 1905 yılında, 65 yaşındayken başlamıştı. Renkleri kendine özgü bir şekilde kullanarak manzaradaki dokuyu keskin fırça darbeleriyle resmetmesiyle ünlü olan Monet, artık renkleri eski yoğunluğunda göremez olmuştu. Resimlerindeki mavi, beyaz ve yeşil renkler zamanla daha bulanık sarı ve mor tonlara doğru kaymaya başlamıştı. 1915 yılında, resimleri iyice bulanıklaşmaya ve donuklaşmaya başlayan Monet, parlak kırmızıları, donuk ve soluk pembeler olarak görmekten ve tüm görüşüne hakim olan sarı tonlardan şikayet ediyordu. Monet'in bu şikayetlerinin nedeni, ileri yaşlarda oldukça sıklıkla gözlenen katarakt rahatsızlığına bağlıydı. Katarakt, göz küresi içinde bulunan göz merceğinin kendisinin veya merceği saran zarın şeffaflığını kaybederek ışık geçirgenliğinin bozulmasına verilen isim. Çoğunlukla ileri yaşa bağlı olarak göz merceğinin yapısının bozulması sonucu ortaya çıksa da, nadiren çocuk ve bebeklerde de görülebiliyor. Opak hale gelen göz merceği, gözün içine giren ışığı engellediği için, zaman içinde hastanın görmesinin bozulmasına neden oluyor. İlk belirtisi renklerin matlaşması ve bulanık görme olan katarakt, tedavi edilmediğinde körlüğe bile neden olabiliyor. Merceğin saydamlığının bozularak, opak hale gelmesine neden olan pek çok faktör var. Bunların en başında uzun süreli ultraviyole ışınlara maruz kalmak geliyor. Hepimizin maruz kaldığı UV ışınların ana kaynağı ise Güneş, bu nedenle de kataraktlar güneş altında geçirdiğimiz süreyle paralel olarak, ileri yaşla birlikte daha sık görülmeye başlıyorlar. UV ışınları haricinde şeker hastalığı, hipertansiyon, travma, yaşlılığa bağlı olarak lens yapısındaki bozulmalar da katarakt oluşumuna katkıda bulunabiliyor. Pilot ve astronotlar, atmosferin üst tabakalarında bizlere göre daha fazla UV ışınlarına ve iyonize radyasyona maruz kalıyorlar, Apollo uzay projesinde görev alan 39 astronotun, 36 tanesine uzaydaki görevlerini takiben erken dönem katarakt tanısı konmuş. Demir çelik işçileri, cam işçileri gibi yüksek ısıya maruz kalan kişilerde de normaldan daha fazla oranda katarakt görülüyor. Katarakt, günümüzde tedavisi oldukça kolay bir hastalık. İlerlemiş cerrahi tekniklerle, gözün ön kamarasına girilerek artık görevini tam anlamıyla yerine getiremeyen opaklaşmış lens bütün olarak veya parça parça çıkarılıyor. Çıkarılan eski lensin yerine, şeffaf yapay bir lens takılıyor. Ortlama süresi 30 dakika gibi kısa ve başarı oranı %90'ın üzerinde olan bu girişim sayesinde hasta, ameliyatı takiben çok kısa bir sürede hastalalığından önceki net ve berrak görüşüne kavuşuyor. Modern katarakt ameliyatının geliştirildiği 1940'lara dek, tarih boyunca pek çok hekimin sayısız kişinin kör olmasına neden olan bu hastalığı tedavi etmeye çalışığını biliyoruz. Göz anatomisini anlamaya başlayan ve kataraktın matlaşan lense bağlı olduğunu fark eden hekimler, eski çağlarda katarakt hastalarını gözlerindeki işlevini yitiren lensi çıkartarak tedavi etmeye çalışıyorlardı. Katarakt ameliyatına ilişkin ilk kayıtlara M.Ö. 700 yıllarında, Hindistan'da rastlıyoruz. Hindistan'dan Çin'e oradan da Orta Doğu'ya geçen bu yöntemde, sivri bir iğne ile hastanın gözüne bir delik açılarak veya içi boş bir çubuk ile göze vakum uygulamak suretiyle kataraktlı lens gözden çıkarılıyordu. Bu işlem sonucunda hastanın kataraktlı lensi çıkarılmış olsa bile, uygulanan yöntemin travmatikliği nedeniyle hastalar genelde tedaviye rağmen kör oluyorlardı. 1700'lerde katarakt ameliyatı Avrupa'da da uygulanmaya başlamıştı. İlerleyen yıllarda, gözlerindeki lens çıkarılan hastaların görmelerini bir nebze olsun düzeltmek için, çıkarılan lensin işlevini üstlenecek kalın mercekli gözlükler reçete ediliyordu. 1940 yılında, çıkarılan kataraktlı lensin yerine konacak suni lensin imal edilmesi sonucunda, katarakt hastaları da ameliyat sonrası katlanmak zorunda kaldıkları bulanık görüntü ve ağır gözlüklerden kurtudular, hastalanmadan önceki keskinlikteki görüşlerine kavuştular. Ne yazık ki, büyük ressam Monet, bu gelişmelerden önce yaşamıştı. Katarakt tanısı aldıktan sonra, bozulan görüşüne rağmen resim yapmayı sürdürdü. Monet'in resimlerine bakarsanız, hastalığının farklı dönemlerinde, kataraktlarının olgunlaşma süreciyle paralel olarak resimlerdeki tema renklerinin yavaş yavaş değiştiğini, resimlerindeki detayının zamanla azalarak fırça darbelerinin daha kaba hale geldiğini görebilirsiniz. Bu durum, ressamın 1800'lerin sonu ile 1926'ya kadar yaptığı 250 kadar tablodan oluşan Nilüferler serisinde oldukça belirgin bir şekilde gözlenebiliyor. Kataraktları ilerledikçe, Monet göz doktorundan göz doktoruna dolaştı. Fransız bir göz doktoru olan Charles Coutela, sol gözü için gözbebeğini büyüterek göreceli olarak biraz daha iyi görmesini sağlayan bir göz damlası önerdi. Monet, başlangıçta sonuçtan çok memnun olsa da damlanın etkisi zamanla azaldı ve sonunda 1923 yılında, 82 yaşındayken sağ gözünden katarakt ameliyatı oldu. Çağdaşı empresyonist ressam Marry Cassat'ın katarakt ameliyatından sonra neredeyse tüm görme yetisini kaybettiğini gören Monet, iki gözünden de ameliyat olmayı reddetmiş, ve sadece tek gözünden ameliyat olmuştu. Ameliyat sonrası, Monet'in sol gözü hala kataraktın etkisiyle mavi ve mor tonlarını pek göremezken, sağ gözü birden bire mavi tonlarına, hatta mavinin de daha ötesine kavuştu. Sağlıklı bir gözde lens ve renkleri algılamamızı sağlayan retinamızdaki koni hücreleri, görünür ışık dediğimiz, algılayabildiğimiz ışık spektrumunu belirler. Gözümüzle algılayabildiğimiz renkler, tüm ışık tayfının oldukça küçük bir kısmını içerir. Gözlerimiz, 400 nanometre (0,0000004 metre) dalga boyundaki mor ışıkla, 700 nanometre (0,0000007 metre) dalga boyundaki kırmızı ışık arasındaki renkleri algılayabilir. İnsan gözünde, renkleri algılamamızı sağlayan üç değişik tür koni hücresi vardır: L hücresi denen ve kırmızı tonlarını içeren uzun dalga boyundaki ışığı algılayabilen hücreler, yeşil tonlarının hakim olduğu orta boylu dalgaları algılayabilen M hücreleri, ve kısa dalga boyuna sahip mavi-mor tonlarını algılayabilen S hücreleri. Bu üç tip hücreden algılanan sinyaller, beyinde bir araya getirilir ve böylece görünür ışıktaki tüm renk tonlarını görebiliriz. Yandaki şekilde de görüldüğü üzere, aslında S hücrelerinin algıladığı ışık boyu, kısmen mor ötesi ışık spektrumuna da uzanmakta. Ancak, sağlıklı bir insan gözündeki S hücreleri morötesi ışığın bir kısmını algılayabiliyor olsa da morötesini göremez. Zira, göz lensimizdeki kristal yapı morötesi ışıklar daha gözümüzün içine girmeden onları filtre eder. Böylece göz içindeki hücrelerimiz kısmen UV ışığa hassas olmasına rağmen, etrafa baktığımızda arılar veya diğer UV dalga boyunu gören canlılar gibi bir görüntü göremeyiz. Geçirdiği katarakt ameliyatı sonunda, Monet'in sağ gözündeki opaklaşmış lens çıkarılmıştı. Böylece, lensin UV süzme etkisi ortadan kalınca, gözündeki S hücreleri az miktarda da olsa normal insanların göremediği UV ışınları algılamaya başladı. Bir gözü kataraktlı ve mor-mavi tonlarına neredeyse kör olan, ancak ameliyat olan diğer gözüyle morları, mavileri hatta mor ötesi tonları bile görmeye başlayan Monet, sağ ve sol gözüne ait renk algılarındaki derin fark nedeniyle, bir daha aynı anda iki gözünü kullanamadı. Ama tek gözünü kullanarak resim yapmaya devam etti. Çiçekler hala en sevdiği objelerdi, ancak artık onları daha farklı görüyordu. Pek çok kimse, nilüferlere baktığında onları beyaz renkte görür. Ancak Monet, katarakt ameliyatından sonra sağ gözüyle baktığı nilüferleri mavi-beyaz görmeye başlamıştı, ve bu çiçekleri tuvaline gördüğü tonlarda yansıttı. Yaşı daha da ilerleyen ve sol gözündeki katarakt iyice ilerleyen Monet, artık resim yaparken iyice zorlanmaya başlamıştı. Renkleri ayırdedebilmek için boyalarını tuvaline dikkatle sıralıyor, lensi alınmış gözünü fazla gelen güneş ışığından korumak için resim yaparken geniş kenarlı panama şapkaları takıyordu. 1926 yazında, artık resim yapmaya devam edemeyeceğine karar veren Monet, üvey kızı Blanche'nin yardımıyla, stüdyosundaki beğenmediği 60 kadar tabloyu imha etti ve resim yapmayı tamamen bıraktı. Monet, tablolarını imha ettikten birkaç ay sonra, 5 Aralık 1926 tarihinde, 86 yaşındayken hayata gözlerini yumdu. Vasiyetinde, cenazesinde hiç bir çiçek olmasını istemediğini belirtmişti: Beni, buranın yerlilerini gömdüğünüz gibi, basit bir törenle gömün. Tabutumun arkasından sadece akrabalarım yürüsün. Unutmayın, cenazemde ne çiçekler ne çelenkler olsun istiyorum. Böyle bir gün için, bahçemdeki bu güzel çiçeklerin koparılıp öldürülmesi günahların en büyüğü olacaktır. Meraklısına notlar: - İnsanların pek çoğunda S hücreleri kısmen de olsa UV ışık dalga boylarına duyarlı, ancak bu hücrelerin UV ışın spektrumunun ne kadarını algıladıkları kişiden kişiye göre değişebiliyor. Artık katarakt ameliyatlarında, çıkarılan göz lensi yerine suni lens takılsa da, bazı kimseler takılan lensin de cinsine bağlı olarak zaman zaman UV spektrumu görebildiklerini ifade ediyorlar. - Arılar, UV spektrumunu çok iyi görebilmelerine rağmen, kırmızı tonlarını çok iyi göremiyorlar. Ancak UV'ye hassas gözleri, onların çiçekleri bizden çok daha farklı görmelerini sağlıyor. - İnsanlar normalde UV dalga boylarını göremezken, kimi böcekler, kuşlar, kaplumbağalar, kertenkeleler ve pek çok balık görebiliyor. Memelilerin çoğundaki göz lensi, insanlarda olduğu gibi UV dalga boylarının görülmesini engelliyor. Ancak bazı kemirgenler, geyikler ve ren geyikleri memeli olmalarına rağmen UV dalga boylarını görebilen canlılardan. - Katarakt oluşumunun en önemli nedeni güneşten gelen UV ışınları. Bu nedenle katarakt olmaktan korunmak için en başta gelen şey gözleri güneş ışınından korumak. Her ne kadar artık tedavisi olsa da, katarakttan korunmak için UV filtreli bir güneş gözlüğünü sürekli kullanmanız öneriliyor. UV filtresi olmayan güneş gözlüklerinin ise yarardan çok zararı var. Zira, gözlerinize karanlık hissi vererek göz bebeğinizin genişlemesine ve gözünüzün içine daha fazla UV ışını girmesine neden oluyorlar. Kısaca ya iyi bir güneş gözlüğü kullanın, ya da hiç kullanmayın.


