Paradokslar, görünüşte doğru olan öncüllerden oluşan önermelerin çelişkili sonuçlar vermesi ile ortaya çıkar. Daha çok mantık ve matematikte rastladığımız paradoksların pek çok örneğine bilim dünyasında da rastlayabiliriz. Bu ve devamındaki yazılarda, tarihten günümüze ortaya çıkmış bilimsel paradokslardan bahsedeceğim. Tanım olarak karmaşık ve anlaşılması güç olabilse de, paradoksları anlamanın en güzel yollarından bir tanesi, onları görmektir. Aşağıdaki videoya bir göz atalım. Günlük hayatta sıkça karşılaştığımız bir durumun videoya kaydedilmiş halini izlediniz. Bir bardak çay alıyorsunuz, onu karıştırıyorsunuz ve sonrasında çay yapraklarının bardağın dibinde ve ortasında toplandığını görüyorsunuz. Tamamen alışıldık bir durum bu. Peki şimdi, ben size sorsam; dönmekte olan cisimlere merkezkaç kuvvetinin etki ettiğini, yani cisimlerin merkezden çeperlere doğru savrulduğunu biliyoruz. Çay ile beraber çay yaprakları da dönmekte olduğuna göre, neden yapraklar bardağın etrafında değil de ortasında toplanıyor? Bir çelişki yok mu burada? Yukarıdaki örnek, Türkçesi ile çelişki, yanıltmaç dediğimiz paradokslara basit bir örnek. Görünüşte doğru olan öncüllerden yola çıkarak bir sonuca vardım, fakat vardığım sonuç gözlemlediklerimle tamamen zıt! Sorun nerede? Öncüllerim mi yanlış? Yoksa yanlış gözlem mi yaptım? Bu çelişkiyi nasıl çözebilirim? Dahası, ben neden yanlış şeylerden bir yazıda bahsedeyim ve sizlere paradoksların ne olduklarını anlatmaya çalışayım? Bu soru cümbüşünün yanıtlarını teker teker vermeye çalışayım. Çay yaprakları örneğinde, öncüllerim tamamen doğru, fakat eksikler. Dönmekte olan sıvıya etki eden diğer pek çok etmeni gözardı ettim. Öte yandan, yaptığım gözlem de tamamen doğru. Evet, yapraklar merkezde toplanıyor. Başka karşılaşacağımız örneklerde de, çelişkilerin içinden çıkmamızı sağlayan şeylerin başında, doğru gözüken öncüllerin ya yanlış, ya da eksik olduklarını göstermemiz gerekiyor. Paradoksları, daha özel olaraksa bilimsel paradoksları bu yazının konusu haline getirenler ise öncelikle onların çok ilginç ve şaşırtıcı olmaları fakat daha önemlisi bilimsel fikirlerin gelişmesi ve teorilerin düzeltilmesinde çok önemli rol oynamaları. Şöyle bir sıralamaya kalktığınız zaman, bilimsel paradokslar listesine sokabileceğiniz belki de binlerce örnek vardır. Pek çoğunun cevabı biliniyor olmasına rağmen, hala çözemediklerimiz de mevcut. Ben ise, her yazıda bilimin farklı bir alanında ortaya çıkan bazı paradoksları toparlamayı ve açıklamayı uygun gördüm. Klasik Mekanik Paradoksları Biz fizikçilerin başlamak için en çok sevdiği ve tercih ettiği noktadan başlıyorum; klasik mekanikteki paradokslar. Bir diğer deyişle, günlük hayatımızda rastgeldiğimiz, içinde yaşadığımız bu dünyayı anlamlandırmaya çalışırken içine düştüğümüz çelişkiler. Antik Yunan'dan beri geliştirmekte olduğumuz ve oldukça iyi anladığımız klasik mekanikte onlarca paradoks mevcut. Bunlardan bazıları gene Antik Yunan'da ortaya atılmış ve çözülmüş olmasına rağmen, yaşadığımız yüzyıl içerisinde de ortaya çıkmış ve hala çözülmeyi bekleyen paradoksların olması, dikkate değer bir konu. Antik paradokslara bir örnek ile başlayalım. Zeno Paradoksu Zeno paradoksu, Yunan filozoflarından Elea'lı Zeno'nun geliştirdiği, temelde değişimin ve hareketin birer aldatmaca olduğunu göstermek için ortaya atılmış ve tam çözümü ancak 1700'lerden sonra mevcut olmuş bir çelişkidir. Paradoksu basitçe şöyle ifade edeyim; Yaydan çıkmış ve ilerleyen bir ok, zaman içindeki her anda belirli bir konumdadır. Eğer an belirli, tek bir nokta ise o anda okun hareket etmeye zamanı yoktur ve durağandır. Bu nedenle gelecek anların hepsinde de durağan yani hareket etmeyen şekilde olması gerektir. Böylece ok her zaman durağandır ve hareket etmez; hareket imkansızdır. Daha da basitleştirelim; bir oku fırlatıyorsunuz ve onun hareketini inceliyorsunuz. Bunu yapmak için zamandan noktalar seçiyor ve oka bakıyorsunuz. Seçtiğiniz her noktada, ok duruyor. Bu durumda, bütün hareket seçtiğiniz sonsuz sayıda noktadan oluşuyorsa ve ok her noktada durağansa, aslında hiç hareket etmiyor demektir. Her ne kadar Adam haklı beyler! demek istesem de, günlük hayattan bildiğimiz şey, hareketin var olduğu. O zaman, bu paradoks en başından yanlış ve işe yaramaz demektir diye kestirip atmak ile aslında paradoksun yanlışlığını göstermiş olmuyoruz. Bunu yapmak için, onu daha dikkatli incelememiz ve kurduğumuz akıl yürütmenin neresinde yanlış yaptığımızı bulmamız lazım. Oku fırlattığımız ana t1, sonraki bir ana da t2 diyelim. Zeno'nun önermesine göre, öncelikle t2-t1 aralığını sonsuz tane aralığa bölüyoruz, öyle ki, her aralık birer nokta haline geliyor. Sonrasında, bu noktalarda okun hareketini inceliyoruz; eğer zaman aralıklarımız birer noktaysa, ok her noktada duruyor demektir. Sonuçta, t2-t1 arası sonsuz tane aralığa bölündü, okun ilerlemesi için de sonsuz tane hareket yapması gerekiyor. Sonsuz hareketi de sınırlı bir zaman aralığında (t2-t1) yapamayacağına göre, ok duruyor, yani hareket yok. Vay canına! Zeno'nun önermelerini ve akıl yürütmesini takip ettiğimiz zaman, gerçekten de okun duruyor olması gerektiği, böylece de gözlemlediğimiz bütün hareketin aslında birer aldatmaca olduğu sonucuna varıyoruz. Öte yandan da, hareketin olduğunu gözlemliyor, onu tahmin edebiliyoruz. O halde, bu çelişkinin içinden nasıl çıkacağız? Zeno nerede yanlış yapıyor? Hız, klasik fizikteki en önemli kavramlardan bir tanesi. Tanım gereği, birim zamanda alınan yol bize hızı veriyor; v=dx/dt Cismin herhangi bir anda hızını sorarsanız, sizden zaman aralığını sıfıra götürmenizi, yani matematiksel anlamda limit almanızı isteyeceğim. Zaman aralığı dt'yi ne kadar daraltırsanız, o andaki hıza o kadar yaklaşırsınız. Dikkat etmeniz gereken nokta ise, dt'yi sıfır almamak, bir diğer deyişle, zaman aralıklarınız asla birer nokta olamaz. Eğer zaman aralıklarınız nokta olursa, tanım gereği elinizde bir hız olmayacaktır. Bu nedenle, dt'yi çok çok çok küçültüyoruz, böylece o ana giderek daha çok yaklaşıyoruz, ama asla o an'ı oluşturan noktaya gelmiyoruz, onun hep +-E kadar etrafında geziniyoruz. Hal böyle olunca, her şekilde elinizde bir hız değeri, dolayısıyla da hareket oluyor ve okun bir noktadan bir diğer noktaya gitmesi hiçbir sorun yaratmıyor. İşin ilginç ve komik tarafı, okuduğunuz zaman oldukça açık gelen +-E fikrini ancak 1700'lerden sonra, kalkülüs Newton ve Leibniz tarafından ortaya çıkarıldığı zaman geliştirebilmemiz. Kısacası, M.Ö. 450 civarında ortaya atılan bu paradoksu çözmemiz neredeyse 2000 yılımızı aldı! Aristo'nun Teker Paradoksu Klasik mekanikteki bir diğer paradoksu, büyük Antik Yunan filozoflarından Aristo'ya borçluyuz . Aristo'nun teker paradoksu olarak geçen bu çelişki, çok basit olmasına rağmen oldukça şaşırtıcı. İçi boş bir tekerlek alın. Daha sonra, bunun içine bir başka teker koyun; öyle ki bu iki teker birlikte hareket etsinler. Daha sonra, dıştaki tekerleği yuvarlayın. Eğer tekerlekler kaymadan düzgün düzgün yuvarlanıyorlarsa, aldıkları yol çevreleri x dönme sayısı olmalı. Herhangi bir anda, tekerlekler hala içiçe olduklarına, aynı sayıda tur attıklarına ve aynı pozisyonda olduklarına göre, çevreleri de eşit olmalı. E ama çevrelerinin farklı olması gerektiğini en başta söylemiştik, şimdi ise aynı olduklarını buluyoruz. Alın size bir başka çelişki daha! Aristo'nun teker paradoksunun çözümü için, gene öncülleri incelememiz gerekiyor. Bir cisim, eğer kaymadan yuvarlanıyorsa, o zaman gerçekten de aldığı yol çevresi x tur sayısıdır. Ama eğer yuvarlanırken kayıyorsa, o zaman aldığı yol çevre x tur sayısından daha farklı bir değer olacaktır. Eğer iki tane tekeri içiçe sokup çevirirseniz, aynı zamanda aynı yolu alacaklardır; fakat hiçbir zaman içteki tekerleğin kaymadan dönmesini sağlayamazsınız. En dıştaki tekerlek kaymadan dönebilir, ama içtekinin bunu yapması fiziksel olarak imkansızdır. Nedeni ise en basitinden şöyle gösterilebilir; farklı çevreye sahip iki tekeri ortalarından bir çubuk geçecek şekilde bağlayın ve çubuğu yavaşça çekerek dönmelerini sağlayın. Eğer yeterince yavaş çekerseniz, sistemin büyük teker dışta kalacak şekilde dönmeye başladığını; eğer hızlıca çekerseniz küçük tekerin dönerken sürüklendiğini göreceksiniz. Bu demek oluyor ki, aslında Aristo'nun aklında kurduğu gibi bir sistemi fiziksel olarak kurmamız imkansız. Fiziksel olarak imkansız bir sistemin de beklediğimiz gibi çalışmaması, en normal durumdur. Çay Yaprakları Paradoksu Gelelim yazının başında verdiğim çay yaprakları örneğine . Sorunu kısaca tekrar özetleyeyim; Elinizde bir bardak çay ve içinde de çay yaprakları var. Bardağı döndürüyorsunuz. Yaprakların bardağın ortasında toplandığını göreceksiniz. Eğer dönen cisimler merkezden dışarı doğru itiliyorsa , yapraklar da dışarı doğru itilmeli. Kafa karıştırıcı bir başka durum daha. Gerçekten de, dönmeye başladığınız zaman dışarı doğru itildiğinizi hissedeceksiniz . O zaman çayı karıştırdığımız zaman yaprakların da bardağın çeperinde birikmesini bekleriz. Gelgelelim ki, tam tersini gözlemliyoruz. Bu paradoksun çözümü, bir öncekilere göre daha fazla teknik bilgi gerektiriyor. Çayı karıştırdığınız zaman, sıvı döndüğü için bardağın çeperlerinde birikmeye başlayacak, yani çeperlerde sıvının yüksekliği daha yüksek olacaktır. Çeperlere yaklaştıkça su tanecikleri giderek daha hızlı dönmek zorundalar. Ancak, en dışta, yani çeperle temas halindeki su tanecikleri, hemen yanlarındakilere göre, çeper ile yaptıkları sürtünmeden dolayı daha yavaş hareket etmek edeceklerdir; ki bu da en dıştaki taneciklere daha az itme kuvveti uygulandığı anlamına gelir. Diğer yandan, sıvıların basıncı yükseklikleri ile doğru orantılıdır; daha derin bir sıvının tabanındaki basınç, aynı sıvının sığ bir kapta tabana uyguladığı basınçtan daha yüksektir. Sıvıların bir diğer özelliği de, yüksek basınçtan düşük basınca doğru hareket etmeleridir. Bunun sebebi de, yüksek basınçlı bölgelerde daha fazla kuvvetin olmasıdır. Bu durumda, bardağın dibinde, çeperlerde bulunan su tanecikleri bardağın merkezine doğru gitmek isteyeceklerdir. Bu durumda, bütün su tanecikleri üzerinde birbirine zıt yönde iki tane kuvvet olduğunu söyleyebiliriz. Bir tanesi, dönmeden kaynaklı, onları dışa doğru iten kuvvet, diğeride basınç farkından dolayı içeri çeken kuvvet. Eğer sürtünme olmasaydı, bu iki kuvvetin eşit olması gerekeceği için, bütün tanecikler aynı yörüngede dönmeye devam edecekleri. Ancak, çeperle sıvı arasındaki sürtünmeden dolayı en dıştaki su taneciklerinin daha yavaş hareket ettiğini söylemiştim. Bu yüzden, bardağın en dibinde ve çepere en yakın tanecikler, bardağın merkezine doğru daha güçlü çekilirler. Bu ise, bardağın altında merkeze doğru sıvı akımı anlamına gelir. Elbette, merkeze doğru giden taneciklerin yerini, onların üstünde bulunan tanecikler alır. O taneciklerin oluşturduğu boşluğu da başka tanecikler alır. Böylece, bardağın dibinde merkeze doğru, yüzeyinde ise dışarı doğru net bir sıvı akımı oluşur. Çay yaprakları bu akım tarafından yukarıya taşınamayacak kadar ağır oldukları için, sadece yatayda hareket ederler ve bardağın dibinde merkezde toplanırlar. Bu paradoksun çözümü ise, 1926 yılında Albert Einstein'dan, nehir yataklarındaki erozyonu açıklamak için çalıştığı sırada geldi. Yok mu Arttıran? Klasik mekanikte daha pek çok paradoks mevcut. Bunların bazılarını anlamak, genelgeçer bir bilgi ve anlayıştan çok daha fazlasını gerektiriyor, bu yüzden onlara bu yazıda yer vermedim. Bazı paradokslar ise hala çözülmeyi bekliyorlar; eşmerkezli iki çember arasında bulunan çubuğun dönmemesi gerektiği halde dönmesi gibi. İlgilenen okurlar, yazının sonundaki kaynakça ve notları takip ederek daha geniş bilgiye ulaşabilirler. Paradokslar, ilgi çekici ve kafa karıştırıcı oldukları kadar öğretici ve bilimsel bilginin ilerlemesi konusunda yardımcıdırlar da. Aristo'nun teker paradoksu, bize basitçe öyle bir sistemin kurulamayacağını, Zeno'nun paradoksu da hareketi anlamak için ufak aralıklara ihtiyacımız olduğunu gösterdi. Çay yaprakları ise, günlük hayatın ayrılmaz parçası olan sürtünmeyi ihmal ettiğimiz zaman ne gibi çıkmazlara sürüklenebileceğimizin bir örneği. Elbette ki paradokslar sadece klasik mekanik ile sınırlı değil. Genel görelilik ve kuantum mekaniği de bu anlamda hiç de geri kalmıyorlar. Modern fiziğin bu iki önemli teorisinin yarattığı çelişkileri de bu dizinin devamında bulabilirsiniz. Notlar: Dönen cisimlere etki eden kuvvet, her zaman merkeze doğrudur. Bu nedenle, aslında bizleri dışarı iten bir kuvvet yoktur. Merkezkaç adını verdiğimiz bu kuvvet, fizikte yalancı kuvvet olarak geçer. Her ne kadar yanlış bir tanım olsa da, dönerken aslında merkeze çekildiğimiz fikrine alışmak, açıklamaya çalıştığım paradoksun önüne geçmesini istemediğimden, yazıda merkezkaç terimini kullandım. Gene de, dikkatli olmak gerekir.


