Her canlının doğada yaşamayı tercih ettiği, uyum sağladığı, beslendiği, ürediği yani hayatta kalabildiği yerler vardır. Bu alanlara bilimsel litaratürde habitat denir. Örneğin balıkların habitatı göller, nehirler, okyanuslar veya denizlerken, bir filin habitatı Afrika bozkırları, bir bülbülün habitatı altın kafes, farenin habitatı ise evinizin bodrum katı olabilir. Hoşunuza gitse de gitmese de bilimsel sınıflandırmada hayvanlar alemi altında olan insanın da habitatları var elbette. Örneğin şehirleri ve kırsal alanları habitatlarımız olarak düşünebiliriz. Köyden kente göç 1950 yılında dünya nüfusunun %30'u şehirlerde yaşıyordu. Günümüzde iki kişiden biri şehirde yaşıyor. 2050'de bu oranın %70'e kadar yükseleceği tahmin ediliyor. Önümüzdeki 10-15 yıl içinde kırsal kesimde yaşayan insanlerın oranının her kıtada %50'nin altında kalacağı görülüyor (Grafik 1). Türkiye'de şehirde yaşayan insanların oranı %70 civarındayken, 2050'de %90'a yaklaşacağı öngörülüyor (Grafik 2). Şehir hayatı ve ruh sağlığı Toplum sağlığını belirleyen en önemli faktörlerden biri yaşadığı ortam. Daha önce yapılan çalışmaların gösterdiğine göre şehir hayatının insanların bir takım ruhsal bozukluklar geliştirmesinde katkısı var(1-3). Örneğin tüm şizofreni vakalarının üçte birinin bir şekilde şehir hayatına ve şehirde yetiştirilmiş olmayla bağlantılı olduğu biliniyor(3). Fakat şehir hayatının ruhsal bozukluklara sebep olmasının altında yatan mekanizma bilinmiyordu. Almanya'da bulunan Heidelberg Üniversitesi'ndeki araştırmacılar şehir hayatıyla ruhsal bozukluklar arasındaki ilişkiye dair ipuçlarını Nature dergisinde yayınladılar(4). Araştırmacılar şehiri 100000'den fazla nüfusu olan, ilçeyi 100000 ile 10000 arasında sakini olan, kırsal kesimi ise 10000'den az kişiye ev sahipliği yapan yerler olarak tanımladılar. Şehirden ve kırsal kesimden gelmiş bir grup üniversite öğrencisi gönüllüden yoğun zaman baskısı altında ve deneyi yapan kişinin aşağılayıcı tavırlarına maruz kalarak zor matematik problemleri çözmeleri istendi. Bu sırada manyetik rezonans tomografi yöntemiyle beyinlerinin o an aktif bölgelerinin haritası çıkarıldı. Amigdala ve pACC bölgelerindeki aktivite şehir hayatıyla ilintili Aktif hale gelen beyin bölgelerinden özellikle ikisi dikkat çekti. Bir tanesi amigdala denen bölge ki o bölgedeki aktivite, üstünde deney yapılan kişinin sakini olduğu yerin büyüklüğüyle ilişkiliydi. Kişi ne kadar büyük bir şehirde yaşıyorsa, stresli durumlarda amigdala o kadar aktifti. Temporal lobun derinlerindeki kiraz büyüklüğündeki amigdala, hayat boyu maruz kalınan durumların, olayların veya maddelerin tehlike sensörü olarak çalışır. Savaş veya kaç tepkisini yönetir. Ayrıca korku gibi duyguları kodlayan bölgedir. Deneklerde aktivasyon gösteren ilgi çekici bir diğer bölge ise perigenual anterior cingulate cortex denen ve amigdalanın patronu olarak bilinen bölgeydi. pACC'de gözlenen aktivite deneğin şehirde yaşadığı süreyle doğru orantılıydı. Yani stresli anlarda şehirde doğup büyüyen kişiler, kırsal kesimde yaşamış olan kişilere göre pACC'lerinde daha fazla aktivite gösteriyorlardı. Normalde pACC'nin görevi amigdala'nın aktivitesini baskılamaktır. Daha önce yapılan araştırmalara göre pACC'nin aşırı aktif olduğu durumlarda amigdala ve pACC arasındaki bağlantı zarar görür. Bu durumda pACC amigdalayı yönetemez olur ve amigdala kontrolden çıkar(5). Araştırmacılar bu durumun şehirde büyüyen denekleri için de geçerli olduğunu buldular. Sadece şehirde yaşıyor olmak mı etkiliyor amigdala ve pACC aktivitesini? Araştırmalarınızda kullandığınız model organizmanız insansa kontrol edemediğiniz bir sürü paramatre vardır. Her denek kendine hastır ve bu durum verilerin yorumunda zorluklara neden olur. Bu yüzden sonuca etki edebilecek tüm paramatreleri göz önünde bulundurmak gerekir. Söz konusu çalışmayı yapan araştırmacılar, gönüllülerin yaşı, eğitim durumu, geliri, medeni hali, ailevi durumu, kişiliği, deney yapılırkenki psikolojik durumu ve sahip olduğu sosyal destek gibi değişkenleri de göz önünde bulundurduklarında bu özelliklerin amigdala ve pACC aktivasyonuyla bir bağlantısı olmadığını gördüler. Yani şehirde yaşıyor olmak, şehirde yetiştirilmiş olmak ve amigdala-pACC ilişkisi bilimsel olarak oldukça anlamlı. Şizofreni, şiddet ve şehir Duygular birbirlerine bağlı olan amigdala, orbital frontal cortex ve anterior cingulate cortex bölgeleri tarafından yönetiliyor. Genetik ve çevresel faktörlerin etkisiyle duygu yönetimindeki bozuklukların şiddet ve saldırganlığa yol açtığı biliniyor(6). Yukarıdaki bilgilere dayanarak, şehir hayatının olumsuzluklarının amigdala ve pACC üzerinden duygu yönetimini kötü yönde etkileyen bir faktör olduğunu, bu yüzden de şehirlerde yoğun görülen şiddet eylemlerinin sorumlularından biri olduğunu söylemek mümkün. Ayrıca pACC'nin şizofrenin gelişiminde rol oynadığı ve pACC hacminin hastalarda daha küçük olduğu manyetik rezonans görüntüleme yöntemiyle gösterilmiş7. Yukarıda da bahsettiğim gibi şizofreni vakalarının üçte biri şehir hayatı kaynaklı. Öyleyse; şehirde büyümek şizofreniye yakalanma ihtimalini arttıran bir faktördür diyebiliriz. Şehir hayatı: Ne onunla ne onsuz Şehirde yaşamanın birçok avantajı vardır. Örneğin ulaşmak kolaydır. Evde yoğurt mu kalmadı? Yoğurda ulaşmak iki adımlık yoldaki markete gitmektir. Kırsal kesimde yoğurdun kalmadığı durumlarda inekten sütü sağmakla başlayan işlem sütün gece boyunca mayalanmasıyla son bulmalıdır. Onun dışında daha iyi eğitim ve sağlık hizmetleri sağlayabilir şehirler. Şehirlerde iş olanakları daha fazladır. Bazı şehirler için taşı toprağı altın diye boşuna denmez. Yani günümüzde şehire göç boşuna yaşanmıyor. Fakat kontrolsüz göç çarpık kentleşmeye ve çarpık sosyal yapılanmaya neden olur. Çarpık kentleşmenin beraberinde getirdiği olumsuzlukların yanısıra kalabalıklar içinde yalnız kalan bireyler ruh sağlıklarını yitirme riskiyle karşılaşıyorlar. Araştırmacıların daha önce yaptığı bir çalışmaya göre insanlar arasında bağ kurulduğu durumlarda vasopressin hormonu salgılanıyor. Bu hormon pACC'deki aktiviteyi azaltıyor ve amigdala'ya gönderdiği geri bildirimi güçlendiriyor(8). Yani insanlar arasında kurulan bağların bireyleri rahatlatan yönü bu mekanizmayla sağlanıyor olabilir. Bu durumda şehir hayatının bireyselliğinin aksine kırsal kesimin toplumcu yapısı pACC'yi destekliyor ve çalışmada da gözlendiği gibi kırsal kesim insanının stresli durumlarda amigdala düzeyinde daha sakin kalabilmesini sağlıyor olabilir. Beynimiz şehirde başka ne gibi sebeplerle kontrolünü kaybediyor olabilir? diye düşününce... Şehir hayatının beynimizi çileden çıkaran yönünün olası sebeplerine dair benim şahsi kanaatim ise şu: Şehirde herşey dikkatiniz çekmeye çalışır. Örneğin merkezi bir yerde iki dakika durun ve etrafınıza bakın. Trafik ışıkları kırmızı yanıyorsa sana dur! der, yoksa ölürsün. Tabelalar nereye gidip nereye gidemeyeceğinizi söyler. Reklam afişleri dikkatininizi çekip beni al beni al'a getirir lafı. Vitrinlerdeki spot ışığı altında parıl parıl parlayan ürünler gözünü alır. Karşıdan size doğru yürüyen insanlara çarpmamak için kıvrak dans figürleri sergileyerek yana çekilmeniz gerekir. Zamanlamanız doğru değilse saygısız birinin omuz darbesini yersiniz. Yerler kirlidir çoğunlukla. Pisliğe basmamaya çalışırsınız. Ortada kuyu vardır, yandan geçmeniz gerekir. Hava kirliliği ve gürültüden bahsetmeye gerek yok bile. (Resim 1,2) Fakat bir köyde olduğunuzu düşünün. Trafik yok, kalabalık yok, reklam yok, gürültü yok. En fazla havlayan bir köpek, uzaktan gelen bir traktörün sesi, bir de kuş sesleri... Yani şehirdeki gibi sürekli bir input, kronik bir sakınma, korkma ve kaçma durumuna maruz kalmıyorsunuz. Komşuda pişenin size de düşmesi, insanlar arasındaki sıcak muhabbet de cabası. Uzun lafın kısası, biraz uzak durun şehirlerden. Özellikle yetiştirdiğiniz çocuklarınızın ruh sağlığı için yapın bunu. REFERANSLAR 1 Peen, J., Schoevers, R., Beekman, A. & Dekker, J. The current status of urban-rural differences in psychiatric disorders. Acta Psychiatr. Scand. 121, 84-93, doi:10.1111/j.1600-0447.2009.01438.x (2010). 2 van Os, J., Kenis, G. & Rutten, B. The environment and schizophrenia. Nature 468, 203-212, doi:10.1038/nature09563 (2010). 3 Krabbendam, L. & van Os, J. Schizophrenia and urbanicity: a major environmental influence conditional on genetic risk. Schizophr. Bull. 31, 795-799, doi:10.1093/schbul/sbi060 (2005). 4 Lederbogen, F. et al. City living and urban upbringing affect neural social stress processing in humans. Nature 474, 498-501, doi:10.1038/nature10190 (2011). 5 Meyer-Lindenberg, A. & Tost, H. Neural mechanisms of social risk for psychiatric disorders. Nat. Neurosci. 15, 663-668, doi:10.1038/nn.3083 (2012). 6 Davidson, R. J., Putnam, K. M. & Larson, C. L. Dysfunction in the neural circuitry of emotion regulation a possible prelude to violence. Science 289, 591-594 (2000). 7 Takahashi, T. et al. Perigenual cingulate gyrus volume in patients with schizophrenia: a magnetic resonance imaging study. Biol. Psychiatry 53, 593-600, doi:10.1016/S0006-3223(02)01483-X (2003). 8 Zink, C., Stein, J., Kempf, L., Hakimi, S. & Meyer-Lindenberg, A. Vasopressin modulates medial prefrontal cortex-amygdala circuitry during emotion processing in humans. The Journal of neuroscience : the official journal of the Society for Neuroscience 30, 7017-7022, doi:10.1523/JNEUROSCI.4899-09.2010 (2010).


