On yedi yıl boyunca hayatımın bir parçası dahi olmamış olan babamın ölümü beni neden bu kadar yalnız bırakmış olabilir? Ben yetimim! Bu sözcüğü tekrarlıyorum, evet. Tekrar tekrar... Çocukluğumu geçirdiğim bu yatak odası duvarından dışarıya çıkıp bir anlam ifade edemeyinceye kadar tekrarlıyorum. The book of Joe, Jonathan Tropper (2004) Bir şeyi kırk kez söylediğimizde dilediğimiz o şey gerçekten de olur mu? Bizi koşullu şartlanmaya götüren kişisel telkinimiz bir yana dursun, bir kavrama sürekli odaklandığımızda o kavramın anlamını anlık olarak yitirmemiz olası. Bir şeyi kırk kez söylediğimizde, bilgisayarda yazı yazarken bir sözcüğe uzun süreli takılıp kaldığımızda ya da burada şu sözcük kullanılsa anlam bütünlüğünü daha iyi sağlar, düşüncesine daldığımız sırada gerçekleşen bu bilişsel olgu anlamsal doygunluk olarak tanımlanıyor. Şöyle düşünelim, odaya girdik, içeride alışılmadık bir koku var, bir süre sonra bu ortam kokusuna alışırız ve hatta içeriye bizden daha sonra giren, yine aynı kokudan bahseden/şikayetçi olan biri ile aynı duyuyu o an hissetmeyiz. Yazının devamı, anlamsal doygunluk kavramının tarihsel gelişimini ve bu gelişim sürecinde anlamsal doygunluğun boyutunu ölçmek için kullanılan yöntemleri içeriyor. Temel olarak, sözcüğün tekrarlanması ya da üzerinde odaklanılması durumunda anlamını geçici süreliğine kaybetmesi olarak tanımlanan anlamsal doygunluk kavramını ilk olarak Edward Tichener 1915'te tanımlıyor . Kavram üzerine ilk ciddi yaklaşım ise M.F. Basset ve C.J. Warne tarafından 1919'da ad soylu tek heceli sözcüklerin tekrarlanması sonucunda anlamlarını kaybetmeleri ile getiriliyor . 1920-1950 yılları arasında yapılan çalışmalara ve getirilen betimlemelere bakıldığında ise, bilişsel sistemin sözcük çağırma aşamasında zorlandığını ve bunun sonucunda sözcüklerin anlamlarını kaybettiğini görüyoruz. Temelde gerçekleşen süreç, beyindeki sinir sisteminin uyarılmış tekrarlar ile yorulması olarak düşünülebilir. Yazının girişindeki koku örneğinde de benzer durumun gerçekleştiğini düşünebiliriz. Burnumuzdaki koku alıcılarının bir süre sonra beyne bu sinyalleri göndermemesi, yani duyusal adaptasyonu gerçekleştirmesi gibi sözcüklerin anlamlarının da benzer durumda olabileceği benzetmesiyle açıklanabilir. Böyle bir süreç betimlemesiyle karşılaştığımızda ilk akla gelebilecek sorulardan biri de sözcüğe ait hangi anlamları kaybettiğimizdir. Yani, tekrarlama sonucunda sözcüklerin birinci anlamları mı yoksa yan anlamları mı kaybediliyor? Yoksa çağrışımsal anlamlar da bu kaybın kapsamında mı bulunuyor? 20. yüzyılın ikinci yarısında yapılan çalışmalar bu soruya yanıt aradı. Yine, bu da beraberinde anlamsal doygunluğu belirlemek ve ölçmek için farklı yöntemler getirdi. Öncü çalışmalardan biri olarak gösterilen, Wallace Lambert ve Leon Jakobovits tarafından yapılan ve anlamsal doygunluğu ölçmek için geliştirilen bir yöntemi içeren çalışmada şöyle bir temel bulgu veriliyor: Bir sözcüğün 15 saniye boyunca saniyede iki-üç kez tekrarlanması, sözcüklerin bilişimizde yer ettiği uzamı zorluyor ve anlam bu uzamın biraz dışına çıkıyor. Anlamın bu 'sözcük çemberi'nin dışına çıkması ilk kaybedilen anlamın sözcük çağrışımları olduğunu ortaya koyuyor . Yani, sözcüğü tekrarladığımızda ya da bir sözcüğe uzun süre baktığımızda, sözcük çerçevesinde kişisel deneyimlerimizle kurguladığımız çağrışımlar birer birer yok oluyor. Sürenin biraz da uzaması ise sözcüğün asıl anlamını kısa süreliğine kaybetmemize neden oluyor. Bahsi geçen 15 saniyelik süreyi takip eden sessizlik periyodunun ya da farklı sözcüğe odaklanmanın ise herhangi bir etkisinin olmadığı, bir başka deyişle, anlık yitirilen sözcüklerin anlamlarının geri getirilemediği belirtiliyor. Aynı çalışmada verilen örneklerden biri father sözcüğü. Katılımcılardan 15 saniye boyunca baba sözcüğünü saniyede üç kez olmak koşuluyla tekrarlamaları istenmiş. Anlamsal ayrım farkını elde etmek için ise katılımcılara yedi aralıklı bir ölçek sunulmuş . Sözcüğün anlamının 'olumlu' ya da 'olumsuz' olduğuna yönelik sunulan bu ölçekte, saniyede üç tekrar yapan katılımcılar sıfır noktasına saniyede bir tekrar yapanlardan daha çok yaklaşmışlar. Aynı durumdaki katılımcılara sözcüğün birinci anlamı sorulduğunda ise, 15 saniye boyunca saniyede üç tekrar yapan katılımcılar 'sıfır noktasından' kısmen uzaklaşmışlar. Yukarıdaki çağrışımsal anlamın ilk kaybedilen olması çerçevesinde verilen açıklama bu bağlamda desteklenebilir boyutta. Biliyoruz ki sözcüğün birinci anlamının olumlu ya da olumsuz olması, onun çağrışımsal/yan anlamlarını da olumlu/olumsuz biçimde kurgulamamızı sağlar. Sözcükleri ve onun yan anlamlarını merkezden uzaklaştıkça anlamı değişen 'sözcük grubu' olarak düşünebiliriz. Böyle bir durumda ise anlam kaybı, sonradan eklenen çağrışımlardan başlıyor, süre uzadıkça merkezdeki temel anlama kadar uzanıyor. Bununla birlikte, sözcüğe dair anlamları kurguladığımız ağ, dilsel üretimin gerçekleştiği çevre olarak tanımlanabilecek bağlamla ilişkilidir. Anlamsal doygunluğu en sık yaşadığımız durumlardan biri üzerinden bunu örnekleyelim. Bilgisayar başında MS Word gibi bir sözcük işlemcide yazı yazarken ya da bir grafik düzenleme yazılımında görsel tasarlerken o anlık gündemimizde bulunan sözcüğe biraz fazla odaklandığımızda, sözcüğün içinde bulunduğu bağlamın aşamalı olarak eridiği söyleniyor. Bu durumda paragraftan başlayarak sözcüğü oluşturan sese doğru anlamsızlaştırma dönemi gerçekleştirdiğimiz belirtilmekte. Bu sırada anlam kaybına yol açan süreç, sözcüğe aşırı odaklanmamız ve onu bağlamından çıkarmamız oluyor. Yani daha ayrıntılı bakarsak, tümceye yerleştirmeye çalıştığımız sözcüğü yoğun bir şekilde tekrar ediyoruz, eş ve yakın anlamlı sözcükleri kendi ussal sözlüğümüzde tararken sürekli bu sözcüğü çıkış noktası yapıyoruz. Sözcüğü çıkış noktası yapmamıza rağmen eş ve yakın anlamlı sözcüğe erişemediğimiz durumda ise kafamızın içerisinde art arda gerçekleşen seslerle karşı karşıya kalıyoruz. Bu ses akışı da sözcük anlamı ve onu oluşturan sesler arasındaki bağı koparıyor. Bu süreçte gerçekleşen anlam kopması tümceden sözcüğe, sözcükten seslere doğru sıralanıyor . Yazının buraya kadarki bölümünde değinilen çalışmalar, anlamsal doygunluk kavramına dair temel bilgi birikimini oluşturuyor. Bugün yapılan çalışmalara baktığımızda ise farklı disiplinlerden gelen yöntembilimsel katkıları görüyoruz. Bu katkılar, anlamsal doygunluğun yanına farklı bir dinamiği yerleştiren ve karşılaşılan bu anlam yitirilmesi durumunu yeni değişkenlerle ölçmeyi amaçlayan çalışmalardan geliyor. Haliyle günümüz çalışmalarının, ilgili çalışmaları anlamsal doygunluğun ölçümü konusunda eleştirdiklerini görmek mümkün. Yöntembilimsel katkılarla ilgili olarak ve bu yazının odağını dağıtmamak adına yazının altındaki notlar bölümünde günümüzde yapılan anlamsal doygunluk merkezli çalışmaların temel araştırma sorularını vereceğim. Okurlar bu araştırma soruları üzerinden ileri okumaları gerçekleştirebilirler. Günümüz yöntembilimsel katkısı çerçevesinde Kuhl ve Anderson (2011) tarafından yapılan çalışmaya baktığımızda anlamsal doygunluğun tek başına ölçülmediğini görebiliriz . Bu çalışmada araştırmacılar, sözcüğün uzun süreli belleğe aktarımı amacıyla kullanılan basit ezber yönteminin karşısına değişken olarak anlamsal doygunluğu koyup soruyorlar: Sözcük tekrarının süresi ve olası gerçekleşebilecek anlamsal doygunluğu, sözcüğün uzun süreli hafızaya girişini nasıl düzenliyor? Temel araştırma sorusu için hazırlanan düzenekte, bizlerin anadilinde ya da öğrendiğimiz dilde ezber için sıklıkla başvurduğu, yan yana sıkça kullanılan sözcük grupları olarak bilinen eşdizimli sözcükler yer alıyor. Eşdizimli sözcüklerden birinin katılımcılar tarafından 5, 10, 20 ve 40 saniye boyunca tekrarlanması isteniyor. Daha sonra ise katılımcılara, tekrarladıkları bu sözcüklerin eşdizimde bulunduğu öbek tipik bir devamını getir yöntemiyle sunuluyor. Örneğin; sheep (koyun sözcüğünü belirli zaman boyunca tekrarlayan katılımcılara herd ____ biçiminde anlam tamamlama testi yapılıyor. Sonuçta ise deney grubu, sözcükleri eşdizime yerleştirmede 5-40 saniye arasında değişen tekrar süreleri ile doğru orantı gösteriyor. Yani tekrar süresi az olan katılımcılar, tekrar süresi fazla olan katılımcılara oranla eşdizim grubunu daha çabuk tamamlıyor. Kontrol grubu eşdizimi yerleştirmede herhangi bir sorun yaşamazken, deney ve kontrol grubu arasındaki gecikme 10 saniyelik tekrarlarda anlamlı fark oluşturuyor. Anlamlı fark dahilinde çalışmada açık şekilde bulgu olarak verilmeyen fakat şöyle bir çıkarım yapmanın mümkün olduğu durum olabilir: Tekrar yöntemiyle ezber yapacaksak bu on saniyenin üzerine çıkmamalı. Bu yazıda anlamsal doygunluğun ne olduğunu, anlamın bir anda yitirilmesi değil, süreç içinde metinden sözcüğe, sözcükten sese ve ardında çağrışımların ve temel anlamın yitirildiği bir durumda açıklandığını gördük. Yukarıda da belirttiğim gibi, aşağıdaki notlar kısmında günümüz çalışmalarından seçtiğim temel araştırma sorularına göz atabilirsiniz. NOTLAR a) Şarkıların prozodik/bürünsel yapısı anlamsal doygunluğa karşı koyabilir mi? Bağlantı b) Şizofrenide anlamsal doygunluğa yol açan anlamsal olmayan etmenler: Bağlantı c) Sinaptik depresyon ve anlamsal doygunluk ilişkisi nedir? Bağlantı d) Birden fazla anlama gelen sözcüklerdeki anlamsal doygunluk durumu: Bağlantı e) Eşadlı sözcüklerde anlamsal doygunluk: Bağlantı KAYNAKÇA Titchener, E. B. (1915). A beginner's psychology. NY: Macmillan. Basset, M.F. ve Warne, C.J. (1919). On the lapse of verbal meaning with repetition. The American Journal of Psychology 30-4. ss: 415-418. Lambert, W.E. ve Jakobovitz, L. A. (1960). Verbal satiation and changes in the intensity of meaning. Journal of Experimental Psychology 60(6). ss: 376-383. Wertheimer, M. (1960). Studies of some Gestalt qualities of words. In F. Weinhandl. . Gestalthaftessehen: ergebnisse und aufgaben der morphologie. Darmstadt. German: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. pp. 398-405. Kuhl, B.A. ve Anderson, M.C. (2011). More is not always better: Paradoxical effects of repetition on semantic accessibility. Pscyhon Bull Rev. 18. ss: 964-972. Jakobovits, L. A. (1965) Semantic satiation in concept formation. Psychological Reports 17, ss: 113-114. Jakobovitz, L. A. (1967). Semantic satiation and cognitive dynamics. 27 Mart 2015 tarihinde soc.hawai.edu adresinden erişildi. Bağlantı


Uzun bir aradan sonra tekrar merhabalar. Geçen macerada hesaplayan adam olarak dünyanın dönüşüyle yerçekimi arasındaki rekabeti incelemiştik. Bu macerada da dünyanın kendi etrafında dönüşüyle devam ediyoruz. Zorunlu seyahat planlarımdan ötürü 2015 yılbaşı gecesini havada geçirdiğim süreç boyunca, ne pilotun ne de mürettebatın yılbaşı konusunda hiç bir anons yapmaması beni hayalkırıklığına uğratmıştı. Havada hareket halinde olduğumuz için içinde bulunduğumuz yerel saat sürekli değişiyordu, ama uçuş sırasında hangi anda yerel saatin 00:00 olduğunu kabaca hesaplamak o kadar da zor değildi. Ben de iş başa düştü deyip kağıt kalemi elime aldım. Önce problemi daha detaylı tanımlayayım: Yerel saatle 18:30'da ABD'nin Washington kentinden kalkan bir uçak Almanya'nın Frankfurt am Main kentine doğru yol alıyor. Uçak ABD'den kalktığında Avrupa'nın batı kıyısındaki yerel saat zaten geceyarısına yakın olduğu için yılbaşı okyanus üstünde bir yerlerde beni yakalamalı. Peki 8 saatlik bu uçuşun hangi anında ve de yeryüzünde nerede yerel saat 00:00 olmalı? Dünya dönerken, hayali geceyarısı çizgisi de (saatin 00:00 olduğu çizgi) doğudan batıya, yani Avrupa'dan ABD'ye doğru ilerliyor. Diğer taraftan, içinde bulunduğum uçak ise batıdan doğuya doğru yol alıyor. Dolayısıyla ben ve gece çizgisi, yolda karşı yönlerden birbirine doğru yaklaşan iki taşıt gibiyiz. Varsayımlar Öncelikle 3 varsayım yapmak zorundayım. Dileyen bu varsayımların yerine daha gerçekçi modeller kurup, hesapları kendine göre zorlaştırabilir. - Hız: Uçağın pistte hızlanmaya başladığı andan, havadaki azami hızına ulaştığı ana kadar geçen süre (15 dakika civarı) boyunca sahip olduğu hızı sabit ve seyir hızı olarak farzedeceğim. Aksi takdirde, uçağın en baştan itibaren an be an hızını bilip toplam katettiği mesafeyi integral alarak hesaplamak zorundayım. Elimde bu veri olmadığı için, uçağın hızını sabit alacağım. - Rota: Dünya'nın küresel bir şekle sahip olması aslında Öklid dışı geometri kullanmamı gerektiriyor . Hayali dikey çizgiler olan boylamlar her zaman