İçme yavrum onu, içi boya dolu. Hem de asitli! Şuna bak E330 E bilmem kaç hepsi bunda.... Sizi bilmem ama ben bu lafı ve türevlerini çevremden çok duydum. Peki ne kadarı doğru bunların? Hem E330 ne ki acaba? E bilmemkaçların hepsi gerçekten kanser mi yapar? Aslında durum düşündüğümüzden daha karmaşık. Daha önce Açık Bilim Radyo Programı'nda da bir kısmı irdelenen gıda katkı maddelerini bu yazıda size kısaca anlatmaya çalışacağım . Böylece siz de bir ürünün paketine baktığınızda o garip isimlerin ve kodların ne anlama geldiğini az çok biliyor olacaksınız. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Doğal mı yapay mı? Öncelikle şu doğal ve yapay kavramlarına açıklık getirelim. Tanım olarak doğal bir madde doğada varolan, oluşması için insan müdahalesi gerekmeyen bir moleküldür. Mesela su, sofra tuzu, sitrik asit veya siyanür . Yapay, bir diğer adıyla sentetik maddeler ise laboratuvar ortamında, kontrollü bir şekilde, kimyasal ve bazen de biyolojik işlemler sonrası elde edilen, neredeyse tamamen saf maddelerdir. Yapay maddelerin bir kısmı doğada zaten vardır ama pratik nedenlerden dolayı laboratuvar ortamında üretilir. Dolayısıyla doğala özdeştirler. Mesela C vitamini, meyve asidi ve bazı aromalar. Yapay maddelerin kalan kısmı ise ya doğada bulunmazlar ya da bir ihtimal biz henüz onlara denk gelmedik. Mesela bazı tatlandırıcılar, emulgatörlerin veya aromaların bir kısmı. Gördüğünüz gibi doğada var olan maddelerin hatırı sayılır bir kısmı laboratuvar ortamında hem daha ucuza hem de daha yüksek saflıkta pekala üretilebilir. Bazı yapay maddeler ise doğal rakiplerinin yerini pratik nedenlerden ötürü ele geçirmişlerdir. Pazarlamacıların bakış açısından bakarsak doğal bir ürünün içindeki maddeler -sağlığa faydalı olsun olmasın- o ürünün içinde kendinden zaten vardır ve dışarıdan bir müdahale sonucu eklenmemiş veya ayrıştırılmamıştır. O zaman tarafsız bir bakış açısıyla şunu söyleyebiliriz: Tamamen doğal bir gıdanın insan hayatı için %100 sağlıklı, içinde katkı maddeleri olan bir gıdanın ise insan hayatı için %100 zararlı olduğu söylenemez. Şimdi isterseniz gıda katkı maddelerini kısaca inceleyelim. Katalog geniş Gıda katkı maddelerini aşağıdaki gibi bazı temel kategorilere ayırabiliriz. Yine de bazı kategoriler arasında kesişim kümeleri de yok değil. Mesela, asitler hem ekşi tat vermek, hem de yiyeceğin bozulmasını önlemek için kullanılabilir. Ayrıca bütün türler için doğal, doğala özdeş ve yapay örnekler mevcut. - Antioksidanlar: Gıdanın oksijenle teması sonucu tepkimeye girmesini ve bozulmasını önlerler. Mesela C vitamini. - Aromalar: Gıdaya istenen tadı ve kokuyu vermek için eklenirler. - Asitler: Ekşi tat vermekten başka gıda koruyucu veya antioksidan olarak da kullanılırlar. Mesela sitrik asit veya asetik asit . - Asit düzenleyiciler: Yiyeceklerin asit baz dengesini ayarlamak için kullanılırlar. Asitler veya başka mineraller de kullanılabilir. - Dengeleyiciler: Emülgatörlere yardımcı olmak için, yani formülün kısa sürede ayrışmasını engellemek kullanılırlar. Mesela narenciye kabuklarında bolca bulunan pektin. - Emülgatörler: Su ve yağ normalde birbiriyle karışmadığı için bu iki maddenin birlikte çözünmesini sağlarlar. Aksi taktirde dondurma veya mayonez yiyemezsiniz. - Gıda boyaları: Gıdanın rengini istenen seviyeye getirmek için kullanılırlar. - Kıvam arttırıcılar: Gıdanın tadını bozmadan kıvamını arttırmak için kullanılırlar. Mesela jöle yapımında kullanılan jelatin. - Koruyucular: Gıdanın mantar, bakteri veya diğer mikroorganizmalar tarafından bozulmasını önlerler. - Köpürtücüler ve köpük önleyiciler: Sırasıyla, gıdanın köpürmesini sağlarlar ve önlerler. - Kütle arttırıcılar: Gıdanın miktarını tadını değiştirmeden arttırmak için kullanılırlar, bir çeşit dolgu maddesi. Mesela nişasta. - Nem tutucular: Gıdanın su kaybedip kurumasını önlerler. - Parlatıcılar: Gıdaların mat görünmesini engellerler. Mesela balmumu. - Renk koruyucular: Gıdanın kendine ait rengini kaybetmesini önlerler. - Tat güçlendiriciler: Gıdanın tadını güçlendirmek için eklenirler. Mesela domateste veya et suyunda bolca bulunan mono sodyum glutamat. - Tatlandırıcılar: Şeker yerine kullanılırlar. - Topaklama önleyiciler: Süt tozu gibi toz maddelerin topaklanmasını önlerler. - Un işlem maddeleri: Unlu mamüllerde renk arttırıcı amaçla kullanılırlar. Doğal veya yapay, bir gıda katkı maddesinin bir üründe kullanılabilmesi için belli koşulları sağlaması şart. Ülkeden ülkeye bu koşullar değişebiliyor. Mesela ABD'de bir katkı maddesinin kullanımı için izin varken, bu madde AB'de yasak olabilir. Buna göre, gıda ürünlerinin ithalat ve ihracatı da kontrol altında tutulur, ya da hedef pazara göre ürünün formülasyonu değiştirilir. Her ne olursa olsun, bir üründe kullanılan katkı maddeleri ambalajın üstünde açık bir şekilde yazılmak zorundadır. İsterseniz şimdi AB'nin yönetmeliğine göre sınıflandırılan bu maddelere bir göz atalım.E100'den E1600'e Evet, meşhur E listesi bu. E harfi, Europe yani Avrupa kelimesinin başharfi. Bu liste, kayıtlara geçmiş bütün gıda katkı maddelerini içeriyor. İçinde doğal, doğala özdeş ve yapay bütün maddeler var. Bazılarını kullanmak serbest, bazıları ise yasak. Bazı maddeler kullanım amacına göre birden fazla sınıfa dahil olabiliyor. Doğala özdeş ve yapay katkı maddeleri tek tür bir kimyasaldan oluşurken , doğal katkı maddelerinin bir kısmı bulundukları halden ötürü karışımlardan oluşabiliyor. Gördüğünüz gibi E'ler kanser yapar demek anlamsız, çünkü listedeki katkı maddeleri için her türlü durum mevcut. Mesela E330 meyve asidi birçok meyvede mevcut ama çoğunlukla yapay olarak üretiliyor. E414 akasya sakızı ise doğal bir katkı maddesi ve içerdiği karışımdan ötürü yapay olarak üretil miyor. Diğer taraftan, meşhur tatlandırıcı aspartam yani E951 ise tamamen yapay bir madde. Buna göre, adında E harfi olan her şeyin yapay ve zararlı olduğunu söylemek önyargılı ve yanlıştır. E harfinin gösterdiği tek şey, bir gıda katkı maddesinin AB gıda kodeksindeki kayıtlara geçmiş olduğudur. Bir maddenin yapay veya doğal ya da zararlı veya zararsız olduğunu anlamak için kayıtlara bakmak şarttır. Konuya dönersek, E listesinin gayet uzun olmasından ötürü burada sadece ana başlıkları yazıyorum . - E100-E199: Gıda boyaları. Sarıdan siyaha her şey var. - E200-E299: Koruyucular. - E300-E399: Antioksidan ve asit düzenleyiciler. - E400-E499: Kıvam arttırıcılar, dengeleyiciler, emulgatörler. - E500-E599: pH düzenleyiciler ve topaklama önleyiciler. - E600-E699: Tat güçlendiriciler. - E700-E799: Antibiyotikler. - E900-E909: Doğal parlatıcılar. - E910-E919: Yapay parlatıcılar. - E920-E929: Un işlem maddeleri. - E930-E949: Ambalaj gazları. - E950-E969: Tatlandırıcılar. - E990-E999: Köpürtücüler. - E1100-E1599: Belli bir sınıfa dahil olmayan yeni kimyasallar. Son olarak, piyasadaki gazlı içeceklerden birini gelin birlikte inceleyelim. İşte içeceğin içindekiler: Su, şeker , karbondioksit, mandalina suyu konsantresi (meyve oranı en az %2,5), asitliği düzenleyici , antioksidan , koruyucu , renklendirici , doğal ve doğala özdeş mandalina aromaları, kıvam artırıcılar . Şimdi kısaca yorumlayalım: - Su: Bu kolay. - Şeker : Şekerin birçok değişik çeşidi var. Sakaroz ve glikoz ise bunlardan sadece ikisi. Sakaroz bildiğimiz sofra şekeri. Glikoz ise sakarozdan daha küçük bir moleküle sahip. İkisi de yüksek enerji kaynağı besinler. Burada sadece tat amaçlı değil, kıvam arttırıcı olarak da kullanıldığını düşünüyorum. Neden sadece sakaroz değil de sakaroz/glikoz karışımı var, maalesef buna kesin cevabım yok, ama tahminim finansal sebepler. Sırf bu yüzden, ABD'deki içeceklerde sakaroz yerine yüksek fruktoz oranlı mısır şurubu kullanılıyor . - Karbondioksit: İçeceğin gazlı olma sebebi. Sıcaklık düştükçe sıvılarda daha çok çözünür. Bu yüzden gazlı içeceklerin soğuk içilmesi tavsiye edilir. Benzer şekilde maden suyu da aslında metal iyonlari barındıran karbondioksitli sudur. - Mandalina suyu konsantresi: Tahmin edeceğiniz gibi içeceğimizde taze mandalina suyu kullanılmıyor. Tahminimce masrafı fazla olmalı. Bunun yerine, önceden sıkılıp konsantre hale getirilmiş mandalina suyu sulandırılıp formülasyona ekleniyor. - Sitrik asit: Daha anlaşılır adıyla meyve asidi. Eskiden E330 koduyla birlikte yazılırdı. Aslında birçok meyvenin içinde bulunan sitrik asit sentetik olarak üretiliyor. Kendisinin birden fazla kullanım amacı var. Buradaki ana görevi ise asit-baz dengesini sağlayarak gıdanın bozulmasını önlemek. Kullanım miktarına göre ekşi tat da verebilir . - Askorbik asit: Bilinen adıyla C vitamini. Sentetik olarak üretiliyor. Eskiden E300, E301, E302 adlarıyla yazılırdı. Sağlık bilgisi derslerinden hatırlarsak, eski zaman denizcilerinde C vitamini eksikliğinden kaynaklanan skorbüt/iskorbüt hastalığı vardı. İşte askorbik adı buradan geliyor. Askorbik asit çok kolay elektron kaybedebildiği ve buna rağmen kimyasal olarak kararlı bir doğaya sahip olduğu için antioksidan olarak kullanılıyor. Bulunduğu ortamda ilk önce kendisi elektron kaybederek gıdadaki diğer maddelerin tepkimeye girmesini ve de bozulmasını engelliyor . - Potasyum sorbat: E202 adıyla yazılırdı. Bazı çalı meyvelerinde doğal olarak bulunur ama sentetik olarak da üretilir. Küf ve maya gibi mikroorganizmaların oluşumunu engeller. Doğal bir madde olmasına rağmen potasyum sorbatın yüksek dozlarda tehlikeli olduğu rapor edilmiş. 70 kiloluk bir insan için günde 875 mg'dan fazla alınması tavsiye edilmiyor . - Beta karoten: Havuç, balkabağı gibi meyve sebzelere rengini veren madde. E160a adıyla yazılırdı. Gıdalara turuncudan kırmızıya varan renkleri vermek için kullanılır. Doğal olmasına rağmen bu madde de seri üretimi karşılamak için yapay olarak üretilir. A vitamininin hammadesidir. Beta karotenin kolay elektron kaybedebilmesi ve sonrasında kimyasal olarak kararsız bir hale gelmesi onu bozulmaya yatkın kılıyor . - Doğal ve doğala özdeş mandalina aromaları: Gözünüzü kapatıp önünüze tanıdığınız iki farklı bitkiyi veya meyvelerini koysak, kokuları sayesinde bunları rahatça ayırt edebilirsiniz. Çünkü koku alma yetiniz bu bitkilerin aromalarını yani bitkilere kokularını veren etken maddeleri tanır. Aslında bir bitkide çok sayıda aroma bulunur ama çoğu zaman bunlardan sadece biri veya birkaç tanesi baskındır. İşte bu baskın olan aromaları tanımlayabilirseniz, onları sentetik olarak üretebilir ve istediğiniz gıda formülüne ekleyebilirsiniz. Buradaki bağlantıda bu maddelerin bir kısmı listelenmiş . Mandalina aroması listede olmasa da kimyasal olarak tanımlanmış olmalı ki, doğala özdeş şekilde üretilebiliyor. - Akasya gamı: Türkçe adıyla akasya sakızı. E414 adıyla yazılırdı. Tahmin edeceğiniz üzere akasya ağaçlarının reçinelerinden yani doğal yollardan elde edilir. İçerdiği uzun şeker zincirleri ve proteinler sayesinde yapışkan ve kıvam arttırıcı bir özelliğe sahiptir. Sadece gıdalarda değil, yapıştırıcılarda hatta boyalarda bile kullanılır . - Sukroz asetat izobütirat: E444 adıyla yazılırdı. Bu madde de kıvam arttırıcı olarak kullanılır . Yapılarından ötürü yağda çözünen ama suda çözünmeyen narenciye aromalarını su bazlı formülasyonların içinde tutmaya yarar. E444 veya türevleri olmadan mandalina aromaları içeceğimizin içinde güzelce dağılmak yerine üstünde bir tabaka olarak birikir . Gıda katkı maddeleri hazır gıdalar için vazgeçilmez bir unsur. Emülgatör veya antioksidanlar gibi kimi katkı maddeleri zorunluluktan eklenirken, renk vericiler veya aromalar gibi diğer katkı maddeleri ise sırf ürünün albenisini arttırmak için kullanılıyor. Söylendiğinizi duyar gibiyim. Ama eğer aldığımız ürün gözümüze yeterince güzel görünmese ve damak tadımıza hitap etmese onu yine tercih eder miyiz? Diğer taraftan, eğer aldığımız ürün tamamen doğal maddelerden oluşsa ama çok daha pahalıya satılsa, sizce vereceğimiz paraya değer mi? Peki yüksek kalorili bir ürünü doğal olsun olmasın bolca tüketmek ne kadar doğru? Bu ve bunun gibi sorulacak birçok soru var. Cevapları ise size bırakıyorum.