Gözümüzün önünde büyük hazineler olduğu zaman asla göremeyiz onları. Peki, neden bilir misin? Çünkü insanlar hazineye inanmazlar Simyacı Simya kelimesini duyduğumuzda belki de birçoğumuzun aklına yukarıda alıntı yaptığımız Simyacı isimli roman gelir. Hayatta mutlu olmayı öğütleyen, bir çobanın altın bulma amacıyla çıktığı Mısır yolculuğunu anlatan bu roman satış rekorları kırmış, bizim belleğimize de kazınmıştır. Fakat simya denildiğinde bilmemiz gereken bundan fazlası olmalı. Keza simyacılık, tarih boyunca ilgi çeken bir uğraş olarak karşımıza çıkmaktadır. Biz de bu yazıda simyanın ne olduğunu, niçin ilgi çektiğini, bilimsel yönü olup olmadığını kısaca ele almak istiyoruz. Diğer bir adı alşimi olan simya; bir dönemin felsefesini ve doğanın ilkel yollara araştırılmasını ifade eden bir kavramdır. Arapça'daki alkheemee kelimesinden dilimize geçen simya İngilizce olarak da alchemy olarak adlandırılmaktadır. Simya; değersiz maddeleri altına çevirme, çaresiz hastalıkların tedavisini bulma ve ölümsüzlük iksirine sahip olma amacıyla yapılan geçmiş çalışmaları ifade etmektedir. Simya, simya kaynaklarının ifadesiyle, yer ve insan arasındaki etkileşimi inceler, insanı sonsuz bir varlık haline getirme amacı taşır. Bu anlayışa göre insan altına kavuşacaktır, çaresiz hastalıklardan ölmeyecektir ve bunun ötesinde ölümsüzlük iksiriyle sonsuza dek dünyada kalacaktır. Böyle bahsedildiğinde hayali çalışmaları ifade ettiğini düşünebileceğimiz simya ile ilgilenenleri ve 2500 yıllık geçmişini dikkate aldığımızda ilgi çekici bir konu olduğunu söylemek mümkün. Kimya, Metalurji, Fizik, Tıp, Astroloji, Semiotik, Mistisizm, Spiritüalizm ve Sanat... Birbirinden farklı alanlar... Hem sanat hem tıp hem mistisizm, hepsi bir arada... Simya tüm bu alanları barındıran bir uğraş olduğu iddiasında olmuştur. Bilimin temellerinin atıldığı Mezopotamya, Eski Mısır, İran, Hindistan, Çin'de uğraşılan simya, sonraki dönemlerde Yunanistan, Roma İmparatorluğu, İslam devletlerinde de görülmeye başlamıştır. 12.yüzyıldan sonra Ortaçağ Avrupası'nda önemli bir uğraş haline gelmiştir. Görüldüğü gibi farklı coğrafyalarda, farklı kültürlere rağmen simyacılık rağbet görmüştür. İnsanoğlunun sonsuz olma arzusunun ve zenginlik hayalinin inanç, kültür ayrımı olmaksızın yayılımı dikkat çekicidir. Simya bir bilim dalı mıdır? Simya; kimya ile olan kelime benzerliği ile bir bilim dalı olarak düşünülme tehlikesini taşımaktadır. Şunu kesin olarak belirtebiliriz ki; simya bir bilim dalı değildir. Simyacıların kullandıkları deneysel yöntemler kimya ile benzeşebilir fakat kimyada görülebilecek olan pozitif yaklaşım simyada yoktur. Günümüzde kullanılan bazı maddelerin yüzyıllar önce simyacılar tarafından kullanıldığı, kimyanın temelini atan uğraşın simya olduğu belirtilmektedir. Kostik soda, kükürt, civa, sönmüş kireç, nitrik asit gibi maddelerin yüzyıllar önce kullanılmış olması ilgi çekici görülebilir. Fakat bu maddelerle uğraşılırken varılmak istenen sonucun felsefi boyutlarının ağır olması ve zaman zaman da büyücülüğe benzer bir hal alması, onu bilimsellikten uzak kılmaktadır. Simyacılık barutun bulunması, madenlerin rafine edilmesi, kozmetiğin gelişimi, seramik, cam ve boyanın üretimini sağlaması, likör ve esans üretimini başlatması gibi kimyasal gelişime katkılarının olduğu belirtilse de yöntemi kimyadan farklıdır. Başka bir bakış açısıyla astroloji ve astronomi arasındaki ilişkinin simya ve kimya arasında da olduğu söylenebilir. Yani, geçmiş çağların insanları fiziksel fenomenlere mistik anlamlar yüklemişlerdir. Mesela simyacılar da tıpkı diğer ilkel bilimler ve bugünkü sözdebilimcilerin kabul ettikleri gibi, Platon'un dile getirdiği dört elementin varlığını kabul etmektedir. Bunlar; Ateş, Su, Hava, Topraktır. Bu elementler genel anlamlarından öte bazı özelliklerin simgesi olarak kullanılmışlardır. Ateş; İlahi gücü temsil etmektedir. Işık verdiği için aydınlığı temsil eder. Erkeklik unsuru içerir. Genel olarak aydınlanmayı aynı zamanda azabı, yıkıcılığı da temsil etmektedir. Su; Ateşin zıddıdır. Dişiliği temsil etmektedir. Su değişkendir, Ay'ı temsil eder. Hayat verici ve arındırıcı olmasının yanı sıra gizliliği de temsil etmektedir. Hava; Nötr bir element olup ateş ve suyun özelliklerini içermektedir. Zihni temsil etmektedir. Toprak; bereketi ve kazancı simgelemektedir. Özellik olarak diğer üç elementin özelliklerini barındırmaktadır. Simya bu elementlerle ilgili düşünce sistemini pratiğe de aktarmıştır: Bu elementler ısıtmak, kızdırmak, dökmek, buharlaştırmak, süzmek gibi eylemlerle ilişkilendirilmiştir. Dahası, simyaya göre dişi ve erkek ayırımı vardır. Bu ayırıma göre güneş erkek, dünya dişidir. Yine simya öğretilerinde üç dünyadan söz edilmektedir; Arketipler , Macrocosmos ve Microcosmos . İnsan da ruh, can, beden olmak üzere üçlemeden oluşmaktadır. Elementler dünyasında bunun karşılığı ise; kükürt, tuz, cıva olarak yer almaktadır. Burada kükürt ve cıva karşıt iki prensibi, tuz ortada olan prensibi temsil etmektedir. Simyacılar kuşkusuz çalışmalarında maddelerle deney yapmışlardır fakat görüldüğü üzere amaç ve anlam metafiziksel boyutlarda yoğunlaşmaktadır. Simyacıların elde etmek istedikleri pancea ve madenlerin altına çevrilmesi isteği uzun çalışma dönemlerini kapsamıştır. Ölümsüzlük iksirinin yapı taşı olan felsefe taşı bulunması mümkün olamasa da en büyük hedeflerden biri olmuştur. Simyanın metafizik yorumlamalardan ayrılmaması zaman içerisinde onu metafizik temeli esas alan, kimyasal maddeleri spiritüel varlık ile ilgili bilgi veren araçlar haline getiren bir uğraş yapmıştır. Kimyevi alandaki terminoloji eksikliği simyacıları zamanla pagan mitolojisi, astroloji ve kabala terimlerini kullanmaya itmiştir. Bu nedenle simyacılar en basit deneyleri bile mistik bir uğraş olarak karışık terimlerle ifade etmişlerdir. Simya, Hermetizm ve Ezoterizm ilişkisi Simya konusunu araştırdığınızda karşınıza çıkması muhtemel iki kavram vardır, bunlar; Hermetizm ve Ezoterizm'dir. Ezoterizm; bir üstat tarafından inisiyasyon yoluyla yetkin kişilere aktarılan felsefe öğretileridir. Bilgi ehil olmayanlara aktarılmamalıdır. Hermetizm ise; Eski Mısır'da yaşamış olduğuna inanılan ve ilahlaştırılan bir simya bilgesinin, Hermes Trismegistus'un öğretileridir. Bu iki kavramın ortak özelliği felsefi-spiritüel dünyaya ait olmalarıdır. Simyanın bu iki öğretiyle yakından ilişkili olmuştur. Bu nedenle simya zaman içerisinde felsefe alanının inceleme konusu haline gelmiştir. Değersiz maddelerden altına yolculuk Tarih boyunca simyacıların değersiz maddelerden altın yapmakla uğraştıklarına inanılmaktadır. Sadece bu amaçla çalışmalar yapanlar olmuştur ama işin ruhani yönüyle ilgilenen simyacılara göre asıl amaçları felsefe taşına ulaşmaktır. Felsefe taşından yine ayrıca söz etmek istiyoruz ama öncesinde altın yapma uğraşı hakkında bilgi vermek yerinde olacaktır. Simyacıların kırmızı iksir adını verdikleri karışım ile değersiz metalleri altına dönüştürmeye çalışmışlardır. Metalin altına dönüşmesi aşama aşamadır, önce hamdır, arındırılır, tamamen arındıktan sonra altın olabilmektedir. Altın yapma çalışmaları genellikle kurşun ve cıva üzerinde yapılmıştır, bazı simyacılar tarafından cıva ile kükürt, arsenik ve amonyum klorür karıştırılmıştır. Kullandıkları büyülü sözler ve karışık çizimler bu konuda detaylı bilgi edinmeyi zorlaştırmıştır. Simyacılar kimyasal incelemeleri altın yapmanın yanı sıra, zehir, sihirli iksirler yapmak amacıyla da yapmışlardır. Bulunamayan sır; Felsefe taşı Simyacılara göre ölümsüzlüğün sırrını bulmanın temeli felsefe taşına dayanmaktadır. Bu felsefe taşı ruhani dünyanın da kilit anahtarı niteliğindedir. Felsefe taşına olan büyük inanç bu durumdan faydalanan dolandırıcıları da beraberinde getirmiştir. Günümüzde artık felsefe taşına olan inanç oldukça düşüktür. Simya bir dönemin gözde uğraşlarından biri olsa da günümüzde etkisini yitirmiştir. Tarih boyunca simyacılara dolandırıcı gözüyle bakılmıştır. Pek çoğu böyle olsa da simya ile bir dönem Isaac Newton, Robert Boyle, Fizikçi Arnaldus de Villa Nova gibi bilim adamlarının da ilgilenmesi ilginç bir noktadır. Simya bilimden ayrı bir uğraş olarak kabul edilmelidir, tarih boyunca simyanın başarısı kanıtlanamamış, ulaşılmak istenen hedefler rivayetlerden öteye geçememiştir. Simyacıların çalışmalarını ehil olmayan kişilerden koruma istekleri sebebiyle arkalarında bıraktıkları karışık terim ve şekillerin deşifrelerinin zorluğu bu uğraşın incelenmesini de zorlaştırmaktadır.


Güneş sistemi dışındaki gezegenler hakkındaki bilgilerimiz giderek artarken, bilim kurgu filmlerinde hayal edilmiş manzaraların bir yerlerde gerçek olduğunu öğrenmeye devam ediyoruz. İlkokul sıralarında iken hepimizin söylediği o meşhur şarkıyı hatırlamayan var mı? Ordaaa, bir köy var uzakta... dizeleriyle öğrendiğimiz o şarkının bestesini hala anlayabilmiş değilim. Niçin uzaktaki o köy, ev bizimdir! diye coşkuyla değil de acıyla söylenir bilemedim ve bilemeyeceğim de. Ancak... Belki de bu şarkıyı günü gelince değiştirmek gerekecek. Henüz erken ama, keşfedilen yeni gezegenlerle her geçen gün evrenin kalabalıklığını anladıkça, merak, keşif ve belki de fetih duygularımız giderek kabarıyor; bu kürede sıkışıp kalmış türümüz için yeni umutlar doğuyor. Güneş sistemi dışındaki gezegenleri keşfimizden çok önce, aslında kendi güneş sistemimizde bizden başka gezegenler olduğu bilgisine bile sahip değildik. Hatta o günün astronomi bilgileri, Dünya'nın da bir yıldız çevresinde dönüp duran herhangi bir gezegen olduğunu söylemekten çok uzaktı ve Dünya diğer cisimlerin çevresinde döndüğü bir merkez kabul ediliyordu. Diğer gezegenlerin her zaman yerinde duran yıldızların aksine oldukça hareketli ve manasız hareketlere sahip olmaları yeryüzündeki meraklı toplulukların ilgilerini çok çekmişti. O günkü insanları şaşırtacak bu hareket dinamikleri, onların kutsal olduğunun düşünülmesine ve sonunda ortaya astrolojinin çıkmasına sebep olacaktı. Bir idam ve hayal kırıklıkları... Antik Yunan'da gökyüzü hakkında pek çok düşünce kol gezse de diğer yıldızlar ve olası gezegenleri hakkındaki bugünkü bilgilerimize en yakın önerme gezegenlerin ne olduklarını anladıktan bir süre sonra, 16. yy sonlarında, Bruno tarafından ortaya atıldı: İtalyan filozof, matematikçi ve astronom Giordano Bruno, güneşin de bir yıldız olduğunu, ve daha bir çok yıldız olduğuna göre onların çevresinde de bizimki gibi başka dünyaların olabileceğini öne sürdü, ama maalesef kabul görmedi. Hatta bu iddia onun 1600 yılında Roma Engizisyon Mahkemesi tarafından kazığa bağlanarak diri diri yakılarak öldürülmesine sebep oldu. Engizisyon mahkemesinin gücünü yitirmeye başladığı zamanlarda, mahkemenin nüfuzunun erişmediği Prag şehrinde Kepler'in gezegenlerin eliptik yörüngesini keşfederek güneşi merkeze oturtması, tabiri yerindeyse güneşin bir yıldız olarak, gezegenlerin de onun çevresinde dönen gökcisimleri olarak tescili oldu. Göğe dair bildiklerimiz hızla değişirken kilisenin iddiaları bir bir çürüdü. Kısa süre sonra Bruno'nun fikirleri de pek çok düşünür tarafından benimsendi. Hatta kütleçekim esaslarını bulan Isaac Newton da, yıldızların güneş benzeri sistemlerin merkezi olabileceğini, dolayısıyla onların etrafında da gezegenler bulunabileceğini öne sürenler arasında yer aldı. Ne var ki o zamanın teleskopları uzak yıldızları detaylı bir şekilde incelemekten çok uzaktı ve gökyüzü gözlemlerinde çok hassas ölçümler yapabilmek mümkün değildi; ama teknik imkansızlıklar hep böyle sürmedi. 19. yy. ortalarına doğru gerek teleskop, gerekse radyo astronomi alanındaki gelişmeler çok daha uzak yıldızları çeşitli açılardan inceleyip değerlendirmemize, hassas ölçümlerle onların o değişmeyen görüntüsünde bir takım anormallikler ya da dengesizlikler olabileceğini hissedebilmemize imkan vermeye başladı. 1855 yılında Capt. W. S. Jacob 16.6 ışık yılı uzaklıktaki 70 Ophiuchi çifte yıldız sistemini izleyerek yıldızların yörüngesel durumunda orada başka bir cisim varmışçasına görünen bir anormallik olduğunu raporladı. 1890 yılında bu bilgiye Chicago Üniversitesi'nden Thomas J. J. See'nin gözlemi eklendi. See'ye göre yıldızlardan birinin yörüngesinde var olması muhtemel bir cisim sebebiyle yıldızın konumunda 36 yılda bir anormallik oluşuyordu. Bu fikir onu benimseyen astronomlara büyük heyecan verse de Forest Ray Moulton'un iddia edildiği şekildeki bir üçlü sistemin kararlı olamayacağını ispatlayan makalesiyle gözlemcilerin uzak bir gezegene yönelik umutları tarihin mezarına gömüldü. 1950'li yıllarda ise Swarthmore Kolejinden Peter van de Kamp, Ophiuchus takım yıldızında yer alan ve Dünya'mıza 6 ışık yılı mesafesiyle en yakın üçüncü yıldız konumunda olan Bernard'ın Yıldızı'nı gözlemleyerek çevresinde bir gezegen olabileceğine yorulabilecek ve bugün hatalı olduğu kanıtlanan- bulgulara ulaştı. Bir süre sonra Hollandalı bilim adamının keşfettiği anormalliklerin teleskopun lensi çıkarılıp, temizlenip tekrar takıldığında oluştuğu ve hatta bu durumun sadece Bernard'ın yıldızında değil, lens her çıkarılıp temizlendiğinde diğer yıldızlarda da gerçekleştiği ortaya çıktı. Buna rağmen Kamp, 1980 yılına kadar iddiasından vazgeçmedi ama asla doğrulayamadı. En son 1991'de PSR 1829-10 atarcası çevresinde bir atarca gezegen keşfedildiği iddia edilse de, bir süre sonra bu ekip kendi gözlemlerini çürüterek iddialarından vazgeçti. Ve nihayet: Yalnız değiliz... 