birbirlerine paralel olsalar da kutuplara doğru daralıp bir nokta halinde birleşirler. Dolayısıyla, 50. enlem üzerinde 8 saat uçtuktan sonra ulaşılan nokta 30. enlem üzerinde uçtuktan sonra ulaşılan noktadan daha ileride olur. Hem elliptik geometri konusunda yetkin olmadığım için, hem de hesapları basit tutmak adına, katedilen mesafenin boylamlara dik yani enlemlere parallel olduğunu farzedeceğim (resim 1'deki yatay kesikli çizgi gibi). Eğer uçuş Washington DC Frankfurt gibi birbirine nispeten bu kadar yakın enlemlerde olan iki şehir yerine Brezilya-İsveç gibi kuzey güney yönünde çok uzak olan iki şehir arasında uçsaydı, bu varsayım pek mantıklı olmayacaktı. - Dünyanın eğikliği ve Güneş'e olan konumu: Dünyanın eksen eğikliği 23 derece civarında olduğu ve güneş etrafında asimetrik bir yörünge izledği için, gece yarısı çizgisi aslında özel günler haricinde boylamlara paralel olmuyor. Ben ise gece yarısı çizgisini bir boylam gibi enlemlere dik farz edeceğim. Bu ihmal sırasında olabilecek hata payı belirli günlerde 30 dakikaya kadar çıkabilirken, 31 Aralık gecesi 4 dakika civarında kalacağı için çok dert etmiyorum . Gerekli bilgiler Yukarıdaki varsayımlardan başka bir de şu bilgilere ihtiyacım olacak: - Uçağın hızı sabit ve saatte 650 kilometre. - Dünyanın çapı 6380 kilometre. - Washington'un enlem ve boylamı: 39 kuzey, 77 batı - Frankfurt'un enlem ve boylamı: 50 kuzey, 9 batı - Washington ve Frankfurt arası kuş uçuşu mesafe 6526 km - Yerel kalkış saati 18:30 Bundan sonrası ise bolca dört işlem. Hesap vakti Öncelikle iki enlem ve iki boylam arasındaki mesafeleri hesaplayacağım. Tanım olarak, enlemler arasındaki mesafe yeryüzündeki her yerde sabit olduğu için, dünyanın çevresinin yarısını direkt 180'e bölerek (toplam 90 kuzey ve 90 güney enlemi var) 111 km buluyorum. Bu mesafe 77. batı boylamında da, 9. doğu boylamında aynı. İşin zor kısmı ise boylamlar arasındaki mesafeleri hesaplamakta, çünkü bu mesafeler 39. ve 50. kuzey enlemlerinde farklı. En uzun mesafe Ekvator'da iken (Ekvator'un uzunluğunun 360'a bölümü olan 111 km), Ekvator'dan kuzeye ve güneye gidildikçe boylamlar arasındaki mesafe daralıyor. Washington 39 kuzey enlemine sahip. Bunun kosinüs değerini dünyanın çevresiyle çarpıp 39. kuzey enlemi çemberinin çevresi olan 4950 km'yi buluyorum. Bu çember tabii ki ekvator çemberinden (6370 km) daha dar. Bu çemberi de 360 boylam eşit olarak keseceği için boylamlar arasındaki mesafe de 86,4 km olacak. Aynı hesabı Frankfurt'un yer aldığı 50. kuzey enlemi için yaparsam bu mesafe 71,5 km çıkıyor. Bu mesafeler niye bu kadar önemli diye soracak olursanız, sebebi uçuş sırasında katedilen mesafeye göre kaçıncı boylamda olduğumuzu bulmak zorunda olmamız. Hesabın son aşaması ise gece yarısı çizgisini yakalamak. Burada deneme-yanılma yoluyla çözüme gideceğim. Diyelim ki uçuşa başlayalı 2 saat olmuş. Bu süre boyunca uçak 1900 km yol katetmiş olacak. Eğer iki boylam arasındaki mesafe 86,4 km olsa ve uçağın hep 39. kuzey enleminde uçtuğu farzedilirse bu 22 boylam geçildiği anlamına geliyor. Aynı hesabı 71,5 km bazında hesaplarsam 27 boylam yapıyor. Gerçekte ise uçağın rotası enlemler arasında geçiş yapacağı için 22 ile 27 arasında bir değer olmalı bu, çünkü katedilen mesafenin bir kısmı enlemler arasında harcanacak. Ben de hesabı daha fazla karmaşıklaştırmayıp ortalama olarak 24 boylam geçildiğini farzediyorum. Her biri 4 dakikadan 24 boylam yerel saatin kalkış noktasına nispeten 96 dakika ileride olması demek. Bunun üstüne katedilen 2 saatlik uçuş süresini de eklersem 216 dakika yapar, yani yerel saat 22:06. Eğer kalkıştan 3 saat 10 dakika sonrasını aynı şekilde hesaplarsam, 34 boylam geçilmesi sonucu yerel saatin 23:55 olduğu 43 batı boylamını buluyoruz, yani Atlas Okyanusu'nun ortalarında bir yer. Güney yarıkürede yer alan Brezilya'nın doğu kıyıları da bu boylama oldukça yakın. Sonuç olarak Rio ile aynı anda yılbaşına girdiğimi söyleyebilirim. Bu hesaplama sırasında yaptığım çeşitli varsayımların işimi kolaylaştırdığı açık. Yine de en büyük kolaylığın uçtuğum rotadan kaynaklandığını unutmamamız lazım. Rotamı enlemlere paralel farzettim uçuş süresini katedilen mesafeye direk oranlayabilmemi sağladı. Eğer doğu-batı yönünde uçulan mesafeye kıyasla kuzey-güney yönünde çok daha uzun bir mesafe katetmiş olsaydım, küresel yüzeyler için uygulanan trigonometrik hesaplara dalmam gerekecekti .


Basit bir kulak ağrısı en küçüğümüzden en büyüğümüze artık hiçbirimizi ölüm döşeğine yatırmıyor. Sivrisinekler tarafından taşınan sıtma artık dermansız bir dert değil; çünkü bunlar gibi pek çok hastalığın üstesinden antibiyotikler ile gelebiliyoruz, en azından antibiyotik kullanımının yaygın olduğu gelişmiş ülkelerde. Bu anlamda, antibiyotikler için modern dünyanın en büyük keşiflerinden biridir diyebiliriz. Her buluşun yanında başka sorunları da ortaya çıkarması olasıdır. Antibiyotikler bağlamında, bu sorunların en büyüğü belki de, antibiyotik direnci diye bilinen, antibiyotiklerin esas hedef tahtası olan bakterilerin antibiyotiklerin etkilerini ortadan kaldıran mutasyonlara uğrayıp onların ölümcül etkilerine karşı dirençli hale gelmesidir. Kısacası, hep aynı ilaçlarla iyileşmek isteyen bizlerin başına gelebilecek en kötü şeylerdendir. Modern insanın bakterilere karşı verdiği savaşta bakterilerde gelişen antibiyotik direncinin, gene modern insanı etkilemesini ve en geniş çaplı direncin gene modern insanı etkileyen bakterilerde gözükmesini bekleriz. Geçtiğimiz haftalarda Science Advances dergisinde yayımlanan bir makale, bu savı çürütür şekilde, Amazon'da yaşayan ilkel ve izole Yanomami kabilesi bölgesindeki bakterilerde, hiçbir modern ilaca maruz kalınmamasına rağmen ciddi bir antibiyotik direncinin keşfedildiğini duyurdu. Bakterilerde, ve aslında bütün diğer organizmalarda, zaman içinde kendi hayatlarını tehdit eden maddelere karşı direnci olanların hayatta kalması ve böylece dirençli nesillerin yetişmesi evrimsel olarak gözlemlediğimiz bir süreçtir. Sonuçta, direnç gösteremeyen bireyler ölecek ve ancak dirençli bireyler hayatta kalacak ve üremeye devam edecektir. Bu sayede, yeni nesiller de aynı dirence sahip olacak ve artık bir önceki nesli kırıp geçiren maddeler artık o türe aynı şekilde etki etmeyecektir. Antibiyotikler, hedefledikleri organizmaya hayatı zehir eder. Mesela, bakterilerin bölünmesi sırasında önemli rol oynayan bir proteini hedefleyip onu etkisiz hale getirerek üremelerini önleyebilir ve azınlıkta kalan zavallı bakterilen bağışıklık sisteminiz tarafından teker teker ortadan kaldırılmasını izleyebilirsiniz. Bir başka yöntem, HIV gibi virüslerin hücrenin içine girmek için kullandıkları mekanizmayı bozabilir, böylece onları ölümcül bir yaratıktan vücutta dolaşan zararsız toz parçacıklarına çevirebilirsiniz. Bu zararlı şeylerin nasıl etki ettiğini anladıktan sonra onları zararsızlaştıracak yollar bulmamız çok zor olmuyordu geçmişte. Bizim için esas zor ve yorucu olan, zararlı arkadaşların bize isyan etmesi ve hayatta kalmak için yeni yollar bulmasıdır; çünkü bu her şeye baştan başlamamız anlamına geliyor. Antibiyotik direncini esas tehlikeli yapan şeylerden bir tanesi, direnç için gerekli olan değişinimlerin sayısının genellikle az olması ve bu değişinimler için çok fazla zaman geçmesinin gerekmediğidir. Çağrı'nın Açık Bilim'deki yazısına bakarsanız, radyoaktiviteye karşı direnç, sadece üç tane değişinimle sağlanabiliyor. Bakterilen neredeyse 12 saatte bir ürediğini ve sayılarını kabaca iki katına çıkardıklarını düşünürseniz, daha siz iyileşip bir daha hasta olmaya vakit bulamadan onlar vücudunuzu istila etmek için yeni yöntemler geliştirmiş olabiliyor. Günümüzde antibiyotiklerin aşırı ve düzensiz kullanımı, antibiyotik direncinin de ciddi bir şekilde ortaya çıkmasına ve sorun oluşturmasına neden olmuştur. En basiti, 50 yıl önce kullandığımız ilaçlar artık işe yaramıyor. Sürekli olarak yeni ilaçlar bulmak ve günden güne kendilerini değiştiren zararlılara karşı tetikte olmamız gerekiyor. Antibiyotik direncinin, en belirgin şekilde modern hayatın içinde yaşayan insanlarda gözükmesi beklenir. Sonuçta, herhangi bir hastalığa maruz kalındığında ilaçları kullanan bu insan grubu oluyor. Science Advances'de yayımlanan bir araştırma, bu savın geçerli olmadığını ve modern hayattan tamamen izole şekilde yaşayan bazı Amazon yerlilerinde, şaşırtıcı şekilde, antibiyotiklere karşı dirençli daha çok sayıda bakterinin bulunduğunu gösteriyor. Bu buluşun hikayesi oldukça ilginç. Zaman zaman televizyon kanallarında ve haberlerde yeni keşfedilen insan gruplarına dair haberleri, doğrulukları tartışmalı olsa da, duyarız. Bunlar genelde Amazonlar gibi uçsuz bucaksız ve farklı bölgelerinin birbiriyle etkileşimi az olan yerlerde görülür. Öyle ki, bazı insan grupları tarihlerinde neredeyse hiçbir zaman diğer insanlarla etkileşim içerisine bile girmez. Örneğin, Afrika'da konuşulan farklı dil sayısı, insan toplulukları arasındaki etkileşimin çok az olmasında dolayı 2000'i bulmuştur. Ara sıra da, o bölgeden geçen bir uçak veya helikopter sayesinde bu insanları bulabiliriz. En yeni bulunan izole kabilelerden bir tanesi, Amazon bölgesinde yaşayan avcı-toplayıcı Yanomami kabilesidir. 2009 yılında Venezuela Amazonları'nın dağlık bölgelerinde bulunan bu insanlar, şimdiye kadar hiçbir modern insan ile etkileşime girmemiş, modern dünyanın getirdiklerinden bihaber durumdadır. Bilim dünyasının ilgisini çeken konulardan bir tanesi de, Yanomami insanları ve onların diğer zararlılar ile olan ilişkisidir. Her ne kadar bakterilere bu yazıda zararlı diyor olsam da, vücutlarımızda sayısı trilyonları bulan onlarca farklı çeşit bakteri yaşıyor ve bizim gündelik hayatımızı sürdürmemize, sindirimimizden tutun da bağışıklık sistemimize kadar pek çok alanda yardım ediyorlar. Elbette, bu bakterileri diğer bakterilerden ayıran pek fazla özellik yok; onlar da sonuçta antibiyotiklerden etkileniyor ve aynı zararlı bakteriler gibi onlara karşı direnç geliştirebiliyor. Science Advances'ta yayınlanan makalede sunulan ilk sonuçlar oldukça şaşırtıcı; Yanomami insanlarının bağırsaklarında yaşayan bakteriler, bilinen ilaçların pek çoğuna karşı dirençli. Dahası, modern insanın sahip olduğundan daha fazla bir direnç çeşitliliğine sahipler. Bu oldukça şaşırtıcı ve kafa karıştırıcı, çünkü bu insanlar daha önce hiç ilaçlara veya ilaç ile beslenmiş hayvanlara maruz kalmadılar. Bu yüzden de, bağırsaklarında yaşayan bakterilerin düşmanı hiç olmadı. Bu durumda bakterilerde herhangi bir direnç görmeyi açıkçası beklemiyorduk. Ama sonuçlar, tam tersini gösterir şekilde. Yanomami insanlarında görülen antibiyotik direncinin nasıl ortaya çıktığı hala bir soru işareti. Öne sürülen görüşlerden bir tanesi, bu bakterilerin toprakta bulunan diğer mikroorganizmalara karşı direnç geliştirdiği ve bu direncin de bizim ilaçlarımıza karşı koyduğu yönünde. Yani, bakteriler sadece ölmemek istemişler ve onların hayatını tehdit eden dış zararlılara karşı direnç geliştirirken biz modern insanın yöntemlerine karşı da direnç geliştirmişler. Diğer olası ve daha genel bir sonuç içeren görüş ise, antibiyotik direncinin tek tek ilaçlara karşı değil de, canlının hayat döngüsündeki önemli mekanizmaları korumak için daha genel çaplı savunmalar geliştirmek üzere ortaya çıktığı. Örneğin, etki göstermesi hücre duvarını parçalamaya dayanan bakterilerde, bu görevi yapan birden fazla enzimin ortaya çıkması ve bunların da çevresel faktörlere daha dirençli şekilde evrilmesi, geniş bir ilaç grubunun etkisini ortadan kaldırabilecek niteliktedir. Aynı insanlar üzerinde yapılan başka araştırmalar, Yanomami insanlarında bulunan bakterilerin bizlere kıyasla daha çeşitli olduğu yönünde sonuçlar elde etti. Bunlar arasında en önemlilerinden bir tanesi de, böbrek taşı oluşumunu engellediği bilinen okzalobakterler. Yanomami insanlarında bu bakteriler hala bulunuyor ve bu sayede de böbrek taşından kurtuluyorlar. Öte yandan, biz ise günlük yaşamımızda maruz kaldığımız çeşitli etmenlerden dolayı artık bu bakteriyi vücutlarımızda taşımıyoruz ve böbrek taşlarını kırmak için doktor doktor gezmek zorunda kalıyoruz. Yanomami insanları üzerinde yapılan çalışmalar hala devam ediyor. İlk yayımlanan sonuçlardan olan antibiyotik direnci ise, bilimin direnç gelişimine karşı anlayışını genişletecek ve yeni hastalıklarla daha bilinçli şekilde savaşmamızı sağlayacak şekilde. Gene de, siz siz olun, antibiyotiklerinizi doktorunuzun önerdiği şekilde, aksatmadan ve kararında kullanın.