Aranızda Yartık filmini bilmeyen hemen hiç yoktur diye tahmin ediyorum. Hani insanların içine bıraktığı yumurtaları çatlayınca yavru yaratıkların insanların karnını yararak çıktığı ünlü film. Filmdeki bu vahşi çoğalma biçimi pek de hayal ürünü değil; birçok parazit tür yumurtalarını başka canlıların ve hatta yukarıdaki fotoğrafta görüldüğü gibi başka türlerin yumurtalarının içerisine bırakıyor. Yaban arısı denildiğinde çoğumuzun aklına kocaman eşek arıları gelir ancak yaban arısı ailesi oldukça kalabalık bir aile. Arılar ve karıncalar ile birlikte Zar kanatlılar takımını oluşturan yaban arılarının bir kısmı parazit yaban arılarından oluşuyor ve bazı üyeleri bu resimdeki Scelionidae ailesi gibi oldukça ufak. O kadar ufaklar ki birçok böceğin yumurtaları ile neredeyse aynı boydalar. Scelionidae ailesindeki yaban arıları kendi yumurtalarını arkalarındaki ovipositor denilen küçük iğneler yoluyla diğer böceklerin yumurtaları içerisine bırakıyor. Bazı durumlarda bu enfekte olmuş yumurtalardan hiç larva çıkmazken, bazen içlerinde yaban arısı yumurtası ve hatta larvası olan böcekler dünyaya merhaba diyor. Bu böcekleri çok parlak bir geleceğin beklemediğini söylememe gerek yok sanırım. Bu yumurtaları arka bahçedeki bir yaprağın altında buldum. Sadece böcek yumurtası fotoğrafı çekmeyi beklerken yumurtaların üzerinde mini-minnacık birşeyin hareket ettiğini gördüm. Yaprağı dalından kopartıp ters çevirdiğimde bile kaçmayan bu minik şeyin bir yaban arısı olduğunu anlamam ise makro lensin yardımı olmadan mümkün olmadı. O kadar harekete rağmen yumurtaları terk etmeyen minik yaban arısı bir süre sonra hareketlerden ve benim flaş ışığımdan rahatsız olmuş olmalı ki sonunda uçup gitti. Yumurtaların kaç tanesinin enfekte olduğunu, çatlayıp çatlamadıklarını malesef bilmiyorum. Fotoğraf künyesi - Fotoğrafı çeken: Cüneyt Özdaş - Kamera: Canon EOS 7D - Lens: Canon MP-E 65 - Odak uzaklığı: 65mm - Diyafram: f/11 - Poz Süresi: 1/250sn - ISO: 200 - Flaş: Canon 430EX II - Yazılımlar: Deep Sky Stacker, Adobe Lightroom, Adobe Photoshop - Yer: San Francisco, Kaliforniya, USA


Vücudumuzdaki çeşit çeşit hücrenin her biri uzmanlaşmıştır: Her birinin kendi görevine göre şekli, iç yapısı ve içeriği bulunur. Ama bunların hepsi, daha ana karnındayken, kök hücresi denen henüz uzmanlaşmamış hücrelerden gelir. Bir kişinin uzmanlaşmış hücrelerini kök hücrelerine geri dönüştürebilsek, bunlarla belki birçok hastalığını tedavi edebileceğiz. Bu yolun henüz başındayız, ama yeni gelişmeler -doğru çıkarsa- umut verici. Geçen aylarda Japon araştırmacı Haruko Obokata'yı üne kavuşturan araştırma da bunlardan biri: Anlattığına göre bir gün banyodayken bu fikir aklına gelmiş. Mesela bir havucu kestiğimizde bazı özelleşmiş hücreler kök hücresine dönüşebiliyor, ya hayvanlarda da böyle bir dönüşüm gerçekleşebiliyorsa? diye düşünüp işe koyulmuş. Laboratuvarda fare akyuvarlarını çeşitli fiziksel uyarıcı unsurlara maruz bırakmış. Hücreleri sıkıştırınca veya aç bırakınca bir sonuç elde edememiş. Ama onları kısa süreliğine (yalnızca 30 dakikalığına) asit özellikli (pH 5,4-5,8) bir çözeltiye koyunca (Şekil 1), hücrelerin bir kısmı 7 gün boyunca yavaş yavaş kök hücrelerine dönüşmüş. Diyeceksiniz ki bunu nasıl anlamış? DNA'da öyle birkaç gen var ki yalnızca kök hücrelerince kullanılıyor. Daha önce anlattığım yöntemlerle elindeki akyuvarları, bu genlerden biri olan Oct4 kullanıldığında yeşil yeşil parlayacak şekilde ayarlamış. Aşağıdaki görüntülerdeki gibi yeşilleşen hücreler, büyük ihtimalle kök hücresine dönüşmüş olmalı: Ayrıca öyle proteinler de var ki yalnızca akyuvarlarda bulunuyor, kök hücrelerinde bulunmuyor. Yukarıda gördüğünüz yeşilleşen hücreler, bir yandan da bu proteinleri kaybetmişler. Yani kök hücre özelliği kazanırken akyuvar özelliklerini de kaybediyorlarmış. Obokata, bu yeni hücrelere STAP hücreleri adını vermiş. Ama bu kadar basit bir müdahale ile kök hücresi elde edilebileceğine hemen inandıramamış çevresindekileri. Şöyle diyor Obokata: Bana neden kimsenin inanmadığını, henüz çaylak olduğumdan anlayamadım. Ayrıca ne gibi verilerin başkalarını ikna edeceğini de bilmiyordum. Bu yüzden başka hücrelerle katiyen elde edilemeyecek veriler elde etmeye giriştim. Bu, ilk deneyden itibaren neredeyse 5 yılımı aldı. Bu deneylerin bir kısmı yalıtılmış hücrelerde değil, deney farelerinde yapılmış. Obokata, hayatın çok çok erken, henüz uzmanlaşmış hücrelerin oluşmadığı bir safhasındaki hücrelerin arasına kendi ürettiği STAP hücrelerini katmış. Böylece iki ayrı genetik kökenden hücreleri olan bir kimera meydana getirmiş. Kimera sağlıklı gelişmiş. Aşağıda ana karnından böyle bir kimera görüyorsunuz: Kimeralar incelendiğinde ana karnındaki embriyonun her dokusunda, hatta plasentada bile STAP kökenli hücreye rastlanmış. Plasentada rastlanması çok ilginç, çünkü ne embriyolardan doğrudan alınan kök hücreleri, ne de Şinya Yamanaka'nın 2006'da bulduğu kök hücre üretme yöntemiyle plasenta hücreleri üretilebiliyor. Yani STAP hücreleri, daha çok hücre türünü üretebiliyor gibi görünüyor. Tepkiler Obokata kendi yöntemini çok kolay olarak gösterdiyse de bunun başkalarınca tekrarlanmasında sorunlar çıktı. Obokata'nın işbirliği yaptığı araştırmacı Teruhiko Vakayama, bu yöntemi biraz zorlanarak da olsa başarıyla uyguladığını söylüyor, ancak Nature dergisinin ulaştığı önde gelen 10 kök hücre araştırmacısı henüz aynı başarıyı elde edememiş. Bunun tekrarlanabilmesi yöntemin yaygınlaşması için de Obokata'nın bilimsel kariyeri için de kritik öneme sahip. Makalelerle ilgili sorunlar bu kadarla kalmadı. Daha önce bahsettiğimiz, bilim insanlarının makeleleri anonim olarak tartıştığı PubPeer sitesinde Obokata'nın makalesinde kullandığı görüntüler didik didik edildi. Mesela bazı görüntülere müdahale edildiği, farklı deneyleri gösterdiği belirtilen görüntülerin şaşırtıcı derecede birbirine benzediği iddia edildi. Şimdi bilim dünyası bir yandan Obokata ve Vakayama'nın eleştirilere cevaplarını bekliyor, bir yandan da bulguları tekrarlamaya çalışıyor: Bu yeni yöntem belki ilk başta bahsedildiği kadar kolay olmayacak Ama hem yeni bilimsel araştırmaları hem de kök hücrelerine dayalı tedavileri mümkün kılabileceğinden birçok araştırmacı bunun gerçek olmasını umuyor. Bir yandan da bizler bir bilimsel tartışmayı canlı yayında seyretmenin tadını çıkarıyoruz.