1991'de Lyne ve ekibi yukarıda bahsettiğimiz atarca gezegeninin varlığını doğrulamaya çalışırken aslında çok daha sağlam bir bulguya ulaşılalı 3 yıl olmuş ancak henüz doğrulanamamıştı. 1988 yılında Kanadalı astronomlar Campbell, Walker ve Yang, Cepheus takım yıldızında bulunan ve bize uzaklığı 45 ışık yılı olan Gamma Cephei yıldızı çevresinde var olan bir gezegene dair gözlemlerini yayınladılar. 1990'da bu keşfi destekleyecek yeni bulgular ortaya çıksa da zamanın gözlem teknolojisinin henüz kanıtları sunacak kadar gelişmemiş olması bu keşif hakkındaki kuşkuların sürmesine yol açacak, hatta gezegenin varlığı 2003 yılına dek doğrulanamayacak, araya başka bir çok gezegenin keşifleri girecekti. Gözlemlenen ilk gezegen 1988'te gözlenen bu gezegen olsa da varlığı ilk doğrulanan gezegen 1992'de Aleksander Wolszczan and Dale Frail tarafından PSR 1257+12 atarcası çevresinde keşfedilen bir atarca gezegenidir. Bir atarca gezegenin keşfi elbette bizim güneşimiz gibi bir anakol yıldızı çevresinde dönen bir gezegenin keşfiyle aynı tadı vermez, çünkü Dünya bir anakol yıldızı olan güneşin etrafında dönmektedir. Eğer içimizde bir yerlerde Dünya'mız gibi gezegenler olduğu ve bir gün o gezegenden bu gezegene cirit atacağımızı ya da gidip yeni bir yuva sahibi olacağımızı düşünüyorsak bir atarca gezegeni keşfetmeyle bitmemiştir bu iş. Uzaklardan bize gülümseyen, bizim yıldızımız gibi bir yıldız etrafında da gezegenler olduğunu gözlemleyebilmeliydik! İşte bu gözlem haberi üç yıl sonra, yüksek çözünürlüklü spektroskopi teknolojisinin yardımıyla, 1995'te Cenevre Üniversitesi'nden geldi. Michel Mayor ile Didier Queloz, Dünya'mıza 50.9 ışık yılı uzaklıkta bulunan, güneşimizle aynı tipteki bir yıldız olan 51 Pegasi yıldızı çevresinde bir gezegenin varlığına parmak bastılar. Bu keşiften sonra yöntemlerin gelişmesi ve çeşitlenmesi ile güneşötesi gezegenlerin yenileri bir çorap söküğü gibi geldi. Üniversiteler yeni gezegen keşfetmede birbirleriyle yarışır hale geldiler ve 20 yılda daha bir çok gezegenin keşfine imza atıldı. O kadar ki, bu yazının yazıldığı tarihte (24.06.2012) toplamda 778 güneş sistemi dışı gezegen keşfedilmiş ve kataloglarda yer almıştı. Keşif yöntemleri İnsanın varolmasından başlayarak, günümüzden50-60 yıl öncesine değin büyük ölçüde çıplak gözün esiri olan astronomi, fotoğraflama, görüntüleme ve en nihayetinde hassas ölçüm aletleri ve bilgisayarlar yardımıyla büyük bir sıçrama gerçekleştirdi. Başta spektroskopi teknolojisi olmak üzere, gözlem, ölçüm ve görüntü işleme teknolojilerindeki ilerleme, evrenin sırlarını ve evrendeki diğer coğrafyaları keşfetmemize büyük katkıda bulundu. Güneş sistemi dışındaki gezegenlerin keşfi, bir ya da bir kaç yöntemin birlikte kullanılması ile gerçekleştirilir. Artık oldukça da kolaylaşmıştır. Bu yöntemlerin tamamının temelindeki teorik bilgiye on yıllardır sahip olduğumuzu da tekrar hatırlatmak isterim: 1992 yılına değin güneş sistemi dışında gezegen keşfedilmemiş olması bilgilerimizin yetersizliğinden değil, gözlemlerimizin imkansızlıklarındandır. Gezegenlerin büyük çoğunluğu, kendi varlıklarının yansıttığı ya da yaydığı ışınların gözlemlenmesi ile değil, yarattıkları dinamik etkilerin ölçülmelerine dayanan yöntemlerle keşfedilmiştir. Dolaylı yöntemlerden bahsetmeden önce, bazı gezegenlerin güçlü teleskoplarla elektromanyetik spektrumun çeşitli bantlarındaki ışıklarının analiziyle doğrudan gözlenebileceğini, fakat ancak otuz kadar gezegenin doğrudan gözlemle görülebildiğini de ilave etmek gerekir. . Ancak büyük bir çoğunluğu, gezegenin yıldızı üzerinde ya da yıldıza ait ışık üzerinde yarattığı kinematik ya da optik etkiler sayesinde keşfedilmiştir. Bu etkileri kullanarak ortaya çıkarılan keşif yöntemleri aşağıdaki gibidir: Açısal Hız ve Doppler Yöntemi: Hızla giden bir ambulansın bize yaklaşırken siren sesinin tizleşmesi ve bizden uzaklaşırken de pesleşmesi Doppler tarafından formülize edilmiştir ve bu yüzden Doppler Etkisi olarak anılır. Genelleştirilmiş bir tanım yapacak olursak, dalgalar onu yaratan kaynağın hızından etkilendikleri için, kaynak bize yaklaşırken dalga boyu kısalır , uzaklaşırken ise uzar . Şu halde bir yıldızı gözlemleyerek onun bizden uzaklaşma ya da bize yaklaşma hızındaki değişikliklerini, onun ışığının maviye ya da kırmızıya kayma oranlarından anlayabiliriz... İşte bu prensip, gözlenen bir yıldızın çevresindeki gezegenin yıldıza olan kütle çekimi etkilerini anlamamıza yardımcı olur. İyi bir spektrografla bir yıldızın açısal hızındaki 1m/s'lik değişim bile kolaylıkla tespit edilebilir. Yüksek çözünürlüklü teleskoplar ve alınan görüntüyü işleyen spektrograflar sayesinde bu yöntem gezegenlerin keşfinde etkin olarak kullanılmıştır. 716 gezegen bu yolla keşfedilmiştir. Geçişlerin Tespiti: Bir yıldızın çevresinde dönen gezegenlerin belli bir periyotta döndüğünü ve bu dönüşleri aynı sürede tamamlayarak yıl kavramını oluşturduklarını yüzyıllardır biliyoruz. Bu adet, bittabi güneş sistemi dışındaki gezegenler ve onların kendi gezegenleri için de geçerlidir. Gözlemlediğimiz bir yıldızın çevresinde dönen gezegen her geçişinde bir tür minik tutulma yaratarak onun parlaklığında bir miktar azalmaya sebep olacaktır. İşte bu azalmanın periyodu ve miktarı anlaşıldığında artık elimizde bir adet gezegen gözlemi vardır. 205 adet gezegen bu yolla keşfedilmiştir. Yıldızın çevresinde birden fazla gezegen dönüyorsa eğer, yöntem biraz daha değişir ve adı Geçiş Zamanlaması Değişim Ölçümü adını alır. Bu yöntem aynı zamanda bize gezegen hakkında bilgi sağlar; zira gözlenen yıldızın bu gezegenin atmosferinden geçerek gelen ışığı da spektroskopi yöntemiyle incelenebilir ve gezegenin atmosferi hakkında hatırı sayılır bilgiler elde edilir. Geçiş Zamanlaması Değişim Ölçümü: Geçişlerin Tespiti yönteminde anlatılanlar, yıldızı çevresinde tek başına dönen yalnız bir gezegen için uygun olsa da gezegenler birbirlerini de etkilediklerinden gezegen sayısı arttıkça durum farklı bir hal alır. İşte bir yıldızın çevresinde birkaç gezegen var ise, bunu da anlamamıza yarayan başka bir yöntem daha vardır. Bu yöntem, alttaki videoda gösterildiği gibi, tek başına bir gezegenin sabit periyodu olmasına karşın, birden fazla gezegenin birbirlerine olan etkileri sebebiyle belli bir hesaplama ile erişilebilecek çoklu etki sonucu oluşan bir periyodu verir bizlere. Örneğin tek başına bir gezegen 136 gün 12 saat 14 dakika 25 saniyede bir dönüş gerçekleştirirken, başka gezegenlerin varlığı sebebiyle bu durum her dönüşte dakikalar veya saniyeler mertebesinde bir fark yaratabilir. NASA'nın hazırladığı aşağıdaki video, söylenmek isteneni iyi bir şekilde açıklayacaktır. Video: NASA, Tek ve çift gezegenli yıldızların geçiş zamanlamalarının ölçülmesi Kütleçekimsel Mikromercekleme: Einstein fotonların da kütleçekiminden etkilendiğini iddia etmiş, bu iddiası bir süre sonra bir güneş tutulması sırasında ispatlanmıştı. Bugün pek çok gözlemle zaten kanıtlanan bu olayın varlığından şüphe etmiyoruz. Gözlemlediğimiz yıldızlar da arka planda yer alan diğer yıldızların ışığında sapma meydana getirerek bir mikromercekleme durumu yaratırlar. İşte bu mikromercekleme durumu da bölgeden geçiyor olan bir gezegen tarafından küçük değişikliklere uğrar. Bölgenin sürekli izlenmesi halinde tespit edilen bu küçük değişimlerin ölçümü, bize orada yer alan gezegen hakkında fikir verir. Diğer yöntemlere göre daha az kullanılan bu yöntem sadece 16 adet gezegenin varlığını anlamada kullanılmıştır. Atarca Zamanlaması: Atarcalar, döndükleri sırada periyodik olarak radyo dalgaları yayarlar. Tıpkı bir deniz feneri gibi. Bir atarca çevresinde yer alan bir gezegense, bu periyodik yayınlamada küçük zamanlama sapmalarına sebep olurlar ve bize orada var olan bir gezegeni keşfetmek için yeteri kadar bilgi verirler. 15 adet gezegen bu yolla keşfedilmiştir. Yıldız Halkaları Ölçümü: Satürn benzeri gezegenlerde olduğu gibi, yıldızlar da yaşamlarının farklı evrelerinde çevrelerinde gaz, toz, göktaşları gibi atıklardan oluşan bir halka bulundurabilirler. Bu halkalar yıldızın ışığını emerek yaydıkları kızılötesi ışınlardan tanınır ve tespit edilirler. Bazı gezegenlerin varlıkları, bu kızılötesi ışınımlar gözlemlenerek anlaşılabilir. Bu yöntem bir gezegenin varlığını tespit etmede birincil bir yöntem olmasa da varlığının doğrulanmasına bir araç olarak kullanılabilir. Astrometri: Astrometri yöntemi bir yıldızın konumunun kesin olarak ölçülmesine ve bu yıldızın çevresinde bir gezegen var ise bu gezegenin dönüşü sırasında kütleçekiminden dolayı yıldızın konumunu bir miktar değiştireceği ilkesine dayanan bir yöntemdir. Bu yöntem gezegenlerin keşfinde çok sağlıklı sonuçlar vermez; zira hayalkırıklığı yaratan ilk keşifler de astrometrik gözlemlere dayanıyordu, ancak astrometri varlığı kesin olarak tespit edilmiş gezegenlerin kinematik özelliklerinin anlaşılmasında ve varlıklarının doğrulanmasında önem kazanır. Gezegenin Evreleri: Keskin bir tespit yöntemi olmamakla birlikte iki gezegenin keşfinde ana yöntem olmuştur. Gezegenler de yıldızlar çevresinde dönerlerken konumlarına göre tıpkı ayın evrelerinde olduğu gibi evrelere sahip olurlar. Bugünkü teleskoplarımız bu evreleri kesin olarak tespit edemeseler de yıldızlan alınan ışınlardaki değişimler ve oluşan kombinasyonlar gezegenler hakkında fikir verir. Polarimetre: Olası bir tespit yöntemi olan polarimetre ile henüz hiç gezegen keşfedilmemiştir ama yeri gelmişken teorisinden bahsedelim: Yıldızlardan gelen ışıklar düzensiz ve polarize edilmemiştir, ancak bu ışıklar bir gezegenin atmosferinden geçerek geldikleri zaman atmosferdeki moleküller sebebiyle polarize olurlar. Polarimetre yoluyla gezegenlerin keşfedilebileceği düşünülmektedir. Fikri bir devrim! Uzay canlılar için hiç de uygun bir boşluk değildir. Boşluğun bulunmadığı yerde de büyük ölçüde, şiddetli patlamaların meydana geldiği yıldızlar bulunur. Gezegenler, korkunç büyüklükteki uzayda, canlıların sığınabileceği nadir, ender bulunur güvenli limanlardır. Görece evrenin çok ama çok küçük bir hacmini kaplamaktadırlar. Tüm uzayı düşündüğünüz zaman canlıların var olabileceği ve yaşayabileceği alanların oranı, bir anlam ifade etmeyecek kadar küçüktür. Şimdilik üzerinde canlı varlıkların yaşadığını bildiğimiz tek gezegen Dünya gezegeni. Belki de bu yüzden insanlığın kainatı anlamaya başladığı ilk andan bu yana Dünya'nın kainatta özellikli bir konuma sahip olduğu,başka bir gezegen olmadığı ve canlıların da sadece burada var olabileceği düşünüldü. Dünya'nın ayrıcalıklı konumu olduğuna karşı düşüncelerin her çağda can aldığını ya da sahiplerine acılar çektirdiklerini biliyoruz. Galileo ve Bruno bunun en bilinen örnekleri. Felsefe'nin altın çağında, Antik Yunan'da dahi bu görüşlerinden dolayı acı çeken filozoflar biliyoruz. Fakat bu inanç, önce kendi sistemimizdeki gezegenlerin varlığının anlaşılmasıyla, daha sonra da diğer yıldızlardaki gezegen sistemlerinin keşfiyle ciddi sarsıntıya uğradı. 1992 yılından bu yana 778 adet gezegen keşfedildi! Hatta Kepler 22b'nin keşfiyle, Dünya'ya ölçü ve özellik bakımından benzer gezegenlerin varlığı da keşfedildi ki, bu keşif başka gezegenlerin hayat barındırabileceği ihtimalini destekleyen önemli bir bulgu. Keşfedilmiş ve daha keşfedilmemiş pek çok gezegenin muhtemelen bir kısmı Dünya'ya çok benziyor. Hatta bir kısmı Dünya'dan çok daha güzel manzaralara, dağlara, taşlara, yaylalara bile sahip olabilir. Artık bilimkurgu filmlerinde hayal edildiği ve arzulandığı gibi, bir ikili yıldız sistemine dahil olan, günde iki kez günbatımı manzarası veren gezegenler bile bulunduğunu biliyoruz. Biliyoruz ki, güneş de anakol yıldızlarından herhangi bir tanesidir ve daha onun gibi nice yıldız ve o yıldızlar çevresinde nice gezegenler var. Güneş sistemimizde olduğu gibi pek çok gezegen, evrende kendi yıldızlarının çevresinde milyarlaca yıldır dönüp durmaktadır. Bu, ümit demektir. Bu hem evrendeki derin yalnızlığımızın geçerli olmadığı, hem de eğer ki yerküremiz bir felaketle karşılaşır ise, ve teknolojimiz de buna müsait olursa, başka gezegenlere göç etme deneyimini yaşayabileceğimiz anlamına gelmektedir. Aslına bakarsanız bu adım, insan medeniyetinin en önemli adımlarından birisidir ve fikirlerde gerçekleşmiş bir devrimdir. Geçmişte insanın coğrafi keşifler gerçekleştirmesi ve en büyük atılımlarını da bu keşiflerden sonra yapmış olduğu gibi; biz de sıradaki büyük adımları bu keşifleri takiben atacak olabiliriz. Hele ki bir gün, evren denen sonsuzlukta bizden başka canlıların olduğunu öğrenirsek, ve hatta bir gün bu gezegenlerden birinde doğal olmayacak kadar anormal, gelişmiş bir uygarlığa ait bir mesaj keşfedersek, bu burnu büyüklüğümüzün ve kibrimizin de sonu olacaktır. Yazımıza son verirken, daha önce Açık Bilim ekibi olarak hazırladığımız, bu konuda yazılmış en güzel metinlerden birini, Carl Sagan'ın Soluk Mavi Noktasını da paylaşmak isteriz. .


