Charles Darwin'in 1859'da Türlerin Kökeni'ni yayınlamasının ardından evrim teorisi şiddetli saldırılara maruz kaldı. Bu saldırılar sadece muhafazakar kesimden gelmiyordu. Dönemin en önde gelen fizikçileri, hesaplara dayanarak Dünya'nın sadece 20 milyon yıl yaşında, yani evrime imkan vermeyecek kadar genç olduğunu iddia ediyorlardı. Biyologlar ve jeologlar ile fizikçiler arasındaki uyuşmazlık 20. yüzyılın başına kadar sürdü. Lord Kelvin Ondokuzuncu yüzyıl İngiltere'sinde, isimleri bugün temel ders kitaplarımıza yerleşmiş birçok bilimci yetişti. Bunlardan en önde gelenlerinden biri, ömrünün sonuna doğru Lord Kelvin ünvanını alacak olan William Thomson (1824-1907) idi. Thomson 10 yaşında, babasının da hocalık yaptığı Glasgow Üniversitesi'nde eğitime başladı. O dönemde İskoçya üniversitelerinde küçük yaşta eğitime başlamak yaygındı. Genç Thomson Glasgow'da Fransız matematiği ve fiziğini öğrenme fırsatına dört elle sarıldı. Özellikle Fourier'nin Isının Analitik Teorisi kitabını hatmetti. 1841'de, 17 yaşındayken yazdığı ilk makaleleri Fourier'nin çalışmalarıyla ilişkiliydi. Thomson 1841'den 1845'e kadar Cambridge'de matematik eğitimi gördükten sonra Paris'e kısa bir ziyaret yaptı. O dönemde İngiliz üniversiteleri çok içe kapalıydı ve özellikle Fransa'da geliştirilen güçlü analiz yöntemlerinden habersizdiler. Thomson bu matematiksel yöntemlerin Britanya'ya aktarılmasında kilit rol oynadı. Paris'teyken Sadi Carnot'nun (1796-1832) termodinamik biliminin başlangıcı sayılan çalışmasından haberdar oldu. Paris'ten döndükten sonra hayatının geri kalan elli üç yılını geçireceği Glasgow Üniversitesi'nde çalışmaya başladı. 1849'da ilk büyük çalışması olan Manyetizmanın Matematiksel Teorisi 'ni yayınladı. 1851'de yayınladığı Isının Dinamik Teorisi'nde termodinamiğin yasalarını listeledi, maddenin hareketinin durduğu bir mutlak sıfır sıcaklığı kavramını ortaya attı ve bugün onun adıyla Kelvin ölçeği dediğimiz sıcaklık ölçeğini geliştirdi. 1867'de Tait'le birlikte yazdığı Doğa Felsefesi İncelemesi fiziğin derli toplu olarak sunulduğu bir ders kitabı olarak klasikleşti. Thomson parlak bir matematikçi olduğu kadar da pratik zekalı bir uygulamacıydı. Britanya'daki ilk araştırma laboratuvarını kurdu ve deneysel çalışmalar başlattı. Zırhlı gemilerde kullanılabilecek bir mıknatıs başta olmak üzere birçok icat yaptı. İngiltere ve Amerika arasına telgraf döşeme projesinin baş aktörlerinden ve beyinlerinden biriydi, ki bu projeye katkısından dolayı 1866'da şövalye ünvanı aldı. 1892'de asalet ünvanı aldı; üniversite arazisinden geçen Kelvin ırmağının ismini ünvan olarak benimseyerek Lord Kelvin olarak anılmaya başladı. Hayatı boyunca 650 bilimsel makale yazdı, 70 patent başvurusu yaptı. Kısaca, William Thomson/Lord Kelvin 19. yüzyılın en büyük ve saygın bilimcilerinden biri, fizik konusunda önünde durulmaz bir otoriteydi. Kelvin için bilim sayılara ve sağlam verilere dayanmalıydı. 1883'deki bir konuşmasında yaklaşımını şöyle özetlemişti: Fizik biliminde herhangi bir konuyu öğrenme yönünde ilk asli adım, sayısal işlem yapma prensiplerini, ve olguyla ilişkili nitelikleri ölçebilmek için uygulanacak yöntemleri bulmaktır. Hakkında konuştuğunuz şeyi ölçebiliyorsanız ve sayılarla ifade edebiliyorsanız onun hakkında birşeyler biliyorsunuzdur. Ama ölçemiyor ve sayılarla ifade edemiyorsanız, bilginiz zayıftır ve tatmin edici olmaktan uzaktır. Bu bilginin başlangıcı olabilir, ama düşüncelerinizde bilim aşamasına ilerlemiş olmazsınız. Dünya kaç yaşında? 19. yüzyılda yeni yeni serpilmeye başlayan jeoloji bilimi, Dünya'nın kaç yaşında olduğu sorusuna cevap bulamıyordu. 1778'de Fransız doğabilimci Buffon, erimiş demirin soğuma hızının ölçümlerini esas alarak, Dünya'nın 75 000 yaşında olduğunu ileri sürmüştü, ama o zamandan 19. yüzyıl ortasına kadar birbirini tutmayan birçok başka tahmin mevcuttu. Jeolojik süreçlerin yavaşlığına bakarak Dünya'nın çok çok yaşlı olması gerektiğinde herkes hemfikirdi, ama birçok jeolog Dünya'nın yaşını tespit etmenin mümkün olduğundan bile şüphe duymaya başlamıştı. Kelvin gençlik döneminde Dünya'nın yaşı problemini temel fizik prensipleriyle çözmeye girişti. Fikri basitti: Başlangıçta erimiş halde bulunan Dünya zamanla soğuyacaktır. Fırından çıkmış bir patates gibi, dış kabuğunun serinlemiş olmasına rağmen iç kısımları çok sıcak kalmış olacaktır. Derin madenlerde aşağı inildikçe sıcaklığın arttığı zaten bilinen bir şeydi. Eğer Dünya çok çok yaşlıysa, çok uzun zaman boyunca ısı kaybetmiş olacağından derine gittikçe sıcaklık yavaş yavaş artacaktı. Genç ise tam tersine, sıcaklık metre başına daha hızlı artacaktı. Kelvin 1846'da madenlerde değişik derinliklerden toplanan verileri bir araya getirerek Dünya'nın 100 milyon yaşında olduğunu ilan etti. Ölçümlerdeki hata paylarını hesaba katınca, bu sayının 20 ila 400 milyon yıl arasında değişebileceğini de ekledi. Kelvin daha önce, bağımsız bir yöntemle Güneş'in yaşını da hesaplamıştı. Güneş'in ışımasının maddenin merkeze doğru çökmesi ile enerji kazanan kimyasal reaksiyonlardan kaynaklandığını varsaydı. Bu yaklaşımla Güneş'in en fazla 100 milyon yaşında olabileceğini hesapladı. İki ayrı hesabın sonuçları birbirini tutuyordu. Türlerin Kökeni'nin yayınlanmasının ardından kopan fırtınaya Kelvin de dahil oldu. Elde ettiği sonuçlara göre, doğal seçilim ve evrim mekanizması ile bugünkü çeşitliliğe ulaşmak için yeterli zaman olmadığını savundu. Kelvin evrime inanmıyordu, ama o dönemin yaratılışçılarıyla aynı kafada olduğunu söylemek doğru olmaz. Her şeyden önce, yaratılışçılar Dünya'nın sadece 6000 yaşında olduğuna inanıyorlardı. Kelvin'e göre hayat cansız maddeden ortaya çıkamazdı, ama belki uzaydan düşen meteorlar ilk tek hücreli canlıları Dünya'ya taşımış olabilirdi. Kelvin'in Darwin'e itirazları dine değil, fiziğe ve ölçümlere dayanıyordu. Kelvin'in yüz milyon yıllık tahmini sadece evrimsel gelişim için değil, jeolojik süreçler için de çok yetersiz bir süreydi. Biyolojideki şöhretinin yanı sıra seçkin bir jeolog olarak da isim yapmış olan Charles Darwin, İngiltere'deki Weald vadisinin aşınması için üç yüz milyon yıl gerektiğini hesaplamıştı; elbette Dünya çok daha yaşlı olmalıydı. 1860'lardan sonra fizikçiler ve natüralistler arasında bir uçurum oluştu. Taraflar sözlü ve yazılı tartışmalarla fikirlerini çarpıştırdılar. Doğabilimciler gözlemlerine güveniyorlardı, ama mükemmel bir matematikçi olan Kelvin'in çalışmasında bir hata da bulamıyorlardı. Bazıları jeolojinin basit bir matematiksel modele uydurulamayacak kadar karmaşık olduğunu ileri sürdüler . Darwin 1869'da Alfred Wallace'a şöyle yazdı: Thomson'ın Dünya'nın yaşına dair görüşleri uzun zamandır en büyük dertlerimden biridir. 1871'de aynı sıkıntı devam ediyordu: Eksik halkalar hakkında şimdiye kadar söylediklerimden daha fazla birşey söyleyemem. Silüryen öncesi zamanlara bel bağlasam, Sir W. Thomson korkunç bir hayalet gibi karşıma dikiliyor. Evrimsel biyologların sözcüsü Thomas Huxley ise basitçe, Dünya yüz milyon yaşındaysa, evrimin hızlı işlemesi gerektiğini söyledi. Herkes bu çözümü kabul etmedi. Zaten yeni verilerle Thomson Dünya'nın yaşı konusundaki tahminini gitgide aşağı çekmekteydi, ta ki sonunda 20 milyon yıla inene kadar. Bu kadar genç bir Dünya ile jeolojik verileri bağdaştırmak mümkün değildi. Radyometrik tarihleme Dünya'nın yaşı tartışması bir sonuca ulaşmadı, hatta yirminci yüzyılın başına kadar sürüp gitti. Ancak yeni yüzyılın keşifleri yepyeni yöntemler geliştirilmesini sağladı. Bugün, Dünya'nın yaşı için kabul edilen değer dört milyar beşyüzkırk milyon. Kelvin'in en cömert tahmininden kat be kat fazla. Bu önemli sonucu elde etmek ancak 19. yüzyılın sonunda radyoaktivitenin keşfedilmesiyle mümkün oldu. Radyoaktivite bazı elementlerin atom çekirdeklerinin, istikrarsız olmaları sebebiyle parçalanıp, yeni ve daha hafif elementlere dönüşmeleridir. Radyum, uranyum gibi birçok ağır element radyoaktiftir. Ama karbon gibi hafif elementlerin de bazı izotopları radyoaktif olabilir. Radyoaktif bir atom çekirdeğinin ne zaman parçalanacağını bilemesek de, elimizde birçok atom varsa, bu atomların belli bir zaman sonra ne kadarının ortadan kalkacağını bilebiliriz. Her radyoaktif maddenin azalması yarı ömür denilen bir sayıyla gösterilir. Sözgelişi karbon elementinin 14 ağırlıktaki izotopunun yarı ömrü 5370 yıldır. Bunun anlamı, bugün elinizde bir milyar karbon-14 atomu varsa, 5370 yıl sonra beşyüz milyon, 10740 yıl sonra ikiyüzelli milyon tane atom kalacağıdır. Başka elementlerin yarı ömürleri çok daha uzun olabilir. Sözgelişi, uranyumun en yaygın izotopu olan uranyum-238'in yarı ömrü 4.5 milyar yıl, daha nadir bir izotopu olan uranyum-235'in yarı ömrü ise 704 milyon yıldır. Radyoaktif bozulma dış etkilerden tamamen bağımsızdır, bir atom takvimi gibi işler. Elinize aldığınız bir taş parçasında belli bir radyoaktif elementten başlangıçta kaç tane atom olduğunu biliyorsanız , ve şu anda kaç tane kaldığını ölçerseniz, taş parçasının kaç yaşında olduğunu tespit edebilirsiniz. Veya tersine, radyoaktif bozulma sonucunda ortaya çıkan elementten kaç tane atom olduğunu da sayabilirsiniz. Bazı izotoplar sadece radyoaktif bozulmayla elde edilebildiği için, başlangıçta kaç atom olduğunu bilmenize bile lüzum kalmaz. Yeryüzünün çeşitli yerlerinden toplanan kayaların ve göktaşlarının radyometrik analizle incelenmesi sonucunda, Dünya'nın milyarlarca yıllık bir tarihi olduğu artık oybirliğiyle kabul edilmiş durumda. Ay'dan getirilen taş numuneleri de bu sonucu destekledi. Böylece konu kapandı, tartışma bitirildi. Artık Dünya'nın gözlenen jeolojik ve biyolojik süreçlere bol bol fırsat verebilecek kadar yaşlı olduğunu biliyoruz. Hatta, Dünya tarihinde birçok kitlesel yokolma yaşandığını , ve hayatın bu yokolmaların ardından tekrar tekrar çeşitlenip yayıldığını da biliyoruz. Kim haklı çıktı? Bilimsel tartışmalara bir boks maçı gibi bakarsak, Kelvin'in haksız olduğunu, jeolog ve biyologların ise öngörülü davranıp haklı çıktıklarını düşünebiliriz, ama bu yanlış bir değerlendirme olur. Bugünden geriye baktığımızda, Kelvin'in hakikaten bazı yanlış varsayımlarda bulunduğunu görüyoruz , ama Kelvin daha sonra yapılacak keşifleri tahmin edemezdi. Zamanının fizik bilgisi sınırları içinde çalışmak zorundaydı. Kelvin çok daha önemli ve çığır açıcı bir iş yaptı: Temel fizik prensiplerini uygulayarak karmaşık bir sistemi basitleştirilmiş bir teorik model ile tasvir etti, ve modeli elindeki verilere göre ayarlayarak matematiksel bir sonuç elde etti. Neden olduğu tartışma jeologları da benzer yöntemler kullanmaya teşvik etti. Sonuç olarak bilimsel çalışmaların çıtasını yükseltmiş oldu, ki bu haklı veya haksız çıkmasından daha önemliydi. Kelvin radyoaktiviteyi bilseydi fikri değişir miydi? Olan biten bu kadar, ama yeri gelmişken, bilimsel tartışmaların bugünden geçmişe bakarak hikaye edilmesi hakkında da birkaç söz etmeye değer. Bu tür tartışmalarda sık sık efsaneler yaratılır ve gerek ders kitaplarında, gerekse popüler kitaplarda tekrar tekrar anlatılırlar. Bu efsanelerden biri de, Kelvin döneminde bilinmeyen radyoaktivitenin yerküreyi ısıtacağını hesaba katarsak Kelvin'in tahminini düzeltebileceğimizi ve milyarlarca yıllık bir sonuç elde edeceğimizi söyler. Dünya'nın yaşı tartışmasını aktaran birçok kitapta bu ifadeyi görürsünüz. Ancak, 1986'da jeolog Frank M. Richter bu efsanenin yanlışlığını gösterdi. Richter, dünyadaki bütün radyoaktif elementlerin yerküreye düzgün olarak dağıldığını varsayarak Kelvin'in hesabını tekrarladı. Elde ettiği sonuca göre, radyoaktivite Kelvin'in yüz milyon yıllık tahminini sadece önemsiz bir miktarda değiştirebilirdi. Yani Kelvin radyoaktif elementler hakkında bugünkü bilgimize sahip olsaydı da tahminini değiştirmezdi. Zaten Kelvin radyoaktiviteden habersiz değildi. Ömrünün sonuna kadar yeni keşifleri takip etti. Ünlü atom fizikçisi Ernest Rutherford, radyoaktif atomların parçalanmasıyla, atom içinde saklı enerjinin açığa çıktığını ilk keşfedenlerdendi. 