Bugün oyun konsolu dendiğinde üstü tozlanmış Atari'ler bir yana Sony'nin Play Station'ı özellikle Türkiye'de akla ilk gelen üründür. Şüphesiz, yıllardır hayatımızda. Bu oyun konsolu, Atari'den nasibini almış bir nesil için muazzam bir sıçramaydı, hatta kaliteydi. Elbette her teknolojik ve ticari ürün gibi gelişimden nasibini aldı. Sony'nin oyun dünyasındaki yükselişi, markalaşması Microsoft'u ve bu işe yıllarını vermiş Nintendo'yu da kamçılamış olmalı ki oyun sektörü son 20 yıl içinde muazzam bir ilerlemeye tanık oldu. Bu ilerlemenin sonucu, daha hızlı işlemciler ya da daha gerçekçi görseller değil, video oyunu anlayışının değişimiydi. Önceleri Nintendo sektörde yılların vazgeçiremediği klasik atmosferi devam ettiriyordu. Microsoft ise Xbox ile sağlam bir giriş yapmıştı. Ardından mücadele Nintendo'nun kontrolör anlayışını değiştiren oyun konsolu Wii ile yeni bir bakış açısı kazandı. Wii alışılmış oyun kontrolörlerini portatif hareket algılayıcılara dönüştürmüştü. Ancak Sony'nin macera aramayan oyun konsolu Play Station zirvede oldukça sağlam duruyordu. Haziran 2009'da düzenlenen E3 elektronik fuarında Microsoft, Natal Projesini duyurdu. Video oyunu sektörünü aşan Natal Projesi, oyun konsolu karşısında bütün kontrolörleri bir kenara bıraktırıp yalnızca kendimiz olmayı sağlayarak, insan-makine etkileşimine yepyeni bir anlam kazandırdı. Natal Projesi, Microsoft'un ilk olarak oyun konsolu Xbox 360 için geliştirmeye başladığı bir sistem. 2010 yılında Kinect adı ile satışa sunulan donanım ise bu projenin göz bebeği ürünüdür. Kinect, kullanıcı ile arasındaki fiziksel kontrolörleri kaldırarak Xbox'ın tamamen insansı vücut hareketleriyle kontrol edilmesini sağlayan ilk video oyunu donanımıdır. İşlevini, gördüğü ortamın 3D (3 boyutlu) haritasını oluşturarak içindeki insansı özellikleri belirleyen ve çevresinden yalıtarak ayıran yazılımı sayesinde gerçekleştirmektedir. Kendinden önceki konum belirleme ve haritalama tekniklerinin maliyete, kütleye veya performansa bağlı dezavantajlarını kısmen ortadan kaldıran Kinect, maliyet/performans oranıyla da kaçınılmaz olarak pek çok alanda kendine yer buldu. Yukarıdaki görselde de görüldüğü gibi Kinect bir kızılötesi projektöre sahip. Bu projektör insan gözünün algılayabildiğinden daha yüksek dalga boyuna sahip kızılötesi ışınları bulunduğu görüş alanındaki her yere gönderir. Cisimlere çarpıp geri yansıyan bu ışınlar fotonları algılayabilen bir CMOS çip içeren derinlik algılayıcısı tarafından algılanır ve odanın 3 boyutlu bir haritası çıkarılır. Bu yöntem basitçe cisimlerden geri dönen kızılötesi ışınların sensöre gelme sürelerini kullanır. Yani iki cisim kıyaslandığında arkada duran cisimden yansıyan ışık daha uzun bir yol kat edeceğinden sensöre daha geç gelecektir. Kinect bu sayede 1 santimetreye kadar derinlik farklarını algılayabilir. Sistem bu şekilde elde ettiği verileri 3 boyutlu bir haritaya dönüştürerek bu haritadaki insan şekillerini tarar ve bulduğu insanlarda kafa, omuz, el, dirsek, ayak gibi 20 spesifik bölgeyi işaretler . Ardından yazılım, işaretli bölgelerin hareketlerini ekrandaki oyun karakterinin hareketlerine aktarır. Kinect tüm bu süreci saniyede 30 kez tekrarlayarak insan gözü için kesintisiz görünen bir akış sağlar. Bir makinenin herhangi bir insana ait parçaları tanıması için oluşturulması gereken yazılım oldukça karmaşıktır. Bu nedenle bu noktada bir miktar yapay zekaya başvuruluyor. Otomatik Öğrenme şeklinde ifade edilebilen bu yöntemde farklı insanlara ait farklı açılarda ve pozlarda milyonlarca fotoğraf bir süper bilgisayara aktarılarak bilgisayarın olasılıklar ve istatistiklerle insan vücudunu daha kesin tanıması sağlanır. Buna ek olarak, sistemin insan bedeninde işaretlemesi gereken yerleri öğrenmesi benzer şekilde hareket yakalama stüdyolarında insan vücudunun istenilen bölgelerine yerleştirilen algılayıcılardan elde edilen verilerle sağlanır. Bu geri plan çalışmasından sonra yazılım, ürünler ile piyasaya sunulur. Kinect, 3 boyutlu haritada bu şekilde öğrendiği insanları oturuyor ya da bir başka cismin arkasından kısmen görünüyor dahi olsa tanıyabilir. Kızılötesi kamera kullanılarak kaydedilen insan gözüyle göremediğimiz görüntülerde Kinect'in kızılötesi ışık kaynağından yayılan ışınları görüyoruz. Her bir noktadan geri yansıyan ışınlar CMOS çip üzerindeki piksellere ulaşarak aralarındaki zaman farkları hesaplanır. Bu şekilde elde edilen görüntü, bir nevi webcam gibi kullanılan 1280x960 piksel çözünürlükte RGB kamera ile kaydedilen renkli görüntü ile birleştirilerek, kişinin üç boyutlu kopyası oluşturulur. Böylece sistem, kullanıcısını diğer kişi ve nesnelerden ayırt edebilir. Natal Projesinin insan-makine etkileşiminde kullandığı bir de ses tanıma teknolojisi de var. Kinect'te bulunan 4 mikrofondan alınan ses, belli algoritmalar kullanılarak gürültüyü arka plana itip insan konuşmasını baskın hale getirerek algılanır. Buna elbette ses tanıma unsuru eşlik eder ve aynı anda konuşan bir kaç kişilik grup arasında kişiler ayrı ayrı görsel ve işitsel olarak oyun konsolu tarafından tanınır. Bu denli gelişmiş tanıma ve görsel iletişim unsurları varken Milo gibi oyunların geliştirilmesi neredeyse kaçınılmazdır. Bir anlığına oturma odanızda son teknoloji bir derinlik algılayıcı olduğunu düşünün? Bununla sadece oyun oynamakla yetinir miydiniz? Şüphesiz pek çok kişi için Kinect bir mucizeydi ve bir çok kişi ürünü hackledi ve oyun donanımı amacından çok farklı işlerde kullandı. Fiziksel kontrolör olmadan Süper Mario oynamak isteyen kullanıcılardan, körler için Kinect kullanan bir kask prototipine hatta 3 boyutlu yazıcılar kullanarak kendi Kinect görüntülerini yazdıranlara kadar... Ayrıca Kinect'i maliyetine oranla üst düzey görsel veriler sağlayan bir göz olarak kullanan robot çalışmalarının sayısı giderek artmakta. Öte yandan Norveç'te bir mağarada Kinect kullanarak 3 boyutlu yüzey taramaları yapan Ken Mankoff gibi araştırmacılar ve ameliyatları sırasında hastanın durumunu gösteren bilgisayarları el hareketleri ile kontrol eden doktorlar için de maliyeti oldukça düşük bir hizmet. 0,8 metre ile 4 metre arasındaki kısıtlı ve kısa bir alanda verimli olabilen bu donanım 120$ olan fiyatı ile gene fiyatı 200.000$'a kadar çıkabilen ve kilometrelerce öteyi tarayabilen LIDAR (Laser Imaging Detection and Ranging ) gibi lazer ile nesnelerin tespiti ve menzil hesaplama sistemlerine kafa tutmayı başarıyor. Elbette bunda Microsoft'un açık kaynağı destekleyici tavrı oldukça etkili. Natal Projesi, Kinect ile piyasaya çıktıktan bir yıl sonra Microsoft serbest kullanıcılar için kaynak kodları ve yazılım geliştirme kitlerini yayınladı, sonuç ne mi oldu? Teknolojik gelişim Atari'leri, bizleri taklit eden robotlara dönüştürdü ve Natal Projesi'yle oyun konsolu anlayışımız alışveriş merkezinden makul bir fiyata satın alınabilen son teknoloji bir derinlik algılayıcı kameraya dönüştü. KAYNAKLAR - Natural User Interface for Kinect for Windows - How It Works: Xbox Kinect - Exclusive: Inside Project Natal's Brain - How Motion Detection Works in Xbox Kinect - Scientist Hack Kinect to Study Glaciers and Asterioids - Kinect Hackers Are Changing the Future of Robotics - http://www.youtube.com/watch?v=f5Ep3oqicVU - http://www.zoneos.com/kinectfortheblind.htm - http://msdn.microsoft.com/en-us/library/jj131027.aspx - Wikipedi: LIDAR


Türk yayıncılığı popüler bilim ve teknoloji dergileri için hiç bir zaman verimli bir toprak olamasa da, bu alanda tamamen kısır da değildir. Dönem dönem çeşitli dergiler yayınlanır ve belli bir başarıya ulaşırlar, ama fazla uzun yaşamazlar. Geniş bir yayın grubunun parçası bile olsalar, bilim dergileri ekonomik sıkıntılar başladığında ilk feda edilen yayın organı olurlar. Bu dergilerden biri olan Bilim Dergisi, Gelişim Yayınları tarafından 1982-1985 arasında yayınlanmıştı ve bilimsel içeriğiyle iyi bir okuyucu kitlesi edinmişti. Ünlü Gelişim Yayınları nitelikli gazeteci ve yazarları çalıştıran, 1972-1989 döneminde birçok kaliteli dergi ve ansiklopedi yayınlamış bir kurumdu. Bilim Dergisi'nin genel yayın yönetmenliğini Hıncal Uluç, yönetmen yardımcılığını Mehmet Y. Yılmaz, yazı işleri müdürlüğünü Atilla Koryürek üstlenmişti. Akademisyen, gazeteci ve yazar Kurthan Fişek'in de dergide büyük emeği vardı . Bugün sahaflarda bile zor bulunan, internette ise neredeyse hiç izi bulunmayan bu derginin sayfalarını beraberce çevirelim Doğum sancıları Bilim Dergisi'nin ilk sayısı Mart 1982'de yayınlandı. Kapak konusu insan vücudunun spordaki sınırlarını ve bu sınırların bilimsel yöntemlerle nasıl genişletildiğini işliyordu. Kapak resminde, tek kanallı TV döneminin sevilen dizilerinden biri olan Altın Kız yer alıyordu. Dizinin konusuyla tam örtüşen kapak konusu, yeni çıkan dergiyi sattırmaya yönelik çok akıllıca bir pazarlama hamlesiydi. İlk sayının ilk sayfaları, Asimov'un Bilim Nedir? yazısına ayrılmıştı. Her derginin ilk sayıları bir deneme-yanılma süreci içerir. Bilim Dergisi'nin ilk sayısı da, sonraki sayılara kıyasla daha fazla magazin, ve saf bilimsel olmaktan çok bilim sosuna bulanmış konular içeriyordu: Coca-Cola'nın Gizli Formülü, Rahim Kanserinden Korkmayın , kışın koşuya çıkmak için ipuçları, Amerika Avrupa İçin Savaşır mı? , hatta Artık Kadınlar da Boşalıyor başlığıyla bir seks-bilim dosyası. Buna rağmen Bilim Dergisi epeyce ilgi çekti. İkinci sayının başyazısında yayıncılar aydın kesimin dergiyi hafif, yer yer ciddiyetsiz bulduğunu kabul ettiler, ama bilimin soğuk olmadığını, bilimin keyifli yüzünü göstermeye devam edeceklerini ifade ettiler. İkinci ve üçüncü sayılarda bilimsellik dozu arttı ve dergi birkaç ay içinde popüler bilim okurlarının beklediği yapıya ulaştı. Derginin her sayısı fizik, uzay, kimya, biyoloji, evrim, tıp, matematik, psikoloji, nöroloji gibi konularda güncel, ilginç, keyifle okunan yazılar içeriyordu. Derginin en farklı, ve okuyucuyu belki en çok yoran özelliği, yazıların bölünmesiydi. Derginin ilk 64 sayfası birinci hamur, kalan 32 sayfası üçüncü hamur kağıda basılıyordu. Yazıların renkli resimler ve fotoğraflar içeren bir iki sayfalık kısmı birinci hamur kağıttaydı, geri kalan yazı ve siyah-beyaz çizimler üçüncü hamur kısma aktarılıyordu. Bu tercih muhtemelen o dönemdeki kağıt sıkıntısından ve masrafları kısma ihtiyacından kaynaklanıyordu. Bu düzen ancak Ekim 1984'de çıkan 42. sayıda değişti. Bu sayıda bütün dergi üçüncü hamur kağıda basılmaya başlandı. Başyazıdan, kağıt fiyatlarının artışı yüzünden buna mecbur kaldıklarını öğreniyoruz. Ancak bu değişiklik derginin görselliğini çok bozmadı. Artık üçüncü hamura da renkli resimler basılabiliyordu, ve daha eski sayılardaki renk kayması sorunu ortadan kalkmıştı. Yazıları bölme gereği de kalmadığı için, dergi daha derli toplu, daha rahat okunur bir biçime geldi. Sabit bölümler Bilim Dergisi ilk sayılarından beri sabit köşeler yayınlıyordu. Örneğin kısa bilimsel araştırma ve teknoloji haberleri Dünya Dönüyor başlığı altında derlenmişti. Anekdotlar sayfasında fıkramsı kısa hikayeler yer alıyordu, ama bu anekdotlar nadiren bilimcilerle ilgiliydi. Bilim Tarihi sayfaları antik çağdan modern çağa kadar doğa bilimlerinin gelişimini konu ediyordu. Düşündürücü ve zor problemlerle uğraşmayı sevenler Üstün Zekalılar İçin Oyunlar köşesindeki problemleri çözmeye çalışabilir, veya Matematik Eğlenceleri bölümündeki ilginç konulara kafa yorabilirlerdi. Bunlara komşu sayfalarda satranç, briç ve tavla problemleri yer alıyordu. Tavlanın zeka oyunları arasında olduğu pek akla gelmez ama dergi daha ilk sayısından itibaren tavlanın birinci