Evrende yalnız mıyız? sorusu bir madalyondur. Bu madalyonun bir yüzü, ümit ve dostluktur. Diğer yüzü ise 'korku'. Uzaylılar dendiği zaman akla şirin komşular getirenler de var; Dünya'yı istila eden düşmanlar da. Komşu gezegen Mars, teleskoplarla detaylı olarak gözlenebildiği günden bu yana istila paranoyalarının merkezi oldu. Öyle ki H. G. Wells'in Dünyalar Savaşı radyo tiyatrosu olarak oynatıldığında halk paniğe kapılmıştı. O dönemde Mars, hala koruduğu birçok gizemle, insanlara kızıl bir korkuyu anımsatıyordu. Marslılar üzerine yüzlerce kitap yazıldı, filmler çekildi... Şarkıları bile var. Ne var ki o günden bu yana Mars hakkında çok şey öğrendik. En azından Mars'ta şu an süren bir canlı hayat olmadığını biliyoruz, ya da başka bir deyişle henüz canlı bir hayatın varlığına dair bir işaret ya da ize ulaşamadık. Ancak, 26 Haziran tarihinde NASA'nın düzenlediği Mars Keşif Konseptleri ve Yaklaşımları çalıştayında Mars'ın uydularının bize Mars hakkında bilgiyi daha ucuz ve kolay bir şekilde sunabileceği konusu gündeme geldi. Çalıştayda sunulan, Purdue Üniversitesi'nden Jay Melosh ve ekibine ait araştırma, Phobos'taki örneklerin Mars organizmaları hakkında bilgi içerip içermeyeceği konusunu ele alıyordu. Rusların 2011 yılı için planladıkları ancak iptal edilen Phobos görevi öncesinde yapılan çalışma, eğer Mars'ta son 10 milyon yıl içerisinde bir hayat barınmış ise, kuvvetli göktaşı bombardımanları ile kopan ve Phobos'a düşen parçaların bize gerekli izleri sağlayacağını öne sürüyor. Phobos'a taş yağıyor Çalışmasında Melosh'a Uçak ve Uzay Mühendisliği Profesörü Kathleen Howell ve lisansüstü öğrencileri Loic Chappaz ile Mar Vaquero eşlik ettiler. Araştırmacılar, kendi uzmanlık sahalarındaki bilgileri birleştirerek bir göktaşı darbesiyle ne kadar maddenin Mars'ı terkederek ne şekilde ve nerede yörüngeye girebileceklerini hesapladılar. 10 milyon farklı çarpma senaryosu deneyen ekip bir miktar maddenin iki Mars uydusundan Mars'a yakın olan Phobos'a, Mars çevresindeki 8 saatlik turu sırasında kolaylıkla düşebileceğini gösterdiler. Ekibe göre Phobos yüzeyinden alınacak her 200 gramlık bir numune ortalama 0,1 mg. -varsa organik madde içerikli- Mars toprağı içeriyor. Aslında son 3,5 milyar yıldaki çarpmalar düşünüldüğünde numunenin yerine göre bu rakam 50 miligramı bile bulabilir; ancak araştırmacılara göre son 10 milyon yıla ait materyal daha önemli, zira Phobos'taki yüksek radyasyon organik maddelerin izini bu sürede ortadan kaldıracak nitelikte. Son 10 milyon yıl içinde en az 4 adet çok şiddetli çarpma olduğu kraterlerden biliniyor. Mars her yerde! Dünya'ya her yıl bir tona yakın Mars kaynaklı madde girdiği düşünülüyor. Bunların pek çoğu, tahmin de ettiğiniz üzere girişleri sırasında atmosferde yanarak kül oluyorlar. Bekasını koruyarak yüzeye kadar da ulaşabilenler var. Hatta ve hatta arada bir Mars kaynaklı taşlar bulunduğu bile oluyor. Bugüne dek Mars kaynaklı olduğu doğrulanan 106 adet göktaşına kalıntısına rastlandı (1). Bu göktaşlarından 1996 yılında Antartika'da keşfedileni, içerdiği Dünya kaynaklı mı yoksa Mars kaynaklı mı olduğu konusunda mutabakata varılamamış olan bazı fosil yapılar nedeniyle tartışmalara sebep oldu (2). Ancak araştırmacılar, daha önceki çalışmaların kozmik radyasyonu tolere edebilen mikroorganizmalar olabileceğini göstermiş olmasından yola çıkarak, Dünya'ya getirilecek olan Phobos toprağında canlı organizmalarla bile karşılaşılabileceğini düşünüyorlar. NASA Mars keşif programını bir Phobos görevi içerek şekilde revize ederse analizlerini heyecanla bekliyor olacağız.


Açık bilim okurlarına merhabalar, Gündüzleri bunaltıcı hava sıcaklığına eriştiğimiz bu günlerde serin ve açık gözlem geceleri bizleri bekliyor. İyi seyirler! Merkür Küçük karasal gezegenimiz Merkür halen Güneş diskine yakın. Bu nedenle Merkür'ü bu ay da gözlemleyemeyeceğiz. Venüs 6 Haziran'da bu yıl için şovunu yapıp Güneş diskine yakın olarak ilerlemekte olan Venüs gezegeni Temmuz ayında, ay ortasından itibaren Güneş doğmadan hemen önce doğu ufkunda parlak bir şekilde gözükecektir. Hatta 16 Temmuz tarihinde hemen yakınlarında bulunan Jupiter ve Ay ile birlikte harika bir görüntü oluşturacaklar. Bu tarihte Ay, hilal evresine çok yakın olduğundan Venüs ve Ay bir Türkiye bayrağı oluşturacaklar, fotoğrafçıların dikkatine. Mars Kızıl Gezegen, Mars, Temmuz ayının ilk bir kaç gününde batı ufkunda görülecek ve gün geçtikçe ufkun altına doğru ilerleyecektir. Bu nedenle Temmuz ay'ı Mars gözlemi için uygun olamayacak. Jüpiter Güneş sistemimizin en büyük çaplı ve kütleli gezegeni dev gaz gezegen Jupiter nihayet bu ayın son günlerinde Doğu ufkundan yükselmeye başlıyor. Ufak bir teleskop ile dahi disk şeklinde görebilir, biraz daha büyük çaplı teleskoplar ile yüzeyinde ki fırtınaları görebilirsiniz. Satürn Mars'ı takip eden Halkalı dev gezegen Satürn ise ay ortalarına kadar batı ufkunun hemen üzerinde gözlemlenebilir. Fakat ay ortasından sonra ufkun altına girecek ve gözleme uygun olamayacak. Ring Nebulası Astronomların evlenme teklifi ederken kullandığı ve verilebilecek en büyük yüzük olan Yüzük Nebulası bu ay boyunca gökyüzünde. Lyra takımyıldızının alanı içerisinde bulunan Yüzük Nebulasını gözlemlemek için teleskopunuzun olması şart. Fakat 10 cm ve yukarısı çapa sahip teleskoplar ile rahatlıkla halka yapısı gözlenebilir ve ortasında duran Beyaz Cüce yıldızını görebilirsiniz. Nebula veya Türkçe adı ile Bulutsu, en basit haliyle yıldızlararası uzayda bulunan çoğunlukla hidrojen, helyum ve diğer gazlardan oluşan toz bulutudur. Yıldızlar doğar, büyür ve ölürler. Bir yıldız sahip olduğu kütleye göre yaşamının sonunda farklı şiddetlerde patlar ve arkasında artıklar bırakır. Ring Nebulasını oluşturan artıklar ve ortasında bulunan Beyaz Cüce yıldızı kendisinin bir nesil önceki yıldızdan kalanlardır. Güneşimizin kütlesi gereği yaklaşık 4.5 milyar yıl sonra Güneşimiz de benzer bir nebula bırakacaktır. Ay Evreleri:


Birbirinin eşi olan Voyager 1 and 2 uzay araçlarının amacı, daha önce hiçbir uzay aracının ulaşmadığı mesafelere giderek buraları keşfetmekti. Bu yıl, uzaya gönderilişlerinden 35 yıl sonra, bu iki uzay aracı Güneş Sistemi'ni terk etmek üzere. Ben bu satırları yazarken Voyager 1 Dünya'dan 18.006.323.650 km, Voyager 2 ise 14.674.878.252 km uzaklıkta. Her ikisi de, saniyede ortalama 17 km hızla, Pluto'nun da ötesinde bulunan Heliosheath denen bir bölgede seyretmekte. Heliosheath, Güneşimizden gelen güneş rüzgarlarının, yıldızlararası gazlar tarafından yavaşlatıldığı bir bölge. Her iki uzay aracı da, çevreleri ile ilgili verileri Derin Uzay Bilgi Ağı aracılığı ile Dünyaya göndermeye devam ediyor, gönderilen verilerin NASA'ya ulaşması 16 saat 38 dakika sürüyor. Heliosheath katmanının ne kadar kalınlıkta olduğunu tam olarak bilmememize rağmen, Voyager'lerin birkaç yıl içinde Güneş Sistemi'mizden tamamen çıkarak yıldızlararası boşluğa girecekleri tahmin ediliyor. Voyager uzay araçlarının ilk görevi hakkında çok az şey bilinen Jüpiter ve Satürn hakkında bilgi toplamaktı. 1979 yılının Ocak ayında Jüpiter'e ulaşan Voyager 1, buradan 19 bin kadar fotoğraf ve pek çok bilimsel ölçüm verisini Dünya'ya iletti.Nisan ayında görevini Voyager 2 'ye teslim etti ve iki araç birlikte Jüpiter'in ve uydularının 33 bin fotoğrafını çektiler. Bu fotoğraflar sayesinde, Jüpiter'de süregelen fırtınaları, uydusu İo'daki aktif volkanları öğrendik. 1980-1981 yılları arasında Saturn'e ulaşan Voyager araçları, bize Satürn'in halkalarının karmaşık yapısını, atmosferindeki gazların bileşimi, manyetosferi ve görülen manyetik kutup ışıkları hakkında detaylı bilgiler aktardılar. Gene bu görev sırasında, daha önce Açık Bilim'de yer verdiğimiz, Dünya'mızın en uzaktan çekilen görüntüsü olan Soluk Mavi Nokta fotoğrafı çekildi. Voyager'ler 1986-1989 yılları arasında Uranüs ve Neptün'ü incelediler.Bu incelemeler sırasında bir gaz devi olan Neptün'ün yapısı hakkında yeni bilgiler elde edildi, Üranüs'in daha önce keşfedilmemiş 10 yeni uydusu keşfedildi. Artık Voyagerlar, Güneç Sistemimizin dışına çıkmaya hazırlanıyorlar. Bu yolculuk sırasında, kalan enerjilerini kullanarak bize 2025 yılına dek veri iletmeye devam edecekler. Bu sürenin sonunda, uzak sistemlerdeki gezegenlere doğru olan ilerleyişlerine aynı hızda, ama sessiz olarak devam edecekler. NASA, her iki Voyager aracına da, olası dünya dışı varlıklar tarafından bulunmaları halinde Dünyadaki yaşam ve kültürü dünya dışı varlıklara anlatacak kayıtları içeren altın kaplama birer veri diski yerleştirmiş durumda. Altın Plak adı verilen bu disklere kaydedilen ses ve görüntüler, Dünya'daki farklı tür ve kültürlerin yaşantılarından örnekler içeriyor.Her iki disk koruyucu birer aluminyum kılıfla kaplı ve berberlerinde nasıl çalınacaklarını sembolik olarak açıklayan bir kullanım kılavuzu ve çalınmalarına yarayacak bir iğne ile paketlenmiş durumdalar. Bu disklere kaydedilecek bilgiler, Carl Sagan'ın başkanlık ettiği bir komite tarafından seçildi. Kaydedilen veriler arasında 115 fotoğraf, muhtelif doğaya ait sesleri , farklı kültürlere ait çeşitli müzik eserleri mevcut. İlaveten disklerde 55 dilde selamlama mesajları, dönemin ABD başkanından ve Birleşmiş Milletler genel Sekreteri General Waldheim'den yazılı birer selamlama mesajı mevcut. Voyager'lar gezegen sistemimizi terkettikten sonra, en erken 40 bin yıl sonra bir başka gezegen sistemine yakınlaşacaklar. Carl Sagan'ın dediği gibi: Bu uzay aracındaki kayıtlar ancak gelişmiş bir uygarlığa ve uzay teknolojisine sahip akıllı bir yaşam formunun eline geçerse dinlenecekler. Ama bu kozmik okyanusa fırlatılan, bu küçük şişenin içindeki mesaj, küçük gezegenimizde yaşayan insanların gelecekle ilgili umutları hakkında çok şey söyleyecek. Meraklısına Notlar: - Voyager araçlarının içindeki ses ve görüntülerden bir seçki görmek isterseniz ekteki videoyu izleyebilirsiniz. - Altın Plak'taki Türkçe mesajı dinlemek için tıklayın. - Voyager görevine ait tüm detaylar NASA'nın Voyager Görevleri web sitesinde mevcut.