Seden Bedir, Fatih Kocabaş Yeditepe Üniversitesi Rejeneratif Biyoloji Araştırma Laboratuvarı Hayatımız boyunca vücudumuz sayısız yaralanma ve zedelenmelere maruz kalır fakat vücudumuzun rejeneratif kabiliyeti sayesinde bu yaraların çoğu biz fark edene kadar kapanır. İşte bu noktada vücudumuzun rejenerasyon mekanizması devreye girer. Rejenerasyon; kaybedilmiş veya zarar görmüş hücrenin, dokunun, organın veya uzvun yeniden üretilebilme yeteneğidir ve rejenerasyon genellikle değişik dokulara farklılaşabilen kök hücreler sayesinde yürütülür. Bakterilerden insanlara tüm türler belli bir ölçüde rejenerasyon kabiliyetine sahiptir. Bu yetenek organizmaların gelişmişlik seviyesiyle genelde ters orantılıdır; canlı geliştikçe, canlının yenilenme yeteneğinin gittikçe azaldığı görülmektedir. Yeni bilimsel çalışmaların ve gelişmelerin ışığında; canlıların, rejenerasyon mekanizmasını moleküler, hücresel, doku ve organ düzeyinde inceleyen bir bilim dalı olan rejeneratif biyoloji ortaya çıktı. Rejeneratif biyoloji alanındaki çalışmaların sonucunda elde edilen sistematik bilgilerin pratiğe geçirilmesiyle, hastaların zarar görmüş veya görevini yapamayan organlarının ve dokularının tedavisine yeni bir çözüm arayışından hareketle rejeneratif tıp geliştirildi. Rejeneratif tıp, doku yenilenmesinde rol alan mekanizmaların rejeneratiften yoksun yapılara aktarılarak yenilenme yeteneğinin kazanılmasını amaçlar. Ayrıca, hızla yaşlanan insan popülasyonunda artan organ nakli ihtiyacı, rejeneratif tıp alanındaki çalışmaların hızlanmasına ve gelişmesine ortam hazırlamıştır. Bu çalışmalara ilham kaynağı olan bazı organizmalar ve onlarda gözlemlenen rejenerasyon yeteneklerine birçok örnek bulunmaktadır. Planaryadaki organizma seviyesindeki rejenerasyon kabiliyeti Planaryalar, çoğunlukla denizde veya tatlı suda yaşayabilen, yassı solucanlar şubesine ait bir çeşit omurgasızların genel adıdır. Planarya parçalara ayrıldığında her bir parça yeni bir planarya oluşturur, yani tüm vücut rejenere olur. Böylece planarya ikiye bölünerek eşeysiz olarak çoğalmış olur (Resim 1). Hatta bu yetenek o kadar fazla ki, planaryanın 279 parçaya böldüğü deneylerde bile planaryanın yenilenebildiği görülmüştür . Peki nasıl oluyor da böldüğümüz her bir planaryanın parçasından genetik olarak aynı özelliklere sahip yeni bir planarya oluşuyor? Planaryaların yüksek rejenerasyon kabiliyeti yüz yıllardır biliniyordu fakat rejeneratif biyolojinin gelişmesiyle rejenerasyon mekanizması aydınlatılmaya başlandı. Bilimsel araştırmaların sonucunda bilim insanları neoblast adını verdikleri, küçük boyutlu kök hücreler keşfettiler. Bununla birlikte; neoblast hücrelerinin, neredeyse planaryanın tüm vücunda bulunduğunu, ayrıca değişik hücrelere farklılaşabildiklerini, bölünüp, kesilme sonucundaysa yenilenebildiklerini keşfettiler. Planaryalar vücutlarının bir parçasını kaybettiklerinde veya kuyruklarını eşeysiz üreme için bıraktıklarında neoblastlar aktifleşip kesilen veya kaybedilen bölgeye doğru hareket eder. Neoblastlar orada mitoz bölünme geçirir ve blastema oluşur . Blastema, rejeneratif özellik gösterebilen farklılaşmamış hücre topluluğudur. Blastema çeşitli iç ve dış faktörler sonucunda ihtiyaç duyulan hücreyi oluşturur, böylece planarya aynı zamanda eşeysiz üremeyi ve kaybettiği parçanın yenilenmesini gerçekleştirir. Deniz yıldızının kollarını rejenere etme yetisi Deniz yıldızı, hayvanlar aleminin derisidikenliler şubesinde bulunan bir çeşit omurgasızların genel adıdır (Resim 2). Çoğu deniz yıldızının 5 tane kolu ve bir de kolların birleştiği merkezi diski vardır. Şu ana kadar, fosil kayıtlarına göre 13.000 farklı türde deniz yıldızı keşfedilmiştir . Deniz yıldızı da planarya gibi rejenerasyondan bahsedildiğinde akla gelen ilk canlılardandır. Tüm türler olmasa da, bazı deniz yıldızı türleri kopan kolunu tamamen yenileme özelliğine sahiptir. Deniz yıldızındaki bu mekanizmada parçanın koptuğu bölgede coelomocytes adı verilen bağışıklık sistemi hücreleri aktif görev almaktadır . Daha sonra değişik kökenli progenitör hücreler yaralı bölgeye göç ederler. Progenitör hücreler, kök hücrelere benzer ama sınırlı farklılaşma ve bölünme yeteneğine sahip hücrelerdir. Progenitör hücreler orada hücre kaybını telafi etmek amacıyla bölünür ve deniz yıldızının yeni bir kolu oluşur. Ayrıca deniz yıldızında eşeysiz üreme de rejenerasyon sayesinde gerçekleşir; kopan parça aynı şekilde yeni bir deniz yıldızı oluşturur. Bir diğer rejenerasyon şampiyonu: Aksolotl Aksolotllar, Meksika civarlarındaki soğuk göllerde yaşayan, kaplan semenderi grubuna ait, başkalaşım geçirmeyen etçil canlılardır (Resim 3). Aksolotllar anatomik olarak semenderlere benzemenin yanında kafalarının yanında solungaçlarının olmasıyla semenderlerden ayrılır. Aksolotlların en dikkate değer özelliklerinden biri oldukça gelişmiş rejenerasyon kabiliyetleridir. Aksolotllar daha önce bahsettiğimiz kertenkele, deniz yıldızı gibi canlılardan çok daha fazla rejeneratif kabiliyete sahiptir. Öyle ki tüm organlarını, tüm vücudunu, hatta -bizim yenileyemediğimiz- beyin hücrelerini bile yenileyebilen canlılardır. Bu sebeple rejeneratif biyoloji çalışmalarında çok önemli bir yere sahiptir. Aksolotllarin rejenere olan organlarına örnek olarak gözleri, kuyrukları ve gözleri verilebilir. Aksolotllarda göz rejenerasyonu ve lens rejenerasyonu ancak embriyonik veya erken larval evrelerde gözlemlenmektedir. Bununla birlikle; diğer bir semender çeşidi olan newt, ergin halde lensini rejenere etme kabiliyetine sahip tek semender çeşididir. Gözbebeğindeki pigmentli hücreler, pigmentsiz hücreleri oluşturmak amacıyla farklılaşır. Daha sonra bu yapı lens kesesini oluşturur, lens kesesi diğer hücre türlerini oluşturmak üzere farklılaşır . Semender türlerinden aksolotllar ve newtler, tetrapod omurgalılarda kol rejenerasyonunu her seviyesinde tamamlayabilme kabiliyeti açısından özel canlılardır. Bu canlılarda kol rejenerasyonu farklılaşmamış hücrelerden blastema adı verilen yapının kesilen bölgede oluşmasıyla başlar. Blastemanın etrafında apikal epidermal kep adı verilen, blastemayı koruyan bir yapı oluşturulur. Blastemadaki hücreler apikal epidermal kepten ve sinir hücrelerinden gelen sinyallerin uyarımıyla, kaybedilen dokuya farklılaşır . Bütün bu bahsettiğimiz rejenerasyon kabiliyetinden dolayı aksolotllar ve newtler rejeneratif biyoloji çalışmalarında en çok tercih edilen model organizmalardandır. İnsan vücudunda rejenerasyon Vücudumuzun fonksiyonelliğini ve bütünlüğünü sağlamak amacıyla diğer gelişmemiş organizmalara kıyasla daha az oranda olsa da kendi kendini belirli sürelerde yeniler, kimi hücreleri ve dokuları belirli periyotlarda yıkıp tekrar oluşturur. Bu durumla ilgili verilebilecek başlıca en güzel örnekler, bir kısmı alınınca bile kendisini yenileyebilen karaciğerimiz, 5 günde bir epitel dokusunu yenileyen ince bağırsağımız, vücudumuzun taşıma sıvısı kanın yenilenmesi ve her ay endometrium dokunun yenilenmesidir. Her dokunun rejenerasyon kabiliyeti doku çeşidinin gereklerine göre farklılık gösterir ve insan organ ve dokularının bu sınırlı rejenerasyon kabiliyetini artırmak, rejeneratif biyolojinin temel araştırma konularındandır. Beş günde bir yeni ince bağırsak epiteli Rejenerasyon yeteneği ile göze çarpan dokulardan birisi, ince bağırsak epitelidir. Sindirim kanalında kalın bağırsak ve mide arasında kalan bölge ince bağırsak olarak adlandırılır ve duodenum, ileum ve jejunum adı verilen 3 farklı bölgeden oluşur. İnce bağırsak epiteli her 3-5 günde sürekli yenilenir (Resim 4). Bağırsak epitelin farklılaşmış hücreleri, kritptlerin adı verilen alt kısmındaki bağırsak kök hücreleri tarafından üretilir. Ayrıca kript hücreleri kimyasal yaralanmalardan sonra epitel dokuyu oluşturabilir. LGR5+ bağırsak kök hücreleri, ilerde farklı çeşitlerde kript hücrelerine dönüşecek prekursör hücreleri oluşturur ve prekursör hücreler de ihtiyaç duyulan hücreye dönüşür. Hayat sıvısı kanımız ve sürekli yenilenmesi Kan, damarlarımızın içinde dolaşan vücudumuzun taşıma sıvımızdır. Kan plazma ve çeşitli hücrelerden oluşur. Kanı oluşturan bu hücrelerden akyuvarlar vücut savunmasından, kan pulcukları kan pıhtılaşmasından ve alyuvarlarsa oksijen ve karbondioksit naklinden sorumludur. Vücudumuz neredeyse her saniye milyonlarca kan hücresi üretir. Örneğin kan bağışında bulunduğumuzda vücudumuz kan hücrelerinin bir kısmını kaybeder. Bu durum üzerine böbrekteki bazı özel hücreler kan hücrelerinin seviyesinin düştüğünü kandaki oksijen seviyesinin azalmasından algılar ve buna yanıt olarak kan yapıcı hormonlar salgılar. Bu hormonların kemik iliğine ulaşmasıyla hematopoetik kök hücreler uyarılır (Resim 5). HKHler, kan hücrelerinin oluşumundan sorumlu kök hücrelerdir. Diğer kan hücrelerinin oluşumu HKHlerin farklı uyaranlar tarafından uyarılmasıyla gerçekleşir. Bu süreçte kemik iliğindeki HKHler öncelikle kan projenitör hücrelerini oluştururlar. Bu projenitörler daha sonra farklılaşmış kan hücrelerinden eritrositler, kan pulcukları ve granülositler, monositler, T ve B hücreleri gibi hücreleri oluşturur. Hafıza B ve hafıza T hücreleri dışında, olgun hücrelerinin ömürleri oldukça kısadır ve kanımızdaki bu hücreler sürekli yenilenmektedir . Türkiye'de rejeneratif biyoloji ve tıp çalışmaları Rejeneratif biyoloji ve tıp tüm dünyada son zamanlarda ivme kazanan bir alandır. Bu konuda Türkiye'de bir çok yatırım yapılmasına ve bilim insanının yetiştirilmesine ihtiyaç vardır. Bu alanda değişik üniversite ve hastenelerde rejeneratif tıp ve kök hücre merkezleri, rejeneratif biyoloji araştırma laboratuvarları, kök hücre merkezleri kurulmuş ve kurulmaya devam etmektedir. Bunlar arasında Yeditepe Üniversitesi, Genetik ve Biyomühendislik bölümünde kendi kurduğumuz Rejeneratif Biyoloji Araştırma Laboratuvarı ve kurulumu devam etmekte olan GMP standardında üretim ve uygulama yapacak olan Kök Hücre ve Mükemmeliyet Merkezi verilebilir. Rejeneratif Biyoloji Araştırma Laboratuvarı rejeneratif kardiyoloji, rejeneratif küçük moleküllerin belirlenmesi ve ex vivo ortamda kök hücre büyümesi konuları üzerine çalışmalar yapmaktadır .