sınıf bir hesap ve ustalık oyunu olduğunu vurgulayarak, bilimsel tavla analizinin temellerini aktarıyordu. Bilim Kurgu Öyküleri derginin ilk sayısından son sayısına kadar vazgeçilmeyen bölümlerindendi. Bu bölümde Arthur C. Clarke, Isaac Asimov, Ray Bradbury, Stanislaw Lem, Orhan Duru, Damon Knight, ve başka tanınmış yazarların hikayeleri yer alıyordu. Yayıncıların Arthur C. Clarke'a özel bir düşkünlüğü olduğu anlaşılıyor; çoğu yazardan belki bir iki hikaye yayınlanmışken, Clarke hikayeleri çok daha fazla sayıdaydı. Özellikle Clarke'ın Tales from the White Hart adlı eğlenceli kitabından birçok öykü alınmıştı. Bildiğim kadarıyla bu öyküler Türkçe'de sadece Bilim Dergisi'nde yayınlandı. Yazarsız yazılar Dergideki yazılar ilginç ve kaliteliydi, ama çok garip bir şekilde yazıların çoğunun ne yazarları belirtilmişti, ne çevirmenleri, ne de kaynakları. Nadiren, çok tanınmış yazarların ismi verilmiş, Isaac Asimov, Lewis Thomas gibi. Ama başka hiç bir yazının kimin tarafından yazıldığı belli değil. Bazı yazıların çeviri olduğu açıkça belli olsa da, ne çevirenin adı var, ne de alındığı dergi veya kitabın. Dergiye emek verenlerin isimleri unutulmuş gitmiş. Bilimkurgu öykülerinde böyle bir sorun yok, hepsinde yazar ismi var . Yazar adı bile verilmedikten sonra, yazının hazırlanmasında kullanılan kaynakların boşverilmesi şaşırtıcı değil tabii. Bunlar çok önemli ihmaller. O dönemdeki yayıncılığın ortak özelliğiydi demek doğru olmaz, çünkü mesela TÜBİTAK Bilim Teknik dergisi bu konuda daha özenliydi. Kaynak gösterilmemesinin bazı komik sonuçları da olmuş. Sözgelişi, Bilim Tarihi bölümündeki İslamiyet, Avrupa'da Bilimin Temellerini Atıyor (Ekim 1982) başlıklı yazının sonuna şöyle bir not düşülmüş: İslamiyet'in Avrupa'ya etkisi bölümü İndiana Üniversitesinden iki Amerikalı profesörün araştırmalarından alınmıştır. . Ama bu profesörlerin adları ne, hangi araştırmalarından alınmış, belli değil. Okuyucu forumları ABD'nin Arkansas eyaletinde 1981 yılında okullarda yaratılışçılık öğretilmesi talebiyle bir dava açıldı. Bu dava dergiye Nisan 1982'de çıkan ikinci sayısında yer alan Bitmeyen Kavga: Yaratılış mı Türeyiş mi? başlıklı bir yazıyla yansıdı. Haziran 1982'de çıkan dördüncü sayısının kapak konusu Darwin Yargılanıyor yazısı aynı davayı işliyordu. Aynı sayıda ünlü biyolog Stephen Jay Gould'un Charles Darwin'in Anısına başlıklı yazısı yer alıyordu. Bu yazılar da, dergideki evrim konulu bütün yazılar gibi, bilimsel görüşü savunan üsluptaydı. Bu yayınların ardından birçok okuyucu mektubunun gelmesi yayıncıları bir okuyucu forumu düzenlemeye sevketti. Temmuz 1982 sayısında, okuyucular evrim ve yaratılış konusundaki fikirlerini yazmaya ve demokratik koşullar altında tartışmaya davet edildiler. Gelen mektuplar Eylül 1982-Şubat 1983 arasında altı ay boyunca yayınlandı. Bilimsel delillere dayanan bir teoriyi demokratik tartışmaya açmanın garabeti elbette mektuplarda kendini gösteriyordu. Yaratılışçıların yorumları Yaratıldık çünkü dinimiz öyle diyor, materyalist ve dinsiz, yıkıcı teori, niye hala maymunlar var?, kanun değil teori, tesadüfle açıklanamaz gibi mesnetsiz tekerlemeleri tekrarlayıp duruyordu. Evrim taraftarı mektuplar ise pek sofistike sayılmazdı, bilime saygı duymak lazımdan öteye gidebilen pek azdı. Bir de ne yaratıldık ne türedik diyerek tatlı sularda dolaşmayı tercih edenler vardı. Yeterli bilgi birikimi olmadan yapılan her tartışma gibi bu forum da kısır ve verimsizdi, ilginç bir fikir barındırmıyordu. İşte size Aralık 1982 sayısındaki forum sayfalarından bir seçki. Tam bir yıl sonra dergi Türkiye'de Bilim Yapılabilir mi? başlığıyla yeni bir tartışma forumu başlattı. Şubat 1984 sayısının kapağı bu konuya ayrıldı. İlgili yazılarda devletin hazırladığı Türk Bilim Politikası 1983-2003 başlıklı rapor konu ediliyor, ve raporda öngörülen gelişmenin başarılıp başarılamayacağı tartışılıyordu. Aynı sayıda Hilmi Yavuz'la yapılan uzun bir söyleşi yer alıyordu. Yavuz, bilimsel pratiğin nesnel şartları ve üretim şartları olduğunu, ve bunların Türkiye'de bulunmadığını savunuyordu. Bu yeni foruma gelen okuyucu mektupları da altı ay boyunca yayınlandı. Konunun duygusal bir yük taşımaması sayesinde, bu forumdaki argümanların daha elle tutulur fikirlere dayandığı görülüyor. Dergi konuyu Eylül 1984 sayısında İTÜ öğretim üyesi Bahattin Baysal'la yapılan bir röportajla noktaladı. Baysal, Türkiye'de bilim yapmanın zor olduğunu teyid ediyor, teknoloji ile bilimin farklı şeyler olduğuna işaret ediyor, kaliteli ve evrensel bilimsel çalışmalar yapılması gerektiğini söylüyordu. Safsatalar Bilim Dergisi'nin arşivine bir bütün olarak baktığınızda bunların bu dergide ne işi var dedirten garip yazılar görürsünüz. Sözgelişi, derginin sabit bölümlerinden biri Bilimin Açıklayamadığı Olaylar başlığını taşıyordu. Bu başlık altına pek çok değişik konu doldurulmuştu, çoğunun da bilimle filan pek ilgisi yoktu, hatta düpedüz safsataydı. Nostradamus'un kehanetleri, 1855 İngiltere'sinden nakledilen şeytanın nal izleri, Filipinler'de insanların içine yerleşip organlarını yiyen hayaletimsi görünmez Berabalang'lar gibi. Ateşte Yürüyenlerde (Mart 1983) bir dini ritüel olarak kızgın kömürler üzerinde yürüme ayini uzun uzun anlatılıyor ve bilimin bir açıklama bulamadığı söyleniyor. Şu anda yeterli ve basit bir açıklamamız var: Kömür kızgın da olsa ısı iletkenliği fazla olmadığından, belli bir hızda yüründüğünde ayakları yakmamak mümkün. Hoşgörülü bir bakışla, bu bilgiye 1983'de sahip olmayabilirler diye düşünebiliriz, ama yayıncılarda paranormale yönelik bir heves olduğu belli oluyor. Nitekim, Ateşte Yürüyenlerle aynı sayıda Bilim Adamları Ruhun Peşinde başlıklı yazıda, maddeyi yöneten ama maddesel olmayan bir ruhun varlığını savunan Nobelli bilimci John Eccles'in metafizik görüşlerine yer verilmiş. Bu savı eleştiren bilimcilerin görüşleri de yazıda mevcut olsa da, başlık güçlü bir yanlış yönlendirme içeriyor. Mayıs 1983 sayısı iki ayrı safsata yazısı içeriyor: Hastaları dokunarak psişik güçle iyi eden bir Rus kadını konu eden Şifalı Eller, ve Beethoven, Van Gogh, Shaw gibi meşhurların ruhlarıyla konuşan bir İngiliz medyumu anlatan Ölümsüzler Gerçekten Ölümsüz mü? Başka bir kötü örnek de Ekim 1984'de yayınlanan Artık Fizikçiler de Telepatiye İnanıyor yazısı. Bu yazı telepati deneyleri yapan bazı fizikçileri anlatıyor ama, bu deneylerin özensiz yapıldığından ve yanlış sonuçlar verdiğinden bahsetmiyor. Telepatiyi açıklamak için de o zamanın moda konularından holografiye atıf yapıyorlar. Muğlak bir kuantum fiziği göndermesi de eksik değil elbette. Ocak 1985'deki Dahi mi Şarlatan mı? yazısı da rengine tam karar verememişlerden. Yazı, Tevrat'ta geçen mucizelerin Dünya'nın diğer gezegenlere aşırı yaklaşmasından kaynaklandığını ileri süren Immanuel Velikovsky'yi inceliyor. Yazar her ne kadar Velikovsky'nin abartılı ve mesnetsiz iddialarının tamamen çürütülmüş olduğunu bize söylese de, Velikovsky'ye yine de sempatiyle bakıyor ve yazıyı evet Venüs veya Mars değil belki, ama bir asteroid gelip çarpabilir ve Velikovsky haklı çıkabilir gibi komik bir mantıkla bitiriyor. Derginin son sayısında (Haziran 1985) UFO'lar Ya Saçmalık Değilse başlıklı bir yazı Avni Özgürel imzasını taşıyor. Özgürel her ne kadar tanınmış bir gazeteci de olsa, yazıda inandırıcı ve bilimsel bir argüman sunamamış. Aynı sayıdaki Bilim Darwin'e Karşı! başlığı da ilgi çekicilik uğruna okuyucuyu yanlış yönlendiriyor, çünkü yazı sadece evrimsel biyolojideki bazı yöntem tartışmalarından bahsediyordu. Bilimin Darwin'e karşı olduğu filan yoktu. Bütün bunlara rağmen, Bilim Dergisi'nin safsatalarla dolu olduğunu söylemek haksızlık olur. Derginin muhtelif sayılarında pek çok şüpheci düşünce yazıları yer alıyor, UFO, telepati, ruhçuluk gibi safsatalar eleştiriliyordu. Sözgelişi, Bilim Adamları Ruhun Peşinde yazısıyla aynı sayfada bir kutuda, Asimov'un Bilimin Zırvaları başlıklı kısa bir yazısı yer alıyor. Asimov, tarihte haklı bir ün kazanmış bilimcilerin ileri sürdüğü saçma fikirlere örnekler veriyor. Keza, Şarlatanlık mı, Bilim mi?, (Eylül 1982), Eski Uygarlıkları Uzaylılara Bağlamak Saçma (Aydın Sayılı ile röportaj, Mart 1983), Uçan Daire Olayı Bir Aldatmacadır (Ethem Derman, Nisan 1985), Hedefi Vuramayan Ok: Astroloji (Mayıs 1985) ve daha birçok eleştirel düşünce yazısı dergide mevcut. Aynı şekilde, bütün yazılarda evrimsel biyoloji bilimsel bir bakış açısıyla ele alınmıştı, okur mektupları dışında yaratılışçılığa yer verilmiyordu. Tahminen, iyi gazeteci olan ama bilim alanında tecrübesi bulunmayan yayıncılar, tarafsızlık gayretiyle iki ayrı görüşü de vermeye çalışmışlar, ama safsataların bilimsel zaaflarını görememişler. Bu eksiklik, popüler bilim dergisi yayıncılarının profesyonel bilimcilerle beraber çalışmaları gerektiğini bir kez daha gösteriyor. Kişisel bilgisayarlar Bilim ve teknoloji meraklılarına hitap eden bir derginin bilgisayarlara kayıtsız kalması düşünülemezdi tabii. Temmuz 1983 sayısı Bilgisayar Özel Sayısı olarak hazırlanmıştı. Dergi 1984 ortalarından itibaren, gitgide artan sıklıkta, bilgisayarları gündelik hayatın içindeki kullanımları ile de işleyen yazılar yayınladı. Bu yazıların bazılarında bugün gündelik hayatımızın bir parçası olan e-posta, taşınır bilgisayarlar, veri merkezleri gibi teknolojilerin müjdesi veriliyordu. Bilgisayar programlamayı öğrenmek isteyenlere yönelik olarak, bilgisayarın temel kavramlarını ve BASIC programlama dilini öğreten bir yazı dizisi yayınlandı. Aslında BASIC'in bir yığın farklı lehçesi olması yüzünden bu bilginin pratik faydası pek yoktu, ama meraklısına programlamanın nasıl birşey olduğunu göstermek gibi bir yararı olmuştu. Kişisel bilgisayar devriminin yaşandığı 1980'lerin ortasında ilk mikrobilgisayarlar Türkiye piyasasına çıktı. Birçok kişi o dönemi Commodore, Amiga, Sinclair gibi en yaygın markalarla hatırlasa da, Bilim Dergisi'ndeki reklamlar büyük bir marka çeşitliliği olduğunu gösteriyor. Her güzel şeyin bir sonu vardır 1985'in Mayıs ayında yayıncı dergiyi birinci hamur kağıda basmaya başladı, ve artan maliyeti telafi edebilmek için fiyatına %25'lik bir zam yaptı. Bu değişikliğin etkisi olmuş mudur bilinmez ama, Bilim Dergisi daha sonra fazla yaşamadı, 1985 ortasında yayın hayatına son verdi . Dergi daha fazla dayanabilir miydi, bugünlere erişip bilim yayıncılığına damgasını silinmez şekilde vurabilir miydi, tahmin etmek zor. Dergiyi çıkaran Gelişim Yayınları 1989'da el değiştirdi, daha sonra da piyasadan silindi. Aynı yayıncının çıkardığı hiç bir dergi bugüne kalmadı. Muhtemelen bir popüler bilim dergisinin onlar kadar bile şansı olmazdı. Keşke daha uzun yaşasaydı ve yıllar boyunca bilim heveslisi kuşakların zevkle takip edeceği bir dergimiz daha olsaydı. Ne yazık ki Türkçe popüler bilim dergileri uzun yaşayamıyorlar. Bunun çeşitli sebepleri var: Okuyucu kitlesinin darlığı, yayıncılardaki bilgi birikiminin yetersizliği, veya dergilerin fazla reklam alamamaları yüzünden az kar etmesine yayıncıların sabredememesi gibi. Açık Bilim olarak Bilim Dergisi'ni saygıyla anıyoruz ve Türkiye'deki bilim haberciliğinin uzun ömürlü, yüksek tirajlı dergiler üreteceği günleri iple çekiyoruz. Bütün resimler yazarın arşivindendir. Mehmet Y. Yılmaz, Elveda Hocam, ne şahane bir adamdın!, Hürriyet, 18 Eylül 2012 http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/21492338.asp (erişim: 23.02.2014) Haziran 1985 (52. sayı) arşivimde bulunan son sayıdır. Dergiyi yayınlandığı dönemde düzenli takip etmedim, eski sayıları sonraki yıllarda sahaflardan topladım, o yüzden daha sonra çıkan sayılar da olabilir.


