Nüfuslarının giderek yaşlanması ve bu nüfusa kimin bakacağı konusu gelişmiş ülkelerde kaygı yaratıyor. Sağlık ve sosyal yardım paketlerini her geçen gün kısmak zorunda kalan hükümetler, bakım hizmetleri için daha ucuz yollar ararken, bir yandan da robot bakıcı araştırmalarına her geçen gün daha fazla yatırım yapıyorlar. Hasta bakımında insanlara yardımcı olan robotlara göz atacağız. Genel olarak sıhhati bozulmuş olan, ızdırap çeken ve hatta hayatından endişe eden bir hasta ister hastanede, ister evinde olsun etrafından daima yakın alaka, yardım ve ihtimam bekler. Bu ihtiyaca karşılık vermekle yükümlü hastabakıcıların temel görevi hastaya bakmak ve onu rahat ettirmektir. İşte tam da bu noktada robot hastabakıcı paradoksu ortaya çıkıyor. Nasıl olur da empatik dokunmadan, ruhsal durum analizinden veya tıbbi içgüdülerden yoksun olan metalik, mikroçipli ve ikili sayı sistemi üzerinden düşünen bir robot, insan hastabakıcının yerini alabilir? Ancak robotik araştırmacıların amacı da kısa vadede bu değil zaten, yani kesinlikle yerlerini almak gibi bir durum sözkonusu değil. Sadece hastabakıcılara, doktorlara veya hemşirelere yardımcı olan ve onların yüklerini azaltan robotlar kullanıma girebilir. Hastaların beslenmesi, taşınması, sağlık çizelgelerinin toplanması, laboratuvar sonuçlarının bir noktadan başka noktaya taşınması gibi rutin veya zaman kaybına sebebiyet veren işler tam da robotların uzmanlık alanına giriyor. Ancak robotik araştırmalar sadece bunlarla sınırlı kalmıyor. Otizm veya Alzheimer gibi bazı hastalıklara karşı geliştirilmiş terapi yöntemlerinde, robotların da fayda sağlamış olması, bilim insanlarını daha derin hasta-robot ilişkileri incelemeye itiyor. Aşağıda sırasıyla robotların hastalara doğrudan veya dolaylı olarak hangi alanlarda faydalar sağlayabileceklerini inceleyeceğiz. RoboCart Hastanelerde kullanılmaya başlayan ilk robotlardan olan RoboCart, 2004 yılında hizmete başladı. Çarşaf, tıbbi malzeme, röntgen görüntüleri, yiyecek ve diğer hastane malzemelerini hastane içerisinde oradan oraya taşıyan motorlu basit bir masa olarak düşünebilirsiniz. Bu robot kablosuz bağlantı ile asansörlerle haberleşirken, etkileşime geçtiği kişiye sözlü olarak mesajını iletme becerisine de sahip. Oldukça sıradan bir getir-götür robotu olduğu için sadece videosunu paylaşmakla yetiniyorum: Riba Japonya'daki RIKEN ve Tokai Kauçuk Endüstrileri'nin beraber geliştirdikleri robot olan, RIBA'nın asli görevi istendiğinde bir hastayı kaldırmak . İlk bakışta bu iş için robot kullanmak belki çok da mantıklı gelmeyebilir. Sonuçta soğuk ve metalden yapılmış çatallı kaldırıcı benzeri bir makine kullanılabilir. O da olmazsa iri kıyım, güçlü kuvvetli bir insan hastabakıcı da aynı işi görecektir. Ancak ikisi de uygun çözümler değil. Öncelikle hastane ortamında en önemli şey moral ve ruh sağlığıdır. Fiziksel bir hastalıkla boğuşan bir insana destek olabilmek için daha şirin ve yumuşak hatlı bir robot kullanımı, hastaların morallerini de yükseltecektir. Tatlı bir robotla iletişime geçen hasta, kendini daha mutlu veya az acılı hissedecektir (Şekil 1). İkincisi ise, ağır hastaları kaldıran insan hastabakıcıların da sakatlanma ve uzun vadede kalıcı hasar görme ihtimali. RIBA insanı sarılmak istetecek kadar yumuşak. Kaldırma süreci ise hem konforlu, hem de eğlenceli. Ayıya benzer görünümü ise hastaların rahatlamasını sağlıyor. RIBA-II hem dokunma hem de sesli komutlarınıza karşılık veriyor ve yaklaşık 80 kilogram kaldırabiliyor. Japon hastalar için bu kaldırma gücü yeterli olabilir, ama Amerika'daki hastalar için kesinlikle biraz daha güçlenmesi gerekecek. Toyota Hastabakıcı Robotu Japonya'da özellikle sağlık ve yaşlı bakımı, üzerinde çok durulan konulardandır, çünkü Japon kültürü gereği yaşlıya hürmet esastır. Japon'ların hızla yaşlanan nüfusu ve nüfusun az doğum/uzun yaşam özellikleri de Japonya'da robotlara bu kadar yatırım yapılmasının sebepleri arasında. Toyota da Honda'nın yürüme yardımcısı sistemlerinden esinlenerek benzer sistemler üretti ancak burada çok daha farklı bir robot çözümünden bahsetmek istiyorum. Hastalardan ziyade hastabakıcıları hedef alan bu sistemin görevi RIBA II gibi, hastayı bir konumdan başka bir konuma taşımak. Örneğin yatağından tuvaletine (Şekil 2). Toyota 2013 yılında bu sistemleri ticarileştirebileceğini belirtti : AVA Tam olarak detayları açıklanmamış bir proje olsa da, iRobot firmasının uzaktan erişim tıp hizmetleri sunan InTouchHealth adlı şirket ile ortaklaşa başladıkları projenin televarlık robotu Ava'yı kullanacağını biliyoruz (Şekil 3). Ava hastane içerisinde, ortalarda dolanarak hastaların doktorlarla etkileşime geçmesini sağlayacak . Örneğin bulunduğu şehir dışında yaşayan ve alanında uzman olan bir doktorla iletişime geçmek isteyen bir hasta olarak, sadece telefonla görüşmekten çok daha fazla bilgi iletebileceksiniz. Muhtemelen insanların yerlerini belirleyebilecek, onları tanıyabilecek, hatırlatma yapabilecek, sorgulama yapmanıza izin verecek, acil bir durumda yardım çağırabilecek, ilaç saatlerinizi takip edebilecek ve sağlığınızla ilgili uyarılarda bulunabilecek bir yapay zekaya sahip olacak. Benzer bir uygulama ev robotu olarak çoktan faaliyette: PARO Terapist Robotlar makalemizde daha önce kendisiyle tanıştığımız robot fok Paro sadece otistik çocuklara yardımcı olmuyor, aynı zamanda yaşlılığa bağlı unutkanlık ve bunama tedavilerinde de kullanılıyor. Japonya'da Gelişmiş Endüstriyel Bilim ve Teknoloji Enstitüsü tarafından tasarlanan Paro ile kısa-süreli deneyler yapan Amerikalı ve Japon rehabilitasyon araştırmacıları yaşlıların akıl sağlığı konusunda pozitif gelişmeler yaşandığını söylüyorlar . Uzun vadeli araştırmalar ise Avrupa'da yapılıyor. Bu deneylerin sonuçlarına göre Paro'nun yaşlılara ve otistik çocuklara göre daha faydalı olacak farklı versiyonları tasarlanacak. Haykıran, göz kırpan, kafasını ve kollarını oynatan Paro okşanmaktan ve şefkat gösterilmesinden hoşlanıyor (Şekil 4). Duyma, görme ve dokunma duyularına sahip olan bu robot yapay zekası sayesinde de sahibinin cümlelerine göre davranışlar sergilerken uzun süre ilgi görmezse ağlamaya başlıyor. Danimarka Teknoloji Enstitüsü'nde 30 bunama hastası ile yürütülen araştırmalarda ortaya çıkan sonuçlara göre hastalar kendilerini daha iyi hissederken, kendilerine bakan insanlar başta olmak üzere çevrelerindeki insanlarla daha iyi iletişim kurabildikleri ortaya çıkmış. Konuşma becerilerini unutmuş insanların Paro'yu geçmişte sahip oldukları bir hayvanmışcasına okşadıklarını gözlemleyen bilim adamları, aslında kendilerine bakmaktan aciz hastaların, Paro'ya bakmak istediklerini belirtiyorlar. Kanıtlanmış olan hayvan terapisinin yerini alacak bu terapi çeşidi, gerçek hayvan kullanılarak uygulanan terapiden daha az kirlilik yaratıyor ve daha ucuz. Ancak Paro'nun normal hayvanlara kıyasla en önemli avantajı canı sıkılınca çekip gitmek yerine, hastanın keyfi süresince onunla etkileşime girmesi. 2009 yılında Amerika'da tanesi 5000 dolardan satışına başlanan Paro şu anda birçok hastanede yerini almış durumda. Bu arada hoş bir detay: robotun ağzına takılan bir emzik (Şekil 5), robotun görünümünü bozmadan şarj olmasını sağlıyor: Tüm bu yapılan testlerin sonuçları robotla oynayan yaşlıların saatlerce çekilmiş video görüntülerinden, stresle ilgili hormon ölçümlerinden ve beyin aktivitelerinin analizinden yola çıkılarak elde ediliyor. Araştırmacıların de doktorların testlerden alacakları geribeslemelerle gelecekte Paro'ları sahiplerine göre ayarlayabilecekleri ve çok daha fazla davranışın ekleneceği söyleniyor. Örnek vermek gerekirse, dil ve konuşma yetilerini yitiren hastalara daha fazla ses ve sözlü tepkiler gösteren robotlar tasaralanacak. NAO Avrupa Komisyonu tarafından desteklenen ALIZ-E projesi hastanedeki hastalarla uzun süreli bağlar kurabilecek robotları üretmek için düğmeye bastı. 2010 yılında başlayan ve 5 yıl sürecek olan bu proje kapsamında, Aldebaran Robotik firmasının Nao insansı robotu kullanılarak (Şekil 6), Milan'daki San Raffaele Hastanesindeki çocuklarla iletişim kurabilecek bir yapay zeka oluşturulmaya çalışılıyor . Diyabet hastası olan hedef kitlesindeki çocuklar sadece 8 yaşındalar (Şekil 7). Kendi hastalıkları hakkındaki detayları eğlenceli bir şekilde öğrenebilmek ve hastanede kaldıkları süreyi katlanılabilir kılmak için göreve gelen bu robotların hayvan terapisi kadar başarılı olup olamayacağını araştıran bilim insanları, Paro ile benzer bir rota çiziyorlar. 20 adet robotu, doğal dil işleme, ses tanıma, konuşma tanıma, yüz ifadesi tanıma ve anlamsal hafıza gibi zihinsel yetenekler vererek programlayan araştırmacılar hasta çocukların refakatçileriyle etkileşimlerini takip ediyorlar. Bu sayede bir hemşirenin mi yoksa bir robotun mu hasta üzerinde daha pozitif etki bıraktığını araştırıyorlar. Gelecek 3 yıl içerisinde sonuçları açıklanacak olan bu araştırma sonrasında teşhis koyan ve ameliyat yapan doktor robotlardan sonra hasta bakıcı robotların da hayatımızı nasıl şekillendireceklerine dair bir çok ipucu elde etmiş olacağız.