1904'de, Kelvin'in de katıldığı bir toplantıda bazı güncel sonuçları sundu. Rutherford o günü şöyle aktarıyor: Loş odaya girdiğimde, dinleyiciler arasında Lord Kelvin'i hemen farkettim ve Dünya'nın yaşına dair konuşmamın son kısmındaki, onunla çelişen görüşlerim yüzünden başıma iş açılacağını idrak ettim. Derin uykuya dalmasıyla rahatladım ama önemli noktaya geldiğimde ihtiyar kuş doğruldu, bir gözünü açtı ve bana kötü bir bakış fırlattı! Ani bir ilhamla, Lord Kelvin'in yeni bir ısı kaynağı keşfedilmemesi şartıyla Dünya'nın yaşını belirlediğini söyledim. Bu kehanet bugün konuştuğumuz konuyla, radyumla ilgili. Ve gördüm ki ihtiyar delikanlı bana gülümsedi. Doğru cevabın radyoaktivitede gizli olduğuna dair efsane, Rutherford'un sık sık aktarılan bu anısından kaynaklanmış gibi görünüyor. Ancak Kelvin radyoaktiviteden haberdar olduktan sonra hesaplarını baştan yapmadı. Dünya'daki radyoaktif malzemenin Dünya'yı ısıtmakta yeterli olmadığını savundu. O zamanki bilgiler çerçevesinde haklıydı. Radyum hem çok nadirdir, hem de yarı ömrü sadece 1600 yıldır, milyonlarca yılın yanında bir göz açıp kapama süresi. Uranyum ve toryum gibi daha uzun yarı ömürlü ve daha yaygın, dolayısıyla yeryüzünü ısıtmakta daha fazla rol oynayan elementler daha sonra keşfedildi. Öte yandan, Richter'in gösterdiği gibi, bütün radyoaktif malzeme bile Dünya'yı yeterince ısıtmaya yetmeyecektir zaten. Peki Kelvin'in yanlışı burada değilse neredeydi? Hatalı varsayım Kelvin'in asıl hatası yerküreyi kaldırım taşı gibi tekdüze bir cisim olarak ele almasıydı. Bugün biliyoruz ki, yerkabuğunun altında çok kalın bir manto tabakası mevcut. Bu manto tabakasında bulunan malzeme çok koyu bir sıvı gibi, uzun zaman ölçeklerinde akar ve hareket eder. Merkezdeki yüksek sıcaklık sebebiyle mantodaki magma, bir tencerede ısınan süt gibi yukarıya doğru yükselir, yerkabuğuna gelince daha yükselecek yeri kalmadığı için yanlara döner, ve tekrar aşağı iner. Yerkabuğu plakalarını hareket ettiren, depremlere sebep olan mekanizma da budur. Magmanın aşağı yukarı hareketi mantoyu karıştırır, ve manto içinde sıcaklığın düzgün dağılmasını sağlar. Kelvin ısı iletiminin bu karışmayla sağlanabileceğini hesaplarına dahil etmemişti, o yüzden onun matematiksel modelinde sıcaklık Dünya'nın merkezinden dışına doğru düzenli olarak azalıyordu. Ama eğer yerkabuğunun altındaki malzeme sürekli karışıyorsa, çekirdek ile yerkabuğu arasındaki derinliklerde sıcaklık değişmemeliydi. Bu da işleri çok değiştirebilirdi. Bu durumu incelemeyi Kelvin'in eski asistanlarından John Perry akıl etti. Perry, Kelvin ile aynı verileri kullanarak gerekli hesaplamaları yaptığında Dünya'nın iki milyar yaşında olmasının mümkün olduğu sonucuna vardı. Sonuçlarını 1895'de Nature dergisinde yayınladı. Perry'nin yeni hesabı ve eleştirisi çok önemli idi, ama döneminde fazla ses getirmedi ve sonradan unutuldu. Jeologların çoğu basitleştirilmiş matematiksel modellere sırt çeviriyordu; onlara göre jeoloji bu tür modellerle açıklanamayacak kadar karmaşıktı. Bu yüzden Perry'nin çalışması jeologlara ulaşamadı. Perry'nin hesabı fizikçiler arasında da yankı uyandıramadı. Yerkürenin içinin yumuşak ve akışkan bir malzemeyle dolu olması Kelvin'in aklına yatmadı. Kelvin büyük bir otorite olduğundan, onun bir fikre inanmaması başkalarının da inanmaması için yeterli bir sebepti. Kelvin elbette Perry'nin varsayımını körcesine değil, bilimsel sebeplerle reddetti. Perry karşı argümanlar sunsa da Kelvin'in fikri değişmedi. Kelvin muhafazakarca inatçılık mı yapıyordu, yoksa Perry'yi ikna edici bulmuyor muydu, orasını bilemiyoruz. Bilinen şu: Dünya'nın yaşı tartışması, jeologların Kelvin'in hesabında bir yanlışlık bulmaları ile sona ermedi. Apayrı bir yönden gelen bir keşif sayesinde değişik bir tarihlendirme yöntemi geliştirildi, ondan sonra da Kelvin'in hesabının nerede yanlış olduğunun önemi kalmadı. Yorgan gitti ve kavga bitti. Gavroğlu'nun yazdığı gibi Bilimsel tartışmaların karakteristik özelliği, hiç bir tartışmanın açık şekilde sonuçlanmamasıdır. Bilim kendini düzeltir ve gerçek eninde sonunda ortaya çıkar, ama bu kendini düzeltme mekanizması her zaman soğukkanlı değerlendirmeler sonucunda haklı olanın tezinin kabul edilmesi şeklinde çalışmaz. Bilginin sınırında çalıştığınızda belirsizlikler çoktur ve kimin haklı kimin haksız olduğunu anlamak o kadar kolay değildir. Max Planck'ın sözleri ister istemez akla geliyor: Yeni bir bilimsel gerçek, muhaliflerini ikna edip doğruyu görmelerini sağlayarak değil, bu muhaliflerin eninde sonunda ölüp, o gerçeğe alışık olan yeni bir neslin gelmesiyle kabul edilir.


Ülkemizde çevre bilincinin artması ile hayatımıza plastikleri ve kartonları ayırma, pilleri toplama, geri dönüşüm, yeşil okullar gibi kavramların girmesinin üstünden epey zaman geçti. Devlet bazı kanunları ve genelgeleri çıkarırken, özel sektör ve belediyeler artan atık probleminin çözümü için çalışmalar yapıyorlar. Ancak hala ürettiğimiz atıkların ekonomiye faydalı, olumsuz çevresel etkilerini minimuma indiren çözümleri bütün ülkeyi kapsayacak şekilde hayata geçirdiğimizi söyleyemeyiz. Ülkemizde Atık Problemi Atık probleminin boyutlarını kavramak için önce bir takım istatistiklere bakmakta fayda var. TUİK 2010 yılı verilerine göre ülkemizde yaşayan bir kişi ortalama olarak günde 1.14 kg atık üretiyor. Bu rakama bakarak çok fazla atık üretmediğimizi düşünebilirsiniz; ancak uç uca eklenmiş çöp dolu 4,000 kamyon belki ulus olarak bir günde ürettiğimiz atık miktarını daha iyi anlatır, hani buradan Fizan'a yol olur derler ya işte öyle. Atık probleminin çözümünde atık oluşumunu önlemek ve atıkları kaynağında azaltmak atıklardan kazanılan enerji ve malzeme konusunda en verimli stratejiler. Nitekim atık yönetim stratejilerini özetleyen Atık Hiyerarşisi ters piramidi (Şekil 1) bu iki yöntemi en çok tercih edilen stratejiler olarak en yukarıya çıkartıyor. Geri dönüşüm ise malzemelerin tekrar kullanımı ve enerjiden tasarruf konusunda üçüncü sırada yer alırken, atıkların diğer endüstriyel üretim tesislerinde üretim süreçleri içerisinde enerji girdisi olarak kullanılması listenin ortalarında yer alıyor. Atıkların yakılması, düzenli depolama alanlarında depolanması ya da çöplüklere gelişi güzel atılması ise en az tercih edilen üç strateji. Ülkemizde tüketiciler geri dönüşüm konusunda bilinçlendirilirken kaynakta azaltma ve atık üretiminin önlenmesi hala gerekli ilgiyi görmüyor. Belediye ve kamu kuruluşlarının önem göstermesi gereken çöplerin toplandıktan sonra değerlendirilmesi adımlarında da benzer eksikliği görmek mümkün. Yine 2010 yılı TUİK verilerine göre belediyelerin topladığı evsel atıkların çok önemli miktarı düzenli depolama alanları ve çöplüklerde toplanıyor (Şekil 2). Oysa bu atıklardan enerji üreterek atıkları hem ekonomiye kazandırmak hem de çevresel etkileri en aza indirmek mümkün. Atıktan Enerjiye Atıklardan biyogaz üretmek ya da çimento, alçı fabrikalarının ya da termik santrallerin fırınlarında kömür yerine kullanılabilecek Atıktan Türetilmiş Yakıt günümüzde gelişmiş ülkelerde atık problemlerinin çözümünde sıklıkla kullanılan çevre çözümleri olarak karşımıza çıkıyorlar. Biyogaz: Biyogaz terimi genel olarak organik maddelerin oksijensiz ortamda bozunması sonucu ortaya çıkan gazlara verilen isim. Gübre, belediye atıkları, kanalizasyon suları ya da tarla atıkları gibi yöresel olarak kolayca bulunabilen hammaddelerden üretilen biyogaz güneş ve rüzgar enerjisi gibi yenilenebilir ve sürdürülebilir enerji kaynağı. Biyogaz genel olarak metan (CH4), hidrojen ve karbon monoksit gazlarını içerir. Bu gazların yanması sonucunda ortaya çıkan ısı enerjisi evleri ısıtma, yemek pişirme gibi amaçlarla kullanılabileceği gibi elektrik üretimi içinde kullanılabiliyor. Sıkıştırılan biyogaz tıpkı doğalgaz gibi motorlu taşıtlarda benzin ya da mazot yerine yakıt kaynağı olarak da kullanılabilmesi nedeni ile şehirlerin daha yaşanılabilir, havası solunabilir olmasını sağlayacak önemli bir alternatif yakıt. Sadece şehirlerdeki atıklardan değil, atıkların toplanmasının zor olduğu, büyük ve küçükbaş hayvanların bolca bulunduğu kırsal alanlarda çok düşük maliyetli biyogaz sistemlerinin kurulması mümkün. Özellikle fermantasyon için gerekli dış ortam sıcaklığı olan 36 oC'nin yaz aylarında kolayca ulaşıldığı güney bölgelerinde yaşayan az sayıda büyükbaş hayvana sahip küçük çiftçilerin hayvan dışkıları, fosseptiği kullanarak tuğladan yapılmış basit bir sistemle (Şekil 3) biyogaz elde etmesi ve bu gazı evlerde kullanması için gerekli olan yatırım kazanılacak ekonomik ve çevresel fayda ile kıyaslandığında çok düşük kalıyor. ATY : Biyogaz tanımı gereği organik maddelerini çürütülmesi ve fermantasyonu ile üretilen atıktan enerji üreten bir yöntem ancak hepimizin bildiği gibi günlük hayatımızda sadece domates, karpuz gibi organik atıklar üretmiyor aksine enerji ihtiyacı yüksek olan çimento fabrikaları, termik santraller gibi tesislerde yakılarak değerlendirilebilecek farklı atıklar da üretiyoruz. ATY, atıklardaki yanmaya müsait olmayan metal, kum, cam gibi inorganik maddelerin ayrıştırılmasından sonra arta kalan yanabilir, parçalanmış atıklara verilen isim. Belediye atıklarından ATY üreten bir tesiste gelen atıklar ya biyolojik kurutma ile parçalanmaya hazırlanır ya da ön işleme tesisinde farklı şekilde kullanılmak üzere ayrılırlar. Şekil 4'te görülebilecek tipik bir ATY üretim tesisinde tesise ulaşan ve organik kısımları kurutulmuş ya da ayrıştırılmış atıklar önce ayrıştırılabilecek boyuta gelecek şekilde parçalanır. . Parçalanan atıklar içerisindeki demir içeren parçalar bildiğimiz mıknatıs yolu ile ayrılır. Daha sonra kum, seramik, cam, taş, toprak gibi yanmayacak malzemeler daha sonra inşaatlarda dolgu malzemesi olarak kullanılmak üzere ayrıştırılırlar. Her ne kadar demir içeren metaller ayrılmış olsa da mıknatısa duyarlı olmayan çinko nikel ), alüminyum, bakır gibi malzemeler hala atığın içinde olduğundan manyetik separatör adı verilen bir ekipman aracılığı ile sistemden dışarı alınırlar. Kalan atıklar içerisindeki ağır plastikler ve eser miktardaki inorganikler ağırlıklarına göre ayrıldığında elde edilen yüksek ısıl değer sahip alternatif bir yakıttır. Kullanılacak tesisinin isteklerine göre ATY üreticileri son aşamada daha küçük (genelde 25 mm ancak üreticiye ve ihtiyaca göre değişen) boyuta indirilir. ATY üretim tesisleri bir yandan alternatif yakıt üretirken bir yandan da atıklar içerisinde bulunan farklı malzemeleri sınıflandırarak bu maddelerin tekrar kullanımına ya da geri dönüştürülmesine olanak sağlıyorlar. Belediye atıklarından üretilen 1.7 ton ATY'nin yanarken verdiği enerji yaklaşık olarak 1 ton pet-kok kömürünün yanarken verdiği ısı enerjisine eşdeğerdir (Tablo 1). Buna karşılık ATY'nin yanması sonucu çıkan CO2 miktarı fosil yakıtlara göre çok azdır (Tablo 2). Atıklardan elde edilen yakıt hem yerel hammaddeler kullanılarak üretilmekte hem de fosil yakıtlara göre daha temiz bir yakıt türüdür. Ancak üretilen yakıtın kalitesi büyük oranda gelen atığın içeriğine bağlıdır. Ülkemizin büyük şehirlerinde üretilen atıklar yüksek ısıl değere sahip ATY üretimine uygundurlar. Örneğin günde 3,000 ton civarında atık üreten bir şehrin atıklarının işlenmesi sonucu elde edilecek ATY'nin kabaca eşdeğeri günlük 500 600 ton kok kömürüdür. Sonuç Gelecek kuşaklara temiz ve sağlıklı bir çevre bırakmak, çöp dağlarında boğulmamış şehirlerde yaşayabilmek için artan atık probleminin çözümünde tüketicilerin atık üretimi konusunda bilinçlendirilmesi, geri dönüşüm oranlarının artırılmasından sonra atıklardan enerji olarak faydalanmak önemli bir basamak olarak karşımızda durmakta. Ülke olarak bu kaynağı değerlendirmeye başlamış olsak da şehirlerimizin çöplüklerinde hala kendi kendine çürümeye bırakılmış gizli bir hazine kullanılmayı bekliyor.


Ülkemiz bir turizm ülkesi olunca otelcilik hizmetlerinin Dünya ortalamasının üzerinde olduğunu tahmin edebiliriz. Sık seyahat edenler bilirler ki, gerçekten de Türkiye'de otelcilik hizmetleri insana kendini iyi hissettirecek üzere gelişmiştir. Peki otelcilikteki en önemli kurallardan birisi nedir biliyor musunuz? Hareket eden her şeye gülümseyeceksin... Evet evet... Bu kural otelciliğin altın kuralıdır ve otel yöneticilerinin geneli bu kuralın kesinlikle faydalı olduğu ve müşterilerin memnuniyetlerine katkıda bulunduğuna inanırlar. Hareket eden her şeye gülümsemeyi tavsiye eden bu kural otelcilikte kalıplaşmışsa da her sektörde pazarlamanın temel kurallarından birisidir. Pazarlama teknikleri amacı gereği insan ilişkilerine odaklanır. Tüketici Davranışları başlığı altında incelenen konular satıcı davranışlarının tüketici üzerindeki etkilerini de kapsar. Dolayısıyla insanların hangi etkiye ne tepki verdikleri pazarlamacılar açısından son derece önemlidir. Sosyal psikologların gülümseme ile ilgili araştırmaları sadece pazarlama sahasında değil, çocuk gelişimi, eğitim, adli psikoloji gibi daha pek çok alanda kullanılır. Fakat sadece pazarlama odaklı da düşünmeyelim: Araştırmalar yüz ifadelerinin ve vücut dilinin iletişimin ana kaynaklarından birisi olduğunu düşünüyorlar. Pek çok şeyi sözlerle değil, mimiklerimizle anlatıyoruz. Herkesin bildiği üzere geçmişte yüzyüze bakarak gerçekleştirdiğimiz pek çok eylem günümüzde yerini farklı iletişim tekniklerine bırakmış durumda. Hele ki sosyal medyanın doğması, akıllı telefonların piyasaya çıkması, paralel olarak internet bağlantılarının ucuzlaması, Facebook, Twitter, Whatsapp derken, sadece yüzyüze iletişim değil, sesli iletişimin de tahtı sarsılmış görünüyor. Bir yandan iletişim kurduğumuz saatlerin sayısı artarken, diğer yandan bu iletişim giderek daha yazılı hale dönüşüyor. Sadece günlük hayatta değil, iş hayatında da e-posta ve diğer yönetim sistemlerinin sağladığı imkanlarla birlikte Kızım bana Rauf Bey'i bağla ya da Yüzünü gören cennetlik dönemi bitmiş görünüyor. Yüzyüze ya da sesli iletişimde duyguları ifade etmek kolay. Türümüzün yüzbinlerce yıldır yaptığı şey bu zaten; yeni olan ise yazılı iletişim. Gerçi mektup da yüzyıllardır var, ancak mektubun geçmişi eski olsa da, mektup yazan kişinin anlık duygularını hızlı bir şekilde ifade etmeye ihtiyacı olmadığı malumdur. Bir an için kızgınlık duysa da mektubu bitirmeden kızgınlığı geçecektir elbet de, ya da mektubu yazarken gülümsüyorsa An itibariyle cemalimde bir tebessüm hasıl oldu diyebilir. Hem zaten her ne yazıyorsa o kadar acelesi olmadığı gibi, hata yaparsa telafisi de kolay: Yazdıklarını değiştirebilmek için postaneye gidene kadar epey bir vakti var ne de olsa. Günümüzün yazılı iletişimi ise daha farklı, çok daha hızlı ve haberleşmeden ziyade günlük iletişim ihtiyaçlarına hizmet ediyor. Hal durum böyle olunca tonlamaların ve mimiklerin yerini alması gereken yeni şeylere ihtiyaç duyuluyor: Emoticon ya da daha çok bilinen adıyla Smiley'ler. Gülen Suratın Doğuşu Emoticon ya da Smiley kelimelerinin maalesef Türkçe'de genel kabül görmüş karşılıkları yok. İngilizcesi Emoticon, duygu anlamına gelen emotion ve simge anlamına gelen icon kelimelerinin birleşiminden oluşuyor ve yüz ifadelerinin yazıya dökülmüş hali anlamına geliyor. Tescilli bir marka ve şekil olan Smiley'nin farklı bir öyküsü var. Genel kabül görmüş çevirileri olmadığı için ve emoticon ya da smiley kelimelerini yazı boyunca böyle kullanmaktan rahatsız olacağımı tahmin ettiğim için gülen surat olarak kullanmak istiyorum. Gülen suratın tarihçesine baktığımızda atalarının hakikaten de hızlı iletişimin ilk örneğiyle, telgrafla ortaya çıktığını görüyoruz. 1857'de Amerika'nın ulusal telgraf kurumu National Telegraphic Review and Operators Guide 73 rakamının karşılığını Sevgiler olarak belirledi. 1859'da da Western Union aynı sayıyı İltifatlarımı kabul edin. olarak tescilledi (1). Bugünkü gülen suratlara karşılık gelmeseler de duyguların kısa yolla ifadesinin ilk örneklerini teşkil ettiler. SOS, LOL gibi kısaltmalar da bu rakamları takip etti. ABD'de yayınlanan bir hiciv dergisi olan Puck dergisinin 30 Mart 1881 yılında çıkarttığı sayısında yer verdiği küçük bir mizahi karede harf karakterleri kullanılarak oluşturulan ilk gülen suratlar ortaya çıktı. Tam bu noktada tarihçeyi ikiye ayırmak gerekiyor: Birincisi, metin formatındaki gülen surat. Diğeri ise sarı daire zemine konmuş oval gözlere sahip olan grafik gülen surat. Bugünkü anında mesajlaşma ürünleri metin gülen suratlarımızı otomatikman grafik gülen suratlara dönüştürüyor fakat eskiden böyle değildi. Grafik gülen surat 1950'lerde bazı reklam kampanyalarında kullanılmaya başlandıktan bir on beş yıl kadar sonra orijinal ve tescilli sarı renkli grafik gülen surat 1963'te bir sigorta şirketinin çalışanlarının moral ve tatminlerini arttırmaya yönelik bir çalışmasının ürünü olarak ortaya çıktı. Sırf bu amaç için istihdam edilen Harvey Ball'un 10 dakikada ortaya çıkardığı eser elli milyondan fazla düğme üzerine basıldı. 1970'lerde Smiley adında bir şirket bu sarı suratı tescilledi. Bugün yüzlerce hukuk bürosu aracılığıyla sadece telif hakları yoluyla kar eden şirket kısa yoldan köşeyi dönmek isteyenlerin zihinlerinin baş köşesinde tuttuğu bir örnektir. Grafik olmayan, yazı karakterleriyle kullanılan gülen suratların :-) ve :-( ilk mucidi olarak belgelenen kişi ise Carnegie Mellon Üniversitesi araştırmacısı Scott Fahlman'di. Burada geçmiş zaman kullanıyorum çünkü öyküsü biraz karışık: Scott Fahlman çalıştığı anabilim dalındaki zümreye şakaların ve ciddi olan önerilerin birbirine karışmaması için bir işaret sistemi olarak önerdiği bu işaretler, aynı zamanda yazı karakterleri yoluyla sunulan ilk ifadeler olarak biliniyordu, ancak daha sonra Reader's Digest dergisinin 1967 Mayıs'ında yayınlanan sayısında çıkarılmış bir dili temsil etmek üzere ) işaretlerinin kullanıldığı tespit edildi. Böylece Fahlman'in unvanı üç karakterli gülen surat modelinin mucidi ve ilk çevrimiçi kullanıcısı olarak düzeltildi. Neyse ki Fahlman'ın bu keşfini paraya dönüştürmek gibi bir amacı olmamış. Bir İletişim Katalizörü Şimdi gelelim yazımızın diğer kısmına... Gülen suratların günümüzün iletişim alışkanlıkları içerisinde duyguları ve düşünceleri ifade etmenin bir yolu olduğuna değinmiştik. Bilim insanları bu durumun gerek sosyal, gerekse nörolojik alt yapılarını araştırmakta elbette gecikmediler. Gülmenin kökenlerine dergimizde yayınlanan başka bir yazıda değindiğimiz için tekrar değinmeyeceğim. Burada odaklanacağımız kısım yüz ifadeleri olacak. İletişimde yüz ifadeleri iki şekilde sınıflandırılır: Soyutlama Derecesi ve Anlamlılık. Soyutlama derecesi gerçekten ne kadar uzaklaşıldığının, detayların ne kadar asgariye indirildiğinin bir ölçüsüdür. Yüksek soyutlama derecesi demek, en basit tanımlama demektir. Denizli horozu için, kümes hayvanı ya da kuş demek yerine, canlı demek, hatta nesne demek yüksek bir soyutlama derecesidir. Yani ne kadar genel tanımladığımıza akar. Denizli Horozu dersek düşük bir soyutlama derecesi olur. Bir anlamda benzerleriyle grupladığımızda elde ettiğimiz nüfus gibi düşünülebilir. Anlamlılık ise bir yüz ifadesinde yüklü olan anlam ve bu anlamın ne kadar analiz edilebilirliğidir. Başka bir anlamda, bir gerçekçilik ölçüsüdür. Bir bilgisayar ekranında görebileceğimiz profillerin soyutlanma dereceleri ve anlamlılıkların şu şekilde değiştiği düşünülmektedir (2): Bugüne kadar yapılan araştırmalar neticesinde beynimizde yüzleri tanımakla görevli bölgenin sağ fuziform girus bölgesi olduğu düşünülüyor. Yazılı ya da sözlü olmayan bilginin işlendiği bölgenin ise frontal girus olduğu düşünülüyor. 2011'de Yuasa ve arkadaşlarının gerçekleştirdiği bir fMRI çalışması, grafik gülen suratlara verdiğimiz tepkide yüz tanıma ile ilgili bölgelerin tamamının etkin olarak görev aldığını gösterdi. Başka bir deyişle bir gülen surat ile gerçekten gülen surat arasında pek bir ayrım yapmıyoruz(2). Bilim insanları buradan yola çıkarak gülen suratların iletişimi zenginleştirdikleri kanaatine varıyorlar. Bu durum gülen suratların önemini arttırıyor. Grafik gülen suratı gülümseyen bir insan gibi algılıyorsak gülen suratların ruh halimize iyi gelebilecek bir şekilde programlanabileceğini de varsayabiliriz. 2009 yılında gösterime giren Moon filminde ayda görev yapan astronotlara yarenlik eden GERTY adındaki yapay zeka donanımlı süper bilgisayarın astronotla etkileşime giren yüzünün sadece tescilli sarı gülen surattan oluşmasının da belki bu bağlamda bir anlamı vardır. Gülen suratların duygu durumuna katkıda bulunmak üzere kullanılması elbette ikinci bir alan oluyor, çünkü birincil alanımız iletişim. Pek çok çalışma gülen suratların yazılı iletişimi güçlendirdiğini açık bir şekilde ortaya koyuyor. Aslında bu kadar açık bir şeyi bilimsel bir çalışmayla ortaya koymaya çalışmayı anlamsız da bulabilirsiniz, fakat bir simge üretme etkinliği olan kültürü anlayabilmek, fMRI çalışmaları ile gösterilen beyin aktivitelerini tamamlayabilmek, daha da önemlisi veriyle konuşabilmek için bu çalışmalar önem taşıyor. Ayrıca iletişim şeklimizin değiştiği bilgi çağında yeni bir dilbilim ortaya koymanın gereksiz olduğunu söylemek zor. Gülen suratların anlayışımız üzerine etkisi hakkında bulduğum ilginç bir çalışma cümlelerin anlamlarından ziyade gülen suratları dikkate aldığımızı gösteriyor (3). 137 anında mesajlaşma programı kullanıcısının 3 gruba ayrıldığı ve gruplardan birinin kontrol grubu olarak kullanıldığı çalışmada gruplara cümle ya da diyalog gösterilmiş, bir dakikalık bir değerlendirme sonrasında cümle sahiplerinin duygularını tahmin etmeleri istenmiştir. Aşağıdaki tabloda hangi cümlenin hangi gruba hangi gülen suratla gösterildiği ve verilen 9 dereceli skalanın (-4 ve 4 arasında dokuz kademe içeren skala. Örneğin ölçülmek istenen şey mutluluk ise, -4 Çok mutsuz, +4 ise Çok Mutlu.) doldurulması istenmiştir. Araştırmacının ulaştığı sonuçlara göre gülen suratlar cümle sahibinin algınlarır duygu, tutum ve dikkatini belirliyor. Örneğin bir cümle olumlu olsa dahi olumsuz bir gülen surat cümle sahibinin algılanan duygu durumunu değiştiriyor. 2008 yılında gerçekleştirilen bir başka çalışma ise yabancılara ve arkadaşlarımıza karşı ifade kullanımımızın sözlü iletişimdeki ile fark göstermediğini ortaya koyması açısından dikkat çekici. 1251 kişiyi kapsayan araştırma gülen surat kullanımında arkadaşlarımıza karşı bonkör davrandığımızı, buna karşılık yabancılarla yazışırken pek de renk verdiğimiz sonucuna ulaştı (4). Gülen Suratlarda Kültür Farklılıkları Kültürden kültüre farklılık gösteren pek çok şey gibi gülen suratlar da fark gösteriyor. Dünya'da yaygın olarak kullanılan gülen surat stillerinden birisi Amerikanlara, diğeri Japonlara ait. Soğuk Savaş Dönemi'nde Rus Salatası'nın bile adını Amerikan Salatası olarak değiştiren bizler kültürel hegamonyayla doğrudan ilişkili olmasa da gülen surat stillerinde de Amerikan standardını takip ediyoruz. Ancak Amerikan standardının Avrupa kıtasında da geçerli olduğunu belirtmek gerek. Yukarıdaki tabloda görüldüğü ve zaten de bildiğimiz üzere Amerikan ifadeleri yataydır ve gülen suratın duyguyu anlatan kısmı ağızdır. Japon ifadelerinde ise duyguyu anlatan gözlerken yönelimin bu defa dikey olduğunu görüyoruz (5). Günümüzde Batı Stili ve Doğu Stili olarak ayrılmış olan bu iki karakter seti aynı amaca yönelik sembollerin iki farklı kültürde nasıl değişiklik gösterdiğine iyi bir örnek teşkil etmesinin yanı sıra ülkeden ülkeye de farklılık göstererek bir küyerelleşme örneği de ortaya koyuyor. Mesela bizler, Amerika'dakinden farklı olarak genelde iki karakter kullanıyoruz ve burun kısmını es geçiyoruz: :) :( :/ Çin ve Kore gibi yaygın alfabelerden oldukça farklı alfabelere sahip ülkelerde Amerikan ya da Japon stilleri gibi bir ifade zenginliği söz konusu değil -aslına bakarsanız Japon alfabesi de farklı değil, ancak küresel olanı yerelleştirmek konusunda Japonların özel bir yeteneğe sahip olduğunu düşünüyorum-. Bize baktığımızda, burnu es geçmemiz bir karakterden tasarruf etmek gibi görünüyor, ama en azından kolaylıkla erişebileceğimiz tuşlarla kendimizi iyi bir şekilde ifade edebilecek bir alfabeye sahibiz. Siz yine de gerçekten gülün... Değişen iletişim yolu gülme, gülümsemeye, somurtmaya, ağlamaya, üzülmeye ama daha da önemlisi bunları belli etme isteğimize engel olmamış gibi görünüyor. Bu oldukça insani. Üstelik yüzyüze iletişimde farkında olmadan duygudurumumuzu ya da tutumumuzu belli etsek de yazılı iletişimde bu gösterim tamamen bilinçli yapılıyor ve bunu da sık sık yapıyoruz. Görünen o ki gülen suratlar, -yani smiley ya da emoticon'lar- çevrimiçi iletişim dünyasında vücut dilinin yerini aldı... Hatta ve hatta her kültürde vücut dillerinin farklı olmasına paralel bir şekilde, gülen surat kullanımları da değişiklik göstererek kültürün de değişken bir parçası olduğunu ispatlamış. Ancak... İnsanların yüzlerine takındığı ifadeler kimi zaman sahte olabilir ve kimileri de bu sahte ifadeleri kolaylıkla anlayabilir ve kendini savunabilir. Oysa çevrimiçi bir yazışmada gönderilen bir gülen suratın sahtesi ile gerçeğini ayırt etmek mümkün değil... Siz siz olun, -internette- yüzünüze gülen herkesi dost sanmayın... Benden söylemesi. Meraklısına ilave notlar: Sarı zemindeki gülen suratın telif getirisinin iştah kabartması üzerine metin tabanlı gülen suratları da tescillendirmek isteyenler ortaya çıkmadı değil. İşte bir kaç örnek : 2000 yılında Despair, Inc. :-( simgesinin tebrik kartı, poster ve baskılarda kullanılmasının telif haklarını satın almak istedi. 2001'de de şaka yollu bir basın duyurusu yaparak bunu duyurdular, ancak şakanın etkileri ters tepri ve şirket oldukça tepki gördü. Gülen suratlar doğrudan tescillenmese de onları içeren pek çok ürün ve fikir tescillenebiliyor. Mesela US6987991 nolu patent, gülen suratların cep telefonunda açılır bir listeden seçileren gönderimini içeriyor. Finlandiya Yüksek İdari Mahkemesi 2012 yılında çıkarttığı bir kararla 2006 yılında :-), =), = ve :( gülen suratlarının tescili ile ilgili bir kararın yürütmesini durdurarak gülen suratların tescillenemeyeceğine hükmetti. 2008 yılında Rus girişimci Oleg Teterin göz kırpmalı gülen suratı ;-) adına tescil ettirmek istedi. Teterin'in gülen suratı için düşündüğü lisans fiyatı tasarısı şirketler için bir kaç on bin dolar, kişisel kullanıcılar içinse ücretsizdi.


Algılarımız sonsuzluğa dair bizleri kandırır. Türkçede sonsuza kadar diye bir kalıp vardır. Tren rayları sonsuz'da buluşacakmış gibi görünür. Sanki sonsuz çok uzaklarda, hiç ama hiç bir zaman ulaşamayacağımız bir yer gibi gelir. Ya da varıldığı zaman neler olacağı bilinemeyen mistik bir yer gibi. 19. yüzyılın sonlarına kadar matematikçiler arasında da sonsuz kavramı üzerinde bir anlaşma yoktu, sonsuzluk matematiksel bir kavram olarak tanımlanmamıştı. Sonsuzun matematiksel olarak tanımlanması Georg Cantor'un kümeler kuramını geliştirmesiyle beraber oldu . Sonsuzun matematikçiler tarafından nasıl algılandığına dair ipuçları veren ve günlük sonsuzluk algımıza uymayan bir kaç soruyla başlayalım: Hilbert Oteli: Alman matematikçi David Hilbert tarafından yaratılan bu farazi otelin amacı tam da matematiksel sonsuzun günlük sonsuzluk algımızla, sezgilerimizle uyuşmadığının altını çizmek. Hilbert Oteli sonsuz sayıda odaya sahip bir otel. Odalar doğal sayılarla numaralanmış: 0,1,2,3,4,5,... Her odanın bir numarası var, her odanın numarası bir doğal sayı; ama odaların sonu gelmiyor. Hangi doğal sayıyı alırsanız alın, numarası o sayı olan bir oda var. Bu otele, aynı şekilde sonsuz sayıda koltuğu olan bir otobüs dolusu misafir geldiğini düşünelim. Koltuklar da doğal sayılarla numaralanmış: 0,1,2,3,4,5,... . Bu yolcuları otele yerleştirmekte bir zorluk yok. Şimdi otele sonsuz koltuğa sahip, ve bütün koltukları dolu iki otobüs geldiğini varsayalım. İki otobüsteki yolcuların hepsini, her bir odaya bir yolcu düşecek şekilde otele yerleştirebilir misiniz? İtiraf etmek gerekirse sezgilerimize çok uygun bir durum değil. İlk bakışta oteldeki oda sayısının iki misli kadar yolcu gelmiş gibi görünüyor. Sahi, otelde kaç tane oda vardı? Sezgilerimize uymayan şey tam da bu soruda gizli. Sonsuzu bir sayı gibi düşünmek bizi yanıltıyor. Yapmamız gereken her yolcuyu bir odayla eşlemek, ve iki farklı yolcuyu aynı odayla eşlememek. Öncelikle otobüsleri isimlendirelim, birine 0 otobüsü diğerine 1 otobüsü diyelim. Sonra da yolcuları kodlayalım. 0 otobüsünün 0 numaralı koltuğunda oturan yolcunun kodu (0,0), 0 otobüsünün 1 numaralı koltuğunda oturan yolcunun kodu (0,1), 0 otobüsünün 2 numaralı koltuğunda oturan yolcunun kodu (0,2), Bu şekilde 0 otobüsünün bütün yolcularını kodlayalım. Genel olarak (0,n), 0 otobüsünün n numaralı koltuğunda oturan yolcunun kodu olacak. Aynı şekilde 1 otobüsündeki yolcuları da kodlayalım. (1,m), 1 otobüsünde m numaralı koltukta oturan yolcuyu kodlasın. Şimdi yolcuları odalarına yerleştirelim. 0 otobüsündeki yolcuları kodlarındaki ikinci sayının iki katı olan doğal sayıyla numaralandırılmış odalara yerleştirelim. Yani kodu (0,0) olan yolcu 0 numaralı odaya yerleşecek, kodu (0,1) olan yolcu 2 numaralı odaya, kodu (0,2) olan yolcu 4 numaralı odaya. Genel olarak kodu (0,n) olan yolcu 2n numaralı odaya yerleşecek. 0 otobüsünün bütün yolcularını bu şekilde, her odaya tek bir yolcu düşecek şekilde yerleştirelim. 0 otobüsündeki bütün yolcular odalarına yerleştikten sonra numarası tek sayı olan bütün odaların hala boş kaldıklarına dikkatinizi çekerim. Tahmin ettiğiniz üzere 1 otobüsündeki yolcuları da tek sayılarlarla numaralanmış odalara yerleştireceğiz. Genel olarak kodu (1,m) olan yolcu 2m+1 numaralı odaya yerleşecek. Böylece her odada bir yolcu olacak şekilde bütün yolcuları yerleştirdik. Soruyu daha da zorlaştıralım. Bu şekilde üç otobüs yolcu geldiğini düşünelim. Yolcuları otele hala her odada tek bir yolcu olacak şekilde yerleştirebilir miyiz? Cevap yine evet. Aynı şekilde bütün yolcuları kodlayalım. Bu sefer bir otobüs daha var, ona da 2 otobüsü diyelim. 2 otobüsünün yolcularını da ayın şekilde kodlayalım. Genel olarak (2,k) 2 otobüsünde k numaralı koltukta oturan yolcunun kodu olacak. Şimdi gelelim yerleştirmeye: 0 otobüsün yolcularını kodlarındaki ikinci sayının üç katı olan odalara yerleştirelim. Yani (0,n) kodlu yolcu 3n numaralı odaya yerleşsin. 0 otobüsündeki herkes yerleştiğinde sadece 3'e bölünebilen sayılarla numaralanmış odalar doldu. 1 otobüsünün yolcularını şöyle yerleştirelim: kodu (1,m) olan yolcu 3m+1 numaralı odaya yerleşsin. Yani 1 otobüsünün yolcularını da 3'e bölümünden 1 kalan sayılarla numaralı odalara yerleştirdik. 2 otobüsünü de elbette 3'e bölümünden 2 kalan sayılarla numaralanmış odalara yerleştireceğiz. Kodu (2,k) olan yolcu 3k+2 numaralı odaya yerleşecek. Yine bütün yolcuları her odada bir kişi olacak şekilde, kimseyi açıkta bırakmadan yerleştirdik. Üçte durmaya gerek yok. Bütün doğal sayılar için açıkça aynı yöntemi kullanabiliriz. Sayılabilir ve Sayılamaz Sonsuzluk: Biraz daha matematiksel sorularla devam edelim. Doğal sayılar N = ve tamsayılar... Z = kümelerine bakalım. Hangisinin daha çok elemanı vardır? Tıpkı Hilbert Oteli'nde olduğu gibi ilk bakışta Z'nin daha çok elemanı var gibi görünüyor. N'deki her elemana karşılık Z'de iki eleman var gibi. Benzer bir argümanla Z ve N'nin aynı miktarda eleman içerdiğini göstereceğiz. Biraz daha matematiksel olmak gerekirse Z'nin elemanlarını N'nin elemanlarına götüren, ve hiç bir doğal sayıyı açıkta bırakmayan ve farklı iki tamsayıyı farklı doğal sayılara götüren bir f fonksiyonu bulacağız. Bulduğumuz f fonksiyonu Z'nin ve N'nin elemanlarını birebir ve örten olarak eşleştirdiğinden aynı miktarda elemanları olacak. Fonksiyonumuzu önce 0 ve pozitif sayılarda tanımlayalım, n pozitif bir tamsayı veya 0 ise f = 2n olsun. Yani f fonksiyonu 0 ve pozitif sayıları iki katlarına götürüyor. Negatif sayılarda da şöyle tanımlayacağız: n yine pozitif bir tamsayı ise f = 2n 1 olsun. Yani negatif sayılar da tek sayılarla eşleştiler. Tanımladığımız f fonksiyonunun birebir ve örten olduğu açık. Dolayısıyla doğal sayıları tam sayılarla birebir ve örten olacak şekilde eşledik. Demek ki Z ve N kümeleri aynı miktarda eleman içeriyor. Yine burada durmaya gerek yok 2N = , 3N = ve daha genel olarak nN = kümeleri ve N arasında birebir ve örten bir fonksiyon bulunabilir. Yani bu kümeler de N ile aynı miktarda eleman içerirler. Daha da ileri gidelim. Rasyonel sayılar kümesi Q'ya bakalım. Q'nun elemanları a ve b ortak böleni olmayan tam sayılar ve b sıfırdan faklı olmak üzere a/b kesirleri. Aynı soruyu soralım, Q'nun mu yoksa N'nin mi daha çok elemanı vardır? Bu kadar da olmaz Q'nun daha çok elemanı olmalı herhalde. Ama işin aslı hiç de öyle değil. Yine bu iki küme arasında birebir ve örten bir fonksiyon bulmak mümkün. Yani Q'nun ve N'nin aynı miktarda elemanı var yine. Bu sefer söz konusu fonksiyon biraz daha zor. Fonksiyonu açık açık yazmak için uzunca bir hesap yapmak lazım, hesaptan kaçmak istersek bir kaç tane teknik teoreme ihtiyacımız var . Hesapta ve detaylarda boğulmadan, sezgisel olarak da olsa ikna etmeye çalışayım. Rasyonel sayılar, a ve b aralarında asal tam sayılar olacak şekilde kesirleri demiştim, a ve b aralarında asal olmasalar da rasyonel sayı olarak düşünebiliriz. Mesela 1/2 = 2/4 gibi. Bu eşitlikleri gözardı ederek aşağıdaki resimdeki okları takip ederek Q ile N'yi eşleyebiliriz. Yani fonksiyonumuz 1/1'i 1'e, 2/1'i 2'ye, 1/2'yi 3'e, 1/3'ü 4'e götürüyor. Diğer elemanlarında nereye gittiğini görmek için okları sırasıyla takip etmek yeterli. N ile arasında birebir ve örten bir fonksiyon bulanabilen bir X kümesinin eleman miktarı için sayılabilir sonsuzlukta denir ya da X kümesi sayılabilir denir. İşi biraz daha ileri götürelim reel sayılar kümesi R'ye bakalım. R sayılabilir bir küme midir? Soruyu görür görmez içinizden yok artık bu kadarı da fazla demek gelmiş demek olmalı. Ama bir önceki örnekten dolayı içinizde bir taraftan da küçük de olsa bir şüphe var. Ama bu sefer bu işin olamayacağını düşünmekte haklısınız, bu kadarı gerçekten de fazla. R sayılabilir bir küme değildir. Böyle kümelere, yani N ile arasında birebir ve örten bir fonksiyon olmayan kümelere, sayılamaz denir veya sayılamaz sonsuzlukta elemanı var denir. Şimdi R'nin sayılamaz olduğunu göstereceğiz. Daha doğrusu sadece (0,1) aralığının sayılamaz sonsuzlukta eleman içerdiğini göstersek yeterli. Öncelikle bu aralıktaki sayıların 0.1415926535... gibi ondalık uzantılı şekilde yazılabileceğini hatırlayalım. Varsayalım ki (0,1) aralığında sayılabilir sonsuzlukta sayı var, yani bu aralığı N kümesi ile birebir ve örten olacak şekilde eşleyebiliyoruz. Başka bir ifade ile, bu aralıktaki sayıları belli bir sıralamayla listeleyebiliriz. Mesela, ilk birkaç elemanı yazdığımız, şu şekilde sıraladık: Şimdi ilk satırda noktadan sonraki ilk sayıyı, ikinci satırda ikinci sayıyı, üçüncü satırda üçüncüyü, genel olarak n'inci satırda noktadan sonraki n'inci sayıyı alarak yeni bir sayı yazalım. Bizim durumumuzda sayımız şöyle başlayacak. 0.134373... Şimdi bu yeni elde ettiğimiz sayıda noktadan sonraki her sayıya bir ekleyelim ve 0.245484... sayısını elde edelim (karşılaşmadık ama noktadan sonra 9 gelirse, bir eklediğimizde 10 yerine 0 yazacağız). Bu sayı yukarıdaki listedeki bütün sayılardan farklıdır. Bu sayı listedeki ilk sayı olamaz çünkü listedeki ilk sayı noktadan sonra 1 ile başlıyor, oysa bizim sayımız 2 ile başlıyor. Bu sayı listedeki ikinci sayı da olamaz çünkü listedeki ikinci sayının noktadan sonraki ikinci basamağı 3, oysa bizim sayımızın noktadan sonraki ikinci basamağı 4. Bu sayı listedeki üçüncü sayı da olamaz çünkü listedeki üçüncü sayının noktadan sonraki üçüncü basamağı 4, oysa bizim sayımızın noktadan sonraki üçüncü basamağı 5. Sürekli böyle devam edersek bu yeni yazdığımız sayının yukarıdaki listede hiçbir zaman beliremeyeceğini görürüz. Oysa bu sayı bariz bir şekilde (0,1) aralığında! Bir çelişki elde ettik. Yani (0,1) aralığı iddia ettiğimiz gibi sayılabilir olamaz. Yukarıdaki listede sıralamayı tamamen rastgele verdiğimize okuyucunun dikkatini çekerim. Başka şekilde sıralasak yine aynı argümanı kullanabiliriz. Bu argüman ilk defa Georg Cantor tarafından sayılamaz kümeler oluşturmak için kullanılmıştır. Bu sebeple Cantor diyagonal argümanı olarak bilinir. Demek ki matematiksel olarak sonsuzluk günlük hayatta algıladığımızdan oldukça farklı. Şimdiye kadar bahsettiğimiz sonsuzluk, kümelerin ne kadar çok eleman içerdikleriyle ilgili bir kavram. Yukarıdaki örneklerden gördüğümüz üzere sonsuzluğun dereceleri var. Sayılabilir ve sayılamaz sonsuzluktan bahsettik. Sayılamaz sonsuzluk sanki algısal olarak daha bir sonsuz. Resmi biraz daha dramatikleştirmek mümkün. X herhangi bir sonsuz küme olsun, P de X'in alt kümelerinin kümesi. P 'e X'in kuvvet kümesi denir. X'den P giden örten bir fonksiyon olamaz. X'den P 'e giden herhangi bir f fonksiyonu alalım. X'in öyle bir alt kümesini bulmamız lazım ki f altında X'in hiçbir elemanı bu kümeye gitmesin. Şu kümeye bakalım: A= . Bu durumda f fonksiyonu X'in hiç bir elemanını A kümesine götüremez. Götürdüğünü varsayalım, diyelim A kümesinin öyle bir a elemanı var ki, f = A. O zaman a elemanı f kümesinin bir elemanı olamaz. Dolayısıyla A'nın tanımı gereği A kümesi a'yı içermeli. Ama f = A olduğunundan A kümesi a'yı içeremez. Bir çelişki elde ettil. Dolayısıyla böyle bir a elemanı olamaz. Öyleyse P 'in X'den daha fazla elemanı var. Reel sayılar kümesi R'ye geri dönelim. Bu kümenin sayılamaz olduğunu gösterdik. Ama yukarıdaki argümandan dolayı P 'nin R'den daha fazla elemanı var. Demek ki P , R'den daha sayılamaz. P 'nin sayılamazlığı bir üst seviyede. Genel olarak herhangi bir sonsuz X kümesi sabitlesek, ve kuvvet kümesini alsak, sonra kuvvet kümesinin kuvvet kümesini alsak, ve sürekli böyle devam etsek her adımda elde edeceğimiz küme bir öncekinden daha sonsuz ve hatta daha sayılamaz olacak. Demek ki sonsuzluğun çok daha fazla derecesi var. X,P ,P(P ,P(P(P ,... gibi. Neredeyse kendi içinde bir hiyerarşiye sahip birçok çeşit sonsuzluk var! Durum gerçekten de tam olarak böyle. İşte bu sonsuzluğun derecelerini, ve kendi içinde hiyerarşiye sahip birçok çeşit sonsuzluk olabileceğini ilk farkeden Georg Cantor. Bu sonsuzluklar kümeler kuramının nesneleri; kümeler kuramında bu nesnelere Cantor'un sonsuz sayıları, ya da Cantor'un sonlu ötesi sayıları denir. Daha da matematiksel terminolojiyle kardinal sayılar denir. Kardinal sayılar bir çok anlamda doğal sayılara benzer. Kardinalleri de doğal sayılardakine benzer şekilde toplamak, çarpmak mümkündür. Ama kardinal sayıların aritmetiğini tanımlamak için biraz daha teknik kümeler kuramı ve özellikle birebir ve örten fonksiyonlarla bolca haşır neşir olmak gerekir. Meraklısına Sorular: 1) Sonsuz sayıda yolcu içeren 2 hatta 3 otobüsün yolcularını sonsuz sayıda odası olan bir otele yetleştirdik. Yerleştirme işlemini başka şekillerde de yapabilir misiniz? 2 otobüsün bütün yolcularını yerleştirdiğinizde otelde hala sonsuz sayıda boş odanın kalacağı bir yöntem var mı? Bu yöntem n tane otobüse genellenebilir mi? Peki ya sonsuz otobüs gelirse, hala bütün yolcuları yerleştirebilir misiniz? 2) Sonlu 01-dizilerinin (uzunluğu sonlu bir doğal sayı olan, ve 0 ve 1'den oluşan diziler) kümesinin sayılabilir olduğunu kanıtlayın. 3) Reel sayıların sayılamaz olduğunu gösterirken 9 a bir ekleyip 10 yerine neden 0 yazdık? 4) (0,1) aralığının sayılamaz olduğunu bu aralıktaki sayıları ikilik tabanda yazarak Cantor diyagonal metoduyla yeniden gösterin.


Büyücü, sana büyü yaptılar, beni bıraktılar, ben özgürüm; Elamitli büyücü, ben özgürüm, Küteli büyücü, ben özgürüm; Süteli büyücü, ben özgürüm; Lülibiyeli büyücü, ben özgürüm; Şanigalbiyeli büyücü ben özgürüm. Büyü kavramına hemen hemen hepimiz aşinayız. Kara büyü, büyü bozanlar, bu uğurda dolandırılanlar, korku filmleri derken toplumsal belleğin içine yerleşen büyünün, kökeninin çok eskiye, antik çağlara dayandığını söylemek mümkün. Farklı çağlarda, farklı coğrafyalarda ve farklı toplum yapılarında büyünün nasıl var olduğu sorusuna takıldığımdan beri bu yazıyı yazma amacını taşıdığımı belirtmeliyim. Okuyacağınız bu yazı, büyünün ortaya çıkışı, büyünün zararları ya da büyüye olan inanç üzerine tarihsel bir yazı olmayıp, büyünün toplum mekanizmasındaki durumu üzerine antropolojik ve sosyolojik kısa bir incelemedir. Büyü; insanların doğaüstü, mistik yöntemlerle doğal dünyayı etkileyebildiklerini öne sürdükleri uygulamalar ve bunların çevresinde oluşturulan kültürel sistem olarak tanımlanabilir. Büyü, ajanlar, hareketler ve temsiller içermektedir. Büyü hareketlerini yapan kişi, büyücü, büyü hareketlerine karşılık düşen düşünce ve inançlar büyüsel temsil, büyü hareketleri ise büyü ayinleri olarak adlandırılmaktadır. Bunları daha detaylı ele alacağız. Büyü geleneksel olayları ifade eder. Bunu biraz açarsak, büyü tekrar eden olaylardan oluşur ve bu olaylara inanan bir grup vardır. Kimi zaman simya ile iç içe olan büyü kimi zaman tıbbın içine de karışmıştır. Esas olarak büyünün birlikte anıldığı ama zıt kutuplarda görüldüğü olgu dindir. Büyü ayinleri adını verdiğimiz büyü hareketleri kötü amaçlı olarak nitelendirilmiş, dini ayinlerden ayrı görülmüş ve çoğu zaman yasaklanmıştır. Kötü olarak tabir edilen ayinlere, ölüm ayinleri... vb. örnekler verilebilir. Dinler, iyiye yönelten, ilahilerin, adakların bulunduğu, yasaklarla örülen bir ideali temsil ederken, büyü bu unsurlardan uzak kalır. O halde büyü dine karşı olarak kötüye yöneltir. Bir dini ayin yapan kişi ile büyü ayini yapan kişi farklıdır. Dini ayin, kitleler önünde saygı duyularak gerçekleştirilen bir ritüel iken, büyü ayini genellikle ormanda, ıssız yerlerde, evlerin gizli köşelerinde gece yarısı gerçekleştirilir. Büyücü, gizemini korumak ve halktan uzakta kalmak durumundadır. Büyü ayini, karanlık yönünü ve esrarını daima korumalıdır. Peki, büyü ve inancın bir arada olduğu durumlar yok mudur? Ortaçağ'da papazların şeytana karşı büyü kullanmaları, Hindu tanrılarından Rudra-Çiva inancı, büyünün tuhaf bir şekilde inanç formunun içinde yer almasına örnek olarak gösterilebilir. Büyünün, yazının başında da belirttiğimiz gibi, unsurları vardır; büyücü, büyüsel temsil ve büyü hareketleri. Bu tanımların içeriğini kısaca ele almamızda yarar var. 1. Büyücü: Büyücü olarak tabir ettiğimiz kişi, toplum içinde belli bir güce sahip kişidir. Her isteyen kişi büyücü olamamakta, büyücüye özel nitelikler onu diğer insanlardan ayırmaktadır. Söz konusu nitelikler kimine göre doğuştan gelmiştir, kimine göre ise sonradan kazanılmıştır. Büyücülerin, gölgeye sahip olmadığı, bazı duyularını yitirdikleri gibi ilginç inanışlar mevcuttur. Ayin sırasında kendinden geçen büyücüler, çevresindeki kitlenin ona olan inancını sağlamlaştırmaktadır. Kendini insan-üstü varlık olarak hisseden ve öyle görünmeye çalışan bu kişiler, toplumda ilginç bir sınıf olarak var olmuşlardır. Bu noktada enteresan bir durum; büyücü olarak tabir edilen kişilerin büyük bir oranının kadınlardan oluştuğu inancıdır. Kadının, erkekten daha çok gizemli olayların merkezinde olduğuna dair oluşan algı, din olgusu içerisinde yerinin erkekten sonra gelmesi ve buna karşı çıkarak farklı yollara yönelme ihtimali, kadının büyüye daha yatkın görülmesine neden olmuştur. Yaşlı kadınların büyücü, bakirelerin yardımcı, adet kanının büyü malzemesi olarak görülmesi dikkat çekicidir. Büyü yaptıklarına inanılan birçok kadın hunharca katledilmiştir. Daha önce ele aldığımız, tarihte cadı diye yakılan kadınları büyü yapmakla suçlanmıştır. Bu konuya güncel bir örnek olarak da; çok yakın bir zamanda Papua Yeni Gine'de büyücü olduğu için diri diri yakılan kadını gösterebiliriz. Tarih boyunca büyücülük bazı meslekler ile de bağdaştırılmıştır. Mesela mezarcılar, ölülerle temas halinde olduklarından, çobanlar, yıldız ve bitkilerle iç içe olduklarından büyüye yatkın görülmüşlerdir. Bunun yanı sıra toplum içerisindeki konumlarından ötürü büyücülüğün atfedildiği kişiler de vardır. Buna örnek olarak; Avustralya'daki Aruntaslar'da grubun şefi hem ayin şefi hem de büyücüdür. Bu kişinin, tinsel güçlere sahip olduğuna ve ruhlarla temas kurabildiğine inanılmaktadır. Dinlerini terk eden insanlar, mesela kiliseden kopan papazların büyücü haline geldiği inancı da dikkat çekicidir. Yani dini sapkınlık, büyücülük ile özdeşleştirilmiştir. Yabancılar da potansiyel birer büyücüdür. Örneğin, Avustralyalı kabilelere göre, her ölüm, kabile dışındakilerin yaptıkları büyülerin sonucudur. Brahmanlar da, Araplar, Yunanlılar ve Cizvitlere göre büyücü olarak görülmüşlerdir. Büyücü olarak tabir edilen kişi, bağlı olduğu toplum içerisinde her zaman özel bir konuma sahip olmuş, kendisine ustalık atfedilmiştir. Olağanüstü niteliklere sahip olan büyücüler, birçok hikayenin ve efsanenin baş kahramanı da olmuşlardır. Bu hikayeler ve efsaneler, büyücünün imajını toplum önünde daha da pekiştirmiş ve ona yakıştırılan insan-üstü durumlar artarak devam etmiştir. Büyücü, insanlara, doğaya, ruhlara gerekirse tanrılara boyun eğdirecek bir etki yaratır. Yer çekimi onu etkilemez, aynı anda birden çok yerde bulunabilir, şeytan ile iş birliği yapabilir. Büyücünün ruhu normal insanların ruhundan çok daha farklıdır. Bedeninden kolaylıkla ayrılabilir, daha karanlık yönleri vardır. Büyücü gerektiğinde iki ayrı kişi haline gelmektedir. Uçması da buna bağlıdır. Sabbat ayinlerine (şeytanın başkanlığında büyü ile uğraşanların her cumartesi gittikleri gece toplantısı) giden büyücünün, yerine kendinin birebir kopyası olan, Vicarium daemonem bir iblis bıraktığına inanılmıştır. Büyücü aynı zamanda gerektiği zaman metamorfoz yaşamaktadır. Yani insan formundan, hayvan formuna kolaylıkla geçiş yapmaktadır. Buna örnek olarak; Ortaçağ'da yer alan Striga kavramını gösterebiliriz. Striga, hem büyücü hem de bir kuştur. Büyücü, rastgele bütün hayvan biçimlerine geçiş yapamaz, kendine özel bir biçime sahiptir. Kimi kedi olur, kimi kurbağa. Birçok büyücünün de hayvanlardan oluşan yardımcıları vardır. Bu tip durumlarda büyücünün gücü hayvanlarla olan ilişkilere dayandırılmıştır. Hindistan'daki büyü geleneği hala metamorfoz ile beslenmektedir. Büyücünün hayvan yardımcılarından başka bir de yardımcı ruhları vardır. Bu sayede, ölülerin ruhlarıyla, perilerle irtibata geçebilmektedir. Çok ilginç bir şekilde büyücü, tüm ruhların dillerini bilir, yaptığı ayinlerle onlara ulaşır. Büyücünün ataları arasında başka büyücüler olduğu ve onların ruhları sayesinde büyücülüğün korunduğuna inanılmıştır. Ruhlarla ve iblislerle yakın ilişkiler söz konusudur. Bu yakınlık, cinsellik olarak düşünülebilir. Örnek verirsek, kadın büyücüler şeytanla birlikte olur ve bu, onlara özel bir güç katar. Sabbat ayini şeytanla birlikte olunan bir ayin olarak tasvir edilmiştir. Bu tarz birliktelikler kimi zaman evlilik aşamasına bile taşınmıştır. Bu inanç bir dönem Avrupa'yı saran bir inanç olarak karşımıza çıkmaktadır. Bir başka inanca göre ise, büyücü, şeytandan izler taşımaktadır. Mesela büyücünün dili deliktir ve bu şeytana ait bir izdir. Hristiyan Avrupa'da büyücü olan kişi kötü ruhların etkisi altındadır. Şeytan Çıkarma ya da diğer adıyla Ruh Kovma adı verilen ayinlerin temeli bu inanca dayanmaktadır. Büyücü, kendine atfedilen ilginç özellikleri, efsaneleri ile toplumsal yapı içerisinde önemli bir yer bulmuştur. Kuşkusuz onu böyle bir noktaya taşıyan, kamuoyu ve onun etkileridir. Büyücünün her şeyi yapabileceği düşüncesi içinde bulunduğu toplumun inancıyla alakalıdır. Yani büyücülüğü, bir uzmanlık alanı haline getiren toplumun ta kendisidir. Büyü bir gelenek olarak görülmüş, bu gelenek tıpkı diğer gelenekler gibi, kuşaktan kuşağa aktarım süreci yaşamıştır. Büyücü kesim, seçilmiş kişilere büyüsel sırları aktararak onları yetiştirmiş, büyü geleneğinin devamını sağlamıştır. Büyücü aileler, büyü meclisleri büyü geleneğinin birer sonucudur. 2. Büyü hareketleri: Büyücünün gerçekleştirmiş olduğu tüm hareketler ayin olarak tanımlanmaktadır. Bu noktada ayin koşulları önemlidir. Ayinin gerçekleştirileceği zaman özel olarak saptanır, mesela bazı ayinler gece yarısı yapılmak zorundadır. Bazı ayinler güneşin doğuşu ve batışı arasında yapılmalıdır, özellikle Cuma ve Cumartesi günleri özel günlerdir. Eski Hindistan'da ayinler yeni ay ve dolunay dönemlerinde yapılmıştır. Buradan anlaşılacağı gibi ayın hareketleri, yıldızlar, güneşin hareketi gözlemlenerek bunlara bağlı olarak ayin dönemleri tespit edilmiştir. Bu nedenle astrolojinin büyüye bağlı olduğu da sanılmıştır. Eski Yunan büyü metinlerinin bir kısmının astrolojik çalışmalar içerisinde yer alması bu duruma güzel bir örnektir. Büyü mekanları özel olarak seçilmiş nitelikli alanlardır. Genellikle dini ayinlerin yapıldığı mekanlardan uzak yerler; ormanlar bataklık kenarı... vb. alanlar tercih edilmektedir. Kuşkusuz bunda bu alanlarda şeytanın yaşadığına dair var olan inanç oldukça etkilidir. Bunun yanı sıra evlerin çatıları, sokaklar, mezarlıklar, köylerin sınır noktaları da yine uygun görülen yerlerdir. Büyü için uygun olan bir yer bulunmadığında ise büyücü etrafında büyülü bir daire ya da kare çizer ve ayin orada başlatılır. Büyü ayinlerinde özel araç ve malzemeler kullanılması gereklidir. Bunlar sıradan malzeme ve araçlar değildir, hazırlanmaları belli bir uğraş gerektirmektedir. Örneğin, Hindistan'da bir muskanın hazırlanmasında kullanılan birleşim önceden hazırlanmış olmalıdır. Büyü malzemelerin çoğu önceden okunup üflenerek bekletilmektedir. Şaşırtıcı olsa da, ölü kemikleri, cenin, kesik saçlar, adet kanı, dışkı...vb. şeyler büyü malzemesi olarak kullanılabilmektedir. Kimi zaman büyülerin türlerine özel malzeme listeleri hazırlanmakta, bu şekilde büyülerin unutulmasının önüne geçilmektedir. Malzemelerin yanı sıra kullanılan araçlar da önemlidir. Bunların en basiti çoğumuzun bildiği sihirli değnektir. Bunun yanı sıra leğen, merdiven, çark, iğne, anahtar, ayna gibi aletler de kullanılmaktadır. Çinliler'in kullandığı kahin pusulası en ilginç büyü aletlerinden biridir. İrokualı bir büyücünün yanında daima kuş tüyleri, taşları, kuru kemikleri, dua çubukları, okları bulunmaktadır. Büyü yaptıranlara gelirsek, onların da ayin öncesinde uymaları gereken kurallar vardır. Bunlar kimi zaman bir yiyecekten uzak durmak, kimi zaman oruç tutmak, kimi zaman da özel bir elbise giymek gibi kurallardır. Bunlara ayin sırasında yüzlerini boyamaları, başlarını sarmaları, çıplak olmaları...vb. kurallar da eklenebilir. Büyü ayinleri yapılmadan önce bazen hazırlık ayinleri yapılmaktadır. Büyü dansları, müzik, tütsülemeler bu hazırlık ayininde gerçekleşebilir. Büyü ayini sırasında ortaya çıkan güçlerden katılanların etkilenmemesi için büyücü kendince önlemler alır, mesela ayin bittikten sonra ayin alanının temizlenmesi gerekmektedir. Bunlar kişisel tedbirler olmayıp, Cherokee ve Arthava ayin kitaplarında yer almaktadır. Ayinlerin yapılarına baktığımızda; farklı ayin yapıları karşımıza çıkmaktadır. Harekete dayalı ayinler; tütsülemeler, buhar banyoları, ateşte yürüme, suya girme gibi eylemlerin yer aldığı ayinlerdir. Kurban ayinleri de bilinen büyü ayinlerinden biridir. Özellikle çocukların kurban edilmesi, Antik Çağ ve Ortaçağ'daki büyülerin ortak özelliklerinden ve efsaneleşen konulardan da biri olarak karşımıza çıkar. Kurban ayinlerinde ruhlara ya da şeytana kurban olarak sunulan insan ya da hayvan sayesinde isteklere kavuşulacağı inancı vardır. Tüm büyülerde kurban sunmanın olduğunu söyleyemeyiz fakat tarih boyunca karşılaşılan bir durum olduğunu söylemekte yarar vardır. Büyü hareketlerinin önemli bir aşaması büyü uygulamalarıdır. Büyücünün büyü yaptığı yer, yaptığı karışımlar onun bu konudaki uzmanlığını simgeler. Büyünün ürünleri; yemek, içmek, saklamak... vs. amaçla hazırlanmış şeyler olup, kimi zaman bir muskadır, kimi zaman ise tütsülenmiş bir yiyecektir. Bu uygulama süreci başlı başına bir ritüeldir. Büyü mutfağı, büyü ayininin en önemli aşamasıdır. Kimi zaman büyü ile ilgili kuklalar hazırlayan büyücü kimi zaman papirüsten, kağıttan, parşömenden, ağaçtan imgeler hazırlar. Diğer bir ayin türü olan sözlü ayinlere kısaca değinirsek; sözlü ayinler daha çok okuyup üflemelerle ifade edilmektedir. Dinde yer alan bütün sözlü ayin şekillerini büyü ayininde de görmek mümkündür. Bunlara örnek olarak; dilek ve istekler, dualar, ilahiler, yakarmaları gösterebiliriz. Buradaki farklılık söz konusu yakarmaların büyük kısmının şeytana ve iblislere yönelik olmasıdır. Fin büyülerinin bir kısmı sadece sözlü ayinlere dayanmaktadır. Sözlü ayinlerin özelliklerinden biri yapılan konuşmaların destansı bir havaya sahip olmasıdır. Bu konuşmalarda ya da yakarışlarda kutsal görülen ya da efsaneleştirilen kişilere atıfta bulunulur. Sözlü büyüler tanrının, büyünün ve ruhların diliyle yapılır. Latince, İbranice, Yunanca, Sanskritçe gibi bazı diller bu şekilde değerlendirilmiş ve sözlü büyü ayinlerinde kullanılmışlardır. Sözlü ayinlerde büyücü tonlamalara özellikle dikkat eder, hareketlerini ve sözleri tekrarlamayı belli sayılar dahilinde yapar. Bu sayılar rastgele değil, kutsal sayılar olarak görülen tek sayılar arasından seçilmektedir. (3,5,7...vs.) Büyü ayinleri ister sözlü ister harekete dayalı olsun, büyücünün kendini ispatladığı zamanlardır. Genel olarak ayinler kendi aralarında ayrılıyor gözükse de yapıları tam olarak ayrıştırılamayan büyü ayinlerinde olabileceği göz önünde bulundurulmalıdır. 3. Büyüsel temsil ve tasvirler: Büyüsel pratikler birtakım temsil ve tasvirlere karşılık gelmektedir. Ayinler belli bir düşünceyi nitelemektedir ve bu düşünceyi ifade eden tasvirler de önemlidir. Her ayinin kendine özel bir karakteri vardır. Ayinin etkileri somut bir şekilde ifade edilmeye çalışılır. Mesela; barış, aşk, baştan çıkarma, adalet gibi imgeler ayini tanımlamakta kullanılabilir. Ayine ait düşüncelerden somut bir nesneymiş gibi bahsedilir, büyü yok edilir, atılır... vs. Yine tasvirlere göre ayin esnasında ilişkiler ele alınır. Örneğin; Asur-Babil ayininde şeytan ve onları temsil eden imgeler arasında evlilik bağı varmış gibi davranılır. Kişilerin olmadığı soyut tasvirler, simyacılar tarafından kullanılan büyü yasalarıdır. Büyünün kendine özel formülleri vardır. Yakınlık, karşıtlık ve benzerliklerden yararlanılır. Yakınlık derken kastettiğimiz; parçanın bütünle özdeşleştirilmesidir. Mesela kesik bir saç parçasının ayin esnasında sahibini temsil etmesi buna bir örnektir. Buradaki saç parçası o kişinin yaşamsal prensibini temsil etmektedir. Yakınlık, doğrudan kişiye temas eden, elbise, yatak, koltuk, gibi eşyaları da ifade eder. Kişinin yemek artığı bile büyü malzemesi olarak kullanılabilir. Kullandığı eşyalara, yattığı yatağa büyü yapılabilir ve kişinin bu eşyalara teması sağlanır. Yakınlık teması akrabalar, aile üzerinden de ele alınabilir. Kişinin ailesi ya da akrabalarıyla olan yakınlık dereceleri de büyü için kullanılabilir. Benzer şekilde hasta olan bir kişiyi iyileştirmek amaçlı yapılan büyüde, hayvanlar ile hasta arasında bir yakınlık kurmaya çalışarak hastalığın hayvana geçmesini sağlamak da karşılaşılan büyü olaylarından birisidir. Kötü ruhların bir bedenden diğerine transferi gibi durumlar da hep yakınlık kurma üzerine temellendirilmiştir. Benzerlik; basit bir figürün asıl düşünceye benzetilmesidir. Bir kukla yoluyla da, bir desen yoluyla da benzerlik sağlanabilir. Benzerlik işlevselliği sağlama amacı taşır. Büyü içerisinde büyü yapılan kişi ya da grubu başka bir şeye benzetme vardır. Örneğin; Brahmanlar'a ait bir büyü ayininde kertenkele, hem kötülüktür, hem kötülüğü yapan kişidir hem de kötülüğe neden olan maddedir. Bu noktada önemli olan sembollerin doğru şekilde belirlenmesidir, bunun için de büyücünün yorum gücü ön plana çıkar. Mesela; büyücü sembol olarak seçtiği nesnelerden belli bir nitelik alır, kilin sertliğini vs. Sembolleri de kendine göre yorumlar büyüyü yaparken ona göre kullanır. Benzer benzeri etkiler mantığında da büyücü, bir soruna benzer şekilde çare bulmaya çalışır. Yine bir Brahman'ın vücudu su toplayan bir hastayı yıkayarak tedavi etmeye çalışması, hastaya acı veren suyu yine benzer şekilde su ile yok etme isteğinden kaynaklıdır. Karşıtlık; benzerliğin olduğu yerde olması gereken bir unsurdur. İstenilen durumun karşıtı da büyü içerisinde yer alır. Mesela büyü ayininde yağmur tasvir edilirken onun karşıtı olarak da güneş de vardır. Yine ayin esnasında bir taraftan ateşin yakılması bir taraftan da yanan ateşin söndürülmesi başlangıç, sonuç olayını tasvir etmektedir. Somut kişisiz tasvirler; düşüncenin somut nesnelerle ifade edilmesidir. Muskalar, nazarlıklar bu nesnelere örnek olarak verilebilir. Bunlar ve diğer değerli taşlar ayin sonrasında da kullanılabilir ve belli nitelikleri ve güçleri temsil eder. Kişili tasvirler ise; büyücünün ikinci eşi , hayvan yardımcısı gibi büyücünün gücünü temsil eden tasvirlerdir. Bunların haricinde kimi zaman bir hastalık, kimi zaman bir güç kişiselleştirilmiş hatta Hindistan'daki Çalki gibi güç tanrılaştırılmıştır. Balkan folklorundaki hastalık cinleri, hastalıkların kişiselleştirilmesine güzel bir örnektir. Bu tasvirlerin yanı sıra daha önce de kısmen bahsettiğimiz tinsel varlıklar büyü için oldukça önemlidir. Büyüsel tin adını verebileceğimiz ruhlar dünyası büyü ayinlerinin vazgeçilmezidir. Ölü ruhları ilk akla gelenlerdir. Ama bu ölü ruhların, henüz gömülmeyen ölülere, doğum sırasında ölen kadınlara, kötü bir şekilde ölenlere ait olması istenir. Yine benzer şekilde şeytanlar da ayinlerin vazgeçilmezidir. Bu şeytanlar dünyanın çeşitli yerlerine dağılmış haldedir ve büyüsel isimlere sahiplerdir. Ayin esnasında bu isimleri telaffuz edilerek davet edilirler. Buraya kadar kısaca büyünün ne olduğu ve büyünün unsurlarını ele aldık, şimdi çok kısa bir şekilde büyünün analizini ele alalım. Büyü; bir bütündür ve tarih boyunca din gibi varlığını devam ettirmiştir. Büyüye olan inanç bilimsel inançlardan farklı olarak pozitif ve deneysel bakış açısıyla değil kişinin kendi kontrolüne bağlı olarak gerçekleşmektedir. Yani bir ruh çağırma seansına giden kişi ona inandığı için gider ama ruhun orada olup olmadığını deney ve gözlem yoluyla açıklayamaz. Büyü her türlü denetimin dışındadır. Çağlar boyunca anlatılan hikayeler ve efsanelerle toplumlar arasında kendine yer bulmuştur. Bu hikaye ve efsanelerin doğruluğu da net değildir, o zaman büyü dediğimiz oluşumun uydurmaları da içerdiği savını savunabiliriz. Bir büyücünün bir bez parçasını yakarak, o bez parçasının sahibini öldürebileceği inancı uydurma olabilir, bu noktada bu büyüye inanan kişinin kendi düşünce sistemi devreye girmektedir. Büyünün uydurma olduğuna dair inanca karşılık büyü tarih boyunca inanılan bir olgu olma özelliğini de göstermiştir. Farklı milletlerde farklı şekillerde de olsa büyünün varlığı bunu desteklemektedir. Büyücünün toplum içinde sahip olması gereken bir rolü vardır, bu noktadan bakıldığında büyücü asla özgür değildir. Ayin esnasında sergilediği tavırlar, kendine olan inancı toplum tarafından görülmek istenen tutumla yakından ilişkilidir. Büyünün ön plana çıktığı dönemler büyük ölçüde toplum yapılarındaki değişimlerle, toplum içindeki bireylerin inançlarıyla da yakından ilgilidir. Genel olarak incelendiğinde; büyü toplumsal bir olgudur. Çabadan kaçınır, gerçeğin yerine imgeler koyarak başarıya ulaşmaya çalışır. Büyü ve büyücünün toplum içerisindeki konum ve önemi tamamen toplumun kendisine bağlıdır. Büyü dediğimiz olgu, kendi içinde tekniklere, uygulayıcıya ve tasvirlere dayalıdır. Farklı toplum yapıları ve farklı inançlar içerisinde büyünün ilginç bir şekilde yer bulabilmesi kuşkusuz insanoğlunun bilinmezliklere karşı olan merakından da kaynaklıdır. Büyücülük dini inançlar tarafından kabul edilmiyor olsa da dini inançlar ile paralel şekilde varlığını sürdüren bir sistem olarak karşımıza çıkmaktadır. İlkel toplumlarda da gelişmiş toplumlarda da uygulanan büyü yöntemleri farklı olsa da aynı temele dayanmaktadır. Dini inanç sistemiyle halledilemeyen tüm sorunların üstesinden farklı yollar sayesinde gelme arzusu büyünün varlığını daima güçlü tutmuştur. Büyü yapma suçuyla öldürülen kadınlar ya da değersiz maddeleri büyü kullanarak altına çevirme hayaliyle çalışma yapan simyacılar tarihte büyü ile anılmaktadır. Kökeni Antik dönemlere uzanan büyücülük, Mısır, Yunanistan, Avustralya gibi farklı coğrafyalarda varlığını sürdürmüştür. Günümüzdeki büyücüğün durumuna değindiğimizde; ilkel toplumlarda yine önemli bir konumda bulunduğunu söylemek yanlış olmaz. Bu hepimizin kabul edebileceği bir sav olsa da sadece ilkel toplumlara ait olduğunu da söyleyemeyiz. Günümüzde hala büyü kavramının ismi varsa, büyü ile ilgili olaylar duyabiliyorsak, tıbbi tedavilerin yanında kocakarı ilaçlarına başvuranlar varsa ve aleni olarak olmasa da hala büyücülükle uğraşanların varlığını biliyorsak büyücülüğün şekil değiştirse de toplumsal mekanizma içerisinde hala varlığını devam ettirdiği aşikardır. Kuşkusuz toplumların gelişmişlik düzeyi büyücülüğün rolünü azaltmıştır fakat tamamen yok edememiştir.


Kapılar, genç bir hekim ve parlak bir araştırmacı olan Rita'nın yüzüne kapanıyordu. Mussolini İtalyası'nın üniversitelerinde, hastanelerinde artık Yahudilere yer yoktu. Aryan olmayanlar kütüphanelerin de kapısından içeri adım bile atamayacak, İtalyan akademik dergilerinde makale yayınlatamayacaktı. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Halbuki Rita Levi-Montalcini'nin aklında yapılması gereken deneyler vardı. Genelde merak ettiği, sinir hücrelerinin nasıl olup da tam olarak nereye gideceklerini ve uzanacaklarını bildikleriydi. Tam o zamanlarda Washington Üniversitesi'nden Viktor Hamburger bu konuda önemli bir araştırma yayınlamıştı: Bir tavuk yumurtasının içindeki embriyonun ileride kanat olacak kısmını körelttiğinde, oraya gidecek sinirlerin sayısında büyük bir azalma görülüyordu. Bu körelttiği dokuda sinir hücrelerinin oluşumunu sağlayan bir madde olmalıydı. Genç Rita'nın elinde bu yorumu sınayabilecek bir yöntem vardı. İtalyan hekim Camillo Golgi'nin icat ettiği ve İspanyol hekim Ramon y Cajal'ın geliştirdiği yöntemle, bu gelişmeyen hücrelerin şekillerini görebilir, onların ne hücresi olduğunu anlayabilirdi. Bu yöntemi avucunun içi gibi biliyordu. İyi ama işinden olmuştu, bir laboratuvarı da yoktu. Kendi yatak odasını laboratuvara çevirdi. Bir mikroskop satın aldı, evdeki dikiş iğnelerinden aletler imal ederek tavuk embriyoları üzerinde cerrahi işlemler gerçekleştirdi. Onca aksilik yetmezmiş gibi bir de yumurta sıkıntısı baş göstermişti. Etraftaki çiftliklerden yumurta satın alıyor, embriyolarını çıkarıyor, geri kalanı ise akşam yemeğine saklıyordu. Viktor Hamburger'in deneyini Cajal'ın yöntemiyle birleştirince Rita Levi-Montalcini çok önemli bir yeni bulgu elde etti: Evet, Hamburger'in dediği gibi kanat öncülü hücreler köreltilince oraya gidecek sinirlerin sayısı azalıyordu. Ama bu azalma sinirlerin gelişme yetersizliğine bağlı gibi görünmüyordu. Sinirler yine gelişiyor ve çoğalıyordu, ama sonra bunların birçoğu ölüyordu. Yani hedef organda ne varsa, sinir hücrelerinin gelişmesine değil, gelişmiş sinir hücrelerinin hayatta kalmasına destek oluyordu. İsviçre, Belçika ve Vatikan'daki dergilerde yayınlanan bu araştırmalar Viktor Hamburger'in dikkatini çekince Hamburger onu St. Louis şehrindeki Washington Üniversitesi'ne, kendi yanına davet etti. Birkaç ay çalışıp bu zıt sonuçları açığa kavuşturacaklardı. Rita Levi-Montalcini orada 30 yıl geçirdi (Şekil 1). Burada ilk yaptığı çalışmalar önceki bulgularını doğrular nitelikteydi: Çok sayıda sinir hücresi üretiliyor, bunlardan bazıları uzandıkları yönde bir maddeyle karşılaşıyor ve hayatta kalıyordu. Bu maddenin olmadığı yerlerde ve yönlerdeki sinir hücreleri ise ölüyordu (Şekil 2). Peki bu madde neydi? O sırada aynı laboratuvarda çalışmaya başlayan biyokimyacı Stanley Cohen ile öncelikle bu maddenin bir protein mi, yoksa nükleotit yapısında mı olduğunu bulmaya karar verdiler. Yılan zehiri nükleotitleri yok ediyordu, eğer yılan zehiri kullanarak sinirleri öldürebilirlerse bu madde nükleotit yapısında demek olacaktı. Deneyin sonucu ise tam tersiydi: Sinir hücrelerinin uzantıları coşmuştu, yani aradıkları maddeden yılan zehirinde bolca olmalıydı. O zaman memelilerin benzeri organı olan tükürük bezlerine de bakıp bu maddeyi orada bolca buldular ve yalıttılar. Buldukları bir proteindi, buna sinir büyüme etmeni adını verdiler. NGF, bu tür proteinlerin ilk bulunanıydı, bundan sonra sinir sisteminde veya diğer sistemlerde görev yapan benzeri birçok molekül bulundu. Ayrıca NGF'in görev yaptığı başka durumlar da keşfedildi. Giderek artan önemi karşısında bu alanın öncülüğünü yapan Rita Levi-Montalcini ve Stanley Cohen 1986 yılındaki Nobel Tıp/Fizyoloji Ödülü'nü paylaştı. Gençliğinde karşılaştığı zorluklardan yılmayan Rita Levi-Montalcini, yaşlılığında da değişmemişti: Geçen yılın Aralık ayında 103 yaşında vefatına kadar, 1982'de kurduğu Avrupa Beyin Araştırmaları Enstitüsü'nde, Afrikalı bilim kadınlarına destek amacıyla kurduğu Rita Levi-Montalcini Vakfı'nda ve hayat boyu senatör olarak atandığı İtalya meclisinde çalışmaya devam ediyordu (Şekil 3). İmkansızlıklardan, zorluklardan şikayet edeceğimiz zamanlarda aklımıza gelmesi gereken, azmin simgesi bir isim Rita Levi-Montalcini. Nur içinde yatsın.


Bu sayımızda, ayın fotoğrafı köşemizde, ilginç bir canlıya yakından bakacağız. Ancak önce fotoğrafçımız sevgili Cüneyt'in çektiği bir fotoğraftaki canlının ne olduğunu düşünmenizi istiyoruz sizden: Bu böcek sizce gerçekten bir karınca mı? Fotoğraf: Cüneyt Özdaş Makine: Canon 7D Lens: Canon MP-E 65mm lens, Yardımcı Ekipman: Canon MT-24EX flaş, Ev yapımı flaş difüzörü Yüksek çözünürlük için tıklayın. Bu ayki fotoğrafımız, böcekler dünyasından. Fotoğrafta gördüğünüz canlı, her ne kadar ilk bakışta bir karıncayı da andırsa da, aslında bir tür yaban arısı! Kanatsız yaban arılarından biri olan ve Ichneumonidae ailesinin Gelis genusuna ait bu arılar, karıncalara şaşırtıcı derece benzemelerine rağmen, karınca değiller. Gövdeleri karıncaya benzeyen bu arıları karıncalardan ayıran en belirgin özellikleri ise antenleri. Parazitik canlılar olan bu arılar, aynı amanda savunma amaçlı olarak da kullandıkları uzun iğneleri yardımıyla diğer böceklerin içine yumurtalarını enjekte ediyorlar. Larvalar, enjekte edildikleri böceklerin içinde yumurtadan çıkıyor, enjekte edildikleri konakların iç organlarını yiyerek içeriden dışarıya büyüyorlar.


Geçenlerde burnumuzun değişik maddelerin kokularını nasıl aldığına dair yeni bir araştırma yayınlanınca koku duyumuz haberlere düştü. Diğer duyularımız yani görme, işitme, dokunma ve tat iyice anlaşıldı ama kokunun mekanizması esrarını hala koruyor. Her bir molekülün ayrı bir şekli var: Molekülde ne kadar atom varsa şekli o kadar karmaşıklaşabilir. Moleküllerin muhtemel şekilleri saymakla bitmez ve genelde bir maddenin kokusunun bu şekilden kaynaklandığı düşünülür. Burnumuzun her bir bölgesinde belirli moleküllerin şekline uyan almaçlar bulunur. Doğru molekül doğru almaça rastladığında, bir anahtarın bir kilide uyması gibi, ne kokladığınızı bildiren bir sinyal beyne doğru yola çıkar. Ama Dr Luca Turin, daha önce kokunun mekanizması üzerine daha tartışmalı bir kuram üzerine araştırmalar yayınladı. Koku almaçlarımızın değişik molekülleri nasıl algıladığını, kimyasal bağların titreşimiyle ve kuantum etkileriyle açıklayan farklı bir yaklaşımı var. Kuramını sınamak için Dr Turin basit bir molekülü alıp içindeki tüm hidrojen atomlarını döteryumla değiştirdi. Molekülün şekli aynı kaldı, ama döteryum hidrojenden ağır olduğundan molekülün içindeki kimyasal bağların titreşimi değişti. İnsanların hidrojenli molekülün kokusunu döteryumlu molekülünkinden ayırt edebildiğini gösteren Turin, bunu klasik anahtar-kilit kuramının hatalı olabileceğine dair güçlü bir delil olarak görüyor. Dr Jennifer Brookes, University College London'da ve Harvard Üniversitesi'nde koku algısı üzerinde çalışan bir Sir Henry Wellcome burslusu. Koku algımızın kuantum mekanik temelini de, deneyselden ziyade kuramsal verilerle araştırıyor. Brookes'un kuramları anahtar-kilit modeliyle uyuşmayarak Turin'inkileri destekliyor. Mesela, en keskin kokulu kükürt bileşiklerinden biri çürük yumurta kokusu veren hidrojen sülfür. Hidrojen sülfür, merkezinde bir kükürt atomuna ve bundan V şeklinde uzanan iki hidrojen atomuna sahip küçücük bir molekül. Ama bu belirgin kokuyu veren tek molekül bu değil. Dekaborun kokusu buna çok benziyor, ama bunun on bor atomundan oluşan sepet gibi bir şekli var. Anahtar-kilit modelinin bunu açıklaması çok zor, ama iki molekül de aynı enerjiyle titreştiklerinden Turin'in ortaya attığı kuantumlu kurama uyuyor. Ayrıca, Brookes şekli birbirine benzeyen ferrosen ve nikelosen adlı iki bileşikten bahsediyor. İkisinin de merkezinde bir metal atomu ve bu atomun etrafında özdeş yapılar var. Şekilleri ve boyutları birbiriyle aynı, ancak ferrosenin kokusu baharlı, nikeloseninki yağlı. Merkezdeki atom farklı olduğundan kokuları da farklı ve bu da Turin'in kuramını destekliyor. Brookes şekli önemsiz bulmuyor. Moleküllerin almaçlara uyması açısından şekil önemli, tıpkı manyetik bantlı kartlardaki gibi: Kartın okuyucudan geçebilmesi için belirli bir şekilde olması gerekiyor, ama asıl önemlisi karttan okunan bilgi. Bu örnekler anahtar-kilit modeline karşı delil sağlasa da manyetik kart kuramına yönelik şüphe hala çok. Bilim camiasındaki yerleşik kuramlara meydan okuyan yeni araştırmalar hem tartışmalı hem de heyecan verici oluyor. Manyetik kart modelinin bulduğu olumlu yankı sayesinde diğer araştımacıların da bunu biraz daha incelemeye başlamasını umuyor Brooks. Hatta kim bilir, belki canlılardaki diğer sistemlerin de işleyişlerini sorgulatmaya başlatabilir.


Sokakta her gördüğüm kedi köpeği sevmeye çalışan bir çocuk olarak, kuduz kelimesini ilk defa beni başıboş hayvanlardan uzaklaştırmak isteyen anne babamın tembihleri sırasında duymuştum. Sokak köpeklerini sevme, ısırırlar, kuduz olursun! Bu uyarıya rağmen, kuduz hastalığının tam ne olduğu çocuk kafasıyla pek de algılayabildiğim birşey değildi doğrusu. Sonraları, ilkokulda okuduğum bir öykü kitabında denk geldiğim, Kuduz Düğünü adlı öykü ile kuduz hastalığının ne kadar korkunç bir hastalık olduğunu kısmen de olsa anlayacaktım. ...Sabah yağmur yağmıştı. Arkadaşlarıyla oynamakta olan küçük Kaşıkçıoğlu, yağmur damlaları dökülmeye başlayınca birden bire oyunu bıraktı. Yüzü sararmış, bakışları garip, koşa koşa eve gitti, boş odalardan birisine saklandı. Bu da yetmiyormuş gibi, odadaki yüklüğün içerisine girdi ve kapaklarını üzerine çekti. Akşam, yemek vakti onu araya taraya yüklükte bir yorgana sımsıkı sarılmış yüzükoyun yatar buldular.Küçük Kaşıkçıoğlu o gün yemek yemedi. Hele suyu, uzakta, bardakta bile görmeye dayanamıyordu. Hastalığın üçüncü günü küçük Kaşıkçıoğlu artık yüklükte de duramaz oldu, Elleriyle yüklüğü eşelemek, daha derine, daha karanlıklara inmek istiyordu. Bir süre tilki bayılması gibi dalgın yatıyor, sonra ağzından köpükler saçarak kendini yerden yere vuruyordu... Ahmet Naim, Kuduz Düğünü Yıllar sonra, Tıp Fakültesi'nde, İntaniye bölümünün bodrum katındaki dersanemize yürürken, kuduz hastaları için ayrılmış, üzerinde küçücük parmaklıklı bir penceresi olan, ağır ve kilitli demir kapıların yanından her geçişimde, kapıların yanındaki tabelaya bakıp içimin ürperdiğini anımsıyorum: Kuduz Gözlem Odası. Kuduz, gerçekten de insanlık tarihinin ilk çağlardan beri bilinen en korkutucu hastalıklarından biri. Antik çağlardan beri, sinir sistemini tutarak, akut ensefalite neden olan bu viral hastalığa ilişkin kayıtlara pekçok uygarlığa ait belgelerde rastlamak mümkün. Elimizdeki kuduz hastalığına ilişkin yazılı kayıtlar Sümerlere dek uzanıyor. Hammurabi kanunlarında, bir kuduz köpeğin bir kimsenin ölümüne neden olması halinde, köpeğin sahibinin tazminat ödemekle yükümlü olduğu belirtiliyordu. Eski çağlarda, pek çok toplum kuduz hastalığının kökeninin hayvanlar, özellikle de köpekler olduğunu biliyordu. Her ne kadar, o çağlarda hastalıklara neden olan mikro-organizmalar bilinmese de, hastaların ortak hikayelerinden yola çıkılarak hastalığın genellikle köpek ısırığı sonucunda ortaya çıktığı fark edilmişti. Ancak, her insan ısıran köpek kuduz olmadığından, ya da köpek kuduz da olsa ısırıdığı kişilerin azının kuduz olmasından dolayı, işin içine pek çok batıl inanç da karışmıştı. Uzunca bir süre kötü ruhların, köpekleri ve nadir de olsa kuduran diğer hayvanları ele geçirdiğine, hayvan ısırığı ile de bu ruhların insanlara geçtiğine inanıldı. Hatta, pek çoğunun kökeni orta çağa dayanan vampir, kurt adam ve zombi hikayelerinde kuduz hastalığından izler bulmak mümkün: zavallı kurbanlar, ısırımalarını takiben, kimliklerini kaybederek kana susamış, saldırgan yaratıklar haline dönüşürler ve kendilerine yeni birer kurban aramaya başlarlar. Hastalığın bu korkutucu ve anlaşılmaz niteliği, bir o kadar da tuhaf tedavi yöntemlerinin uydurulmasına neden olmuştu: Yaraya kuduz köpek tüyleri doldurmak, köpeği öldürüp tüylerini yakmak, yaraya işemek, yaraya canlı tavuk anüsü bastırmak... İngilizce konuşan kültürlerde, akşamdan kalma insanları ayıltmak için kullanılan karışımlara günümüzde hair of the dog that bit you deniyor ve bu deyimin eski kuduz tedavi ritüellerinden kaldığına inanılıyor. Anadolu'da ise, yakın zamana dek kuduz hayvan tarafından ısırlan kimselere Kuduz Düğünü ya da Çakal Düğünü denen bir tören uygulanıyordu. Bu törende, ısırılan kişi saatlerce uyanık tutuluyor, sopayla dövülüyor, köpek tüyleri ateşte yakılırken ateş üzerinde tütsüleniyor, hatta ismi kuduz böceği olan böcekler hastaya canlı canlı yutturuluyordu. Çağlar boyunca, bu ve benzeri ayinsel tedavilerin etkili oldukları düşünüldü, çünkü kuduran bir hayvan tarafından ısırılan herkes kuduz olmuyordu, bu da yapılan törenlerin bazı kişileri iyileştirdiğine ilişkin sahte bir kanı oluşmasına yol açmıştı. ...Kuduz düğününün dehşetli görüntüsü ile üç gündür uyutulmayan çocuğun gözleri kan çanağına dönmüştü. Kafası öne sarkıyor, yürürken baskın bir sarhoş gibi ayakları birbirine dolanıyordu. Kuduz köpeğin leşi yerde yatmaktaydı...Küçük Kaşıkçıoğlu, ellerinden tutanların yardımıyla önce köpek leşi üzerinden, leşi tekmeleyerek geçti. Geçerken de İlyas Dayı'nın elindeki çubuk kıçına indi. Atla komutuyla ateşin alevlerin arasından sıçradı. Bu hareket kırk defa tekrarlandı... Sayı kırkı bulunca, kuduz köpek leşinin kuyruğundan, belinin ortasından ve kulaklarından birer tutam tüy yolundu. Bu tüyler ateşe atıldı ve çıkan dumanı üzerinde küçük Kaşıkçıoğlu baş aşağı tutularak tütsülendi... İlyas Dayı, çocuğun üzerinden çıkan elbiseleri bir çukura gömdü, daha sonra cebinden çıkardığı bir kibrit kutusundaki üç tane kuduz böceğini canlı olarak çocuğa yutturduktan sonra omuzlarını sıvazladı: Haydi artık, piripak!... Ahmet Naim, Kuduz Düğünü İlk çağlardan beri tüm toplumlara korku salmış bu hastalık nasıl ortaya çıkıyor? Kuduz, Rhabdoviridae virüsü ailesinden Lyssavirus genusuna ait RNA içeren virüslerinin neden olduğu viral bir hastalık. Kurbanın kan dolaşımına, ısırık yoluyla, hasta hayvanın agzındaki salyalardan bulaşıyor. Yara yerine bulaşan kuduz virüsleri, burada sinir dokusuna yerleşiyorlar. Yerleştikleri sinir dokusunda yavaş yavaş ilerleyerek, sonunda beyne ulaşıyorlar. Bu süreç hastadan hastaya değişebiliyor. Virüslerin beyne ulaşma hızında kişisel bağışıklık olduğu kadar, yaranın yeri de önemli bir etken. Ayaktan olan ısırıklarda virüslerin beyne ulaşma hızı çok daha yavaşken, baş ve boyun ısırıklarında bu süreç çok daha hızlı. Yara yeri hastanın bağışıklık sistemi ve yaraya giren virüs sayısına bağlı değişkenlik göstermekle birlikte, bu süre 10 gün ile 6 ay arasında değişebiliyor. Hastalığın ilk belirtileri, hemen her viral hastalıkla görülen genel halsizlik, yorgunluk, iştahsızlık. İlaveten ısırık yerinde kaşınma veya ufak seyirmeler görülebiliyor. Zamanla, virüsler sinirleri takip ederek beyne ulaştıkça, hastalık sinir sistemi belirtilerini göstermeye başlıyor. Kuduz virüsleri, beyne ulaştıklarında beyindeki limbik sisteme yerleşerek burada ensefalit dediğimiz beyin iltihabı oluşturuyorlar. Hastalar yavaş yavaş ajite, saldırgan ve etraflarındaki uyaranlara aşırı tepki verir hale geliyorlar. Beyinde bu enfeksiyon hali devam ederken, virüsler tükürük bezlerine de ulaşıyor ve burada hızla çoğalmaya başlıyorlar. Böylece, kuduz virüsü bir yandan kurbanının beynine hükmederek onu yavaş yavaş saldırgan ve mantıksız hale getiriyor, bir yandan da kendini bir sonraki kurbana bulaştırmak üzere çoğaltmaya koyuluyor. Daha öncekisayılarımızda yayınladığımız Zombileştirebildiklerimizden misiniz? isimli yazımızda, bazı enfeksiyon etkenlerinin, kurbanlarının davranışlarına hükmederek kendi yaşam döngülerini nasıl tamamladığına ilişkin doğadan farklı örnekleri incelemiştik. Kuduz virüsü de bu yaşam döngüsünü, kurbanın davranışını değiştirerek tamamlayan ilginç hastalık etmenlerinden biri. Kuduz hastalığının en sık bilinen iki belirtisi ağız köpürmesi ve sudan korkma hastalığın orta döneminde ortaya çıkan belirtiler. Hidrofobi, hastanın gırtak kaslarındaki ağrılı spazmlar nedeniyle ortaya çıkıyor. Hastalar susamış olmalarına rağmen, su içmeye çalıştıklarında, gırtlak kasları acılı bir şekilde kasılıyor ve hastaya boğulma hissiyatı veriyor. Birkaç su içme denemesinde bu şekilde şiddetli öksürük nöbetleri geçiren ve boğulma hissiyatı yaşayan hastalar, önce su içmeye karşı fobi geliştiriyor. Bu aşamada, zaten beyin iltihabı nedeniyle artık pek de mantıklı düşünemeyen hastalarda kısa zamanda su içmekten duyulan korku, yerini suya karşı olan şiddetli korku ve paniğe bırakıyor. Hastalar sadece su içmekten değil, traş olmak, yıkanmak, tenkeye binmek gibi su ile ilgili her tür aktiviteden korkar hale geliyorlar. Su korkusuna kısa zamanda ışıktan rahatsız olma, halisünasyonlar, aşırı saldırganlık, istemsiz kasılmalara bağlı tuhaf vücut postürü ekleniyor. Bu evre ilerlediğinde, hastaların tükrük bezlerindeki aşırı çalışma nedeniyle ağızda köpürme görülmeye başlıyor. Kuduz hastalarının içinde bulunduğu ajite durum, hastalık ilerledikçe yerini komaya bırakıyor. Sinir sistemi belirtilerinin ortaya çıkmasından 2-10 gün sonra hastalar komadayken ölüyorlar. Kuduz, insanlık tarihinin en büyük korkulu rüyalarından biri olmuş. Neyse ki Louis Pasteur tarafından 1885 yılında Kuduz aşısının bulunması sayesinde bu korkutucu hastalığın görülme sıklığı oldukça azalmış. Günümüzde, her yıl, dünyada 15 milyon insan şüpheli hayvan ısırıkları sonrasında kuduz aşısı oluyor. Ancak aşının mevcudiyetine rağmen, aşılama programlarının ulaşamadığı ülkelerde, özellikle kırsal kesimlerde hala her yıl 55.000 insan kuduz nedeniyle ölüyor. Ölenlerin %95'i Asya ve Afrika ülkelerinde yaşayanlar ve tüm ölümlerin %40 gibi büyük bir kısmını ise ne yazık ki çocuklar oluşturuyor. Louis Pasteur'un Büyük Başarısı 1800'lü yıllara dek kuduz bir hayvan tarafından ısırılmak Avrupa ve Amerika da dahil olmak üzere tüm dünyada bir ölüm fermanı olarak görülüyordu. Bugün, kuduz nedeniyle olası ölümlerin o zamanlardaki milyonlarca kişiden 55.000 kişiye düşmüş olmasını ve gelişmiş ülkerlerde bu hastalığın görülme sıklığının neredeyse sıfıra yaklaşmasını ünlü bilim insanları Louis Pasteur ve çalışma arkadaşı Emile Roux'a borçluyuz. Pasteur, o yıllarda özellikle hayvan hastalıkları üzerine çalışıyordu. Tavuk kolerası ve şarbon hastalığına yönelik birer aşı geliştirmiş, ve bu aşılarla ilgili çok başarılı sonuçlar almıştı. Ancak, halk tarihin her döneminde olduğu gibi aşılardan ürküyor, etkinliği kanıtlanmış olmasına rağmen bu aşıları kullanmaya yanaşmıyordu. Tavuk kolerası ve şarbon aşılarını geliştirirken kullandığı yöntemin, tüm bulaşıcı hastalıklara uygulanabileceğini düşünen Pasteur, bir sonraki hedefini, biraz da bilerek herkesin korkulu rüyası olan bir hastalık olarak seçti: kuduz. Eğer kuduz hastalığına yönelik bir aşı geliştirebilir ve bu hastalığın ortaya çıkmasını engelleyebilirse, halkın aşılara olan güveninin artacağını düşünüyordu. Çok geçmeden, meslektaşı Emile Roux ile laboratuvarında hummalı bir çalışma başlattı. Pasteur ve Roux, kuduz hastalığına yönelik bir aşı için kolları sıvarken virüs nedir bilmiyorlardı. Bulaşıcı hastalıklara gözle görünmeyen küçük canlıların neden olduğu biliniyordu, ama bulunan hastalık etmenleri besi yerlerinde üretilebilen bakterilerle sınırlıydı. Virüsler kültürde büyümedikleri ve mikroskopla görülmedikleri için henüz varlıkları bilinmiyordu. Pasteur, ne kadar uğraştıysa da, daha önce üzerinde çalıştığı tavuk kolerası ve şarbon bakterilerini ürettiği ortamlarda herhangi bir hastalık etmeni üretemedi. Bunun üzerine, canlı hayvanlarla çalışmaya karar verdi ve laboratuvarını kuduz köpek ve tavşanlarla doldurdu. Hastalığın etkeninin bilinmemesine rağmen, salyalar yoluyla bulaştığı bilinen bir durumdu. Pasteur ve Roux, kendilerini oldukça ciddi anlamda riske atarak kuduz hayvanlardan salya toplayarak hastalık etkenini izole etmeye çalıştılar. Bunda da başarılı olamayınca, sonunda kuduz hayvanların sinir ve omurilik hücrelerini kullanarak ilk aşıyı biraz da körlemesine ürettiler. Aşı, ilk olarak 11 köpek üzerinde denendi ve başarılı olduğu görüldü. 6 Temmuz 1885 tarihinde, kuduz bir köpeğin saldırısına uğrayarak ciddi şekilde yaralanan ve kuduz olacağına kesin gözüyle bakılan 9 yaşındaki Joseph Meister aşılanma için Pasteur'a getirildi. Hastanın durumunun umutsuzluğu ortadaydı, böylce küçük Joseph Pasteur ve Roux'un geliştirdiği kuduz aşısının yapıldığı ilk insan oldu. Aşılamayı takip eden günlerde herkes merak içindeydi. Aşılamanın üzerinden üç-dört ay gibi bir süre geçtikten sonra, Pasteur, kucağında küçük Joseph ile basın mensuplarının karşısına çıktı. Joseph Meister kudurmadığı gibi son derecede sağlıklıydı! Küçük Joseph'in kuvvetle muhtemel bir ölümden kurtulması gerek bilim çevreleri, gerek halk tarafından büyük sevinçle karşılandı. Zamanla, insanların kuduz aşısına olan güvensizlikleri kayboldu, kuduz aşısı standartlaştı ve kuduz hastalığının tedavisinde vaz geçilmez bir yöntem haline geldi. Kuduz aşısı, kuduz hayvan tarafından ısırılan kimselere, temas sonrası uygulanan ve %100 oranında etkili olan bir tedavi. Etkin olması için, tedavisinin kuduz hayvan tarafından ısırıldıktan hemen sonra başlaması gerekiyor. İlk doz aşı, hastanın ısırıldığı gün beraberinde kuduz serumu ile birlikte uygulanıyor. Ardından 3., 7. ve 14. günlerde aşı tekrarlanıyor. Aşılar günümüzde, eskiden olduğu gibi karın bölgesine değil, diğer tüm aşılar gibi küçük bir enjektör ile koldaki kas içine yapılıyor. Milwaukee Protokolü: Bir Ölümden Dönme Öyküsü Kuduz aşısı, ancak ısırılmanın hemen ardından aynı gün veya en geç bir gün içinde uygulanırsa etkili oluyor. Isırıldığını fark etmeyen veya ısırılmasına rağmen aşı olmayan kimselerde, hastalık belirtileri gözlenmeye başladıktan sonra yapılacak pek bir şey kalmıyor ne yazık ki. Ancak 2004 yılında, ABD'deki yaşayan Dr. Rodney Willoughby, bir hastayı kuduz belirtileri ortaya çıktıktan sonra Milwaukee protokolü adıyla da bilinen deneysel bir yöntem ile tedavi etmiş gibi görünüyor. Kuduz bir yarasa tarafından ısırılan ve ısırık çok ufak olduğu için doktora gitme ihtiyacı görmeyen 15 yaşındaki Jeanne Giesse, ısırıldıktan 37 gün sonra ortaya çıkan nörolojik belirtilerle ile Wisconsin eyaletindeki St. Agnes hastanesine başvurdu. Hastaya kuduz tanısı koyan Dr. Willoughby, daha önce hiç denenmemiş bir tedavi yöntemi denemeye karar verdi: hastayı koma döneminde ilaçlarla uyutmak ve beraberinde yüksek miktarda antiviral ilaç vermek. Dr. Willoughby, hastanın akut koma evresinde bağışıklık sisteminin virüsü alt etmesine yardımcı olmanın tedavi edici olabileceğine inanıyordu. Jeanne Giesse, ilaçla sınu komaya sokulduktan sonra ölmedi ve komada geçen 31 gün sonunda uyandırıldı. Başlangıçta hastalığa bağlı küçük bir beyin hasarı ve buna bağlı nörolojik bulguları olmasına rağmen, kısa zaman içinde rehabilitasyonla eski fonksiyonlarınıa geri dönebildi. 2005 yılı başında artık kendi başına yürüyebiliyor, yemek yiyebiliyor ve okula gidebiliyordu. Jeanne'in ardından 42 hastaya daha aynı protokol uygulandı ancak bu hastaların ancak 5 tanesi iyileşebildi. Bu başarı oranı ile Milwaukee protokolünün şu an tam olarak işe yaradığını söyleyemeyiz. Ancak bu konuda araştırmalar sürerken Jeanne Giesse, tıbbi tedavi ile kuduz hastalığına rağmen iyileşen ilk insan ünvanını elinde tutuyor. Kuduzdan korunmak Ne yazık ki, gerek aşılara gerek Milwaukee protokolüne rağmen, kuduz hastalığı hala can almaya devam ediyor. Ülkemiz de, bu hastalığın zaman zaman görüldüğü bölgelerden biri. Bu nedenle, şüpheli bir hayvan ısırığında temel ilkyardım bilgilerini uygulamak ve hayvanın kuduz olma ihtimaline karşı gerekli önlemleri almak son derece önemli. Peki, nedir bu hepimizin bilmesi ve uygulaması gereken önlemler? - Evcil hayvanlarınızı mutlaka aşılatın ve başıboş bırakmayın. - Sokakta gördüğünüz tanımadığınız başıboş hayvanlardan ve vahşi hayvanlardan uzak durun. - Etrafta tuhaf davranan, kuduz olma ihtimali olan hayvanlar varsa, bunları yetkililere bildirin. - Tanımadığınız, başıboş veya aşılı olup olmadığından emin olmadığınız bir hayvan tarafından ısırılırsanız, yarayı hemen 10-15 dakika süreyle su ve bol sabunla iyice yıkayın. - En kısa zamanda aşılanmak için bir sağlık merkezine başvurun. - Hayvanın kuduz olma şüphesi varsa yaşadığınız yerdeki yetkilileri uyarın. Elbette, bir hayvansever olarak sokak hayvanlarından uzak durmanın ne kadar zor olduğunu biliyorum. Özellikle yardıma muhtaç ve hasta görünen hayvanlara yardım eli uzatmak çoğumuz için bir refleks. Bu nedenle, ikinci maddedeki öneriyi yerine getiremiyorsanız, üçüncü maddedeki öneriyi uyguladığınızdan emin olun. Tanımadığınız bir hayvan tarafından ısırılırsanız, mutlaka kuduz aşısı olmak üzerei bir sağlık kurumuna başvurun. Unutmayın, korkulu rüya görmektense, uyanık durmak yeğdir. Meraklısına notlar: - Kuduz hastalığının ingilizce ismi olan rabies, Latince saldırgan, öfkeli anlamına gelen rabere kelimesinden köken almış. Latince kelimenin de kökeninin de Sanskritçe olan rabhas kelimesinden geldiği sanılıyor. Hastalığın Yunanca adı ise lyssa ya da lytta olarak geçiyor. hastalık etmeni keşfedildikten sonra, Yunanca isim virüs ailesine verilmiş ve kuduz virüsleri Lyssavirüs ailesinin bir üyesi olmuşlar. - Joseph Meister, kuduz aşısı sayesinde hayatını kurtaran Pasteur'a büyük bir bağlılık göstermiş. Yetişinlik yıllarında Pasteur Enstitüsünde gönüllü olarak hastabakıcı olarak çalışmaya bailayan Meister, 1940 yılında, 64 yaşında iken Nazilerin Fransayı işgali sırasında intihar ederek yaşamına son vermiş. Bazı kaynaklar, Nazilerin pasteur'un mezarını yağmalamasına çok içerlediğini ve bu nedenle intihar ettiğini iddia ediyorlar. - Türkiye'de kuduz hastalığı en sık köpeklerden insanlara geçiyor. İkinci sırada ise tilki, çakal kurt gibi vahşi hayvanlar mevcut. ABD'de ise kuduz bulaştırma ihtimali olan hayvanların başında rakunlar ve yarasalar geliyor. - Kuduz vakalarında görülen hidrofobi halinin çarpıcı bir videosu ekte. - Literatüre geçmiş klasik bir kuduz vakası. 0:49'da kuduzun orta evresinde ortaya çıkan hidrofobiyi görebilirsiniz. 1:33'te hastanın ağzı köpürmeye başlıyor ve ajitasyon başlıyor. kasılmaları ve ani hareketleri engellemek için bu dönemde hasta yatağa bağlanıyor. 2:30 dan sonraki görüntüler ise kuduzun son dönemi olan paralitik dönemi içeriyor. Hasta sakinleşiyor ve önce felç, sonra koma hali gelişiyor. Bu dönemin sonunda koma derinleşiyor ve hasta ölüyor. - Türk sinemasında, 1983 yapımı Çocuklar Çiçektir isimli, başrollerini Necla Nazır ile Tarık Akan'ın oynadığı filmde, bir köyde kuduz köpek tarafından ısırılan çocukların hikayeleri anlatılıyor.