Köy Enstitüleri kapatılmasaydı eğer, bugün her şey çok farklı olurdu... Okuduğunuz bu cümle, bu ara benim sıkça duyduğum cümlelerden biri. Peki, nedir bu Köy Enstitüleri? Üniversitede okurken öğrendiğim şekliyle ülkeyi kucaklayan öncü bir eğitim ve öğretim programı mı yoksa uygulama noktasında sıkıntıları olan ama sonrasında efsaneleştirilen bir girişim mi? Okuyacağınız bu yazıda, toplumumuzda hala bahsedilen, kimi zaman sadece bir kesimin ideolojisini yansıttığı öne sürülen ama ne olursa olsun, tüm yönleriyle Türk toplumunda farklı ve önemli bir yeri olduğunu kabul ettiğimiz bu girişimi kısa bir şekilde ele almayı amaçlıyoruz. Türk toplum yapısını incelediğimizde hangi ideolojiye ait olursa olsun önemli bir girişim olarak nitelendirebileceğimiz Köy Enstitülerinin kuruluşundan kapatılışına kadar olan süreci ele alacağız ama esas üzerinde durmak istediğimiz, hakkında çok sayıda yazı ve kitap olan bu girişimin sosyolojik boyutlarıdır. Bir ülkenin bölgeleri arasında özellikle de eğitim imkanları noktasında bu tarz bir girişimin önemli bir adım olacağını söylememiz mümkün fakat uygulama noktasındaki başarısı da fikir kadar önem arz etmektedir. Daha detaylı yorum yapabiliriz ama öncesinde genel hatlarıyla çok kısa Köy Enstitülerinin kuruluşu, gelişimi ve kapatılması aşamalarını ele alalım. Köy Enstitülerinin kurulduğu yerlere birer meçhul öğretmen anıtı dikilmeli ve her kuruluş günlerinde (17 Nisan) saygı duruşunda bulunmalıyız. Uğur Mumcu Köy Enstitüleri, 1935 yılında hazırlıklarına başlanılıp 1937'de ilk kez denenmiş ama yasal olarak 1940 yılında hayata geçirilmiş bir sistemdir. Savaştan çıkan bir halk, köylerde okul sayısının azlığı, köye hizmet götürmenin zorluğu gibi faktörler bu girişime ön ayak olmuştur. Köylünün dilinden anlayacak bir aydın kesime ihtiyaç vardır, bu da ancak köylünün kendi içinden aydın bir kesim oluşturmakla mümkün olacaktır. Kendisi de köylü bir aileden gelen ve bu fikirleri savunan İlköğretim Genel Müdürü İsmail Hakkı Tonguç, bu sistemin hem kuramcısı hem de kurucusu olacaktır. Milli Eğitim Bakanı Saffet Arıkan tarafından göreve getirilen ve bir sonraki bakan, Hasan Ali Yücel tarafından da desteklenen Tonguç'a göre, köyler içten canlandırılmalıdır. Köylünün, kentlinin yanında ezilmemesi ancak öğrenim ve eğitimle mümkün olacaktır. İlk kez 1935 yılında CHP Büyük Kurultayı'nda devlet eliyle başlatılan endüstrileştirme hareketine paralel olarak köyleri kalkındırma hareketinin de başlatılmasına da karar verilmiştir. İsmail Hakkı Tonguç, önce bir köy araştırması yaparak eski yapılan çalışmaları incelemiş, buna bağlı olarak 2O yıllık bir plan taslağı oluşturmuştur. Bu plana göre 1954 yılına kadar, öğretmen, korucu, tarım teknisyeni ve sağlık hizmeti ulaşmayan köy kalmayacaktır. Ama bu plan çok da kolay olmayacaktır. Bunun iki nedeni vardır; eğitmen olarak konumlandırmak için okuryazar köy çocukları ve öğrenci bulmanın zor olmasıdır. Buna karşın Tonguç, askerliğini bitirmiş okuryazar gençlerden bir grup oluşturmuş ve bu grubu köylerde eğitmen olarak konumlandırabilmek amacıyla 1936 yılında Eskişehir'in Çifteler Çiftliği'nde 4 aylık bir kursa göndermiştir. Bu kursu tamamlayan 84 eğitmen başarılı olmuş ve bu kursların sayısı giderek artmıştır. Kurslarını tamamlayan eğitmenler kendi köylerine giderek, Köy Enstitülerinin ilk binalarını yapmışlardır. Görev tanımlarında, üç sene boyunca köy çocuklarının eğitimine destek olmak, köylüye modern tarım tekniklerini öğretmek, akşam okulları ile yetişkinlere okuma yazma hesap ve yurttaşlık öğretmekle de yükümlü tutulmuşlardır. İlk uygulamanın başarılı olması sonucunda 11 Haziran 1937 yılında çıkarılan Köy Eğitmenleri Kanunu ile Eskişehir, Edirne ve İzmir'de eğitmenlik kursları açılmıştır. Bu kurslar zaman içerisinde Köy Eğitmenleri Okullarına dönüştürülmüştür. Köy Enstitüsü ismi de 17-29 Temmuz 1939 tarihli Birinci Maarif Şurası'nda netlik kazanmıştır. 3803 sayılı Köy Enstitüleri Kurulu Kanunu 17 Nisan 1940 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde kabul edilmesiyle yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten itibaren kurulan Köy Enstitülerinin sayısı en son 1948'de kurulan Van-Erciş okuluyla 21'e ulaşmıştır. Devlet memuru statüsünde hizmet veren eğitmenlerin, maaş, görev tanımı, Maarif Vekilliği'nin destek olacağı tüm hususlar, 22 Nisan 1940 tarihli Resmi Gazete'de net olarak ifade edilmiştir. Köy Eğitmenleri Okulları'na sadece köyde yaşayan gençler kabul edilmiş ve eğitim sonunda göreve atanan eğitmenlerin mecburi görev süreleri 20 yıl olarak belirlenmiştir. Bu süre dolmadan ayrılmak isteyen eğitmenlerin tazminat ödemesi gerekmektedir. Bunun yanı sıra eğitmenlere normal öğretmen ücretinden daha düşük bir şekilde 20 lira ödenmiş, buna karşılık köyün verimli topraklarından arazi tahsis edilmiştir. Sistemde dikkat çeken diğer bir husus, Köy Enstitüsü binalarının yapımı gibi işlerin köylülerin ve eğitmenin sorumluluğunda tutulmasıdır. Bakım ve onarım çalışmalarının masrafları da yine köy bütçesinden yapılmıştır. Buraya kadar baktığımızda kısaca Köy Enstitülerinin kuruluş hikayesini görüyoruz, şimdi kısaca ne tür eğitimler yapılığından ve neden kapatıldığından bahsedelim. Köy Enstitülerinde verilen eğitimlere baktığımızda, müfredatın kültür, tarım, teknik ders olmak üzere üçe ayrıldığını görürüz. Haftalık planda kültüre 22 saat diğer iki bölüme ise 11 saatlik süre ayrılmıştır. Ancak uygulama noktasında tarım ve teknik daha ağır basar hale gelmiştir. Ders konularını daha detaylı olarak ele aldığımızda; tarih, coğrafya, Türkçe, yurttaşlık bilgisi, fizik, kimya, matematik, tabiat ve okul sağlığı, el yazısı, resim-iş, beden eğitimi ve ulusal oyunlar, müzik, askerlik, kızlar için ev idaresi ve çocuk bakımı, öğretmenlik bilgisi, zirai işletmeler ekonomisi konularını belirtebiliriz. Bu derslere ilave olarak; bahçe ve tarla ziraatı, sanayi bitkileri ziraatı, zootekni, kümes hayvanları bilgisi, arıcılık ve ipek böcekçiliği, balıkçılık ve su ürünleri, ziraat sanatlarından oluşan ziraat derslerine de yer verilmiştir. Köyde ihtiyaç duyulabilecek meslekler için de köy demirciliği, köy dülgerliği, köy yapıcılığı, köy el sanatlarından oluşan teknik derslerinin programda yer aldığı görülmüştür. Müfredatın zengin olmasına karşın okula öğrenci toplamak özellikle de kız öğrenci toplamak oldukça zor olmuştur. Bunun yanı sıra öğrencilerin aynı zamanda köy enstitülerinin binalarının bakım onarım çalışmalarında da destek verme zorunlulukları, tarlada çalışmaları, yeterli eğitim alabilme noktasında kısıtlayıcı bir faktör olarak nitelendirilebiliriz. Bir sistem kurulmuş, ülkenin dört bir yanında aktifleşmiş, ilerlemiş peki neden kapatılmış? Bu konuyu da ele alalım; Köy Enstitülerini halk adına aydınlar kurdu, halk adına yine aydınlar yıktı. Halk Köy Enstitülerini istiyordu da aydınlar onun için kurdu demek gerçeğe ne kadar aykırıysa halk istemiyordu da aydınlar onun için yıktı demek de o kadar aykırıdır. Selahattin Eyüboğlu Köy Enstitüleri, eğitim ve köylerin kalkındırılması noktasında önemli bir adım olsa da uygulama noktasında bir takım sıkıntıları da beraberinde getirmiştir. Buna örnek olarak, öğretmen ve öğrencilerin eğitim almaktan çok bir tarım işçisi gibi çalışmak zorunda kalmaları verilebilir. Evet uygulamada köylerin kendi kendini kalkındırması bir bütün oluşturacak bir sistem yaratılması hedefi vardır ama amaçlanan eğitimin önüne geçen çalışma zorunlulukları eğitimlerin yeterli olup olmadığı sorununu ortaya çıkarmıştır. Eğitim veren öğretmenin maaşının düşüklüğü, geçimini sağlamak için kendisine verilen araziyi ekip biçme gerekliliği onun kendini geliştirip daha iyi bir eğitim vermesine engel teşkil edebilmiştir. Bunun yanı sıra kasti olarak yapılan, öğretmen atamalarının engellenmesi gibi faktörler de bu kurumları zora sokmuştur. Köy Enstitüleri'ne yapılan suçlamaların en ağırı bu enstitülerin kültürü yozlaştırma amacıyla en ufak yerleşim alanı olan köylerde açıldığının savunulması olmuştur. Eğitim görüntüsü altında çocuklara komünist fikirlerin empoze edildiği, din karşıtı eğitimlerin verildiği suçlamaları bu yapının sonunu getiren esas faktörlerden birini oluşturmaktadır. Öyle ki dönemin gazetelerinde yer alan bir haberde burada eğitim veren komünist bir öğretmenden bahsetmekte ve onu suçlu olarak göstermektedir. Köy Enstitüleri Cumhuriyet'in aydınlık yuvaları olarak konumlandırılmıştır, bu fikrin karşıtları ise enstitüleri kültürel yozlaşmanın başlıca merkezi olarak kabul etmişlerdir. Bu karşıt görüşler maalesef enstitü içerisinde de yerini almış, öğrenciler arasında sağ- sol çatışmaları gündeme gelmiştir. Buna benzer şekilde kız ve erkek öğrencilerin birlikte eğitim alması da yine menfi amaçlarla kullanılmış ve bu yolla da Köy Enstitülerinin ahlaksızlığa teşvik ettiği suçlamaları yapılmıştır. Köy Enstitüleri sayısıyla, öğretmenleriyle yöneticiler tarafından oldukça başarılı bir uygulama olarak ele alınsa da 1948 tarihinde Bakanlık müfettişlerinin raporlarına göre pek iç açıcı sonuçlara ulaşılmamıştır. Bu raporlara göre, yatakhanelerin durumu kötüdür, öğrenciler üşümektedir, yemekhanede ayakta yemek yemek zorundadırlar. Aynı zamanda çalışmak durumunda olan öğrenciler eğitimlerine gereken önemi verememekte, derslerden geri kalmaktadır. Ayrıca bu şekilde de köylü-kentli çocuk arasındaki ayırım belirginleşmektedir. Bütün bu eleştirilerin ilk belirgin tepkisi 1943'te toplanan 2. Eğitim Şura'sında ortaya çıkmıştır. 1945 yılında geçilen çok partili dönemle birlikte Köy Enstitüleri siyasi çekişmelerin başlıca konularından biri haline gelmiştir. Bu noktadan sonra dönemin Milli Eğitim Bakanı, Reşat Şemsettin Sirer, Tonguç'u görevinden almıştır. Bakana göre enstitüler kalacaktır ama solcu görüşten uzak şekilde milli iradeye göre yeni bir yapılanma içerisine girilecektir. Bu dönem enstitüler için daha da karışık bir dönem haline gelmiştir, komünist evleri olarak suçlanan enstitülerin etkinlikleri oldukça yavaşlamıştır. Bu dönemi takip eden dönemde karma eğitim kaldırılmış, sadece köy çocuklarının alınması hususunda da değişiklik yapılarak komşu kasabalardan da çocukların kabul edilmesi durumu ortaya çıkmıştır. İlköğretim dersleri arasına din dersinin eklenmesi de diğer önemli bir gelişmedir. Bu durum köy enstitülerine olan olumsuz bakışları daha da arttırmıştır. Tüm bu eleştiriler ve olumsuzluklarla ileri gitmesi gerekirken gerileyen bu sistem, Demokrat Parti'nin başa gelmesiyle 1954 yılında 6234 sayılı yasa ile ortadan kaldırılmıştır. Kapatıldığı döneme kadar toplam 17. 251 köy öğretmeni yetiştiren sistemin sonlandırılmasından sonra enstitü binaları ilköğretim okulu olarak konumlandırılmıştır. Fakir Baykurt, Talip Apaydın, Mahmut Makal, Ümit Kaftancıoğlu, Mehmet Başaran, Pakize Türkoğlu, Ali Dündar gibi ünlü isimlerin de eğitim aldığı enstitülerde Aşık Veysel de saz hocalığı yapmıştır. Buraya kadar genel olarak Köy Enstitülerinin hikayesini kısaca ele aldık, şimdi ise hayata geçirilen bu yapının sosyolojik boyutlarını ele alalım. Günümüz Türkiye şartlarını ele aldığımızda, eğitim ve öğrenimdeki seviyenin her bölgede aynı olmadığını net olarak görüyoruz. Büyükşehir ve sanayi açısından gelişmiş olan şehirlerimizde eğitim ve öğrenim imkanlarının yeterli olabileceğini söyleyebiliriz ama bu olanaklara halen sahip olmayan şehir ve köylerin bulunduğunu inkar edemeyiz. Çıkış noktasına baktığımızda ve tüm ideolojilerden ayrıştırdığımızda mevcut enstitü modelinin gerek o dönem gerekse içinde bulunduğumuz dönem için oldukça önemli ve etkileyici bir girişim olduğunu belirtebiliriz. Fakat uygulama noktasını ele aldığımızda öğretmenlere ve öğrencilere getirilen yükümlülüklerin ağır olduğunu belirtmemiz gerekir. Eğitim ana fikriyle ortaya çıkan bir yapının çalışma zorunluluğunu getirmesi eğitime verilecek önemin de azalmasını sağlamıştır. Bunun yanı sıra köylünün kalkınması amacıyla başlatılan çalışmanın köylüyü daha zor şartlara sürüklemesi de diğer bir olumsuzluktur. Köylü ve kentli arasındaki sınıfsal farklılığın giderilmesini amaçlandığı bir girişimde yine köylünün mağdur durumda kaldığı noktalar bulunmaktadır. Sistemin en büyük sorunu belli bir parti ve belli bir ideoloji tarafından sahiplenilmesi olmuştur. Türk toplum yapısını incelediğimizde gördüğümüz farklı ideolojileri, bakış açılarının hepsini kapsayan bir sistemin varlığı olmadan başarıya ulaşılamayacaktır. Böyle bir sistemin en kötü şansı siyasi bir malzeme haline getirilmesi ve geliştirilmesi yerine eleştirilerek yok edilmesidir. Olumsuz bu yönlerine rağmen eğitim görme imkanı az olan çocuklara ulaşım noktasında, bir melodiyle bile çocukların dünyasında bir ışık yakması hususunda etkileyici olduğunu söyleyebiliriz. Sivil insiyatifler sayesinde günümüzde yapılan bu tarz çalışmaların farkındalık yaratma noktasında oldukça önemli olduğunu belirtebiliriz. Halen eğitim olanakları konusunda derin kopukluklar yaşadığımız bir ülkede bu tarz bir girişimin daha sistemli ve kontrollü bir şekilde yaygınlaştığı bir dönemi hayal etmek ütopik olarak görünse de ilerleyen dönemler için güzel bir dilek olacaktır. *Bu yazının sonunda bir dönem çalıştığım ÇEKÜL Vakfı'na çok teşekkür ederim. O dönemde kısmen içinde bulunduğum Kentler Çocuklarındır projesi kapsamında benzer bir çalışmayı yakından inceleme şansına sahip oldum. Türkiye'nin birçok kentine gidip, pilot okullardaki çocuklara kendi kültürel miraslarını anlatan, onlara bir farkındalık katan, şehirler arası mesafeleri yok eden ve onların zihinlerinde ufak da olsa bir ışık yakan tüm vakıf arkadaşlarımı ve gönüllü öğretmenleri kutlarım. Son olarak da şunu belirtmek isterim ki; Türkiye'de köy enstitüleri olamasa da, benzer çalışmalarla kent ve köy arasında bağ kurulacaktır, aydınlık yarınlar için yavaş ve kararlı adımlar atılacaktır.