Ateşler içinde yanıyordu; gözlerinin üzerinde siyah bir sargıdan dolayı gözleri görünmüyordu ama yüzünün geri kalanından ne kadar genç olduğu anlaşılıyordu. Zar zor açtığı ağzından su kelimesi döküldü. Hemşiresi damla damla su verdi ve delikanlının yüzünü sildi. İngiliz delikanlı savaşta ağır yaralanmıştı, sürekli öleceğim diye sayıklayıp arkasından nişanlısının adını söylüyordu. Hemşire bu genç askere şefkatli gözlerle bakıp konuştu: Hayır, ölmeyeceksin korkma. Nişanlına kavuşacaksın ve çok mutlu olacaksınız. İngiliz asker hemşirenin sakinleştirici sesinde bulduğu huzur ile yavaşça sakinleşti ve gülümsedi. Son anlarında nişanlısına kavuşacağı umudu ruhunu sakince teslim etmesini sağladı. Savaş dışarıda devam ediyordu, delikanlı istatistiklerde bir rakamdan ibaretti artık. Ölü bir asker... ****** 2012 Londra olimpiyatları açılışında İngilizler tarihlerini müzikal bir koreografi ile sergilerken en çok üzerinde durdukları sağlık sistemleri oldu. Kısaca NHS olarak bilinen sağlık sistemleri İngilizlerin en büyük övünç kaynaklarından biri; Stephen Hawking bile NHS olmasa ben yaşayamazdım demişti. İngiliz halkına ücretsiz sağlık hizmeti sunan NHS'in tanıtımında gene bu sistemdeki doktor ve hemşireler görev almıştı. Koreografinin mimarları hastaları için canla başla çalışan bu insanları çok güzel bir şekilde hatırlamış ve onurlandırmıştı. Ama benim gözlerim bu isimsiz kahramanların yanında hep onu da aradı, ne yazık ki organizatörler onu hatırlamamışlardı. Kim miydi o? Babası William ve annesi Frances'in iki çocuklarından küçük ve zeki olanıydı, 1820 yılında Floransa'da doğdu. Daha ufak yaşta babasından aldığı eğitim ile Yunanca, Latince, Fransızca, Almanca, İtalyanca dileri ile tarih,felsefe ve matematik öğrendi. Matematik eğitimi özellikle sıkı tutulmuştu, dönemin ünlü matematikçileri James Sylvester ve Arthr Cayley'den eğitim alıyordu .Daha küçücük yaşında insanlara yardım etmeyi sevdiğini fark etti, yardım ettikçe mutlu oluyordu. İnsanlığa en büyük katkısını ilerde eğitimini gördüğü matematik ile yapacağından habersiz, hemşire olmaya karar verdi 25inde. Ailesi karşı çıktı kararına, ne de olsa hemşirelik onun gibi bir zengin çocuğu değil çalışan kadınlara göre bir işti. O dönem hemşireler eğitimsiz, flörtöz ve çoğunlukla sarhoş olarak addedilirlerdi .Kararı kesindi, hemşire olarak savaştaki askerlere yardım edecekti. Şansına tam o zamanlarda ilk Amerikalı kadın doktor Elizabeth Blackwell ile tanıştı. Elizabeth onu hemşire olması için iyice cesaretlendirdi ve en sonunda babasından 31 yaşındayken izni aldı hemşire olmak için. Almanya'da hemşirelik okudu ve iki sene sonra Londra'da bir hastanede çalışmaya başladı. Tam yeni başlamıştı hemşireliğe ki, 1853 yılında Kırım harbi patlak verdi. Gazeteler savaşta bir çok askerin kolera ve sıtmadan öldüğünü yazıyordu. The Times gazetesi 1854 Eylül'ünde okurlarına şu çağrıyı yapıyordu: Aramızda Üsküdar'daki hastanelerde yatan çaresiz ve hasta askerlerimize yardıma gidecek kadınlar yok mudur? İngiltere'nin kızları bu merhamet gerektiren görev için hazır değiller midir? Gazetenin çağrısı çok etkili oldu ve 1854 yılında Üsküdar'a geldi, Florence veya bizim daha çok bildiğimiz tam adı ile: Florence Nightingale. Florence Üsküdar'daki Selimiye kışlasında göreve başladı ve başlar başlamaz çok radikal değişiklikler yaptı. O dönem hijyen koşullarına çok dikkat edilmiyordu ve hastane tam anlamı ile pislik içindeydi. Daha ilk haftasında kanalizasyonu 19 kere boşalttırdı, yüzlerce el arabası dolu pislik attırdı ve bahçedeki ölü hayvanları gömdürdü. Bu yaptıkları hemen sonuç vermeye başladı, artan hijyen koşulları sayesinde sadece 6 ayda askerlerin hastanedeki ölüm oranı %43'ten %2ye düştü. Hastalar arasında bir efsane idi o artık, herkesin yattığı ve sadece iniltiler ve kuru öksürüklerin duyulduğu uzun gecelerde lambası ile hastaların arasında dolaşmasından dolayı Lambalı kadın olarak biliniyordu. Hastalar arasında bir efsane idi ama doktorlar arasında ona kuşku ile yaklaşanlar vardı. Sesini yükseltenler ölüm oranlarının düşmnesini Florence'in temizlik konusundaki çabalarına değil, başka sebeplere bağlıyorlardı: Daha hafif yaralı askerler, yumuşak havalar veya belki de daha bilemediğimiz başka bazı faktörlerden dolayı düşmüştü ölüm oranları. Florence kendinden ve yaptıklarının sonuçlarından emindi ve ispatlamak için de matematik eğitimini kullanmaya karar verdi. İstatistik konusunda eğitimliydi ve bunu kullanarak Selimiye kışlasındaki koşulların iyileştirilmesinin ölüm oranlarını düşürdüğünü ispatladı. Bir grup yaralı ama hala cephede bulunan asker ile Selimiye'deki hijyenik olmayan koşullardaki benzer yaralardaki askerlerin ölüm oranını karşılaştırdı. Cephede bulunan askerlerde ölüm oranı 1000de 27 iken Selimiye'nin hijyenik olmayan koşullarında bu oran 1000de 427 idi. Hijyen şartlarının iyileştirilmesi işe yarıyordu. Florence bütün tıbbı gelişmenin kanıta dayalı olmasını dilediği için ulaşabildiği her türlü istatistiği derleyip tablolar hazırlamaya başladı ve hatta günümüzdeki daire grafiğinin benzeri bir grafik icat ederek verilerini görselleştirdi. Bu veri tabloları ve grafikler sayesinde bir çok fikrini kanıtları ile sunabiliyordu devlet organlarına. Hatta bu istatistikleri ve veri tablolarını hemşirelerle ilgili suçlamaları cevaplamak için de kullanıyordu. O yıllarda bir grup insan hemşirelerin eğitilmemesini çünkü eğitimli hemşirelerin baktıkları hastaların arasında ölüm oranının daha fazla olduğunu savunuyordu. Florence bunun çok doğal olduğunu çünkü ağır hastaların eğitimli hemşirelere verildiğini ve bir çoğunun zaten ölümcül vaka olduğunu belirtti karşı olarak. Bunu ispatlamak için de hastaları rastgele eğitimli ve eğitimsiz hemşirelere dağıttığı deneyler tasarladı ve ölüm oranlarını dikkatle ölçtü. Sonuçta eğitimli hemşirelerin gruplarında ölüm oranının daha düşük olduğu ortaya çıktı. Florence ülkesine döndüğünde artık bir kahramadı. Gücünü ve istatistiki verilerini kullanarak orduda bir sağlık komisyonu kurulması için bastırdı ve başarılı da oldu. Daha sonra bu komisyonun tavsiyesi doğrultusunda askeri bir tıp akademisi kurulacak ve Florence'in veri tabloları benzeri veri tabloları hazırlanıp hangi tedavilerin etken olduğu araştırılacaktı. Çalışmaları Kraliçe Victoria'nın da dikkatini çekmişti ve onun sayesinde adına açılan bir vakıf hesabı ile hemşire okulu finanse edilebildi. Florence Nightingale sayesinde hem tıp hem de hemşirelik önemli bir ilerleme kaydediyordu ve Lambalı Kadın hem modern hemşireliğin kurucusu olarak yüzlerce askerin hayatını kurtaran bir melek olarak tarihe geçiyordu. Florence Nightingale 1910'da gözlerini hayata yumdu. ****** 1912 Gelibolu ... Cebinden mendilini çıkardı. Erin yüzündeki, alnındaki ve boynundaki terleri güzelce sildi. Er gözlerini açtı ve hafifçe tebessüm ederek konuştu: Melek misiniz? Hemşire ne diyeceğini bilemedi. Değilim diyecekti ki vazgeçti. Keşke olsam... Meleksiniz, melek gibisiniz. Az sonra öleceğim, ölecekleri hep koyu gölgelere yatırıyorlar. Ancak acım yok, sadece dilim damağım kurudu. Biraz su içseydim Hemen vereyim dedi hemşire. Bardağa biraz su koydu ve erin dudaklarına götrdü. Az ama sıkça için dedi. Az mı? Bu bizim yanmışlığımıza bir bardak su ne der ki hemşire? Deryaları içeceğim geliyor. Hararetim çok ... Yazımızın başında bahsettiğimiz hikayedeki İngiliz askere bakan hemşire de yukarıdaki hikayedeki Türk askere bakan hemşire aynı hemşiredir: İlk Türk hemşirelerinden Safiye Hüseyin Elbi. Safiye Hüseyin, aynı Florence gibi, iyi bir ailenin eğitimli, dil bilen ve yardımsever kızıydı. Besim Ömer Akalın'ın kurduğu Hilal-i Ahmer Cemiyeti'nin İstanbullu kadınlar için açtığı hemşirelik kursunun ilk mezunlarındandı. Onu diğerlerinden ayıranlar bilgisi, cesareti ve hizmet için her türlü fedakarlığı gösterme arzusudur. Çanakkale savaşı çıktığında cephe gerisinde hemşire almak için gönüllü olur ve Reşit Paşa hastane gemisi ile savaşa gider. Daha ilk gününde bir ampütasyon ameliyatına girer, kan görmekten korkmaması ve yaraları sarmadaki mahareti ile doktorların övgüsünü alır. Ama daha da önemlisi yaralılara dost düşman diye ayırmadan bakmaktadır. Onun için önemli olan bu ana kuzularının sağ salim vatanlarına dönmesidir. Ama o yaralarını iyileştirdiği İngiliz askerlerinin devletinin uçakları adet edinmiştir, Reşit Paşa vapuru ile her İstanbul'a gidişinde gülle yağmuruna tutulur vapur. Hatta bir keresinde öyle şiddetlidir ki, İstanbul'a Reşit Paşa vapuru batmış diye haber gider. Vapur limana yanaştığında aileler gözlerine inanamaz, kimilerinin gıyabında cenaze namazı kılınmıştır bile. Gitmeden önce kendisini vazgeçirmeye çalışanlara Her sardığım, iyileştirdiğim yara benim için küçük madalya olacak diyen Safiye Hüseyin yüzlerce madalya ve iyileştirdiği gencecik delikanlıların şükranları ile savaştan sonra İstanbul'a döner ve Türkiye'de hemşirelik mesleğinin yayılması ve tanınması için çalışır. ******* Bu topraklarda iki büyük millet çarpışmış ve bu iki milletin kadınları çarpışan askerlerin yaralarını sarmış, onları son anlarında teselli etmiştir. Florence Nightingale modern hemşireliğin tohumlarını burada atmış ve sayesinde belki binlerce asker basit yara ve hastalıklardan ölmek yerine sağ salim vatanlarına dönmüştür. Kendisinin adının hastane isminde yaşaması ne kadar doğruysa, Safiye Hüseyin'in adının hiçbir hastane isminde yaşatılmaması o kadar yanlıştır. Umarız bir gün Safiye Hüseyin hastanesi açılır ve melek hemşireleri onun ismine yaraşır şekilde görevlerini yaparken görürüz.


Bilimkurgunun en sevilen öğelerinden biridir ışık hızıyla seyahat. Yıldız Savaşları'nda sadece ışık hızıyla bir anda galaksinin öbür ucuna gidilebilmektedir. Bu sayede Galaktik Cumhuriyet kurulmuştur. Uzay Yolu'nda ışıktan hızlı seyahat eden Atılgan, yeni uygarlıklar keşfetme amacındadır. Ve bir uygarlığın Galaktik Federasyon'a kabul edilme koşulu, ışık hızını aşabilmesidir. Savaş Yıldızı Galactica'da FTL ya da Türkçe kısaltmasıyla IDH motoru sayesinde, insan türünden geriye kalan az sayıda insan, Cylon adlı robot ırkından kaçmakta ve dünyayı aramaktadır. Bu dizide ise uzay gemileri sıçrama yapmaktadır. Şüphesiz ışık hızından daha hızlı seyahat edebilmek ve evreni keşfetmek, kolonileştirmek çok güzel bir rüya. Gerçek olmasını kim istemez ki? Belki de bu nedenle bilimkurguda bu kadar önemli bir yere sahip. Öte yandan yukarıda adı geçen yapımların bel kemiğini oluşturan bu fikrin ne yazık ki bilimsel geçerliliği yok. Ufocular geçmişte ve günümüzde pek çok dünya dışı uygarlığın Dünyamızı ziyaret ettiğini ve etmekte olduğunu söylüyorlar. Eğer Dünyamıza çok yakın bir yerlerdeki bir gezegenden bahsetmiyorsak bu o kadar kolay değil. Çünkü ışıktan hızlı seyahat olanaksız ve ışık hızıyla gitseniz bile binlerce yılda Dünya'ya ancak ulaşacaksınız. Dolayısıyla eğer bizim Güneş Sistemimizde veya ona yakın bir yerde değillerse bu yabancı uygarlıkların buraya gelmesi, uzaklıklarına göre yüzlerce, binlerce hatta milyonlarca yıl sürecektir. Her gün yeni bir UFO vakası yaratacak kadar çok ziyaretçi göndermeleri de daha da zor bu durumda! Ufoculara bunu hatırlattığımızda bilim bir yolunu bulur cevabını alıyoruz. Bilime duyulan bir inançmış gibi görünüyor bu. Fakat sadece gerçekliği çarpıtmaktan ibaret. Çünkü bilim ışıktan hızlı seyahati hiçbir zaman gerçekleşmeyecek bir rüya olarak görüyor. Özel Görelilik Einstein'ın, zamanın, kütlenin, hareketin göreli olduğunu ileri sürmesinin üzerinden bir yüzyıl geçti. O, bir dizi yeni fikirle fizikte bir devrim yaptı. Başta özel görelilik ve genel görelilik olmak üzere ortaya attığı teoriler yepyeni fikirlerle doluydu. Einstein'dan önce fiziğe Newton fiziği hakimdi. Elbette Newton fiziği pek çok konuda yeterli açıklamalarda bulunsa da her yeni keşifle birlikte doğayı açıklamakta biraz daha yetersiz kalıyordu. Einstein'ın görüşleriyse yepyeni bir soluk getirecekti. Eskiden ışığın küçük madde zerreciklerinden oluştuğu sanılıyordu. 1678'de Christian Huygens, ışığın dalgalardan oluştuğunu ileri sürdü fakat dalgaların yayılmak için maddeye ihtiyaç duyduğunu düşünerek evreni dolduran görünmez bir maddenin olduğunu varsaydı. Buna esir adını verdi. Newton ise 1704'te yayınladığı eseri Opticks'de ışığın parçacıklardan oluştuğunu ama dalgalardan da etkilendiğini sürdü. Fakat çelişik görünen bu öğeleri harmanlayan bu duruma yeterli bir açıklama getiremedi. Işığın dalga kuramı James Clerk Maxwell ile atılım yaptı. Maxwell 1860'larda elektrik ve manyetik kuvvetlerin ışık hızıyla yayılacağını hesapladı. Fakat teorisinde esire ihtiyaç duymaya devam etti. 1887'de yapılan deneylerde ise esirin ışıkla bağlantısı bulunamadı. 1900'de Max Planck, ışığın hem dalgalardan hem de parçacıklardan oluştuğunu öngördü. Işık kendisiyle çelişiyor görünüyordu. Planck'ın kendisi bile vardığı bu sonuca bir anlam veremedi. Einstein ise klasik fiziğin sonunu getirecekti. Önce fotoelektrik olayı açıklayarak esir adlı hayali maddeye ihtiyacı ortadan kaldırdı. O ışığın çelişik durumunu mantıksal bir temele oturttu. Işığın doğasını ve fotonların varlığını göstererek yepyeni bir dönem başlattı. Şimdi gelelim görelilik kuramlarına. Özel görelilik Teorisine göre evrendeki hiçbir şey sabit değildir ve gözlemcinin konumuna değişir. Zamanın hızı sabit değildir, cismin hareket hızı ne kadar artarsa zaman o kadar yavaşlar. Uzay-zamanda hiçbir şey sabit değildir. Bir tek şey hariç: Evrende sabit olan tek şey ışık hızıdır ve ışık hızı asla aşılamaz. Peki, neden? Birincisi, cisimlerin hızlarıyla zaman birbirine bağlıdır. Cisimler hızlandıkça o cisim için zaman daha yavaş akmaya başlayacaktır. Yani bir uzay gemisi ne kadar hızlı hareket ederse onun için zaman daha yavaş akacaktır. Dünya'daki bir insan için örneğin 50 yıl geçerken Dünya'dan çok daha hızlı hareket eden bir uzay aracındaki insan için bu süre daha da kısadır. Hız ne kadar artarsa zaman da o kadar yavaşlayacaktır. Ve hız eğer ışık hızına ulaşırsa bu da zamanın durması anlamına gelir. Dolayısıyla ışık hızına ne yetişmek ne de ışık hızını aşmak imkansızdır. İkincisi, e=mc2 formülünde cisimleşmektedir. Bu formül fizikteki kütle-enerji eşitliğinin formülüdür. Bu formülün içindeki c ışık hızını simgelemektedir. Hız arttıkça kütle de arttığı için ivmelenme zorlaşmaktadır. Dolayısıyla kütlesi olan hiçbir cisim ışık hızına ulaşamaz. Parçacık hızlandırıcı deneylerinde bugüne kadar bu hiç başarılamamıştır. Yakın zamanda CERN bünyesindeki OPERA Deneyinde parçacıkların ışıktan hızlı hareket ettiğinin gözlemlendiğinden şüphe edildiyse de bu tekrarlanamadı ve reddedildi. Karadelikler Peki, bunu doğrulayan kanıtlar var mı yoksa bunlar sadece fikir mi diye sorabilirsiniz. Evet, kanıtlar var. Birincisi, hassas atom saatleridir. İçine bu saatlerden yerleştirilen uçaklar farklı hızlarda farklı yönlere gönderilmiştir. Ve her uçakta saatin farklı bir sonuç verdiği gözlemlenmiştir. İkincisi, Güneş'ten gelen nötrino ve muonların ışık hızına çok yaklaştıkları için Dünya'da üretilen durağan olanlara göre daha uzun ömre sahip olduğu tespit edilmiştir. Üçüncüsü ise karadeliklerdir. Karadelikleri kısaca tanımlamak gerekirse ışığın bile kendisinden kaçmasına izin vermeyecek kadar büyük kütleli kozmik cisimler olarak tanımlayabiliriz. Karadeliklerin çekimsel tekillik denilen