Belki 30 yıldır futbol izliyor, en az 20 yıldır okuyor ve 10 yıldır da astronomi ve astrofizikle ilgileniyorum. Bu iki ilgi alanım zaman içinde ilginin de ötesine geçip tutkularım oldu. Artık bir profesyonel olarak da içerisinde yer aldığım astronomi ve astrofizik alanına bir de diğer tutkum futbolun gözüyle bakayım dedim. Astronom ve astrofizikçilerden bir futbol takımı oluşturmak fikri uzun zamandır aklımda var. Ancak orjinal bir fikir olduğunu da söyleyemem. İlk olarak Radikal gazetesinin salı günleri verdiği Futbol ekinde yazar ve düşünürlerden oluşan bir benzerini okuduğum bu kurgunun Batı'da uzun zamandır başka alanlar için de yapıldığını daha sonra okudum. Doğrudan astronom ve astrofizikçilerden oluşan bir kadro var mı bilemiyorum. Bir ilki gerçekleştirdiğm iddiasında olmadığım gibi kurduğum kadronun en ideal kadro olduğunu da söylemiyorum. Son derece kişisel olan bu kadroyu söz konusu bilim adamlarının çalışma alanları ve kişiliklerine uygun saha içi pozisyonlarını belirlemeye çalışarak oluşturdum. Umarım özellikle astronomi öğrencileri, astronom ve astrofizikçiler için eğlenceli, astronomi ve astrofizikle daha önceden ilgilenmemişler için de anlaşılır olmuştur. #1 Nicolaus Copernicus Astrofiziğin kalesi Güneş desek yanılmış olmayız. Tüm yıldızlar arasında Güneş'in yeri, bize en yakın yıldız olması sebebiyle diskini gözleyebildiğimiz tek yıldız olduğu için farklıdır. Güneş'i ve Güneş Sistemi'ni çalışan astrofizikçilerin avantajları tıpkı bir kalecinin diğer tüm oyunculardan farklı olarak belli sınırlar içinde dahi olsa ellerini kullanma avantajına benzer. Ayrıca Güneş'imizin, büyük çoğunluğu çift olan yıldızlardan farklı tek, yalnız başına, çevresinde bir gezegenler takımının dolandığı bir yıldız olması da onu ancak yalnız bir adamın, bir kalecinin, temsil edebileceğini düşündürür. Güneş merkezli evren modelinin kurucusu değil belki ama kuramsal temelini ortaya koyan adamın takımımızn kalesini koruması bu anlamda doğal sayılmalı. Copernicus'un dindarlığı da bir kilise takımında futbola başlayan Claudio Taffarel'i, kalecinin dar ağacı üç direğin arasına geçerken haç çıkaran Faryd Mondragon'u, hatta ibadet etmek için Pazar günleri oynanan maçlara çıkmadığı için Avrupa futbolunda barınamayan bir dönemin Arjantin ulusal takımının kalecisi Carlos Roa'yı hatırlatır biraz. Roa gibi bağnaz olmayan bizim kalecimiz, getirdiği kuramla dönemin Katolik anlayışını derinden sarsarak, gerektiğinde ceza sahası dışına çıkıp, bir libero gibi top karşılayabilecek modern bir futbol file bekçisi olduğunu da göstermiştir. #2 Sir William Herschel Futbolun emekçileri bekler ise, gökbilimin emekçileri de gözlemcilerdir. Satürn'ün iki uydusunun ve iki uydusuyla birlikte Uranüs'ün kaşifi, yaptığı söylenen dört yüzü aşkın teleskopla sağladığı gözlemsel veriyle kuramcılara hizmet etmiştir yıllarca.. Emek emek topu santraforlara taşıyan bir beke benzetilebilecek bu gözlemci, gökbilimin gözlemsel temelini ağır bir işçi edasıyla da savunmuştur yıllarca. Herschel'in az bilinen bir yönü 24 senfoni bestelemiş bir besteci olmasıdır. Bu anlamda vatandaşı olduğu ülkenin milli takımının sağ beklerinden çok Cafu gibi, ya da doğduğu ülkenin enerjik ve yaratıcı sağ beki Phillip Lahm gibi sanatçı sağ beklere benzer. #3 Galileo Galilei Modern astronominin kurucusu sayılan bu fırlama İtalyan aslında kanadın neresinde olsa oynayabileceklerden. Katolik Klisesi'ne diklenebilecek kadar hücumcuyken, Copernicus modelini cesaretle müdafa edebilecek kadar da savunmacı. Uzaktan şutlarına da dikkat edilmesi gereken sert sol ayaklılardan; Sinisa Mihajlovic gibi, Roberto Carlos gibi. İki Kainat Sistemi Üzerine Konuşmalar adlı eserini bir diyalog formatında yazma kıvraklığını göstererek, kiliseye sağlam bir çalım atan Galilei, İtalyan futbolunun gerektirdiği sertliğe de sahip olmanın avantajıyla gökbilim dünyasının sol beki olmak için en ideal isim olsa gerek. #4 Meghnad Saha Gökbilim dünyasının tandemi için iki önemli ikili ön plana çıkıyor: Saha-Boltzmann ve Hertzsprung-Russell. Ancak yıldızların sıcaklıklarıyla parlaklıkları arasındaki ilişkiyi birbirinden bağımsız olarak şimdi adlarıyla anılan grafiğe aktaran Hertzsprung-Russell'dansa birbirini çok iyi tamamlayan Saha ve Boltzmann'ın tercih edilmesi defansın uyumu açısından gerekli. Savunmanın bel kemiği oyunu da dikte eden yerdir. Bu nedenle sert, cesaretli ama bir o kadar da akıllı ve oyun bilgileri yüksek adamlara ihtiyaç duyar. Pratik becerileri kadar teorileri de kuvvetli olmalı modern futbolun temel direklerinin. Bugün yıldızların tayflarını bu ikilinin uyumu sayesinde anlayabiliyorsak ve oyunumuzu onların ortaya koyduğu ifadelerin üzerine kuruyorsak, bu ikiliye güvenmenin takımımız için de ne kadar doğru bir seçim olduğunu anlamış oluruz. #5 Ludwig Boltzmann Rapid Wien'de , Bülent Korkmaz'a oyunun tüm inceliklerini öğreten Popescu gibi ona yardımcı olan, hocası ve yoldaşı Joseph Stephan'la gösterdiği uyumla gökbilime bir yıldızın yaydığı toplam enerjinin sıcaklığın bir fonksiyonu olarak ifade edildiği ve şimdi kendi adlarıyla anılan denklemi kazandıran bu sağlam Avusturyalı, takım oyununa olan sadakatiyle gökbilimin uluslararası takımına kadar yükselmeyi başardı. Saha'nın gençliği ve cesareti, Boltzmann'ın tecrübesi ve takım oyunu anlayışıyla birleşince arkada takıma güven veren, sağlam, oyunu bilen ve kurallarını koyan, ama öne çıkmaya fazla da hevesli olmayan bir ikili oluştu. Bu ikili gökbilimin şanlı tandemidir ve en az Costacurta-Baressi tandemi kadar da uzun ömürlüdür. #6 James Clerk Maxwell Türkiye'de inatla ön libero diye dünya futbol literatüründe olmayan bir isimle adlandırılan savaşçı orta sahacıların yerini oyunun iki yönünü de çok iyi oynayan orta sahacılar alalı çok oldu. Orta saha elektrikli bir alandır. Top rakipteyken rakibi yıpratacaksınız, top size geçtiğinde hızla boş adam ve alanı bulup hücuma çıkacaksınız. Bazı oyuncular vardır, sahada izlemezsiniz dev bir mıknatıs olduklarından şüphelenirsiniz Takipçilikleriyle, top nereye gitse adeta orada biterler . Bunları yapabilmek için sağlam bir elektrik ve manyetizma bilgisine ve bu ikisini birleştirebilmeye ihtiyaç var. Bu da şüphesiz elektromanyetiğin kurucusu Maxwell'in alametifarikası. Futbolun beşiğinden geliyor olması da bir başka avantajı, öyle ya orta saha herşeyden önce bir bilgi ve gelenek işidir. #7 Edwin Hubble Gözlemciler emekçi beklerle özdeşleştirilebileceklerse eğer, açıklar da gözlemci oldukları kadar evren algımızı da değiştiren, gözlemsel astronomlarla özdeşleştirilebilir. Açıklar, forvetlerin nereye hareket edeceklerini iyice ve dikkatlice gözlemeli, topu tam ve doğru anda doğru yere gönderebilmeli, gerektiğinde de kendi alanlarını yaratarak gollerini atabilmeliler. Arkalarındaki beklerle uyumları da çok önemli şüphesiz. Zamanın en büyük teleskoplarıyla yaptığı gözlemlerle evrenin genişlediğini keşfeden Hubble, arkasındaki Hershel'le hem büyük teleskopların ne demek olduğu konusunda anlaşır, hem de aynı dili konuşur. Andromeda gökadasının uzaklığını hesaplayışı, evrenin büyüklüğü algısına yapılan bir muz ortadır adeta. Gökada tayflarındaki çizgilerin kırmızıya kayma hızlarının uzaklıklarıyla orantılı olduğunu ortaya koyuşu ise kıvrak bir sağ açıktan beklenen ve uğraştığımız alanı bir hayli genişleten fuleli bir depardır. #8 Sir Isaac Newton Bazı oyuncular vardır, sahada ne olsa altından onlar çıkar. Tüm atakları onlar başlatır, top rakibe geçtiğinde ilk onlar basar. Uzaktan şut atar, iki ciğerli gibi koşar, çalışır, maç uzasa da yorulmazlar. Gerektiğinde faulden kaçmayacak kadar da gözleri karadır. Bu özelliklerin bugünkü en yetkin iki temsilcisi Frank Lampard'la Steven Gerard ise gökbilimde bütün bunları bu kadar etkin yapmış kişi de onlarla aynı topraklarda yetişmiş olan Isaac Newton'dur hiç şüphesiz. O, gök cisimlerini ve evreni anlamamızı sağlayacak en önemli fiziksel olguyu, ışığı çalışarak en seri ara pası yapmış, ama Lagrange gibi rakiplerine de en sert, belki de kart gerektiren müdahaleleri yapmaktan da geri durmamıştır. Buna kızıp kafasına elma falan atmayın, onu kafasındaki her şeyi sahaya koyacak kadar azdırmaktan başka bir işe yaramaz. Bugün birer yasa olarak kabul ettiğimiz mekanik kuramıyla oyunun temposunu belirleyen de odur. Bir orta saha oyuncusundan daha fazla ne isteyebilirsiniz ki? #9 Albert Einstein Futbolun amacı gol ise gökbilimin amacı da evreni anlamaktır şüphesiz. Belki yedek açık Heisenberg'in ortaya çıkardığı topu kaçırdı ama Newton'un ara paslarının hiçbiri onun ofsayta düşmeyen takipçiliği ve bitirici dokunuşu olmasa takımımızın gol potansiyelini bu kadar yükseltemezdi. Büyük golcüler, büyük goller kaçırırlar ne de olsa. Kendisini transfer eden dönemin ABD başkanına atom bombası konusunda yazdığı mektupsa maç sonrası teri ve adrenalini üstündeyken saçmalayan futbolcuların sert açıklamaları gibi PFDK'da cezasız kalmaması gereken hareketler sınıfındandır. Büyük golcüler biraz arızalı adamlardır ama size göre, bize göre fark etmez, Einstein golcülerin en büyüğüdür. Ayrıca yaptığı çapraz koşularla arkasından gelenlere de boş koridorlar açmış, bir yıldızın olmazsa olmazı, manşetlere çıkan özel hayatıyla da akıllarımızda yer etmiştir. #10 Max Planck Her takımın disipline ihtiyaç duyduğu şüphe götürmez bir gerçek. Alman demek, disiplin demek. Ama bazı Almanlar var ki disiplinli oldukları kadar yaratıcılar da . Bize de Newton'la Einstein'ın arasına aralarındaki gerginliği dizginleyecek, sakin, ne yaptığını bilen, disiplinli ama bir o kadar da pasör, yaratıcı, oyun sıkıştığında kendi kuralını koyacak bir forvet arkası lazım. Max Planck'tan daha iyisi düşünülemez herhalde. Kara cismin nasıl ışıdığını koyduğu yasayla bize anlatan büyük kaptan, bazen kararan oyunda, duran toplardan attığı şık gollerle içimizi rahatlatan bir maestrodur. Bize de modern futbol oynayabilmemiz için pırpır tabir edilen tarzıyla bir Güney Amerikalıdansa, güvenilir, oyunu bilen, çalışkanlığı ve disipliniyle herkese örnek bir forvet arkasının lazım olduğuna sanırım herkes hak verecektir. #11 Hipparchus Sağ açığa bir gözlemsel astronom koyduktan sonra sol açığıa da oyun karakteri benzer bir oyuncu almazsak takımın oyunu asimetrik olur. Bu anlamda öne çıkan iki isim Karl Werner Heisenberg ve Hipparchus. Ancak bir karmada iki Alman, karmaların gerektirdiği görsel şöleni eksik bırakıp, bizim sadece maç kazanmaya oynayan bir takım olduğumuzu düşündürür ki yaptıkları iş dünyanın en keyifli işlerinden biri olduğundan mütevellit biraz da keyif adamları olan gökbilimcilere bu düşünceyi yakıştırmak en hafifinden haksızlık olur. Keyif deyince de aklımıza Akdeniz'den başkası gelmez hiç şüphesiz. Bu toprakların gördüğü en atılgan ve cesur gözlemsel astronomlardan Hipparchus, hem bir açığın kanatta kuracağı sağ bek-orta saha oyuncusu köşeli her bir üçgenin tüm açı ve kenar uzunluğu kombinasyonlarını ortaya koyabilecek kusursuz trigonometri bilgisi , hem de tutulma zamanlarını belirlemekteki becerisinden de anlayabileceğimiz tahmin gücü ve gol sezgisiyle, dikine ve hızlı oynamakta kararlı takımızın 11 numarası için mükemmel adaydır. Ayrıca arkasındaki Akdenizli sol bekle daha iyi iletişim kurabilecek bir başka Akdenizli, takımın sol taraftan geliştireceği akınları sıfıra kadar indirebilecek uyumu da sağlamış olur. Gelecek ay: ASTRONOM VE ASTROFİZİKÇİLERİN RÜYA TAKIMI TEKNİK KADRO Bölüm II Konuk Yazar Hakkında: Özgür Baştürk / Ankara Üniversitesi Doktorasını astrofizik alanında tamamlayan Özgür Baştürk, Ankara Üniversitesi Kreiken Rasathanesi'nde uzman olarak görev yapıyor.


Tüm anakentlerde olduğu gibi mesai başlangıç ve bitiş saatleri şehir içi toplu taşıma araçlarını kullanmak yorgun bünyelerin mükemmellik yolunda attığı önemli bir adaptasyon adımıdır. Oturabilenler kitap, dergi ve gazete ile bu eziyeti çekilebilir hale getirmeye çalışırken, ayakta kalanlar yorgun bedenin tüm yükünü kulaklıklarına iletirler. Düzenli ses dalgaları, adını doğru dürüst telafuz edemediğimiz işitme korteksi, talamus ve superior pariental korteksin uyarılmasıyla, ortamdaki ter ve bilumum moral bozucu kokudan kurtararak hayaller dünyasında temiz ve imrenilecek bir yolculuğa çıkartır, bir sonraki durakta inmek üzere. Sinemada yer gösterici olarak çalışan 16-17 yaşlarında kıvırcık saçlı, hafifçe toplu bir genç de 32 numaralı otobüs hattında rutin ve sıkıcı yolculuklarından birini gerçekleştiriyor. Birkaç yıl sonra büyük bir halkça tutulma ile yaygınlaşmaya başlayacak olan walkmanler henüz piyasada yoklar. Babası kebapçı olan kıvırcık saçlı gencin istenilmeyen ortamdan uzaklaşmasını sağlayacağı başka bir formülü var: şarkı yazmak. Dengesini sağlamaya yardımcı olan el tutacakları tarafından alıkonulmuş ellerini kullanamadığından aklına yazmak zorunda olduğunu biliyor ve unutmadan not alması gerektiğini. İyi bir şarkı için kaçınılmaz olan şeye doğru son hızla ilerliyor: müzik. Bunun için de bir şeyler yapması gerektiğini biliyor. Yardımına otobüste duyduğu ritmik sesler yetişiyor. Bir eureka! anından sonra kendisi gibi bir göçmen çocuğu olan en yakın dostu Andrew ile şarkıyı tamamlıyorlar. Andrew ile birkaç şarkı daha kaydedip bir plak şirketine gidiyorlar. Demo kaydını dinleyen şirket yetkilisi otobüste yazılan şarkı bittikten sonra Bu gerçek bir hit! diyor ve mukaveleyi bu iki gencin önüne atıyor. Şarkı bütünlüğe aykırı olduğu gerekçesiyle yüksek tempolu ilk albüme konmadı. Dinleyiciyle buluşması için uzun süre bekleyecekti. İlk albüm çok ses getirmese de ikili otobüs şarkısı üzerinde çalışmaya devam etti. Nakarat bölümü hangi çalgı aleti ile daha etkili olurdu diye fazla düşünmediler, sadece saksafonun hangi türü ile daha uyumlu oluru düşündüler ve ünlü İngiliz caz saksafoncusu Steve Gregory'e götürdüler. Gregory müthiş bir iş çıkardı. Artık şarkı yayımlanmaya hazırdı. Şarkı ikinci albümden kaçamayacaktı. Ancak ilk şarkı olarak yayımlanmadı. Plak şirketi ile ortak bir noktada buluşup daha hızlı bir şarkı olan Wake Me Up Before You Go Go ile 1984 yazının hemen başında listelere girdiler. Albüm yayımlanmadan hemen önce ikinci tekli olarak otobüs şakısı Ağustos 1984'te 12 numaradan İngiltere tekli listesine girdi. İkinci hafta üçüncülüğü, üçüncü haftasında zirveyi gördü. Şarkının asıl başarısı aylar sonra oldu ve tüm dünyada listeleri alt-üst etti. Radyo istasyonları gün içinde onlarca kez aynı şarkıyı çalıyordu ve Avrupa'dan Asya'ya, Amerika'dan Afrika'ya şarkının ulaşmadığı ve hit olmadığı yer kalmamıştı. Şarkı yıllar sonra 80'lerin imza şarkılarından biri ve en iyi bilinen saksafon riflerini barındıran şarkı olarak tarihe geçecekti. Bu şarkı yer gösterici çocuk George Michael'ın otobüs şarkısı Careless Whisper'di... Hit bir şarkı yaratmanın matematiksel bir ifadesi mümkün mü? Örneğin yılın hiti olabilecek bir şarkı nasıl formüllere dökülebilir? Ya da bu da sosyolojik olayların tümünü nicel bilimle ifade etmeye çalışırken yaşanan bir çuvallama teşebbüsü mü? İspanya merkezli, yapay zeka ve istatistik üzerine çalışan araştırmacılardan kurulu Polyphonic Human Media Interface adlı şirket 2000'lerin başında, hit olabilecek şarkıları yüksek ihtimalle tahmin edebileceğini iddia eden bir program tasarladı. Hit Song Science adlı programın on binlerce şarkıdan oluşan bir veri bankası mevcut. Şarkılar, tempo, perde, melodi ve akor gibi özellikleriyle sınıflandırılmış. Programa bir şarkı yüklediğinizde, 60'lardan günümüze hit olan parçalar ile şarkınızı belli bir algoritma ile test ederek hit olma ihtimaline dair bir puan veriyor. 