Sesinde nergis kokusu duyduğuma, ve yavrusunu son kez koklayamadan kaybetmiş tüm annelere 2 Ocak 1993 Paris, Salpetriere hastanesi Yatakta zapzayıf bir adam, her tarafından tüplerle çeşitli ekipmanlara ve tüplere bağlanmış. Hastane odasının soğuk florasan ışığı zaten solgun olan yüzünü daha da soldurmuş. Siyahlar içinde bir kadın, bir hastabakıcı ve ölüm. -Il est mort. je suis desole, profondemment desole. -Pouvez-vous me laisser seul avec lui? -Bien sur Hastabakıcı odadan çıkıp kadını adamla yalnız bıraktı. İki gün önce , aynı hastane odası: Babam gibiyim, onun gibi öleceğim Erdem ne diyorsun sen? İyi olacaksın ama sabır lazım. Senden tek şey istiyorum: sabır Çok yoruluyorsun ama güzelim Sırayla, ben hastalandığımda sen bana bakarsın yavrum Allah korusun, sen hastalanma. Kadın, yalan söylemek istemiyordu ama mecburdu. Topladı kendini ve sesini titretmemeye çalışarak konuştu: Sen bana aksana, aslan gibiyim ben. Daha seninle İstanbul'a gideceğiz, denize gireceğiz, neler neler yapacağız. Ayrıca, çok hasta olsan ben böyle gülebilir miyim, şarkılar söylebilir miyim? Bana memleketimden bir şeyler söyle, o güzel sesinle Kadın, sesini titretmemeye çalışarak bütün gücü ile söylemeye başladı: en güzel günlerimiz henüz yaşamadıklarımız ve sana söylemek istediğim en güzel söz henüz söylememiş olduğum sözdür 2 Ocak 1993 Asansörün kapısı açıldı, içinden simsiyah bir hayalet çıktı ve hastanenin çıkış kapısına doğru hızlı adımlarla yürüdü. Kimse umrunda değildi, elinde sımsıkı tuttuğu bir avuç saçı koklaya koklaya yürüdü. Sadece iki hemşire farketti onu -C'est celle qui est en train de partir n'est-ce pas? -Oui c'est elle, quel etait son nom? Toulai, madame Toulai Simsiyah kadın Paris sokaklarına karıştı, burnunda yayla çiçeği kokusu ile. Kokla beni Ne güzel şeydir koku almak, koklamak. Diğer bütün hislerden daha çok uyarır bizi: yediğimiz yemeğin lezzeti koku ile doruğa çıkar, sevdiğiğimize sarıldığımızda kokusunu uzun uzun içimize çekeriz, bahar geldi mi yolda çiçek kokularını içimize çeke çeke yürümek insana yaşama sevinci verir... Diğer duyuları bilmem ama kokunun hazla bir ilgisi olmalı Yapraklar gibi buluştunuzdu Kokular gibi seviştinizdi Bahar mezarına gömsünler sizi Cemal Süreya İster sevdiğimizin sabah hafif terli vücudu olsun, ister erken çiçek açmış bahar dalı, ister bir bebeğin ayakları olsun kokladığımız. Neyi koklarsanız koklayın ondan ayrılıp havaya karışan uçucu molekülleri kokluyorsunuz. Koku alma, burundan ve ağızdan alınan havanın içinde taşınan Koku Moleküllerinin, burnun yaklaşık 7 cm gerisinde, üst konka ve burun kemiği etrafında bulunan, yaklaşık 1 cm2 lik Koku Alanına ulaşması ile başlar. Moleküller bu bölgedeki epitel içerisinde çözünür ve Koku Reseptör Hücresi ile koku bağlayıcı proteinler sayesinde etkileşime girer. Koku bağlayıcı proteinler ile koku molekülleri etkileşime geçtikten sonra koku reseptör hücresinde bir elektriksel aktivasyon oluşur. Bu elektriksel sinyal önce koku soğancığına oradan da beyindeki koku merkezlerine iletilir. Beyinde mevcut sinyal işlenir ve alınan kokunun tanımlaması gerçekleşir . Aman nerdesin kız sen? Erdem Buri Yaz Rüzgarı diye bir program yapıyor, muhakkak seni istiyor. Gel bakalım. Hemen şu odadalar. Odada masalardan birinde Erol Büyükburç oturuyor, diğer uçta taburelerin birinde Erdem Buri. Neredesiniz, en nihayet geldiniz mi? der Erdem Buri, ne merhaba ne başka bir şey. Şaşırır ama bozuntuya vermez genç kadın. İstek üzerine 3 şarkı söyler: Tenderly, All of Me ve There's a Small Hotel Çok ama çok heyecanlıdır genç kadın şarkıları söylerken, ne de olsa hayran olduğu Erdem Buri'nin karşısındadır. Erdem Buri onu hatırlamaz ama ilk karşılaşmaları da değildir. Daha 14 yaşında iken halası onu Erdem Buri ile tanıştırıp sesinin güzelliğinden bahsetmişti. Erdem Buri de ondan bir parça söylemesini istediğinde heyecanden gene bugünkü gibi titreyerek Over the Rainbow'u söylemişti. Koku bizim için tatları lezzete dönüştüren ve bize bir yiyeceğin bozuk olup olmadığını bildiren bir duyu olmanın ötesinde karşı cinsten etkilenmemizde ve uyarılmamızda da önemli bir role sahip. Koku ve cinsellik dendiğinde ilk akla gelen ise feromonlar. Hayvanlar, bitkiler ve hatta bakteriler bile feromon üretiyor. Feromonlar aynı türün üyeleri arasında bireyleri arasında sosyal etkileşim sağlayan ve onlarda belli davranışları tetikleyen bir hormon . Binlerce feromon türü var, bizi ilgilendiren seks feromonu ise türlerin üreme mevsimleri sırasında karşı cinse ben hazırım, beraber bir çay içelim mi? mesajını ileten hormon. İlk olarak 1959 yılında Peter Karlson ve Martin Lüscher tarafından keşfedilen feromon yunanca pherein and hormone kelimelerinin bileşimi ile adlandırılmış. Artık Yaz Rüzgarı'nın kadrolu şarkıcısıdır genç kadın, her gün provalardan sonra da Erdem Buri'nin Suadiye'deki evinde almaktadır soluğu. Erdem Buri'nin evi o dönemin tüm entelektüellerinin toplandığı bir evdir. İlhan Usmanbaş, Aziz Nesin, Fethi Naci, Yalçın Tura, Metin Erksan,Kemal Tahir ve daha kimler kimler. Hele o kütüphane yok mu, içi cilt cilt kitaplarla dolu: Sartre, Camus, Aragon, Kafka, Faulkner, Karl Marx... Siz komunist misiniz? Peki Türkiye'de solcu olmak yasak değil mi? Değil küçük hanım. Kanuna göre komunistim diyebilirim ama komunizm propogandası yapamam Emin misiniz? Evet eminim, bu yüzden hukuk fakültesine gittim. Yanlış yapmamak için Bir çok internet sitesi ve gazete ilanı size feromon spreyi sayesinde karşı cins tarafından daha çekici bulunacağınızı vaat ediyor. Peki gerçekten doğru mu bu iddia? Hem evet, hem hayır. Eğer insan değil, bir hayvansanız evet doğru feromonlar sizi karşı cinse daha çekici kılabilir. Daha da doğrusu, Jacobson organı'na sahip bir cinsseniz eğer, feromonlar sayesinde cinsel hayatınız gayet renkli geçebilir. Jacobson organı 1813 yılında Ludwig Jacobson tarafından keşfedilmiş ve hayvanların havadaki feromonları algılamasını sağlayan koku organı. Eğer Jacobson organına sahip olmayan bir tür, mesela insansanız, temiz bir beden karşı cinsi daha çok etkileyecektir. 2002 yılında yapılan bir araştırmada 198 erkek ve kadın üniversite öğrencisine karşı cinsi çekici bulmak için en çok neye dikkat ettikleri sorulduğunda erkekler dış görünüş cevabı verirken kadınlar koku cevabını vermişler. Yani beyler, her gün yıkanın ve kirli elbiselerle dolaşmayın eğer hanımların sizi çekici bulmasını istiyorsanız . Yılanlardaki Jacobson organı Çözemediğim şu: ben gece kuşu, Erdem Buri hayatında gazinoya bile gitmemiş. Ben tam bir sokak kedisiyim, Erdem sinema ve tiyatrodan başka yere gitmez. Ben içkiye bayılırım, Erdem yalnız çay içer. Erdem kültürlü adam, ben allahın delisi. Niye Erdem benimle ilgileniyor? Ya ben? Niye Erdem'le kimseyle olmadığım kadar rahatım? Ama çok rahatım... Peki feromonlar gerçekten cinselliğimizi, eş seçimimizi etkiliyor mu? İlk defa 1995'te konu üzerinde yapılan bir çalışmada kırk dört erkeğe yeni tişörtler verildi ve üst üste iki gece uyurken sadece bu tişörtleri giymeleri istendi. Ayrıca deneklere kokusuz sabun ve traş losyonları dağıtıldı ki başka kokular doğal kokularına karışmasın. Deneyi yürüten Claus Wedekind daha sonra kırk dokuz gönüllü kadından tişörtleri koklamalarını ve çekicilik sırlarına koymalarını istedi. Sonuç çok ilginç idi, kadınlar kendi bağışıklık sistemlerinden farklı bağışıklık sistemlerine sahip erkeklerin kokularını en çekici kokular olarak belirlediler. Kadınların seçtikleri erkeklerde insan lökosit antijen sistemi kendilerinkinden farklıydı. HLA insanların bağışıklık sistemlerinin dış tehditleri algılayıp onlarla savaşmasını sağlayacak olan proteinleri kodlar. HLA'nız ne kadar çeşitlilik içeriyorsa bağışıklık sisteminiz o kadar dirençli ve esnektir. HLA'nız kokunuza doğrudan yansır, tam mekanizması bilinmese de. Dolayısı ile kadınlar da kendi HLA sistemlerinden münkün olduğunca farklı HLA sistemlerine sahip erkekler ile çiftleşerek çocuklarının mümkün olduğunca en güçlü bağışıklık sistemine sahip olmasını sağlamaya çalışıyor. Wedekind ve ekibinin araştırması bu alandaki çalışmaların öncüsü kabul ediliyor. Çalışma o kadar etkili olmuş ki, Amerika'da feromon partileri düzenleniyor. Partiye katılan kadınlar torbalar içindeki terli erkek tişörtlerini kokluyorlar ve kendileri için en çekici erkeği seçmeye çalışıyorlar.Ancak hala bu etkileşimden insan feromonların sorumlu olup olmadığının kesinleşmediğini belirtmeli, hayvanlardaki gibi bir mesaj mekanizması henüz insanlar için keşfedilmiş değil. Gel buraya bakayım, sana senin şarkıcılığınla ilgili bir şeyler söylemek istiyorum. İyi akort edilmiş piyano gibi çok doğru, hatta bence fazla doğru söylüyorsun. Çok güzel caz söylüyorsun, ama sen amerikalı zenci değilsin. Bırak cazı onlar söylesin. Türksün, neden kendi müziğini kendi dilinde söyleyemeyesin? Şaşırdı kadın, hiç böyle şeyler duymamıştı. İki yıl üst üste yılın şarkıcısı seçildiği için herkes onu övüyordu Yani alaturka mı söyleyeyim? Hayır hayır, dinle. Türk halk müziğinden seçeceğimiz parçaların melodik ve ritmik yapısını bozmadan çoksesli düzenlemeler yapılacak sen de bu parçaları batı enstürmanları eşliğinde söyleyeceksin. Bir de kendi müziğimizden hareket ederek yeni besteler yapılacak. Bütün yaz boyunca izledim seni. Konuşmalarını, davranışlarını... Patlamaya hazır volkan gibi bir kızsın, için devamlı kaynamakta. Kavgacı bir tarafın da var. Tüm hırsını, isyanını şarkılarına koy. Sesi çıkmadan ezilenlerin sesi ol. Sesin ve şarkıların silahın olsun. Çok iyi düşün taşın ve kararını bana bildir. Yok, düşünmeme gerek yok. Tamam, kabul ediyorum Wedekind yıllar sonra başka bir araştırma ile ilk çalışmasını parfümlerle destekledi. Deneklere 36 değişik parfüm koklatılıp bu parfüm gibi kokmak ister misiniz? diye soruldu. Kokuları bir anket aracılığı ile değerlendiren denekler kendi aralarında karşılaştırıldıklarında bağışıklık sistemleri benzer HLA sistemine sahip deneklerin aynı kokuları tercih ettikleri görüldü . Wedekind'in çalışmasına benzer bir çalışma Cardiff üniversitesinde yapılmış, ancak dikence balıkları üzerinde. Sentetik parfümler kullanılarak erkek dikence balıkları karşı cins için çekici hale getirilebilmiş. Hatta daha önce reddedilmiş dikence balıkları bile bu parfüm sayesinde daha önce reddeden başığa çekici gelebilmiş . Ne demişler, intikam parfümle yenen bir yemektir. 