Sineklerden esinlenen 4 kanatlı uçma bisikletleri, helikopterlerin 8 çizebilmeleri için yerçekiminden en iyi nasıl yararlanmaları gerektiğini hesaplayan projeler, uzay gemileri için elektron ve atom çekirdeği arasındaki merkezkaç kuvvetinden yararlanarak çalışacak motorlar, insan gücüyle uçan uçaklar, kaportası lastikten yapılmış jet motorlu arabalar, deniz uçaklarına benzeyen gemiler... Bunlar Belçikalı Sanatçı Panamarenko'nun eserlerinden bazıları. 1940 doğumlu Panamarenko, asıl adıyla Henri Van Herwegen, sanat ve bilim arasında çok özel bir noktada yer alır. Sanatçı olduğu tartışılmamasına rağmen, onu üretken olduğu 1970'li yıllarda bol sayıda türemiş sanat akımlarından hiçbirine yerleştirebilmek mümkün değil. Bilimkurgu yazarlarının kağıt üzerinde ürettikleri teorilerin aksine pratik olarak bilim ve teknikle uğraştı. Hiçbirisi bir kez bile çalışmamış otomobiller, gemiler, uçmayan araçlar, balonlar, uçaklar ve helikopterler üretti. Detaylandırılmış projelerinde mühendis çizimleriyle, mantıklı ve tutarlı anlatımlarla ve formüllerle yeni ve değişik mekanizmalar öne sürdü. Hiçbir zaman çalışan bir buluş yapamamış birinin, neden bir kaçık değil de yüzyılımızın en sıradışı sanatçılarından biri olarak kabul edildiğini, eserlerinin dünyanın belli başlı müzelerinde sergilendiğini sorabiliriz. Bunun sebebi 'ikinci doğaya' olan merakı ve ondan uzak durmak istememesi. Kendi sözleriyle aktarmak gerekirse: Bir ağacın çiçek açtığını ve bir roketin uçtuğunu görüyoruz. Her ikisi de eşit derecede büyük gizemler. Dünyada hazır bulduğumuz doğa ve ona duyulan hayranlık sanatın daha 40.000 yıl önce mağaralarda ilgilendiği bir konu. Panamarenko bu birincil doğanın yanında insan tarafından keşfedilen ikinci doğayı da incelemekte ve sanatsal bir konuya dönüştürmekte. İkincil doğayı, yani bilim ve onun getirdiği tekniği konusu yaparken de bir çok sanatçının yaptığı gibi bilimi ve tekniği uzaktan kuşkuyla, eleştirel, doğanın saf halini özleyen bir nostaljiyle değil de bilim insanlarının coşkularını paylaşan bir şekilde okuyarak ve anlamaya çalışarak izlemekte. Yaptığı icatlarla ilk bakışta Leonardo Da Vinci'ye benzetilse de aslında bu benzetme abartılı olur. Panamarenko'nun detaylı tasarımlarının, modellerinin ve prototiplerinin hiçbiri gerçek bir tasarımın özünde bulunan fonksiyonelliğe sahip değil. Strafor kanatlı bir uçuş bisikletinin kırılganlığını ve asla uçamayacağını ilk gördüğünüz anda anlasanız da, ikinci bakışta içiniz bisikletin koltuğuna atlayıp oradan uçarak yükselme isteğiyle dolabilir. Panamarenko bilim literatürü ile yakından ilgilenmiş. Sadece bilimsel önbilgilerle ve uzun bir eğitimle öğrenilen olguları anlamak için uğraşmış. Bilim insanlarının dolaylı olarak aktardıkları gizemli terimler ve formüllerden korkmayıp, basit açıklamalarla yetinmeyip ikinci doğayı kavramak için uğraşmış. Onun 'hayalci' eserlerinin etkileyiciliği sadece matematik ve fiziği bir zanaat haline getirip onlarla bir sanatçı becerisiyle oynamasından, bir an için bile olsa gerçekten uçacak gibi gözükmelerini sağlamasından, yani sanatçıların sevdikleri şakacı bir aldatmacılıktan gelmiyor. Aslında ondaki bu hayalcilik, işlerini gören izleyicilerde alaycı bir yaklaşım ortaya çıkarabilir, yani geri tepebilirdi. Bunun olmamasının sebebi Panamarenko'nun eserlerine yansıyan insani yan. Birincisi az önce söylediğimiz gibi bilimi bilmek için çabalarken ürettiği teorilerin içindeki meraklı insancıllık, ikincisi ise hayallerine bu kadar bağlı olmasının insancıllığı. Fanteziyi ütopya olarak yani ulaşılamayacak, varolmayan bir ideal olarak yüceltmek yerine onu ulaşılabilir gerçekçi bir obje olarak bize sunması ve bunun da ötesinde 2005 yılında emekli olana kadar hiç vazgeçmeden insanın kendi gücüyle uçabileceğine inanması. Panamarenko'nun eserleri bize gerçekten kaçma fırsatı vaadeden sahte bir bilimkurgu değil, tam tersine bize bilinmeyene doğru keşif gezileri düzenleme hevesi veren; gelişimi, değişimi istemeye ve gizli olasılıkları ortaya çıkarmaya cesaretlendiren gerçek bilimkurgu. Sonuç olarak Panamarenko'nun işleri bilimkurgu türünün sadece film, hikaye ve çizgi-roman ortamlarıyla; bilimle sanat arasındaki ilişkinin de Leonardo Da Vinci ile sınırlı olmadığına somut kanıtlar.


Japon ekibin izini ağaç halkalarında bulduğu kozmik bir olayın niteliğini, ABD'den astronomi meraklısı öğrenci mi buldu? Daha ilkokulda öğretildiği üzere, ağaçların yatay kesitlerine baktığımızda, her biri bir yılda oluşmuş iç içe halkalar görürüz. Uzmanlar bir yöredeki ağaçların halkalarının sırasını ve genişliklerini dikkatle inceleyerek her bir halkanın tam olarak hangi yılda oluştuğunu bulabilir (Şekil 1). Japonya'nın Nagoya Üniversitesi'nden Profesör Toşio Nakamura ve ekibi bu yöntemi, M.S. 750-820 yılındaki atmosferde ne kadar radyoaktif karbon atomu bulunduğunu belirlemek için kullandı. Bu tarihlerin özelliği şuydu: Daha önce yapılmış bir araştırmada, binlerce yılın her bir 10 yıllık diliminde Dünya atmosferindeki karbon-14 oranı belirlenmişti. Bahsi geçen yıllarda önemli bir artış görülmüş ama bunun sebebi henüz araştırılmamıştı. Ağacın içlerinden, buzun diplerinden gelen veriler Japon ekip öncelikle bu artışın tam olarak hangi yılda meydana geldiğini bulmak için Japon çamlarının (Şekil 2) halkalarınındaki karbon-14 oranını inceledi. Bu yöntem, her bir halkanın oluşum yılında Dünya atmosferindeki göreli karbon-14 oranını verir. Oluşum yılından sonra halkanın atmosferle alışverişi kalmadığından karbon-14 miktarı yalnızca bu radyoaktif izotopun bozunmasıyla değişir. Bu bozunmanın hızı bilindiğinden oluşum zamanındaki karbon-14 oranı hesaplanabilir. Nakamura ve ekibi iki Japon çamı ağacının her bir halkasındaki karbon-14 oranının değişimini hesapladı ve özellikle 774-775 yıllarındaki halkada bu değerin sıçradığını gördü (Şekil 3). Bu değişimi 10 yıla ortaladıklarında da kendilerinden önceki verilerle uyum sağladığını gördüler. Yani bu değerler muhtemelen aynı olayın etkilerini gösteriyordu. Ekip ayrıca bu değeri Japonya'nın Antarktika'daki araştırma merkezinde buzdan elde edilen bulgularla kıyasladı. Bu kıtaya yağan kar, her sene önceki buz tabakasının üzerinde yeni bir buz tabakası meydana getirir. Dolayısıyla daha derindeki buz daha önceki yıllara aittir ve bu buzlar geçmiş çağların atmosferine ve önemli atmosfer olaylarına dair izler barındırır (Şekil 4). Mesela, bilinen yanardağ püskürtmelerinin de izleri bu buzlarda bulunur. Bu izler her bir buz tabakasının hangi yıllarda oluştuğunun, ağaçlardaki çemberler kadar kesin olmasa da, tayin edilmesini sağlar. Bu şekilde 775 yılları civarında oluşmuş buz tabakasını inceleyenler bu tabakada berilyum-10 artışı gözlemişlerdi. Bu da kozmik olaylar sırasında artan bir berilyum izotopu olduğundan Nakamura'nın ve ekibinin sonuçlarını destekledi. Güneş'ten mi yoksa bir süpernovadan mı? Nakamura ekibinin ölçümleri Japonya'dan, onlardan önceki 10 yıllık değerler Kuzey Amerika ve Avrupa'dan, buz ölçümleri ise Antarktika'dan geliyor ve birbirini destekliyordu. Bu da bunlara sebep olan olayın yerel değil, tüm gezegeni etkileyen, muhtemelen uzaydan gelen, kozmik bir hadise olduğunu düşündürüyordu. Akla önce Güneş'in her 11 yılda bir tekrar eden alevlenmeleri geldi. Bu alevlenmelerin ağaç halkalarında karbon-14 artışına sebep olduğu biliniyor. Hatta önceki ölçümlerden bu artışın oranı da biliniyor, ve bu oran araştırmacıların şimdiki bulgusunun yirmide biri. Dolayısıyla sebep buymuş gibi görünmüyor. Diğer bir ihtimal ise Güneş'ten aniden gelecek yüksek sayıda proton. Ne var ki bu protonların çoğu Dünya'nın manyetik alanınca saptırılacağından Güneş'te bildiklerimizden çok daha büyük bir tepkimenin olması lazım. Dolasıyla bu da mümkün görünmüyor. Son olarak araştırmacılar acaba bu bir süpernova patlaması olabilir mi? diye düşünüyor. Biliniyor ki süpernovalardan gelen gama ışınları, protonların aksine, manyetik alanından etkilenmeden Dünya'ya ulaşabiliyor. Bu ışınlar nötron oluşumunu tetikleyebilir; oluşan serbest nötronlar da bir azot atomunun protonunun yerine geçerek onu karbon-14 atomuna çevirebilir (Şekil 5). Miktarı böylece atmosferde artan karbon-14 atomları, ağaç çemberlerinde iz bırakabilir. Bu iyi bir fikir; ama bilinen süpernova patlamalarından sonra böyle bir etki görülmemiş. Dahası, süpernova patlamaları astronomların gözleyebildikleri hadiseler olmakla birlikte araştırmacılar 774-775 yıllarına ait bir süpernova patlaması gözlemi bulamamışlar. Üstelik, o zaman gözden kaçmış olsa bile hiç değilse bugün kalıntıları hala gözlenebiliyor olmalıydı, ama yok. Nihayet Japon ekip olayı yılına kadar tespit edip kaynağını bulamadan araştırmalarını yayınlamak zorunda kalmış. Derken, ABD'li öğrenci Jonathon Allen, internette bir kopyası yayınlanan Anglo-Sakson Kronolojisi adlı 9. asır eserinde bunun muhtemel bir izini bulmuş. İngiltere tarihini yıl yıl ele alan bu eserde 774 yılında 'gökte, günbatımından sonra görülen kırmızı bir haç'tan bahsediliyor. Astronomi meraklısı biyokimyacı Allen'a göre bu görüntü, uzaydaki bir toz bulutunun ardında saklı bir süpernovaya ait olabilir. Çünkü toz bulutu bu süpernovadan gelen ışığı emebilir ve saçabilir. Böylece patlamanın Dünya'daki görüntüsünü kırmızı bir sızıntıdan ibaret olacaktır, neredeyse 'kırmızı bir haç' gibi. Üstelik aynı toz bulutu, süpernova kalıntılarının günümüzde gözlenememesini de açıklayabilir. Allen'ın iddiasını sınamak nasıl mümkün olabilir bilmiyorum. Ama diğer bulgularla şimdilik uyumluk görünüyor. Allen bence Japonlardan bir de rövanş almış gibi: 2008 yılında Cascadia bölgesinin 1700 yıllarındaki depremi ve yarattığı dalgaları inceleyen bilim adamları, bu depremin tam gününü Japon kaynaklarından öğrenmişti. Çok iyi kayıt tutan Japon tarih yazarları , 1700 yılında kıyılarına vuran 'depremsiz tsunami'den bahsediyorlardı. Belki de bu sefer Japon bilim insanlarının buluşlarını Amerikalı biri tamamlamış olacak..