bir noktada toplanmış bir kütlesi vardır. Yani olağanüstü çokluktaki kütle, olağanüstü dar bir alana sığmıştır. Bu da o cisme olağanüstü bir kütle çekimi kazandırır. Yıldızlar ömrünü tamamladıklarında boyutları ve kütlelerine bağlı olarak iki farklı son yaşarlar. Ve boyutlarına göre hangisini yaşayacakları baştan bellidir. Güneş kütlesinin 10 katı kütleye sahip yıldızlar yakıtlarını tükettiklerinde bir süpernova patlaması yaşarlar ve geride kalan madde tekillik boyutuna kadar çöker. Bu da onların aşırı sıkışmış olması demektir ki ortaya bir karadelik çıkarır. Daha büyük yıldızlar ise bir süpernova patlaması geçirerek artlarında, merkezinde pulsar bulunan bulutsular bırakırlar. Güneşimiz boyutundaki yıldızlar ise süpernova patlaması yaşamazlar ve daha uzun ve aşamalı bir süreç yaşayıp beyaz cüceye dönüşürler. Karadeliklerin ne kendi ışığı vardır ne de başka bir cismin ışığını yansıtır. Yüksek çekim kuvvetiyle ışığı da yutmaktadır. Bu nedenlerle karadelik olarak anılmaktadır. Karadelikler tamamen karanlık olduğu için sadece dolaylı olarak gözlenebilmekte, farklı dalga boylarında tespit edilmektedir. Biraz daha açalım. Diyelim ki bir gökcisminin öyle güçlü bir kütle çekimi var ki bir şeyin ondan kaçıp kurtulabilmesi için farz edelim ki 1.000.000.000 metre/saniye hızla gitmesi gerekir. Yani ışıktan daha hızlı gitmesi gerekir. Işığın hızı 299.792.458 metre/saniyedir ve bu hız aşılamaz. Dolayısıyla ışık da dahil olmak üzere bu cismin çekim alanına giren her şey yutulur. Ve bu cisme karadelik adı verilir. Karadelikler ışık hızının aşılamazlığının birer sonucudur. Karadeliklerde ışığın dahi çekime kapıldığı bölge olay ufku olarak adlandırılır. Bu bölgede her şey karadelik tarafından çekilmekle birlikte içeride tam olarak neler olduğu hakkında henüz net bir bilgimiz yoktur. Zamanın daha farklı bir hızda işlediği tahmin edilmektedir. Varsayımlardan birisi de aşağıda değineceğimiz Einstein-Rosen Köprüsüdür. Bu Bir Çelişki mi? Görelilik kuramları ilk başta kendi içinde çelişirmiş gibi görünür. Nasıl mı? Bir cismin üzerinde bulunan başka bir cisim de onunla birlikte aynı hıza sahiptir. Örneğin 100 km/s ile hareket eden bir arabanın içindeki insanlar ve bütün nesneler de 100 km/s ile hareket eder. Hareket eden bir nesnenin üzerinden harekete geçen bir başka nesne de kendi hızı + üzerinde bulunduğu cismin hızıyla harekete geçer. Örneğin, saatte 500 km/s ile hareket eden bir uçaktan bir roket fırlatıldığında bu roket 500 + kendi hızıyla gider. Öyleyse, hareket eden bir cisimden çıkan ışık, cismin hızı + ışık hızıyla hareket etmesi gerekmez mi? Bu durumda o ışık, ışık hızından daha hızlı ilerlemiş olmuyor mu? Hani ışık hızı aşılamazdı? Bu gerçekten güzel bir soru. Ortada gerçekten de bir çelişki varmış gibi görünüyor. Fakat cevabı da bir o kadar basit. Işık hızının aşılması mümkün olmadığına göre üzerinde bulunulan cismin hızının etkisi yoktur. Işık, yine ışık hızıyla gider. Einstein taşıyıcı cismin hızını denkleme dahil etmememizi önermiştir. Solucan Delikleri Sonuç olarak ışık hızını aşmak mümkün değildir. Aynı şekilde ışık hızına ulaşmak da mümkün değildir. Yapacağımız en hızlı araç en iyi olasılıkla ışık hızının %99'99999...'una ulaşabilir ama asla %100'üne değil. Öyleyse kısa sürede galaksinin öbür ucuna seyahat etmek için ne yapacağız? Bu konuda alternatif bir yol olarak solucan delikleri önerilmiştir. Nitekim Carl Sagan da sinemaya uyarlanan Contact adlı romanında bu yolu kullanmıştı. Peki, nedir solucan deliği? İlk olarak Nathan Rosen ile Albert Einstein tarafından öne sürüldüğü için Einstein-Rosen Köprüsü olarak da bilinen solucan deliği uzay-zamanda bir kısa yoldur. Genellikle karadeliğe düşen bir maddenin bir beyaz delikten çıktığı ve ikisi arasındaki bağlantıyı bir solucan deliğinin sağladığı görüşüdür. Burada evreni bir elmaya benzetebiliriz. Ve bir elma kurdu elmanın öbür ucuna geçmek için etrafından dolanmak yerine daha kısa bir yolu tercih eder: İçinden geçer. İşte bu yol bir solucan deliğidir. Bir anda milyonlarca ışık yılı uzaktaki bir yere ya da başka bir evrene açılmayı sağlar. Fakat ortada bir sorun var. Bugüne kadar ne bir beyaz delik görüldü ne de solucan deliklerinin varlığına dair en küçük bir kanıt bulunabildi. Sadece teorik düzeyde varlar. Hatta hiç var olmayabilirler. Sonuç Günümüz teknolojisi ve bilgisiyle ışık hızını aşmak veya evrenin öbür ucuna başka bir yolla gitmek mümkün değil. Öte yandan bunun aksi kanıtlanacaksa eğer bunun asla olmayacağını da iddia edemeyiz. Eğer fizikte bildiğimiz teorileri yıkacak ve yepyeni anlayış getirecek bir gelişme olursa bu konu yeniden ele alınabilir. Fakat şu an elimizde görelilik teorisi var ve bu teori ışık hızını evrendeki en yüksek hız kabul ediyor.


Eğer benim gibi bir kedisever iseniz, son birkaç haftadır internette dolanan çok tuhaf bir kedi resmini görmüş olabilirsiniz. Ben, resmi ilk gördüğümde, bunun kesinlikle fotoğraf hilesi olduğunu düşünmüştüm. Ancak biraz araştırınca öğrendim ki, artık kendi facebook sayfası olan Venüs isimli bu kedi bir fotoşop hilesi değil, capcanlı bir kedi. İnanmıyorsanız kendi Youtube sayfasındaki videosunu görebilirsiniz. Venüs, bir internet fenomeni olduktan sonra yayınlanan pek çok blogda kendisinden 'kimer' olarak bahsediliyor. Kimer, bu yazımızda bahsedeceğımız bir tür genetik fenomen aslında. Venüs'ün bir kimer olup olmadığını söylemek ise çok zor. Zira bir canlıya kimer tanısı koymak için oldukça detaylı genetik analizler yapmak gerekiyor. Kedilerdeki kürk renklerini belirleyen farklı mekanizmalar var. Venüs'ün desenlerinin çok daha sık görülen bu mekanizmalardan birine bağlı ortaya çıkmış olma olasığı, bir kimer olma ihtimalinden çok daha yüksek. Bu ihtimallerden yazımızın sonunda bahsedeceğiz, ama gelin önce bu genetik duruma ismini veren Kimera'dan bahsedelim. Homeros'tan Yanartaş'a Kimera, mitolojide antik çağda bugünkü Güney Anadolu bölgesinde yaşamış olan Likya uygarlığına ait mitolojik bir figür. Ozan Homeros'un yazdıklarına göre, bu yaratığın gövdesi pekçok hayvanın birleşmesinden oluşmuştu: başı bir aslana, arka ayakları bir keçiye, kuyruğu ise bir sürüngene aitti. Ağzından bir ejder gibi alevler çıkaran bu canavarı, epik kahraman Bellerophon üzerine bindiği kanaltı atı Pegasus yardımıyla öldürmüş. Antalya'nın Çıralı beldesindeki sönmeyen volkanik alevler, adlarını bu canavarın ağzından çıkan alevlerden alıyor. Bu bölgeye Yanartaş ya da Kimera adı veriliyor. Biden fazla canlının kaynaşmasından oluşmuş bu ilginç mitolojik canlı, çok nadir görülen ve oldukça şaşırtıcı olan bir genetik duruma isim babalığı yapmış durumda: Kimerizm. Kimerizm 1998 yılında, 31 yaşındaki bir anne adayı ve 41 yaşındaki bir baba adayı, tüp bebek sahibi olmak için doktora başvururlar. Tüp bebek girişimi sırasında, annenin rahmine döllenmiş üç embriyo yerleştirilmesine rağmen, çoğu tüp bebekte denemesinde olduğu gibi embriyolardan sadece bir tanesi gelişimini tamamlar ve çift, gebelik süresinin sonunda, normal doğum ile 3.46 gramlık sağlıklı bir erkek bebek sahibi olur. Yeni doğan bebeğin, sağ testisi normal olup, sol testis torbasının içi boştur. Bu bebeklerde çok sık rastlanan bir durum olduğu için bir süre, sol testisin de yerine inmesi için beklenir. Bebek 15 aylıkken, bu durumun ameliyatla düzeltilmesine karar verilir. Ameliyat sırasında, bebeğin sol kasığnda bir fıtık olduğu ve fıtık içinde bozunmuş testis benzeri bir yapının olduğu fark edilir ve bu dokular ameliyat sırasında alınır. Daha sonra yapılan patolojik incelemede, bu dokuların aslında körelmiş bir rahim ve yumurtalık kanallarına ait dokular olduğu saptanır. İleri tetkiklerde, bebeğin kanındaki akyuvar hücrelerinde iki dizi hücre olduğu tespit edilir: kadınlara özgü 46, XX ile erkeklere özgü 46, XY. Gene aynı yıllarda, 26 yaşındayken çocuklarına bakamadığı gerekçesiyle devlet yardımına başvuran Lydia Fairchild, bu yardımı alması için çocukların biyolojik annesi olduğunu ispat edecek olan zorunlu olan genetik testleri yaptırır. Test sonuçlarını almak için başvurduğunda, Sosyal Yardım dairesi'ndeki görevliler onu bir odaya alırlar ve Sen kimsin?, Bu çocuklar kimin çocukları, onları nereden buldun?, Bu çocukların gerçek annesi kim? sorularıyla başlayan, uzun ve yıpratıcı bir süreçten geçer. Çocukların tamamının kendi çocuğu olduğunu iddia etmesine rağmen, ifadesine inanılmaz ve hakkında devleti dolandırmaya çalışmaktan işlem yapılmaya başlanır. Tekrarlanan testler aynı sonuçları vermektedir, bu testlere göre çocuklarının DNA'sı ile kendi DNA'sı uymamaktadır. Bu konuya anlam veremeyen ve çocuklarının hastanede başka bebeklerle karışmış olmasından şüphelenmeye başlayan Lydia, bu sırada dördüncü çocuğuna hamiledir. Avukatından, doğum sırasında şahitlik etmesini ve doğar doğmaz bebeğe tetkik yapılmasını ister. Bebek anne rahminden çıkar çıkmaz kan örnekleri alınır. Sonuç gene aynıdır, yapılan DNA testine göre Lydia çocuklarının genetik annesi değildir. Bu sırada, bir başka şehirde, Karen Keegan isimli bir hasta, son dönem böbrek yetmezliğinden muzdariptir ve böbrek nakli için sıra beklemektedir. Karen'in üç oğlu da, annelerine böbreklerini bağışlamak için gönüllü olurlar. Yapılan doku uygunluk tetkiklerinin sonucu tuhaftır. Testlere göre, Karen'in oğullarından sadece biri kendisine aittir. Diğer iki oğlunun genetik yapısı tamamen farklıdır. Bu tuhaf durumu çözmek isteyen doktorlar seferber olurlar, Karen'in hemen her dokusundan örnekler alınır, ama sonuç aynıdır. Daha sonra Karen, birkaç yıl önce ameliyatla çıkarılmış olan tiroid bezinin de test edilmesini ister. Yapılan incelemelerde, Karen'in iki oğlunun genetik yapısının kendisiyle olmasa bile, birkaç yıl önce aldırdığı tiroid beziyle aynı olduğu saptanır. Bu birbirinden ilginç vakaların ortak özelliği, her birinin Tetragametik Kimerizm adı verilen nadir bir genetik fenomen olmaları. Tetragametik kimerizm, iki farklı yumurta hücresinin, iki farklı sperm tarafından döllenmesini takiben, oluşan blastosit evresindeki ikiz embryoların birbirileri ile kaynaşması sonucunda ortaya çıkan ilginç bir fenomen. Embriyo büyüdükçe, farklı embriyolardan gelen hücre grupları farklı organların oluşumunda yer almaya başlarlar. Bir kimerin karaciğerinin bir hücre grubundan, böbreğinin de diğer embroya ait hücre grubundan köken almış olması mümkündür. Bu durumda bu iki organın genetik yapıları birbirinden farklı olacaktır. Çoğu kimer, bu örnekler kadar çarpıcı deneyimler yaşamaz. Eğer birbiriyle kaynaşan iki embriyonun cinsiyeti ve fiziksel özellikleri kodlayan genleri aynıysa, tetragametik bir kimer, hayat boyu bu özelliğinin farkına varmayabilir. Bazı kimselerde, iki gözün renginin birbirinden farklı olması gibi küçük belirtiler olabilir. Nadir olarak buradaki örneklerdeki, farklı organların farklı genetik yapıya sahip olması gibi kimerizm vakaları da olabilir. Çoğu kimerin cildinde, ancak UV ışık altında görülen Blaschko çizgileri mevcuttur. Bu çizgiler, iki ayrı ten rengi tonu kodlayan farklı embriyo hücrelerinin rahim içindeki gelişimleri boyunca yaşadıkları hücre göçü nedeniyle ciltte farklı iki tonun girdap benzeri desenler oluşturmasından kaynaklanır. Blaschko çizgilerini çıplak gözle görmek zordur, genelde UV ışık altında belirgindirler. Kimerizm, ilginç bir konu olması nedeniyle popüler kültürde de sıklıkla yer buluyor. CSI dizisinin 4. sezoununun 23. bölümünde, kahramanlarımız bir tecavüz zanlısının peşindedirler. Zanlıdan alınan kan örnekleri, suç mahalindeki sperm örnekleri ile karşılaştırılır. Sonuç negatiftir, iki örneğin genetik yapısı farklıdır. Zanlı salıverilmesine rağmen, tüm şüpheler genetik tanı ile aklanan bu kişiyi göstermektedir. Kahramanlarımız, zanlının kolundaki mitolojik canavar Kimera dövmesini fark edince, bu dövmeden yola çıkarak olayı çözerler. Zanlının bu defa kan hücreleri değil, başka hücrelerinden örnekler alınır, sonuç sperm analiziyle uyumludur. Adalet bir kez daha yerini bulur. Bir başka kimera öyküsü ise ünlü korku yazarı Stephen King'den. Türkçeye Hayatı Emen karanlık diye çevrilen The Dark Half romanı ve aynı isimli filmde, bir yazarın beyninde ve bedenine yaşayan ikiz kardeşinin öyküsü anlatılmaktadır. Thad isimli kahramınımız, zaman zaman bilincini kaybetmekte, bu zamanlarda, masasının üzerinde Stark isimli gizemli birinden kendisine hitaben yazılmış notlar bulmaktadır. Kitabın ilerleyen bölümlerinde Stark'ın, anne karnındayken Thad ile bütünleşen kötücül ikizi olduğu anlaşılır. X Kromozom İnaktivasyonu Gelelim, yazımızın başında bahsettiğimiz, İnternet'te milyonlarca hayranı olan Venüs'e. Her ne kadar Venüs, internette Kimer Kedi olarak ünlü olmuş olsa da, gerçekte kimer olma ihtimali oldukça düşük. Kimerizm, çok nadir görülen bir durum. Oysa kedilerdeki bu tip renk örgülerine neden olan ve oldukça sık görülen bir başka nedeni var: X Kromozom İnaktivasyonu. Memelilerde, erkek ve dişilerde cinsiyet kromozomları birbirlerinden farklıdır. Dişiler iki adet X kromozomu taşırlarken , erkekler bir X bir Y kromozomuna sahiptirler . Genden fakir Y kromozomunun aksine, X kromozomunda her iki cinsiyetin de hücre gelişmesinde anahtar rol üstlenen binden fazla gen mevcuttur. Ancak iki set X kromozomu hücre fonksiyonları için gerekli değildir. Bu nedenle, dişilerde X kromozomlarından biri inaktif hale getirilir ve paketli bir halde hücre çekirdeğinin bir köşesinde durur. Bu paketlenmiş X kromozomuna Barr Cismi adı verilir. Keselilerde genelde babadan gelen X kromozomu inaktif hale getirilirken, memelilerde anne ve babadan gelen X kromozomları hücreden hücreye değişiklik gösterecek şekilde rastgele inaktive olurlar. Kediler de memeli hayvanlardır, bu nedenle aynı insanlardaki gibi dişi kedilerde de, hücreler içindeki X kromozomlarından biri rastgele inaktif hale gelir ve Barr cismi oluşturur. Kedilerde, tüy rengini belirleyen genlerden bir tanesi X kromozmunda yer alır. Bu genin iki varyasyonu vardır. Bir tanesi , kedi tüylerinin sarı olmasını sağlarken, diğeri siyah tüyleri kodlar. Sarı tüyleri kodlayan gen, siyah tüy genine göre daha baskındır. Normalde, bu durumda, ebeveynlerinden farklı genleri alan kedilerin tüylerinin sarı olması beklenir. Ancak, bu şekilde heterozigot genlere sahip olan dişi kediler , gövdelerinin farklı yerlerinde hücrelerdeki X kromozomlarından birinin rastgele inaktif olması nedeniyle sarı ve siyah lekeli olarak doğarlar. Lekeleri yama şeklinde dağınık olan bu tip kedilere tortoiseshell kediler denir. Bu renk bir kedi gördüğünüzde, o kedinin çok yüksek ihtimalle dişi olduğunu söyleyebilirsiniz. Peki erkek tortoiseshell kediler yok mu? Çok nadir olsa da var. Ancak bu desene sahip kedilerinin hepsinde genetik bir problem olduğunu, çoğunun XXY gibi bir kromozom anomalisine sahip olduklarını gönül rahatlığı ile söyleyebiliriz. Elbette, çok daha nadir olabilecek bir başka ihtimal daha var: o da bu erkek kedilerin kimer olması. Venüs' e baktığımızda, yüzündeki desen her ne kadar çok ilginç de olsa, dişi bir kedi olduğu için bu desenin büyük ihtimalle yukarıda X inaktivasyonu nedeniyle oluştuğunu söylemek daha olası bir iddia olacaktır. İnternette kısa bir araştırma yaparsanız, Venüs kadar artistik olmayan pekçok yamalı yüzlü tortoiseshell kedi bulmak olası. Kimer olsun veya olmasın, gene de çok şirinler ama değil mi?


Son olarak , 26 Kasım 2011'de gönderilen Mars Bilim Laboratuarı ve beraberindeki Curiosity gezgini, 5 Ağustos 2012'de Mars'a başarılı bir iniş yaptı. Bu sayımızdaki başka bir yazıda ayrıntıyla ele alınan Curiosity, elli yıl önce başlayan Mars keşfi seferlerinin son halkası. Bu yazıda daha önceki başarılı ve başarısız Mars seferlerinin kısa, ama tam bir dökümünü vereceğiz. Mars keşif araçlarının üç tipinden birincisi ve en eskisi, flyby tabir edilen, uzaklaşan açık bir yörüngede hareket ederken, gezegene mümkün olduğunca yaklaştırılan ve bu fırsatı kullanarak mümkün olduğunca veri toplayan uzay araçları. Bu veriler radyoyla Dünya'ya iletilir, uzay aracı ise uzay boşluğuna doğru yolculuğuna devam eder. Keşif araçlarının ikinci tipi, orbiter denen, gezegenin yörüngesine oturtulan araçlar. Bunlar gezegenin çevresinde defalarca dönerek çok daha kapsamlı veri toplar, harita çıkarırlar. Üçüncü tip ise lander ve rover tabir edilen, gezegenin katı yüzeyine iniş yapan, yüzeyden fotoğraf çeken, havayı ve toprağı analiz edecek araçları olan araçlar. Landerlar indikleri yerde kalırken, gezginler motorları sayesinde çevrede dolaşabiliyorlar. Bir bütün olarak bakıldığında, Mars seferlerinin başarı oranı yaklaşık yarı yarıya. En iyi şartlarda beş altı ay, çoğunlukla onbir ay süren uzun yolda, haşin uzay ortamında, her türlü arıza çıkabiliyor. Bunları düzeltmek ise ancak Dünya'dan yollanan komutlarla mümkün. Önceden akla gelmedik bir sorun çıktıysa, milyonlarca dolarlık yatırımın üstüne bir bardak soğuk su içiyorsunuz. 1960'lar Mars'ı insansız araçlarla keşfetmenin ilk denemeleri Sovyetler Birliği'nde başladı. 1960'da Korabl 4 ve 5 araçları hazırlandı, ama yerden havalanma sırasındaki bir arızayla tahrip oldular. 1962'de Korabl-11 aracı Dünya yörüngesine yerleşebildi, ama yörüngede parçalandı. Tam o sırada Küba krizi devam ediyordu. ABD'nin Alaska'daki balistik füze uyarı sistemi bu parçaları tespit edince bir an için Sovyetler'in nükleer saldırıya geçtiği düşünüldü. Korabl-11'in hemen ardından, 1 Kasım 1962'de havalanan Mars-1 aracı daha başarılı oldu. Mars'ı yakın geçişle tarama amacıyla yola koyuldu ve uzay ortamı hakkında düzenli olarak değerli veriler gönderdi. Ancak 23 Mart 1963'de, Dünya'dan yüz milyon kilometre uzaktayken anteni bozuldu ve Mars-1 ile iletişim kesildi. Yoluna devam eden araç, 19 Haziran'da Mars gezegeninin 193.000 kilometre yakınından geçti, ardından Güneş etrafında yörüngeye oturdu. Amerika'nın ilk Mars denemesi olan Mariner-3, aracın roketten ayrılması sırasında çıkan bir arıza yüzünden başarısız oldu. Üç hafta sonra, 28 Kasım 1964'de ikizi Mariner-4 başarıyla yola çıktı, yedibuçuk aylık bir yolculuktan sonra 14 Temmuz 1965'de Mars'a ulaştı. Gönderilen fotoğraflar ve diğer veriler sayesinde Mars'ın atmosferinin çok ince ve havanın çok soğuk olduğu, dolayısıyla bildiğimiz gibi bir hayat barındırma ihtimalinin çok düşük olduğu tahmin edildi. Mariner-4, geçişten sonra Güneş yörüngesine girdi ve beklenenden çok uzun bir süre çalışmaya devam ederek üç yıl boyunca Güneş rüzgarı hakkında veriler sağladı. Yine 1964'de, Sovyetler Birliği Zond programı kapsamında iki araç gönderdi, fakat araçların biri kalkış sırasında roketin arızalanması sebebiyle tahrip oldu. Diğeri yola çıkmayı başardı ama bir manevra sırasında araçla iletişim koptu. 1969'da hazırlanan iki yeni Sovyet aracı yine roket arızası sebebiyle kalkış sırasında tahrip oldu. ABD'nin 1969'da birer ay arayla gönderdiği Mariner-6 ve Mariner-7 araçları Mars'a başarıyla ulaştılar. Biri ekvator, diğeri güney kutup bölgesinden geçti. Atmosferi ve yüzeyi uzaktan algılama sistemleriyle analiz ettiler ve ayrıca Dünya'ya iki yüz fotoğraf gönderdiler. Bu fotoğraflar sayesinde, Mars yüzeyinde gözlenen biçimlerin 1800'lerde ve 1900'lerin başında sanıldığı gibi kadim Marslı bir topluluk tarafından inşa edilmiş yapay kanallar olmadığı, doğal oluşumlar olduğu tespit edilebildi. 1970'ler 1971'de ABD, Mars yörüngesine yerleştirme amacıyla Mariner-8 ve Mariner-9 araçlarını hazırladı. Mariner-8, 8 Mayıs'daki kalkış sırasındaki bir arıza ile tahrip oldu, ama 30 Mayıs'da gönderilen Mariner-9 Mars'a başarıyla ulaştı ve Mars yörüngesine oturan ilk araç oldu. Mariner-9 Mars'a ulaştığında bütün gezegen dev bir toz fırtınası ile örtüdüğü görüldü. Bu fırtına tam bir ay sürdü, bu süre içinde fotoğraf çekimine başlanmadı. Fırtınadan sonra çekilen fotoğraflar Mars'ın devasa volkanlar, 4800 kilometre uzunlukta bir vadi, ve eski nehir yatağı gibi görünen yapılar barındırdığını gösterdi. Mariner-9 bir yıl boyunca yedi binden fazla fotoğraf çekerek Mars'ın bütün yüzeyinin haritasının çıkarılmasını sağladı. Aynı ay içinde Sovyetler Birliği hem yörüngeye oturacak hem de yüzeye inebilecek şekilde tasarlanan Mars-2 ve Mars-3 araçlarını gönderdi. Her iki araç da Mars yörüngesine ulaşabildi, bol miktarda veri ve toplam 60 kadar görüntü sağladılar. Mars-2 yüzeye inerken bilgisayar arızasından dolayı atmosfere yanlış girerek parçalandı. Mars-3 ise Mars yüzeyine başarıyla inen ilk uzay aracı oldu. Fakat iletişimi sadece onbeş saniye sürdürebildiği için işe yarar veriler gönderemedi. Sovyetler Birliği Mars programını devam ettirdi ve 1973'de dört araç daha yolladı. Mars-4 ve Mars-5 çifti yörünge araçları olarak, Mars-6 ve Mars-7 çifti ise geçiş ve iniş aracı olarak tasarlanmışlardı. Mars-4, bir entegre devrenin arızalanması yüzünden fren roketlerini zamanında çalıştıramadı ve Mars'ı geçip gitti. Yine de bazı resimler çekebildi ve Mars'ın gece tarafında iyonosferin varlığını tespit etti. Mars-5 başarıyla eliptik bir yörüngeye oturdu ve kısa bir süre güney bölgelerini fotoğrafladı, ancak dokuz gün sonra bozuldu. Mars-6 Mars yüzeyine inmeyi başardıysa da, dört dakikanın ardından iletişim koptu. Mars-7 aracı, entegre devrelerdeki bir hata yüzünden iniş sondasını çok erken bıraktı, sonda gezegenin yanından geçip gitti. ABD sonraki hamlesini 1975'de Viking-1 ve Viking-2 araçlarıyla yaptı. Bu araçların her biri bir yörünge aracı ve bir yere iniş aracından oluşuyordu. Her iki iniş aracı da başarıyla Mars yüzeyinde farklı noktalara yerleşti. Yer araçları Mars yüzeyinde fotoğraf çekmenin yanı sıra, özel otomatik deney düzenekleri ile toprağı analiz ederek hayat belirtisi aradılar. İniş noktalarında mikroorganizma tespit edilemedi. Araştırmacılar Güneş'in morötesi ışınları ile toprağın aşırı kuruluğu ve oksitleyici kimyası yüzünden Mars'ın tamamen cansız olduğunu düşünüyor. Viking keşif gezisinin yer inişten itibaren 90 gün sürmesi planlanmıştı. Hem yörünge araçları hem de yer araçları bu sürenin çok ötesine geçtiler. Viking-1 yörünge aracı dört yıl, Viking-2 yörünge aracı ise iki yıl işlevini sürdürdü. Nükleer güç kaynaklı yer araçları ise, Viking-1 altı yıl ve Viking-2 dört yıl olmak üzere, uzun zaman yüzeyden veri ve fotoğraf göndermeye devam ettiler. 1990'lar Soğuk Savaş'ın bitmesiyle uzay yarışı yavaşladı. Yetmişlerde Mars'ın elverişli konumda olduğu neredeyse her dönemde süpergüçler keşif gezileri düzenlerken, seksenler durgun geçti. Bu dönemdeki tek Mars seferi Sovyetler Birliği'nin 1988'de gönderdiği Phobos-1 ve Phobos-2 araçları oldu. Bu sefer de başarısız oldu; birincisi Mars yolunda kayboldu, ikincisi ise inişe geçme hazırlığındayken araçla iletişim kesildi. ABD 1992'de, Viking seferlerinden onyedi yıl sonra, Mars Observer isimli yeni bir yörünge aracı geliştirdi. Jeoloji, jeofizik ve iklim gözlemleri yapmak üzere tasarlanan araç Mars'a ulaştı, ama yörüngeye girmeden az önce araçla temas kesildiği için sefer başarısız oldu. Dört yıl sonra NASA yeni bir uydu olan Mars Global Surveyor aracını hazırladı. 1996 Kasım ayında yola çıkan araç başarıyla Mars yörüngesine yerleşti. Dairesel bir yörüngeye yerleşmesi Mart 1999'u buldu, ve o tarihten 2006'ya kadar çok ayrıntılı resimler göndermeye devam etti. Sonunda bilgisayar hatasından kaynaklanan bir sebeple bataryası bozulup işlemez olduğunda, projede planlananın dört katı kadar bir süre işler halde kalmıştı. Mars Global Surveyor o zamana kadarki Mars seferlerinin hepsinden daha fazla bilgi topladı. Lazer altimetresi ile Mars'ın çok ayrıntılı topografyasının çıkarılmasını sağladı. Güney kutbunda büyük bir karbondioksit buzu kütlesi tespit etti. Aracın küçük hızlanmalarından yerçekimi farklılıkları ölçülerek gezegenin iç yapısını tahmin etmek mümkün oldu. Radyo sinyalleriyle atmosferin dikey yönde sıcaklık ve basınç profilleri çıkarıldı. Manyetik ölçümler, Mars'ın Dünya gibi bir iç manyetik alan yaratmadığını, ama kabukta yer yer manyetik bölgeler olduğunu gösterdi. Surveyor'ın Mars iklimi gözlemleri, Mars'da hava durumunun yıl içinde son derece düzenli olduğunu da gösterdi. Surveyor ile çekilen delta biçimi oluşumlar ve yamaçlardaki akış yataklarının yüksek çözünürlüklü fotoğraflarına bakarak araştırmacılar Mars'ın yüzeyinin altında su bulunduğunu ve bu suyun ara sıra yüzeye çıkarak yamaç aşağı aktığını, sonra buharlaştığını tahmin ediyor. Pathfinder aracı, Global Surveyor'dan sadece bir ay sonra yola çıktı. Bu seferde ilk olarak hareketli bir aracı yüzeye indirmek denenecekti. İniş yöntemi öncekilerden çok farklıydı: Paraşütle aracın hızı kesildi, ve dev hava yastıkları düşüşün darbesini emdi, ve hem sabit yer aracı hem de hareketli araç salimen Mars yüzeyine ulaştı. Pathfinder araçları planlanandan çok daha uzun bir süre, yaklaşık üç ay kadar çalışır durumda kaldılar. Araçların amacı uzun dönemli veri toplamak değil, bir robot sistemini emniyetle Mars'a ulaştırabilmekti. Buna rağmen binlerce fotoğraf, kimyasal analiz verisi, rüzgar ölçümü ve diğer veriler gönderdiler. Bu veriler, Mars'ın bir zamanlar sıvı su ve yoğun bir atmosferi bulunan ılık ve nemli bir gezegen olduğuna dair belirtiler taşıyor. Sonraki birkaç yıldaki denemeler hüsranla sonuçlandı. Rusya'nın hazırladığı Mars-96 aracı fırlatma roketinin tam olarak yanmadığı için Dünya'ya geri düştü. Japonya uzay ajansı JAXA'nın ilk Mars denemesi olan Nozomi 1998'de fırlatıldı, ama elektrik sistemindeki arıza sonucu yörüngeye oturamadı. Yine 1998 yılının sonunda NASA'nın gönderdiği Mars Climate Orbiter yörüngeye oturma aşamasında yanlış bir yol izleyerek atmosfere girdi ve parçalandı. Arızanın sebebinin bir programlama hatası olduğu ortaya çıktı: Yörüngeye girişi yöneten programda metrik ölçü birimleri yerine emperyal birimler kullanılmıştı. Keza, 1999 başında yola çıkan Mars Polar Lander ile gezegene iniş yaptıktan sonra iletişim kesildi. Mars Climate Orbiter başarısızlığının üzerinden sadece iki buçuk ay geçmişken gelen bu yeni arıza NASA'ya prestij kaybettirdi. 2000'ler Fakat bu aksaklıklar uzun sürmedi ve 21. yüzyıl seferlerinin çoğu başarılı oldu. İsmini Arthur C. Clarke'ın romanından alan 2001 Mars Odyssey aracı yörüngeye yerleşti ve halen çalışıyor. Mars'ın iklimi, jeolojisi, mineral yapısı, yüzey sıcaklığı, ve gömülü buz tabakaları hakında veriler topluyor. Aynı zamanda, gezegenin çeşitli yerlerindeki gezgin araçların sinyallerini Dünya'ya aktaran bir istasyon görevi görüyor. Avrupa Mars'a ilk seferini 2003'de gönderilen Mars Express ile başlattı. Bu seferde bir uydu aracı ile bir sabit yer aracı beraber gönderildi. İngiliz yapımı yer aracı Beagle Mars yüzeyinde biyoloji ve jeokimya deneyleri yapmak için tasarlanmıştı, ancak iniş başarısız oldu ve Beagle ile iletişim kesildi. Ancak Express'in uydu kısmı halen Mars yörüngesinde iklim, yeraltı yapıları, mineraloji hakkında veriler toplamakta. ABD'nin ikiz Mars gezginleri Spirit ve Opportunity 2003'de fırlatıldılar ve 2004 başında 21 gün arayla Mars yüzeyine ulaştılar. Pathfinder ile kendini ispatlayan paraşüt ve hava yastığı sistemi burada yine başarıyla kullanıldı. Spririt ve Opportunity gezginleri Mars arazisinin yanı sıra, kaya ve toprak yüzeylerinin de çok sayıda mikroskopik fotoğrafını çektiler. Taşıdıkları dört değişik spektrometre Mars toprağının kimyası ve mineral yapısına dair çok ayrıntılı bilgiler sağladı. İlk kez kullanılan zımparalama araçları ile kayaların yüzeyi kazınıp iç yapıları görüntülendi. İki aracın da sadece üç ay çalışması planlanmıştı, ama bu süreyi çok aştılar. Opportunity sekizbuçuk yıldır çalışmakta, şimdilik 35 kilometre yol yapmış durumda, analizler yapmaya ve Dünya'ya veri göndermeye devam ediyor. Spirit ise daha şanssız çıktı. 1 Mayıs 2009'da yumuşak toprağa takıldı. NASA sekiz ay boyunca durumu analiz etti, aracı kurtarmak için gerekli manevraları simülasyonlarla test ederek belirledi. Ancak uzaktan komutlar başarılı olamadı ve Spirit çakılı kaldı. 26 Ocak 2010'da NASA kurtarma çabalarını bıraktı ve Spirit olduğu yerde bilimsel veri toplamaya devam etti. Ancak 22 Mart 2010'a Spirit ile bütün iletişim kesildi ve iki aylık çabaya rağmen tekrar bağlantı kurmak mümkün olmadı. ABD aracı Mars Reconnaissance Orbiter 2006 Mart ayında yörüngeye oturdu. Orbiter çok hassas kamerası sayesinde Mars yüzeyinde bir metre büyüklüğündeki ayrıntıları bile görebiliyor. Bu görüntüler hem bilimsel veri olarak, hem de sonraki iniş seferlerinin emniyetini sağlamak için kullanılıyor. Ayrıca atmosferi, toprak yapısını ve yer altını inceleyecek uzaktan algılama cihazları taşıyor. Orbiter'in başka bir görevi de diğer araçlar ve Dünya arasında iletişim sağlamak. İleriki yıllarda gönderilecek araçların oluşturacağı gezegenlerarası internetin ilk bağlantısını oluşturuyor. NASA'nın sonraki aracı, sabit yer istasyonu Phoenix 25 Mayıs 2008'de Mars kutup bölgesine indi. Birçok bilimsel analiz aracı taşımakla beraber, seferin asıl amacı toprağı kazıp yer altında buz halinde su olup olmadığını araştırmaktı. Nitekim, toprağın hemen altında, 5-18 santimetre arasında değişen derinliklerde, bir buz tabakası bulundu. Phoenix üç ay sürmesi planlanan görevini başarıyla tamamladı. Daha sonra, Mars kışının başlaması, ve fırtınalar yüzünden üstünün tozla kaplanması yüzünden yeterli güneş enerjisi alamadı. Araçla temas kesildi. Üstelik, Orbiter'dan alınan fotoğraflar Phoenix'in bulunduğu bölgenin kalın bir kuru buz ile kaplandığını gösterdi. Ağır buzun kırılgan güneş panellerini tahrip ettiği anaşılınca iletişim kurma çabaları kesildi. Phoenix açlıktan ve soğuktan donarak ölmüştü! Mars'ta şansını tekrar denemek isteyen Rusya 2011 Kasım'ında Fobos-Grunt aracını fırlattı. Bu seferde daha önce yapılmamış bir şey amaçlanmıştı, Mars toprağından bir numuneyi Dünya'ya geri getirmek. Çin'in geliştirdiği Yinghuo-1 aracı da Mars yörüngesine oturtulmak üzere Fobos-Grunt ile beraber yola çıktı. Fobos-Grunt roketlerindeki bazı arızalar yüzünden Mars'a gidiş için gerekli ivme sağlanamadı, araç kısa bir süre Dünya yörüngesinde kaldıktan sonra Dünya'ya geri düşerek tahrip oldu. Son olarak , 26 Kasım 2011'de gönderilen Mars Bilim Laboratuarı ve beraberindeki Curiosity gezgini, 5 Ağustos 2012'de Mars'a başarılı bir iniş yaptı.


Bir üniversite öğrencisi olarak ilk karşılaştığımda soyut matematiğin matematikçilere eşsiz gelen problemleri bana oldukça anlamsız görünmüştü. Bir mühendislik öğrencisi sayısının değerine hemen her derste ihtiyaç duyar, ama sayısının aşkın(1) olup olmadığını umursamaz. Ya da bir elementin atom numarasının asal bir sayı olması pek bir şey ifade etmez. Zaten 19. yüzyıl (ve 20. yüzyılın ilk yarısı) matematikçileri için soyut matematik, yalnızca matematik için matematik yapmanın bir yoluydu ve kimse matematik dışı alanlarda uygulama alanı bulacağını düşünmüyordu(2). 20. yüzyıl ortasında elektronik bilgisayarın bulunması ve bilgi saklama ihtiyacı bu durumu kökten değiştirdi . Kriptoloji ile birlikte soyut matematik, gündelik ve somut hayatımızın ayrılmaz bir parçası oldu. Asal Sayılar Bir Mühendisin Ne İşine Yarar? Lisede ve üniversite giriş sınavında hesap makinesi yasak olduğundan testlerde verilen sayılar özel seçilir. Genellikle bu sayılar ya çok büyük değildir ya da soru içinde öğrenciden fark etmesi beklenen bir çok sadeleştirme vardır. Bu, hesap makinesi olmayan öğrencilerin hesap yapmasını kolaylaştırır. Tabi ki, bir programcı olarak kredi kartı numaralarını ele geçirmek isteyen birine bu kadar nazik davranmak istemem. Tersine bu kişinin işini olabildiğince zorlaştırmak isterim. Öyleyse test hazırlayanların tam tersi bir strateji izlemeliyim. Seçtiğim sayılar olabildiğince büyük ve sadeleşmeyen sayılar olmalı. Tutulan sayıların büyük seçilmesinin şifre güvenliğini arttırdığı genellikle bilinir. 128-bitlik(3) bir şifre 64-bitlik olandan daha iyidir. Ama eğer sayının sadeleşmemesini istiyorsam kendinden ve birden başka hiçbir sayıya bölünmeyen sayıları yani asal sayıları tercih etmeliyim. Bu durum sadece bölme işlemi değil yine bölmeye bağlı bir işlem olan mod(4) alma işlemi içinde geçerlidir (mod alma işlemi şifreleme algoritmalarında 128-bitlik sayının 128-bit kalmasını sağladığı için sürekli kullanılırlar.). SADECE ASAL SAYILAR MI? MATEMATİĞİN ZORLU YOLLARI VE KRİPTOLOJİ Bütün şifreleme algoritmaları temelde şifrelenecek verinin şifre anahtarı ile matematiksel bir işleme sokulmasıdır. Örneğin küçük harfler, boşluk, nokta ve virgül'den oluşan bir alfabe belirleyelim (Toplamda 32 karakterimiz var). |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 |10 |11 |12 |13 |14 |15 |a |b |c |ç |d |E |f |g |ğ |H |ı |i |j |k |L |m |, |. |z |y |V |ü |u |t |Ş |s |R |p |ö |O |N |16 |17 |18 |19 |20 |21 |22 |23 |24 |25 |26 |27 |28 |29 |30 |31 |N |O |Ö |p |r |s |Ş |t |u |ü |v |y |z |. |, |M |L |K |j |i |ı |H |ğ |g |f |e |d |ç |c |b |a 2. tablo alfabemizin tersten yazılmış şekli. Şifrelenecek verimiz ise matematiğin zorlu yolları, yukarıdaki tablodan her harf yerine o harfin altındaki harfi seçersek şifreli metne ulaşırız. |m |a |t |E |m |a |t |İ |ğ |İ |n |Z |O |r |l |u |y |o |l |l |a |r |ı |n |, |ğ |V |n |, |ğ |R |t |R |m |C |Ç |L |i |o |g |c |d |l |o |o |, |i |s Şifreli metnimiz n,ğvn,ğrtrmcçliogcdloo,is. Alıcı eğer üsteki tabloya sahipse bu işlemi tersten yapacak ve orijinal metne ulaşacaktır. Ama, bu tür bir şifreleme de bazı sorunlarımız var. 1. g karakteri u ya gidiyor ama bunun tersi de doğru. Öyleyse g->u ilişkisini bulan şifre avcısı u->g ilişkisini de bulmuş oluyor ki bu işini oldukça kolaylaştırıyor. 2. Daha önemlisi orijinal metnin son harfini çıkarıp tekrar şifrelersen şifreli metnin son karakterinin çıkmış haline ulaşıyoruz. matematiğin zorlu yollar->n,ğvn,ğrtrmcçliogcdloo,i Bu sayede şifre çözücü tüm metnin şifresine onun parçalarında adım adım ulaşabilir. Oysa metnin her bir karakterinin şifreli metnin tüm karakterlerini etkilediği bir fonksiyon kullansaydım bunu yapamazdı. Öyleyse, seçtiğim fonksiyon aşağıdaki özellikleri içermeli. 1. Olabildiğince simetri içermemeli. 2. Orijinal metnin her bir öğesi, şifreli metnin tamamını etkilemeli. 3. Fonksiyonun tersi, kendisinden çok daha zor olmalı . AES (5) Matematik, bize yukarıdaki özellikleri gösteren bir çok fonksiyon sunar. Ama örnek olarak en yaygın kullanılanlardan biri olarak AES'i gösterebiliriz. AES kendi şifresini ve verinin AES şifresi kadarlık bir parçasını alır ve 4x4 iki matris yaratır. Bu iki matris'e aritmetik işlemleri uygularken bir yandan da iskambil kağıtlarının karıştırılmasına benzer sürekli karıştırır. Bu parça şifrelendikten sonra yine aynı uzunlukta bir veri parçası alır ve aynı işlemi yapar. Bu işlem veri bitene kadar devam eder. AES, Belçikalı Joen Daemen ve Vincent Rijmen tarafından Rijndael adıyla geliştirildi ve ABD'nin Ulusal Standart ve Teknoloji Enstitüsü tarafından 2002 yılında benimsendi ve o günden bu yana yaygın olarak kullanılıyor. DIFFIE HELLMAN ANAHTAR TAKASI(6) ve RSA(7) ALGORITMALARI AES ve benzeri algoritmalar oldukça başarılı algoritmalar olmalarına karşın temel bir problemleri vardır. Hem alıcı hem gönderici aynı şifreyi bilmek zorundadır. Bu göndericinin alıcıya kısmen güvendiği durumlarda sorun çıkarır. Örneğin bağlanıp işlem yaptığınız banka size AES için kullandığı şifreyi veremez. Eğer bunu yaparsa sizin başka müşteri hesaplarına ulaşmanız söz konusudur. Bu sorun başka ve daha karmaşık bir algoritma grubu oluşturulmasına neden oldu. Asimetrik Anahtar Algoritması denilen bu yapıda iki şifre anahtarı var. Birinci anahtarla veriyi şifrelerseniz şifreyi ancak ikinci anahtar çözebiliyor. Eğer ikinci anahtarla şifrelerseniz ise şifreyi açmak için birinci anahtarı kullanmak zorundasınız. Bu tip algoritmaların birinci tip kullanımı, örneğin banka ve müşteri her ikisi de tek kullanımlık bir şifre ikilisi oluşturup bunlardan birini karşıya gönderirler ve bunu AES şifresini göndermek için kullanırlar. Bağlantı kurulduktan sonra veri AES kullanılarak gönderilip alınır. Buna anahtar takası deniyor. Örnek olarak yaygın kullanılan Diffie-Hellman anahtar takasını inceleyelim. Öncelikle iki asal sayıya ihtiyacımız var. p=23, q=5 alalım ve Ayşe'nin Berk'e bir şifre yollamak istediğini düşünelim. Ayşe ve Berk her ikisi de bir gizli anahtar belirler ama bu anahtarı aradaki birinin ele geçirebileceğini düşünüp birbirlerine göndermezler, ama p ve q'yu birbirlerine gönderirler. Bunun yanında p ve q'yu içeren bir matematiksel fonksiyon kullanarak açık anahtarlarını üretip birbirlerine gönderirler. Bu yeni anahtarı her iki tarafta p ve q'yu içeren başka bir fonksiyona sokar ve iki tarafta gizli bir şifre elde eder . Ama Diffie-Hellman algoritması öyle bir matematik fonksiyon çifti seçer ki Sa ve Sb aynıdır ve bu şifre hiçbir zaman Ayşe ile Berk arasında birinden diğerine gönderilmediği için AES şifresi olarak kullanılabilir. |Ayşe'nin Bilgisayarı |Hattı Dinleyen Şifre Çözücünün Görebildiği |Berk'in Bilgisayarı |p = 23 |p = 23 |p = 23 |q = 5 |q = 5 |q = 5 |a = 6 |b = 15 |A = qa mod p = 56mod23=8 |B = qb mod p = 515mod23=19 |A=8 |A=8 |A=8 |B=19 |B=19 |B=19 |Sa = Ba mod p = 196mod23=2 |Sb = Ab mod p = 815mod23=2 Sa=Sb ulaşılınca bu değer AES veya benzeri bir simetrik algoritmanın şifresi olarak kullanılır. Algoritma Withfield Diffie ve Martin Hellman tarafından 1972 yılında bulundu. Hemen ardından çok benzer bir sistemi kullanan RSA algoritması Ron Rivest, Adi Shamir ve Leonard Adleman tarafından 1978 yılında öne sürüldü. Bu algoritma Diffie-Hellman'ın tersine başka bir algoritmanın şifre anahtarını takas etmiyor kendisi bir anahtar çifti ile veriyi şifreliyordu. Bunun yanında Diffie-Hellman'da sabit olan asal sayı çifti her veri parçası gönderiminde rastgele iki büyük asal sayı bulunarak tekrar oluşturuluyordu. Bu tür asimetrik şifreleme bugün bankacılık ve benzer ihtiyaçlarda yaygın olarak kullanılır. SONUÇ Matematiğin bazı alanları dışarıdan bakınca o kadar soyut görünür ki Öğretmenim bunlar gerçek hayatta ne işimize yarayacak? diye sormadan duramayız. Açıkçası matematikçilerin çoğu buluşlarını günlük hayatta bir işe yarasın diye değil, onu yiyip bitiren doğaya dair bir merakını gidermek için yapar. Yine de gündelik hayatımız matematiğin en soyut ve en işe yaramaz formül ve kavramlarıyla tıkla basa dolu olduğunu fark edebiliriz. Kriptoloji bize bunun en ilginç örneklerinden birini veriyor. (1, 2) Tony Crilly, Büyük Sorular / Matematik, Versus Yayınları, 2011 (3) 1-bit bilgisayardaki 0 veya 1 değerini saklayan en küçük bilgi birimidir. 128-bit içinde 2128 farklı sayı saklayabilirim. (4) Mod Bölme işleminin kalanını veren aritmetik işlem. 23 mod 4 = 3 sayısını verir. (5) http://en.wikipedia.org/wiki/Advanced_Encryption_Standard (6) http://en.wikipedia.org/wiki/Diffie-Hellman_key_exchange (7) http://en.wikipedia.org/wiki/RSA_ (8) Kapak Resmi: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ternary_Walsh_matrix_27.svg?uselang=tr Konuk Yazar Hakkında Ceyhun Çakar 1979 İstanbul doğumlu. 2002 yılında Orta Doğu Üniversitesinde Elektrik ve Elektronik Mühendisliği Lisansını tamamladı. Şu anda Gömülü Yazılım ARGE Yöneticisi olarak çalışıyor. Aynı zamanda Başkent Üniversitesi Elektrik ve Elektronik Mühendisliği Ana Bilim Dalında yapay zeka ile tanıma sistemleri üzerine Yüksek Lisans yapıyor.


Test pilotu, havacılık mühendisi, astronot, Apollo 11'in komutanı, Ay'a ayak basan ilk insan Neil Armstrong 25 Ağustos 2012'de, kalp ameliyatından kaynaklanan komplikasyonlar sonucunda 82 yaşında hayatını kaybetti. Neil Armstrong 5 Ağustos 1930'da ABD'nin Ohio eyaletinin Wapakoneta şehrinde doğdu. Pilotluğa ilgisi çok genç yaşta başladı. Bölge havaalanında uçuş dersleri aldı ve 15 yaşında, henüz sürücü belgesi yokken, pilot sertifikası aldı. 1947'de Purdue Üniversitesi'nin havacılık mühendisliği bölümüne girdi. Kore Savaşı'nda görevlendirilmesi yüzünden ancak 1955'de mezun olabildi. 1949 başında askere çağrıldı ve 18 aylık bir eğitimden sonra Deniz Kuvvetleri pilotu oldu. 1951'de Kore Savaşı'nda görevlendirildi, 78 uçuş görevi tamamladı. 1952'de Deniz Kuvvetleri'nden ayrıldı ve eğitimini tamamlamak üzere Purdue'ya döndü. Mezuniyetinin ardından deneme pilotu olarak çalışmaya karar verdi. NASA'nın selefi olan NACA kurumuna katıldı. Birçok deneysel uçağın yanı sıra, ünlü X-15 roket uçağını da uçurdu. Mühendislik bilgisi ile deneysel araçların gelişimine katkıda bulundu. Kariyeri boyunca jetler, roketler, helikopterler ve planörler dahil olmak üzere ikiyüzden fazla değişik hava aracı kullandı. 1962 yılında astronot statüsüne atandı. Gemini 8 görevinde komuta pilotu olarak 1966'da iki uzay aracının ilk başarılı birleşmesini gerçekleştirdi. Zor durumlarda soğukkanlı düşünebilme yeteneği, tecrübesi ve birikimi sayesinde Ay uçuşlarına katılacak küçük bir astronot grubuna dahil oldu. Apollo 8 uçuşu için yedek komutan görevinin ardından, insanlı ilk Ay inişi olacak olan Apollo 11 görevinin komutanlığına atandı. Apollo 11 uçuşu 16 Temmuz 1969'da başladı. Armstrong, Edwin Buzz Aldrin ve Michael Collins'i taşıyan modül 20 Temmuz'da Ay'a vardı. Armstrong ve Aldrin Ay Modülü ile yüzeye indiler, Collins ise dönüşlerinde onları karşılamak üzere yörüngede kaldı. Ay Modülü, inecek uygun bir yer aramanın uzun sürmesi yüzünden yakıtı bitmek üzereyken, UTC ile 20:17'de Ay yüzeyine indi. Armstrong Dünya'ya Houston, burası Sükunet Üssü. Kartal kondu. mesajını gönderdi. Önceden kararlaştırıldığı şekilde modülden önce Armstrong çıktı. Merdivenin son basamağına gelince kısaca durup yüzeyi tarif etti: Çok ince taneli, neredeyse pudra gibi. Şimdi iniyorum... Sol ayağıyla attığı ilk adımın ardından, kendisini dinleyen yaklaşık 450 milyon Dünyalıya o ünlü sözünü söyledi: Bir insan için küçük bir adım, insanlık için dev bir sıçrayış. Yirmi dakika sonra Aldrin de Ay'a ayak bastı. Astronotlar iniş noktasına bir plaket bıraktılar, ABD bayrağını diktiler, 20 kg taş örneği topladılar ve üç tane bilimsel araştırma cihazı kurdular. Son olarak Armstrong 60 metre uzaktaki bir kratere yürüdü ve oraya, hayatını kaybeden Sovyet kozmonotları Yuri Gagarin ve Vladimir Komarov ile Apollo 1 astronotları Gus Grissom, Ed White ve Roger B. Chaffee anısına bir paket bıraktı. Astronotlar iki buçuk saati araç dışında olmak üzere ay yüzeyinde toplam 21 saat 37 dakika zaman geçirdiler. Yürüyüş sırasında Armstrong ne ezan sesi duydu, ne de iyi şanslar Bay Gorsky dedi. Dünyaya döndükten sonra Armstrong tekrar uzaya çıkmadı. Astronot olmadan önce başladığı lisansüstü çalışmalarını Apollo 11'in teknik özellikleri hakkında yazdığı bir tezle tamamladı ve 1970'de University of Southern California'nın Havacılık Mühendisliği bölümünden yüksek lisans derecesi aldı. 1970'de Apollo 13 arızasını inceleyen komisyona katıldı. Kısa bir süre idari görevler üstlendikten sonra 1971'de NASA'dan emekli oldu. Doğduğu Ohio eyaletine döndü ve Cincinatti Üniversitesi'nde Havacılık Mühendisliği Üniversite Profesörü ünvanıyla ders vermeye başladı. 1979'da, sebebini açıklamadan bu görevden istifa etti. İş hayatına girdi. 1986'da Challenger faciasını inceleyen komisyona başkan yardımcısı olarak atandı. Ünlü fizikçi RichardFeynman da aynı komisyonun üyesiydi. Hayatı boyunca birçok ödül ve ünvan kazandı. Dünyada birçok okul, cadde ve binanın yanı sıra, Apollo 11'in iniş noktasından elli kilometre uzaktaki Armstrong krateri ve 6469 Armstrong asteroidi onun adını taşır. 2010'da yapılan bir ankette en sevilen uzay kahramanı seçildi. Hayatının sonuna kadar takdir edilerek yaşadı, fakat şöhreti onu rahatsız ediyordu. Her zaman alçakgönüllü ve sessiz olmayı tercih etti. Bir konuşmasında kendini beyaz çoraplı, cep koruyuculu, termodinamiğin ikinci kanununa saygılı, buhar çizelgelerinde pişmiş, serbest cisim diyagramlarına aşık, Laplace ile dönüşmüş ve sıkıştırılabilir akışla güdülen bir inek mühendis diye tarif etmişti. Bu alçakgönüllüğüne rağmen, NASA yöneticisi Charles Bolden'in dediği gibi, tarih kitapları var olduğu sürece Neil Armstrong onların içinde yer alacak ve dünyamızın ötesine insanlığın ilk küçük adımını atan kişi olarak hatırlanacak. Ailesi, Armstrong'un ölümünün ardından yaptığı açıklamayı şöyle bitiriyor: Neil'in hatırası için ne yapabileceğini soranlardan basit bir ricamız var. Onun hizmet anlayışını, başarılarını ve alçakgönüllüğünü örnek alın, ve bulutsuz bir gecede dışarıya çıkıp Ay'ın yukarıdan size gülümsediğini gördüğünüzde Neil Armstrong'u düşünün ve ona bir göz kırpın.


Bu sayımızda, ayın fotoğrafı köşemizde, Mayıs aylarında kırlık alanlarda sıkça gördüğümüz bir tür sinek var: Mayıssineği. Fotoğraf: Cüneyt Özdaş Makine: Canon 7D Lens: Canon MP-E65 Tarih: 30 Mayıs 2012 Yüksek çözünürlük için tıklayın. Mayıssineği, dünyanın hemen her yerinde çok sık rastlanan, Ephemeroptera takımından gelen Palaeoptera grubundan bir böcek. Aynı grupta yer alan yusufçuklarla da yakın akraba olan bu böcek, hayatının büyük bir kısmını nimfa olarak tatlı su birikintilerinde geçiriyor. Suda geçirdiği bir yıla yakın sürenin ardından, erişkin haline dönen mayıssineklerinin ömrü çok kısa. Alt türe göre değişiklik göstermekle birlikte, erişkin hale geldikten sonra birkaç saatle birkaç gün arası yaşıyorlar. Zaten mayıssineğinin ait olduğu takımın adı olan Ephemeroptera, Yunanca ephemeros ve pteron kelimelerinin birleşiminden oluşmuş. Dünyada her yerde yaygın olarak bulunan mayıssineklerinin, yaklaşık 2500 türü var. Nimfa evresinde suda yaşayan mayıssinekleri, kayalara tutunarak suda sürüklenen besinleri yiyorlar. Kısa ömürlü erişkin hale geçtiklerinde ağız fonksiyonu gören organlarını kaybediyorlar. Çünkü kısacık yetişkin yaşamları boyunca tek bir hedefleri var: üremek. Resme dikkat ederseniz, mayıssineğinin en ilginç özelliklerinden biri de gözleri. Böceğin kafasının neredeyse tamamı göz olarak görev yapan bir grup organdan oluşmuş. Erkek Mayıssineklerinde, göz işlevi gören 7 yapı mevcut: 3 basit göz, 2 birleşik göz, 2 türbinat göz. Mayıssinekleri, nesillerini devam ettirebilmek için hayatta kaldıkları kısa süre içinde hızla eş bulup üremek zorundalar. Bu nedenle erkek mayıssinekleri, çok da işlerine yaramayan yemek yeme organlarından kurtulup, yerine dişileri daha kolay bulmalarını ve avcılardan kurtulmalarını sağlayan karmaşık bir göz yapısı geliştirecek şekilde evrimleşmişler. Yandaki yakın çekim fotoğrafta, bir erkek mayıssineğinin ağzından kalan yeri kaplayacak şekilde evrilmiş 7 adet gözünü daha yakından görebilirsiniz. Başın üzerinde gördüğünüz çanaka antene benzer yapılar, mayıssineği erkeklerine özgü türbinat gözler. Dişi böceklerde türbinat göz bulunmuyor. Aşırı gelişmiş gözleri saysinde, havada uçuşan dişi mayıssineklerini bulan erkek böcekler, dişileri yakalamak için evrimleşmiş olan uzun ön bacakları ile dişilere tutunarak çiftleşiyorlar. Dişi mayıssinekleri, su birikintilerinin üzerinden alçaktan uçarak yumurtalarını suya bırakıyorlar, ve genelde yumurtalarını bırakır bırakmaz da suyun üzerinde ölüyorlar. Suya düşen yumurtalardan çıkan nimfalar, zamanı gelip kanatlanarak eş bulacakları günü beklemeye koyuluyorlar.


Ülkemizin önde gelen üniversitelerinden İstanbul Teknik Üniversitesi, lisans ve yükseklisans seviyesinde öğrenci yarışmalarında Dünya'nın pek çok üniversitesini geride bırakarak önemli başarılar elde ediyor. Son on yılda pek çok öğrenci yarışmasına katılan İTÜ'lü öğrenciler yıllar içerisinde edindikleri tecrübeyi 2011-2012 eğitim döneminde kayda değer başarılara dönüştürdü. Bunlardan ilki ATA Takımı. Amerikan Cessna Uçak Şirketi ve Raytheon Füze Sistemleri'nin destekleriyle ABD'de yapılan Tasarla, Yap, Uçur İnsansız Hava Aracı yarışmasına dünyanın dört bir yanındaki üniversitelerden 68 takım katıldı. İstanbul Teknik Üniversitesi ATA Takımı, Illinois, Virginia Tech, MIT gibi Amerika'nın en iyi üniversitelerini geride bırakarak 4. oldu. Bu sonuçla, yarışma tarihi boyunca Türk takımlarının aldığı en iyi dereceye ve Amerika dışından katılan ülke takımları içinde alınan en başarılı ikinci dereceye imza atıldı. Bu yıl 16. sı düzenlenen yarışmada takımlardan, insansız, elektrik motorlu ve uzaktan radyo kontrollü olarak uçurulan bir hava aracının tasarımı, üretimi ve görevleri yerine getirecek uçuşlarını gerçekleştirmesi istendi. Bu sene temel uçuş görevleri olarak 4 dakikalık boş uçuş, 3 tur boyunca 8 adet alüminyum bloğu taşıma uçuşu ve iki litre su barındıran bir su tankından 100 m irtifada suyun tahliye edilerek geri dönülmesi olarak belirlendi. İTÜ Uçak ve Uzay Bilimleri Fakültesi öğrencilerinden oluşan ATA Takımı, görev uçuşlarından sonra 167,41 puanla yarışmayı 4. olarak tamamladı. UYARI Model Uydu Takımı ise başka bir başarıya imza attı. ABD başta olmak üzere dünyanın en iyi üniversitelerinden 35 ekibin yer aldığı Amerikan Ulusal Havacılık ve Uzay Araştırmaları Merkezi , Amerikan Havacılık ve Uzay Enstitüsü ve Amerikan Astronomi Topluluğu katkılarıyla her yıl ABD'nin Texas eyaletinde düzenlenen geleneksel Mikro Uydu Yarışması'nda Türkiye'yi İstanbul Teknik Üniversitesi temsil etti. Mikro Uydu Yarışması Tasarla, Yap, Fırlat 'a katılan İTÜ UYARI Model Uydu Takımı tüm rakiplerini geride bırakarak Dünya 1. si oldu. İTÜ UYARI ekibi yarışmada hem tasarım hem performans bakımından yarışma jürisinden tam not aldı. Takım Kaptanı Uzay Mühendisliği öğrencisi Süleyman Soyer, Uçak Mühendisliği öğrencileri Muhammed Yılmaz ve Veysel Yağmur Saka, Elektronik ve Haberleşme Mühendisliği'nden Onur Şahin, Yunus Buğra Özer, Metalurji ve Malzeme Mühendisliği'nden Emre Atay ve MYO Elektronik ve Haberleşme Bölümü öğrencisi Murat Can Kabakcıoğlu'ndan oluştu. Öğrenciler mikro uydu ile ilgili çalışmalarını Elektrik-Elektronik Fakültesi bünyesindeki RF Elektronik Laboratuvarı'nda gerçekleştirdi. İTÜ Güneş Teknesi Takımı ise ABD'de düzenlenen Solar Splash yarışlarında Türkiye'den katılan tek takım olarak ABD'li 22 takımı geride bırakarak Dünya Şampiyonu oldu. ABD'nin Iowa eyaletinde bu yıl 18'incisi düzenlenen yarışlarda Türkiye'yi İstanbul Teknik Üniversitesi Gemi İnşaatı ve Deniz Bilimleri Fakültesi öğrencilerinden oluşan Güneş Teknesi Takımı'nın Odabaşı isimli teknesi temsil etti. İTÜ, Muavenet isimli tekneyle Solar Splash 2007 ve 2008'de Dünya ikincisi olmuştu. İTÜ Kuzgun Uçak Motoru Tasarım Takımı ise Amerikan Havacılık ve Uzay Enstitüsü ve Amerikan Makine Mühendisleri Odası Uluslararası Gaz Türbin Enstitüsü tarafından ortaklaşa düzenlenen Motor Tasarım Yarışmasında İstanbul Teknik Üniversitesi'nin Kuzgun Takımı hazırladıkları TURKjet-1 isimli tasarım projeleri ile Dünya ikincisi oldu. ABD'de on yılı aşkın süredir düzenlenen yarışmanın 2012 yılı konsepti; F-35 Müşterek Taarruz Uçağı'nın yarı boyutlarında olacak bir insansız savaş uçağı hava aracının yüksek elektrik ihtiyacını motor performansından taviz vermeden karşılayacak bir ardyakıcılı turbofan motor tasarımı gerçekleştirilmesiydi. 48. Joint Propulsion Conference etkinliği kapsamında 1 Ağustos 2012 tarihinde Amerika'nın Atlanta Kenti'nde düzenlenen finallere, İTÜ Uçak Mühendisliği Öğretim Üyesi Doç. Dr. Onur Tunçer danışmanlığında Uçak Mühendisliği öğrencilerinden Coşku Çatori , Başar Burak Özkahya, Cihat Akın ve Oğuz Eren'den oluşan ekip katıldı.


Sıcak havaların yavaş yavaş yurdu terkederek yerine sonbaharın o serin bulutlarını getirmeye başlamasıyla, açık gece sayısı gittikçe azalacak. Ama bu tabi ki gök olaylarını ve bunları gözlemlememize engel olamaz. Hepinize geceleri yıldızlar dolu, mutlu bir Eylül ayı diliyorum. Venüs Sabaha karşı gökyüzünü parlaklığıyla aydınlatmaya devam ediyor. -4 kadir parlaklığıyla gökyüzünün en parlak gezegeni olarak gözlenecektir. Mars Ufkun altında olduğundan gözlemlenemeyecek. Jüpiter -2 kadir parlaklığıyla Venüs'ten sonraki en parlak gezegen olacak Jüpiter, ay boyunca gökyüzünde yükselmekte. Batı ufkuna yakın olacak Jüpiter'i parlaklığıyla tanıyabilir, ufak bir teleskobunuz varsa Jüpiter'in yüzeyindeki fırtına çizgilerini görebilir, Galileo Uyduları olan Io, Ganymede, Callisto ve Europa'yı -4 meşhur uyduyu- gözlemleyebilirsiniz. Satürn Ufkun altında olduğundan gözlemlenemeyecek. Uranüs Uranüs 29 Eylül gününde güneşin batmasıyla doğacak, doğmasıyla batacak. Yani tüm gece gökyüzünde olacak. Bu duruma karşı konum denmektedir. Sırasıyla Güneş, Dünya ve Uranüs aynı hizada olacak. Uranüs'ün Dünya'ya en yakın olduğu zaman olacak. Uranüs'ü gözlemleyebilmek için muhteşem bir fırsat. Ama unutmayın Uranüs bize yaklaşık 3 milyar kilometre uzaklıkta. Hiç bir zaman çok büyük göremeyeceğiz. Hatta Uranüs'ü teleskopsuz görmek neredeyse mümkün değildir. Parlaklığı 6 kadir civarindadır. 22 Eylül 22 Eylül tarihi önemli bir tarih. Sonbahar Ekinoksu olarak da bilinen bu günde, gece ve gündüz süreleri neredeyse eşit olacak. Aynı zamanda kuzey yarı küre için sonbaharın ilk günü olacaktır. Astronomide Parlaklık Dikkatle okuduğunuz yazılarımızda gökcisimlerinin parlaklıklarından bahsederken kadir gibi bir kavram ile karşılaştınız. Peki nedir bu kadir? Parlaklık nedir? Bir yıldız parlaksa yakın mıdır büyük müdür? Veya tam tersi mümkün mü? Bu bilgi köşemizde parlaklık kavramını açıklayacağım. Hipparchus (M.Ö. 120) ve Ptolemy (M.Ö. 180) gökyüzündeki yıldızların sınıflandırılması gerektiğini düşünerek , onları sınıflandırabilmek için o zamanlar için yıldızların en belirgin özelliklerini kullanmışlardır. Gözden başka bir gözlem aleti olmadığından direkt yıldızların gözle görülen parlaklıklarına göre sınıflandırma yapmışlardır. Bu sınıflandırmaya Kadir sınıfı denmektedir. Bu sınıflandırmaya göre en parlak yıldız 1. Kadir, en sönük yıldız 6. Kadir olarak nitelendirildi. İnsan gözünün görebildiği en sönük yıldız 6. Kadir oldu böylelikle. Daha sönüklerini çıplak gözle göremiyoruz. 1856 Yılında İngiliz Astronom Sir Norman Robert Pogson, 1. Kadir bir yıldızın, 6. Kadir bir yıldızdan 100 kat daha parlak olduğunu gösterdi. Böylelikle 1 kadirin değişimi, parlaklığın 2.512 katı oluyordu. Buraya kadar ölçülen parlaklığa görünür parlaklık denir. Fakat bu parlaklık biçimi bize çok bilgi vermemektedir. Çünkü yıldızlar bize göre farklı uzaklıklardadır. Bu uzaklık farkı görünür parlaklıklarda hatalara sebep olabilmektedir. Bu durumdan kurtulmak için bütün yıldızları dünyadan 10 parsek (3.26 ışık yılı, 30.9 trilyon kilometre) uzaklığa koyduğumuzu düşünelim. Uzaklık hatasından kurtulmuş oluruz. Bu kadar uzaklıktan görünen parlaklıklarına Mutlak Parlaklık denir. Teknolojinin gelişimiyle daha sönük cisimlerin gözlemlenebilmesi daha farklı parlaklık sınıflarının ortaya çıkmasını sağladı. Fotoğraf filmi göze göre mavi ışığa daha duyarlıdır. Bu farktan dolayı fotoğraf filmi ile çekilen görüntülerdeki sınıflandırmaya fotoğrafik parlaklık denir. Bir cismin tüm dalgaboylarındaki parlaklığına ise bolometrik parlaklık denir. Görünür ve mavi renklerin parlaklık farkları yıldızın rengini, dolayısıyla sıcaklığının belirlenmesine olanak tanıyor. Farklı filtreler kullanılarak yıldızın parlaklık gözlemleri yapıldığında B-V değeri yıldızın sıcaklık ölçeğini verir. Bu değer küçükse yıldız sıcak, büyükse soğuktur. Bir yıldızın görünür parlaklığı ile mutlak parlaklığını biliyorsak gerçek uzaklığını bulabiliriz . Bir yıldızın parlaklığındaki değişim bize o yıldızın doğası hakkında bilgi verir. Bir zamanlar çok popüler olan bu konu şimdi amatör astronomların ilgi odağı. Ay Evreleri Ağustos Ay'ı Gökyüzü Genel Görünümü


İnsanlar, hayvanlar alemindeki diğer canlılara göre daha tuhaf özelliklere sahipler. Bunlardan biri de menopoz. 40 yaş civarına gelince, kadınlar çocuk yapma yetilerini kaybediyorlar, ama menopoza girdikten sonra yıllarca yaşamlarını sürdürüyorlar. Evrimsel açıdan, bu durumda sormamız gereken bir soru var: Genlerini bir sonraki nesile geçirme yetisini kaybeden bir canlının daha uzun yıllar yaşamını sürdürebilmesinin nedeni nedir? Ya da bir başka deyişle, neden ölene dek bebek sahibi olamıyoruz? Bu soruyu yanıtlamaya yönelik ilk girişim, 1966 yılında öne sürülen yardımcı nineler kavramıydı. İleri yaştaki kadınlar, üreme kabiliyetlerini kaybetmiş olsalar bile, çocuklarına yardım ederek, torunlarının büyütülmesine destek olarak, genlerinin bir sonraki nesile geçmesini garantiliyorlar. Elimizde, bu yardımcı nineler hipotezinin insanlarda da geçerli olduğunu gösterecek bazı veriler var. Yapılan çalışmalara göre, anneler, kız çocukları üreyebilecek yaşa geldiklerinde çocuk doğurma yetilerini kaybedip, çocuk yetiştirmeye yardımcı bir role büründüklerinde, hayatta kalan torun sayılarında artma oluyor. Böylece bu nineler, genlerinin bir sonraki nesillere daha başarılı bir şekilde aktarılmasını sağlıyorlar. Yakın zamanda, Exeter Üniversitesi'nden Emma Foster, menopoza giren bir diğer tür olan katil balinalarda da benzer süreçler gözlemledi. Katil balinalar, ya da orkalar, 30-40 yaşlarında üreme kabiliyetlerini kaybetmelerine rağmen 90 yaşlarına dek yaşayabiliyorlar. Katil balinalar, doğdukları sürü içinde kalıyorlar, böylece yaşlanan annelerin kendi yavruları ve torunlarına yardım etme şansları oluyor. Mike Bigg'in 1970'lerde yüzgeç fotoğraflarına bakarak katil balinaları birbirinden ayırabildiğini keşfetmesinin ardından, bilim insanları Kuzeybatı Pasifik sahillerinde, Washington ve British Colombia bölgesindeki balinaların nüfus sayımını yapmaya koyuldular. Ken Balcomb'un önderliğindeki ekip, 589 balina tespit etti, hatta bu balinaların aile bağlarını da kayda geçirdi. Foster, bu verileri inceleyerek, annenin varlığının yavruların hayatta kalmasında çok önemli bir faktör olduğunu buldu. Bu durum, yavruların yetişkin olmaları halinde de geçerliydi. Anneleri öldüğünde 30 yaşında veya daha genç olan erkek yavruların, annenin ölümünü izleyen yıl içinde ölme ihtimalleri 3 kat daha fazlaydı. Anne öldüğünde 30 yaşından büyük olan erkek yavruların ölme ihtimali ise 8 kat artıyordu. Çalışmaya göre, menopoza girmiş annelerin etrafta bulunması, hala doğurgan olanların etrafta olmasından daha avantajlıydı. Ortalamada, 30 yaşından büyük erkek balinaların ölüm oranları, annelerinin hayatta ve menopozda olması halinde, anneleri ölenlere göre 14 kat daha fazla oluyordu. Bu veriler, annelerin yetişkin erkek balinaları hala gözettiğine işaret ediyor. Belki anneler oğullarının avlanmasına yardım ediyor, ya da rakipleri ile kavga sırasında onları koruyup kolluyorlar. Foster, dişi yavruların, annelerine erkek yavrular kadar bağımlı olmadığını saptadı. Annenin ölümü, genç dişi yavruların yaşama şanslarını etkilemiyor. Yaşlı dişi yavruların ölüm ihtimali ise, annenin ölümünü izleyen yıl içinde üç kat artıyor. Exeter Üniversitesi'nden Michael Cant, Orkaların sosyal davranışlarını, özellikle de annelerin varlığının sunduğu avantajları öğrenmek çok iyi olurdu. Ama bu hayvanlarla çalışmak çok zorlu, elimizdeki verileri çok uzun zamanda ve meşakkatle toplanan veriler. Bu kısıtlayıcı faktörlere rağmen, varılan sonuçlar çok motive edici. diyor. Foster, dişi yavruların, annelerinin yokluğundan erkeklere göre çok daha az etkilendiğini de saptadı. Annenin ölümünün ardından, genç dişi yavruların ölüm ihtimalinde herhangi bir değişiklik olmuyordu. Sadece yaşlı dişi yavruların ölüm ihtimali 3 kat artıyordu, ki bu erkeklerin ölüm oranına göre çok daha az. Yukarıdaki grafikte de görebileceğiniz gibi, annelerin ölümünün dişi yavrulara olan etkisi ile erkek yavrulara olan etkisi oldukça farklı. Cinsiyetler arasındaki bu fark, aslında tam da öngürdüğümüz durum. Kendinizi anne katil balinanın yerine koyun. Katil balinalar, gruplar arası çiftleşirler, yani oğlunuzun yavruları bir başka sürüde doğup yetiştirilirken, kızınızın yavruları kendi sürünüzde kalıp, kaynaklar için sizinle yarışmaya başlayacaklardır. En az rekabetle, en fazla sayıda torun sahibi olmak için, kızlarından ziyade oğullarına destek olması anne katil balina için çok daha avantajlıdır. Cant, Bu sonuçları görmek bizim için çok heyecan verici diyor. Eğer deniz memelilerindeki menopozu iyi anlayabilirsek, bu kendi tarihimizi şekillendiren etmenleri de daha iyi anlamamızı sağlayabilir. Meraklısına Notlar: İnsanların neden menopoza girdiklerine ilişkin daha önce yapılmış pekçok çalışma ve öne sürülen açıklama var. Bunların büyük bir kısmını, bugün elimizdeki verilerle eleyebiliyoruz. Önceleri, yaşlılığın modern toplum yaşantısının bir sonucu olduğu, ve insanların menopoz sonrası yaşları aslında göremedikleri öne sürülüyordu. Oysa artık biliyoruz ki, avcı toplumlarda da menopoz kavramı vardı ve kadınlar menopoza girdikten sonra oldukça uzun süreler yaşıyorlardı. Paraguay'daki Ache kavmi ve Tanzanya'daki Hadza kabilelerindeki kadınların en az yarısı 45 yaşına dek yaşıyor. 60'lı yaşların sonuna dek hayatta kalanlar da azımsanmayacak sayıda. Bazı başka bilim insanları, kadınların belirli bir zaman sonra yumurta hücrelerinin tükenmesi nedeniyle menopoza girdiklerini düşünüyorlar. Kadınlar sabit sayıdaki yumurta hücrelerine sahipler, hayatları boyunca bu hücreleri harcıyorlar. 40'lı yaşlarda harcanan hücre sayısı iki katına çıkıyor. Ancak, uzun yaşam yumurtalıkların çalışmasının belirli bir zaman sonra durmasını gerektirmiyor. Uzun ömürleri olan filler ve mavi balinalar gibi diğer memeliler 60, hatta 90 yaşına dek üreme yetilerini muhafaza edebiliyorlar. Menopoz nedenlerine ilişkin bir başka teori de, 2007 yılında Dustin Penn ve Kenn Smith tarafından ortaya atılan bir teori. Kadınların, çocuk doğurmayı bırakma nedeni, aynı atletlerin erken yaşta spor yapmayı bırakması gibi bir durum, vücutları artık bu yükü kaldıramaz oluyor. Çocuk doğurmak, kadın bedeni için ciddi bir yük, belirli bir yaştan sonra hem anne hem de çocuk için tehlikeli olmaya başlıyor. Menopoz, çocuk sahibi olma yükünü evrimsel olarak ortadan kaldıran bir süreç.


İletişim, elektronik ve bilgisayar teknolojisindeki ilerlemeler dijital dünyayı hayatımızın her alanına soktu. Peki ya sokmasaydı? Bu yazıyı okuduğunuz bilgisayarı düşünün. Bir ucu prize bağlı ve elektrik geliyor. İçerisinde milyarlarca transistör barındıran bir işlemci, karşınızda çağımızın büyük icatlarından LCD bir ekran. Muhtemelen bilgisayarınız içerisindeki tek hareketli parça işlemciyi soğutmak için dönen fan. Tabi bir de farenizin düğmeleri ve klavye var, ki dokunmatik bir ekranda çalışıyorsanız ya da elinizde tuttuğunuz cihaz bir tablet ise bu hareketli parçalar da yok. Haydi şimdi buhar çağı teknolojisinin dijital çağa uğramadan ilerlediğini canlandırın kafanızda. Yani elektriği bu kadar küçük voltajlarda iletmediğimiz, dijital aletlere sahip olmadığımız ve bir elektronik kart ya da devre oluşturamadığımız bir dünya... İşte o dünya bir Steampunk dünyasıdır. Steampunk, tıpkı daha önce incelediğimiz siberpunk gibi, bilimkurgunun geç türlerinden birisi. 1980'lerde ortaya çıkan ve 1990'larda gelişen Steampunk, genel olarak buhar makinasi devrini konu alır. Giyim, kuşam ve hatta kimi adetler Britanya'daki Kraliçe Victoria Dönemi'nden (1837-1901) beslenir, ancak tabi ki biraz daha kurgulanmış ya da modernize edilmiştir. Victoria Dönemi Steampunk türünde, kasıtlı bir anakronizm(1), yani tarihleme hatası vardır. Alternatif bir endüstriyel çağı ifade eder ve Victoria dönemi İngiltere'sinin keskin izlerini taşır. Genel olarak bakıldığında 19. Yüzyıl bilimkurgu yazarları Jules Verne, H.G. Wells ve Mary Shelly'nin tarzları görülür -zira bu yazarlar o tarihlerde bilimi kurgularken bilgisayar teknolojisini düşünemediklerinden hayallerinin sınırlarını analog cihazlarla çizmişlerdi-. Ancak özellikle Victoria döneminin seçilmesinin bir sebebi vardır: 63 yıl 7 aylık hükümranlığı ile tarihte tahtta en uzun kalan kadın mutlak hükümdar ve Britanya tarihinde en uzun tahtta kalmış olan hükümdar ünvanlarını birlikte taşıyan Kraliçe Victoria, İngilizler ve Britanya tarihi için bir semboldür. Yaşadığı döneme Victoria Dönemi adı verilir. Victoria dönemi mühendislikle ilgili ve teknolojik açıdan pek çok yeniliğe sahne olmuştur. Şehir içindeki su kanalları ve ilk olarak Londra'da inşa edilen şehir su şebekesi Avrupa'da hijyen ve suya ulaşma kolaylığı açısından devrim yaratmıştır. Ancak şüphesiz en büyük icatlar ilk transatlantik buharlı gemiler ve ülkeye örülen demiryollarıdır. Bu dönemde buharlı motoru mükemmelleştiren İskoç mühendisler sayesinde İngiltere buharlı gemiler cenneti haline gelirken, yine buhar gücü sayesinde hareket eden trenler döşenen demiryolları ile Victoria döneminde insan ve yük taşımaya başlamıştır(2). Ülkedeki ulaşım olanaklarının artması posta sistemini de geliştirmiştir. Victoria dönemi İngiltere'de fotoğrafçılığın doğuşuna sahne olurken fotoğrafçılar için üretilen selüloid filmlerin hareketi kaydetme imkanının da olabileceğini düşünen İngiliz fotoğrafçı Eadweard Muybridge 1878'de bir atın dörtnala koşuşunu 24 ayrı fotoğraf makinası ile çekerek ilk sinema filmini çekmiştir Londra'da ilk su şebekesini inşa ettiren Victoria hayalindeki model kasaba olan Saltaire'i inşa ettirmiş, pek çok yenilik pilot olarak burada uygulandıktan sonra tüm İngiltere'ye yayılmıştır. Şehre inşa edilen gaz şebekesi aracılığıyla sokakların gaz lambası ile aydınlatılması yine bir Victoria eseriyken elektrik ampulü de icat edildikten kısa süre sonra 1882'de Londra sokaklarındaki yerini almıştır. Charles Darwin'in evrim teorisini ilk olarak ortaya attığı Türlerin Kökeni adlı meşhur eserini yine Victoria Dönemi İngiltere'sinde yazdığını ayrıca belirtmek gerek. Westminster Projesi 1860 yılında Kraliçe Victoria; Başbakan, Bakanlar Kurulu, İmpartorluk'un önde gelen bürokratlarını ve İngiliz bilim adamlarını bir araya toplar ve onlardan sesini ve mümkünse görüntüsünü ülkenin her yerine aktarabileceği bir teknoloji geliştirmesini ister. Bunun nasıl yapılacağı konusunda elbette en ufak bir fikri yoktur ama nasıl yapılamayacağını bilir: Borular, teller vs. ile olmayacak. Bir milyon pound ayrılan -ve gerekirse daha da sağlanacağı söylenen- bu projede istenen aslında bugün radyo ve TV olarak andığımız teknolojilerdir, ancak henüz radyo dalgası bile keşfedilmemiştir. Hatta ve hatta James Clerk Maxwell henüz elektrik ve manyetizma arasındaki ilişkiyi ortaya koymamıştır. Henüz iletişim yolu olarak ancak telgrafın kullanıldığı bu çağda elbette bu proje başarısızlığa uğramıştır (3). Fakat ya olsa idi? O zaman teknolojinin evrimi nasıl gerçekleşecekti? Steampunk için de kısa bir tarihçe Teknoloji büyük ölçüde birikimli ilerler. Bugün evren hakkında yeni bir şey keşfettiğimizde onu uygulamaya sokmak, yani başka bir deyişle temel bilim alanlarındaki gelişmelerin teknoloji olarak hayata girebilmesi için malzeme, imalat, elektronik gibi alanlarda tamamlayıcı ve destekleyici buluşlar olmak zorundadır. Örneğin bugün Higgs Bozonu'nun varlığını görmeye çalışan bilim adamları onun teknolojideki uygulama sahasının ne olacağını henüz kestiremiyorlar. Ancak destekleyici buluşlar gerçekleştikçe belki de kütlesizliği sağlayarak uçan arabalara giden yolu açabileceğiz. Bernouilli'nin 1700'lerde akışkanların davranışlarına dair buluşlarından bugünkü uçakların icadına giden yolun haberleşme, seyrüsefer, motor ve malzeme teknolojilerindeki gelişmeleri de barındırması iyi bir örnektir. İşte Steampunk'taki kasıtlı anakronizm, alternatif bir tarih yaratma çabasıdır. Steampunk bir anlamda Westminster projesi başarılı olsa idi teknoloji nasıl görünürdü? sorusuna kurgu yazarlarının bir yanıtıdır. Steampunk kavramının adı 80'lerde meşhur olan Siberpunk türünün adından devşirilmeden önceki yapıtlara bakıldığında Steampunk eserlerin 1960'larda yazılmaya başladığı söylenebilir. Örneğin 1999 yılında sinema filmi olarak karşımıza çıkan Wild Wild West, CBS televizyonunda 1965 ve 1969 yılları arasında dizi olarak yayınlanmıştır. (Ama Steampunk türü sinemada 1985 yapımı Brazil filmiyle oturur...) (5) Amerikalı Bilimkurgu ve Korku yazarı Kevin Wayne Jeter, ABD'de yayınlanan Locus bilimkurgu dergisine 1987 yılında bir mektup yazarak Tim Powers (Anubis Kapıları The Anubis Gates, 1983), James Blaylock (Homunculus, 1986) ve kendisinin (Morlock Gecesi Morlock Night, 1979 ve Şeytani Cihazlar Infernal Devices, 1987) yazdığı romanların Victorian dönemi yansıtan ortak özellikleri olduğunu belirtmiş ve siberpunk kavramından türeterek bu romanları steampunk olarak nitelendirmiştir (4). Bu eserler, yazarları bilinçli mi yazmışlardır bilemem ama, Victoria dönemindeki Westminster Projesi'nin başarıyla uğramış halini yansıtıyor gibidirler. Halbuki Morlock Gecesi'nden daha önce de Victorian dönemi yansıtan, nükleer enerjili trenler, kömür itkili uçanbotlarla dolu bir İngiliz İmparatorluğu tanımlayan kitaplar olsa da Jeter'in bahsettiği dört kitap bu eserlerden pek çok açıdan farklıdır. Nihayet Steampunk'ın terim olarak bir kitap adında yer alması 1995'i bulmuştur ve Paul Di Filippo 1995 yılında üç kısa romandan oluşan Steampunk Üçlemesi'ni yayınlamıştır. Belki çok fazla anglosakson kültürünü yansıttığından Steampunk ülkemizde çok popüler olmasa da o günden bu yana pek çok steampunk yazın eseri kaleme alınmış ve sinema filmi çıkmıştır. İşte böyle bir şey... Tarihçe, tarihleme ve edebi analiz edebiyatçılara kalsın. Biraz gözümüzde canlandırmaya çalışalım... Westminster projesi başarılı olsa, Victoria bir yirmi yıl daha yaşasa, bilim ve teknik ilerlemeler o dönemin altyapısı üzerinde gelişerek, ürünlere yönelik estetik algımız sabit kalsa ne olurdu? Birkaç örneğe göz atalım: Bir bilgisayar klavyesi Resimdeki klavye Steampunk Workshop adlı web sitesinden. Bu sitede Steampunk severlerden birisi, Jake von Slatt bu klavyeyi nasıl yaptığını adım adım anlatmış. Elbette bu klavye sadece dekoratif amaçlı modifiye edilmiş. Yoksa buradan da görüldüğü gibi içerisindeki tüm tesisat ve tehçizat bildiğimiz klavyeye ait. Bu yazıyı yazarken aklıma ilk gelen cihaz bilgisayar klavyesi oldu. Şüphesiz bunda şu an bu yazıyı bir klavye aracılığıyla yazıyor olmamın etkisi varsa da Animatrix animasyon serisinde Bir Dedektif Hikayesi adlı Steampunk öğeleri içeren kısa animasyonda klavyeyi görür görmez Steampunk diye sıçrayışımın etkisi vardır. Hatta ve hatta gördüğüm ilk Steampunk eser bu eserdir. İzlediğim şeyin oldukça güzel bir fikir olduğunu düşünmüştüm ancak böyle bir kavramın varlığını ve bunun bir tür haline geldiğini çok daha sonra öğrendim. Telif hakları sebebiyle ilgili animasyona bir bağlantı vermiyorum ama biraz google ile benden duymamış gibi bu parçayı bulup izleyebilirsiniz. USB bellek Herhangi bir filmde kullanılıp kullanılmadığını bilmiyorum ama internette gezinirken rastladığım çok güzel örneklerden birisi de yukarıda görünen USB bellek. İçlerinde küçük bir termik santral barındıran robot nitelemeleri düşünüldüğünde bir Steampunk içerisinde bir USB bellek de böyle olmalıydı herhalde. Bu resimde görünen cihaz dekoratif amaçlı yapılmış olsa da insanın bir tane edinesi geliyor. Robotlar Steampunk bilimkurgu eserlerinde de robotlara rastlamak mümkündür ancak bu robotlar verimli bir enerji kaynağına sahip, fütüristik görünümlü değillerdir. Hatta pek çoğu hurdacıdan alınmış parçaların birleşimini bile andırabilir(6). Steampunk'ta robotların enerji ihtiyacı içlerindeki küçük bir termik santralden karşılanabilir. Bu termik santralden elde edilen elektrik, ya da doğrudan doğruya buhar gücü robotun ya da yetenekli bir makinanın enerji kaynağıdır. Eeee... Robot olur da robot kolu olmaz mı? Siberpunk eserlerde olduğu gibi, insanlar da çağın imkanlarını kullanarak eksik organlarının yerine yapayını kullanmak isteyebilirler. Steampunk kurgu yazarı Geoffrey D. Falksen'in yanda gördüğünüz pozunda sanatçı Thomas Willeford tarafından üretilmiş olan robot kolunu takıyor. Ayrıca kıyafeti ve saç modeli de tahmin edileceği üzere Victoria dönemine ait. Uçaklar ve diğer makinalar Elektronik olmadığından tüm güç ve hareket aktarımlarının fazlasıyla dişli kullanılarak yapılması gerektiği az çok tahmin edilebilir. Bu yüzden Steampunk dendiğinde akla buharla birlikte gelen diğer kavram çark / dişli kavramıdır. Steampunk'ta uçaklar biraz daha zeplinvaridir ve anakronizmden nasibini aldıkları için oldukça farklı görünürler. Aşağıda yer alan Steampuk animasyon buharlı bir gemi, zeplin ve uçağı bir bünyede birleştirmiş hava aracını göstermesi açısından çok başarılı bence: EYE OF THE STORM | Lovett from Lovett on Vimeo. Bir İngiliz yapımı TV dizisi olan Doctor Who'yu izleyenler onun uzayda ve zamanda bir polis telefon kulübesi aracılığıyla gezdiğini bilirler. Bu polis telefonu kulübesinin Graham Bell'in telefon şirketini kurmasını mütakip, ilk olarak 1877'de New York'ta kullanılması ve Britanya'ya ise 1891'de Glasgow'dan giriş yapması izleyici de Steampunk'a dair bir şeyler uyandırıyor. Yapımcıların böyle bir şeyi açıkladığına rastlamasam da Doctor Who'nun çok da kompeks görünmeyen uzay ve zaman aracının kabiliyetleriyle pek de örtüşmeyen mekanik görüntüsü bu bilgiyle birleşince manidar hale geliyor. Ya elektrik olmasaydı? Ve aslında söylemek istediklerimizi bir çırpıda anlatan başarılı bir videoya da aşağıda yer veriyoruz: . DİPNOTLAR/KAYNAKLAR: (1) Anakronizm: Anakronizm özellikle bir sanat eserinde anlatılan herhangi bir olay ya da varlığın içinde bulunduğu zaman dilimi ile kronolojik açıdan uyumsuz olmasıdır. Tarih çalışma sahasında yapılan sık hatalardan birisidir. (Osmanlı döneminde demokrasi arayışları ya da 6. yüzyıldaki bir olay tarif edilirken kol saatinden bahsedilmesi gibi.) (2) Bugün İngiltere Başbakanı'nın Victoria dönemini kastederek Ne ördün? diye sorduğu rivayet edilmektedir . (3) Westminster projesi hakkındaki bilgiler Carl Sagan'ın Karanlık Bir Dünya'da Bilimin Mum Işığı adlı kitabından aktarılmıştır. (4) Siberpunk kavramına adını veren anlayış, sibernetik teknolojilerin yaşam kalitesini düşürebileceği fikri dolayısıyla ona bir başkaldırıştır . Steampunk'ta bir karşıduruş söz konusu değildir. Siberpunk alt türünün popülerleşmesinin bir etkisi olarak bir alternatif tarih senaryosu olan Victoria Dönemi Bilimkurgu'ları için Siberpunk ismi devrişilmiş ve Steampunk denmiştir. (5) Wikipedia, Steampunk maddesi. (6) Aşağıda bir resmi de görünen Machinarium adlı oyun Steampunk çizgileri taşıyan bir Dünya'da yine Steampunk romanlarından fırlamış bir robot uygarlığında sevgilisini kurtarmayı amaçlayan bir robotun macerasını konu alıyor. Resimde de görüldüğü üzere robotlarımız sevimli olsalar da pek şık değiller ve alışılagelmiş bilimkurgu eserlerindeki robotları andırmıyorlar. (Haksızlık etmeyelim, Star Wars'taki 3PO nispeten benzer ve dökme demir gibidir...) Yararlanılan Diğer