2003 yılında Arista Kayıt şirketinden bir yetkili, ünlü radyo programcılarına Hey Ya! isimli funk, R&B ve rock türünün karıştırılmasıyla yapılmış bir şarkıyı önerdi. Sadece önermekle de kalmadı şarkının mükemmel bir hit olacağını iddia etti. Radyocularsa tam tersini düşünüyorlardı. Yine de şarkıyı çaldılar. Ancak şarkı gerçekten tutmamıştı. Haftalık dinlenme verileri değerlendirildiğinde dinleyenlerin çoğu şarkı çıktığında radyo kanalını değiştiriyordu. Arista firmasındaki yetkili olanlara anlam veremedi. Şarkıyı, Hit Song Science programında test ettirmiş ve mükemmele yakın bir puan almıştı. Bunu gördükten sonra da şarkı için önemli miktarda bir parayı gözden çıkarmıştı. Şarkıya olan inancını kaybetmeden desteğini ve şarkının çalınmasını sağlamayı sürdürdü. Birkaç hafta sonra şarkı yükselmeye başladı ve zirveyi gördü. Bununla da yetinmeyip Amerikan müzik listeleri tutucusu Billboard tarafından 2000'lerin en iyi şarkısı seçildi! Outcast grubu Hey Ya!'dan önce de ünlüydü. Yani üne dayalı bir halkça tutulma hesaba katılmalıydı. Ancak kulaktan kulağa yayılmış daha enteresan bir deneme de henüz kimsenin tanımadığı Norah Jones'un Come Away with Me adlı ilk albümüydü. HSS, sihirli küresine bakarak Norah Jones'un falında keramet gördü ve üç güne kalmaz bir başarıyı fısıldadı. Albümle ilgili genel kanı vasatı geçemeyeceği yönünde olmasına rağmen uzmanlar değil, yine HSS kazandı ve albüm zirveyi gördü. Vasatı biraz olsun aşmış sayılabilirdi zira albüm 8 Grammy ödülü kazandı ve 2002 yılına damga vurdu! HSS'ten yüksek puan alan Maroon5, R Kelly ve Clay Aiken'in albümleri başarı sağladı. Brad Paisley ve Jennifer Hanson ise HSS'den düşük puan aldılar. Buna rağmen plak şirketi teklileri piyasaya sürdü. Sonuç hüsrandı, iki şarkıcı da ilk 40'ta kendilerine yer bulamadılar. Artık müzik sektörünün elinde sondaj yapmadan petrol bulan ucuz bir yöntem vardı. Yöntemin başarı sağlaması bu alanda yeni bir araştırma çılgınlığını başlattı. İstatistikçiler Billboard'un hazinesine umarsızca saldırıp verileri istedikleri gibi sınıfladılar. Yeni algoritmalarla daha karmaşık formüller geliştirdiler. Melodi bireşimi , harmoni, darbe, tempo, ritim, oktav, perde, akor, geçiş, ses dolgunluğu, ahenk ve sonik parlaklık gibi ondan fazla değişkeni hesaba katarak şarkıları sınıflandırdılar. Bu sınıflamalar sonrası hit kümeleri yaratıldı. Eğer şarkınız bu kümeler içinde yer bulursa, spor arabalarınız ve villalarınız için de yer bulmanız gerekecek (Şekil 1). Şekil 1. HSS ve türevlerinin hit kümeleri Şekil1'de X sanatçısına ait şarkıların dağılımı gösterilmekte . Buna göre 13 ve 17 numaralı hit kümelerine düşen şarkıların hit olma ihtimalleri var. X şarkıcısı, kümelere uzak şarkıları için karalar bağlayabilir. Ancak dağılımların saçılması şarkıcının zengin bir albüm yaptığı anlamına da gelebilir. Gönül isterdi ki tüm şarkılar ayrı bir kümenin merkezinde olsun... George Michael klip için Miami'yi tercih etti. Ancak öncesinde bir imaj yenilemesine gitmesi gerektiğini düşündü. Kilo verdi, saçını uzattı, renklerini açtı ve fönledi. Beyaz çorapların görünmesini sağlayan kısa paçalı pantolonu ile dönemin görüngüsü olma peşindeydi. İnsanlar sadece şarkıyı dinlemeyecek, bu yakışıklı adamı izlemek de isteyecekti. Müzik şirketi de George Michael'ın çekiliğini kullanması için telkinler veriyordu. Şarkının başarısıyla birlikte, Andrew ile kurdukları Wham! grubu sadece 4 yıl içinde 40 milyon albüm sattı. Gruptaki tüm başarının mimarı olan George, beklendiği gibi yola tek devam etmeye karar verdi. R&B ve soul müziğe olan merakı nedeniyle Elton John, Stevie Wonder ve Aretha Franklin gibi önemli isimlerle takılmaya başladı. İlk solo albümü için yeni bir imaja ihtiyacı vardı. Deri mont, yırtık kot pantolon, sivri uçlu ayakkabılar, aviator gözlükler ve kirli sakal bireşimi ile Faith albümünü tanıtmaya başladı. Tekliler ve klipler arka arkaya geldikçe George Michael bir dünya starı oldu. Elvis Presley'den bu yana kadınların bu kadar ilgi duyduğu dalgalandırıcı başka bir isim gelmemişti. Faith, 1987-89 yılları arasında 4 tanesi bir numara olmak üzere ilk 5'e 6 adet şarkı soktu ve bunu başaran ilk albüm olarak Billboard listesinin rekorunu kırdı; hem de pop müzik tarihinin en büyük ismi Michael Jackson'un önünde! George Michael'ın bir seks sembolüne dönüştüğünü haber veren albümün ilk teklisi I Want Your Sex idi. Sıra dışı sözlere sahip şarkı, müstehcen klibi nedeniyle önemli bir sansüre uğradı. İngiltere'de şarkının, gece 10'dan önce çalınması yasaktı . MTV, klibi sadece geç saatlerde yayımlamak zorunda kaldı. Sansür olayı uzun süre tartışıldı. Reklamın iyisi kötüsü olmaz; George istediğini almıştı, herkes onu ve şarkısını konuşuyordu. Sansasyonel olmak popstarlığa giden yolda ulaşılmazlığın önemli bir adımıydı. İkinci tekli, albüme ismini veren Faith oldu. Şarkı klasik altyapısı ile basit bir pop şarkısıydı. Ancak akıllara kazınan melodisiyle listeleri alt-üst etti. İmajını sergilediği klip onu bir moda ikonuna dönüştürdü. Birkaç hafta sonra albüm piyasaya çıktı ve peynir ekmek gibi sattı. Sadece Amerika'da 11 milyon, dünya genelinde 30 milyona yakın bir satış rakamı yakaladı. Aralıklarla 51 hafta ilk 10'da yer alarak Billboard tarihinin en başarılı albümleri arasına ismini yazdırdı. One More Try yılın aşk hiti, Kissing A Fool caz hiti (5 numara) olurken, Monkey ise 1989'da dans listelerinde zirveye çıktı. George Michael, ne yapsa hit oluyordu. Grammy ödüllerinde yılın albümü ödülünü alırken, Amerikan Müzik Ödülleri'nde ise tarihte eşine nadir rastlanan bir başarıya ulaştı. En iyi albüm ödülünün yanında hem en iyi pop/rock şarkıcısı hem de en iyi soul/R&B şarkıcısı dallarında ödüllerin ikisini birden aldı. Tarihe geçen diğer bir olay ise o zamana kadar hiçbir beyazın ulaşamadığı soul/R&B kategorisinde Michael Jackson'un önünde ödüle uzanmasıydı. Londra'nın varoşlarında büyüyen, Kıbrıs Rum'u bir kebapçının çocuğu seksenlerin sonunda dünyanın en büyük popstarı olmuştu... HSS ve türevleri gün geçtikçe daha çok sayısal veriyi analiz ederek algoritmalarını zenginleştiriyordu. Ancak bilim dünyasından aykırı sesler yükselmeye de başlamıştı. Sayısal yöntemlerle hit öngörüsü yapmanın yeterli olamayacağına inanan bilim insanları gün geçtikçe artıyordu. Bazı bilim insanları şarkı sözünün, şarkının hit olması üzerindeki etkisinin bariz bir şekilde yadsındığını ortaya koydu ve HSS'in henüz bir bilim alanı olarak kabul edilemeyeceğini savundu. Büyük resme baktığımızda, HSS, öncülleri birleştirerek sonuca ulaşmayı hedefleyen tümden gelim mantığı üzerine işleyen bir sistematik gibiydi. * Careless Whisper büyük bir hitti. * Meaningless Kiss, Careless Whisper'ın ses özelliklerini taşıyor O halde, * Meaningless Kiss bir hittir/ hit olacaktır. Bilim insanlarının çoğu buna karşı çıktı. Örneğin şarkıcının imajı, popülerliği, çekiciliği, dansı, sıra dışılığı , çevresi, video klipleri ve kariyeri gibi önemli faktörler tamamıyla göz ardı edilmişti. Bir şarkının hit, şarkıcının da star olması -bilimsel olarak- öngörülmesi oldukça zor olgulardır. Bu tarz çıkarımlar nicel bilimlerden çok nitel bilimlerin alanına girer... Seksenlerin ortalarından itibaren Michael Jackson, Madonna ve George Michael pop müziğe damga vurmuş önemli yıldızlardı. Peki, modern anlamda popüler müziği inşa etmiş ve günümüzdeki starların öncülleri olan bu yıldızları bu kadar popüler yapan ne idi? Bu soruya verilebilecek en doğru cevaplar, Nasıl star olunur? sorusuna nitel bir yaklaşım olacaktır. Basitçe Michael Jackson, güçlü şarkı sözleri, yüksek tempo şarkıları, imajı ve eşsiz dans yeteneği ile görüngü oldu. Önemli dostlukları ve profesyonel yaklaşımı onu büyük bir yıldız yaptı. Tarzından ödün vermedi. Madonna ise marjinallik, aktif kariyer yönetimi ve sanatsal dinamizmi ile öne çıktı. Ekranda sık sık görünmesine rağmen yüzünün eskimesine engel olmayı başardı. George Michael, çekicilik, güçlü yorumculuk, çok yönlülük , yol gösterici güçlü dostlar ve sıra dışılık gibi imkan ve özelliklere sahipti. İzlenmesi zor olan bu özellikler elbette formüllerde yer almıyor. Bu şarkıcıların ürettiği ya da yorumladığı şarkılar ortalamanın üzerinde kalitelere sahipler. Yani iyi şarkıların yanına bir ya da birden fazla artı eklediğinizde başarı olasılığı daha çok artar. Yukarıda saydığım özelliklere dış etkenler diyelim. Bu nedenle kendine has özelliklere sahip starların ürettiği hitler, sadece müzikal kalitesiyle hit olmuş sayılamazlar. Şarkıların zirveyi bulmasında yukarıda sayılan dış etkenler de önemli rol oynamış olmalıdırlar. HSS projesine tamamıyla nicel olarak bakıldığında da şu basit çıkarıma varmak mümkündür, hit veri tabanında yer alan ve starlara ait olan tüm şarkılar dış etkenlerden etkilendiği için bundan sonraki tüm şarkılarda bu etkiler birikecektir. Bu etkilerce evrilmiş veri tabanı sadece nicel olarak incelendiğinde bile yanlış sonuçlar verecektir. Günümüzde bu starların türevlerinin ürettiği hitler de benzer şekilde veri tabanında doğru kabul edilen bir yanlıştan başka bir etki bırakmayacaktır. Sadece starlara bağlı kalmaksızın çekici bir hanımefendinin yer aldığı yada ilgi çekici, özgün bir klip de bir şarkıyı izlenebilir olduktan sonra dinlenebilir yapabilir. Alışılagelmemiş bir şarkının başarısı genelde sık dinlenilmesine bağlıdır. Buna örnek olarak Hey Ya!'nın kaderi olabilir. Outcast'in Hey Ya! ile zirveye çıkmak için uzun süre beklemesinin ve zirveyi görmesinin nedeni alışılagelmemiş şarkıların özümsenme süresi olarak değerlendirilebilir*. Zaman içinde şarkı değişmediğine göre insanların ona bakışının değişmesi için başka bir neden göremiyorum. Sonuç olarak dış etkilerin gözardı edilmesi sadece şarkıları yanlış tanımlamış olmuyor ayrıca veri tabanında da eksik ve dolayısıyla hatalı veriler biriktiriyor. Örneğin bir doksanlar çılgınlığı olan Macarena ve modern bir benzeri olan Gangnam Style sadece sayısallaştırılabilen özellikleriyle incelenip programcılar tarafından veri tabanına bu bir hittir diye tanıtıldığında özgün danslar, neşeli klipler, yapışkan nakaratlar ve dünyanın önemli bir bölümü tarafından anlaşılamayan ve komik bulunan şarkı sözleri gibi çok önemli değişkenler atlanmış olur... Dünyanın en büyük müzik şirketine savaş açarsanız kazanması zor bir kumar oynamışsınız demektir. George Michael tam olarak bunu yaptı ve uzun süren dava sonunda önemli miktarda para kaybetmesinin yanında uzun bir süre albüm de yapamadı. Müzik şirketi ile savaşmasının nedeni klasik bir bedenime sahip olabilirsin ama ruhumu asla! tepkisiydi. Şirket, ikinci solo albüm için en önemli dış etkenlerden olan seks sembolü imajını devam ettirmesini isterken George Michael bu rolü beğenmeyip sanatıyla öne çıkmayı tercih edip kliplerde dahi oynamadı. Bunun üzerine -Michael'ın iddiasına göre- şirket albüm için tanıtım yapmaktan vazgeçti. Dış etkenlerden neredeyse bağımsız olan ikinci albüm ticari bir fiyasko ile sonuçlanınca ipler gerildi ve meşhur profesyonel kölelik davası başladı. Beklendiği gibi George Michael kaybeden taraf oldu. Tam 6 yıl boyunca albüm yapamadı. Popüler kültürden beslenen bir sanatçı için altı yıl süren durağanlık, kış uykusuna yatmış canlı türlerinin yaşadıkları algı değişimine benzer bir etki yaratır. Döndüğünüz yer terk ettiğiniz yer değildir. 1966 doğumlu Serhat isimli bir müzik sever, Careless Whisper'i 18 yaşındayken dinliyor ve George Michael hayranı oluyor. 