17 Ağustos depreminin yıldönümünde, canlı-taklitçiliğin en pragmatik örneklerinden olan ve arama ve kurtama çalışmaları için biçilmiş kaftan olan yılan robotları inceleyeceğiz. Genellikle uzunlukları, bacaksız olarak sürünmeleri, her deliğe girmeleri, sinsilikleri ve kıvraklıklarıyla zihinlerimizde yer edinmiş yılanlara öykünerek üretilmiş robotlar robotik arenasında gün geçtikçe daha çok sahne alıyor. Boy gösterdikleri alanlar ise genellikle arama, kurtarma ve denetleme görevleri. Üzerlerine eklenen birçok sensör ile çevrelerinde olan bitenleri algılama kapasiteleri artırılan bu robotların diğer canlı-taklitçi robotlardan temel farkı, yılanlardaki gibi sürünerek ilerleme avantajlarını kullanmaları. Yılanlar nasıl sürünür? Yılanlar, kol ve bacakları olmamasına rağmen yılanlar evrimleri süresince farklı yüzeylerde ilerlemelerini sağlayan bir çok teknik geliştirdiler (Şekil 1). Sürekli bir adım ilerletme hareketi sergileyen ayaklı hayvanların aksine, yılan hareketinin farklı halleri bulunmaktadır : Dalgalanma hareketi Kara üzerindeki yılanların çoğunun ve denizdeki yılanların en çok tercih ettiği hareket şeklidir. Yılan bir sağa bir sola doğru kıvrılarak sanki bir dalga hareketiyle ilerler. Karadaki harakette, yılan çevredeki objelerden de güç alarak kendini ileri doğru ittirecek çekiş gücünü bulur. Sonuç olarak yılanın vücudunun her bir parçası kendisinden önce gelen parçanın bulunduğu konuma doğru ilerleyerek sürekli ve kesintisiz bir hareket oluşturur. Bu sayede de oldukça yoğun bitki örtüsü veya küçük açıklıklardan rahatlıkla geçer. Aşağıdaki video bu harekete bir örnek teşkil ediyor: Yana dalgalanma hareketi Engerek yılanlarında da gözlenen bu hareketi yılanlar, eğer çevrede kendilerini ittirebilecekleri düzensiz objeler yoksa gerçekleştirirler. Örneğin, kum havzaları, çöller ve bataklık içerisinde normal dalgalanma hareketi yapamadıklarından, vücutlarının bir kısmı yerle kontak halindeyken bir kısmını yerden kaldırarak sanki bir yuvarlanma hareketi yaparlar. Böylece tutuş ve kavrayış sağlayamadıkları düz yüzeylerde kaymaların önüne geçmiş olurlar. Akordiyon hareketi Gene, bulunan yüzeyde itiş kuvveti sağlayacak objeler eksikse ve yana dalgalanma hareketine yetecek kadar geniş alan yoksa bu hareket gözlenir. Bu durumda yılanın arka tarafı daralıp büzülürken ön tarafı esneyip genişler. Bir sonraki adımda tam tersi şekilde ön taraf büzülürken arka taraf düzleşerek ileri doğru hareket sağlanır. Bu hareket oldukça yavaştır. Düz çizgi hareketi Tüm yılan hareketleri içerisinde en yavaş olanıdır. Özellikle solucanlardan bildiğimiz bu harekette vücudun belli bölümleri yukarı kaldırılarak, kalan bölümlerin ileri doğru çekilmesi sağlanır ve bu sayede ileri yönelmiş bir hareket gerçekleşir. Özellikle büyük pitonlarda, boa yılanlarında ve engereklerde, açık alanda avlarını sessiz ve sinsice takip ederlerken gözlenir. Tüm bu kıvrak hareketlerden esinlenerek yaratılmış robotlara kısaca bir göz atalım. OmniTread Yıkılmış binaların altında ve buna benzer felaket bölgelerinde sıkışmış insanlara yardım etmek amacıyla tasarlanmış bir robot OmniTread (Şekil 2). Yılan biçimiyle küçük deliklerin arasından geçerek zorlu yüzeylerde sürünebilme ve yüksek engellerin üzerinden aşma özelliklerine sahip. Bu robotun zorluğu, şu an için üç adet operatör insan gerektirmesi. Her bir operatörün 6 eklemli robotun ikişer eklemini kontrol etmesi gerekiyor. İki adet modeli var. OT-8 12 kilogram ağırlığında, OT-4 ise 4 kilogram. Pnömatik körükler sayesinde hareket ediyr. Biraz zamanın gerisinde kalmış bir robot, zaten yapım yılı 2005. Robotik teknolojilerin 1 yılda bile tarihe gömüldüğü bir teknolojik gelişme çağında miyadını doldurduğunu söyleyebiliriz. ACM-R4H İsmiyle Yıldız Savaşları robotlarını andıran ve bir Japon robot firması olan HiBot tarafından üretilen ACM-R4H (Şekil 3), havalandırma borularından ve buna benzer dar alanlardan girip ilerleyebilen bir tasarıma sahip. Özellikle arama ve kurtarma operasyonları için ve girilmesi zor yerlerin teftiş ve denetimi için ideal bir robot. Küçük tekerlerini kullanarak hareket edebildiği gibi yılanlara benzer dalgalanma hareketlerini kullanarak da ilerleyebiliyor. Bir kontrol çubuğu, robotun bütün eklemlerini kolayca kontrol etmeyi mümkün kılıyor. Kafa ve kuyruk bölümlerinin yukarı ve aşağı hareketleri ile orta eklemlerin sağa ve sola oynaması, robota dar alanlarda hareket serbestliği sağlıyor. Robotun teknolojik özelliklerine gelirsek bir kamera ve ışık kaynağı olarak da LED'ler kullanıp video çekebiliyor. Yaklaşık yarım metre uzunluğunda ve 4.5 kilogram ağırlığındaki bu robot ucuna mekanik tutamaçları ve istenilen sensörleri eklemek mümkün. 14 santimetreden büyük çaplardaki borularda ilerleyebilen robot 90 derecelik dönüşler yapabiliyor. Pili üç saatten fazla dayanabiliyor . Tokyo Teknoloji Enstitüsü'nin Hirose-Fukushima Laboratuvarı'ndan doğan ve düzenli destek alan HiBot şirketi üniversiteden çıkan bilimsel gelişmelerin, insanlık yararına teknolojik ürünlere dönüştürülmesini sağlayan bilim-teknoloji döngüsünün en güzel örneğini sergiliyor. Kısaca bu robotun diğer versiyonlarına da yer vermek istiyorum. ACM-R3H, bir TIR'ı andıran görüntüsüyle tekerlekleri üzerinde ilerlerken: ACM-R5H diğer robotlardan farklı bir özelliğe sahip, o da yüzebilme yeteneği. Denizde ilerleyen bir yılanı andıran hareketleriyle ve su geçirmez korumasıyla su içerisinde de rahatlıkla görevini yerine getirebiliyor. CardioARM Yılandan esinlenerek yapılmış robotlar sadece arama kurtarma çalışmalarında faaliyet göstermiyorlar. Şimdi tanıtacağımız yılan robot, kalp ameliyatlarında doktorlara yardımcı olmak üzere tasarlandı. Yılanın esnek omuriliği sayesinde daracık ve kıvrımlı alanlarda hareket edebilmesine öykünerek üretilen CardioARM (Şekil 4), ABD'deki Carnegie Mellon Üniversitesi'nde tasarlandı . 30 santimetrelik uzunluğu ile göğüste açılan 2 santimetrelik bir yarıktan göğüs kafesine ilerliyor. Cerrah robotu kontrol çubuğuyla ilerletirken, robotun 102 eklemi birden oynuyor. Robotun ucundaki kamera sayesinde doktorlar doğru yön için düzeltmeleri yapabiliyorlar (Şekil 5). Bu robot sayesinde artık hastanın göğüs kafesini açmaya gerek kalmıyor ve daha az travmayla hastayı ertesi gün evine gönderebiliyorlar. İlk denemelerinde hastaların kalp içi haritalarının çıkarılması görevini üstlenen bu robot, ileride kalp ameliyatlarına da yardımcı olacak. Damarlarımızda gezen buna benzer bir kaç robotu daha önce cerrahi robotları incelediğimiz yazımızda da incelemiştik. Titanoboa Sıradaki robot diğerlerine oranla biraz büyük. Sizi yutabilecek kadar büyük! İsmini de bu sebeple tarihöncesi dönemden kalma devasa bir boa yılanından almış . 15 metre boyu, bir ton ağırlığı ve 0.3 ile 1 genişliği ile 18 beygirgücü oluşturabilecek bir lityum-iyon pile sahip. Şov amaçlı bir robot. Expliner Sıradaki robot yüksek gerilim kablolarının bakımından sorumlu. Pahalı, zor ve tehlikeli olduğu için uzman kişilerce yapılması gereken bu iş, her benzer özelliklere sahip iş alanındaki gibi robotlar için biçilmiş kaftan. Expliner (Şekil 6) adındaki bu robot güç iletim hatlarında bir akrobat gibi dengesini sağlayabiliyor ve ilerleyebiliyor. Gene HiBot tarafından geliştirilen bu robot 500 kilovoltluk hatlar üzerinde uzaktan kumanda ile yönetilebiliyor, bu yüzden yarı otonom . İnsan dikkatinin gerektirmeyeceği detayları kendisi halledebiliyor. Örneğin, yüksek seviyede hassasiyet gerektirecek denge sağlama ve gerekli parçaları belli bir açıyla hareket ettirme işlerini kendisi halledebiliyor. Japonya'da satışa sunulan bu robotun gelecekte yurtdışında da hizmete konulması planlanıyor. Expliner tekerlekli bir teleferik gibi kabloların üzerinden ilerliyor. Hem kablo aşınma veya zedelenmelerini algılayabilecek lazer sensörlerle hem de cıvatalardaki ve direklerdeki insanların bile farkına varamayacağı detayları saptayabilecek yüksek çözünürlüklü kamerayla donatılmış. Eşzamanlı olarak dört kabloyu denetleyebilen bu robot (Şekil 7), yazılımı sayesinde tehlike arz eden bir duruma denk geldiği zaman insan operatörünü uyarıyor. Robotun en etkileyici özelliği ise, hatların yüksekte asılı kalmasını sağlayan direkler ve kesiciler arasında tamamen otomatik olarak kendini bir taraftan öteki tarafa aktarabilmesi: Tüm bu robotları ve gelişmeleri göz önünde bulundurursak, arama kurtarma faaliyetlerinde aktif bir şekilde yer alacak, yıkılmış bir binanın altında küçük açıklıkları keşfede keşfede ilerleyen ve olası yaşam belirtilerine ulaşmaya çalışan robotları ilerleyen zamanlarda daha çok göreceğiz.


28 Ocak 1986, Cape Canaveral Hava Üssü, Florida 11:37 Doğu Yakası Zamanı Mekanik bir ses geri sayımı tüm dünyaya duyuruyordu : 10, 9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1... Fırlatma Yıllardır hayal ettiği an işte gelmişti. Sanki hiç durmayacakmış gibi titreyen roket hızla göğe yükselirken aklından binlerce şey geçiyordu. Çok heyecanlıydı; uzaya çıkan ilk sıradan insandı ve tam 11.500 kişinin arasından seçilmişti. İçi içine sığmıyor; öğrencilerine uzaydan vereceği dersi düşünüyordu. Uzaya çıkan ilk sıradan insan ve ders verecek ilk öğretmendi Christa McAuliffe. Mekiğin insanın limitlerini zorlayan titremesine alışmaya çalışırken bir anda pilot Michael J. Smith'in sesini duydu: Uh oh! Ne olduğunu anlayamadan bir anda müthiş bir g kuvvetini üstünde hissetti, dayanılacak gibi değildi. Mekiğin hareketi yerde simülatörde gösterildiği gibi değildi; bir şeyler ters mi gidiyordu? Kimseden ses çıkmıyordu ve artık dayanalacak gibi değildi üstündeki g kuvveti. Bayılmadan önce zorla göz kapaklarını zar zor açtığında bir mavilik gördü. Yükseliyoruz, gökyüzü bu diye düşündü ve kendinden geçti. Gözlem noktası Cape Canaveral Hava Üssü 11:38 DYZ Mekiktekilerin aileleri için gurur verici bir gündü. Kiminin oğlu, kiminin kocası, kiminin de karısı uzaya çıkıyor ve buna canlı şahit oluyorlardı. Uluslarının uzun zamandır önde olduğu uzay yarışında yeni bir sayfa açılıyor ve bunun haklı gururunu yaşıyorlardı. Kamera onların yüzünden mekiğe doğru geçiş yaptığında bir anda bir parlama ve ardından beyaz bulut gördüler. Kamera ailelerin yüzüne döndüğünde az önce heyecanlı ve gülen yüzler şimdi endişe içindeydi. Normal miydi böyle bir bulut görülmesi? Bir anda parmaklar gökyüzünü göstermeye ve insanların ağızlarından çığlıklar yükselmeye başladı. Challanger parçalanmıştı ve parçaları yere düşüyordu. Sonradan anlaşıldı ki Christa Mcauliffe ve diğerleri mekik düşerken hayattaydılar. 28 Ocak 1986, uzay çağının en trajik faciası milyonlara canlı yayınlandı. Faciadan bütün insanlığın çıkaracağı bir ders vardı. Tamam, önümüzdeki altı ay intihar edeceğim 30 Ocak 1986, Californi Sakin bir öğleden sonra çalan telefona cevap veren adam karşısındakine kısa kısa cevaplar veriyordu: Evet, evet hatırladım. Hmm, anlıyorum ama olmaz. Hayır, hayır gerçekten. Benden başka yapabilecekler var, Al Hibbs ve Dick Davies gibi. Anlıyorum, ama hayır. Peki, düşüneceğim ama zor. Kimdi telefondaki? Diye sordu adamın karısı. William Graham, Caltech'ten eski bir öğrencim. Şimdi NASA'nın başındaymış anladığıma göre. Neyse, şu mekik faciasını inceleyen komisyona katılmamı istiyor. Ve sen de kabul etmedin? Washington'a ve hükümet/devlet işlerinin yoğun olduğu herhangi bir yere gitmeme kararımı biliyorsun. Üstelik 12 kişiden oluşacak bir komisyonmuş; eminim kazanın sebebini bulurlar. Hayır, sen olmazsan o on iki kişi bir grup halinde toplanıp; bir grup halinde dolaşacaklar ve on iki kişi bir sonuca varacaklar. Ama sen katılırsan, grup halinde on bir kişi ve onlardan farklı yerlere bakıp olayın bütününü kavrayabilen artı bir kişi olacak ve doğru sonuca varacaklar. Senden başka kimse senin gibi yapamaz bu işi. Lütfen, kabul et. Kafasında binbir düşünce belirdi bir anda. Karısı haklıydı, ama nasıl olacaktı? Kanser tedavisi görüyordu ve yorgundu. Üniversitede verdiği dersler vardı ve en önemlisi çözmeye çalıştığı fizik problemleri. Karısının yüzüne baktı ve kararını açıkladı: Tamam, önümüzdeki altı ay intihar edeceğim. İntihara kalkışan adam tüm zamanların en büyük fizikçilerinden, ve şüphesiz en iyi öğretmenlerinden, Richard Feynman idi. Ve onun bile haberi yoktu, en büyük dersini milyonların önünde vereceğinden. Conta hatası mı, yönetim hatası mı? ABD başkanının emri ile oluşturulan ve eski devlet bakanı William Rogers'ın başkanlık ettiği komisyon toplam 14 kişiden oluşuyordu. Komisyondaki en tanınmış kişi Neil Armstrong idi, Ay'a ilk ayak basan insan. Feynman'ın dikkatini çeken komisyon üyesi ise bir askerdi. Feynman kitabında şöyle anlatır karşılaşmalarını: Toplantının bitiminde generalin bir görevliye en yakın metro istasyonunu sorduğunu duydum. İçimden bu adam iyi biri olmalı. Çok gösterişli bir giyimi var ama özünde düzgün bir adam dedim ve daha sonra haklı da çıktım Feynman, diğer komisyon üyelerinin aksine, araştırma için roket hakkında her şeyi ama her şeyi öğrenmeye çalışır. Katı yakıt tankları, ana yakıt gövdesi, mekiğin fırlatma prosedürleri, motorların nasıl çalıştığı vs. vs. Bunun için her gün farklı uzmanlar Feynman'a mekik parçaları ile ilgili bilgi vermektedir ve bunlardan biri de sızdırmazlık uzmanı Mr. Weeks'tir. Weeks Feynman'a roketteki sızdırmazlık elemanlarını anlatırken en önemlisinin katı yakıt tankı ile ana yakıt tankının birleşme noktasındaki contalar olduğunu söylemiştir. Bu contalar 6 mm kalınlığında ve yaklaşık 3,5 metre çapındadır. Aslında temelde evlerdeki musluk contası veya arabanızdaki sızdırmazlık contaları ile aynı işleve sahiptir bu contalar. Tek fark, evlerimizdeki musluk contaları sabit bir ortamda çalışırken bu contalar değişken bir ortamda çalışmaktaydı. Ancak kalkış anında tank duvarları genleşirken contayı da kaldırmakta ve yanma gazlarının dışarı çıkması için uygun bir aralık yaratmaktaydı. İşte bu noktada contanın esnekliği, yani hızla genleşmesi ve boşluğu kapatması çok önemli idi. Ancak o güne kadarki neredeyse bütün uçuşlarda conta sızdırmazlığının tam olmadığı görülmüş ve mühendislerce fotoğraflarla raporlanmıştı. Hatta raporlardan birinde aynen şöyle yazıyordu: İkinci bir sızdrımazlık elemanının yokluğu endişe verici boyuttadır ve kalkış anında contanın kalkmasının önlenmesi gerekir Feynman mühendislerin bu yorumuna karşı yönetim kademesinin tavrının şoke edici olduğunu görür. Yönetim tüm contalardan değil, sadece bir-iki conta açıklığından sızan gazlara rağmen uçuşlarda bir sorun olmadığını ve dolayısı ile problemin ciddi olmadığını düşünür. Rus ruleti oynamak ile aynı mantık: tetiği çektiniz ve kurşun çıkmadı ise oyuna devam edebilirsiniz. Feynman bu olaydan sonra dikkatini mühendislerin yazdığı raporlara çevirir. Ne de olsa yönetim kademesinin tek derdi uçuşların ve NASA'nın başarılarının sürekliliğidir. Feynman kendi araştırmasına devam ederken General Kutyna ona bir soru sorar: Profesör, çok iyi anlamam ama bu sabah aklıma bir soru geldi contalar hakkında. Soğuk havada contalara ne olur? Feynman'ın cevabı: Sertleşirler elbet, bir miktar da çekerler. İşte kazanın ana sebebine giden soru da budur ve Feynman kitabında generale özellikle teşekkür eder bunun için. Çünkü kendisinin düşünmesi gereken bir şeyi gözden kaçırmıştır. General Kutyna profesöre bakması gereken yeri işaret etmiştir bilmeden. Dahası tam da o günlerde komisyona sunulan fotoğraflarda tam da o contanın olduğu bölgede ve roket havadayken yakıt sızması gözlemlenmektedir. Feynman dikkatini conta sızdırmazlığına yoğunlaştırdığı sırada sürpriz bir ziyaretçisi olur. Çağrılmadığı halde soruşturma komisyonuna ifade vermek isteyen bu kişi roketin yapımından sorumlu Thiokol firmasından bir mühendistir. Mühendis komisyona uçuştan bir gece önce NASA ile Thiokol mühendisleri arasındaki telekonferanstan bahseder. Thiokol mühendisleri o geceki sıcaklığın çok düşük olmasından dolayı endişelidirler ve roketin kalkış anında parçalanabileceğini öngörmektedirler. NASA ise uçuşu, daha önce de iki kere ertelendiğinden, daha fazla ertelemek istememektedir. Sonuçta contalarla ilgili kanıtlar kesin değildir ve Thiokol mühendislik grubuna kararlarını tekrar düşünmeleri için bir süre tanırlar. Sürenin sonunda Thiokol mühendisleri uçuşa olur vermiştir ancak bu tamamen Thiokol yönetiminin baskısındandır. Komisyona ifade veren mühendis muhalafete şerhini koymuştur ancak içi rahat etmemiştir. Mühendisi dinleyen komisyon şoke olmuştur. Sadece contalar değil, NASA yönetimi de sorunludur. Dünyanın en basit fizik deneyi Feynman sorunu anlamıştır. Kalkış sabahında hava sıcaklığı 0 derece iken contalar küçülmüş, kalkış anında hava biraz ısınsa bile tam olarak yerlerine oturmamıştır. Komisyonun NASA sorumlularından birini dinleyeceği gün önce bir hırdavatçıya gider ve bir mengene alır. Daha sonra mekikte kullanılan contadan bir miktar örnek alır ve örneği mengene ile sıkıştırıp buzlu bir bardak suyun içinde bekletir. NASA yetkilisi sızdırmazlıkla ilgili yerleri anlatırken Feynman bir soru sorar: Mr. Mulloy, sızdrımazlık contalarının esnekliği ne kadar önemlidir? Çok, Bay Feynman. Peki soğuk havada contalar bir miktar çekerse ve kalkış anında tam yerine oturuncaya kadar bir iki saniye kadar geçse yani conta tam yerine oturmasa o sürede? Ne olur? İstenmeyen bir durum, gerçekten tehlikeli olur. Peki öyleyse. Bakın, ben şimdi o koşulları yarattım sizin için. Kullandığınız conta örneğini mengene ile bir miktar sıkıştırdım, yani basınç uyguladım. Buzlu su sıfır derecede olduğu için onun içine attım ve beklettim. Yani, o sabahki koşulları burada tekrar ettim. Bakınız, şimdi sudan çıkarıyor ve mengeneyi gevşetiyorum. Normalde beklenen contanın hemen eski haline geri dönmesidir, değil mi? Evet İşte tam burada Feynman anahtarı gevşetir ve contayı serbest bırakır. Conta esnek değildir, eski haline geri dönemez. Zaten daha önceki uçuşlarda sızdırmazlığı tam olmayan conta bir de o sabahki soğukta iyice küçülmüş ve sızdırmazlığını tamamen kaybetmiştir. Komisyon üyeleri bu basit fizik deneyinden çok etkilenirler. Feynman sorunun fiziksel sebebini bulmuştur! Hem de ufak bir conta parçası, İngiliz anahtarı ve bir bardak su ile! Doğa kanunları olması gerektiği gibi çalışmıştır ve mekik de bu kanunlardan bağımsız hareket etmemektedir. Doğayı Kandıramazsınız! Feynman bu bulgusundan sonra NASA'da mühendisler ve yönetim arasındaki ilişkiyi gözlemler ve görür ki mühendisler ile yönetim arasındaki iletişimde ciddi bir sorun vardır. Mühendisler doğa kanunları ile uyuşmayan ve sorun çıkaracak durumları raporlamakta ancak yönetim bunların bir çoğunu ya sümenaltı etmekte ya da geçici çözümlerle örtbas etmeye çalışmaktadır. Rogers komisyonunun raporunun nihai halinde Feynman'ın özel bir ek raporu bulunur bu konu hakkında ve Feynman şunu yazar: Başarılı bir teknoloji için gerçeklik halkla ilişkilerden önemli olmalı, çükü doğayı kandıramazsınız! Büyük fizikçi ve öğretmen Feynman ölmeden önce en güzel dersini kameralar önünde milyonlara vermiştir. Doğa kanunlarını kimse alt edemez, doğayı kandıramayız. Ülkemiz bir deprem ülkesi ve en son Van depremi ile sarsıldık. Ben kendi ömrüm boyunca 3 büyük deprem gördüm ve bunların sonucunda hayatlarını kaybetmiş on binlerce insan. Her depremde gözünü para bürümüş müteaahhitler ve onlara izin vermiş yetkililer yüzünden insanlar yok yere ölüyor. Bunlardan biri de Van depreminde yıkılan bir binanın altında kalıp hayatını kaybeden Yunus idi. Sadece 13 yaşındaydı Yunus Geray ve sebepsiz yere öldü. Malzemeden çalıp kazanan müteahhit yüzünden hayatını kaybetti Yunus ve fotoğrafıyla simgesi oldu Van depreminin! Oysa ki yaşayabilirdi Yunus ve içinde yeralmazdı o çerçevenin şimdi, eğer ki bu ülkedeki müteaahhitler, bürokratlar ve siyasiler çerçeveletip assalardı aşağıdaki sözleri başuçlarına: ÇÜNKÜ DOĞAYI KANDIRAMAZSINIZ


Yemek yapanlar zaten biliyorlardır, ama yapmıyorsanız bile olur da bir gün heveslenir ve annenizden tencere yemeği tarifi öğrenmek isterseniz, tariflerin hemen hepsinin aynı şekilde başladığını göreceksiniz: Önce yağda soğanları pembeleşinceye kadar kavur, sonra içine domatesini ekle.... Gündelik hayatımıza bu kadar girmiş olan, ister etli, ister zeytinyağlı olsun neredeyse tüm Türk yemeklerin ana malzemesi haline gelmiş olan domatesin, Türk, hatta Avrupa mutfağına girişi oldukça yeni aslında. Domatesin anavatanı Güney Amerika. Peru'dan Meksika'ya dek pek çok Güney Amerika ülkesinde yüz yıllardır yetiştirilen ve tüketilen domatesin adı Aztek'lerin bu meyve için kullandığı ve şişkin meyve anlamına gelen tomatl kelimesinden geliyor. Domates, Amerika kıtasınından, burayı işgal eden İspanyollar aracılığı ile Avrupa'ya ve oradan da dünyaya yayılmış. İspanya ve İtalya'ya 16. yüzyılda gelen ve yaygın şekilde tüketilmeye başlanan domatesin Türkiye'ye gelmesi daha da uzun sürmüş. Yemek meraklıları fark etmiş olabilirler, bugün son derece yaygın kullanılmasına rağmen, çoğu klasik Osmanlı yemeğinde domates yoktur. Bunun nedeni, domatesin rutin olarak kullanılmaya başlayıp yemeklere girmesinin 18. yüzyılı bulmuş olması. 18. yüzyıldaki domatesleri bilemem ama, çocukluğumdaki domatesleri hatırlıyorum. Tek bir domatesi bile kestiğimizde bütün mutfağı saran yoğun bir domates kokusu olurdu. Oysa şimdi, süpermarketten aldığımız domateslerin kokusu neredeyse yok denecek kadar az, tadı da oldukça yavan. Domates, bugün dünyada en çok tüketilen besinlerden biri. Üretildiği yerlerden çok uzaklara soğuk zincir ile taşınıyor, bu sırada da bozulmaması için henüz yeşil ve sertken dalından koparılıyor. Bu uygulama domateslerin kasalar içinde uzun yollara dayanmasını sağlasa da, domateslerin tadının yavanlaşmasına, kokularının olmamasına neden oluyor. Ancak yavanlaşmanın tek nedeni bu değil. Yakın zamanda keşfedilen ilginç bir başka nedeni daha var. Bundan 70 yıl kadar önce, domatesler şu an oldukları gibi homojen kırmızı renkte değillerdi. Olgunlaşmış domateslerde bile, sap çevresinde yeşil bir halka gözleniyordu. Ancak üreticiler, müşterilerin kırmızı domatesleri daha çok tercih ettiğini fark edince, çapraz üreme yöntemi ile daha kırmızı domates elde etme arayışına girdiler. Sonunda seçici üreme teknikleri ve hibridizasyon ile olgunlaştığında her yeri homojen olarak kızaran bir domates elde etmeyi de başardılar. Ancak bu yeni, mükemmel domatesi, ardında bıraktığı tek şey yeşil bir halka değildi. Lezzetinin büyük bir bölümünü de o yeşil halkayla birlikte geride bıraktı. Geçtiğimiz ay Science dergisinde yayınlanan bir makalede, araştırmacılar, bu yeşil halkayı oluşturan genin aynı zamanda da domateslerin daha tatlı ve aromatik olmasını sağlayan gen olduğunu saptadıklarını açıkladılar. Domateslerin kırmızı olması için tüm dünyada üreticilerin yaptığı hibridizasyon sonucu, satılan tüm ticarı domatesler artık bu genden yoksun. Böylece domatesler homojen kırmızı bir renk alarak olgunlaşıyorlar. Bu durum domates üreticilerinin işine geliyor, zira hem tüketiciler daha kırmızı domatesleri tercih ediyorlar, hem de domates endüstrisi salça, ketçap, domates suyu gibi ürünleri üretirken kullanılan domateslerin yeşil kısmı olsun istemiyor. Science dergisinde yayınlanan makalenin yazarlarından Dr. Powell, ayrıkotu genleri ile çalışırken bu genleri bitki genetik araştırmalarında sıklıkla kullanılan domates bitkisinin hücrelerine yerleştirmiş. Şaşırtıcı bir biçimde domatesler, olgunlaşmadan önce bildiğimiz açık yeşil yerine koyu yeşil bir renk almışlar. Dr. Powell, Bu beni düşünmeye sevketti. diyor. Neden meyveler koyu yeşil renk alsınlar ki? Yeşil rengin kaynağı bitkilerde fotosentez işlevini yerine getiren koloroplastlar. Kloroplastların bünyesinde olan kimyasal tepkimeler sonucunda şeker ortaya çıkıyor ve bitkiler de bu şekeri besin olarak kullanıyorlar. O zamana dek, bitkilerin yapraklarında sentezlediği şekerin, bitkilerdeki kanallar aracılığıyle meyvelere taşındığı düşünülüyordu. Ancak Dr. Powell, yaptıkları genetik modifikasyonun, neden yaprakların değil de sadece domateslerin rengini değiştirdiğini merak etmişti. Yaptıkları araştırma sonucunda Dr. Powell ve meslektaşı Dr. Giovanni önderliğindeki araştırma ekibi, ayrıkotundan gelen genin, domateslerin meyvelerindeki görevini yapmayan bir geni yeniden etkinleştirdiğini buldular. Bu gen etkinleştiğinde, domatesler olgunlaşmadan önce koyu yeşil hale geliyorlardı. Ekibin yaptığı detaylı çalışmalar sonunda vardığı sonuca göre domateslerin günümüzde açık yeşil olmasının nedeni zincirleme bir tepkime başlatan bir olgunlaşma mutasyonu. Bu mutasyon, domateslerin homojen bir şekilde kızarmasına neden oluyor, ama bir yandan da olgunlaşmada görev alan diğer bazı genlerin etkinliğini durduruyor. Bu genler arasında meyvenin kendisinin şeker sentezlemesini sağlayan genlerle, domates aromasının oluşmasına katkıda bulunan karotenoid içeren genler de var. Bu buluşu test etmek için, genetik mühendislik yöntemleri ile aktivitesi durmuş olan genleri tekrar aktif hale getiren araştırma ekibi, başlangıçta koyu yeşil olan domatesler elde etmeyi başarmış. Bu domateslerin olgunlaştıktan sonra yapılan analizlerinde, içlerindeki şeker miktarının %20, karotenoid mikarının ise %20-30 daha yüksek olduğunu saptamışlar. Araştırmacılar, halen ticari amaçla üretilmeyen ve yadigar domates adı altında satılan hibritleşmemiş domateslerin çoğunda bu genin hala aktif olduğunu ifade ediyorlar. Bu çalışmayı da, tüketicilerin, domates üreticilerinin ve tohum endüstrisinin dikkatini çekmek için yayınladıklarını belirtmişler. Zira, üreticiler ve tüketiciler eğer görüntü uğruna lezzetten feragat ettiklerini fark edelerse, belki de hepimizin tekrar kesildiğinde tüm mutfağı kokutan leziz domateslere yeniden kavuşması mümkün.


Ben bir erkeğim. Kadınların biyolojik ve psikolojik açılardan erkeklerden daha üstün olduğunu düşünüyorum. Bu yüzden onlara hayranlık duyuyorum. Hayranlık duyduğum şeyleri de anlamaya, bilmeye çalışırım. Fakat itiraf etmeliyim ki kadınları anlamak konusunda büyük bir başarısızlık içindeyim. Özellikle davranışlarındaki sebep-sonuç ilişkilerini bir türlü çözemiyorum. Bu söylediğime şöyle bir tepki verir. diyorum, tahminimden çok farklı bir karşılık alıyorum. Aldığım bu hediyeyi kesin beğenir diyorum. Kibarca aa ne güzelmiş! diyor ama anlıyorum ki iki gün sonra değiştirme kartıyla mağazaya gidip hediyeyi değiştirecek. Bana gak diyorlar. Ben de gak anlıyorum zaten fakat meğerse guk demek istediklerini iş işten geçince fark ediyorum. Süt siyah mıdır beyaz mıdır? gibi bir tartışmaya girsem öyle çetrefilli bir dille öyle argümanlar öne sürüyorlar ki sütün beyaz olduğuna dair inancım sarsılıyor. Onları anlamak için dünyalarının ne kadar derinine inersem o kadar kaybolduğumu hissediyorum. Kompleks bir sisteme sahipler. Kafamı karıştırıyorlar. Diğer yandan, biz erkekler öyle değiliz. Basitiz. Davranışlarımızı öngörmek mümkün. Basit bir fomülümüz var sanki. Kendi deneyimlerinden yola çıkarak eminim ki aynı deneyimlere sahip hem cinslerim vardır şöyle bir iddiada bulunuyorum: Kadınlar, düzenin var olmasını sağlayan KAOSUN yeryüzündeki temsilcileridir. Neden böyle bir iddiada bulunduğumu kadın ve erkek arasındaki farklılıkları biyolojik açıdan inceleyerek açıklamaya çalışacağım. Cinsiyete özgü kromozomlar farkın kaynağını oluşturuyor Klasik bir bilgi; kadınlarda 46 kromozomun iki tanesi X kromozomudur. Erkeklerde ise 1 X, 1 Y kromozomu vardır. Şimdi biraz daha derine inelim ki bu kromozomların marifetlerini daha iyi anlayalım. Y kromozomunda testis belirleyici faktör isminde bir gen bulunur. Bu gene Y kromozomunda cinsiyet değiştirici de denir. Anne karnında gelişmekte olan sağlıklı bir ceninde Y kromozomu, yani SDY geni varsa, cenin testis geliştirmeye başlar. SDY yokluğunda ise yumurtalıklar oluşur. Her ne kadar her iki cinsiyette iki hormon bulunsa da miktarları ve etki alanlarına bağlı olarak erkek ve kadın cinsiyetlerine özgü özellikler geliştirmeye başlar. Kadın ve erkek davranışlarındaki farklılıkların temeli anne karnındaki gelişim sırasında atılıyor Davranışlarda erkeğe erkeksi, kadına kadınsı özellikler katan ve beyni etkileyen olaylar hamileliğin ikinci üç aylık evresinde başlar. Anne karnında gelişen erkek ceninin testislerinden salgılanmaya başlayan testosteron sinir hücrelerine girer. İlginç olan; belli sinir hücrelerinde aromataz adlı enzimin, testosteronu östrojenin bir formu olan östradiola çevirmesidir. Östradiol, hücreyi kendi bildiği gibi dönüştürmeye başlar. Yani erkek ceninin sinir hücrelerine etki eden ve beynin bir erkek beyni olarak gelişmesini sağlayan aslında kadınlık hormonudur . Erkekliğiyle ve testosteronuyla gurur duyan erkekler; bu çelişkinin farkında mıydınız acaba? Annenin kanında dolaşan östrojenin ceninin davranış gelişimine bir etkisi yok Annenin kanında ve plasentada östrojen var. Bu durumda anne kaynaklı östrojenin cenine etki etmesi beklenebilir. Madem östradiolün beyne etki etmesi sonucu beyin erkekleşiyor, nasıl oluyor da kadın beyni erkeklikten korunuyor? Şu şekilde: Gelişmekte olan memelilerin kanında -fetoprotein isimli bir protein bulunur. Bu protein sadece östrojene bağlanır ve östrojenin hücrelere etki etmesini engeller. Yani dişi cenin, gelişimi sırasında östrojen ve testosteron hormonlarına maruz kalmaz. Hormona maruz kalmayan beyin, kadın beyni olarak gelişir. Gelişim tamamlandıktan sonra da cinsiyet hormonları beyni etkilemeye devam ediyor Şimdiye kadar anlattıklarım şöyle bir intiba yaratıyor: İnsan gelişiminin temelinde, öngörülen bir beyin gelişimi yolu var. Bu gelişim yolu, beyne kadın beyni özellikleri katıyor. Fakat diğer yandan, kadınlık hormonundan etkilenmiş beyin erkeksileşiyor. Peki gelişim tamamlandıktan sonra beynin cinsiyet hormonlarına maruziyeti kesilirse ne olur? Bu soruyu sormak önemli, çünkü gelişmiş bir beynin sinir hücrelerinde testosteron ve östrojeni algılayan almaçlar bulunur. Yani hormonların hücrelerle teması hücrelerin özelliklerini etkileyebilir. Birkaç ay önce Kaliforniya Üniversitesi, San Francisco'daki araştırmacıların yayınladığı makalede bu konuyla ilgili çok çarpıcı sonuçlar var . Deneylerinde normal erkek, normal dişi, kısırlaştırılmış erkek ve kısırlaştırılmış dişi fare kullanıyorlar. Bu farelerin beyinlerinin cinsiyete bağlı davranışları yönettiği bilinen bölgelerinde ifade edilen belli genlerin üretim miktarlarını karşılaştırıyorlar. Bu genlerin cinsiyete bağlı davranışların oluşumunda etkili olduğu daha önceden biliniyor. Dolayısıyla miktarlarındaki değişimler davranışlarını da etkileyebilir. Görüyorlar ki, normal erkek beyni ile normal dişi beyninin gen ifade profilinde kayda değer farklar varken, bu farklar erkeğin kısırlaştırıldığı durumda azalıyor. Yani testosterona maruz kalmayan erkek beyni kadın beynine benzemeye başlıyor. Fakat dişi fare kısırlaştırıldığında beynin gen ifadesi profilinde büyük farklar görülmüyor. Bu bulgular yukarıda anlattıklarımın sonucunda oluşan intibayı destekler nitelikte. Adem, Havva'dan geliyor olabilir mi? Tüm bu bilgiler ve deney sonuçları bizi şu yargıya götürebilir. Dişi beyni, baslangıç, çıkış noktası, yani temelde, özde olandır. Bu beyin formatına erkeklik hormonuyla ince ayar çekildiğinde ortaya erkek beyni çıkar. Yani erkek, adeta kadının farklılaştırılmış bir versiyonu. Bugüne kadar hep Havva, Adem'den geldi diye bilirdik. Yoksa Adem mi Havva dan geldi? Adem'in özü Havva mı? Kaossuz olmaz. Şimdi söyleyeceklerimin kendi görüşlerim olduğunu belirtmeliyim. Yazı boyunca anlattıklarımın kendi çapımda yaptığım sentezinin spekülatif bir yorumu. Yani tartışmaya ve eleştiriye açık. Canlılığın, hatta varlığın temelinde kaos yatar. Birbiri içine giren ve birbirinden etkilenen karmakarışık sistemler, ortaya çıkardıkları düzenin parçalarıdır aslında. Doğayı düşünün: Binlerce tür hayvan, bitki, böcek, bakteri... Sanki hepsinin kendine has bir görevi var ve bu görevlerini ciddiyetle icra ediyorlar. Bu sırada da birbirleriyle etkileşim içine giriyorlar. Onları yöneten merkezi bir sistem yok. Aslolan tam bir kaos. Kaosun sonucu bir sistem, yani bir düzen ortaya çıkıyor. Canlılar bu düzen sayesinde varlığını devam ettirebiliyor. Kadınları doğaya benzetirim. Doğada da hep bir kadın figürü vardır. Bundan olsa gerek, efsanelerde doğa ana olarak nitelendirilir. Örneğin toprak, doğurganlığı ve karşılıksız özverisi ile, anneye benzer. Kadının olmadığı yer yapaydır, estetikten yoksun, yani çirkindir. Aynen doğanın olmadığı yer gibi. Doğa kaostur. Anlaması zordur. Şaşırtır insanı. Tıpkı kadın gibi. Ve düzen, kaosa hayrandır. Ona ulaşmak ister, termodinamik yasalarının dediği gibi.