21 Aralık 1962 Erdem, lütfen derhal gel. Bu evden beni kurtar. Kokularla ilgili yapılan bir başka araştırmada eşit sayıda erkek ve kadın denekler önce yüz simetrisi ve çekicilik skalasında sıralandıktan sonra gene Wedekin'ın çalışmasındaki gibi tişörtle uyumaları istenmiş iki gece boyunca. Kadın deneklerin aynı zamanda regl döngüleri hakkında bilgi toplanmış . Daha sonra karşılıklı bir şekilde tişörtleri koklayıp kendileri için çekici olan kokuyu seçmeleri istendiklerinde ortaya çıkan sonuç ilginç: kadınlar simetrik yüzlü erkekleri en çok tercih etmişler ama sadece yumurtalama dönemlerinde. Yani üretkenliklerinin zirvesinde iken düzgün genli erkekleri kendilerine eş olarak seçmişler. Erkekler? Erkeklerin karşı cins seçiminde herhangi bir şekilde simetrik yüz etkisi olmamış. Artık sadece türkçe şarkılar söylemektedir kadın. Ya çok sesli düzenlemelerle halk türküleri ya da günün şairlerinin özgürlükçü şiirlerini okumakta. Eteklerini savura savura As Klup'te Bakın şu deyyusun kaç tarlası var demekte, sonra da Ruhi Su ile beraber İşte kundak / İşte hapis / İşte kavga / işte Dursun bebek bizim dünya demekte... Ama her şey iyi gitmemekte, Erdem Buri komünist olduğundan dolayı sürekli baskı altındadır. Yaptığı çevirilerden dolayı mahkemelere verilmekte, yazdığı hikayeler ve senaryolar basılmamakta ve sürekli evi sivil polisler tarafından gözlemlenmektedir. Ben burada Türkiye'de senin için yapacağımı yaptım. Bundan sonra seni dünyaya açmamız lazım, Barclay plak şirketinin teklifini değerlendirelim. Her şeye sıfırdan başlayacağız, sakın hayaller kurma. Hiçbir şey de olmayabilri. Aç ve sokakta da kalabiliriz, razı mısın? Zamanımız az, bana kararını çabuk bildir güzelim Geliyorum Erdem 30 Mart 1966 sabaha karşı Erdem Buri ile Türkiye'yi terkettiler. Peki neden kadınlar koklama duyusunu eş seçiminde daha etkin kullanıyorlar? Muhtemelen daha iyi koku alabildikleri için. Yapılan bir araştırmada Wyoscki ve arkadaşları erkek ve kadın deneklerin koltukaltlarından toplanan koku örneklerini koklattıklarında her iki denek grubu da ter kokusunu algılamışlar. Daha sonra 32 farklı koku ile ter kokuları maskelenip tekrar deneklere koklatıldığında fark ortaya çıkmış. 32 maske kokudan 19u erkek deneklerin ter kokusunu ayırt etmesini engellemiş. Kadınlarda ise sadece 2 tanesi! Yani kadınların koku hassasiyeti erkeklerden çok daha fazla. Beyler, her gün yıkanın! Erkeklerin koku ile ilişkisinde kötü bir haber de şu, eğer koku alma duyunuz yoksa kendinize eş/sevgili bulma olasılığınız da o kadar düşük. Göteborg Üniversitesi'nde yapılan bir araştırmada koku alma duyusu olmayan erkeklerin hayatları boyunca ortalamanın altında eşleri olduğu saptanmış . Yapılan ankette koku duyusu olan erkekler hayatları boyunca ortalama 9 kişi ile ilişkiye girdiklerini söylerken, koku duyusu olmayan erkeklerde bu rakam sadece 3. İlginç olan, kadınlarda herhangi bir değişiklik olmaması. Peki bunun sebebi ne? Aslında sebep koku alamamak değil, koku alamayan bireyin kendini daha güvensiz hissetmesi ve sosyal yaşama karışmaktda daha zorluk çekmesi. Her ne kadar koku duyusu alamayan kadınların eş sayısı diğerleri ile aynı kalmışsa da bu kadınlar ilişkilerinde koku alan kadınlara göre daha güvensiz olduklarını belirtmişler. Yani, özgüven eş bulmadaki en önemli faktörlerden biri aslında. Paris 1992 Bu gece güzelliğin pek bir üstünde, gelsene yanıma Erdem, gözünü seveyim ne diyorsun sen? Artık bende güzellik müzellik ne gezer? Yaşlanıyorum sevgilim Seksen yaşına da gelsen benim için dünyanın en güzeli sensin ne yapayım? Bak, benim bugün bütün gün gözüm ağrıdı Kadın endişelenmemeye çalıştı ama kötü oldu. Son günlerde de Erdem hep aynı cümleleri tekrar ediyordu. Korktukları şey miydi yoksa? Niye daha önce söylemedin ? Keyfini kaçırmak istemedim de ondan Ama erkeklerin de koku alarak karşı cinste farkettikleri bir şey var: Ovulasyon, yani yumurtalama! Yapılan bir araştırmada menstruasyon döngülerinin 4 farklı döneminde 3 gece üstüste tişört giyidirlen kadınların tişörtleri seksen farklı erkeğe koklatıldı ve sonuç: erkekler kadınların yumurtalama döneminde giydikleri tişörtü en hoş kokulu olarak seçtiler. Bir şekilde erkekler yumurtalama dönemindeki kadınları daha çekici buluyorlar . Erdeeem, Erdem ne oldu? Dur, sakin ol. İki kere çıkardım. Niye uyandırmıyorsun beni? Ben seni, senin beni sevdiğinden daha çok seviyorum. Ben sana doyamıyorum. Ben seni çok seviyorum Erdem, yeter artık! Biliyorum Ama ben seni çok seviyorum Bilinçsizce tekrarlamıştı son dediğini Erdem, son zamanlarda sürekli yaptığı gibi. Aynı cümleleri sürekli tekrarlıyordu Erdem sende bir gariplik var. Hemen doktor çağıracağım. Doktoru daha görür görmez hemen hastaneye kaldırılması gerek dedi. Felç... Buraya kadar okuduklarınızdan lütfen dışarı çıkıp insanları koklamaya başlamayın, ideal eşinizi burnunuzla bulma ihtimaliniz çok düşük. Öncelikle sokakta insanları koklamaya başlamanız sosyal olarak itici bir durum ve en iyi ihtimalle kafanıza çanta yemekle kurtulabilirsiniz bu durumdan. Bir insana aşık olmanızı, onunla ideal çift olmanızı sağlayan şeylerden sadece bir tanesi koku. Sevişen Beden kitabının yazarı Dr. Sharon Moalem çiftler arasındaki yakınlaşmada kokunun önemini anlattığı bölümde kokunun ideal partner bulmada önemli ama tek etmen olmadığını belirtiyor. Karşı cinse bizi çeke bir çok faktör var: görünüş, davranışlar, bakışları ve hatta nasıl öpüştüğü. Sadece kokunuza veya koku alma duyunuza güvenerek ideal eşinizi bulma ihtimaliniz çok düşük. Hatta bunu destekleyici iyi haber gene bilim insanlarından geldi: gerçekten aşık olan insanların koku alma duyusu değişikliğe uğruyor. 20 kadın şurada bulabileceğiniz tutkulu aşk ölçeği anketini doldurmaları istendi. Aynı kadınların sevgilileri, erkek arkadaşları ve kadın arkadaşları da doğal kokularını geçirebilecekleri tişörtlerle uyumaları istendi. İlaveten, hiç tanımadıkları insanların kokulu tişörtleri bu araştırmaya dahil edildi. Daha sonra kadınlara 2si hiç tanımadıklarına ait olmak üzere 3lü gruplar halinde tişörtler koklatıldı. Yani erkek arkadaş-yabancı-yabancı, sevgili-yabancı-yabancı, kadın arkadaş-yabancı-yabancı şeklinde. Sonuçta görüldü ki anket sonucu çıkan skorlar ile kadınların sevgilileri veya kadın arkadaşları ile yabancıların tişörtlerini başarılı şekilde ayrıştırma becerilerine bir etkisi olmadığı görüldü. Asıl ilginç olan, daha tutkulu aşık skoru olan kadınları normal erkek arkadaşları ile yabancıların tişörtlerini ayırt etmeleri zorlaşmıştı. Araştırmacılar bunun muhtemel açıklamasının kadının daha tutkulu aşık oldukça başka potansiyel eşlere karşı dikkatlerini azaltmalarına bağlıyor . Salpetriere hastanesi, 17 Şubat 1992 Sakın korkma Erdem, neden korkayım? Ben istiyorum Ne istiyorsun bakayım? Beni öpmek mi? Evet Daha birbirlerini öpemeden aletlerin sesi odayı doldurdu, hastabakıcılar hızla odaya koşup hastayı hayata döndürmek için hızla çalışmaya başladılar. Aklından tek bir şey geçti kadının: Neden okyanusa düşen bir uçakta değiliz beraber? Sonuç olarak, yapılmış bir çok araştırmada kadınların eş seçiminde erkek kokusuna karşı duyarlılıkları gözlemlenmiş, özellikle genetik çeşitliliği arttırmak için koku en önemli belirteçlerden biri kadınlardan için. Ancak ideal bir ilişki için sadece koku yeterli değil, bir çok farklı bileşenin bir araya gelmesi lazım. Karşınızdaki kadın için kokunuz çok güzel olabilir ama ağzınızı açtığınızda ağzınız kokuyor veya dişleriniz sapsarı ise, davranışlarınız kaba ise veya onunla ilgilenmek yerine sürekli farklı kadınlara bakıyorsanız üzgünüm ama kokunuzdan rahatlıkla vazgeçecektir karşınızdaki kadın. Yayla çiçeği kokuşlu 2 Ocak 1993 Paris, Salpetriere hastanesi -Il est mort. je suis desole, profondemment desole. -Pouvez-vous me laisser seul avec lui? -Bien sur Kadın adamın yatağına oturdu; tüplere bağlı ince boruları, yüzündeki oksijen maskesini ve bedenine bağlı bütün alet uzantılarını tek tek şefkatle söktü. Saçını okşarken hem hüzün hem şefkatla baktı. Oysa daha iki gün önce konuşuyorlardı.Felç olduğu zaman bir kaç ay ömür biçmişlerdi. İki kez komaya girdi, bir kez kalbi durdu Erdem Buri'nin. Doktorlar 11 ay boyunca Erdem Buri'nin hayata tutunmasını, sevgilisi ile kopuk kopuk da olsa konuşabilmesini mucize olarak kabul etmişlerdi. Kadın adamın yanına yattı, sımsıkı sarıldı . Sanki hiç ölmemiş gibiydi, kokusunu derin derin içine çekti. 14 yaşında Moda sahilinde evinin önünden geçerken hayran olduğu adam onun elinden tutmuş, birlikte bir hayat kurmuşlardı. Nasıl güzel bir hayattı, nasıl güzel sevişmişlerdi. 2 saat sarıldı kaldı kadın, son kez öptü kokladı ve bir tutam saçını kesti. Bir hafta sonra, 8 Ocak günü, Pere Lachaise mezarlığında üstü güllerle bezenmiş bir tabutun yanında o siyah hayaletin hüzünlü sesini duydu ziyaretçiler: Yavru balaban bakışlı / Yayla çiçeği kokuşlu / Kokar Erdem Deyi Deyi Tülay German, türk müziğinin efsane ismi, yıllardır siyah bir hayalet gibi Paris'te inzivada. Hiç terketmedi Erdem Buri'yi... Tülay German'ın bilinen son fotoğrafı Meraklısına notlar 1. Tülay German tartışmasız türk müzik tarihindeki en önemli isimlerde biri. Daha 4 yaşında şarkı söylemeye başlayan Tülay German daha 18ine gelmeden İstanbul'da çeşitli lokallerde şarkılar söylüyordu. 60'lı yıllarda önemli bir caz sanatısı olarak isim yaptı. Hep ingilizce şarkılar söylerken Erdem Buri'nin yönlendirmesi ile önce yabancı şarkıları türkçe seslendirmeye başladı, daha sonra türküleri batı formunda düzenlemelerle söylemeye başladı. Erdem Buri ile tanışması hayatının döünüm noktası idi, Erdem Buri onu müzik ve edebiyat dünyasının devleri ile tanıştırdı ve müziğinin evrenselleşmesini sağladı. Erdem Buri komunist idi, çevresindeki bir çok insan da. Onun yönlendirmesi ile Tülay German içindeki isyanı ve ateşi şarkılarına yansıttı, türkülerle dile getirdi. Kimse diyemezken o ısrarla Bakın şu deyyusun kaç tarlası var dedi, hiç eğip bükmeden Hekimoğlu söyledi: Sütlüce muhtarı puşttur pezevenk dedi üstüne basa basa. Aşık Nesimi Çimen ve Aşık Ali İzzet'ten öğrendiği türküleri, çağdaş yorumla söyledi. Türk Pop müziğinin ilk hiti kabul edilen Burçak Tarlası plağını doldurdu. Fransa'da Fransızca on plak doldurdu. Fransa'da, Belçika'da, Almanya'da, Polonya'da, Tunus'ta, Fas'ta, Hollanda'da ve Brezilya'da radyo ve televizyon programları yaptı, konserler verdi, çeşitli festivallere, televizyon ve radyo programlarına katıldı. Fransa'nın en önemli konser salonlarında Charles Aznavour, Leo Ferre,Moody Blues gibi isimlerle birlikte konserler verdi. A.B.D için İlhan Mimaroğlu'nun kendisi için yazdığı Tract albümünü doldurdu. Fransa'da Türkçe olarak yaptığı albüm, Charles Cros Akademisi 1981 Plak Büyük Ödülü`nü aldı. Tülay German, en son olarak Nazım Hikmet'e Saygı adlı bir albüm doldurduktan sonra, 1987 Hollanda konseriyle sahnelerden çekildi. 2. Koku meraklıları için çok yakında güzel bir türkçe kitap yayınlandı. Esra Öz'ün Kokuyla Keşfet adlı kitabını kitapçılarda bulabilirsiniz, konu hakkında daha detaylı bilgiler öğrenmek için mutlaka tavsiye ederim: