Seymour Benzer, ömrünün son gününe kadar çok değişik alanlarda araştırma yaptı. Fizik alanındaki çalışmaları transistörün geliştirilmesine öncülük etti, sonra gen kavramının maddi olarak tanımlayan ilk insan oldu. Daha da sonra davranış bilimlerine biyolojik bir zemin geliştirdi, genlerin davranışlar üzerindeki derin etkilerini keşfetti. Bu esnada yetiştirdiği sayısız öğrenci, mirasını devralıp etkisini hissettirmeye devam ediyor. Eski çağların bilginleri, bugünkü fizik, kimya, matematik ve felsefe gibi tek bir alanda değil, bunların birkaçında bilgi sahibi olur ve ürün verirlerdi. Zamanla her bir dalın bilgi yükü arttı, bilim insanları giderek daha dar alanlara derinlemesine odaklanır oldu. Günümüzde ancak istisnai isimler birden fazla alanda özgün çalışma yapabiliyor. Bunlardan birini dört yıl önce kasım ayında kaybetmiştik. Seymour Benzer, 86 yaşındaki ölümüne kadar sürdürdüğü araştırma hayatını bizzat üç döneme ayırmıştı: İlk dönemde fizik, ikinci dönemde moleküler genetik, ve son dönemde ise davranış genetiğine odaklanmıştı. Bu üç alanda da son derece önemli araştırmalar yapmış, hatta aslında davranış genetiği alanını bizzat kurmuştu. Araştırma hayatı erken de başlamıştı: 13 yaşındayken ailesinin hediye ettiği mikroskopla eline geçen birçok canlıyı inceleyen Benzer, üniversitede fizik okumaya karar verdi. Doktora için ise Indiana eyaletindeki Purdue Üniversitesi'ne gitti. Birinci dönem: Yarı-iletkenlerin fiziği Benzer, doktorası için gizli bir askeri proje üzerinde çalıştı: Radarların geliştirilebilmesi için germanyumun yarı-iletken özelliklerinin geliştirilmesi gerekiyordu. Benzer bunu germanyuma eser miktarda kalay ekleyerek başardı. Doktorasrını 1947'de bitirdi. Savaş sonrasında bu alaşım transistörlerin gelişmesinde kullanıldı. Bunu yapan Bell Laboratuvarları ekibi 1956 yılında Nobel Fizik Ödülü'nü kutlamaya Benzer'i davet ederek hakkını teslim ettiler. İkinci dönem: Genlerin kimyası Bu esnada Benzer ilgisini çoktan yaşamın temel kimyasına çevirmişti, fizikçi Erwin Schrödinger'in Yaşam Nedir? kitabını okuyan birçok diğer fizikçi gibi. O sıralarda DNA'nın canlılarda kalıtımı sağlayan madde olduğu kanıtlanmış, DNA molekülünün yapısı yine iki fizikçi, Watson ve Crick tarafından çözülmüştü. Peki ama canlılarda kalıtımı sağlayan gen kavramı bu tabloda nereye sığıyordu? Bu gen denen şey, gerçekten de tahmin edildiği gibi DNA dizisi üzerinde doğrusal olarak mı bulunuyordu? Ayrıca bir gen her zaman bölünmez bir birim olarak mı hareket ediyordu, yoksa ortasından bölünmesi mümkün müydü? Bunlar cevabını herkesin merak ettiği sorulardı ve genç Seymour Benzer bunu nasıl çözeceğini kestirmişti: O dönemde laboratuvarlarda çok kullanılan bir virüsten deneylerinde istifade etmeye karar verdi. Virüsler hücre dışında yaşayamadığından onları yaşatmak için bakteri kullanmak zorundaydı. Aynı bakteriye, aynı virüsün genetik yapısı değiştirilmiş iki ayrı çeşidini bulaştırdığında, değişinim geçirmiş genler farklıysa bu virüslerin genleri arasında değişim olabilir ve yine de virüsler bakteride üreyebilirdi. Ama bu iki ayrı virüsün de aynı geni bozuksa, birleştiklerinde de aynı genin iki nüshası da bozuk olacağından bu virüsler üreyemeyeceklerdi. Virüslerin üreyip üreyemediği, oluşturdukları plaklardan kolayca anlaşılıyordu. Benzer, birçok virüsü bakteriler üzerinde ikişer ikişer denedi, bu sonuçları ihtimal hesaplarıyla birleştirerek genin haritasını çıkardı. Buna göre bakterideki değişinimlerin birimi genler değil, genleri ortaya çıkaran nükleotit denen yapılardı. Yani genler doğrusal olarak uzanan yapılardı ve bölünemez değildiler. Genetik süreçler genleri içlerinden değişime uğratabilir, bir kısmını silebilir veya taşıyabilirdi. Benzer, genç yaşında moleküler genetiğin en önemli sorularından birini çözmüştü ve bu alanda gelecek vaat ediyordu. Ama Benzer'e göre bu alanda başka önemli soru yoktu ve ilgisi yine başka alanlara kayıyordu... Yanılıyor olduğunu, yıllar sonra bu alanda yapılan keşifleri gördükten sonra kabul edecekti. Üçüncü dönem: Genlerin davranışlara etkisi Bu esnada Benzer'in bilimsel ilgisini değiştiren başka bir şey olmuştu: İkinci kızı doğmuş ve ilk kızından daha değişik bir kişiliğe sahip olarak gelişiyordu. Herkese gayet olağan gelebilecek bu durum, Benzer'in çok ilgisini çekiyordu: Aynı ebeveynden, aşağı yukarı aynı çevreye doğmuş, aynı cinsiyete sahip iki birey, nasıl olup bu kadar değişik davranış gösterebilirdi? Merakını yenemeyip davranışın temelini incelemeye karar verdi. Bireyler arasındaki küçük kalıtımsal farkların davranışlar açısından belirleyici olduğunu düşünüyordu, ama bunu nasıl araştıracaktı? Haliyle kendi kızı ya da başka insanlar üzerinde deney yapamazdı. Hayvanlar üzerinde deney yapacaksa, kısa sürede birçok genin değişimini inceleyebileceği bir hayvan bulup onunla çalışması lazımdı. Hayvanların genlerinde değişinim meydana getirecek, sonra bu hayvanların davranışlarını inceleyecek, garip, değişik davranış sergileyen hayvanların hangi genlerinin değişmiş olduğunu bulacaktı. Sıçanlarda bu deneylerin biri bile haftalar alıyordu. Binlerce geni bu şekilde incelemek mümkün değildi. Deneylerini sirke sineği üzerinde yapmaya karar verdi. Hani mutfağınızda çürüyen meyvelere dadanan küçük sinekler... Bu hayvan yirminci asrın başından beri kalıtım deneylerinde zaten başarıyla kullanılıyordu. Bunlarla genetik deneyleri hızla yapabilir, her bir davranıştan sorumlu genleri bulabilir, sonra değişinik hayvanların beyinlerini inceleyerek davranışların biyolojik kökenine inebilirdi. Ama eski çalışma arkadaşları bile bu fikre dudak büktü, hatta annesi karısına Seymour sineklerin beynini incelemeye karar verdiyse biz de onun beynini incelemeliyiz herhalde demişti. Ama bu strateji son derece başarılı oldu: Öğrencileriyle birlikte Benzer, değişik genleri değişmiş sinekleri dahiyane taramalardan geçirerek, görmekten, hareketten, baskıya tahammülden, cinsel davranışlardan sorumlu birçok gen tanımladı. Mesela bazı sinekler ışığa yönelmiyorlardı. Bunların bazılarının gözlerindeki arıza yüzünden ışığı algılayamadığı, bazılarının ise beyinlerindeki değişikliğe bağlı olarak algıladıkları ışığa farklı tepki verdikleri ortaya çıktı. Diğer bir öğrencisi Ron Konopka ise sineklerin biyolojik saatine odaklanmıştı. Biz nasıl günün belli saatlerinde uyanmaya, yemek yemeye, çalışmaya, uyumaya alışmışsak, sineklerin de günlük bir ritmi var. Mesela başkalaşımlarının sonuna gelen sinekler, kozalarında sabah saatlerinde çıkarlar. Konopka üç sinek grubunun bu saatinin şaştığını gördü. Üçünde de aynı gende değişinim vardı! Bu gene period adını verdiler. Bu sineklerin bazılarının biyolojik günü uzamış, bazılarınınki kısalmış, bazılarınınki ise tümden bozulmuştu. Benzer için bu sonuçlar gayet ilginçti, zira kendi de ancak öğleye doğru uyanan ve sabahın dördüne kadar çalışan bir tipti. Ama bu gen keşiflerinin ucu insanlara dayandı, zira aynı genlerin memelilerde de bulunduğu kanıtlandı, sonra bu genlerinde değişiklik olan insanların uyku saatlerinin farklı olduğu da anlaşıldı. Bu period geni yaklaşık 600 milyon yıllık evrim boyunca korunmuş gibiydi. Yani sineklerdeki davranışlardan sorumlu genler, bizim davranışlarımıza neden olan genler hakkında çok ipucu veriyor. Bunu Seymour Benzer dışında kimse kestirememişti. Onun yaptığı araştırmalar bugün memelilerdeki başka araştırmalara ilham kaynağı oldu: Mesela, aynı biyolojik türün mensupları olup genleri birbirine çok benzeyen ama hepsi çok farklı huylara sahip olan değişik köpek çeşitlerinin genleri birbirleriyle mukayese edilerek memeli hayvanların davranışlarının kalıtımsal temeli anlaşılmaya çalışılıyor.


Yeni keşfedilen Megavirus chilensis, bilinen en büyük virüs ünvanına sahip oldu! 1992'de İngiltere'de bir soğutma kulesinde keşfedilen eski rekortmen Mimivirüs'ün ünvanı artık, sıradan bir virüsten 20 kat büyük Megavirus'ün! Çalışmada görev alan araştırmacılar, bu megavirüs'ün amip gibi denizde yaşayan tek hücreli canlıları enfekte ettiğini düşünüyor. Ölçümlere göre, bu dev, 0.7 mikrometre çapındaki boyutuyla bazı bakterilerden bile büyük. Virüs, öyle büyük ki, yapılan temel gözlemler sırasında, önce bakteri olarak tanımlanmış, türün virüs olması araştırmacıları oldukça şaşırtmış. Sadece elektron mikroskopları ile görünen diğer virüslerin aksine, bu yeni türü temel ışık mikroskopları ile görmek mümkün. Mimivirüs gibi, yeni keşfedilen bu Megavirüsler de, dış kısımlarında saç benzeri fibril yapılara sahip. Bir görüşe göre, bu fibriller, virüsleri amiplerin beslendiği bazı bakterilere benzetiyor. Bu şekilde amipleri kandırıp, virüsleri bakteri gibi tanımalarını ve hücre içine almalarını sağlıyor olabilir. Bu noktada, megavirüslerin, insanlar için tehdit oluşturmadığını hatırlatmakta fayda var. Şili'nin Las Cruces sahillerinde bulunan bu yeni tür üzerinde gerçekleştirilen genetik çalışmalar, megavirüs'ün genomunun da bir virüse göre mega boyutlarda olduğunu gösteriyor. Çalışmada görev alan Chantal Abergel ve Jean-Michel Claverie'nin araştırmalarına göre, virüs, 1,259,197 bazlık bir genoma sahip. Bu genom içinde, konağı içinde çoğalmasını ve yapısal birimlerini üretmek için 1120 kadar gen barınıyor. Genlerin %23'ü ise, eski rekortmen Mimivirüs'te bulunmuyor. Yani Megavirüs'e özgü. Bu haliyle, dizilimi yapılan en büyük viral genom özelliğine de sahip. Profesor Claverie, bu gelişmiş düzeni şu şekilde özetliyor: Her şeyi, küçücük bir parçacık başlatıyor. Küçük parçacık büyüyor ve büyüyor. Ardından, bakıyorsunuz ki, tek bir hücre, devasa bir virion fabrikasına dönüşüyor. Bu kadar gene sahip olması da işte bu yüzden. Profesör Claverie'nin enfekte amipler üzerinde yaptığı çalışmalar, virüslerin farklı bir davranışını daha ortaya koyuyor. Enfeksiyon sonrası, megavirüsler, amiplerin içinde truva atı organelleri oluşturuyor. Bu yapay organeller içinde, yeni virüslerin üretimi sağlanıyor. Bu organellerin çalışma mekanizması ve fonksiyonları henüz açığa çıkarılamamış. Claverie, viroloji dalının da artık değiştiğini belirtiyor. Eskiden, sadece insan ve hayvanları enfekte eden virüsler incelenirken, artık daha geniş bir çevrede virüsler inceleniyor. Artık göllerden su örnekleri alınıyor ve virüsler tarafından enfekte edilen hücreler toplanıyor. Elde edilen sıradışı virüsler, çevresel viroloji dalının oluşmasını, büyümesini ve popülerleşmesini sağlıyor.


Bir bakteri kardeş iki hücreye bölündükten sonra o bölünen hücreler de bölündükçe sayı önce 4'e, sonra 8'e, 16'ya vs. ulaşır ve sonuçta biyologlar bunu uzun bir sürece yaydıklarında sonsuza dek genç kalacak bir bakteri popülasyonu elde edilmiş olur. Diğer bir deyişle, bakteriler yaşlanmazlar -en azından diğer organizmalar gibi. San Diego California Üniversitesi'ndeki biyologlar evrim araştırmaları sırasında bu süregelen paradigmayı sorguladılar. Kasım tarihli Current Biyology dergisindeki baskıda, araştırmacılar sadece bakterilerin yaşlanmadıklarını değil, evrimsel varkalım güçlerini de bu şekilde geliştirdiklerini buldular. Bu gelişimi kendilerinden yaşlı ve daha genç kardeşleri arasında aktarılan ve kardeşten kardeşe çeşitlendirilen bir mirası devrederek gerçekleştiriyorlar. Organizmalardaki yaşlanma genellikle genetik kaynaklı olmayan hasarların bir araya gelmesi sonucu oluşur -proteinlerin zaman geçtikçe oksitlenmeleri gibi. diyor bu çalışmayı yürüten UC San Diego'daki biyoloji profesörü Lin Chao. Tek hücreli bir organizma tamiri mümkün olmayan bir hasar almışsa hangi alternatif daha iyi olur -hasarı iki kardeş arasında eşit olarak bölmek mi ya da birine tüm hasarı bırakırken diğerine bir şey taşımamak mı? Profesör şöyle yanıtlıyor: Bakteri hasarın büyük bir kısmını bir kardeşine aktarır ki bu yaşlı olanıdır ve diğerine de az bir kısmı geçmiş olur. Bu dengesiz dağılım durumu biyologlarca gençleştirme olarak tanımlanır. Chao, iş arkadaşları Camilla Rang ve Annie Peng ile birlikte yürüttükleri iki ayrı deneysel çalışmarında ulaştıkları bilgisayar analizleri ile bu sonuca vardılar. Veriyi hem bilgisayar modellemesi ile analiz ettik hem de deneysel olarak gözlemledik ve ikisi de aynı sonucu gösterdi. diyor Chao. Bakteri popülasyonunda yaşlandırma ve gençleştirme ölçümlerinize bağlı olarak eş zamanlı gerçekleşiyor, bu esnada yaşlandırmanın olmadığına dair yanlış bir inanca kapılabilirsiniz. Bilgisayar modellemelerimizi kullandık ve gördük ki evrimsel perspektifte her zaman bir kardeşine daha fazla hasar aktarırken diğerine az kısmını aktaranlar kazanıyor. diyor Chao. Bunu bir portföy dağılımına benzetebiliriz. Eğer ki 1 milyon $ paranızı yüzde 8'den faize koyarsanız, bu size parayı bölüp 500,000$ paranızı yüzde 6'dan kalan 500,000$ paranızı da yüzde 10'dan faize koymanızdan daha mı çok kazandıracaktır? İlk bir yılda bir şey fark etmeyecektir. diye ekliyor. Fakat iki yıl sonra, parayı iki hesaba bölerek elde ettiğiniz gelir yüzde 10'un bileşik faiz etkisinden dolayı kat kat fazla olacaktır. İşler bakterilerde de benzer şekilde yürüyor. Bakteri, kardeşlerinden birine daha sağlıklı bir başlangıç sunarken diğeri hasarın çoğunu sırtlanmış oluyor. Ekibin E.coli bakterileri üzerinde yaptığı çalışmalar sırasında da görüldü ki bakteri birçok biyologun inandığı gibi ortadan bölünmek yerine farklı uzunlukta ve asimetrik bir şekilde bölünmeyi tercih ediyor. Bakteri hücresinin içinde genetik olmayan hasarın kardeşlerden birine aktarımını sağlayan etkin bir taşıma sistemi olmalı. diyor Chao. Bize göre evrim asimetrik işliyor. Eğer ki bakteriler simetrik olsalardı asla yaşlandırma olmazdı. Bu asimetriye sahip olduğumuz için bir kardeş hasarın çoğunluğuna sahipken diğeri daha az hasarla gençleştirilmiş oluyor.


Gün geçtikçe doğal enerji sağlamak amacıyla çatılara kurulan güneş panelleri daha yaygın hale geliyor ama tüm çatılar buna uygun değil. İsveç'te Gothenburg Üniversitesi'ndeki bilim adamları güneş ışınlarının isabetleri üzerine muhtemel en büyük değeri hesaplayabilen bir sistem geliştirdi. Kullanım alanı tüm şehir de olabilir, mahalleniz de, herhangi bir çatı da. Bilim adamları pilot projeleri için çalışmalarını Gothenburg'ta gerçekleştirdiler. Gothenburg Üniversitesi Yer Bilimleri Bölümü'nden Fredrik Lindberg, yapmış oldukları çalışma hakkında Bir bölgedeki çatılar yapıları gereği güneş panellerinin kurulumu için belli faktörler göz önüne alındığında daha çok veya daha az uygun olabilir. Bu faktörler örneğin çatının çevre binaların veya ağaçların gölgesi altında ne kadar kaldığı, çatının eğimi, güneş ışınlarının geliş açıları vb. olarak sayılabilir. Günümüzde ilk defa herhangi bir çatının yıl boyunca aldığı güneş enerjisini hesaplayabileceğiz. diyor. Gothenburg Üniversitesi'ndeki bilim adamları danışmanlarla yürüterek geliştirdikleri, çatılardaki güneş panellerinden üretilebilecek enerji potansiyelini hesaplayabilen sistem, SEES , yani Mevcut Yapılardan Edinilen Güneş Enerjisi adıyla alnılıyor. İşin güzel olan kısmı bu sistemin tüm şirket ve belediyelerce serberstçe kullanılabilecek olması. Bu sistem coğrafi verileri toplayan, depolayan, analiz eden ve sunan bilgisayar tabanlı bir coğrafi bilgi sistemi üzerine kurulmuş. Bunun anlamı, sistem uygun çevrelenmiş gerçek çatılar tarif edebiliyor. Modellenmiş olan güneş üç boyutlu olarak yapılandırılmış çevreyi ışıtırken çevredeki binaların, tepelerin ve ağaçların nasıl gölgeler oluşturduğunun benzetimini yapıyor. Bahsi geçen gölge etkisi aylık hesaplanabileceği gibi, tüm yılı kapsayacak şekilde de hesaplanabiliyor ve bu da çatıların belli kısımlarının bazı zamanlarda enerji toplamak için uygun olmadığının belirlenmesinde hatta koşullara en uygun şekilde eğim verilmesine olanak sağlıyor. Bu yolla, çatı üzerinde verilen alan içinde her bir bölge üzerine düşen toplam güneş enerjisinin metrekarede kaç kilowatt-saat enerji üretebildiğini hesaplamak mümkün. Fredrik Lindberg pilot kasaba olarak Gothenburg'u seçtiklerini ancak bu metodun gerekli verilerin sağlanmasıyla birlikte tüm belediyelerde uygulanabileceğini ve böylece insanların çatılarının güneş enerjisi depolamak için uygun olup olmadığının kararını verebileceklerini söylüyor. Güneş enerjisi projesi Gothenburh Üniversitesi ile WSP Analiz ve Strateji Danışmanlarının işbirliğiyle yürütüldü ve final raporu Ekim(2012) ayı içinde sunuldu.


Cep telefonlarının beyin tümörü riskini arttırıp arttırmadığına yönelik sürdürülen en büyük araştırma tamamlandı: Sonuç negatif. Danimarkalı araştırmacılar tarafından 18 yıldır sürdürülen ve 358 bin 403 cep telefonu kullanıcısını kapsayan çalışma nihayete erdi. Araştırmacılar, beyin tümörü riski ile cep telefonu arasında bir ilişki olduğuna dair kanıt bulamadılar. Cep telefonu kullanımının yaygınlaşması bu cihazların merkezi sinir sistemi üzerinde yan etkileri olabileceğine dair kaygıları da beraberinde getirmiş, daha önce az sayıda kullanıcı üzerinde yürütülen çalışmaların uzun dönemli kullanım ile beyin tümörü arasında korelasyon bulunabileceğine yönelik sonuçlarına dayanarak Uluslar arası Kanser Araştırmaları Ajansı cep telefonundan kaynaklanan radyo dalgalarını muhtemel kanserojen etkenlerden birisi olarak ilan etmişti. Danimarkalı araştırmacılar, ulusal GSM operatörlerinin ve Danimarka Kanser Veritabanı'nın sağladığı bilgilerle 1982 ve 2007 yılları arasındaki verileri değerlendirdi. Araştırmacılar önce 1982 ve 1995 yılları arasında cep telefonu kullanıcısı olanlarda 1996 ve 2002 yılları arasında karşılaşılan beyin tümörü vakaları oranını tüm nüfus ile karşılaştırdı. Daha sonra örnek grubu 13 yıldan fazladır telefon kullanıcısı olanlarla sınırlayan araştırmacılar bu defa bu sınırlanmış grubu cep telefonu kullanıcısı olmayan nüfus ile karşılaştırdı ve her iki durumda da anlamlı bir korelasyona ulaşamadı. British Medical Journal'da yayınlanan araştırma, uzun süreli cep telefonu kullanımı ile beyin tümörü arasında bir ilişki olmadığını gösterse de çalışma sahibi araştırmacılar yoğun olarak cep telefonu kullanan veya 10-15 yıldır cep telefonu kullananlarla ilgili sonuçlarda hata oranını minimize edilmek için daha büyük örnek gruplarla çalışılması gerektiği konusunda görüş bildirdiler.


Birçok muhalif grup tersini söylese de, Dünya'mızın termostatı ısınıyor. Birçok bitki ve hayvan türü, ekvatordan uzaklaşıp soğuk bölgelere taşınarak, bu değişime çoktan cevap verdi. Beslenme ve çiçeklenme döngüleri de aynı şekilde değişiklikler geçiriyor. Konum ve davranış değişikliklerinin yanı sıra, bazı canlıların fiziksel özellikleri de iklim değişikliğinden nasibini almaya başladı. Bu fiziksel değişimler, ekosistem düzeninin bozulmasından; küresel gıda krizine kadar birçok soruna sebep olabilir. Jennifer Sheridan ve David Bickford tarafından ele alınan çalışmada, geçmişte ve günümüzde yaşanan bu fiziksel küçülmenin önemi inceleniyor. İklim değişikliğine karşı verilen bu fiziksel cevabın, ekosistemi, hatta insan sağlığını etkileyebileceğinin altı çiziliyor. Bu tür değişikliklerin önceden tahmin edilmesinin, olası zararları minimuma indirmek için önemli olduğunu gösteriyor. Fosil kayıtları, son 65 milyon yıldır, diatomlardan sincaplara kadar birçok organizmanın, dünyanın ısınması ile küçülmeye gittiğini gösteriyor. Benzer şekilde, geçen yüzyılda yapılan gözlemler, birçok bitki türünün, kara ve deniz canlısının, sıcaklık artışı ile ters orantılı şekilde küçüldüğünü gösteriyor. Bu değişim, deneysel olarak kontrollü ortamlarda, semender, deniz omurgasızları, böcek ve balıklarda yapılan çalışmalarla da kanıtlanmış durumda. Soğukkanlı canlılar, -vücut sıcaklıkları doğrudan güneş gibi dış kaynaklara bağlı olan canlılar- için, iklimsel değişiklikler oldukça önem taşıyor. Bu canlılarda, iklimsel ısınma, doğrudan metabolik hızın artışına sebep oluyor. Artan metabolik hızı, daha fazla gıda alımı ile yerini dolduramayan canlılar için tek bir yol kalıyor. Boyutu küçültmek... Bu şekilde, dışarıdan alınan ısı enerjisi azaltılmaya çalışıyor. Sıcaklığa bağlı nem değişimi de, organizmaların boylarını değiştirebiliyor. Yüksek sıcaklık, bölgesel kuraklığa neden olabiliyor. Sheridan ve Bickford yaptıkları incelemelerde, boyut küçülmelerinin, en fazla, nem açısından fakir bölgelerde gözlendiğini belirtiyor. Tropik ağaçların, kara kurbağalarının ve memelilerin, kurak mevsimlerde çok daha yavaş büyüdüğü, kontrollü deneylerle de kanıtlanmış bir olgu. Diğer çevresel değişiklikler de, dünya üzerindeki türlerin boyutlarını doğrudan etkiliyor. Atmosferdeki karbon dioksit miktarındaki artışla beraber, bu gazın okyanuslardaki miktarı da artıyor. Bu durum, deniz suyu asitlik derecesini artırıyor. Yüksek asitlik derecesi, mercan ve istiridye gibi canlıların kabuklarını oluşturamamasına neden oluyor. Buna bağlı olarak, deniz canlıları da küçülmeye gidiyor. Kırmızı alglerin ve fitoplanktonların büyümelerinin de düşük pH'da azaldığı biliniyor. İncelemenin yazarları, ısınma-küçülme denkleminin her canlı için geçerli olmadığını da belirtiyor. Yüksek bölgelerde yaşayan canlıların ve uzun ömürlü nesillere sahip türlerin, kapsam dışı olduğunu söylüyor. Ancak, bu çeşitlilik, problemi daha da alevlendiriyor. Teorik olarak, belirli bir bölgedeki tüm canlıların -bitki, otçul ve avcıların- aynı anda küçülmesi, bir problem yaratmayacak gibi gözükse de; bu durum ne yazık ki doğada görülmüyor. Organizmalar, soylarına, boylarına ve bağlı bulunduğu ekosisteme göre, çok farklı oranlarda küçülebiliyorlar. Bu farklı küçülme oranları, ekosistemin işlemesini sağlayan dengenin şaşmasına neden oluyor. Sheridan ve Bickford, şimdi bu küçülmelerin hangi mekanizmalarla meydana geldiğini anlamaya çalışıyor. Ayrıca, bu mekanizmaların farklı ekosistemlerdeki dağılımını inceliyor. Yapılacak çalışmalar, ısınma-küçülme eğiliminin hangi yönde ilerlediğini de açığa kavuşturacak.


Tel Aviv Üniversitesi araştırmacıları, gökyüzünün yaklaşık bir dolunay kadar büyük bir alanına tekabül eden Subaru Derin Alanı'nda, bugüne dek bilinen en yaşlı süpernovaları keşfederek Dünya'nın oluşumuna dair önemli bilgiler elde ettiler. Yıldızların yakıtlarını tüketerek kendi kütle merkezlerine çökme arzuları sonucunda meydana gelen süpernova patlamaları evrenin tarihine ışık tutuyor. Bir yıldızın ömrünün olağan kısmında üretemeyeceği elementleri demirden daha ağır olan elementler- süpernova patlaması sırasındaki nükleer tepkimelerden oluştuğundan, süpernovalar periyodik tablonun mimarları olarak da anılabilirler. Ayrıca oksijen ve daha ağır elementlerin de ana kaynağıdırlar. Subaru Derin Alanı'nda inceleme yapan Tel Aviv Üniversitesi araştırmacıları, gökyüzünün yaklaşık dolunay büyüklüğünde bir kısmına tekabül eden bu alanda rekor sayısda süpernova keşfi yaptı. 12'si bugüne dek tespit edilenlerden daha yaşlı (10 milyar yıllık) ve uzak olan, toplamda 150 süpernova astronomi kayıtlarına geçti. Tokyo Üniversitesi, Kyoto Üniversitesi, Berkeley Üniversitesi ve Lawrence Berkeley Ulusal Laboratuvarı olmak üzere, bazı Amerikan ve Japon üniversitelerinin de dahil olduğu müşterek çalışmanın sonuçları, geçtiğimiz ay Monthly Notices of the Royal Astronomical Society dergisinde yayınlandı. Subaru Derin Alanı, Japonya'daki Mauna Kea volkanik dağının 4250 metre yüksekliğe sahip zirvesinde konuşlu bulunan Subaru Teleskobu yarafından izleniyor. Bu teleskobun ışık toplama, görüntü oluşturma ve geniş açı izleme kapasitesi sayesinde bilimciler çok uzak süpernovaları bile inceleme şansı buluyorlar. Tel Aviv Üniversitesi tarafında, çalışmayı yürüten ekibin liderlerinden Prof. Dr. Dan Maoz, Dr. Dovi Poznanski ve Or Graur'a göre süpernovaların doğasını anlamak evrendeki element oluşumuna dair önemli bilgiler sağlıyor ve evren, demir varlığını büyük ölçüde bu süpernova patlamalarına borçlu. Prof. Dr. Maoz, topraktan bedenimize, kanımızdaki hemoglobinlerde yer alan demire kadar bir çok elementin 1a tipindeki (Type-1a) süpernova artıkları olduğu belirtiyor ve süpernovaları bir element fabrikasına benzetiyor. 1a tipindeki termonükleer süpernova patlamaları, on milyar yıl önce bugün olduğundan beş kat daha sık gerçekleşiyordu. Astronomlar, süpernova tipleri ve sıklığını izleyerek evren tarihindeki element oluşuma dair yeni modeller geliştirmeyi umuyorlar. Ayrıca 1a tipideki süpernova gözlemleri, evrensel genişlemenin ivmelenerek devam ettiğini, ve bunun karanlık maddenin etkisi altında gerçekleştiğini bir kez daha kanıtlıyor. Zira 2011 yılı Nobel Ödülü de bu kanıtları ortaya koyan üç astronoma verilmişti. Ancak süpernovaların doğası hakkında bildiklerimiz hala çok az.


Alberta Üniversitesinde yapılan son çalışmalar oksijenli solunum yapan bakterilerin bu zamana kadar bilinenden 100 milyon yıl öncesinde yaşadıklarını gösteriyor. Araştırmacıların belirttiklerine göre aerobik solunum yapan en ilkel yaşam formu yeryüzünde günümüzden 2.48 milyar yıl önce hayat buldu. Liderliğini geomikrobiyolog Kurt Konhauser'in yaptığı araştırma ekibi, buluşlarını atmosferdeki oksijen seviyeleri ile eski çağlardaki deniz yataklarından oluşmuş kayalardaki krom yoğunluğunun artışı arasındaki bağlantıları inceleyerek gerçekleştirdi. Konhauser ve ekibi yerdeki pirit mineralindeki oksitlenmenin krom seviyelerindeki sıçramalardan etkilendiğini belirtiyor. Pirit, formülü FeS2 olan, kübik sistemde billurlaşan ve billurları metal parlaklığında olan demir sülfüre verilen ad. En yaygın ve en bol bulunan sülfür minerali olma özelliğine de sahip. Pirit oksitlenmesi aslında basit bir kimyasal tepkime ve gerçekleşmek için sadece iki şeye ihtiyaç duyuyor: bakteri ve oksijen. Araştırmacılara göre dünya atmosferinde oksijen seviyelerindeki önemli artış bu basit tepkimenin bir kanıtı olma niteliğini taşıyor. Aerobik bakterilerin piriti parçalamasıyla açığa çıkan asit, kayaları ve toprağı eriterek onları kromu da içeren bir metal karışıma çevirmiş. diyor Konhauser. Sonrasında da mineraller yağmur sularının süzülmesiyle okyanuslara taşınmışlar. Konhauser'e göre eski çağlardaki deniz yatakları üzerinde elde ettiğimiz veriler gösteriyor ki krom seviyeleri bundan 2.48 milyar yıl önce kayda değer bir artış yaşamış. Bu da bize ilk oksitlenmenin tarihi hakkında yeni bir zaman veriyor. Ayıca atmosferin ilk oksijene kavuştuğu zamanı da. Atmosferik oksijen seviyelerindeki artış yeni bakteri türlerinin oluşumunu da beraberinde getirdi diyor Konhauser ve ekliyor: Yeryüzündeki ilk oksijenli solunum yapan yaşam formuna doğru evrimsel süreci gözden geçirecek olursak ilk insanların suyun yüksek oranda asidik olduğu bir dünyada yaşamaya başladıklarını söyleyebiliriz. Araştırmacılar konuyla ilgili günümüzde de değişmeyen bir gerçeğe ulaşmışlar: Yeryüzündeki oksijene bağımlı en ilkel yaşam formu bugün hala bizlerle birlikte yaşamaya devam ediyor. Aynı bakteriyel yaşam formu günümüzde hala var ve sağlıklı, piritlerin çevresinde ve tüm dünya üzerindeki maden yataklarının yüksek asidik sularında konumlanmış durumdalar diyor Konhauser. Konhauser ve ekibi tarafından yürütülen bu araştırma Nature dergisinin 20 Ekim tarihli sayısında yayımlanmıştır.


Yıllar boyu çevrecilerin baş düşmanı olan keresteciler, aralık ayında, dünyanın en büyük ekoloji deneyinde görev alacak. Geniş çaplı bir ormansızlaştırma çalışması gerçekleştirecek olan Yayasan Sabah adlı şirket, toprakların bir kısmındaki ağaçları sağlam bırakacak. Bu parça ormanları inceleyecek olan araştırmacılar, ormansızlaştırma işlemlerinin etkilerini geniş çapta izleyebilecek. Malezya kökenli şirket, Aralık ayı itibari ile Borneo adasında, çoğunluğu yağmur ormanı olan, 75.000 hektarlık araziyi ormansızlaştıracak. Bu arazi, ardından, oldukça değerli olan palm yağı üretimi amacıyla kullanılacak. Tüm bu işlemler, biyoçeşitliliğin ve yağmur ormanların korunması açısından kötü bir tablo çiziyor. Ancak, bu felaketi, büyük bir ekoloji çalışmasına dönüştürmek için çalışmalar da başlamış durumda. Imperial College London'dan Rob Ewers, bu büyük ormansızlaştırma işlemini, büyük bir ekolojik çalışma için kullanmayı planlıyor. Büyük bir ekoloji projesinin bir ayağı olacak bu çalışma kapsamında, parçalara ayrılan yağmur ormanı habitatları incelenecek. Endüstriyel arazilerin, minimum ekolojik hasar ve maksimum ticari verim sağlayacak şekilde nasıl tasarlanması gerektiğine dair önemli çalışmalar gerçekleştirilecek. Stability of Altered Forest Ecosystems projesini yürüten Ewer, bazı çevrecilerin dogmacı davrandığını belirtiyor. Bu tür firmalarla savaşmak yerine, beraber çalışarak, ekoloji üzerine önemli bilgiler edinebileceğimizi ekliyor. Ewer'in çalışması kapsamında, keresteciler yağmur ormanlarını bütünüyle kesmeyecekler. Bunun yerine, farklı büyüklükte, ufak yağmur ormanı arazi parçalarını kesilmeden bırakacaklar. Bu şekilde, ormansızlaştırma işlemlerin neden olduğu çevre bölgelerdeki ekolojik hasarlar, her seviyede incelenebilecek. Bu noktada, Borneo'da yer alan bu ormanın, biyoçeşitlilik açısından oldukça zengin olduğunu belirtmekte fayda var. Bilinen tek Asya insansı maymunu olan Orang-utan'ların en büyük yaşam alanları bu bölgede yer alıyor. Ormansızlaştırma sırasında, 8000 hektarlık kısım, araştırmalara bağışlanacak.


Bebekler ilk birkaç ayını çevrelerinde yollarını nasıl bulacaklarını ve cisimleri nasıl kullanacaklarını öğrenmek için harcarlar. Bu konuda oldukça da yetenekliler. Örneğin kupa bardakların değişik şekil ve boyutlarda olmasına rağmen hepsinin de tutacakları olduğunu öğrenen bebekler benzetme yaparak sürahilerin de bu şekilde tutabileceklerine karar verirler. Aynı şekilde gelecekteki kişisel robotunuz da bazı işleri gerçekleştirebilmek için bu şekilde genelleme yeteneğine ihtiyaç duyacak. Örneğin, bulaşıklarınızı bulaşık makinenize koymak için... Cornell Üniversitesi Kişisel Robotik Laboratuarı'nda bilgisayar bilimleri uzmanı olarak çalışan Ashutosh Saxena'in yönettiği ekip, robotlara cisimleri kullanmayı ve yeni çevrelerde kendi yollarını bulmayı öğretiyor. Ayrıntıları 2011 Robotik: Bilim ve Sistem Konfransı'nda sunulan araştırmanın ana teması olayları gözlemleyip benzerlikleri bulmayı planlayan bilgisayarlar kullanarak öğrenen makineler üretmek. Örneğin, doğru programlama ile bilgisayara geniş bir yelpazede kupaları inceletmek, kupaların ortak özelliklerini buldurmak ve gelecekte başka kupaları tanımasını sağlamak mümkün. Benzer bir süreç ile bir robota kupanın kolunu buldurmak ve onu düzgün bir şekilde tutması sağlanabiliyor. Diğer araştırmacılar bu sonuçlara daha önce de ulaşılmıştı ama Saxena'nın ekibi önceki ekiplerden farklı olarak cisimleri tutma eylemine değil, onları yerleştirme eylemine odaklandılar. Cisimleri yerleştirmek, onları tutmaktan daha zor, çünkü cisimleri yerleştirmek için daha fazla seçenek var. Örneğin, bir kupayı masaya düz koyarız ancak bulaşık makinesine koymak istersek bunu ters yaparız. Öğrenebilen bir makine için bu yeni bir öğrenme sürecine karşılık geliyor. Saxena bu durumu, Biz robota sadece birkaç örnek gösteriyoruz ve o yerleştirme stratejilerini genelleştirmeyi öğreniyor. Öğrendiklerini daha önce görmediği cisimleri yerleştirmek için kullanıyor. Tabaklar ve kupaları uygun yerleştirmek için denge ve diğer ölçütleri öğreniyor ve kase gibi yeni bir cisim gördüğünde öğrendiklerini uyguluyor diyerek açıklıyor. İlk testlerde robotlar bulaşık makinasındaki düz yüzey, kadeh tutacağı, asma kancası, çatal bıçaıklık gibi bir çok bulaşık rafına tabak, kupa, martini bardağı, kase, baston şekerleme, disk, kaşık ve diyapozon gibi nesneleri doğru bir şekilde yerleştirebildiler. Robotlar bunu çevresini 3 boyutlu kamera ile gözlemleyerek ve uygun yerleştirme için rastgele sınamalarla yapıyor. Cisimleri yerleştirmek için desteklerin varlığını araştırıyor ve bir öncelik sırasına göre en iyi yerleştirmeyi tercih ediyor. Örneğin tabağı masaya koyarken yatay yerleştirmeyi tercih ederken, bulaşık makinasında tabağı dik yerleştirmeyi tercih ediyor. İşin sırrı: 3 boyutlu bağlamsal ilişki Tıpkı bir odaya girdiğimizde farkında olmadan nesneleri tanımladığımız gibi Saxena ve takımının geliştirdiği robot da aynı şekilde girdiği odayı tarayıp içindeki nesneleri tanımlıyor. 3 boyutlu kamerasıyla çektiği görüntüleri birleştirerek bütün odanın 3 boyutlu görüntüsünü oluşturuyor. Daha sonra nesneler arasındaki süreksizlikler ve mesafeyi değerlendirerek bütün odanın görüntüsünü bölümlere ayırıyor. Robotun bu işlemleri yapmasındaki amaç elde ettiği her bölümü ayrı ayrı etiketlemek. Araştırmacılar bir robota çoğu nesnenin etiketlendiği 24 ofis ve 28 ev ortamı vererek onu eğitmeyi başardılar. Robotu yöneten bilgisayar renk, doku ve neyin ne kadar yakında olduğu gibi aynı etikete sahip olan nesnelerin karakteristiklerini inceleyerek ortak özelliklerinin ne olduğuna karar veriyor. Yeni bir ortamda ortamın 3 boyutlu görüntüsünden oluşturduğu bölümleri ve bölümler içinde ayırt ettiği nesneleri hafızasında tanımladığı en uygun nesnelerle karşılaştırıyor. Takımın çalışmaların, bilim dünyasına getirdiği yenilik bir robota 3 boyutta bağlamsal ilişkileri öğretebilmek. Ev ortamlarında yapılan testlerde yüzde 83, ofis ortamlarında yapılan testler ise yüzde 88 başarıyla nesneleri tanımlayan robot. Son testinde hiç tanımadığı bir odada klavyeyi tanımlamayı başardı. Bağlamların robotlarına avantaj sağladığını söyleyen Saxene, bu durumu Klavye görüntülerde sadece birkaç piksel içinde gözüküyor ama monitörü ise kolayca bulmuş. Bir klavyeyi bulmak için önce monitörü bulmak daha kolay olabilir. Çünkü klavyeler monitörlerin altında bulunur. İşte robotumuz bu bilgileri kullanarak klavyenin yerini belirleyebilmiş. diyerek açıkladı. Yine de Saxena'nın takımı çalışmalarındaki onca ilerlemeye rağmen almaları gereken çok yol olduğunu itiraf etti. Saxena bununla ilgili, 16 aylık bir bebek gibi hareket edebilen bir robot üretebilselerdi gerçekten çok mutlu olurum dedi. Cornell Laboratuvarlarında geliştirilen robotlar eğitimden geçtikten sonra daha önce gördükleri nesneleri eğitimi aldıkları çevrede yüzde 98 doğrulukta yerleştiriyorlar. Bu robotlar yeni bir çevrede karşılaştıkları yeni nesneleri ise yüzde 95 doğrulukla yerleştirebiliyorlar. Araştırmacılar daha uzun süren eğitimlerle performansın daha da artacağını söylüyorlar.


Alberta Üniversitesi'nde yürütülen bir çalışmada, Güney Amerikadaki otçul komşularına korku salan bir etçil dinozorun bilinenden daha vahşi ve öldürücü olduğu tespit edildi. Carnotaurus, devasa kuyruğuyla birlikte yedi ila dokuz metre uzunluğunda bir yırtıcıydı. Alberta Üniversitesi Paleontoloji yüksek lisans öğrencisi Scott Persons'a göre bu özellikleri onu zamanının en hızlı koşucularından biri yapıyordu. Carnotaurus'a ait kuyruk kemikleri üzerinde yapılan son araştırmalar, leğen kemiğinden kuyruğa doğru uzanan kasının, üst bacakların kemiklerine bağlı olan bir tendonu olduğunu gösterdi. Bu kasın kasılması bacakların geriye çekilmesini sağlıyor ve bu da Carnotaurus'a her adımında daha fazla güç ve hız sağlıyordu. Önceki araştırmalarında Persons, kuyruk-kası ile bacak gücü arasındaki bağlantıya benzer bir etkileşimi ünlü yırtıcılardan Tyrannosaurus rex için de bulmuştu. Papers bu makalesini yayınlayıncaya dek araştırmacılar T.rex'in büyük kuyruğunu sadece büyük ve hantal kafasını dengelemede kullandığı bir araç olarak görüyorlardı. Persons'ın Carnotaurus-kuyruğu üzerinde yaptığı araştırmalar gösterdi ki kuyruk boyunca uzanan kemik çiftleri aynı kaburga kemikleri gibi birbirlerine kenetlenmiş şekilde sıralanmışlardı. Persons, üç boyutlu bilgisayar modellemelerini kullanarak Carnotaurus kuyruğunun kasını yeniden oluşturdu ve sıradışı kuyruk kemiklerinin devasa leğen kemiğine nasıl büyük oranda destek sağladığını kanıtladı. Bu kuyruk üzerindeki birbiri ardına kenetlenmiş kemik çiftlerinin dinozor için sadece tek bir sakıncası vardı: kuyruğun çok sert ve bükülemez bir yapıya sahip olması avcının seri ve akıcı dönüşlerini zora sokuyordu. Persons, Carnotaurus'a manevralarında zorluk yaşatan bu özelliğinin düz koşularda hızına hız katarak bu kayıbı fazlasıyla telafi ettiğini belirtti. Büyüklüğüne bakılacak olursa, Carnotaurus bilinen nesli tükenmiş veya yaşayan tüm hayvanlar içinde en büyük kuyruk-kası olan canlıydı. Persons'ın, aynı üniversiteden denetmeni Paleontoloji profesörü Philip Currie ile birlikte ulaştığı bu bulguları PLoS ONE 14 Ekim baskısında yayımlandı.


Avrupa Uzay Ajansı tarafından 2005 yılında fırlatılan ve 2006 yılı Nisan ayında Venüs'e varan Venüs Ekspresi, Venüs'ün de bir ozon tabakasına sahip olduğunu göstererek önemli bir keşifte bulundu. Avrupa Uzay Ajansı'na ait Venüs Ekpresi aracı, Venüs atmosferinin de yüksek irtifada bir ozon tabakasına sahip olduğunu keşfetti. Ozon tabakası gezegenin kenarındaki yıldızlardan gelen ışınların değerlendirilmesi ile tespit edildi. Yıldızlardan gelen morötesi ışığı soğurarak kendini belli eden ozon tabakası, elektromanyetik spektrumdan iz ölçme yöntemi ile değerlendirildi. Konuyla ilgili geliştirilen bilgisayar modellerinin sonuçlarına dayanılarak Venüs'ün ozonunun güneş ışığı ile parçalanan karbondioksit moleküllerinden açığa çıkan oksijenden oluştuğu düşünülüyor. Güneş ışığıyla parçalanan ve rüzgarla gezegenin gece tarafına sürüklenen oksijen atomları burada genelde oksijen molekülüne (O2) ancak bazen de ozona (O3) dönüşüyor. Araştırma ekibinin lideri Dr. Franck Montmessin, bu keşfin Venüz gezegeninin kimyasını anlamada önemli bir kilometre taşı olduğunu belirtirken, bu gelişmenin diğer gezegenlerdeki yaşam arama çalışmalarında ve canlılık oluşumu ile ilgili senaryoların iyileştirilmesinde kullanılacağını belirtti, zira ozon tabakası, Güneş'ten gelen morötesi ışınları süzebildiğinden bir gezegende hayat oluşabilmesi için olmazsa olmazlardan birisi kabul ediliyor. Güneş sistemimizdeki diğer gezegenlerden bugüne dek sadece Mars'ta ozon tabakası keşfedilmişti. Dünya atmosferindeki oksijenin, dolayısıyla ozon tabakasının varlığı 2.4 milyar yıl önce atık olarak oksijen açığa çıkaran mikroorganizmaların varlığı başlamış, bitkisel yaşamın baş göstermesi ile oksijen ve ozon bugüne dek hiç kaybolmamak üzere Dünya atmosferine yerleşmişti. Bunun bir sonucu olarak da astrobiyologlar, gezegen atmosferlerinde karbondioksit, oksijen ve ozonun birlikte var olmasını gezegende hayat bulunduğuna dair önemli bir gösterge olarak kabul ediyorlardı; ancak Venüs ve Mars örneklerinde de görüldüğü gibi, ozon tabakası her zaman bir canlılık faaliyeti sonucunda da oluşmuyor. Mars ozonu ilk keşfedildiğinde, aynen Venüs'te olduğu gibi, Güneş ışığı ile parçalanan karbondioksit moleküllerinden açığa çıkan oksijen atomlarından oluştuğu düşünülüyordu. Venüs'teki bu keşif de, Mars ile ilgili bu teoriyi kuvvetle destekliyor. Venüs'ün ozon tabakası, Dünya'daki ozon tabakası irtifasının yaklaşık 4 katı olan 100 km'lik bir irtifada ancak 100 ila 1000 kat kadar daha düşük yoğunluklu. Astrobiyologlar yapmış oldukları teorik çalışmalarda, canlılık faaliyetlerinden temellenmeyen ozon konsantrasyonunun, dünya atmosferinin azami %20'si kadar olabileceğini belirtmişlerdi. Venüs'ün ozon konstantrasyonu bu teoriyi destekler nitelikte; çünkü bu değerin altında. Venüs Ekspresi programında yer alan bilimcilerden Hakan Svedhem'e göre, hayat olsun ya da olmasın, Mars, Dünya ve Venüs üçlüsünü ortak bir noktada birleştiren bu keşif, kayasal gezegenlerin temel benzerlikleri olduğuna yönelik önemli bir kanıt teşkil ediyor ve Venüs'ü inceleyerek diğer iki gezegen hakkında da önemli bilgilere ulaşılabilecek. Venüs Ekspresi Venüs Ekspresi , Avrupa Uzay Ajansı'na ait ilk Venüs keşif programıdır. 2001 yılında Mars keşif programının yeniden şekillendirilmesi ile temelleri atılan projede, fırlatma için 26 Ekim 23 Kasım 2005 tarihleri arasında açılan Venüs fırlatma penceresini hedeflemiş ve hedeflendiği üzere 9 Kasım 2005'te Kazakistan'daki Baykonur Uzay Üssü'nden Soyuz-FG/Fregat roketi ile fırlatılmıştır. 153 günlük bir yolculuk sonucunda 11 Nisan 2006'da Venüs'e varan araç, Darmstadt'taki ESA Kontrol Merkezi'nden kontrol edilmektedir. Venüs'ün iklimini inceleyecek olan aracın bir diğer önemli görevi de Dünya'daki yaşam sinyallerinin dışarıdan nasıl algılandığını anlamak. Araç üzerindeki ölçme ve izleme aletleri şunlar: ASPERA-4 : Güneş rüzgarı ve Venüs atmoferi arasındaki etkileşimleri inceliyor. VMC : Geniş açılı, çok kanallı kamera, adından da anlaşılacağı üzere Venüs'ün fotoğraflarını çekiyor. Kamera, görünür ışık, morötesi ve yakın-kızılötesi kabiliyetlere sahip. MAG : Venüs'ün manyetik alanı ve güneş rüzgarı ile olan etkileşimlerini inceliyor. PFS : 0.9 m ve 45 m dalgaboyları arasında kızılötesi görüş sağlayan spektrometre, Venüs'ün üç boyutlu sıcaklık haritasını çıkarıyor. SPICAV : Kızılötesi ve morötesi dalga boylarındaki ışınımı tespit eden cihaz, habere konu keşfin de sahibi. VIRTIS : Yakın-morötesi, görünür ve kızılötesi görüş sağlayan spektrometre, yüzey sıcaklığı, atmosfer ve bunların arasındaki ilişkiyi inceliyor. VeRa : VeRa'nın Venüs'e gönderdiği dalgalar Venüs yüzeyinden yansıyarak Dünya'daki bir merkeze ulaşıyor ve böylece Dünya'daki merkez Venüs iyonosferi, atmosferi ve yüzeyinin yapısını yansıyan dalgaları inceleyerek araştırıyorlar.


Fizikçi denildiğinde insanların aklına Einstein gelir genelde, ikinci sırada gelen bir fizikçi varsa o da Hawking'dir. Ama ülkemizde çok az insan Feynman adını, onun fiziğe eşsiz katkılarını veya bilimi geniş kitlelere sevdirmek için geçmiş geçmiş bütün bilimadamlarından daha çok katkı yaptığını bilir. Oysa Feynman kadar bilim dünyası dışındaki insanlara fiziği sevdirmiş insan yoktur. Bugün Brian Cox, Brian Greene, Simon Singh ve benzeri bir çok populer bilim yazarı ve onların kitapları var ancak hala dünyada insanların en çok aldığı popüler bilim kitapları onunkiler. Oğlak yayınlarından çıkan Büyük Fizikçiler adlı kitabın kapağında Galileo'dan Einstein'a, Newton'dan paul Dirac'a kadar bir çok fizikçinin fotoğrafı var. Herhangi bir öğrenciye bu fizikçilerden hangisinden fizik dersi almak istersin? diye sorsanız muhtemelen Feynman'ı işaret edeceklerdir. Fotoğrafta feynman'ın yüzüne yandan vuran ışık yüzünün bir yanını aydınlık tutarken, yüzünün diğer yanı görece karanlıktır. Fotoğrafçı Feynman'ın iki farklı yönüne dikkat çekmektedir sanki . Aydınlık yarısı Feynman'ın fizik kurallarını keşfetmeye ve doğanın gizemlerini çözmeye merakını yansıtırken diğer yarısı kendisinin ucuz barlar, fahişeler ve striptiz kluplerinde takılmaya meraklı hergele yönünü yansıtmaktadır. Ne de olsa, Feynman en büyük bilim dahilerinden ve eksantrikler topluluğunun en eksantrik tiplerinden biriydi (1) Feynman'ın en kuvvetli özelliği gözlemlediği olguları kendi kafasında tekrar yaratıp basitleştirebilmesi , bu sayede fizik kuramı haline getirip herkesin anlayabileceği şekilde insanlara aktarabilmesi idi. Bu yüzden Feynman gelmiş geçmiş en iyi fizik öğretmenlerinden biriydi. Caltech 1. sınıfta öğrencilerin girdiği fizik derslerinin kalitesini yükseltmek için Feynman'a 1. sınıftaki fizik derslerini vermeyi teklif eder. Feynman sadece bir kereliğine olmak üzere kabul eder. Caltech yönetimi bütün dersleri videoya alır, tahtadaki bütün çizimleri fotoğraflar ve daha sonra bu dersler The Feynman lectures on Physics adı ile 3 cilt halinde yayınlanır. Aynı dersleri Tuva project(2) adı altında şu adresten izleyebilirsiniz: Feynman'ın iyi bir bilim adamı ve öğretmen olmasındaki en büyük katkı kendisine babasından gelmiştir. Feynman The Making of a Scientist(3) adlı yazısında babasının kendisinin eğitimine ve dünyayı algılayışına katkılarını detaylıca anlatır. Feynman'ın babası onu daima kendisine iletilen bilgileri kendi anlayışına göre tekrar yorumlamasını ve algılamasını öğretmiştir. Misal, ansiklopediden bir dinazorun boyunun 5 metre olduğunu mu okudular hemen burda babası okumayı keser ve ona Hadi bunun anlamını kavramaya çalışalım. Misal, eğer ön bahçemizde duruyor olsa idi kafasını pencremizden içeri uzatabilirdi derdi . Feynman babasının bu sayede okuduğu her şeyi gerçek dünyaya yansıtabildiğini dile getirir. Feynman da bu huyu ondan kapmıştır ve artık öğrendiği her şeyi çevirmeye çalışır, gerçekte ne anlama gelmektedir öğrendiği onu dile getirmeye çalışır artık sürekli. Bir kır gezisinde gördükleri kuşun ismini bilmektense kuşun nasıl davrandığını ve niye öğyle davrandığını gözlemlemek ve sonuçlar çıkarmak daha değerlidir. Feynman bilimsel metodolojiyi daha çocukken bu şekilde içselleştirmiştir. Gözlem, açıklama, deneme-sınama ve kuram oluşturma artık onun günlük hayatının bir parçasıdır. Feynman bir çok fizik kuramını kendi oluşturduğu kanıtlarla ve inanılmaz şekilde basitleştirerek öğrencilerine aktarabilmekteydi. Yaratamadığım şeyi anlayamam diyen bir insan olarak öncelikle her türlü olguyu ve kuramı kendi kafasında tekrar yaratmakta ve buradan yola çıkarak kendi fizik kuramlarını oluşturmaktaydı. Feynman en karmaşık konuları bu sayede basitleştirebilmekte ve gerçek hayattan benzetmelerle herkes tarafından anlaşılabilir kılmaktaydı. Feynman'ın bu yeteneğini en iyi gösterdiği kitaplardan birinden bahsetmek istiyorum bu yazıda. Evrim yayınlarından çıkan Altı Kolay Parça (4) adlı bu kitapta Feynman en temel düzeyden başlıyarak klasik fiziğin en önemli konularını okuyucuya hiç matematik kullanmadan anlatır. Kitaptaki konular Feynman's lectures on physics kitabından özettir ve hiç fizik bilmeyen biri bile kitabı bitirdiğinde temel fizik kuramlarına vakıf olabilir, en azından ne anlama geldiklerini kavrayabilir. Kitap konuları aşağıdaki şekildedir.: 1. Atomlar hareket halinde 2. Temel fizik 3. Fiziğin diğer bilim dalları ile ilişkisi 4. Enerjinin korunumu 5. Çekim Kanunu 6. Kuantum Fiziği Kitabın en ilgi çekici yanı hiç matematik ve benzeri araçlar kullanmadan sadece Feynman'ın anlatışı ile okuyucuya temelden başlayarak fizikteki en temel kuramları aktarabilmesidir. Bunun için Feynman en temelden başlar: atomlardan. Feynman ilk bölümde öncelikle şu soruyu sorar: Eğer tüm bilimsel birikimimiz yok olma tehlikesi ile karşı karşıya alsa ve gelecek nesillere bütün bilimsel birikimi tekrar oluşturmalarına yardımcı olacak şekilde tek bir cümle iletilecek olsa bu ne olurdu? Cevabı kendisi verir: Her şey atomlardan yapılmıştır sürekli devinim halinde olan, biraz uzaklaştıklarında birbirlerinden, birbirlerini çeken ancak sıkıştırılmaya çalıştıklarında birbirlerini iten küçük parçacıklar Feynman sadece bu cümleden yola çıkarak yoğunluk, basınç, kimysal rekasiyon ve daha bir çok şeyi basitçe açıklar ve dahi kaşığınıza aldığınız çorbayı soğutmak için neden üflemeniz gerektiğini de. Feynman'ın öğretim metodu bu kadar basit ve zariftir. En temel düzeyden başlayıp adım adım daha karmaşık kavramlara geçiş yaptırır okuyucusuna/öğrencisine. Anlattığı her şeyi o kadar içselleştirmiş ve yeniden yaratmıştır ki, anlatırken çok basit ve güzel benzetmeler ile fiziksel süreçleri okuyucuya içselleştirir. Bu bölüm sonunda okuyucu artık neden atomlardan yola çıkarak insanlığın bütün bilimsel birikiminin tekrar kurulabileceğini kavramıştır artık. Feynman daha sonra Temel fizik bölümünde çok kısa bir bilimsel metod ve bilim tarihi dersi verir. Okuyucu bilimsel metodun ne olduğunu ve fizikçilerin neler ile uğraştığını artık iyi kötü bilmektedir. Üçüncü bölümde Feynman fiziğin neden en temel bilim dalı olduğunu açıklama çabasına girişir. Feynman'a göre bütün bilimlerin anası fiziktir ve fizik bütün bilimlerin mayasındadır. Açıkçası bu bölüm biraz da Feynman'ın şahsi manifestosudur. Feynman fiziğin temel postülatlarını kullanarak kimya, biyoloji, jeoloji ve hatta psikoloji'ye bile el atmaktadır. Ona göre her şeyin temelinde fizik vardır. Aslında Feynman'ın psikolojiyi bile fizikle açıklamaya çalışması biraz gariptir zira yazının en başında belirttiği üzere psikoloji bir bilim değildir. Aslında Feynman'a göre hiçbir sosyal bilim bilim değildir. (5) Dördüncü ve beşinci bölümde Feynman bütün Newton fiziğini baştan sonra özetler. Enerjinin korunumundan başlar, Kepler yasalarına değinir, Newton'un evrensel çekim kanunlarına değinir, galaksileri açıklar ve son olarak göreliliğe kadar getirir okuyucusunu. Okuyucu için hızlandırılmış bir klasik fizik kursu gibidir bu bölüm ve ne kadar kısa gözükse de dikkatli okuyan bir okuyucu klasik fiziğin temel kavramlarına vakıf olabilir. Bütün bunlardan sonra, şahsi kanaatimce, Feynman ustalığını altıncı ve son bölümde gösterir: Kuantum fiziği. Ne de olsa kuantum fiziğine en büyük katkıları yapmış ve kuantum elektrodinamiğine getirdiği yaklaşım ile Nobel ödülü kazanmış bir fizikçidir kendisi. Feynman okuyucusuna meşhur girişim deneylerini anlatarak başlar ve Heisenberg Belirsizlik İlkesi'ne kadar getirir kendine has anlatımı ile. Basılmış bir çok kuantum fiziğine giriş kitabını okumuş biri olarak şunu rahatlıkla söyleyebilirim ki Feynman bir çok kitabın yapamadığını başarıp okuyucuya kuantum fiziğinin en temel düzeyini ve doğuşunu en basit ve akıcı şekilde aktarabilmiştir. Feynman'ın türkçeye çevrilen bir çok kitabı var, sanırım bunlardan en meşhur olmuşu Tübitak yayınlarından çıkmış Fizik Yasaları Üzerinedir, bir diğeri de Feynman'ın Kayıp Dersi'dir. Ancak bence Feynman ve kendisinin fiziğe olan yaklaşımını en iyi şekilde kavramak için okunması gereken ilk kitap Altı Kolay Parçadır. Bilimle hiç ilgilenmemiş herhangi biri bile bu kitabı okuduğunda hem bilimsel yöntemi hem de en temel düzeydeki fizik kuramlarını anlamış olur. Daha da ileri gitmek isteyenler için Feynman altı -o kadar da kolay olmayan- parça'yı yazmıştır. Bu yazıda Feynman evrenine çok kısa bir giriş yapmaya çalıştık. Feynman'ın çok yönlü kişiliğine bir yazıda değinmek neredeyse imkansızdır. Misal, kendisinin Amerika'daki ders kitaplarına katkısı veya Challenger uzay mekiği faciasının sebebini bulabilmesi ve halka çok basit bir şekilde açıklayabilmesi gibi fizik dışı katkılarına değinemedik bile. Kendisinin kişiliğinin en büyük parçalarından biri olan dalgacılığına ve bu kişiliğinin oluşmasına katkıda bulunmuş 3 kadına değinmemiş olmamız da büyük eksikliktir Feynman'ı anlatırken. Bunları gelecek yazılarımızda telafi etmeye çalışacağız Notlar: (1) Büyük Fizikçiler, Oğlak yayınları, S444 (2) Feynman hayatı boyunca Tuva özerk bölgesini ziyaret etmeye çalıştı ancak başaramadı. Yaşadığı dönemde bir amerikalının Rusya'daki bir özerk bölgeye gitmesi hayal gibiydi. Ölümünden çok az önce, kendisinin dalgacılığına uygun olarak, kendisine izin çıktı. Meraklılarına konu ile ilgili Tuva or Bust! adlı kitap önerilir, kitapta Feynman2ın tuva2ya gitme macersı detaylıca anlatılır. (3) İlgili yazıyı What do you care what other people think adlı kitapta okuyabilirsiniz. (4) Kitabın orijinali Six Easy pieces olarak Penguin yayınlarından çıkmıştır (5) Konu ile ilgili olarak kendisinin youtube'daki şu videosunu meraklılarına öneririm: http://www.youtube.com/watch?v=IaO69CF5mbY


Dünya'nın en çok satanlar listesine girebilmiş çok az sayıdaki popüler bilim kitaplarından birisi olan, Carl Sagan'ın en önemli eserlerinden Kozmos'un, Türkiye'de Altın Kitaplar tarafından yayınlanan 2009 tarihli 5. basımını okudum. İlk kez ABD'de 1980 yılında basılan ve 1998 yılında Türkçe'ye çevrilen kitap, Sagan'ın aynı isimli belgesel dizisinin bir kitabı. Kendisi bilimsel dizilerin kitaplaşması halinde amaçlarına ve kitlelere daha iyi ulaşıp, dizileri de kalıcı hale getirdiğini düşünerek, diziden daha da detaylı olmak üzere 13 dizi bölümüne karşılık gelen 13 kitap bölümünü kaleme almış. Elbette kitabın arkasındaki bir kaç fotoğraf dizideki görselliği ve dolayısıyla görsel iletişim araçlarının anlatım kabiliyetini içermiyor ancak yazı ile çok daha fazla ayrıntı ve bilgi de aktarılabildiği kesin; zira dizide zaman bir sınır olarak karşımızda dururken, aynı şeyin kitapta olduğunu söylemek mümkün değil. Kozmos, Sagan'ın en temel düşüncelerini içeren, harika bir başucu kitabı. Zira Kozmos'u okurken, Sagan'ın beyaz perdeye de aktarılan ve Jodie Foster'ın muhteşem oyunculuğu ile akıllarda yer eden Contact adlı filminde olanlar daha da anlamlanıyor ve filmin içeriğinin hangi düşünceler temelinde şekillendiği anlaşılabiliyor. Sagan'ın tüm kavramları anlaşılır düzeye indirgemesi, zaman zaman hikayeci anlatım tekniklerine başvurması, kimi yerde esprili yaklaşımları ile gerçeği düşündürerek ve daha da iyi ifade etmesi dikkate değer noktalar; zira Sagan, kendi ülkesinde de aynı özelliklerinden dolayı hep takdir edilmiş, kendisine verilen onlarca ödülde özellikle bu noktaya değinilerek, bilimin halk tarafından anlaşılmasında başarıya en çok ulaşan bilim adamı olarak tanımlanmıştır. Bu kısa incelememizde ben de benzer bir kaç noktaya değinecek, ama daha da önemlisi, Altın Kitaplar'ın çevirisiyle ilgili bir kaç eleştiri ortaya koyacağım. Kozmos: Dünyamıza ait bir öykü kitabı Kozmos, insanların en temel duygusu olan meraktan yola çıkarak, bu merakın kurduğumuz medeniyet içerisindeki önemini anlatıyor ve bu sırada insanoğlu'nun yüzbinlerce yıl merak ettikten sonra her şeyin anlamını birer birer nasıl keşfettiğine yer veriyor. Tüm bunları yaparken gezegenlerin, yıldızların, galaksilerin, kuasarların, karadeliklerin ve atarcaların ne olduğunu öğreniyorsunuz. Elimize bir uzay kitabı alsak elbette yine tüm bu kavramların ne olduğunu tanımlarıyla birlikte öğrenirdik ama pek az kitap bunu bir öykü gibi, hem tarihimizdeki öncül bilim adamlarının düşünceleri, hem insanlık tarihinde onlara yüklenen manaları, hem de sadece gerçeği anlamak ve anlatmak için verilmiş mücadelelerle birlikte öğretebilir. Tabi bu sırada evrimin dinamiklerini, canlılığın tanımını vb. konuları da anlatır ki, Kozmos'a sadece bir uzay kitabı demek mümkün değildir. Kozmos yaşamı evren perspektifinde ele alan bir yaşam kitabıdır. Kozmos, bildiğimiz bir kitabın izlediği standart yolu izlemiyor. Diyemeyiz ki kozmosun bölümleri tarih sırasına, gökcismi büyüklüğüne, belli bir öneme, belli bir sıraya göre gider... Hayır! Kozmos, aynen kendisinde de olduğu gibi, büyük ve karmaşık düşünceleri bir örüntü içerisinde, ama gayet de açık ve güzel bir şekilde sunar ve sindirmeniz için de zaman tanır. Bu yüzden Kozmos'u okurken daha çok bir öykü kitabı okuyormuş gibi hissedebilirsiniz. Bu kitabı dilimize kazandırdığı için Altın Kitaplar'a ve çevirmen Reşit Aşçıoğlu'na teşekkürler. Kozmos'un eski bir kitap olması Kozmos 1980 yılında yazılmış bir kitap. 1980 yılında yayınlanmış bir roman bugün o günkü değer ve anlamından hiçbir şey kaybetmeden rahatlıkla okunmaya devam edebilir, ancak bir bilim kitabı için aynı şeyi söylemek mümkün değil; zira bilim hiç durmadan ilerliyor. Kozmos'u okurken ondan alınan bilgileri güncellememek bazı noktalarda yanlış bilgi edinmeye sebep olabilir. İlk cümlede de ifade ettiğim üzere, bu kitabın bir hatası ya da sorunu değil, bilimin hızlı ilerliyor olmasından kaynaklanmaktadır. Eski çağlarda olduğu gibi, astronomi hakkında yazılan bir kitabın 600-700 yıl geçerli olmasını bekleyemeyeceğimiz bir çağdayız. Bir kaç örnek vermek gerekirse, Kozmos yazıldığında güneş sistemi dışında henüz hiç gezegen keşfedilmemişti ve bilinen tüm gezegenler sadece bizim güneş sistemimizde bulunanlardı. Dolayısıyla kitap boyunca güneş sistemi dışında, başka yıldızlara da ait gezegenler olabileceği hep bir ihtimal, bir umut şeklinde veriliyor. Bugün güneş sistemi dışında keşfedilmiş 600 den fazla gezegen var. Bu anlamda kitap günün gerisinde kalmış olsa da Sagan'ın bu yöndeki heyecan ve ümidini görmek de ayrı bir keyif. Benzer şekilde bugün güneş sistemimizde 8 gezegen, 5 de cüce gezegen olduğunu biliyoruz. Cüce gezegen yeni bir tabir. Sagan kitabını yazdığında bugün cüce gezegen olarak tanımlanan Plüto, bir gezegen sayılıyordu ve güneş sistemimizde 9 adet gezegen olduğu söyleniyordu. Ancak... Bugün bilimi anlayabilmek için, bilimi tarihsel çizgisinde incelemekte fayda var. Bugün birisi bana gelip de,ben de fizik, astronomi, astrofizik vb. konularda bilgi sahibi olmak istiyorum, nereden başlayayım? dese, söylediği konuları en iyi ve en derin şekilde anlayabilmesi için ona ilgili konuları kronolojik olarak takip etmesini ve bu yüzden eski kitaplardan başlamasını söylerdim. Kozmos, eğer ki okunduktan sonra ilgili konular takip edilerek güncel bilgilerle değiştirilebilecekse çok iyi bir başlangıç kitabı, çünkü Kozmos'ta, Antik Yunan ve İyonya'dan başlayıp Kopernik, Galilei, Kepler üzerinden bugüne geliniyor ve gezegenler ile yıldızlar hakkındaki tarihsel düşünceler birer birer işleniyor. (Hatta bir noktada Sagan kendini 10 bin yıl önce avcı/toplayıcı olarak yaşayan bir kavmin çocuğu olarak düşünüyor ve anlatımını öyküleştiriyor). Sagan islam bilim adamlarını es geçiyor Aslında ateist olduğunu bildiğimiz Sagan'ın dini önyargılara sahip olmadığını düşünmemiz doğaldır ancak Kozmos'u okurken biraz kafamız karışıyor. Kitabın bir noktasında müslümanlardan İskenderiye kitaplığı'nın yok edilişi ile rönesans arasındaki devirde, sadece eski kitapları çevirenler olarak bir cümle ile bahsedilmesi büyük bir haksızlık. Oysa müslüman bilim adamlarının başta astronomi olmak üzere bilimin bir çok alanına yaptığı önemli katkılar ve İskenderiye Kütüphanesi'nin yok edilişi ile Rönesans arasındaki köprü olması dolayısıyla bugünkü medeniyetimizin dört bacağından birisidirler. Müslüman bilim adamları olmasa, yani, bilim adamlarının buluşlarını bir kenara bıraksak bile, orada önemsiz bir görevmiş gibi atfedilen çeviri konusu olmasa bugün Dünya'nın aynı noktada olabileceğini söyleyebilmemiz çok zordu. Bu noktada Sagan'ın müslüman bilim adamları ve onların katkılarıyla ilgili bilgisiz olduğunu düşünmek istiyorum; zira bu kısma giriş cümlemde de sarfettiğim gibi, ateist olduğunu bildiğimiz Sagan'ın dini bir ön yargı sebebiyle bilime katkısı olmuş insanları bilerek ve kasten konudışı bırakması ondan beklenecek bir davranış değil. Sagan'ın Batı dünyası haricinde bilime katkıda bulunduğunu söylediği diğer milletler; Hindistan, Çin ve Afrika'dan ibaret kalmış. Çeviri hataları Altın Kitaplar Türkiye'nin en büyük yayınevlerinden ve uzun yıllardır en önemli eserleri dilimize kazandırmış bir yayınevi olarak takdire şayandır, ancak yayıncılığın edebiyattan uzaklaşarak, ciddi bilgi birikimi gerektiren noktalarına gelindiği zaman çevirinin çok zahmetli ve önemli bir iş olduğunun farkındayım. Bir edebi eseri çevirirken yazarın/şarinin ruh haline, cümlelere, kelimelere, ahenge ne kadar önem vermek gerekiyors, bilginin titizce ve çok sık kullanılmak zorunda olduğu eserlerde -bilim kurgu romanları, bilim kitapları, siyasi kitaplar, araştırma kitaplar vb.- bilimsel terimlere, kavramlara, olgulara da bir o kadar dikkat etmek gerekiyor. Kozmos'taki çeviri hatalarına gelirsek: Her şeyden önce, sadece çevirilerde değil, türkçeyi kullanırken günlük hayatta da çok sık yapılan bir hata, ısı ile sıcaklık kavramlarının birbirine karıştırılması, kitapta çok kez yapılmış. Isı ile sıcaklık , ingilizcede de, türkçede de birbirinden farklı kavramlardır ve çok farklı bir şeyi ifade eder. Sıcaklık dediğimiz şey, bilimsel tanımı ile maddelerin parçacıklarının ortalama kinetik enerjisi, gündelik tanımıyla bir şeyin ne kadar sıcak olduğudur. Birimi genelde derecedir . ABD'de Fahreneit, bilimde Kelvin ölçeği kullanılır. Bugün hava 34 derecedir, Su 100 derecede kaynar, Mars'ta sıcaklık düşüktür ve yaşanabilmesi için sıcaklığın arttırılması gerekir derken sıcaklıktan bahsederiz. Soğuk ve sıcak kavramları sıcaklığın düşük ya da yüksek olması ile ilgilidir. Isı ise, az önce bahsettiğimiz kinetik enerjinin akış şeklidir. Yani suyu kaynatırken, ocaktan ona ısı geçer. Hava ısınırsa, yani sıcaklığı yükselmişse bu güneşten ışıma yoluyla alınan ısı sayesindedir. Yani ısı dediğimiz şey enerjidir. Kitapta zaman zaman bu iki kavram birbirine karıştırılmış. Bence bir diğer önemli hata da Ay çevirisi üzerine. Önce şöyle bir bilgi vereyim: İngilizce'de moon kelimesi gezegen uydusu anlamına gelir ve hem bizim ay dediğimize, hem de diğer gezegenlerin uydularına moon denmektedir. Türkçe'de gezegenlerin çevresinde dolaşan daha küçük gökcisimlerine uydu diyoruz. Dünya'nın tek uydusu vardır. O da AYdır. Başka gezegenlerin de uyduları vardır ve onların da kendilerine ait isimleri var . Biz Jüpiter'in uydusu derken, İngilizce'de Jupiter's moon deniyor. Dolayısıyla Jupiter's moon ifadesini Türkçe'ye çevirirken Jüpiter'in uydusu dememiz doğrudur ve anlaşılabilir, ancak benim okuduğum basımda Jupiter'in ayı deniyordu ki, burada ayın sadece bizim uydumuzun özel adı olduğu bilgisi atlanmış oluyor. İlgili bölümde uydu denmesi gereken her yerde ay denmiş idi. Gözüme çarpan bir diğer ayrıntı da şuydu: Terraforming -> Dünyalaştırma Küçük bir araştırmayla kitabı çeviren Reşit Aşçıoğlu'nun genelde bilim kitapları çevirdiğini öğrenebiliyoruz. Küçük hatalar da olsa; Kozmos gibi, Sagan'ın tüm bilimsel olayları halkın anlayabileceği bir dile indirgemesi ile meşhur olmuş bir kitabı bu özelliğini koruyarak çevirmek muhtemelen çok zor bir iştı ve kendisi bunun altından kalktığı için bence çok başarılıdır. Sadece ve sadece bir kaç terim hatasından başka bir şey söyleyemiyoruz zaten. Kendisine bu yazıyı ulaştırmak istiyorum; eğer başaramazsam, umarım kendisi rastgelir ve bizlerin de bir katkısı olmuş olur. Son söyleyeceklerim Başarılı bir kitap inceleme yazısının nasıl olabileceğini açıkçası bilmiyorum; zira bir edebi kitabın incelemesi olmadığı için bir bilimci gözüyle bu yazıyı yazdığımı söylemek isterim. Kitapta benim bugüne dek düşünce yoluyla farkettiğim bazı bilgilere de rastladım ve benden başka birilerinin de bunu düşünmüş olduğunu, ya da en azından yanlış düşünmediğimi anladığım noktalarda keyif aldım. Örneğin sayı sistemimizin onluk tabanda olmasının iki elimizdeki parmakların toplam sayısının on oluşuyla ilgili olduğunu daha önce düşünmüştüm ve bunun gerçekten böyle olduğunu başkalarının da düşündüğü ve hatta böyle varsayıldığını da kitap sayesinde öğrenmiş oldum. Ben kitabı doğayı, uzayı, yıldızları, gezegenleri anlamak isteyen herkese şiddetle tavsiye ederim.


Siberpunk geleceğin karanlığını gözler önüne sererek sizi rahatsız edebilir ancak genelde rahatsız eden karanlık değil, onun gerçek olma ihtimalidir. Kadınların hayatta kalmasının tek yolu ise erkekleşebilmesidir. Teknolojinin bugün hayatlarımıza olan katkıları yadsınamaz bir gerçek. Evden alışveriş yapmanın keyfini yaşamayan yoktur. Ellerimize aldığımız yetenekli, işlevsel ve giderek ucuzlaşan aletlere olan bağımlılığımız günden güne artsa da, bundan kaynaklanan memnuniyetimiz de tatminsiz biçimde artıyor. Herkes pul kolleksiyonu yapmıyor belki ama hepimiz farkında olmadan teknoloji kolleksiyonu yapıyoruz. Bu da onu hobi ve ilgi alanı olmaktan çıkarıp yaşamsal ihtiyaca dönüştürüyor. Sanayi devrimi ortaya ilk çıktığında kimse bu sürecin -bugün hala ölümcül olmadığı için insanoğlu olarak ciddi bir şekilde dikkate almadığımız- yıkıcı etkileri olabileceğini düşünmemişti. Ürün devri kim ne üretirse üretsin satıldığı, henüz insan hakları olgunlaşmadığından üretim uğruna hakların yendiği, tüketici hakları gelişmediğinden insanların sürekli olarak kandırıldığı o devrin bugün tükenebilir enerji kaynaklarının tükenmesine, küresel ısınmanın gezegeni tehdit etmesine, bir çok hayvan ve bitki türünün yok olmasına sebep olacağını düşünmemişti. Benzer şekilde bugünkü teknolojik gelişimler yani, kökleri daha eskiye dayanan makina, bilgisayar ve iletişim teknolojisi- gelecekte ne gibi yıkımlara sebep olacağının sinyallerini tam anlamıyla vermiş değil. Bir çok insan bir gün cep telefonu ve benzer teknolojilerin yarattığı radyo dalgalarının kanser gibi hastalıkların sebebi olacağını düşünüyor. Ya da genetiği değiştirilmiş organizmaların sağlıksal bazı tehditler yarattığını da biliyor. Ancak organize bir karşı çıkışın varlığından da bahsedilemiyor. Bunun muhtemel sebebi de yaşamsal ihtiyaç kelimesinde gizli. İşte siberpunk, teknolojiye olan bağımlılığı saf bir şekilde yansıtmanın yanı sıra içinde bir karşı çıkışı da barındıran, insanlığa geleceğini göstermeyi amaçlamasa da tanım gereği görev edinmiş bir bilimkurgu akımı. Sosyal içeriği ise Yüksek teknoloji ve düşük yaşam kalitesi. Siberpunk sahneye edebiyat sahasında çıksa da zamanla müzik, resim, sinema, anime gibi diğer güzel ve görsel sanatlara sıçradı ve bu alanlarda da temsilciler edindi. Ancak siberpunk'un bilimkurgunun çok özel bir alt dalı olduğunu iyi anlamak gerekiyor; zira bir çok bilimkurgu eseri ilk etapta siberpunkmış gibi görünebilir. Her gelecek siberpunk değildir. Bir siberpunk eserini diğer bilimkurgu eserlerinden ayırmanın bir kaç yolu var: Siberpunk, galaksiler arası yolculukların yapıldığı, insanın dünyadan başka yaşam alanları bulduğu ya da aradığı zamanı işlemez. İnsanoğlu kısmen uzaydan faydalansa da hala dünyaya sıkışıp kalmıştır. Hatta siberpunk'a kanını ve canını veren William Gibson romanlarında insanlar Siberuzay'da özgürleşirler. Siberpunk'ta insanoğlu Star Trek'te olduğu gibi teknolojinin sadece nimetlerinden faydalanmazlar; aynı zamanda yoğun bir külfeti de sırtlarında taşırlar. Uzay Yolu'nda sağlık sorunu neredeyse kalmamıştır. Teknolojik küçük cihazlar muayene eder, bir kapsülün içinde her şeyiniz yenilenebilir. Siberpunk'da tıp ancak size yapay organlar tesis etmek için ilerlemiştir. Bunların da çoğu karaborsaya düşmüştür. Siberpunk'ta sosyal düzen kurulu ve sistematik bir şekilde işliyor değildir. Güçlü devletler yoktur. Genelde güçlü şirketler vardır, güçlü mafya vardır, güçlü silah tacirleri vardır. Devletler teknolojinin sınırsızlığı içerisinde sınırlarını ve erklerini yitirmiş gibidirler. Kısacası siberpunk dünyasında insanoğlu mutsuzdur, yaşam kalitesi düşüktür ya da tutsaktır. Sosyal düzen bozulmuştur ve ya bir kaos vardır ya da toplumlar kaosun eşiğindedir. Zengin ve yoksul arasında ciddi bir ayrışma vardır. Ya da Matrix üçlemesinde veya Terminator serisinde olduğu gibi herkes yoksuldur ve insanoğlu doğrudan teknolojinin kendisiyle savaşıyordur. Yapayzeka, Siberuzay ve bugünün diğer aynaları 1950'lerin bilimkurgu öyküleri genelde teknolojiyi baştacı etti. Teknolojinin ilerleyişinin insanlara sonsuz mutluluk getireceği teması üzerine kurulması sonucunda teknolojiye bir karşıçıkışın programlanması sözkonusu değildi. 1960'lara gelindiğinde ABD'de bir yeni akım ortaya çıktı. Bu akım bilimkurgu ile antropoloji, din, cinsiyet gibi kavramları daha fazla harmanlayarak bilimkurguya bir gelecek rüyası olmaktan öte sosyal ve kavramsal bir kimlik kazandırdı. Ancak hala geleceği iyimser bulma takıntısı devam ediyordu. Yeni akımın başarısızlığı siberpunk öğeleri ortaya çıkarmaya başladı. Sinema kültlerinden olan Blade Runner'ın uyarlandığı roman olan, Philip K.Dick'e ait Android'ler Elektrikli Koyun Düşler mi? romanının tohumlarını attığı siberpunk, William Gibson'a ait olan ve 1984 yılında yayınlanarak bilimkurgunun en önemli üç ödülünü de kapan Neuromancer ile sınırlarını keskinleştirdi. Bu kitabı sayesinde William Gibson Siberpunk'un babası olarak anıldı. Hugo, Nebula ve Philip K. Dick ödüllerinin üçünün de sahibi olan bu roman, bugün internetin yansımalarını ve hatta Second Life, Imvu gibi sanal sosyal ortamların tasavvurlarını o tarihten gerçekleştirmiştir. Bilgisayar korsanlarını siberuzay olarak anlandırdığı internetin merkezine koymuş, bazı politik ve ticari ilişkileri bu korsanların ya da karaborsa iş yapan diğer kişilerin arasında döndürmüştür. William Gibson'un siberpunk eserlerine bakıldığı zaman, o dönemde dünyaya teknoloji öncülüğü yapan Japonya'nın olayların ve hatta ticari/politik ilişkilerin merkezi olduğu görülür, ki bu da William Gibson'un eserlerini ürettiği dönem için beklenen bir tarz. Zira daha sonraki siberpunk eserlerinin bir kısmı japon geleneğinden çok ayrılmayacaktır. Yapayzeka siberpunk akımında ayrı bir yer tutar: Yapay zeka insanın bir yansıması olduğu için siberpunk insan eleştirisinin bir sonucu olarak ortaya çıkar. Genelde Hollywood, en başarılı eserleri yapay zekanın kontrolden çıkması üzerine kurulu öykülerde vermiştir. Bu yüzden siberpunk sinemaların en bilinenleri Terminator ve Matrix Üçlemesi'dir. Globalleşme de siberpunkta önemli bir yer tutar. Zira siberpunkta genelde çok güçlü şirketler vardır ve çoğu siberpunk yazarı bu şirketleri bugünün şirketleri arasından seçmekten de çekinmez. Filmlerde sponsormuş gibi görünen Pizza Hut, Hitachi, General Dynamics gibi firmalarla filmlerin temel alındığı siberpunk edebi eserlerinde de karşılaşmak mümkün. Jiletkızlar, kuklalar ve diğerleri Bu kadar kaosun ve mücadelenin olduğu pis bir dünyada kadına ayrılan yer oldukça fazla olmakla beraber kadının yaşama şansı bulması ancak erkekleşmekten geçer. Özellikle William Gibson'un eserlerine bakıldığında kadın baş karakterler genelde fizyolojik olarak manüpile edilmişler. Yani parmaklarında gizli jiletler, gözlerinde daha iyi görüş sağlayan aletler, kazandırılmış çeviklik ve dövüş sanatları, aseksüel kişilik. Neuromancer'daki Molly karakteri en bilinen örneği oluşturuyor ki kendisi orjinal jiletkız . Daha sonra bir çok eserdeki samuray ya da koruyucu kızlar ona benzeyeceklerdir. Ancak başka bir bakış açısıyla bakıldığında önemli bir cinsiyet ayrımı olmadan, erkeklerin de yaşamak için aynı koşullara sahip olması gerektiği görülür. Yani aslında siberpunk dünyasında kadın ve erkek sadece birey olarak ele alınıyor da denebilir. Bilindik bir örnek olan Matrix Üçlemesi karakteri Trinity'nin kadınlığıyla öne çıktığı söylenemez. Yine diğer bilindik örnek olan Terminatör'de Sarah Connor da maskülin özellikler gösterir. Kısacası karakterlerin sadece cinsiyetleri kadındır. Ya da ön plana çıkmış bir rol değişimi vardır. Hatta kimi zaman transeksüel ya da crossdresser, yani kadın gibi giyinmiş erkeklere rastlanır. Mesela Molly, Neuromancer'ın başrol oyuncusu Case'i eski erkek arkadaşına benzettikten sonra ona nasıl onun peşindeki suikastçileri öldürdüğünü anlatır . Ya da bir ara Case Molly'e nasıl ağladığını sorar. O da ben pek ağlamam der. Yine de birisi kendisini ağlatırsa ne yaptığını sorunca gözyaşı kanalların boğazıma yönlendirildiği için tükürürüm der. Molly'i dönüştüren kişiler onun ağlarken görünmesini istememişlerdir. Yine Neuromancer'daki önemli yeniliklerden birisi de Kukla kavramıdır. Gibson siberpunkunda teknolojinin sağladığı bir getiri ile kadınlar bilinçli fahişelik yapmazlar; bağlandıkları bilgisayardan yönetilirler ve bu sırada bilinçleri yerlerinde değildir. Molly'nin ifadesiyle insana havadan para kazanıyormuş gibi gelir. Ancak Molly, üzerindeki manüplasyonların kuklalık çipleri ile uyuşmazlığı sonucu nasıl bazı şeyleri kötü bir rüya gibi anımsadığını da ciddi bir üzüntüyle anlatır. Gelecek de bir gün gelecek Siberpunk öğeleri ile bundan on yıl öncesi ve bugün karşılaştırıldığında ortaya çıkan paralellik korkutucu olabilir. Evet. Gerçekten de teknoloji ilerliyor. Sağlığı tehdit eder hale geliyor. Sağlığı tekrar elde etmek için gerekli ne varsa yine teknolojinin sağladıklarından elde ediliyor. Teknoloji ucuzluyor ve bu da karaborsaya düşme ihtimalini arttırıyor. İnsan vücudu ve teknoloji entegre edilebilir hale geliyor ve yapay organlara yelken açılıyor. Zengin ve yoksul arasındaki uçurum büyüdükçe karaborsa da alıcı buluyor. Şirketler büyürken, halkın yaşam kalitesi düşüyor; çünkü çevre kirleniyor. Yani bugün dünya da siberpunkta şikayet edilene benzer bir noktaya koşuyor. Ancak bu yazının giriş kısmında da ifade edildiği gibi, teknolojiye olan bağımlılık sebebiyle de organize bir karşı çıkış ortaya çıkmıyor. İlginçtir ki bu bağımlılık ve karşıçıkış ikilemi de siberpunk yazarlarınca öngörülmüşçesine bazı eserlerde de açıkça vurgulanıyor: Matriks üçlemesinin ikinci filminde Neo ile Senatör Hamann'ın Zion kentine oksijen, basınç ve temiz su gibi yaşamsal öğeleri sağlayan makinalara bakarken yaptığı konuşma da bu vurgulamaya verilebilecek örneklerden: Burada aşağıda, şu makinalara bakarken aslında hala Matrix'e bağlı bir şekilde yaşadığımızı düşünmekten kendimi alamıyorum.


Devamlılığımızın ve ilerlemeye olan hevesimizin bir ispatı niteliğindeki ikinci sayımızla karşınızdayız. Bir yola çıktık ve bu yolda ilerliyoruz. Amacımız Türkiye'deki bilim içerikli popüler yayınlardaki seviyeyi yukarıya çekmek idi. İlk sayımızla, taze bir başlangıcın ürünü olarak karşınıza çıktık; ancak gördük ki bizler, aynı amaç etrafında kolaylıkla birleşebiliyoruz. Aramıza yeni katılanlar oldu ve yeni yazarlarımız, sizlere dolu bir içerik sunmak için bilgi ve tecrübelerini esirgemediler. Biz de bu sırada yayınlarımıza kolaylıkla ulaşmanız için bir rehber hazırladık. Üstteki menüde Bizi Dinleyin! başlığından bu kısa rehbere ulaşabilirsiniz. Görüş ve düşüncelerinizi bize iletmenizin birçok yolu var: Her yazı altında yorum yazılacak bir alana sahip. Facebook, Twitter hesaplarımızla kulağımız sizlerde. Ayrıca yine menüden ulaşabileceğiniz iletişim formu yazmak istediklerinizi bize hızlıca ulaştırabilmeniz için bir araç. Ayrıca Açık Bilim okurlarına kapalı değil, tıpkı adı kadar açıktır: Bizlere göndereceğiniz içerikler editör ve yazarlarımızca incelenerek yayına uygun bulunması halinde çevrimiçi dergimizde yerini alabilecektir. Önümüzdeki ay yeni bir sayı ile görüşmek üzere. Açık Bilim Ailesi


Fransız sanatçı Eduardo Kac'ın Alba isimli tavşanı (Şekil 1), 2000 yılında New York'taki bir çağdaş sanat müzesinin ana konusu haline gelmişti. Bu hayvancağız, mavi ışığa tutulunca yeşil yeşil parlamaya başlıyordu ve önceden sevimli bir tavşan iken, gözleri ışık saçan, biraz korkutucu bir yaratığa dönüşüyordu. Bu hayvan neden parlıyordu ve neden mavi ışık altında yeşil renk veriyordu? Çünkü bu hayvanın kendi genlerine bir bilim adamınca ekleme yapılmış, deniz anasının ürettiği parlayan proteinler, bu tavşanın da üretmesi sağlanmıştı. Bu teknoloji aslında çok başka maksatlarla geliştirilmişti ve o güne dek birçok önemli buluşa imkan tanımıştı, hala da tanıyor. Hatta bunu geliştiren üç bilim adamı, Osamu Shimomura, Martin Chalfie ve Roger Tsien, 2008 yılında Nobel Ödülü de aldılar. Genlerin 'ayar'lanması Bir hayvanı bütünüyle parlatmak bir sanatçıya çok ilginç gelebilir, ama bilim adamlarına göre pek de marifet sayılmaz. Önemli olan, mümkün olduğunca az yapıyı aydınlatmak ki, o yapıyı inceleyebilelim, geri kalan her şeyden ayırt edebilelim. Mikroskopik boyutta yapılar olan hücrelerin için boya damlatmak kolay iş değil, hele ki ortada çok sayıda hücre varsa bu, yapılacak bir iş hiç değil. O halde bu işi genetik bilimi yoluyla hücrenin kendisine yaptıralım diye düşünmüş vaktiyle bilim adamları. Bu işin en kritik noktalarından biri, bu parlayan proteini kodlayacak genin, her canlıdaki protein kodlayıcı genler gibi bir kodlayıcı kısım, bir de düzenleyici kısımdan oluşması. Düzenleme derken, bu genin etkinliğinin ayarlanmasından bahsediyorum: Vücuttaki tüm hücreler birbirinden farklı görevlere sahip olsa da, sahip oldukları DNA hep aynı. Peki görev farklılığını ne oluşturuyor? Hücreler aynı DNA'ya sahip olsalar da, bu DNA üzerinde çalıştırdıkları genler farklı. Dolayısı ile ürettiği proteinler de... Her hücrede her proteinin üretimini kodlayacak bilgiler mevcutken, her bir hücre neyi, ne zaman ve hangi miktarda üreteceğini nereden biliyor? İşte o bilgiyi genlerin düzenleyici bölgeleri sağlıyor. Genleri kullanarak proteinleri parlatmak mümkün Her hayvanda öyle genler var ki sadece bir veya birkaç hücre tarafından kullanılıyor. İşte hücreleri parlatmak için bu genlerden istifade ediliyor. Diyelim ki ben sirke sineğindeki bazı sinir hücrelerini parlatmak istiyorum, ve biliyorum ki ppk adlı bir gen bu sineğin bütün vücudunda yalnızca bu sinir hücrelerinde kullanılıyor (Şekil 2A ve 2D). Deniz anasının parlamasını sağlayan GFP adlı genin yalnızca protein kodlayan kısmını alıp, sinekteki ppk geninin kodlayıcı kısmının sonuna ekliyorum (Şekil 2B ve 2C). Şimdi benim sineğim ne zaman kendi ppk genini kullanıp bu proteini üretirse, benim oraya eklediğim GFP genini de kullanarak o proteini de üretecek, hatta bir kuyruk gibi öncekinin peşine takacaktır (Şekil 2C). Dolayısıyla ppk'nin ürettiği protein nereye giderse gitsin, peşinde parıldayan bir kuyruk olduğundan ben onu mikroskop altında görebilirim (Şekil 2D). Ama her mikroskop altında değil. Bu proteinleri karanlık odada, lazerli mikroskoplarla inceliyoruz. Hücrenin üzerine mavi renkli lazer odaklıyoruz, bu mavi lazerin enerjisini parıldayan proteinimiz emiyor ve geri gönderiyor. Ama bu esnada biraz enerji kaybı olduğundan geri dönen ışık mavi değil, yeşil oluyor. Kalan her şey karanlıkta olduğundan ve parıldamadığından, yalnızca ilgimizi çeken şeyleri görüyoruz, geri kalanları işe karıştırmamış oluyoruz. Eğer her şey parlasaydı, ilgimizi çeken proteinleri ya da hücreleri diğerlerinden ayırt edemeyecek ve inceleyemeyecektik. Bu nedenle her yanı parıldayan tavşan bilimsel bir çalışmaya imkan tanımaz. Tabii sorabilirsiniz: Şimdiye kadar tek bir hücreyi, bir proteini parlatmayı anlattın, peki bütün bir hayvanı nasıl parlatıyorlar? Bunu nasıl yaptıklaını açıklamadılar, ama tahmin etmek zor değil: Nasıl ki ancak bir hücrede kullanılan genler varsa, vücuttaki hemen her hücrede, her daim kullanılan genler de var. Eğer GFP genini böyle bir genin düzenleyici bölgesinin ardına yerleştirirsem, o hayvanın vücudundaki tüm hücreler parlayan protein üretmeye başlayacak, hayvan da mavi ışık altında yeşil yeşil parlayacaktır. Bunun neresinin sanat olduğunun takdirini ise size bırakıyorum.


Gökyüzü neden mavidir? Çünkü öyle de ondan! Her anne babanın çocukları doğduktan sonra heyecanla bekledikleri büyüme evreleri vardır. İlk gülücük, ilk diş, ilk emeklemesi, adımları ve ilk kelimeleri. Konuşmaya başlamış bir evlada sahip anne babaların ilk kelimelerden sonra hissettikleri o mutluluk ve gurur çocuğun belli bir kelimeyi öğrenmesinden sonra yerini daha karmaşık ve genelde sonunda bıkkınlık dolu hislere bırakır. O meşum kelime : Neden kelimesidir. Çocuk artık her cümlesine Neden ile başlamanın ve keşfetmenin derin hazzını duyarken ebeveynler de bol bol çünkü ile başlayan cümleler kurdukları ve uzun vadede çünkü öyle de ondan cümlesini sabit cevap olarak verdikleri bir sürece girerler. Soru sorma sıklığımdan dolayı kendi ailem çünkü öyle de ondan cevabı ıle sonlandırdıkları bu süreci 3 ay gibi rekor bir sürede yaşamışlardı. O zamanlar Türkiye'de Guinnes temsilcisi olmadığından ailem ve ben kitaba geçme fırsatını kaçırdık. Bu aralıkta doğumgünü olan ve bu yazıyı ithaf ettiğim yeğenim Nisan ise rekorumu kırmak için mücadele ettiyse de başarılı olamadı. Bugünkü ebeveynler bu konuda daha şanslı. Çocukların neden fillerin kuyruğu var? , neden ayaklarım üşüyor?, Neden sadece kızarmış patates ile beslenemem? gibi sorularına cevap verebilecekleri onlarca kaynak var: Ansiklopediler, internet siteleri, kitaplar vs. 5-10 yaş arası çocuğu olup da Neden sadece kızarmış patates ile beslenemem? sorusuna Elinin körü çocuğum, o kereviz bitecek'ten daha güzel bir cevap vermek isteyen anne ve babalar ve hatta bu sorunun cevabını hala merak eden güzide okuyucularımız için iki güzel kaynak tanıtmak istiyorum bu ay. Birinci kitap Hint asıllı Alman bilimadamı Ranga Yogeshwar'ın İlhan Yabantaş çevirisi ile yayınlanmış Başka Sorusu Olan? adlı kitabı. Ranga Yogeshwar aslında fizikçi kimliğinden çok Almanya'da televizyonda yaptığı yarışma programları ve şovlarla tanınan bir insan. Kendisi günlük hayatta karşılaşılan ve pek de üzerinde durulmayan konulardan, günün popüler bilim konularına kadar geniş bir yelpazeyi halka sevdirmek için uğraşıyor ve bunun için hem fizikçi altyapısını hem de bilim dünyasındaki ilişkilerini kullanıyor. Fizikçi kimliği bir çok günlük hayat fenomenini bilimsel zeminlere oturtması açısından yardımcı olurken dört çocuğu, üç kedisi ve köpeği de bu bilimsel zemini basit terimlerle açıklamakta kendini geliştirmesine müthiş katkısı olduğu çok açık. Kedi köpek deyip geçmeyelim, piyasaya en sonunda çevirisi çıkmış yeni popüler bilim kitaplarından birinin adı : Köpeğinize nasıl kuantum fiziği öğretirsiniz?. Ranga Yogeshwar'ın kitabı 10 bölüme ayrılmış durumda ve her bölümde o konu ile ilgili değişik sorular ve bu soruların 2-3 sayfalık cevapları mevcut. Duyu ve zeka, Uzay, Hayvanlar, Günlük Yaşam gibi başlıklar yanında Evinizin içi gibi evde her gün karşılaştığınız ve üzerinde durmadığınız konular hakkında çeşitli soruların gerçekten eğlenceli bir dille cevaplanmış sorular mevcut. Hem unutmayın, çocuğunuz dillendiğinde ilk evinizin içinden soru sormaya başlayacaktır. Ranga Yogeshwar'ın kitabının güzel tarafı sorulara verdiği cevapları, muhtemelen televizyoncu altyapısından dolayı, mümkün olduğunca sade, eğlenceli ve günlük hayata referanslı bir şekilde toparlamış olması. Hiç fizik, kimya, biyoloji ve matematik altyapınız olmasa bile soruların cevaplarını anlayıp çocuğunuza aktarabilirsiniz. Aslında kitap sadece çocukların soruları değil, yetişkin insanların da sorabileceği, merak ettiği soruları içeriyor. Bunların arasında en önemlileri: Kadınların ayakları neden soğuktur?, Duş yaparken duş perdesi neden içeri doğru kıvrılır?, Lotoda neden 1,2,3,4,5,6 sayılarını işaretlememeliyiz ve tabi ki en önemlisi İndirimli alışverişlerde aklımız neden durur?. Bu yazıda tanıtmak istediğim diğer kitap Türkiye İş Bankası Kültür Yayınlarından Bettina Stiekel'in Elif Günçe çevirisi ile yayınlanmış Çocuklar soruyor, Nobel'liler cevaplıyor adlı kitabı . Bettina Stiekel Der Stiegel'de çalışan bir gazeteci aslında, bilimkadını değil. Suddeutsche Zeitung'ta editör olarak çalıştığı dönemde çocuklardan sorular toplayarak bunlara Nobel almış insanlardan aldığı cevapları derleyerek oluşturmuş kitabı. Kitap aslında daha çok evrensel sorulara odaklanmış durumda. Bir çok çocuğun tüm dünyada sorduğu Neden okula gitmek zorundayım? , Neden fakir ve zengin var?, Neden oğlanlar ve kızlar vardır? ve herhalde cevaplanması en zorlarından biri olan Annem ve babam neden işe gitmek zorunda?. Her soruyu o soruya en yakın konuda çalışmış insanın cevaplanması amaçlanmış. Mikhail Gorbaçov'un Siyaset nedir? veya en azından Savaşlar neden var? soruları yerine Nasıl Nobel ödülü sahibi olurum? sorusunu cevaplaması ise müthiş bir ironi. Şaka bir yana, hakkını vermek lazım gerçekten güzel cevaplamış soruyu. İlerde Obama'nın da Bir şey yapmadan nasıl Nobel ödülü alırım? sorusunu cevaplamasını içtenlikle temenni ediyorum. Yes, we can! Kitabın en güzel yanı sorulara verilen cevapların bilimadamları tarafından belli bir düzen içinde verilmiş olması. Her soru önce parçalarına ayrılıp sorunun temeli irdeleniyor, daha sonra konunun Nobel'li uzmanı sorunun varsa eğer- tarihsel köklerini sunuyor ve daha sonra sorunun cevabına doğru adım adım okuyucuyu getiriyor. Burada bence en önemli nokta okuyan bir çocuğun bilimsel yöntemi idrak edebilecek olması. Nobel'li insanların soruları basitleştirebilme ve hatta çocuklara kendilerinin cevaplaması için yeni sorular yaratma gücüne hayran kalmamak elde değil. Bence bu kitap sadece çocuklar tarafından değil bir çok yetişkin tarafından da okunması gereken bir kitap. Her ne kadar kitap Nobel'liler cevaplıyor dese de aslında Nobel ödülü sahibi olmayan iki kişi var kitapta. Bunlardan biri Enrico Bombieri, kendisi matematik dünyasının en önemli ödüllerinden biri olan Fields madalyası sahibi. Diğeri ise Alternatif Nobel sahibi George Vithoulkas. Açıkçası en kritik sorulardan biri olan Neden hasta oluruz sorusunun cevabının bir biyolog veya doktorun değil de kendisinin seçilmesi hem şaşırtıcı hem üzücü. Zira Vithoulkas cevabında temel doğruları aktarırken aynı zamanda modern tıp tarafından kabul edilmeyen ve kesinlikle etkin olmadığı ispatlanmış Homeopati yöntemini öne çıkarmakta ve cevabını homeopati etrafında kurgulamaktadır . Sorunun cevabının en yakındaki aile doktorunuz tarafından daha bilimsel şekilde açıklanabileceğinden emin olabilirsiniz bence. Ve gelelim her iki kitabın da ortak sorusu ve bu yazının başlığı olan sorunun cevabına, yani her çocuğun mutlaka sorduğu Gökyüzü neden mavidir? sorusu. Nobel'lilerden ne eksiğim var diyerek kendi fizik bilgimi kullanarak soruyu cevaplamak istiyorum. En azından Mikhail Gorbaçov'dan daha iyi fizik bildiğim kesin. Soruyu yanıtlarken önce biraz temel fizik bilgisi vereceğim, sıkılan okuyucu direk sona atlayıp daha eğlenceli bir başka cevabı görebilirler . Bu yazının konusu olmadığından ışığın özellikleri ve tarihçesine girmeyeceğim . Ancak ışığın kabul edilmiş özelliklerinden biri olan Dalga özelliğini anlatacağım. Görünür ışık aslında aynı bir su dalgası gibi dalgalardan oluşmaktadır . Durgun bir denizde her iki elinizden aynı büyüklükte iki taşı suya attığınızı hayal edin. Taşların suya değdiği noktadan başlayarak yayılan dalgalar göreceksiniz. Eğer durgun bir suya taşları düşük bir hızla bıraktıysanız dalgalar düzgün oluşacak ve sanki sabit aralıklarla tepe-çukur-tepe-çukur şeklinde yayılıyor olacaktır. İki dalga tepesi arasındaki uzaklığa dalga boyu denir. Resim 4 dalga boyunu gösteriyor. İki tepe arası mesafe o ışınımın dalga boyunu gösteriyor. Dalga yayılımlarının bir özelliği de frekansı olmasıdır. Frekans dalga boyunun tersi olup, 1 saniyede belirli bir noktadan geçen 1 tam devri ifade eder. Kafanızda basitleştirmek için şöyle düşünün: Denizde ayakta dururken size belli aralıklarla dalgalar çarpıyor. Eğer dalgalar sık çarpıyorsa dalga boyu kısa ve frekansı yüksektir. Eğer dalgalar uzun aralıklarla çarpıyorsa dalga boyu uzun ve frekansı düşüktür. Frekans aynı zamanda o dalga yayılımının enerjisine işaret eder. Yüksek frekans yüksek enerji, düşük frekans ise düşük enerjili ışınım demektir. Yani, dalga yayılımının üç önemli özelliği birbiri ile bağıntılıdır. Yüksek dalga boyu düşük frekans ve düşük enerji demek iken, düşük dalga boyu ise yüksek frekans ve yüksek enerji demektir. Peki bütün bunların renklerle ne ilgisi var? Şöyle, renk dediğimiz şey aslında gözümüzün o rengin dalgaboyu ve frekansını beynimize iletilmesi sonucunda çıkan bir optik imgedir. Işık dediğimiz olgu aslında bir elektromanyetik dalga yayılımıdır, sudaki dalgalar gibi aynen. Misal, çok güzel kırmızı bir arabaya bakarken aslında arabanın yüzeyinden yansıyan ışığın gözümüze çarptığındaki dalgaboyu beynimize o arabanın rengi kırmızı ve maaşın asla öyle bir arabayı almaya yetmeyecek diyor. Aşağıdaki tablo renkler ve karşılık gelen dalgaboylarını gösteriyor. Resimden de görüldüğü gibi aslında gözümüz çok dar bir dalgaboyu aralığını algılayabilir. Nasıl köpekler bizlerden daha tiz sesleri duyabiliyor, biz duyamıyorsak aslında gözümüz de sadece belli renkleri algılayıp digger dalgaboyundaki renk veya imgeleri algılayamamaktadır. Morötesi ve kızılötesi dalgaboyundaki ışınımları gözünüz algılayamaz. Misal, tabloda görüldüğü üzere morötesi ışığın dalga boyu görünür ışığın dalga boyundan daha kısadır, yani frekansı ve dolayısı ile enerjisi yüksektir. Yazın korumasız güneşe çıktığınızda vücudunuza çarpan morötesi ışığı gözünüz görmeyecek ancak o ışık size akşam dayanılmaz acılar olarak geri dönecektir. Halk arasında buna ıstakoz gibi kızarmak da denir. Spektrumda dikkati bir noktaya daha çekmek isterim, ilginç bir noktaya. Psikolojik olarak kırmızı sıcak mavi ise soğuk bir renk olarak algılanır. Oysa fiziksel olarak bu tam terstir, mavi yüksek enerjili bir renk iken kırmızı düşük enerjili bir renktir. Peki, dalgaların özelliklerini, dalgaların birbirleri ile olan ilişkilerini ve rengin ne olduğunu gördüğümüze gore artık gökyüzünün neden mavi olduğunu açıklayabiliriz. Güneşten dünyamıza doğru yola çıkan ışık aslında görünür ışığın bütün dalgaboylarını içeren bir pakettir. Bu dalga atmosfere girdiğinde, aynı bir engelle karşılaşan dalgalar gibi, kırılmaya ve saçılmaya başlar. Bunu keşfeden bilimadamının onuruna bu saçılmaya Rayleigh saçılması denir. Rayleigh saçılması saçılmanın dalgaboyunun dördüncü dereceden kuvveti ile ters orantılı olduğunu anlatır. Yani dalgaboyu ne kadar küçükse saçılma o kadar şiddetli olacaktır. Atmosferimizdeki oksijen ve azot molekülleri ışığı saçarken kısa dalgaboylu ışığı daha fazla saçarlar. Yani aslında gökyüzümüz mor, mavi ve yeşil'in karışımı bir mavidedir öğlen saatlerinde. Işık dik olarak gelmekte, havada kısa dalgaboyları çokça saçılmaktadır. Akşama doğru, gurup vakti, ise göğümüz kırmızı görünür çünkü ışık gözümüze daha yatay pozisyondan gelmekte ve dolayısı ile öğlen vaktinden daha kalın bir atmosferden yani yoldan geçmektedir. En kısa dalga boyları saçıla saçıla geriye daha uzun dalga boyları yani kırmızı tonlar kalır. Bu yüzden günbatımı kırmızıya boyanır. Uçakta giderken gün batımına yakın gökyüzünde her tonu görmenizin sebebi de budur. Saint Exupery'nin ünlü kahramanı Küçük Prens'in gün batımlarını sevmesinin sebebi de bu olabilir. Her ne kadar kendisi günbatımlarını hüzünlü bulsa da aslında gün batımları bir renk şölenidir . Artık fiziksel açıklamayı biliyorsunuz. Gökyüzümüze beyaz olarak gelen ışık gündüz vakti kısa mesafede saçılırken gökyüzüne mavi rengini, akşam ise uzun mesafeden dolayı kırmızı rengini vermekte. Peki çocuğunuza bunu , muhtemelen daha da basitleştirerek, aktardınız ve çocuğunuzun sıkıldığını fark ettiniz. Çok doğal, ben de o yaşlarda olsam ve bana Rayleigh saçılması, azot , oksijen, uçak diyen bir ebeveyn görseydim ben de sıkılırdım. Çocuğunuza gökyüzünün neden mavi olduğunu sadece fiziksel olarak açıklamak zorunda değilsiniz, sanatı kullanarak da anlatabilirsiniz. Hem de gene işin içine dalgayı sokarak. Bakın nasıl : İşim gücüm budur benim Gökyüzünü boyarım her sabah Hepiniz uykudayken Uyanır bakarsınız ki mavi Dalgacı Mahmut Orhan Veli Meraklısına ilave notlar: Dalgaların en önemli özelliği ise birbiri ile etkileşime girebilmesidir. İki ayrı kaynaktan yayılan dalgaların birbiri ile karşılaştığını hayal edin. Deniz kıyısında iki elinizden bıraktığınız taşlar iki ayrı kaynaktan dalga yayılımı yapmıştı hatırlarsanız. Şimdi bu dalgaların birbiri ile karşılaştığını hayal edelim. Bazı tepe noktalar çukur noktalar ile karşılaşacak, veya bazı tepe noktalar gene tepeler ile karşılacak. Yanda benzer bir durumu gösteren resmi inceleyebilirsiniz: Dalga ve çukur karşılaştımı birbirini söndürür, yani deniz yüzeyini düzleştirir. İki tepe birbirinin üstüne bindimi daha büyük bir dalga tepesi oluşur ve iki çukurun bir araya gelmesinde de bu durumun tam tersi oluşur. Yukarıdaki resimde karanlık noktalar dalgaların birbirini söndürdüğü , yani dalga tepesi ile çukurunun karşılaştığı yerleri gösterirken aydınlık noktalar ise dalga tepelerinin üst üste bindiği alanları göstermektedir. Bu girişim deseni ışığın dalgalardan oluştuğunun en önemli kanıtı iken 1905 yılında Albert Einstein yazdığı bir makale ile ışığın aslında parçacık özelliği olduğunu kanıtlamıştır. Her iki özelliği kanıtlayan bir sürü deney var olduğu için fizikçiler uzun süre ışığın dalga mı parçacık mı olduğunu anlayamamıştır. Daha sonra De Broglie basit bir anlatım ile ışığın aslında hem dalga hem parçacık olduğunu kanıtlamıştır. Buna De Broglie dalga/parçacık ikililiği denmektedir. Sezen Aksu ise İkili Delilik demektedir bu duruma.