Astrolojinin Bilimle İmtihanı Tevfik Uyar Kırmızı Kedi, İstanbul, 2015 236 s., kaynakça İlk kez bir astronomla tanışmam dört ya da beş yıl önceydi sanırım. Oğlumun su topu antrenmanında yanımda oturan beyefendiyle ile hoş beş ederken o klasik soruyu sordum: Mesleğiniz neydi?. Astronomi bölümünde profesör olduğunu duyunca kafamdan kırmızı cüceler, güneş patlamaları, süpernovalar ile ilgili sormak istediğim sorular geçmeye başladı hemen o anda. Ama heyhat! Sevgili profesörün ağzından çıkan Astronom, astrolog değil ama! cümlesi ile irkildim. İçsel ilk tepkim beni astronomi ile astrolojinin farkını bilmeyen birine benzetmiş olmasından ötürü kızgınlıkla karışık bir hayal kırıklığı idi; sanki astrolojiye inananlar başka gezegendenmiş gibi. Ama durup düşününce toplumda yaygın olarak kabul gören bir sözdebilimin bir bilim insanının canını nasıl sıktığını fark ettim; insanlara yaptığı bilimi anlatmak yerine yanlış bir inanışı çürütmekle zaman kaybediyor olmasına içerledim. Neyse ki önümüzdeki günlerde kitapçıların raflarında göreceğimiz Astrolojinin Bilimle İmtihanı: Yıldızlar Size Ne Söylemiyor? isimli kitapla bu kafa karışıklığı bir miktar azalacak, eminim. Kitabın yazarı popüler bilim okuyucularının tanıdığı bir isim: Tevfik Uyar. Açık Bilim çevrimiçi bilim dergisinin kurucusu, Yalansavar sitesinin yazarı, bilim-kurgu yazarı, uçak mühendisi gibi bir çok sıfatı şapkasının altında taşıyan Tevfik, epey bir zamandır astrolojinin ne olduğunu anlatan kitabını bitirip yayınlamak istiyordu. Bu kadar çok işle uğraşıp bir de kaliteli, elle tutulur bir çalışma yapmak kolay iş değil, ama Tevfik altından kalkmayı başarmış. Kitabın içeriğine ilişkin ipuçları vermeden önce popüler bilim meraklılarının, astrolojinin ne olduğunu gerçekten öğrenmek isteyenlerin, geçtiğimiz ay yıldızların neden kendilerine yalan söylediğini merak edenlerin mutlaka okuması gereken bir kitap olduğunu belirteyim. Bugün astroloji dendiğinde sadece gazete köşelerinde muğlak bir dille yazılmış, bize önümüzdeki günde, hafta içinde ya da yakın gelecekte neler beklememizi söyleyen günlük falları anlıyoruz çoğumuz. Astrolojiye biraz daha meraklı meraklı olanlar ise yükselen burçlarını, doğum saatine göre horoskoplarını çıkartıyor, profesyonel astrologlara danışmak için küçük bir servet harcıyorlar. Astrolojinin Bilimle İmtihanı, günlük falların ve horoskopların çok daha öncesinden başlıyor bize astrolojiyi anlatmaya. Tarih öncesindeki avcı-toplayıcı toplulukların yıldızlarla ilişkisinden başlayıp günümüzün günlük fallarına ilerliyor kitabın ilk bölümü. Sakın tarih kelimesi sizi ürkütmesin. Ağır tarihsel bir metin değil bu ilk bölüm. Oldukça akıcı ve içten bir dille yazılmış, astrolojinin gelişimini anlaşılır bir şekilde ortaya koyan, daha sonra gelen bölümlere temel oluşturan bir bilgilendirme bölümü. Kitabın can alıcı kısmı, astrolojinin neden sahte olduğunu örneklerle açıklayan ikinci bölüm. Astrolojinin bir tanımı olmadığından kendi içindeki tutarsızlıklara, geçersizliğine doğru ilerlerken önce çok temel kavramlara değiniyor. Astrolojinin bilimsel anlamda neden geçerli olmadığını kavrayabilmek için, bilimsel dendiğinde ne kast edildiğini bilmek ön koşul. Tevfik, bu bölümün başında bilimin yöntemleri ve yanlışlanabilirlik ilkesini kolay anlaşılır bir dille anlatıyor. Ünlü uzman! ve sıradan astrologların iddialarında karşımıza çıkan akıl yürütme hatalarını okuyucuya göstererek astrolojinin sahteliğini sadelikle göz önüne seriyor. Kitaba ismini veren Astrolojinin Bilimle İmtihanı alt başlığında ise çeşitli sorular üzerinden astrolojinin iddiaları değerlendiriliyor. Örneğin Bu kız koç burcuymuş, biz anlaşamayız diyerek olası büyük bir aşktan vazgeçmeden önce burçlar ve eş seçimleri konusunda bilim ne diyor öğrenmek istiyorsanız, bu bölüm tam size göre. Ya da bir kova kadını olarak bilimle uğraşmalıyım diyorsanız Case Western ve George Washington üniversitelerinde yapılan araştırmalardan haberdar olmak yaşamınızı sevmeyeceğiniz bir işle uğraşarak geçirmekten sizi kurtarabilir. Peki madem sahte, neden insanlar bu kadar astrolojiye inanıyor? Neden yaşamlarını olmayan göksel etkilere göre düzenliyorlar? Bir doğruluk payı olmalı mutlaka itirazları ise kitabın üçüncü bölümünde yanıt buluyor. Bilişsel önyargılarımızın, zihnimizin bize oynadığı oyunların açıklandığı bu bölümün en eğlenceli ve düşündüren kısmı ise Tevfik'in ders verdiği sınıflarda yaptığı deney. Hem astrolojinin neden kabul gördüğünü sadelikle ortaya koyuyor. Kitaplarımı genelde internet üzerinde sipariş etmeye çalışıyorum. Bir kitapçıya girdiğimde astroloji, akrofonoloji, sihirli kuantum sözcüğünü başlıklarında fütursuzca kullanan sözde bilimsel kitaplara ayrılan rafların sayısı dikkatimi çekiyor. Sonra bilim kitaplarına ayrılan raflara bakıyorum ve aradaki farkın büyüklüğü üzüntü veriyor. Kitapçıdan koşarak kaçmak istiyorum. Oysa tarih boyunca yaşamımızı kolaylaştıran her buluşun, her gelişmenin altında bilimsel çalışmalar yatıyor. Einstein'ın dediği gibi her ne kadar gerçeklikle karşılaştırıldığında çocukça görünse de bilim sahip olduğumuz en değerli şey. Astrolojinin sahteliğine rağmen popülerliği tartışma götürmez. Ancak yaygın yanlış inanışlara karşı duracak, sahip olduğumuz en değerli şeyi savunacak, anlatacak yazarlara ve kitaplara ihtiyacımız var daha iyi bir gelecek için. Astrolojinin Bilimle İmtihanı tam da eksikliğini duyduğumuz hafif bir dille yazılmış, ağır bilimsel tartışmalara girmeyen ancak yine de astrolojinin detaylı bir analizini yapan, her kesimden okuyucunun faydalanacağı okunması gereken bir kitap. Kitap Goodreads Profili: https://www.goodreads.com/book/show/25996399-astrolojinin-bilimle-mtihan


Akın Alak Dokuz Eylül Üniversitesi Jeoloji Bölümü lisans öğrencisi Mavi gezegenimizin 4,54 milyar yıllık geçmişini, başından geçen olayları ve bu olayların bıraktığı izleri devirlere ayıran ve birçok farklı disiplinde kullanılmasını sağlayan çizelgeye jeolojik zaman tablosu denir. Jeolojik zaman tablosunun oluşturulmasını sağlayan ve aynı zamanda temel jeoloji prensibi olan ilke 17. yüzyılda Nicholas Steno tarafından ortaya atılan süperpozisyon yasasına dayanır. Süperpozisyon yasası sedimanter kayaların belirli bir sürede çökelmesi sonucunda yaşlıdan gence doğru kayaçların birbirine paralel olarak tabakalanmasıyla açıklanır. Ancak doğadaki kayaların birçoğunu birbirine paralel ya da düz bir şekilde görmek oldukça zordur. Yani bir çökelme ortamında kayaçlar birbirlerine paralel, yatay tabakalar halinde çökelse de, zaman içinde aşınıp, kıvrımlanıp, deformasyona uğrayarak karmaşık tabakalara dönüşebilirler. Bu nedenle bu tabakaları sıralamak bazen mümkün olmayabilir. 18. ve 19. yüzyılda Charles Lyell ve Georges Cuvier, kayaç katmanlarının içerdikleri fosillere göre sınıflamayı keşfederek çok karmaşık katmanların bile tarihlendirilmesine öncü olmuşlardır . İlk jeolojik zaman çizelgesi 1913'te İngiliz jeolog Arthur Holmes tarafından yayımlanmıştır. 1977'de Uluslararası Stratigrafi Komisyonu küresel ölçekte jeolojik dönemleri ayırmış ve yeni bulgular, eklemeler ve çıkarmalar yapılarak tablonun bugünkü halini almasını sağlamıştır. Arşimet'e ait olduğu söylenen meşhur bir sözü vardır: Bana bir dayanak noktası verin Dünya'yı yerinden oynatayım. Belki Arşimet bunu gerçekleştiremedi fakat onun entelektüel torunları olan bizler, dünyayı belki de telafisi olmayacak şekilde değiştirmeyi başardık. 2008 yılında Portsmouth Üniversitesi'nden bir grup yerbilimci, yayınladıkları bildiri ile Yerküre'nin insan etkisiyle son 200 yılda geçirdiği evrimin, insansız geçen milyonlarca yıla denk olacağını öne sürdüler. Yani insanın Yerküre'nin evrimini hızlandırdığını iddia ederken, bu değişimin yeni bir jeolojik çağın başlangıcı olarak kabul edilmesi gerektiğini teklif ettiler. Hazırladıkları bir rapor ile Uluslararası Stratigrafi Komisyonu'na içinde bulunduğumuz holosen devrinin sonlandırılması gerektiğini savundular. Yerine ise insanın doğa üzerindeki etkisine atıfta bulunmak için ilk kez 2000 yılında Nobel ödüllü Paul Crutzen'in E.F. Stoermer ile birlikte yazdığı bilgi notunda kullandığı Antroposen çağının içinde bulunduğumuz çağ olarak ilan edilmesi gerektiğini bildirdiler . 2002'de Nature dergisindeki makalesiyle Antroposen terimini literatüre sokan Crutzen'e göre Antroposen; içinde bulunduğumuz jeolojik devir olan Holosen'den çıkmakta olduğuna ve bu çıkışın büyük ölçekte insan etkileri sebebiyle; insanlığın başlı başına küresel çapta belirleyici gücü olan, biyolojik, kimyasal ve jeolojik bir aktör haline gelmesi sebebiyle gerçekleştiğini öne süren döneme denk düşüyordu. Crutzen yayınladığı makalede Antroposenin başlangıcını 18. yüzyılda buhar motorunun James Watt tarafından keşfedilmesinden bu yana geçen zamanda Sanayi Devrimi'nin gerçekleşmiş olması ve bu devrimin enerjisini sağlayan fosil yakıtların orantısız tüketimine bağlamaktadır. Ancak bu konuda hala tartışmalar sürmekte, Virginia Üniversitesi'nden paleoiklim uzmanı William Ruddiman 8 bin yıl kadar önce tarımın icat edilmesiyle Antroposen'i başlattığımızı belirtiyor, bazı bilim adamları ise bu miladın radyoaktivitenin keşfi olduğunu söylüyor. Birçok bilim adamı ise Antroposen devrinin henüz başlamadığını savunuyor. Peki, gerçekten de Antroposen yeni bir devreye isim olabilecek özelliklere sahip mi? Bu soruyu cevaplayabilmek için son 10.000 yılda dünyada neleri değiştirdiğimiz görmemiz ve bu değişikliklerin gelecekte ne gibi sonuçlar doğuracağını tartışmamız gerekir. Şuan kullanmakta olduğumuz jeolojik takvim gezegenimiz büyük ölçüde etkilemiş olayların izlerinden yola çıkılarak oluşturulmuştur. Örneğin Ordovisiyen döneminde (495-440 milyon yıl önce) deniz seviyesinin düşmesi ve küresel soğuma, dünyayı bir buzul çağına sokarak kitlesel bir yok oluşa sebep olmuştur. Bu olay Ordovisiyen döneminin bitirip Silüryen dönemini başlatmıştır. Peki, bu kadar büyük doğa felaketlerinin insan eliyle gerçekleştirilmesi mümkün mü? Bu sorunun cevabını aslında yıllardır gerçekleştirilmiş olan birçok bilimsel çalışma ile vermek mümkün. İnsan doğa üzerindeki etkilerini göz önüne sermek için derlediğim birkaç bilimsel rapor ile doğa üzerinde bıraktığımız tahribatları özetlemeye çalışayım. 1. Nüfus artışının iklim değişiklikleri ile ilişkisi Günümüze kadar hızlı bir şekilde artan ve gelecekte daha da artacak olan dünya nüfusunun taleplerini karşılamak üzere tarım, sanayi ve hizmet sektörleri başta olarak çeşitli fonksiyonların artması kaçınılmazdır. Bu nedenle doğal kaynakların kullanımı artacaktır. Bunun sonucunda da doğal kaynak tüketimi; toprak kaynaklarının aşırı kullanımıyla verimin azalması; su kaynakları ile su ürünlerinin azalması; biyo-çeşitliliğin azalması, hava, su, toprak kirlenmesi; katı, sıvı ve radyoaktif atıklar ve gürültü gibi çevre sorunlarının daha da artması beklenmektedir. Nüfus artışının getireceği en önemli ihtiyaçlardan biri su olacaktır. Yukarıdaki grafiklerde de görüldüğü gibi 1960 yılından itibaren dünyanın nüfusu yaklaşık 4 milyar kişi artmıştır ve tahminlere göre toplam nüfus 2050 yılında 10 milyara yaklaşacaktır. 2. Küresel sıcaklık artışı Birçok bilimsel rapora göre, geçen 30 yılın her 10 yılı, yeryüzünde 1850'den beri kaydedilen küresel sıcaklık değerleri, hesaplanan tüm on yıllık dönemlerden artarak daha sıcak olmuştur. Çözümlenen dolaylı eski iklim verileri, Kuzey Yarımküre'de 1983-2012 döneminin olasılıkla son 1400 yılın en sıcak 30 yıllık dönemi olduğunu göstermektedir. Küresel birleşik kara ve okyanus yüzey ortalama sıcaklığı verileri, birbirinden bağımsız olarak üretilmiş olan veri setleri kullanılarak, 1880-2012 döneminde 0,85 C'lik bir doğrusal ısınma eğilimi göstermiştir. Var olan en uzun tek veri setine dayanarak hesaplanan, 1850-1900 dönemi ve 2003-2012 dönemleri arasındaki toplam ısınma ise 0,78 C'dir. Küresel ortalama yüzey sıcaklığı verileri, bölgesel eğilimlerin yeterli düzeyde hesaplanabildiği en uzun dönem olan 1901-2012 döneminde, 0,89 C'lik doğrusal bir artış göstermiştir. Bu dönem boyunca hemen tüm Yerküre yüzeyi ısınmıştır. 3. Karbon ve öteki biyojeokimyasal döngüler Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli'nin 2013 yılı Değerlendirme Raporu'na göre, karbondioksit (CO2), metan (CH4) ve azotmonoksit (N2O) gazlarının atmosferdeki miktarları son 800.000 yıllık dönemde hiç olmadığı kadar yüksek bir düzeye ulaşmıştır. CO2 miktarı, temel olarak fosil yakıtlar ve bilinçsiz arazi kullanımından kaynaklanan salınımlar nedeniyle, sanayi öncesi döneme göre %40 oranında artmıştır. Okyanuslar, atmosfere salınan insan kaynaklı karbonun yaklaşık %30'unu emerek asitlenmiştir. CO2, CH4 ve N2O gazlarının atmosferdeki birikimleri, insan etkinlikleri nedeniyle 1750 yılından beri artmıştır. Bu gazların 2011 birikimleri, sanayi öncesi düzeylerine göre sırasıyla %40, %150 ve %20 oranında artarak, aynı sırayla 391 ppm , 1803 ppb ve 324 ppb düzeylerine yükselmiştir. Atmosferdeki CO2, CH4 ve N2O birikimleri, geçen 800.000 yıllık dönemde buz karotlarında kayıtlı en yüksek birikimleri önemli oranda aşmıştır. Geçen yüzyıldaki ortalama artış oranları, çok yüksek güvenirlikle son 2.000 yıllık dönemde daha önce hiç gerçekleşmemiş düzeydedir. Okyanus asitleşmesi, pH düzeyindeki azalmayla ölçülür. Okyanus yüzey suyunun pH'i, sanayi döneminin başlangıcından beri, hidrojen iyon konsantrasyonundaki %26'lık bir artışa karşılık gelen bir oranda, 0,1 azalmıştır. Yeryüzü sıcaklığının yıllara bağlı değişimi ve CO2 miktarını atmosferdeki değişimi gösterilmiştir. Görüldüğü gibi 2010 yılı verilerine göre atmosferdeki CO2 oranı yaklaşık 400 ppm'dir. Bu rakam Karbonifer dönemi CO2 miktarının yarısına eşittir. 4. Biyoçeşitliliğin azalması Yıllara göre Dünyadaki biyoçeşitlilik gelişimi incelendiğinde tropikal otlaklar ve çayırlar ile çöl alanlarının ilk sıralarda olduğu görülmektedir. Ancak biyomların oranları günümüze kadar azalmış olup, 2050 yılına kadar da azalmaya devam edeceği tahmin edilmektedir. 1700 yılına göre ortalama tür zenginliği oranının 2000 yılında yaklaşık %30 azaldığı, 2050 yılında ise %40'a yakın oranlarda azalacağı tahmin edilmektedir Dünyanın birçok bölgesinde biyoçeşitlilik çok çeşitli çevresel nedenlerle ciddi tehdit altında bulunmaktadır. İlerleyen yıllarda küresel ısınmanın yoğun etkisiyle bu tehdidin daha da artması beklenmektedir. Dünyada tespit edilen tür sayısının 2003 yılında büyük bir artış gösterdiği ve günümüze doğru daha da arttığı görülmektedir. Buna karşın tehdit altındaki tür sayısında da bir artış söz konusu olmaktadır. 2012 yılında Dünya'da yaklaşık 20.000 canlı türünün yok olma riskiyle karşı karşıya olduğu izlenmektedir. 2000 yılında yaklaşık 11.000 olan tehdit altındaki tür sayısı, 2012 yılında %90'dan fazla artış göstererek 20.000 civarına ulaşmıştır. 5. Buzulların erimesi Küresel sıcaklık artışının beraberinde getirdiği sonuçların en önemlilerinden biri hiç kuşkusuz buzulların erimesidir. Araştırmacılara göre buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesine neden olmakta ve birçok kıyı kentini tehdit eder duruma gelmektedir. NASA'ya ait uydu ölçümlerine göre 2013 yılı itibariyle Kuzey Kutbu'ndaki buz kütlesinin alanı 5,26 milyon kilometrekaredir. Bu alan, 21 Eylül 2005'de belirlenen alan olan 5,32 milyon metrekarelik alandan daha azdır. 1990 yılından itibaren kuzey kutup bölgesinde sıcaklık artışının 1-2 derece arasında olduğu ve 2003 yılından 2011'e kadar geçen 8 yıllık süreç içinde buz kütlesinde 800-900 Gross tonluk azalma meydana geldiği saptanmıştır. 2002 Nisan ayında 864,74 milyar ton olan Grönland buz kütlesinde 2010 yılı Aralık ayı itibariyle 1962,95 milyar tonluk azalma meydana gelmiştir. Kütle azalmasının özellikle Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarında daha hızlı olduğu görülmektedir Antroposene hoşgeldiniz! Burada verdiğim veriler insanın doğa üzerindeki hakimiyet çabalarına belki ufak bir örnek olabilir. Verilen tüm veriler doğrudan ya da dolaylı olarak insan faktörü tarafından etkilenmiş verilerdir. Bilinçsizce yaptığımız, ardı arkası gelmeyen hataların gelecekte başımıza ne gibi işler açacağını elbette ki tam olarak kestirmek mümkün değil ancak güzel senaryolar kurmak pek mümkün görünmüyor. Bu verilerden yola çıkarak dünyayı çok kısa zamanda büyük miktarda değiştirdiğimizi görebiliyoruz. Bu belki de insanın artık gerçek bir jeolojik aktör olduğunun göstergesidir. Henüz günümüzün kayaç kayıtları tamamlanmadığı için, yani gelecekte günümüze ait olacak kayaçlar henüz oluşmadığı için insanın jeolojik anlamda dünyanın kalbinde izler bırakıp bırakmadığını hala tatışılmaktadır.. Ancak güncel havzalarda henüz taşlaşmamış tortul malzemenin analizleri ile en yakın dönem arasındaki farklılıklar karşılaştırılarak bıraktığımız izlerin tahmin edilebileceğini düşünüyorum. Her şeye rağmen Antroposen devrinin jeolojik zaman tablosuna eklenmesi gerektiğini savunanlardanım. Bu, kimimiz için bir uyarı kimimiz içinse geri dönülmezin bir başlangıcı olacak... Hepiniz Antroposene hoş geldiniz! Pek çok alanda, ekolojiden, biyogenetiğe, fikri mülkiyete kadar her alanda artık bir sıfır noktasına erişiyoruz. Bir Hint filozof ve kültür eleştirmeni olan Çakrabarti, -ki genellikle kendisiyle hemfikir değilimdir- şu konuda haklıydı: Dünya yeni bir döneme giriyor. Antroposen, yani İnsan çağı. Kapitalizmle başlamıştı aslında ama 20. yüzyıldan itibaren biz insanlar ilk kez olarak artık bir jeolojik faktörüz. Sadece doğanın içinde ve onun parametreleriyle yaşadığımızdan değil. Onu etkileyebiliyoruz da. Sadece küresel ısınma da değil. Çin'deki arkadaşlarımın dediğine göre Çinli jeologlar arasında dillendirilmeyen bir anlaşma varmış ve iktidardakiler bunun halka açıklanmasını istemiyormuş. Buna göre bir buçuk yıl önce Çin'de meydana gelen büyük depremin insanlar tarafından üretildiğini söylüyorlar. Bunun nedeni ise yeni inşa ettikleri Üç Boğaz Barajı imiş. Bu barajlar devasa yapay gölleri de beraberinde getiriyor biliyorsunuz. Jeologların iddiasına göre bu yapay göl, yer altındaki fay hatları üzerinde haddinden fazla basınç oluşturuyormuş. Bu da bir depreme veya en azından mevcut bir depremin daha şiddetli olmasına yol açabiliyormuş. Söyleyeceğim şu: Bu, çok yeni bir durum. İnsanlar artık doğanın güçleri karşısında eli kolu bağlı varlıklar değil. Nasıl olup bittiği hakkında açık bir fikrimiz olmasa da neredeyse herşeye kadir varlıklar olduk. Ama ne yaparsanız yapın sonuçlarını öngöremiyorsunuz. -Sloven felsefeci Slavoj Zizek


Yazı dizimin ilk yazısında iktisadın temel prensibi olan Homo economicus kavramının nasıl yıkıldığına, Kahneman ve Tversky'nin Beklenti Kuramı ve Çerçeveleme Etkisi katkılarıyla davranışsal ekonomiye giden yolu nasıl inşa ettiklerine değinmiştim. Yazı dizisi boyunca herhangi bir ürün ve hizmetin değerinin onu nasıl algıladığımızla ilgili olduğunu, ya da bir önceki yazıda verdiğim örnekle, 200 TL'nin her zaman aynı 200 TL olmadığını ortaya koymaya devam edeceğim. İşte şimdi herhangi bir ürünün ne kadar olması gerektiğini tayin ederken onun yarattığı faydadan daha çok başka koşulları dikkate aldığımızdan, hayattaki tüketim kararlarında bizi rasyonel olmaktan uzaklaştıran, hemen hemen her gün etkisi altında kaldığımız başka tuhaflıklarımızdan bahsedeceğim. Ucuz mu, Pahalı mı? Bir ürünün veya hizmetin fiyatının gerçekte ne kadar olması gerektiğiyle ilgili bilgimiz spekülatiftir. Başka bir deyişle, tüketiciler olarak bir şeyin ucuz veya pahalı olmasına yönelik değerlendirmemiz gerçekçi değildir. Biraz hatırlatmayla başlayalım: ordinal faydacı olan iktisatçılar, bir ürünün faydasının gerçekte ne kadar parayı hak ettiğini bilmemizin imkansız olduğunu öne sürerler. Karar verirken kullandığımız araç muhakeme değil, mukayesedir. Bir markete gidip de bir kutu kesme şeker alacaksak sunulan alternatiflerin hangisinin ucuz ya da pahalı olduğunu ancak onları birbirleriyle karşılaştırarak anlayabiliriz. İlla ki aynı anda bir kaç alternatifle karşılaşmak zorunda değilizdir. Hafızamız da bizim için iyi bir alternatifler kolleksiyonu sunar. Bir kafeye gidip de Türk kahvesi içeceksek, o kahvenin pahalı ya da ucuz olduğuna yönelik bilgimizin kaynağı son bir kaç kahve alışverişimizdir. Özetle neyin hangi fiyatla satılması gerektiği fikrine tüketici olarak bizlerin hiçbir katkısı yok. O ürünün üreticisi olmadıkça da maliyetleri hakkında gerçekçi bir bilgiye sahip olmamız imkansız. Başka bir deyişle ürünün bize sağlayacağı faydanın ne olduğu ve bu faydayı satın almak için katlanmamız gereken maliyetin ne olduğunu bilmemiz mümkün değil. Şu halde sıradan tüketim tercihlerimizi yaparken bile rasyonel davranmamız da pek mümkün görünmüyor değil mi? Çapa etkisi Tüketim kararlarımızı manüpile eden iki başlıca etkiden birincisi çapa etkisidir . Çapa etkisi genel bir zaafımız, doğuştan gelen bir kusurumuzdur. Kabaca ifade edecek olursak, bir önceki eylemde algıladığımız, etkileşime girdiğimiz veya öğrendiğimiz bir sayının gelecekteki kararlarımızı etkilemesidir. Örneğin sizden Afrika'da toplamda kaç farklı dil konuşulduğunu tahmin etmenizi istesem ve 100'den fazla olduğu gibi bir ipucu versem, tahminlerinizde 100 sayısından çok uzağa gitmezsiniz. Hiçbir önkoşul bulunmamasına rağmen, doğru yanıtın verdiğim ipucundan uzak olmayacağını varsayarsınız ve bu yüzden gerçek sayı olan 2000'e ulaşmanız epey bir zaman alır. Üstelik 100'e yakın olması gerekmiş gibi şaşırırsınız da. Bu etkinin çapa etkisi olarak anılmasının nedeni, zihninizin size verilen ilk sayıya çapa atıp kalmasındandır. Yukarıdaki örnek soyut geldiyse, çapa etkisinin gündelik hayatta sıklıkla karşılaştığımız şu bir kaç örneği oldukça açıklayıcıdır: Mahallemizdeki kahvehaneden ya da Ayşe Abla'nın mekanından 1 TL karşılığında bir fincan kahve alırken bir gün bir kahve mağazası zincirine veyahut lüks bir kafeye gideriz ve orada aynı kahveye 6 TL öderiz. İlk etapta bu bize çok pahalı gelir hatta kanımıza bile dokunabilir-. Ancak ikinci veya üçüncü seferden sonra çapamız 1 TL'den 6 TL'ye kayar. Öyle ki bir süre sonra kahvenin 4 TL olduğu yerde aman ne kadar ucuzmuş yorumunu yaparız. İlla ki okul kantini ya da kahvehanelerden süper lüks kafelere geçiş yapmanıza gerek yok; çapa etkisi kendiliğinden de gerçekleşebilir: Sınırlı bir bütçe ile küçük bir ev kiralama fikriyle yola çıkıp günler sonra büyük ve pahalı bir ev kiraladığımız zamanlarda olduğu gibi. Ev arama sürecimizde 600'ü veren 700'ü de verir benzeri çapa değişimleri bize ilk kararımızı unutturur. Aynı şeyi ev veya otomobil satın alırken de yaşarız. Farkında olmadan sürekli olarak çapa noktamız kayar ve hatta bazen kendimizi ödeyebileceğimizden fazla bir borç yükü altına girmiş bulabiliriz. Çapa noktasının zihnimizin doğal bir kusuru olduğunu söylemiştim. Bu yüzden çapa noktası için gereken verinin illa ki piyasadan gelmesine gerek yoktur. Drazen Prelec ve Dan Ariely tarafından MIT'deki MBA sınıfında 55 kişiyle gerçekleştirilen bir deney sıradan ve rasgele sayıların bile ne kadar kuvvetli olduğunu açıkça ortaya koymuştur. Sınıfa getirdiği bir dizi eşyayı masaya koyan Prelec, deneyin birinci safhasında herkesten vatandaşlık numarasının son iki rakamını önündeki kağıda yazmasını istemiştir. Örneğin A kişisi için bu sayı 13, B kişisi içinse 91 olsun. Daha sonra eşyaları sınıftakilere tek tek göstererek öğrencilerden bu eşyaları önlerinde yazılı fiyata satın alıp almayacaklarını düşünmelerini istemiştir. Örneğin bir şişe şarap göstermişse, bu şarap için A kişisi 13$, B kişisiyse 91$ ödemeyi göze alıp almadığını söyleyecektir. Nitekim her biri bu söyleneni yapmıştır. Fakat deneyin ikinci safhası oldukça ilginçtir: Prelec öğrencilerden gösterdiği her bir nesneye en fazla ne kadar ödemeyi göze aldıklarını, başka bir deyişle tekliflerini sunmalarını istemiştir. Teklifleri toplayan Ariely verileri analiz ettiğinde ilginç bir gerçekle karşılaşmıştır: Öğrenciler tekliflerini sunarken, vatandaşlık numralarının son iki hanesinin etkisinden kurtulamamışlardır. Vatandaşlık numaralarının son iki hanesi 01 ila 20 arasında olanlar en düşük teklifleri, 80 ila 99 arasında olanlar ise en yüksek teklifleri vermiştir. Demek ki aklımıza bir kez sokup da bir ürünle ilişkilendirdiysek vatandaşlık numaramız bile çapa etkisi yaratmaya muktedirdir. Çapa etkisi ucuz veya pahalı algımızın başkaları ya da bizzat kendimizce nasıl kolayca manüpile edilebildiğini gösteriyor. Yem etkisi İnsanın bir ürünün değerini rasyonel bir biçimde takdir edememesi, pazarlamacılarca da kullanılan bir başka zaafımızı ortaya çıkarır. Yem etkisi , birbirine benzeyen iki ürünün farklı bir ürünle yanyana konması halinde, benzer olan ürünleri olduklarından daha tercih edilir bulmamız şeklinde özetlenebilir. Notasyon kullanacak olursak, A ve B gibi iki ürün, eksiltilmiş bir A* ürünü ile birlikte sunulursa, bu eksiltili A* ürünü, A'nın tercih edilme olasılığını arttırır. Yani A* ürünü, A ürününün tercih edilmesi için bir yem görevi yapar. Örneğin 1460 TL'lik A marka kamerasız bilgisayar, 1500 TL'lik A marka bilgisayar ve 1500 TL'lik B marka bilgisayar gibi seçenekler sunulduğunda, A marka bilgisayar bariz bir şekilde B marka bilgisayardan daha tercih edilebilir bulunur. Yani kamerasız olan A marka bilgisayar, kameralı olan modelini daha tercih edilebilir kılan bir yem görevini görür. Çeşitli ürünlerle çeşitli kereler gerçekleştirilen deneyler aynı sonucu vermiştir. Kimi zaman bize sunulan satış tekliflerinde yem etkisinin kullanıldığını kolaylıkla anlayabiliriz. Örneğin çok özellikli bir buzdolabı modeli fırsat adı altında özelliksiz olan bir başka modelle aynı fiyata satılır. Ya da aynı otelin her şey dahil seçeneğinin fiyatı ile yarım pansiyon seçeneği arasında dişe dokunur bir fiyat olmaz. Kimi zamansa başka bir nesnenin veya hediyenin arkasına gizlenebilir: Mesela promosyon bardak hediyeli bir şişe A marka kola her zaman gerçekten de sadece bardağı için tercih edilmez. Ki dikkat ederseniz aynı markette bardaksız olan kola şişelerine de aynı fiyat etiketinin basıldığını görürsünüz. Belki de bize çekici gelen bardak hediyeli olması değildir. Sadece bardaklı A, bardaksız A ve bardaksız B seçeneklerinden doğal olarka bardaklı A'ya olan eğilimimizin artmasıdır. Yem etkisinin arkasında bir tür üşengeçlik yatıyor: Bir A marka bilgisayar modelinin diğer A marka bilgisayar modelinden daha nitelikli olduğunu kolaylıkla anlayabildiğimiz için değerini hiç tahlil edemediğimiz B markası üzerinde düşünsel çaba harcamaya üşeniriz. Bu üşengeçlikler zihinsel tembellik olarak adlandırılırlar. Ardındaki sinirbilimsel mekanizma üzerinde çalışmalar sürse de bir takım hipotezler vardır. Kahneman'ın hipotezi Sistem 1 / Sistem 2 yaklaşımı olarak adlandırılır. Sistem 1 / Sistem 2 Bir önceki yazıda bahsettiğimiz Beklenti Kuramı'nın sahibi, Nobel İktisat Ödüllü Daniel Kahneman'a göre beynimiz iki sistemden oluşmaktadır: Birinci sistem hızlı kararlar verirken devreye giren sistemdir. Bu sistemle hareket ederken yüzeysel verilerle, çabucak karar alırız. Yem etkisi karşısındaki çaresizliğimiz bundandır. Derinlemesine düşünmediğimiz için zihnimizde zaten mevcut olan bir takım bağlantılar da kullanılır ve bu da yargılarımızı etkiler. Çapa etkisi de böylelikle ortaya çıkar. Aslında Sistem 1 her zaman kötü değildir ve hatta çoğunlukla da işe yarar: Saldırgan bir hayvandan kaçınmak, karanlık bir sokaktan korkmak, çocuğumuzu tehlikelerden sakınmak için paranoyak davranmak veya araç sürerken yan şerittekinin bir manyak olduğu ve direksiyonu her an üzerinize kırabileceğini düşünmeden trafikte seyredebilmek Sistem 1 sayesindedir. Zira bu tür davranışlarda bulunmadan önce ciddi ciddi hesap kitap yapıp da öyle hareket etseydik yaşamak pek kolay olmazdı. İkinci sistemse durup, düşünüp, çaba harcayarak karar verirken kullandığımız sistemdir. Bir konuyu derinlemesine öğrenmeye çalışırken, hayati bir karar verirken, patronla zam konuşması yapmaya hazırlanırken, evlenmeye ya da boşanmaya karar verirken (bunu yaparken Sistem 1'i kullananlar da yaygındır aslında), kısacası ince eleyip sık dokuyarak verdiğimiz kararlarda kullandığımız sistemdir. Sistem 1 daha az enerji tükettiği için tabi ki de daha popülerdir. Doğduğumuzdan itibaren çoğunlukla birinci sistemi kullanır, hayatımızın büyük bir kısmını onunla karar alarak geçiririz. Bu yüzden de bir yandan basit kararlar için uzun uzadıya düşünmek zorunda kalmadan, rahatça yaşayabilirken diğer yandan çevremizdeki insanların, işletmelerin veya politikacıların iyi ya da kötü niyetli manüpilasyonlarına kapılırız. Fakat ikinci sistemle düşünmek de alışkanlık haline getirilebilir. Eğer kamerası olup olmamasından bağımsız olarak A marka ve B marka bilgisayarları doğru dürüst karşılaştırıp, iyice düşünerek karar veriyorsanız, hedeflediğiniz bütçeden sapmadan ev kiralayabiliyor ya da araba satın alabiliyorsanız, fiyatı değil de hijyeni, kaliteyi veya alışkanlıklarınızı dikkate alıyorsanız, pek öyle yeme çapaya gelmiyorsunuz demektir. Kendinizle gurur duyabilirsiniz. Sürecek... Kapak Fotoğrafı: Flickr: AlexK100


Kültürler ve genler çoğu zaman etiksel ve ahlaki bağlamda da kesişiyor. Bu yazıda insan embriyolarında genetik değişiklikler yapmanın, yani bir anlamda biyolojik olarak yeni bir insan yaratmanın etik boyutlarından bahsetmek istiyorum. Bu konu tahmin ederseniz oldukça geniş bir yelpazeye yayılmış durumda ve bütün argümanları burada özetlemenin bir imkanı yok. Onun yerine size önce bu konunun neden bir etik tartışma konusu olduğunu anlatmaya çalışacağım. Daha sonra Steven Pinker isimli ünlü akademisyenin bu konuda yeni kaleme aldığı düşüncelerini eleştirel bir şekilde özetleyeceğim. İsterseniz neden rütin bir şekide onlarca can aldığımla başlayalım. Korkunç bir canavar değilim inanın. 2013 yılında biyomedikal bilim dünyası yeni bir gen değiştirme teknolojisi ile çalkalandı. Bakterilerde virüslere karşı savunma olarak evrimleşmiş 'CRISPR-CAS' mekanizmasını baz alan araştırmacılar, memeli genomlarında istenen her bölgeyi ucuz, isabetli ve hızlı bir şekilde değiştirebilecek bir teknik geliştirmişlerdi. Bu teknik sayesinde bir hücrenin genomunda istenen bir değişikliği yapmak artık çok kolaylaşmıştı. Genetik mühendisliğinde yeni bir çağa girildi. Ben de yeni laboratuarımda bu tekniği denemek istiyordum. Evrimsel olarak ilginç işaretler gösteren ve insanlar arasında büyüme hormonunun aktivesini etkileyen bir genetik çeşitliliğin yüz binlerce yıl öncesinde ortaya çıktığını laboratuarımda göstermiştik. Şimdi bu çeşitliliğin fonksiyonunu anlamak için yukarıda bahsettiğim tekniği kullanarak, A ve B tipi fareler yaratmak için araştırma fonumdan para ayırmıştım. Açıkçası, bu konuda hiç deneyimim olmadığı için çalışmayacağını düşünmüştüm. Ancak, 2 ay ve 3000 dolar kadar sonra Roswell Park Kanser Enstitüsü'nün fare odalarının birisinde B tipi bir erkek fareyle bakışıyorduk bile. Bir memelinin, insan kadar karmaşık bir canlının, DNA'sını değiştirmiştik. Kısa zaman sonra, gayr-ı resmi olarak İlker adını koyduğum farenin birçok yavrusu oldu. Bunları annelerinden ve babalarından gelen genetik tiplerine göre AA, AB, BB olarak ayırdık ve deneylerimize başladık. Birazdan, artık ölçümlerimizi yaptığımız ve sonraki nesiller için damızlık olarak kullanmayacağımız fareleri bir gaz kutusunda karbon dioksitle boğarak öldüreceğim. Bu acımasız görünen deneyin sonuçları sayesinde umuyorum ki insan evrimini ve çeşitliliğini daha iyi anlayacağız ve dolaylı olarak da insan gelişimi ile ilgili olduğunu düşündüğümüz işlevi anlayarak büyüme problemleri yaşayan hastalara yardım edebileceğiz. Buna rağmen kelime anlamı ile elimde doğmuş fareleri öldürmekten hoşlandığımı söyleyemeyeceğim. Üstelik, eminim ki bu yazıyı okuyup benim gerçekten de canavar olduğumu düşünen hayvanseverler olacaktır. Bilginiz için söylüyorum: İlker hala hayatta. Bunu anlatmamın sebebi, genetik mühendisliğinin ne kadar kolaylaştığı ve en iyi koşullarda bile genetik modifikasyonların insanın ahlaki duyargalarını uyardığı gerçeği. Fare İlker'e uyguladığımız tekniğin bir insan embriyosunu değiştirmek için kullanılmasının önündeki engeller artık teknolojik veya ekonomik değil, ahlaki. Kendi türümüzü ve evrimimizi biyolojik temelinden değiştirmenin eşiğindeyiz ve hatta çocuklarımız için bu tip ahlaki kararları almaya başladık: 'Bebeğinizin kordon kanını dondurmak ister misiniz?' İnsan biyolojisi üzerine savaşlar İnsanın genetik mirasının üzerindeki kontrol, biyomedikal dünyanın felsefe taşı olagelmiştir. Kimileri tarafından ulaşılması imkansız ama insan evriminin hastalık ve hatta ölümden arınmış bir sonraki safhası olarak görülmüştür . Kimileri ise insanların biyolojik olarak ayrı kastlara ayrıldığı, sanat ve edebiyatın sığ biyolojik özellikler içinde boğulduğu bir kabus senaryosu hayal etmişlerdir . Şimdi geldiğimiz nokta ise, böyle konularda genelde olduğu gibi, 'düşünebildiğimizden daha garip' ve karmaşık. Yukarıda bahsettiğim CRISPR-CAS tekniği ile insan embriyolarının genetiğini istenildiği gibi değiştirmek teknolojik olarak mümkün oldu ve bu bilimin Faust ruhlu insanları için karşı konulmaz bir merak yarattı: Doğmamış ve hiç doğamayacak bebeklerin hayatlarını kurtarabilir miyiz? Daha ergenliğe erişemeden korkunç şekilde ölen milyonlarca çocuğa normal bir hayat verebilir miyiz? Bir ömür boyu hayat kalitemizi düşüren yüzlerce marazı 'tamir edebilir' miyiz? Gerçekten de çok zaman geçmeden, Çin'in Sun Yat-sen Üniversitesi'nden kromozomal bir anomaliden dolayı yaşaması imkansız olan ve bu yüzden kürtajla alınmış onlarca embriyoda talesemi hastalığı ile bağlantılı bir geni CRISPR-CAS tekniği ile değiştirme çabalarını anlatan bir makale yayımladılar. Ve ortalık karıştı. Özellikle Amerika ve Avrupa'da bilim insanları ve biyoetik uzmanları bu makalenin etiksel boyutu ve buluntuları üzerine ahlak felsefesinin birincil prensiplerinden, uzmanlaşmış teknik konulara uzanan geniş bir tartışmaya daldı . Araştırmayı yapan Çinli gruplar ise bu tartışmalara çok fazla bulaşmadan insan embriyoları üzerindeki çalışmalarına devam etmekteler. Sonucu hep beraber göreceğiz. Ancak, size bu tartışmaların ana eksenlerini, kalemi sert ve keskin dilbilimci Steven Pinker'in bir makalesinin eleştirisini yaparak özetlemek istiyorum. 'Doğamızın iyi melekleri' Yağmurlu bir Boston gününde, meşhur dilbilimci ve entellektüel Steven Pinker'ı dinlemek için Harvard Kitabevi'nde sıkış tepiş yerimizi almıştık. Amerika'nın en tanınmış dilbilimcilerinden olan Pinker, aynı zamanda keskin kalemi, ateistliği ve de edebi akademik alanlara olan karşıtlığı ile tanınıyordu. Yeni kitabı, Türkçe'ye daha çevrilmemiş olan Doğamızın İyi Melekleri'ni tanıtmak için bir okuma verecekti. Sonunda, uzun, beyaz, kıvırcık saçları uzaktan gördük. Vakit kaybetmeden ve tam zamanında okumasına başladı. O okurken, kendimi Pinker'ın nasıl düşündüğünü hayal ederken buldum. Belli ki haftalar, aylar, yıllara yayılmış bir tarihsel araştırmanın içinden dökülen rakamlar Pinker'in ellerinde bir düşünsel tren yolunu oluşturan raylara dönüşüyordu. Nasıl tren yolcuları bir istasyondan diğerine, dağları, tepeleri nehirleri aşarak gidiyorsa, biz de Pinker'in düşünce lokomotifinin çektiği vagonlarda insan tarihin içinden geçerek şiddetin bittiği yere doğru yol alıyorduk. Pinker'e göre insanın yol açtığı şiddet dünya-tarihsel bağlamda azalıyordu. Her ne kadar televizyonlar, ölü bebekleri, yanan arabaları, sakalı bitmemişlerin kılıçla kestiği kafaları gösterse de, işi rakamlara döktüğümüzde şiddet şu anda tarihte hiç olmadığı kadar azalmıştı, Pinker'a göre. Öyle hissetmesek de şu anda görülmemiş bir refah çağındayız diye bitiriyordu yazar sözlerini. Entellektüel bir hızlı tren yolculuğundan sonra affallamış bir şekilde eve doğru bisikletimi sürerken, kafamda neden Pinker'ın söyledikleriyle ilgili kuşkularım olduğunu düşünüyordum. Acaba Pinker'in de iddia ettiği gibi insan, duygusal bir hayvan olarak, bazı konularda tam olarak rasyonel düşünemiyor muydu? Ben de bu duygusallıktan mı muzdariptim? Ama biraz daha düşününce, iki enteresan fikir geldi aklıma: Bir, Pinker'ın düşünce treninde bir istasyondan diğerine giderken, bir çok konuya değinmiş ama tam derinliğine girmeden bu konulardan uzaklaşmıştık. Sanki bu keşfedilmemiş ancak göz ucu ile farkına varılmış bu önemli konuların içinde Pinker'in söyledikleri ile çelişen veya en azında işi karmaşıklaştıran öğeler vardı. Sanki Pinker bunu bildiği halde bize bu noktaları gözlemleyecek vakit bırakmıyordu. Kafama takılan ikinci mesele ise Pinker gibi başka entellektüel devlerin düşünceleri tren analojisi ile anlaşılacak gibi değildi. Okuduğum, dinlediğim başka düşünürler bir örümcek ağı gibi üzerine düşünülen konuyu saran, konuyla ilgili bir sonuca varmaktansa, o konuyu, örneğin şiddeti, insanın ve toplumun her kısmı ile etkileşimde olan bir parça olarak anlamlandırıyorlardı. Örneğin Clifford Geertz isimli ünlü kültürel antropolog, insanı 'kendi ördüğü kültürel ağlar ile çevrilmiş bir hayvan' olarak tanımlamıştı. Acaba Pinker'ın birçok bilimde bir saat gibi çalışan düşünce sistemi, karmaşık insan davranışlarını anlamak için kısıtlı mıydı? Eve geldim. Oğlumun yemeğini yedirmeye oturdum. Ve şiddet üzerine olan düşünceler sonra kullanılmak üzere beynimin bir yerlerine katlanıp konuldu. Derken iki hafta önce Pinker yazının başında bahsettiğim CRISPR-CAS tekniğini konu alan ve çok ses getiren bir köşe yazısı yazdı. Bu köşe yazısını okurken, hatıralarımdaki Pinker lokomotifini hemen tanıdım. Pinker seneler önce yaptığı gibi bizi bir istasyondan diğerine götürüyordu. 'YOLDAN ÇEKİL' diye bağırıyordu Pinker biyoetikçilere, bir köşe yazısında ne kadar bağrılabiliyorsa öyle bağırarak... Pinker'in fikir lokomotifi şu şekilde ilerliyordu: İlk İstasyon: Şu anda kişisel otonomi presibine dayanan kuvvetli biyoetik kuralları vardır. Kısaca, her insan aynı derecede acı çekme, mutlu ve başarılı olma, mantık yürütme ve seçme kapasitesi olduğundan dolayı, hiç kimsenin diğer bir insanın hayatı, vücudu ve özgürlüğü üzerinde hakkı yoktur. Bunun dışında etik kurallarına ihtiyaç yoktur. İkinci istasyon: Biyomedikal araştırmacılar insan yaşamını iyileştirmek konusunda bir devrimin eşiğindeler. CRISPR-CAS bu devrimin ateşleyicisi. Artık yaşlılık hastalıklarından, bebekleri etkileyen genetik hastalıklara insanların hayatlarını kabusa çeviren bir çok illetin çaresi bulunmak üzere. Bu, milyarlarca insanın hayatını etkileyecek. Üçüncü istasyon: Fakat biyoetikçiler dini, ideolojik ve felsefi presiplere dayanan ahlaki regülasyonlar ortaya atıyorlar. Biyoetikçilerin argümanları genelde bir biyomedikal ilerlemenin inanılmaz boyutlarda sosyal, politik ve ekonomik kaos yaratacağını öngörüyor. Halbuki bunun için hiçbir kanıt yok. Aksine biyomedikal gelişmeler genelde büyük devrimlerden ziyade birbirinin üzerine inşa edilen küçük buluşlarla inşa ediliyor. Zaten teknolojilerin gelecekte olacak etkilerini takip etmekte çok kötüyüz. Örneğin Facebook'un etkisini hiçbirimiz tahmin edemedik. Bugün, CRISPR ile kafamızı yorarken, başka bir teknoloji belki de çok daha büyük bir etki yaratacak. Dolayısı ile biyoetikçilerin bu argümanları irrasyoneldir. Dördüncü istasyon: Bu engeller her sene araştırmaları yavaşlatıp, doğmadan ölen bebeklerden, engellerle yaşayan insanlara ve kanser hastalarına milyonlarca insanın hayatını karartmakta. Varış istasyonu: Biyoetikçiler, biyomedikal bilimin önündeki en büyük engeldir. Biyoetikçilerin yapacakları en ahlaki davranış, biyomedikal araştırmaların önünden çekilmektir. Pinker'ın yazısını okuduktan sonra içimi bir sıkıntı kapladı. Çünkü savunduğu ve daha çok hak tanımasını istediği biyomedikal araştırmacılardan birisi de bendim. Pinker'ı desteklemem, ona güç vermem gerekirdi. Ama içimde bu yazı ile ilgili kötü bir his vardı, aynı Boston'da hissettiğim gibi. Ancak, Pinker'ın kuvvetli mantık silsilesinin içinde karşı bir argüman yaratamıyordum. Örneğin Pinker'ın düşüncesine karşı ses getirmiş bir duruş, Pinker'ın çıkış noktası olan kişisel otonomi prensibinin yetersizliği ile ilgili idi. Pinker sadece kişisel otonominin tek etik prensip olması gerektiğini savunuyordu. Leon Kass'ın başını çektiği bir çok biyoetikçi ise insan onurunu en önemli ahlaki öğe olarak tanımlıyordu ve argümanlarını bu bağlam içerisinde anlamlandırıyorlardı. Onlar için önemli olan onurlu bir şekilde ölebilmek, onurlu bir şekilde yaşayabilmek ve onurlu bir şekide çocuklarını büyütebilmek gibi etik prensiplerde. Pinker bu onur meselesine, tabiri caiz ise, kin kusuyordu bir başka yazısında. Pinker'in sorunu 'onur' kavramının keskin bir şekilde tanımlanamaması ile ilgiliydi. Kızının onurunu korumak için yetişkin bir kadının cinsel davranışlarını kontrol eden bir babanın veya dini onurunu korumak için çocuğunun tedavisini reddeden bir annenin düşünceleri ne kadar anlamlıydı? Örneğin, dindar birisi olarak insan genetiğinin değiştirilmesinin Tanrı'nın işine karışılacağı, bunun dini onura zarar vereceği gibi bir argüman geliştirilebildi. Ama bu sağlam bir etik platform için uygun bir prensip miydi gerçekten? Gerçekten de bu İnsan onuru meselesi konusunda Pinker'e katılıyorum. Pinker'ın argümanındaki beni rahatsız eden öğeler başkaydı. Bu konuda sağlıklı düşünmek için, aynı Bong Joon-ho'nun etkileyici filmi Snow Piercer'ın ana kahramanları gibi, Pinker'in düşünce treninin trenin önü veya arkası arasında karar vermek yerine trenin camından dışarı bakmak lazım. Grinin 50 tonunda bilim insanları Kanımca, Pinker'ın argümanının ilk zayıf noktası, bilim insanlarının egoları yüksek, değişik ideolojik görüşlerden gelen, kimi zaman sakar, kimi zaman acımasız, kimi zaman sorunlu bireyler olmaları gerçeğini göz ardı etmesi. Bizim zavallı farelerle ilgili bir örnek vereyeyim. Bundan bir ay önce, kuyruklarının ucundan, DNA analizi yapmak için, küçük bir parça almak üzere hayvan merkezindeydim. Bu tip deneyler, dışarıdan gelen havayı en aza indirmek için kuvvetli vakumlu ve kapalı ortamlarda yapılmakta. Fakat küçücük parçanın vakum tarafından çekilmemesi için, kuyruğu kesmeden önce vakumu kapatmak gerekiyor. Bu sefer, artık aklımda ne varsa, vakumu kapatmayı unuttum. Zavallı farenin kuyruğunu kestiğim anda farkettim hatamı, ancak kuyruk parçası vakuma kaçtı. Ben o panikle fareyi elimden kaçırdım ve fare kuyruğundan kanlar damlayarak kapalı ortamın içinde dört dönmeye başladı. İki dakika sonra, fareyi yakalayıp biraz daha örnek aldım. Benim dikkatsizliğim yüzünden fare boşu boşuna strese girmiş, kardeşlerine oranla da iki kat kuyruk kaybetmişti. Bu olaydan sonra kendimi çok kötü hissettim ve bir cerrah olmamakla ne kadar isabetli bir karar verdiğimi farkettim. Farelerin değil de, bir yakınınızın veya kendinizin başına bu tip bir hatanın geldiğini düşünsenize. İşte bu tip dikkatsizlikleri en düşük seviyeye getirmek için biyoetikçilerin önderliğinde birçok eğitimden geçiyoruz ve birçok kuralı takip ediyoruz. Bu bir kısım insanlara sorunlu ve yavaşlatıcı gelebilir, ancak benim fikrim rasyonel bir şekilde farenin stresini ve acısını azaltacak şekilde kodlandığı sürece, bu tip biyoetik kuralların yararlı olduğu yönünde. Biyoetik tartışmalar, din temelli veya irrasyonel olsalar bile, en azından olumlu tartışmaları tetikleyebiliyorlar. Örneğin, 'Better' isimli kitabında Atul Gawande, birçok hastanede yeni cerrahi teknolojilerin değil, mevcut tekniklerin doğru ve efektif uygulanmasının insan hayat kalitesini çok daha fazla arttıracağını savunuyor. Pinker sanıyorum bu konuda aynı fikirdedir. Ama makalesindeki argümanı zayıflatacağı için değinmemeyi tercih etmiş sanıyorum. Pinker'ın yazısı ile ilgili ikinci sorunum da yine bilim insanının becerisini ilgilendiriyor. Bazen, bilim insanları teknolojik gelişmelerin yapabileceklerinin etkisinde kalıp, olası tehlikelerini göz ardı edebiliyorlar. Tıp dünyası aceleci doktorların riski tam olarak bilmeden uyguladıkları tedavilerin trajik sonuçları ile dolu. Örneğin virüs bazlı gen terapisi 1990'larda, CRISPR tekniğine benzer bir şekilde, yeni bir çağın habercisi olarak görülüyordu. Ancak, bu tekniğin en yüksek bütçeli ve en iyi takımlarından birisininin liderliğinde gerçekleşen ve Jesse Gelsinger'in 1999 yılındaki trajik ve medyatik ölümü ile sonuçlanan Pennsylvania Üniversitesi gen terapisi deneyi ciddi kuşkuların oluşmasına yol açtı. Anlaşılan doktorlar ve bilim insanları bu gelecek vaat eden tekniğin risklerini iyi anlayamamışlardı. Bugün dahi Gelsinger'in tam olarak neden öldüğü bilinmiyor. Her ne kadar Pinker'ın dediği gibi temel olarak bir klinik deneyi dini veya net olarak tanımlanmayan ahlaki terimlerle kısıtlamak doğru değilse de, bu tip tartışmalar tedavilerin ve teknolojilerin bilinebilen risklerinin tartışılmasını sağlayan yaratıyor. Özellikle biyomedikal çalışmaların %11-50 arasının yeni deneylerle tekrar edilemediğini düşünürsek, varolan düzenlemelerin yeterli olup olmadığı konusunda bir tartışmanın sağlıklı olduğunu kabul etmek gerekir. İnsan hayatının değeri Pinker'ın yazısından yola çıkarak değinmek istediğim son bir konu var: İnsan hayatının anlamı ve değeri. İşin felsefi temelinde, benim fikirlerim ile Pinker'in fikirleri örtüşüyor. Ben de, teknolojik gelişmelerin düzenlenmesinde muğlak ve dine, geleneğe veya duygusal tepkilere dayanan etik kurallarının yarardan çok zararı olduğunu düşünüyorum. Daha ziyade, kişisel otonomiyi, merakı ve ölçülebilir yarar/zarar hesabını ön plana çıkaran etik platformlarının daha sağlıklı olduğunu düşünüyorum. Yukarıda belirttiğim sakarlık ve risk ölçümünün dikkatli yapılmaması zaten birçok bilim insanın da paylaştığı ve Pinker'in temel tezi ile çelişmeyen meseleler. Ancak Pinker'in yazısı ile ilgili tam olarak katılmadığım bir konu daha var. Pinker yazısının başında hastalıkların insanlardan sadece 2010'da 2,5 milyar sene çaldığını söylüyor, The Global Burden of Disease isimli bir projeye dayanarak. Bunun korkunç bir tutar olduğunu, savaşlardan, soykırımlardan ve politik olarak çok daha fazla ses getiren felaketlerden daha önemli olduğunu savunuyor. Katılıyorum. Daha sonra bu sorunun önündeki engelin biyoetikçiler olduğunu söylüyor. Burada bir duralıyorum. Pinker'ın düşünce treninin camından bakarken, uzakta küçük bir nokta gözümüze çarpıyor. Pinker gelişmiş ülkelerde geliştirilen teknolojilerin eninde sonunda, fakir ülkeler zenginleştikçe ve teknolojiler ucuzladıkça, dünyaya yayılacağını düşünüyor. Ancak, koleranın 100 bin, sıtmanın 500 bin, zatürrenin, çoğu çocuk 1,5 milyon, çocuk ölümlerinin ise 5 milyondan fazla can aldığını düşünürseniz, ve bu önlenebilir ölümlerin neredeyse hepsinin fakir ülkelerde olduğunu da gözönüne alırsanız, Pinker'ın bu düşüncesinin yanlış olduğunu düşünmemek elde değil. Eğer ki ana hedefimiz insan hastalıklarının insan toplumuna ve bireylere olan yükünü azaltmaksa, biyomedikal araştırmalardan ziyade, varolan teknolojilerin, örneğin antibiyotiklerin, aşıların, hijyenik doğum olanaklarının, temiz içme suyunun, düzgün ve yeterli gıdanın tüm dünyada bir insan hakkı olarak sağlanmasını savunmak gerekir. Gerçekten de, biyomedikal araştırmaya ayrılan fonların çok azı ile önemli gelişmeler sağlanabiliyor. Hans Rosling'in bu konudaki konuşması son derece içaçıcı. Ancak, insanlık olarak bu konuda kat edeceğimiz çok yol var. Ve Steven Pinker'ın sözünü ettiği küçük ve anlamlı teknolojik gelişmelerin insan hayatını, özellikle fakir ülkelerde, sihirli bir şekilde iyileştireceği konusunda şüpheliyim. Dahası, bilim insanları toplumdan ayrı değil, aksine toplumun bir parçası olarak, kültürel ve ideolojik dinamikler içinde hareket ediyorlar ve düşünüyorlar. İnsan üzerindeki ilk CRISPR deneylerinin, bilimin en hızlı geliştiği Batı dünyasında değil de Çin üniversitelerinde yapılmış olması da bu dinamiklerin etkisinin bir göstergesi. Bilim de diğer insan düşünsel yapılar gibi lineer bir şekilde devamlı gelişen ve iyileşen bir kavram olarak anlaşılmamalı. Bilim evrenin akla sığmaz zenginliği ve bilinmezliği içinde kaybolmamaya çalışan insanların oluşturdukları bir ağ. Ancak bu ağın nasıl örüldüğü, hangi yöne gideceği ve insanın geleceği için nasıl sonuçlar doğuracağı sadece bilimsel yöntemin mekaniği ve doğal olarak birbirine bağlı gerçeklerle değil aynı zamanda toplumun ideolojik ve kültürel kuvvetler tarafından belirleniyor. İşin en özüne gelince, ben de aynı Pinker gibi bilimsel ilerlemenin önündeki gereksiz etik engellerin kalkmasını ve bilime mümkün olan her türlü kaynağın sağlanmasını istiyorum. Ancak bunu Pinker'ın yaptığı gibi işlevsel bir platforma oturtmanın sorunlu olduğunu düşünüyorum. Pinker'ın işlevsel felsefesine göre, bugünkü uzay programları ve temel bilimler biyomedikal bilimin yanında ahlaki olarak zayıf. Halbuki, bilim, aynı kardeşleri sanat ve felsefe gibi, bireylerin ve toplumların kendini yeniden yaratabilmesine imkan veren bir süreç. Örneğin, CRISPR teknolojisi biyolojimizi kelime anlamıyla yeniden yaratabilmek için bir imkan veriyor. Nasıl kendi kültürel evrimimizi kontrol etmeyi başardıysak, nasıl kendi ekolojimizin efendisi olduysak, kendi biyolojimizin efendisi olmamız da mümkün olacak. Bunun sonuçlarını tahmin etmek mümkün değil. Ancak, bu teknolojiyi kullanıp kullanmamaktan ziyade, tartışmanın nasıl olur da bu teknolojiyi herkesin refahını iyileştirecek şekilde kullanabiliriz ekseninde yürütülmesi gerektiğini düşünüyorum. Sonuçta bilim, insanlar olarak kendimizi tanımak üzere çıktığımız, merakla beslenen ve insan kültürü içinde anlamlı bir yolculuk. Kapak fotoğrafı: Young Frankenstein oyunundan bir sahne, Flickr


Seden Bedir, Fatih Kocabaş Yeditepe Üniversitesi Rejeneratif Biyoloji Araştırma Laboratuvarı Yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilmesi için bakterilerden insanlara tüm canlılar bir ölçüde rejenerasyon kabiliyetine sahipler. Hızla değişen ve yaşlanan dünyamızda, nakil için gittikçe artan organ ihtiyacını karşılamak amacıyla yeni ve farklı organ-doku yenilenme teknolojileri geliştirilmesi gerekmektedir. Önceki yazımızda bahsettiğimiz rejenerasyon mekanizmalarını kullanarak ihtiyacımız olan doku ve organı üretmek veya hasarlı dokuları kendilerini onarmaları için uyarmak, rejeneratif tıbbın temel amacıdır. Bu amaçla yapılan çalışmaların sonucunda yeni organ basım teknolojileri geliştirilmektedir. Ayrıca, son gelişmeler ilerde hasarlı doku ve organlarımızı, kendi hücrelerimizden üretebileceğimiz organlarla veya dokularla organ reddi ihtimalini yok ederek tamamlayabileceğimizi vaad etmektedir. Rejeneratif tıbbın amacı Rejeneratif tıp, organ nakline ihtiyaç duyulmadan vücuttaki bozuklukları gidermek amacıyla yeni stratejiler geliştirmeyi amaçlar. Bazı hastalıklar dokulara o kadar büyük ölçüde zarar verir ki organ nakli gerçekleştirilmeden hastanın iyileşmesi mümkün olmamaktadır. Örneğin kalp hastalıkları, dünya nüfusunun çoğunu etkilemektedir ve genellikle kalp yetmezliğinde son çözüm kalp naklidir. Kalp naklinin yeterince riskli bir operasyon olmasıyla birlikte, iyileşme sürecinde hastanın vücudunun yeni organı reddetmeyeceği kesin değildir . Ayrıca bazı kalp rahatsızlıklarında kapakçıklar hasar gördüğünde, kapakçık onarımı ya domuz kapakçığı eklemekle ya da mekanik bir cihaz yerleştirmeyle sağlanabilmektedir. Kapakçık onarımı sonrasında da komplikasyon ihtimali yüksektir. Ayrıca, mekanik cihazların etrafında kan pıhtılaşabileceğinden, hasta kan sulandırıcı ilaç kullanmak durumunda kalmaktadır. Bu gibi durumları azaltmak rejeneratif tıbbın amaçları arasındandır ve bunu gerçekleştirmek için birbirinden yeni uygulamalar geliştirilmektedir. Rejeneratif tıp yaklaşımı olarak doku mühendisliği Doku mühendisliği, temel olarak uygun biyomateryallerden ve kök hücrelerden nakillerde kullanmak için yapay doku ve organ üretilmesini amaçlayan, uygulamalı bir bilim dalıdır (Resim 1). Hücreler ve biyomalzemeler, doku mühendisliği uygulamalarında kullanılan temel yapı taşlarıdır. İskeletlerde kullanılan biyomalzemeler, doku mühendisliği uygulamarında çok önemli bir yer kaplar. Öncelikle doku üretmek için ilk adım olarak iskelet oluşturulur. İskelet uygun hücrelerle doldurulur ve istenilen dokuya benzer yapıların oluşumu için bu hücreler çeşitli yollarla uyarılır. Sonrasında hücrelerin 3 boyutlu bir iskelette ve uygun biyoreaktörde hücre farklılaşması ve doku gelişimi tamamlanır. İskelet, sağlıklı dokunun in vivo ortamda rejenerasyonuna yardımcı olmakla birlikte vücut içi ve vücut dışı ortamda ekilen ve birbirleriyle bağlantısı olmayan hücrelerden doku oluşumuna da yardımcı olur. Bu sebeple uygun işlem için doğru iskelet yapısını seçmek doku mühendisliği çalışmalarında önemlidir. Uygun bir iskelet; biyolojik açıdan uyumlu ve kontrol edilebilir seviyede parçalanabilme özelliğine sahip olmalıdır. Parçalandığı zaman oluşan ürünler toksik olmamalıdır. Ayrıca, besin, oksijen ve atık madde transferini hızlı bir şekilde sağlamak amacıyla yüksek oranda porlu bir yapıya sahip olmalıdır. Bunun yanında, iskelet çevresel mekanik etkilere karşı da dayanıklı olması gerekmektedir. Hücreler, canlılık faaliyetlerini gösteren en küçük yapı birimi olduğundan üretilecek organın veya dokunun fonksiyonel olabilmesi için 3 boyutlu iskelete ekilecek hücreleri doğru bir şekilde belirlemek çok önemlidir. Doku mühendisliğinde kullanılan hücrelerin başında istenilen özelleşmiş dokuya farklılaşma ve sürekli bölünme yeteneği olan henüz farklılaşmamış kök hücreler gelir. Elde edilişlerine göre ana iki çeşit kök hücre vardır: embriyonun iç kütlesinden elde edilen sınırsız bölünme ve 3 germ tabakasına da vücut içinde ve vücut dışında farklılaşma özelliğine sahip embriyonik kök hücreler ve dokularda ve organlarda hali hazırda bulunan ve bulunduğu bölgenin rejenerasyonundan sorumlu yetişkin kök hücreler, örneğin mezenkimal kök hücreler ve hematopoetik kök hücreler . Gün geçtikçe artan organ ihtiyacı, doku mühendisliği uygulamalarına olan ihtiyacı dolayısıyla bu alandaki araştırmaları artırmıştır. Son zamanlarda doku mühendisliği bir birinden farklı sağlık sorunlarına yeni yaklaşımlar sunmuştur. Bunlar arasında 3 boyutlu yazıcıların geliştirilmesi, yapay mesane üretimi, yapay kulak ve trake üretimi çalışmaları verilebilir. Rejeneratif tıp alanında öncü çalışmalar 3 Boyutlu Biyoyazıcılar Organ yetmezliği günümüzün, en büyük sorunlarından birisidir. Birçok hasta için tek tedavi, hasar gören doku ve organları için nakil listesinde kendilerine uyan doku veya organın belirmesini umutla beklemektir. Gelişen doku mühendisliği prosedürleri ve yapay organ teknolojileri, klasik organ naklindeki doku reddi ve benzeri sorunların da bir yandan çözüme ulaşmasını sağlamakta çığır açacak niteliktedir. Bu açıdan, 3 boyutlu yazıcılar, sanal olarak tasarlanan belgelerden 3 boyutlu katı objeler üretmeyi sağlayan, çok hızlı gelişen bir teknolojidir (Resim 2). Neredeyse bilimin her alanında kullanılan 3 boyutlu yazıcılar, 3 boyutlu biyoyazıcı olarak tıp alanında doku ve organ üretimini hedefleyen çalışmalarda öne çıkmıştır. Günümüze kadar 3 boyutlu yazıcılarda hasar gören dokulara ve organlara destek sağlamak amacıyla, kaybedilen veya zarar görmüş vücut parçalarının yerini doldurmak için 3 boyutlu yazıcıyla üretilmiş protezler ve materyaller başarıyla kullanılmıştır . Bu işlemler sırasında örneğin vücutla istenmeyen tepkime vermeyen ve vücuda adapte olması kolay materyaller ve metaller kullanılmaktadır. Bununla birlikte 3 boyutlu yazıcılar, hastalıkların tanı ve tedavisine yardımcı olmak amacıyla da modelleme yaparken de sıkça kullanılan bir araçtır. 3 boyutlu yazıcı teknolojisinde ürünün hangi materyalden elde etmek istiyorsak mürekkep olarak o materyali kullanırız. Amacımız 3 boyutlu biyoyazıcılarda doku ve organ üretmek olduğundan, mürekkebimiz hücrelerarası iskeleti oluşturan maddeler ve/veya fonksiyonel en küçük parçamız olan hücrelerimizdir. Mürekkep olarak hücrelerimizi kullanıp biyoyazıcılarda doku ve organ üretmeyi günümüz teknolojisi bir ölçüde başarmış durumda; bu duruma farklı metotlarla yapay kalp, trake ve mesane üretimi örnek verilebilir . Asıl amaç ise organ ihtiyacını 3 boyutlu biyoyazıcılarla sağlayarak kendi hücrelerimizden, kendi kök hücrelerimizden organlar ve dokular üreterek doku reddi ihtimalini yok etmek. 3 boyutlu biyoyazıcıyla organ üretirken uygulanması gereken adımlar şöyle sıralanabilir: - İlk olarak 3 boyutlu biyoyazıcı kullanılarak organı oluşturacak yapı iskeleti oluşturulur. - Yeni hücrelere farklılaşacak kök hücreler iskelet üzerinde dağıtılır. - Organın şeklini alması için proteinler ve uyaranlar eklenir. - Organın oluşması için gerekli ortam (37 C, vücut sıcaklığı) sağlandıktan sonra kök hücrelerin ve iskeletin gerekli organa dönüşmesi beklenir. Yapay kulak kepçesi çalışmaları 2013'te Lawrance Bonassar ve bir grup bilim insanı, yapay kulak kepçesi üretmeyi başardı (Resim 3) . 3 boyutlu biyoyazıcı kullanılarak uygulanan prosedürde ilk olarak kulağın anatomisi tespit edildi. Daha sonra, fareden elde edilen kollajenle ve inek kulağından elde edilen kıkırdak hücreleri uygun kalıba dökülerek hidrojel elde edildi. Bu yapıda kollajen, iskelet görevini üstlenirken, kıkırdak hücreleri de doku gelişimi görevini üstlendi. Kıkırdak doku, gelişmek için kan desteğine ihtiyaç duymadığından kan damarlarının 3 boyutlu biyoyazıcıda üretilmesine ihtiyaç duyulmadı. Bu durum kıkırdak hücrelerini yapay kulak üretimi için uygun bir mürekkep haline getirdi. Nakil öncesi kıkırdak hücrelerinin uygun bir şekilde gelişebilmesi için doğal ortama ihtiyaç duyduğundan biyoreaktör olarak fare vücudu kullanıldı. Böylece yapının bir canlı vücudunda sağlamlığı ve işlevselliği de test edildi. Tüm bu işlemler sonucunda yapay kulak kepçesi, başarıyla fonksiyonel yapay bir kulak kepçesine dönüştürüldü. Rejeneratif tıp uygulaması olarak yapay mesane üretimi Diğer bir rejeneratif biyoloji ve tıp uygulaması bulan organımız olarak hastalık sonucunda alınması gereken mesanelerin yerine yapay biyouyumlu mesanelerin üretilmesi verilebilir. 2006'da ilk olarak Anthony Atala ve bir grup bilim insanı, 7 farklı spina bifida hastası çocuktan kendi mesane hücrelerinin bir kısmını alarak yapay mesane üretmeyi başardıklarını açıkladı (Resim 4) . Üretilen bu mesane, ilk kez laboratuvar ortamında oluşturulan ve insanlara nakledilen komplike organ sayılabilir. Bu çalışmada kollajen ve poliglikolik asit iskeletlerinden oluşan yapay bir yapıya otogenik urotal ve düz kası hücreleri ekilmesi ile yapay mesane üretilmiştir. Sonuç olarak, nakil yapılan hastalarda nakil başarılı olup mesane fonksiyonu artmıştır ve organ üretiminde öncü bir çalışma olmuştur. Nefes borusu Solumun yolunda, özellikle nefes borusunda, hasar sonrası rejenerasyonun olmaması rejeneratif tıp yaklaşımlarının geliştirilmesini gerektirmektedir. Bunun için yapay nefes borusu üretimi çalışmaları yapılmaktadır. Bu ancak son zamanlarda başarılı bir şekilde gerçekleştirilmiştir. Sentetik nefes borusu üretimi ve nakli ilk kez 2011'de uygulandı (Resim 5) . Bu uygulamada 40 yaşın altındaki hastaya, son seviye nefes borusu kanseri teşhisi konmuştu ve bu hasta için kanserli nefes borusunun yerine sağlam nefes borusu nakli yaşamsal öneme sahip bir hale gelmişti. Organ beklemek için yeterli zaman olmadığı için beklemek yerine laboratuvar ortamında hasta için yeni bir yapay iskelet içeren nefes borusu üretildi ve sonrasında hastanın kök hücrelerinin gerekli hücrelere farklılaşması sağlandı. Aslında daha önce de yapay nefes boruları nakil için kullanılmıştı fakat o zaman nefes borusunun kıkırdak iskeleti doğal iskelet olarak kullanılmış, yani iskelet donör olarak elde edilmiş, nefes borusunun içindeki hücreler ise hastanın kemik iliğindeki kök hücrelerden farklılaştırılarak oluşturulmuştu. Yapay nefes borusu 12 saat süren bir operasyonun sonucunda Dr. Paolo Macchiarini tarafından hastaya nakledildi ve operasyon başarıyla sonuçlandı.