1990 yılına kadar George Michael teklilerini ve albümlerini satın alıyor. Altı yıl süren sessizlikte 30 yaşına geliyor ve muhtemelen bir aile kurmuş oluyor. Gördüğü şarkıcı ise onun için bir nostaljiye dönüşüyor... Bristol Üniversitesi'nde çalışan bilim insanları hit tahmini üzerine çalışmaya karar verdiklerinde daha bilimsel sorular sordular ve 2011 yılında ScoreAhit adlı kapsamlı bir program yarattılar. Yaptıkları şey, daha bilimsel olduğundan salt ticaret amacıyla piyasada bulunan rakiplerine oranla daha az şey vadediyordu. İstatistik yalan söylemenin bilimsel yöntemidir ilkesinin iticiliğinden haberdardılar. Bulguları daha dikkatli yorumladılar. Çalışmayı yürütenler arasında bulunan yapay zeka alanında çalışan Dr. Tijl De Bie, Müzik yerinde durmaz, evrim geçirir. Bu da basitçe şu anlama gelir 'potansiyel hit eşitlikleri' de evrilmelidir. Çok bariz bir şey bulduk: bir şarkının hit olma potansiyeli ait olduğu zamana bağlıdır. Bir olayın içine bilim ne kadar entegre edilebiliyorsa o kadar az hayal kırıklığı yaşanır. De Bie ve Bristol'deki ekibi bu alanda en doğru yolda ilerliyorlarmış gibi görünüyor; en azından matematiksel eşitliklerle... Son turnenin üzerinden 15 yıl geçmişti. Serhat da artık 40'ına ulaşmıştı. Saçlarına ak düşmüş ve müzikten fazlaca uzak kalmış George Michael riskli bir hareketle turneye çıkmaya karar vermişti. Canlı şarkı söylemeyeli uzunca bir süre geçmişti, çekinmesi normaldi. Unutulmaya yüz tutmuştu; koca bir nesil onu sadece skandallarıyla tanımıştı, sanatıyla değil. Korkulan olmadı. Aksine birçok stadyumda, konser biletleri dakikalar içinde tükenmişti. Galatasaray'ın UEFA kupasını kaldırdığı 50 bininin üzerinde kişi kapasiteli Parken Stadı'nda biletler 6 dakika içinde tükendi! Promosyon şirketi kısa süre içinde, ertesi güne de konser koydurdu. O da 16 dakika içinde tükendi, bu bir rekordu. Belli ki George Michael ölmemişti. Turne başladığında kameralar tribünlere her döndüğünde 40'lı-50'li yaşlardaki Serhatları gösteriyordu. Birçoğu 1986 çıkışlı yavaş şarkı A Different Corner'da gözyaşlarını tutamıyordu. Yaşanan şey bir popstar konserinden çok nostalji gecesi gibiydi. George Michael'ın 1 numaraya yükselmiş en son şarkısının üzerinden 10 yıldan fazla bir süre geçmişti, o artık kayan bir yıldızdı. Kitlenin genç olması beklenemezdi. Onu bir numaraya taşıyacak bir kitle yoktu artık, ne de olsa dış etkenlerin çoğunu kaybetmişti. Seksenlerde ne yapsa bir numara olan adam artık hit üretemiyordu. Biraz kızgın, aslında tam olarak kırgın bir ruh haliyle Pop öldü! dedi, Bildiğimiz manada klasik pop artık yok... Bristol araştırmacıları sadece program üretmediler. Ne de olsa bilim insanları her zaman yazacak bir şey kovalarlardı. Ticari firmaların aklına gelmeyen şey bilim insanları tarafından görülmüştü, pop müziğin matematiksel evrimi: - Seksenlerden önce bir şarkının dans özelliği onun hit olması konusunda kaçınılmaz bir nitelik değildi. Yetmişlerin sonu ve seksenlerden itibaren dans şarkıları hit olma formülleri içinde önemli bir etken oldu. Hızlı ya da yavaş. - Seksenlerde baskın olan gelişme balad gibi yavaş müzik türünün (70-89 bpm, beats per minute: dakika başına düşen vuruş sayısı) sıkça hit olmasıdır. . - Program, bazı zamanlardaki özellikle 70'lerin sonu ve 90'ların ortasına kadarki zaman aralığı- hitleri anlayamadı, çözemedi. . - Doksanların ortası ve 2000'lerde programın hit bulma ihtimali oldukça yükseliyor. - Doksanlara kadar hitler bariz olarak daha basit bir harmoni içeriyorlar. Doksanlardan sonra ise ritim basitleşiyor. - En bariz sonuçlardan biri de hitler yıllar içinde daha gürültülü oluyor (Şekil 2). Şekil 2: ScoreAhit'e göre pop müziğin gürültülü evrimi Bu enteresan verilerin etkilerini, video paylaşım ortamlarında, eski bir hit şarkının altında yapılan yorumlarda görmek mümkündür (Şekil 3). Elbette bu tarz yorumlardaki nostalji etkisi ve kör hayranlık gibi öznel görüşlerin varlığını göz ardı etmemek gerekir. Şekil 3 a,b,c: Video platformlarında yapılan yorumlar. A: Sadece 70'ler, 80'lar ve 90'ların müziklerini dinliyorum, günümüzde müzik berbat. B: Tüm söyleyebileceğim 1987, 2013'ten daha iyi bir müzik yılıydı. C: Bu gibi müzikleri dinleyerek büyüdüğümüz için şanslıydık . Araştırmacıların 3. Maddedeki tespitinin yetersiz olduğunu düşünüyorum. Programın hitleri çözemeyişinin nedeni o dönemin pop çılgınlığı olarak bilinen özel bir dönem oluşu daha mantığa yakın duruyor. Ya da sıkça atıf yaptığım dış etkenler bunda başrol oynamış olabilir. 4. Madde ise müziğin artık matematiğe döndüğünün göstergesi. Artık birbirinin kopyası şarkıları liste başında görmemizin nedeni bu olsa gerek. Neyse ki arada Amy Winehouse ya da Adele gibi özgün sanatçılar geliyor ve damaklarda güzel bir tat bırakıyorlar. . Sadece tüm ihtimalleri hesaplanmış bir gelecek öngörülebilir. Bilimin bunu çok iyi başardığı örnekler vardır. Mesela bir sonraki tam güneş tutulması 20 Mart 2015'te 2 dakika 47 saniye sürecek, Kuzey Atlantik ve Faroe Adaları'nda görülecek. Ya da 25 Ağustos 2030 tarihi pazar gününe denk gelecek, salıya değil. Ancak hesaplanması -şimdilik- mümkün olmayan değişkenler yüzünden geleceği kesin olarak bilmemiz mümkün değildir. Yazı boyunca olabilecek tüm değişkenleri içine almayan bir formülün yetersiz olacağını göstermek amacıyla nicel bilimi, nitel verilerle karşılaştırdım. Nitel veriler için George Michael'ın ders niteliğindeki hayatından kesitler sundum. Ve gördük ki matematik, sosyal olguları kavramada yetersizdir. Zaten bunu iddia etmek de ancak ticari kaygılar güdülerek mümkün olabilir. Yine de Bristol yapay zeka ekibi matematiksel olarak bir hiti tahmin etmede en iyi noktaya ulaşmış gibiler. Günümüzde yapılan hitlerin tahmin edilebilme ihtimalinin yüksek olmasının bilimciler için gurur, sanatı icra edenler içinse sıradanlığa işaret ettiğini dolambaçlı yollardan söylemeye çalıştım; HSS ya da ScoreAhit'in yalancısıyım. Bunun delilleri de hit kümelerinin genişlemiyor olması. Bu durum bir hitin başarısını etkiliyor elbette. Dahi olmayı gerektirmeyen bir çıkarıma göre, sürekli benzer şarkılar yapıldıkça popülasyon içindeki yoğunlaşma nedeniyle farklı ve özgün şarkılar düşük puan almaktan kaçamayacak ve fallarında kara bahtı, kem talihi görecekler. Arada bazı sürprizleri beklememiz gerekiyor. Yakın gelecekte matematiksel öngörülük dış etkenleri de hesaba katarak dinamik hit kümeleri oluşturabilir. Yani tek bir ortalama yerine dinamik ortalamanın çalıştığı bir sistematik getirilir. Dış etkenler, matematiksel öngörünün yarattığı noktaya sürekli bir değişkenlik sağlar. Bu değişkenliklerin sınırları çizilerek yapılacak ihtimal hesapları bir şarkının hit olma ihtimalini gerçeğe çok yakın bir yüzde ile hesaplayabilir. Ancak yine de hazinenin anahtarını veremez. Bruce Springsteen'in Born in The USA teklisi ve albümünün olağanüstü başarısı dönemin dar bir aralığında ve belirgin bir coğrafyada gerçekleşmiş nev-i şahsına münhasır bir hikayedir. Son söz olarak şunu söylemekte fayda var, yakın gelecekte mükemmel bir hit tahmin programı yaratılmış olmayacak; değişkenlerin -yani dış etkenlerin- sayısını artırarak mükemmele yakınlaştığı oranla başarılı olabilecek bir program olacak.


Son yıllarda büyük ivme kazanan nanobilim sayesinde malzeme bilimi de büyük adımlar atmaya başladı ve akıllı malzemeler de yavaş yavaş eski türdeşlerinin yerini almaya başladı. İşte bu akıllı malzemelerin çok önemli bir kolunu doğadan esinlenilen, biyomimetik dalının da konularından birisi olan yapay malzemeler oluşturuyor. Sineğin kendini her daim temiz tutabilen kanadından köpekbalığının düşük sürtünme katsayısına sahip derisine, kertenkelenin düz duvara tırmanmasını sağlayan ayak dokularından yaprakların yüksek randımanlı bir güneş pili olarak iş gören klorofillerine kadar doğa bize sayısız ilham kaynağı sunuyor ve biz bunların daha yeni yeni farkına varıyoruz. Örümcek ağları da doğada bulunan akıllı malzemelerden sadece birisi, ama bize sunduğu olanaklar eğer sırlarını çözmeyi başarabilirsek sayısız.Hepimiz zaman zaman örümcek ağlarıyla istemedigimiz halde muhattap oluyoruz. Örümcekler zorlanmadan ördükleri o tasarım harikası ağlarıyla biz bulundukları tozlu köşeleri temizleyene kadar hayatlarını sessiz bir şekilde devam ettiriyorlar. Fakat örümcek ağlarının biz onlardan kurtulmaya çalıştıkça nasıl hala o köşelere yapıştıklarını ve çekiştirildikçe de uzamaya devam edip nasıl da bir türlü kopmadıklarını hiç merak ettiniz mi? İşte bu kısa yazıda size örümcek ağlarının yapısını ve bunca zamandır gözümüzün önünde durmasına rağmen malzeme bilimi tarafından yeni yeni keşfedilen özelliklerini anlatmaya çalışacağım. Sade ama bir o kadar etkili bir tasarım Örümcekler geniş bir takım olmakla birlikte ördükleri ağlar ve bu ağları oluşturan proteinler birbirilerine oldukça benzerdir . Örümcek ağları çok yüksek oranda proteinden oluşurlar. Protein dışında az miktarda şeker, ve yağ gibi organik yapıtaşları ve çevresel faktörlere bağlı olarak belli miktarda su da içerirler . Ama örümcek ağlarına mühendisleri kendilerine hayran bıraktıran o kendilerine özgün mekanik özelliklerinin kaynağı ağ tellerinin içinde düzenli bir şekilde dizilmiş proteinleridir. Bir örümcek, ihtiyacına göre değişik esneklik ve mukavemete sahip ağlar üretebilir . Yapması gereken tek şey vücudundaki farklı ağ bezlerini hareket geçirmektir. Bu ağ bezleri aynı tür proteinleri farklı miktarlarda bulundurduklarından salgılanan örümcek ağları da değişik oranlarda sert protein kristalleri ve yumuşak protein demetleri içerirler . Toz tutmuş herhangi bir köşede görebileceğiniz bir örümcek ağını incelerseniz (Resim 1) merkezden dışa doğru gerili ışınsal tellerin çevrel tellere kıyasla daha az esnek ve daha sert bir doğaya sahip olduğunu görebilirsiniz. Çünkü ağın yapısal sağlamlılığı açısından ışınsal teller daha yüksek oranda sert protein yapıları bulundurur. Diğer taraftan çevrel teller ise darbe ve sarsıntılara karşı dayanıklılık sağlayabilmek için çok daha yüksek oranda yumuşak protein demetleri barındırır . Resim 2'de örümcek ağının ışınsal tellerinin moleküler düzeydeki detaylarını görebilirsiniz. Teller sert protein yapıları ve yumuşak protein demetleri barındıran ipçiklerden oluşur. İpçiklerin bu iki protein bazlı yapıtaşı birbirlerine karmaşık bir şekilde bağlıdır ve örümcek ağının ağır yük altında bile kopmadan yüksek oranlarda uzamasını sağlarlar.Göreceli inceliklerinden ötürü örümcek ağları yumuşak bir malzeme olarak aklımızda yer etmiş olabilir. Aslında örümcek ağları günümüzdeki en ileri teknoloji ile üretilmiş yapay elyaflara hala kafa tutmaktadır. Daha da fazlası bir çok ağ çeşidi aynı kalınlıktaki çelik bir tel kadar güçlüdür ama bunun üstüne çelikle kıyaslanamayacak bir esnekliğe sahiptir . Öyle ki örümcek ağları kurşun geçirmez yeleklerde kullanılan Kevlar adlı sentetik malzemeden 10 kat fazlaya kadar darbe emebilir . Mühendislik derslerinde meşhur olmuş bir örneği de burada vermek sanırım örümceklerin kişisel başarısını perçinlemeye yetecektir. Basit bir hesapla saatte 1000 km hızla uçan 180 tonluk bir Boeing 747yi durdurabilmek için 1 km uzunluğunda ve sadece 21 cm kalınlığında örümcek ağından yapılma bir halata ihtiyacımız olduğunu bulabiliriz (tabii bu hesap uçağın 300 m içinde duracağını ve içindeki yolcuların 15g kuvveti ile uçaktan fırlayacağı sonucunu da beraberinde getiriyor!) . Örümcek ağlarından halatlar üretebilseydik hangi ağırlıkta yükler taşıyabileceğimizi varın siz düşünün. Peki bilim yolun neresinde? Peki örümcek ağları nasıl oluyor da yeri geldiğinde hem uzunluklularının 5 katına kadar esneyebilirken hem de bu kadar çok yükü kopmadan taşıyabiliyorlar? Bilim adamları deneysel yöntemlerle örümcek ağlarının ana yapıtaşlarından biri olan sert protein yapılarının kimyasal ve fiziksel özelliklerini elde etmeyi başarmışlar . Yalnız diğer ana yapıtaşı olan yumuşak protein demetlerinin fiziksel özellikleri ve onların kristaller ile etkileşimleri üzerine hala kesin bir kanıya varılmış değil , çünkü deneysel yöntemler burada kapasitelerinin artık uç noktalarındalar ve işi bu noktada hesaplamalı modellemeler devralıyor. Birçok araştırma grubu örümcek ağlarını hem moleküler hem de makro düzeyde hesaplamalı modeller ile araştırıyor ve şimdiden birçok bulguya ulaşıldı. Mesela, örümcek ağlarının kopması sert protein yapılarının aşırı yük altında dağılmasına bağlanmışken, ağların yüz milyonlarca yıllık evrimi süresince gerçekten de ideal bir sert/yumuşak yapılı protein oranına ulaştığı moleküler düzeydeki simulasyonlarla da kanıtlandı . Alışık olduğumuz ölçeklere dönecek olursak, örümcek ağlarının o alışılagelmiş geometrik yapısı da usta bir mühendisin elinden çıkmış gibi (Resim 1). Bilim insanları yine hesaplamalı modeller ile ışınsal ve çevrel tellerin birleşiminden ortaya çıkan tasarımın sadece esnek, sağlam ve işlevsel olmadığını, aynı zamanda ağda meydana gelecek tel kopması gibi durumlara karşı da gereken telafiyi gösterecek beceride olduğunu gösterdiler . İşte bu tasarımları sayesinde örümcek ağları biz onları temizlemeye çalışırken kopan tellerine rağmen yapısal bütünlüklerini korumayı başarıyorlar. Örümcek ağlarının muhteşemliği hakkında bu kadar yazdık ama niye hala mühendislerin çelik halatlar kullandığını merak ediyor olmalısınız. Yabancı bir deyimin dediği gibi her şeyin bir fiyatı vardır. Yukarıdaki durdurulan uçak örneğinde 1 km uzunluğunda ve 21 cm kalınlığında örümcek ağından yapılma bir halattan bahsetmiştik. İşte böyle bir halatı yapabilmemiz için neredeyse 3 milyar örümceğe ihtiyacımız var . Tahmin edersiniz ki kimsenin böyle bir fanteziye harcayacak kaynağı yok. Durum böyle olunca böyle büyük miktarlardaki örümcek ağlarını da başka yollardan üretmek gerekiyor. Malzeme bilimi ve moleküler biyoloji kulağa çok uzak iki çalışma alanı gibi gelse de yolları aslında biyomimetik alanında sıkça kesişiyor. Yapay örümcek ağı üretiminde en umut vaat edici çözümler yine moleküler biyoloji ve genetiğin yardımıyla ortaya çıkmış. İlk alternatif örümcek ağını ipek böceklerine ürettirmek. İpekböceklerinin ürettikleri ipek ile örümcek ağları arasında yapısal olarak yakın bir akrabalık olduğu zaten biliniyor . İpek örümcek ağına kıyasla biraz daha güçsüz olmasına rağmen gösterdiği mekanik özellikler yine de azımsanamayacak kadar dikkat çekici . Üstelik ipek böcekleri bin yıllardır insanların emrinde. Eğer örümceklerden de ipek böceklerinden elde edebildiğimiz randımanda ağ üretebilseydik şu anda ipekle birlikte örümcek ağından da giysiler dokuyor olurduk (Resim 3). Ne yazık ki örümcekler ipek böcekleri kadar barışçıl değiller ve aynı ortamda türdeşleriyle yan yana durmaktan hazzetmedikleri için seri şekilde ağ üretimi mümkün değil.Konuya dönecek olursak ipek böceklerinin genetiği ufak oynamalarla örümcek ağı üretilebilecek duruma getirilmiş ve bilim insanları doğal yollardan yapay ağ üretmeyi başarmışlar . Başka çalışma grupları ve şirketler benzer bir yaklaşımla ama bu sefer bakterileri genetik olarak programlayarak yine örümcek ağı elde etmişler . Doğal örümcek ağıyla karşılaştırınca yarı-doğal yollardan elde edilen bu ağlar hala farkedilir derecede daha güçsüz. Yine de ilk aşamada örümceklere bağımlı olmadan bu kadar yüksek randımanla ağ üretebilmek gerçekten büyük bir başarı (Resim 4). Tahmin edileceği üzere hedef artık üretilen ağların kalitesini doğal örümcek ağının seviyesene yükseltebilmek ve üretimdeki verimi daha da yukarı çekebilmek. Eğer talep ve üretim miktarı istenilen seviyelere çekilebilirse kimbilir belki yakın gelecekte çelik halatların yerini sentetik örümcek ağları alabilir.


Yıl 1995. Soyadıyla piyasaya çıkmaya karar veren Fergan Mirkelam, İskender Paydaş'ın düzenlediği Her Gece şarkısıyla Türk pop müzik listelerine bomba gibi girer(1). Sadece müzik piyasasına girmekle kalmaz; Umur Turagay'ın yönettiği klipte bir cadde boyunca önce yürüyen, sonra koşan ve bu yüzden Koşan Adam olarak anılmaya başlayan- Mirkelam'ın pantolonu da meşhur olur. Bir süre sonra Erkek adam renkli pantolon giymez inancının yaygın olduğu toplumumuzda her yerde renkli renkli, çeşit çeşit Mirkelam Pantolonları türemeye başlar. Türkiye'de gelişmiş bir sektör olan tekstil sektörü ve onu besleyen kanallardan birisi olan işporta- bu eğilimi iyi yakalamıştır. Peki ne olmuştur da, bu pantolon bu kadar hızlı yayılmış, kadın ve erkek giyimleri konusunda katı kalıp düşünceleri olan bir toplumda böylesine bir moda haline gelebilmiştir? Pantolonlar mı çok güzel? Yoksa taktik mi doğru? Ya da çok mu ucuzdu acaba? Giyen neden giydi? Giymeyen neden giymedi? Ya da kimler hemen giydiler? Kimler, dur bakalım deyip beklediler... Gelin hep beraber modaya, pazarlamaya, sosyal ilişkilere modelli bir bakış yapalım ve pantolondan filme şöyle bir uzanalım... Ayrışma ve Benzeşme Dünya nüfusu yedi milyar mertebesinde, binlerce farklı kültür içerisinde yaşamlarını sürdürüyor. İki insanı karşılaştırdığımızda daha ilk bakışta pek çok benzer ya da farklı özelliklerini söyleyebiliriz. Kimi zaman aynı çağda yaşamış insanları karşılaştırabilirsiniz, kimi zaman ise aynı coğrafyada yaşayanları. Gerek coğrafya, gerek zaman, gerek ise de ait olduğu kültüre göre grupların bir takım benzer özelliklere sahip olduğu göze çarpabilir. Özellikle aynı mekanda bulunan insanlara bakıyorsanız benzerliğin iki sebebi vardır: Birincisi ayrışma. Yani benzer özellikler gösteren insanların aynı yerde toplanması. Önceki sayımızda da yer verdiğimiz ayrışma modeline göre, insanlar çevrelerinde kendilerinden daha yabancı kalabalıklar gördüğü zaman, kendilerine daha benzer olanları bulmak için harekete geçerler. Bu etkinin özelliklerini özellikle kentleşmede görürüz: Çin mahalleleri, İtalyan mahalleleri, Karadenizli taksiciler, doktorlar sitesi vb... Bir diğeri ise benzeşme ya da başka bir deyişle gruba uyma davranışıdır. Burada da insanlar bulundukları gruba uyarlar , ya da bazen bir miktar çoğunluğa uyarlar. Yani bir X eylemini gerçekleştirmek için çevrelerindeki Y kadar insanın da X eylemini gerçekleştirmesini beklerler ve istenen koşul oluştuğunda da gerçekleştirirler. Dikkat edilirse ayrışma ve benzeşme birbirlerinden farklıdırlar ve bu ince çizgi önemlidir: Çin mahallelerini oraya taşınanların giderek bir Çinliye dönüşmelerinden değil, Çinlilerin genelde o mahalleye taşınmalarından kaynaklanır. Bu durum ayrışmadır. Öte yandan bir şehirde insanların genelde kırmızı renk giyindiklerine rastlıyorsanız, bu durum da kırmızı giymeyi sevenlerin o şehre taşınmalarından değil kırmızı giyinmenin moda olmasından, insanların birbirlerinde kırmızı kıyafetler gördükçe bunu yapmaya artan meyillerindendir. Bu durumsa benzeşmedir. Geçtiğimiz sayımızda ayrışmayı anlatan modellerden birine yer vermiştik... Bu sayımızda da benzeşme modelinden biraz bahsedeceğiz ve başlıkta da yer vermiş olduğumuz Filmler niçin Cuma günü vizyona girer? sorusuna yanıt arayacağız. Ayakta alkış! Diyelim ki bir tiyatroya gittiniz. Bir buçuk saatlik, iki perdelik oyun sona erdi. Oyuncuların performansını çok beğendiniz. Her şey gerçekten de harikuladeydi. Şimdi oyuncular sizi, yani seyircileri selamlamak için sahneye geliyorlar. Ayakta alkışlar mısınız? Pek çoğumuz takdirimizi ifade etmek için ilave yollar ararız tabii ki. Sahne sanatları ya da sahnede icra edilen eylemlerin pek çoğunda takdiri daha güçlü ifade etmenin yolu ayakta alkışlamaktır. Fakat bir oyunu herkesin eşit derecede takdir etmesi ne kadar mümkündür? Elbette mümkün değildir. Herkesin oyundan beklentisi, oyuncudan beklentisi, beğenisi, geçmiş deneyimleri ve oyunun içeriği ile ilgili duyguları ayağa kalkma kararını etkileyecektir. Aşağıdaki model Ayakta Alkış modeli olarak geçiyor ve bize ayağa kalkma etkisinin nasıl yayılabileceğine dair matematiksel bir model sunuyor(2): T: Ayağa kalkma eşiği K: Oyunun kalitesi Ç: Çeşitlilik ve S: Sinyal Olmak üzere: S > T ise, yani sinyal eşikten büyük ise, ayakta alkış durumu gerçekleşir. Dikkat edilirse S, oyunun kalitesi ve seyirci çeşitliliğinin bir toplamı. Yani oyunun kalitesi yeteri kadar yüksek ise ve salonda da kalite beklentisi çok çeşitli seyirciler bulunuyorsa, şartlarımız ayakta alkış için gerek olgunluğa sahip demektir. İlk bakışta karmaşık görünebilecek bu hesaplamayı birkaç şekil yardımıyla anlatmaya çalışalım: Şekilde de görüldüğü gibi ayakta alkışı belirleyen faktör kalite, başka bir deyişle modaya konu olan ürün, nesne ya da halin kabul edilebilirlik düzeyi, bunun belirli sınırlar içerisinde gerçekleşme koşulu ise eşiği bu kabul edilebilirlik düzeyi altında olan insanlar bulunması. Daha basit kelimelerle ifade edecek olursak, bir ürünü kullanmak, ya da bir konuda harekete geçmek için o şeyin sunduklarının sizin beğeninizin üstünde olması gerekiyor. Ancak bu basit modelde ihmal edilen önemli bir unsur var: Diğerlerinin ayağa kalkması. Evet! Sadece beğeni ve kalite yetmiyor; çünkü seyirci takdirini bu kadar göstere göstere ifade edeceğinden burada sosyal cesaret ve kişiliğin de önemi devreye giriyor. Bazı insanlar oyunu beğendilerse kimse ayağa kalkmadan ayakta alkışlamayı tercih edebilir. Bir kısmı ancak salonun %5'i ayağa kalkarsa kalkar, bir kısmı ise %10'u. Herkes ayağa kalksa da kalkmamayı tercih edecekler bile olabilir. Eminim Sürü psikolojisi deyimini çok duymuşsunuzdur. Sürü psikolojisi, başka bir deyişle sosyal grup davranışları daha ana bir başlıkta toplanırsa sosyal etki olarak adlandırılır. Kaba tanımı bireylerin kendi davranışlarında içerisinde bulundukları grubtan etkilenerek karar vermeleridir. Özellikle çevremizi inceleyerek neyin doğru olduğuna karar veriyorsak, bu kararımızın arkasında bilgilendirici sosyal etki vardır. Çevremizdeki insanların davranışlarını inceleyerek doğru hareketin ne olduğuna dair bilgi elde etmeye çalışır ve o hareketin doğru olduğunu düşünerek uygulamaya geçeriz. Aşağıdaki videoda sosyal etki altındaki davranışa ait bir deney görülüyor, ve bir kamera şakasından da farksız. Asansöre binen deneklerin asansördeki diğer kişilerin hareketi karşısında nasıl tepki verdiklerini izlemek eğlenceli olabilir: Şimdi dilerseniz bir toplum modelleyelim. Bu toplumun bireylerinin eşiklerini de yüzdeler olarak değil, sayılar olarak verelim. Mesela bu toplumun yedi üyesi olsun ve Mirkelam Pantolunu giyme eşikleri 0, 1, 2, 2, 3, 6, 6 olarak sıralansın. Yani bu üyeler hiç kimse giymese de bu pantalonu giyeceklerden 6 kişi giyerse ben de giyerim diyenlere kadar sıralanıyor. Önce yanıtı düşünün: Bu toplumun her üyesi Mirkelam pantolonu giyecek midir? Yanıt ikisi hariç evet. Çünkü bu akım şöyle ilerliyor: Şekildeki durumu biraz açıklamak gerekirse şunları söyleyebiliriz: Bu toplumda 0 eşiği olan kişi, herhangi bir başkasından görmeye gerek duymadan bu ürünü satın alır. Artık bu bir kişinin varlığı, eşiği bir olan üyeyi harekete geçirir. Şu durumda artık elimizde 2 adet Mirkelam Pantolonu kullanıcısı olur. Bu durumda eşiği 2 olan iki üye de diğer gün harekete geçecektir. Eşiği üç olanın canına minnet, çünkü hal-i hazırda dört kişi ürünü satın almış bile. En nihayetinde beş kişi Mirkelam Pantolonu giymiş oluyor. Bu pantolonu giymeyen iki üyemiz kalacak en sonunda, çünkü onların eşikleri 6. Kabul-Karar Eğrisi Bir ürüne, hizmete ya da akıma karşı eşiklerimizin çeşitli olması bizi birbirimizden farklı kılıyor ve bu farklarımızla herhangi bir etkiye karşı, yine bir normal eğrisi üzerinde diziliyoruz. Bu normal eğrisine kabul karar eğrisi deniyor. Örneğin, iPhone 5'in piyasaya sürüleceği haber veriliyor. İlk olarak da ABD'deki mağazalarda satışa çıkacağı bildiriliyor. Bir bakıyorsunuz ki, insanlar geceden dükkanın önüne birikiyorlar ve kapının önünde kuyruk oluyorlar. Amaç: iPhone 5'i çıkar çıkmaz almak! Benzer sahnelere çok kült filmlerin devam serilerinde, kullanmanın bir ayrıcalık olarak sayıldığı motorsikletlerde, ya da bir kitabın ilk imza gününde rastlayabiliyoruz(3). İşte bu kuyrukta bulunanlar eşiği 0 olanlardır. Ancak kabul karar eğrisi üzerinde farklı bir isme sahip oluyorlar: Öncüler! Pazarlamacıların doğru olduğunu varsaydığı bu teoriye göre yeni bir ürün ya da hizmete öncelikle öncüler sahip olur. Örneğin Matrix devam filmini daha vizyona girdiği ilk gün izlemek isteyenler bu gruba girer. Daha sonra ilk dalga, yani ürünü bekleyen, ama öncüler gibi heyecanlı olmayan (yukarıdaki örneğimizde eşiği 1 olanlar bu grupta sayılabilirler) kimseler gelir. Matrix'i ilk hafta içinde izleyecek olanlar yani. Erken çoğunluk ürünün yaygın kullanıcılarıdır ve çok beklemeden ürüne sahip olurlar. Aynı örnekten gidecek olursak, ilk iki haftada izlemek isteyenleri bu gruptan sayabiliriz. En sonunda geç çoğunluk gelir. Bu kullanıcılar biraz beklemiş olanlardır. Heyecanlı olanlar artık gitmiştir, film gitmeden bir gidelim diyen çoğunluk geç çoğunluktur. Ve nihayet, filmin gösterimden kalkacağı sıralarda, herkesten filmin adını duymuş olup, e hadi biz de gidelim diyenler filme gidecektir. Pantolon örneğimizde eşiği 5 olan bir üye olsa idi onu bu gruba örnek verebilirdik. Peki eşiği 6 olan bu eğride nerede yer alıyor? Hiçbir yerde. O üye ürüne ilgi göstermemiş oluyor... Peki filmler neden Cuma günü gösterime girer? Şu halde artık başlıkta sorduğumuz soruyu artık yanıtlayabiliriz: Toplumlar örneğimizdeki gibi altı kişiden ibaret değildirler, ama içlerinde altı kişilik pek çok alt grup barındırabilirler ve hepimizin herhangi bir yeni ürün, hizmet ya da akıma karşı çeşitli eşikleri vardır. Bazılarımız bir filme iki ayrı arkadaşımızın, bazılarımız beş ayrı arkadaşımızın tavsiyesiyle gideriz. Gittikten sonra biz de tavsiye edebiliriz. Bir kısmımız ise o filmi zaten bekliyordur ya da tesadüfen görmüştür- ve tavsiye eden pozisyonda başlarız. İşte sinema endüstrisi ilk seferde daha çok kişiye izletmek, başka bir deyişle öncü nüfusunu arttırmak için haftasonu tatilini kullanmak ister. Cuma akşamı vizyona giren film, Cumartesi ve Pazar günü olabildiğince insana ulaşmış olur. Daha gösterimin ilk günlerinde fazla izleyiciye ulaşma şansı bulan film böylece birkaç eşiği birden devirmiş olur. Ayrıca pazarlamacıların esas aldığı kabul-karar eğrisinin gerçeği yansıttığı varsayılırsa, öncülerin nüfusunun artması doğal olarak eğrinin yukarı ötelenmesine ve böylece çok daha fazla insan tarafından seyredilmesine yol açar. Tabi bu durum sadece eşik ile ilişkin değildir: Ayakta alkış modelinde gördüğümüz gibi, temelde filmin kalitesi belirleyici olacaktır.


İstediğince yalın görünsün göze Kuşkuyla bakın en küçük olaya bile! Sınayın gerekli olup olmadığını, Hele alışılagelmiş türden ise! Açıkça istiyoruz şunu sizden: Sakın doğal bulmayın hep alışılageleni! Çünkü artık hiçbir şeye doğal denmemeli; Şu kanlı kargaşanın, şu düzenli geçinen düzensizliğin, serserice başına buyrukluğun ve insanla ilintisini yitirmiş insanlığın egemen olduğu dönemlerde kimse demesin: Doğaldır bu olup bitenler; böyle denmesin ki. Her şeyin değişebileceğine inanılsın. Bertolt Brecht Okuduğunuz satırlar ünlü bir şaire ait... Bir dönemin ünlü Alman şair ve oyun yazarı Bertold Brecht'e... Materyalizmi anlatan bir kitabın girişini süsleyen bu satırların hala güncelliğini koruduğunu görünce özellikle yer vermek istedim. Materyalizm diğer adıyla Maddecilik, onunla iç içe geçmiş Marksizm... Bu kavramları duyduğumda aklım hep lise yıllarıma gider. Dönemin eylemci arkadaşlarından duyduğum, kendime göre yorumlamaya çalıştığım bu kavramların yerine oturması ancak üniversitede ders konusu olarak karşıma çıkınca gerçekleşti. Peki, nedir bu materyalizm? Marksizm ile bağı nedir? Materyalizm her şeyden önce Pozitivizm gibi bir felsefe akımıdır ve oldukça geniş bir konudur. Okuyacağınız bu yazıda, felsefi bir akım olarak materyalizmi ele alıp, Marx sonrası materyalizminden de kısaca bahsedeceğiz. Materyalizmin birçok alanda kullanılan farklı anlamları vardır. En yaygın bilinen anlamı, tüm gerçekliğin sadece maddeden oluştuğu inancıdır. Felsefi olarak ise, bir dünya anlayışını ifade eder; belli ilkelerden hareket ederek doğa görüngülerini ve bunun doğal sonucu olarak toplumsal yaşamın görüngülerini anlama ve yorumlama tarzıdır. Materyalizm denildiğinde çoğumuzun aklına Marx ve Engels gelse de onların döneminden çok önce de var olan bir kavram olduğunu belirtebiliriz. Materyalizm tarihine ilişkin kaynaklarda karşımıza iki dönem çıkar, bunlar; 1. Antik dönemden Marx ve Engels'e kadar olan dönem 2. Mark ve Engels'in materyalizminden günümüze kadar olan dönemdir. Kısaca bu dönemlerden söz edelim, 1. Antik dönemden Marx ve Engels'e kadar olan dönem: Materyalist felsefenin kökeni, M.Ö. 6. yüzyıl Antik yunan felsefesine kadar gitmektedir. Dönemin ünlü düşünürleri sayesinde materyalizm büyük ölçüde şekillenmiştir. Tarihsel sıralama içerisinde bu düşünürleri ve materyalizmin gelişimini kısaca ele alalım. M.Ö. 6. yy.'da yaşayan Heraklitos ilk bahsedebileceğimiz düşünürdür. Heraklitos'un öne sürdüğü Logos materyalizmin ilk fikirlerini oluşturmaktadır. Peki Logos nedir? Bunu kısaca şöyle açıklayabiliriz; doğal olaylar yalnızca bir maddi kaynağa dayanmaktadır, bu kaynak ateştir. Bu ateş de sonsuz, başlangıcı olmayan bir dünyayı yaratan Logos'tur. Heraklitos'a göre dünyada karşıtlıklar vardır ve bu karşıtlıklar doğadaki her şeyin oluşumuna katkı sağlamaktadır. Maddecilik üzerine eski ve etkileyici diğer yorumlar, M.Ö. 5. yy.'da Demokritos ve Leucippos tarafından yapılmıştır. Leucippos, Atomizm'in kurucusudur. Uzay boşluğunun varlığını iddia eden filozof, küçük olmaları nedeniyle görülemeyen sonsuz gerçeklerden söz etmiştir. Yine ona göre, tüm maddeler de sayısız atom parçalarından oluşmakta, maddeler arasındaki farklılıklar ise, atom sayılarındaki farklılıklardan kaynaklanmaktadır. Leucippos'un atom teorisini genişleten, Demokritos (M.Ö. 460-370), parçaların bölünmezliği üzerinde durmuştur. Uzay boşluğu, doğanın sonsuzluğu üzerine araştırmalar yapmıştır. Gereklilik kuralından söz etmiş ve bunu hepimizin aşina olduğu kavramlar, Etki-Tepki ayrımına dayandırmıştır. Ona göre dünya sayısız atomdan oluşmaktadır, benzer şekilde insan ruhu da vücut ateşinin küresel atomlarından meydana gelmiştir. Leucippos ve Epiküros'un savundukları bu Atom Teorisi Sokrates ve Aristotales tarafından reddedilse de M.Ö. 1. yy.da Romalı Lucretius tarafından bir süreliğine tekrar canlandırılmıştır. Lucretius Doğa'nın Evrimi isimli kitabında dünyanın atomik yapısını bu düşünceler doğrultusunda ele almıştır. M.Ö. 3. yy.'da yaşayan Epiküros materyalizmi ele alan diğer bir filozoftur. Epiküros, evrenin iki parçadan oluştuğunu, bunların, madde ve maddenin içinde hareket ettiği boşluk olduğunu savunmuştur. Demokritos'a benzer şekilde, bir yaratıcının varlığını reddetmiştir. Ona göre sonsuza dek var olan atomlar mevcuttur ve tüm fiziksel olaylar bu atomlara bağlı olarak gerçekleşmektedir. Ruh ve beden de atomlardan oluşmakta, öldükten sonra bu atomlar dağılarak yok olmaktadır. Yunan felsefesinin bu materyalist görüşleri tahmin edersiniz ki Hristiyanlığın ortaya çıkış ve güçlenmesiyle bir dönem geri planda kalmıştır. Materyalizmin ruhu inkar etmesi, kilise tarafından açıkça kınanmıştır. İdealizmi temsil eden Aristotales'i destekleyen kilise için materyalizmi savunmak anlamsızdır. Ama buna rağmen materyalizm, üzerinde çalışılan bir konu olmaya da devam etmiştir. M.S. materyalizmin gelişimini ele aldığımızda, ilk olarak Pierre Gassandi'den söz edebiliriz. Gassandi de Atomizm ile ilgili araştırmalar yapmıştır. Ama onun savunduğu fikirler gerek tepki çekmemek gerekse Atomizm'i kabul ettirmek amaçlı değişikliğe uğramıştır. Ona göre evet, atomlar vardır ama bu atomlar tanrı tarafından yaratılmıştır. Bacon da yine materyalizm tarihinde ismi geçen bir diğer düşünürdür. Doğa deneyine dayanan bilim, onun gözünde gerçek bilimdir ve fizik gerçek bilimin en soylu bölümüdür. Skolastik düşünceye karşı çıkan Bacon için, fikirlerin nereden geldiği sorusu önemlidir. Ona göre fikirler sadece görülenler ve dokunulanlar üzerine şekillenebilir, fikirleri tanrı yapmamıştır. Bacon'un savunduğu fikirler İngiliz materyalizminin simgelerinden biri haline gelmiştir. 17. yy.'a geldiğimizde materyalizm konusunda ünlü isimler karşımıza çıkmaya devam eder, Gottfried Leibniz ve Thomas Hobbes. Leibniz, çok yönlü bir Alman filozofudur, matematikçi ve aynı zamanda da tarihçidir. Onun materyalizmine göre var olan her şey maddesel ve fizikseldir. Gerçeklik üzerine yaptığı araştırmaları bu temel üzerinde şekillendirmiştir. Hobbes ise, Aristotales felsefesi ve skolastik düşünceye karşı durmuştur. Leviathan isimli eserinde şöyle der: Evren tamamen gerçektir, gerçek olan her şey maddedir, madde olmayan gerçek değildir. Hobbes'e göre uzay denilen bir boşluk vardır ve bu boşluk, görünemeyen ve dokunulamayan Eterden oluşmaktadır. Diğer bir materyalist düşünür; Paul Henri baron d'Holbach' da Fransız materyalizminin gelişimine katkı sağlamış, materyalizmin yanı sıra ateizm ile ilgili de çalışmalar yapmıştır. 1770 yılında yayınlanan System of Nature adlı eserinde tüm gerçekliğin maddenin hareketi ve dağılımına bağlı olduğunu savunmuştur. Aynı eserde insanların da birer makine olduklarını ve özgür iradeye sahip olmadıklarını belirtmiş, dinle dalga geçmiş, bu nedenle tepki de çekmiştir. Sonraki dönemlerde Marx ve Engels için önemli bir isim haline gelecek olan Ludwig Feuerbach de materyalist düşüncenin temsilcilerindendir. Ona göre akıl, maddenin bir ürünüdür, hatta en yüksek ürünüdür. Materyalizm insan özünün ve bilginin temelidir. Tanrının özündeki giz, insanın özünde gizlidir. Bu dönemde materyalist felsefenin gelişime dolaylı olsa da katkıda bulunan bir isimden daha söz etmek gerekir ki bu kişi, Descartes'tir. Descartes skolastik anlayışın karşısında durarak insanın dine ister inansın ister inanmasın akıl yoluyla gerçeğe ulaşabileceğini savunmuştur. Materyalist bir bilimi savunurken aynı zamanda idealist yönünü de korumaya çalıştığını söyleyebiliriz. Bu çelişkili durum nasıl olabilir derseniz, şöyle açıklayabiliriz: Hayvanlar üzerine yaptığı araştırmalarda onların sadece kas ve etten oluşan maddeler olduğunu savunmuş fakat söz konusu durumun insan için aynı olmadığını belirtmiştir. Çünkü insanın Ruhu vardır. Buna benzer fikirleri hem materyalist felsefeyi hem de idealist felsefeyi beslemiştir. Yukarıda filozofların düşünceleri ve çalışmaları ile açıklamaya çalıştığımız 18. yüzyıla kadar olan dönem, genel olarak antik çağdan gelen fikirlerin gelişimine dayanmaktadır. Bu dönemde gelişen materyalist fikirlerin büyük çoğunluğu dine karşı savunulan düşüncelerden oluşmaktadır. Hareketin, etkinliğin, yaratıcı gücün ruha ait olduğunu savunan ve dinlerden türemiş olan İdealist Felsefe ile arasında bir savaş vardır. Materyalist felsefe, idealist felsefenin aksine, tamamen madde odaklıdır, bu felsefelere ait zıt fikirler, tarih boyunca düşünürleri karşı karşıya getirse de birbirini besleyerek geliştirmiştir. Bu dönemde materyalizm, bilimin gelişmesine bağlı olarak duraklamış ya da ilerlemiştir. 18. yüzyıl materyalizminin mekanikçi bir anlayışa sahip olduğunu belirtmek gerekir. Mekanikçi bir anlayışa göre sonuçlar çıkarılmaya çalışılmıştır. Mesela, düşünce için şöyle bir açıklama getirilmiştir: Nasıl karaciğer safra salgılıyorsa, beyin de aynı şekilde düşünce salgılar! Bu yargı sadece bu haliyle oldukça anlamsız gelebilir. Çünkü böyle bir yargı için daha fazla açıklama gerekmektedir. Düşüncelerimiz yalnızca beynimizden salgılanan halde olmayabilir, düşüncelerimizin etkilendiği toplum, çevre... vb. faktörler de işin içine katılmalıdır. Bu tarz kapsamlı açıklamalar, Marx sonrası materyalizmde başlar. Yunan felsefesinde ortaya çıkan ve gelişerek ilerleyen materyalizm, İngiltere ve buna bağlı olarak Fransa'da gelişmeye başlar ve bilinen önemli akımlardan biri haline gelir. Sonraki dönemlerde Marx İngiliz materyalizmi için şu yorumu getirir: Materyalizm, Büyük Britanya'nın gerçek çocuğudur. İngiliz materyalizmi ve Fransız materyalizmi başlarda iki farklı akım olarak nitelendirilse de zamanla tek bir akım haline gelir ve 18. yy. materyalizmine güçlü bir zemin oluşturur. 2. Marx ve Engels sonrası Materyalizm Buraya kadar materyalizmin tarihsel gelişimini ele aldık. Şimdi sıra, Marx sonrası materyalizmi ele almaya geldi. Günümüzde materyalizm denildiğinde aklımıza Marksizm geldiğine göre, antik çağlardan gelen materyalizmi esas dikkat çekici noktaya taşıyanın Marx olduğunu söylemek yanlış olmaz. Marx sonrası materyalizmi ele almadan önce Marx ve Engels hakkında da kısaca bilgi vermek iyi olacaktır. Karl Marx ve Friedrich Engels Karl Marx, 19. yüzyılda yaşamış Alman filozof, politik ekonomist ve devrimcidir. Özellikle politika ve sosyo-ekonomiye dair araştırmaları onun hala önemli bir isim olarak anılmasına vesile olmuştur. Berlin'deki Friedrich Wilhems Üniversitesi'de okurken katıldığı Genç Hegelciler onun ve Engels'in fikirlerinde önemli role sahiptir. Prusya hakkında toplum üzerindeki diyalektik süreçlerin ele alındığı bu grubun diyalektik materyalizme katkıları büyüktür. Daha önce bahsettiğimiz, Alman materyalist filozof Ludwig Feuerbach'dan etkilenme dönemi de yine bu dönemdir. Onu eleştirdiği sonraki dönemde ise tarihsel materyalizm kavramının temelini atar. Alman İdeolojisi isimli eseri, onun materyalizm çalışmalarının başlangıcı olarak kabul edilmektedir. Marx birlikte çalışmalara imza attığı yakın dostu Engels ile Paris'e gittiği dönemde tanışır. Engels da 19. yüzyılın önemli Alman politik filozoflarından birisidir. Karl Marx ile birlikte hazırladıkları Komünist Manifesto ile tüm malların ortak mülkiyetine dayalı bir sistem olan komünist kuramın ortaya çıkış ve gelişiminde önemli rol oynamıştır. Engels ve Marx'ın Genç Hegelciler grubunda yer almaları, Hegel'in diyalektiğinden ve Ludwig Feuerbach'ın materyalizminden etkilenmeleri onları diyalektik materyalizm üzerine çalışma yapmaya itmiştir. Peki, diyalektik materyalizm nedir? Diyalektik materyalizmden bahsetmek için önce diyalektik kavramını açıklayalım. Diyalektik eski yunan filozoflarının atışarak gerçeği bulma sanatına verilen isimdir. Bu kavram, zaman içerisinde gerçeğin bilinmesi olarak nitelendirilmiştir. Diyalektik bilimsel bir yöntemi de ifade etmektedir. Evrendeki her şeyi hareket ve değişme sürecinde görür. Bunu temel alan diyalektik materyalizm ise, nesnel gerçeği kavrama çabasıdır. Toplumsal mekanizma içerisinde bu durum işçi sınıfının devrimci yöntemini ifade etmektedir. Yani burjuva dünyasına karşı savaşan işçi sınıfının yol göstericisidir. Doğanın nesnel yasaları vardır, diyalektik materyalizm benzer yasaların toplum içerisinde de olduğunu savunmaktadır. Toplumun ve doğanın yasaları insandan bağımsız şekilde gelişmektedir. İnsan bu nesnel dünyalara uyum sağlamaya çalışır ve yine bu yasalardan kendi çıkarları doğrultusunda faydalanmaya çalışır. Diyalektik materyalizm, karşıtların birliği ve çatışması, niceliksel değişmelerin niteliksel değerlere dönüşmesi ve inkarın inkarı gibi yasaları ele alır. Bunları kısaca açıklayalım. Karşıtların birliği ve çatışması; evrenin özünü ifade etmektedir. Evrenin hareketi karşıtlıklar ile gerçekleşir. Karşıtların bir arada olması bir yasadır. Buna örnek olarak; atomun, hem artı, hem de eksi yüklere sahip olmasını gösterebiliriz. Bu örneğin toplumsal sistemdeki karşılığı ise; burjuva ve proletaryadır . Tıpkı atom örneğinde olduğu gibi toplum içerisinde bu iki grup birbirine zıttır ama aynı zamanda birliktedir. Diyalektik materyalizmin varsayımına göre; bu iki sınıf bir arada yaşamak zorundadır, fakat bir süre sonra proletarya sınıfı burjuva sınıfını ortadan kaldıracak ve sosyalist toplumun kurulmasını sağlayacaktır. Bu ikili sınıf mücadelesinde çelişkiler söz konusu olacaktır. Bu çelişkiler çıkarların farklı olmasına büyük ölçüde bağlıdır. Yine örnek verirsek; proletarya sınıfı, sömürüden kurtulmak isterken, üretim gücünü ve parayı elinde bulunduran burjuva sınıfı ise sonsuza dek gücünü korumak ister. İşte bu çelişkili durum sınıflar arası çatışmanın devam etmesine yol açar. Diyalektik materyalizme göre bu çelişkili durumun kaldırılması ancak kapitalist düzenden sosyalist düzene geçiş ile mümkün olacaktır. Ortak çıkarlara sahip sınıflar arasındaki çelişkiler uzlaşılabilir niteliktedir. Buna örnek olarak ise; ezilen işçi sınıfının ve köylü sınıfının burjuvaya karşı birleşmeleri gösterilebilir. Yine diyalektik materyalizme göre temel çelişki kapitalizm ve sosyalizm arasındadır, çünkü onların arasındaki mücadele diğer tüm çelişkilerin gidişatını belirlemektedir. Niceliksel değişmelerin niteliksel değişmelere dönüşme yasasında ise ifade edilmek istenen şudur; nasıl ki doğada bir nesneyi özellikleriyle tanıtabiliyorsak benzer şekilde toplumları da özelliklerine göre ayırabiliriz. Örnek olarak; feodal toplumlar, sosyalist toplumlar, kapitalist toplumlar...vb. Bu bahsettiğimiz toplumların niteliğidir. Nicelik ise; nesnelerin sayıları, büyüklüklerini ifade eder. Nitelik ve nicelik birbiriyle bağlantılıdır. Toplum içerisinde nicel birikim dediğimiz Evrimi ifade ederken, nitel değişiklikler Devrimi ifade etmektedir. Evrim dediğimiz nicel birikim yavaş gerçekleşen bir olgu iken, devrim aniden olur. Örneğin; kapitalist düzenden sosyalist düzene geçiş bir devrimdir. Evrim ise yavaş ve kesintisiz ilerlemektedir. Evrimsel olgular devrimlere zemin hazırlamaktadır, diyalektik materyalizm evrim olmadan devrimin olmayacağını savunmaktadır. İnkarın inkarı yasası ise şunu ifade etmektedir; yeni eskiyi olumsuz hale getirerek gelişir. Eskiyi tamamen yok etmez, belli özelliklerini yok eder, yerine yeni olgular ekler. Örnek olarak; yeni bir yönetim sistemi, eski sistemin yönetim biçimini tamamen ortadan kaldırmış görünse de onun olumlu yönlerini de barındırmaya devam edebilir. Örneğin; sanayisini...vb. Bunun üzerine kendi olumlu yönlerini de eklemektedir. Diyalektik materyalizm, Marksizmin temelidir. Marksizm; Marx'ın Fransız politikası burjuvazi ve sınıf mücadelesi üzerine yaptığı analizlerle şekillenmiş bir felsefedir. Aynı zamanda İngiliz kapitalizmi üzerine yapılan incelemelerden de beslenmiştir. Marksizm'e göre topluma dair her şey maddi dünyadan kaynaklıdır. Düşünceler de benzer şekilde maddeye dayanmaktadır. Tarihsel materyalizmden kısaca söz edersek; tarihsel materyalizm Marksist yaklaşımın tarihsel gelişmeye uyarlanması olarak nitelendirilebilir. Marx Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı başlıklı yapıtında tarihsel materyalizmin dayandığı ana fikri şöyle ifade etmiştir: İnsanların varlığını belirleyen şey bilinçleri değildir, tam tersine onların bilincini belirleyen toplumsal varlıklarıdır. Burada ifade edilmek istenen şey, insanların hayalleri, düşüncelerinden değil, onların eylemleri ve yaşam süreçlerinden yola çıkarak hareket edilmesi gerektiğidir. Yine Marx'a göre, maddi şartlar insan üretimini ve yaşam sürecini etkileyen önemli unsurlardır. Pozitif bilim maddi yaşam şartlarını ve üretim süreçlerini kendine konu olarak almalıdır. İnsanların ihtiyaçları onları bir arada tutmaktadır. Toplum içerisinde bireyler arasında iş ve üretime göre dağılımlar vardır. Üretim sonucunda ise yapılan paylaşımlar eşit değildir, bu durum aile içinde başlamaktadır. O halde güveni sağlayacak bir kurum gereklidir, o da devlettir. Böyle bir devletin kuruluşu özgür iradeye değil birliktelik ilkesine dayanmalıdır ki bu yönetim biçimi komünizmdir. Genel olarak bu sistemde özel mülkiyet kavramı ortadan kalkacak, eşit bir toplum yapısı oluşturulacaktır. Mevcut toplum yapısında, ezenler ve ezilenler olmak üzere iki sınıf vardır. Toplum tarihi sınıflar arası savaşlara sahne olmuştur. Ezilen taraf olan işçi sınıfının devrimi, diğer tüm sınıfların yok edilmesine bağlıdır. Marx Kapital isimli yapıtında kapitalist devlet düzeni üzerine yaptığı incelemeler sonucunda eleştirilerini yazmıştır. Bu esere göre iş gücü satın alınabilir bir metadır. İşçiler emeklerinin karşılığını alamamakta, kapitalistler emek hırsızlığı yapmaktadır. İşçiler her zaman aldığı ücretten fazla mal üretmekte, ortaya artı değer çıkmaktadır. Ortaya çıkan bu artı değer, işçi sınıfının cebi yerine işverenin cebine girmektedir. Bu durum düzeltilemez bir durumdur, tek kurtuluş yolu devlet düzeninin değişmesidir Kapitalist düzende sermaye sahibi, gün geçtikçe zenginleşirken, işçi sınıfı emeğini daha ucuza satmaktadır, bu durumdan kurtuluş, üretimin kamulaştırılması ve işçi sınıfının devrimini gerçekleştirmesi ile mümkün olacaktır. Engels'ın tarihsel materyalizm üzerine görüşleri ise şöyledir; Materyalist tarih anlayışı şu savdan hareket eder: üretim ve üretimden sonra ürünlerin mübadelesi, her türlü toplumsal düzenin temelini oluşturur. Tarih boyunca her toplumda, ürünlerin bölüşümü ve onunla birlikte sınıflar halinde toplumsal sıralanma üretilmiş olana, bunun üretilme biçimine ve üretilmiş şeylerin bölüşüm biçimine göre düzenlenir. Bundan ötürü bütün toplumsal değişimlerin ve bütün siyasal altüst oluşların son nedenlerini, insanların hafızasında değil, üretim ve mübadele biçimlerinin değişmesinde aramak gerekir; bu nedenleri felsefede değil söz konusu dönemin iktisadi yaşamında aramak gerekir. Marx ve Engels'ın düşüncelerine bakıldığında toplum düzenin temeli üretime dayanmaktadır. Üretilen ürünün paylaşımındaki adaletsizlik, sınıf kavramlarının varlığına ve çatışmaya neden olmuştur. Bu sistemin ezilen sınıfı olan işçi sınıfının kurtuluşu devrime bağlıdır. Materyalizm üzerinde değineceğimiz son konu materyalizm-bilim ilişkisidir. Materyalizm 19. yüzyılda bilimsel bir görünüme büründürülmüştür. Bu dönemde materyalizme olan ilgi, onun bilimsel olarak da ele alınmasına yol açmıştır. Freud'un psikoloji çalışmalarının yanı sıra Darwin'in evrim teorisi materyalizme büyük katkı sağlamıştır. Darwinizm'in canlıların oluşumunu maddesel faktörlerle, maddenin kendi içindeki etkileşimlerle açıklaması materyalistler için önemli bir gelişme olmuştur. 19. yüzyılda gelişen bu bilimsel materyalizm bazı iddialarda bulunmuştur. Bunlar; evrenin hacim olarak sonsuz olduğu, maddenin yaratılmadığıdır. Madde ve zaman birer mutlak kavramdır, yani hep var olmuştur ve hiç değişmemişlerdir. İnsan zihni de sadece maddesel faktörlerle açıklanabilmektedir. Madde ötesi bir ruh yoktur ve bütün zihinsel olaylar maddeye bağlıdır. Genel olarak materyalizmin tarih içerisinde yer alışı bu şekildedir. Materyalizm denildiğinde günümüzde akla Marx ya da onun ifade ettiği komünizm, kapitalizm gibi kavramlar gelse de çağlar öncesinde atomun ele alınması da materyalizm açısından önemli bir konudur. Marx'ın fikirlerinin sonraki dönemlerde yönetim biçimlerini büyük ölçüde etkilemesi, kapitalist düzen karşısında hala savunulur olması, kısacası güncelliğini koruması materyalizmin onunla birlikte anılmasını sağlamaktadır fakat Marx'ın etkilendiği önceki dönemlerin materyalist düşünceleri de göz önünde bulundurulmalıdır fakat Marx'ın kendinden önceki filozoflardan etkilendiği bir gerçektir, o filozofların fikirleri de göz önünde bulundurulmalıdır. Not: Marx ve Hegel'in toplumsal materyalizm ve diyalektik materyalizmi başlı başına ele alınması gereken kapsamlı bir konudur, bu yazıda genel hatlarıyla ele almak istedik. Ve son söz: Bu yazıyı tamamladığım gün 1 Mayıs İşçi ve Emekçi Bayramı'ydı. O nedenle yazımı Marx'ın tabiriyle proletarya sınıfına ithaf ederek, yine onun şu söylemi ile bitirmek isterim; Proletaryanın zincirlerinden başka kaybedecekleri şeyleri yok, kazanacakları bir dünya var. Bütün ülkelerin işçileri birleşin!


İbretlik bir hayat öyküsü... Trendleri iyi yakalamayı bilen bir yazarın trajikomik öyküsü. O biiiiiiiiiiir makine mühendisi Yazısını hep geç gönderir ama -tanırım iyi çocuktur- Kaçak giriş: arasındaki yorumlar Kerem Kaynar'ın yazı ile ilgili yorumlarıdır! Bir süredir davranış bilimlerinde ve özellikle de endüstriyel psikolojide çok önemli bir konu olan motivasyon teorilerinden bahsetmek istiyordum, ancak buna paralel olarak bir süredir Kerem Kaynar'ın niçin yemek yazıları yazıp durduğu üzerine de düşünüyordum. Baktım ki bu iki faaliyeti birleştirebilirim ve başka bir yazar hakkında yazı kaleme alarak Açık Bilim'de de bir ilke imza atmış olabilirim. O yüzden hiç düşünmedim, yaptım. Böylelikle de ortaya bu yazı çıktı. Umarım gerisi gelmez ve misillemesi de olmaz. Bu yazımızın konusunun Motivasyon Teorileri mi yoksa Kerem Kaynar mı olduğunu kestirmek güç. Aslında Kerem Kaynar'ın romantik bir aşk hikayesi yazarı mı, bir gurme mi yoksa bir bilim yazarı mı olduğunu kestirmek de güç. Üstelik hiçbir fotoğrafına erişilemediği için profil fotoğrafına koyduğu robotun kendisi olduğunu düşünmek de mümkün olabilir ama bu kadar duygu yüklü yazıları bir robotun yazabileceğine de ihtimal veremiyoruz. İşte bu yüzden bu yazıda hem Kerem Kaynar'ı analiz edip anlamaya çalışıyoruz hem de okurlarımıza motivasyon teorilerinden bahsediyoruz. Bakalım nasıl olacak! Haydi bakalım rasgele... Motivasyon Kuramları Açık Bilim yazarı Kerem Kaynar. İyi bir bilim okuyucusu. Yıl 2011, aylardan Ekim. Açık Bilim Dergisi kurulduğunda Çağrı Yalgın tarafından bu dostumuz kitap incelemeleri yazabilir diye tanıtıldı. Böylece kendisine de bir davet götürüldü. Sanayi devriminden sonra Dünya oldukça şekil değiştirdi. Devrim Avrupa'da ortaya çıktığı için feodalite ortadan kalkarken diğer yandan yeni bir sanayici sınıfı oluştu. Böylece feodal düzende tarla işleyerek hayatını kazanan aşiret yapılı aileler kentlere göç etti, yalnızlaştı ve artık kentlerde üretim makinalarını elinde bulunduran sınıfın işlerini gören işçi haline geldiler. Ancak ortada adam akıllı bir yönetim uygulaması olduğunu söylemek zordu. Yıl 1880'lere geldiğinde bazı düşünürler böyle rasgele yönetim olmaz deyiverdi ve yönetim hareketini başlattılar. Yönetim hareketi savunucularının fikirlerini düzenli hale getirip daha sonra da geliştirerek bilimsel yönetimi başlatan kişi hem iktisatçı, hem de mühendis olan Frederick Winslow Taylor'dur. Taylor'un 1911'de yayınladığı yönetim ilkeleri ile işletmeler maliyetlerini 20-30'da birine düşürürken, işçiler de daha çok kazanmaya başladılar. Fakat Taylor'un önemli bir eksiği vardi: Taylorizme göre işçiler rasyoneldir ve onlar da sadece daha çok para kazanmak ister. Onları daha çok ya da o zaman yeni bir kavram olan: daha verimli- çalıştırmanın tek yolu onlara daha çok prim, teşvik ya da ücret vermektir. İşte Klasik Yönetim Teorisinin en büyük eksiği budur: İnsanın duygularını dikkate almamak. Bu yüzden önce neo-klasik, sonra modern yönetim yaklaşımları ve en sonunda da postmodern yönetim yaklaşımları ortaya çıkmıştır. İnsanın yönetimin asli unsuru sebebi olması ise bu teoriler yönetim teorisi diye anılmaz. Onları adları artık örgüt teorileridir. Örgütler, belli bir amaç için bir araya gelmiş insanlardır. Bu insanların motivasyonları, yani amaç için güdülenmeleri amaca ulaşmanın şartıdır ve motivasyon ne kadar yüksek olursa amaca ulaşmak da o kadar mümkün ve verimli olacaktır. Motivasyon türkçesiyle güdü-, bir canlının herhangi bir ihtiyacı gidermesi amacıyla harekete geçmesini sağlayan güçtür. Bu ihtiyacın giderilmesi ise canlıya tatmin getirir. Daha kronolojik olarak sıralarsak, bir ihtiyaç hasıl olur, o ihtiyaç için motive olunur ve sonrasında ihtiyacı gidermek için bir davranış gerçekleştirilir, bu davranış amacına ulaşırsa ihtiyaç giderilir ve daha sonrasında da tatmin duyulur. Eğer tatmin gerçekleştirilen bir iş yoluyla elde edilmişse buna iş tatmini denir. Kerem'in Açık Bilim için yazması onun için bir iş olduğu için motivasyonu biz daha çok iş tatmini kapsamında ele alacağız. (Motivasyonun genel anlamı ve sinirbilimsel mekanizması hakkında harika bir sesli yayına ulaşmak istiyorsanız Bilim Kazanı'nın ilk bölümünü tavsiye ederim: Bilim Kazanı Bölüm 1: Motivasyon) Daveti alan Kerem Kaynar, bakarız minvalinde bir cevap verdi. Bu kadar zamandır okuyup duran Kerem'in artık entelektüel kapasitesini paylaşmaya ihtiyacı vardı. Çok beğendiği ve takdir ettiği fizikçi Richard Feynman, bildiklerini öğrencilerine ya da halka kolaylıkla aktarabilmesiyle meşhurdu. Kerem niçin böyle bir projede yer almasındı ki? Hem belki kendisi de bir gün meşhur olurdu, olur ya? Motivasyon kuramları ikiye ayrılır: Kapsam Kuramları ve Süreç Kuramları. Kapsam kuramları ihtiyacı sadece ihtiyaç duyan kişi penceresinden inceler ve karşılığında ne alındığının motivasyonu nasıl etkilediğiyle pek ilgilenmez. Kapsam kuramlarından en meşhuru Maslow'un motivasyon kuramıdır. İhtiyaçlar piramidi olarak anılan bu kurama göre canlıların ihtiyaçları bir piramit halindedir ve bir kattaki ihtiyaçlar tatmin edilmeden diğer kata geçilmez. Abraham Maslow'un 1943 yılında ortaya koyduğu ve kendi adıyla anılan kuramına göre fizyolojik ihtiyaçların giderilmesi güvenlik ihtiyacından daha önceliklidir. Aslan riskine karşın otlamaya devam eden geyikler, çölde iken su mu çadır mı? sorusuna vereceğimiz su yanıtı bundandır. Güvenlik konusu halledilmeden de sevgi arayışına, ait olmaya gerek duyulmaz. İnsan üçüncü basamağı da geçince artık takdir ve saygı görmeye yönelik ihtiyaçlar duyacaktır. Tüm bunları tamamlayınca da artık kendini gerçekleştirecek, hobilerine yönelecek ya da ideallerine ulaşmaya çalışacaktır. İyi bir işi olan Kerem Kaynar'ın ilk üç basamakla ilgili bir sıkıntısı olduğu düşünülemez. Ayrıca işindeki pozisyonunun da ona takdir ve saygı ihtiyacını giderecek kadar şey sunduğunu düşünülebilir. Peki sırada ne var? İlk dört basamaktaki ihtiyaçları giderdiğimize göre sıradaki adıma göre artık yaratıcı ve üretici olmanın sırası gelmiş olamaz mı? Peki Maslow gerçekten haklı mı hakikaten? Yoksul olmasına rağmen sanatçı olanlar yok mu? Ya da kimi insanlar için sevgi ve ait olma duygusu güvenlikten öncelikli gelmiyor mu ki, sırf bu aidiyetin yarattığı tatmin için, ya da kendilerini gerçekleştirmek için yasadışı örgütlere üye oluyorlar? Neyse. Maslow haklı olsun ya da olmasın, zaten Kerem Kaynar'dan istenen şey o kadar da zor ve matah bir şey değildi: Büyükçe kitaplığından bir kitap seçilip tanıtılması, o kadar. Hem ürünlerini severek okuduğu, deneyimlerinden çok şey öğrendiği büyük bir yazara olan borcunu da bu yolla ödeyebilirdi. Bu yüzden ilk sayıda da Richard Feynman'ın Altı Kolay Parça kitabı hakkında bir inceleme yazmaya karar verdi. İhtiyaç kuramcılarından Clayton Alderfer, Maslow'un katı hiyerarşisine karşı çıktı ve Hiyerarşiye bağlı olmadan, herhangi bir ihtiyaç giderildiğinde o ihtiyaca ait güdülenme azalır, ve öncesinde olmayan ya da az olan başka bir ihtiyaca ait güdülenme devreye girer dedi. İhtiyaçları VİG baş harfleriyle anılacak şekilde üçe ayırdı: Var olma, İlişkide bulunma ve Gelişme. Alderfer'e göre bazı ihtiyaçlar var olmaktan kaynaklanır; yani doğuştandır: Yeme, içme, barınma gibi. Var olmaya devam içinse bu ihtiyaçlar devam eder. İlişkide bulunma ihtiyacı ise sosyal ihtiyaçlara karşılık gelir ve insanın çevresindeki diğer insanlarla ilişkileri hem işte, hem de iş dışında tatmine etkide bulunur. Gelişme ihtiyacı ise kişinin kendi kişisel gelişimini, başka bir deyişle yetenek ve kapasitelerini geliştirmesine yöneliktir. Kerem Kaynar'ın ülkemizde kendisi kadar okuyan birisiyle oturup şöyle hakkıyla bilim ve edebiyat sohbeti yapması kolay değildi, zira böyle birine rastlama olasılığı düşüktü. Açık Bilim yazarlarının kendisi gibi insanlar olabileceğini düşünerek belki de en azından böyle bir grup içerisinde yer almanın güzel bir şey olabileceğini düşündü. Yazısı hakkında düşünürken derginin diğer kurucusu Tevfik Uyar ile Gtalk üzerinden bir ilişki teşebbüsünde bulundu. Daha sonra kendilerinin de okuyup ne kadar resmiymişiz diye kahkahalarla gülecekleri sohbetin başlangıcı Rus romanlarını aratmıyor. Tevfik: Selam Kerem: Selam, nasılsınız? Tevfik: Sağolun,sizleri sormalı. Kerem: Ne olsun, evden çalışan bir insan olarak bilgisayarın başındayım bu saatte :) Tevfik: Kolay gelsin, evden çalışmak zevkli olsa gerek, Kerem: sağolun. ... Ve nihayet Kerem Kaynar, karar verdiği yazıyı yazıp gönderdi ve ilk sayının yayınlanmasını beklemeye başladı. Amerikan Psikolog Frederick Herzberg Maslow'dan ve Alderfer'den farklı olarak özellikle iş tatminine odaklanmış ve 1960'larda iki faktör teoremini ortaya koymuştur. Herzberg'e göre her faktör ya da ödül tatmini, dolayısıyla da motivasyonu sağlamaz. Faktörler ikiye ayrılır: Koruyucu Faktörler ve Güdüleyici Faktörler. Koruyucu faktörler sadece işi bırakmayı engeller. Mesela ücret sanıldığı gibi güdüleyici bir faktör değil, koruyucu faktördür. Pek çok insan işinden nefret etmesine rağmen sadece ücreti için işinde kalabilir. Buna karşılık prestij, başarı, bunlara bağlı olarak terfi, tanınma gibi faktörler güdüleyicidir. Bir çalışan, ücreti iyi olmasa dahi prestijli olduğu, ya da başarılı olduğu veyahut tanınmasını sağladığı için işte kalmaya devam edebilir. Herzberg ödülleri de iki şekilde değerlendirdi: İçsel ödül, dışsal ödül. Dışsal ödül ödülün kendisidir. Para, terfi, prim gibi. İçsel ödül ise dışsal ödülün kişideki yansımaları ya da kişinin amaçlarına hizmetidir. İstediği bisikleti satın alabilmesi, başarılı olduğu hissi, prestij gibi... Kerem Kaynar ilk yazısından sonra banka hesabını kontrol etti. Baktı ki herhangi bir hareket yok. Bekledi ve iki gün sonra tekrar kontrol etti. Yine yok. Anladı ki bu yazı çizi işlerinde ekmek yok. Bu durum biraz canını sıkıyordu ama öte yandan Açık Bilim'in yeni bir bilim dergisi olarak bilim çevrelerinde oldukça beğenildiğini görüyordu. Baktı ki, başarılı olmaya aday bir dergiye bir tuğla koymuştu Kerem Kaynar. Tevfik Uyar ile bir önceki konuşma kadar yumuşak geçmeyecek bir konuşma yapmaya kararlıydı ama Dur bakalım, iki üç sayı daha yazalım, eğer hiç gelirim olmazsa giderim, köle miyim ben arkadaş dedi. McClelland diğerlerinden farklı olarak ihtiyaçların kişinin kendisinde var olduğunu değil, öğrenmeyle edinilebileceğini öne sürer. McClelland da ihtiyaçları üçe ayırmış, bunları başarı ihtiyacı, ilişki ihtiyacı ve güçlülük ihtiyacı olarak sınıflamıştır. McClelland'a göre insanların kendi meslek alanlarındaki mükemmeliyetçi tutku ve duygularının ardında başarı ihtiyacı saklıdır ve başarı güdüsü toplumu ve bireyi en çok etki altında bırakan güdüdür. Açık Bilim'in okunurluk ve bilinirlik düzeyi giderek artarken Kerem Kaynar da Açık Bilim'in okunan yazarları arasındaki yükselişini sürdürüyordu. Yazarlık işini iyi başardığını düşünen Kerem Kaynar, 14 Şubat Sevgililer Günü münasebetiyle Şubat 2012 tarihli 4. sayı için Richard Feynman ile karısı Arlene Greenbaum arasındaki efsanevi aşkı anlatmaya karar verir. Bu yazı sıkı bir edebiyat okuyucusu olan Kerem Kaynar'ın bilim yazarlığı yanısıra edebi yazarlık kabiliyetlerini de ortaya koymasını da sağlar, Bu bir sevgililer günü yazısıdır cümlesiyle başlayan Adresini Bilmiyorum Sevgilim adlı yazı patlama yaratır. Derginin o güne dek en çok paylaşılmış, tıklanmış ve okunmuş yazısı olur. Hatta aylarca da liste başından düşmeyecektir. Görüldüğü gibi kapsam kuramları kişilerin güdülenmelerine karşılık ne aldıkları, böylece sıradaki güdülenmelerinde daha önce aldıklarının ne gibi etkileri olduklarıyla ilgilenmez. Yani kapsamları biraz daha anlıktır. Oysa süreç kuramları öyle değildir ve ihtiyaç-güdülenme-tatmin eksenindeki durumun, sıradaki güdülenmeye ne gibi bir etkide bulunacağını da dikkate alır. Süreç kuramlarından en çok öne çıkanlarından birisi 1960'larda Victor Vroom tarafından geliştirilen Ümit Kuramıdır. Vroom kişinin bir davranışı karşısında beklediği şekilde ödüllendirilmediği ya da ödüllendirilmeyeceği beklentisinin bulunduğu durumlarda güdülenmenin olumsuz etkilenebileceğini ileri sürmüştür. Bunun tersi de geçerlidir: Kişinin beklediği ödülü alacağı ve ödülün büyüklüğü düşüncesi onun ne kadar güdüleneceğini belirler! Sevgililer günü yazısıyla patlama yaratan Kerem Kaynar, sevgililer günü gibi özel günlerin kaymağını yiyebileceğini farkedince, Vroom'un beklenti teorisine uygun olarak, büyük bir zevk ve şevkle 8 Mart Kadınlar Günü'nü listesine almıştır. Böylece Mart 2012 tarihli Açık Bilim sayısına Gökyüzü Kadınlarındır isimli bir yazı yazmış, yine derginin en çok okunan yazısını yazmayı başarmıştır. Muhtemelen İyi ki şu özel gün ve haftalar var diyen Kerem Kaynar, nihayet Haziran'da Babalar Gününü kullanacak, daha sonra da 2013 Şubat'ta da tekrar Sevgililer Günü'nü kendi hırsına alet edecek ve yeterli tatmini elde ettikten sonra bu davranışına bir son verecektir. Süreç kuramlarına en büyük katkı B. F. Skinner'dan gelmiştir. Yazının başında bağlantısını vermiş olduğumuz Bilim Kazanı adlı programda da anlatıldığı üzere, canlıların herhangi bir davranışı göstermesi karşısında aldığı ödül, o davranışın pekişmesine neden olur. Skinner, Pavlov'un meşhur köpeğiyle birlikte ortaya koyduğu şartlanma durumuna böylelikle farklı bir bakış açısı getirmiş, dolayısıyla eğitim bilimlerinde önemli bir yeri olan teşvik hususunda da çığır açmıştır. Kerem Kaynar için ilk etapta ödül kavramı okunma sayısına karşılık geliyordu. Bir süre sonra özel gün ve haftalar da tükenince Kerem Kaynar biraz gerilere düşmeye başladı. Açıkçası ödüle bu kadar alışmış birisi için bu biraz sıkıntılı bir süreçti . Bir süre sonra Teoman'ın müziği bırakması gibi, Kerem'de de yazmayı bırakmak gibi bir etki yaratma riski vardı! Yeni bir patlama yapmak gerekiyordu. Artık okunma sayısı Kerem'i tatmin etmiyordu, çünkü daha geçenlerde bir köşe yazarı Kerem'den övgüyle bahsetmiş, zaten yüksek olan egosunu biraz daha yükseltmişti. İşte tam olarak da bu ödülün devamlılığını sağlamak gerekiyordu! Kerem istatistiklere şöyle bir göz attı: 2012 Aralık sayısında yazmış olduğu Kek Kabartmak Bir Bilimdir hem bilim okurlarının hem de ev hanımlarının, yani çok daha geniş bir kitlenin dikkatini çekmişti. Twitter paylaşımlarını da kontrol eden Kerem Kaynar yeni madeni keşfetti! Motivasyon yaşam kaynağımızın ta kendisidir ve aslında nereye baksanız konuların bir şekilde motivasyonla ilişkili olduğunu görürsünüz: Depresyon hastalığı bir çeşit motivasyonsuzluktur. İşimizi yapmaktan zevk almıyorsak aslında şartlar ya da işin doğası bizi motive etmiyordur. Sevgiliniz size çiçek almıyorsa bu davranışı pekiştirmediğiniz içindir, çocuğunuz ders çalışmıyorsa bir ödül beklentisi yoktur... Kısacası bir tutum ya da davranışın kaynağı güdüdür, güdülenme ise davranışın gerçekleşmesi için gerekli güçtür. Kamuya yönelik bir platformda yazmayı güdüleyen şey elbette ki okunmaktır. Her yazar okunmak, okunma yoluyla bildiklerini, düşündüklerini okurlarına aktarmak ister. İşte biz de tam olarak bu yüzden Kerem Kaynar yemek yazıları yazmaya başlayınca Twitter'den ev hanımı ve manken görünümlü 300-400 sahte hesap açarak kendisinin yazılarını paylaştık, güzel güzel yorumlar yaptık. Böylece de onu yemek yazıları yazmak konusunda güdülemeye devam ettik. Kerem Kek'ten sonra yumurtaya, yumurtadan sonra sufleye, sonra da sırasıyla çaya, kahveye el attı. Bu sayıda da Çikolata hakkında bir yazı yazarak ev hanımlarından bekar genç kadınlara doğru bir seyir izleyeceğini tahmin ediyoruz. Yeni sahte hesaplarımız hazır. Haydi Kerem! Seni bekliyoruz!