Bu hafta size hem meslek hem de kişisel yaşamınız boyunca tekrar tekrar okuyabileceğiniz bir kitabı tanıtmak istiyorum: Daniel Kahneman'dan Thinking, Fast and Slow yani Hızlı ve Yavaş Düşünmek. Kitap uluslararası bir üne sahip olup, yayınlandığı her ülkede çok satanlar listesinde yer almasına rağmen maalesef hala Türkçe'ye çevrilmiş değil. O yüzden kitabı buradaki satırlar elverdiğince kapsamlı olarak tanıtacağım. Hızlı ve Yavaş Düşünmek, gerçekleri insanın suratına tokatlar atarak gösteren bir kitap. Böyle bir deyim kullandım çünkü günlük hayatımızda farkında olmadan bir sürü karar veriyoruz ve bu karar verme sürecinin nasıl işlediğini anlamayı bırakın bir kenara, ilgisi olmayan sayısız etmenin kararlarımızı nasıl etkilendiğinin farkında bile değiliz. İşte kitabın ana konusu da bu; evrimimiz sonucu doğuştan sahip olduğumuz ve kendimizi bilinçli olarak eğitmediğimiz sürece de bastıramayacağımız, kararlarımızı etkileyen insani zaaflarımız. Kitap, bu zaaflarımız yüzünden olayları nasıl yanlış görüp, bunlardan nasıl yanlış çıkarımlar yapabileceğimizi ve nasıl yanlış kararlar verebileceğimizi örneklerle gözümüzün önüne seriyor. Bu kitap sadece bilimle uğraşanlar için değil, yüksek bütçeli projelerden sorumlu olan kişilerden tutun da hayatında kendi kararlarını vermeye çalışan bir ferde kadar herkes için gerçekten büyük bir kılavuz. Daniel Kahneman ve kitaba giden süreç Yazar Daniel Kahneman 1934 Tel Aviv doğumlu bir psikolog ve ana çalışma konusu insanların karar verme ve tercih süreçleri. Diğer taraftan iktisat alanında yaptığı çalışmalar, özellikle davranışsal iktisat alanının öncülerinden birisi olması Kahneman'a 2002'de Nobel iktisat ödülünü kazandırdı . Yazarın hiç iktisat eğitimi almadığını söyleyip bu ödülü kazanabilmesi bizi ilk başta oldukça şaşırtabilir. Halbuki, iktisadın sayılarla örülü bir bilim olmasının yanında, ana temellerinin aslında insan doğası üzerine kurulu olmasını hatırlarsak bu durumun o kadar da şaşırtıcı gelmemesi lazım.Az önce belirttiğimiz gibi Kahneman bir psikolog ve akademik hayatı boyunca insanların nasıl ve hangi koşullar altında karar verdiğini anlamaya çalışmış. En başından beri farkettiği ve tekrar tekrar vurguladığı şey ise verdiğimiz bu kararların, çevresel ve kişisel etmenlere bağlı olan önyargılar sonucu aslında mantıktan ve tarafsızlıktan oldukça uzak olması. Şöyle bir örnek verelim: Komşusunun tarifine göre İsmet oldukça utangaç ve içedönük, inanılmaz derecede yardımsever, ama insanlara ve gerçekliğe karşı da pek ilgisi olmayan birisidir. Uysal ve tertipli bir doğaya sahip olan İsmet düzene ve yapıya ihtiyaç duymakla beraber detaylara da büyük önem verir. Bu tanıma göre sizce İsmet'in bir kütüphanede çalışması mı yoksa tarlada çalışan bir çiftçi olması mı daha olasıdır? Tabii ki kütüphane... mi acaba? Eğer kendinizi vermeden düşünürseniz büyük ihtimalle İsmet'in bir kütüphanede çalışmasını daha olası bulacaksınız. Halbuki ABD'deki rakamlara göre erkek çiftçilerin sayısı erkek kütüphane memurlarının sayısından 20 kat daha fazlaymış, ki Türkiye'de bu oranın çok daha yüksek olacağına bahse girerim. Peki kütüphane memurlarına kıyasla eğer bu kadar fazla çiftçi varsa, uysal ve tertipli bir doğaya sahip olan bir kişiyi kitapların arasında değil de tarlada çalışırken bulmamız daha olası değil mi ? Burada kütüphane memuru cevabını veren bir kişinin yaptığı hata istatistiksel gerçekleri gözardı edip, soruyu yanlış yorumlayıp, benzerliğe dayalı bir cevap vermesidir. Soruyu tekrar okursanız İsmet'in hangi mekanda çalışmasının daha olası olduğunun sorulduğunu görürsünüz, kişiliğinin hangi meslek karakterine tipik olarak benzediğini değil. İşte aslında her gün bunun gibi onlarca durumu yanlış yorumlayıp, yanlış kararlar veriyoruz. Bütün bunun suçlusu ise kafamızın içindeki yazılım, yani beynimizin çalışma prensibi. Kafamızdaki iki düzenek Kahneman, zihnimizde iki farklı yazılımın yer aldığını söylüyor. Psiklolog Keith Stanovitch ve Richard West'in isim babası olduğu bu yazılımların adı oldukça basit: Düzenek 1 ve düzenek 2. Düzenek 1 kendi başına ve oldukça hızlı çalışır. Çoğu zaman çalıştığının farkında bile olmayız. Düzenek 1 az enerji ve az dikkat gerektiren zihinsel işlemlerden sorumludur. Mesela, kaşlarını çatıp burnundan soluyarak bize doğru yürüyen birinin az sonra suratımıza bağırmaya başlayacağını düşünmeden bilmemiz gibi. Ya da aniden duyduğumuz bir sesin kaynağına odaklanmamız, veya bomboş bir yolda araba kullanmamız gibi . Bu tür durumları anlayıp yorumlamamız için büyük bir hesaplama yetisine ihtiyacımız yok. Dolayısıyla, düzenek 1 bizi fazla zahmete sokmadan ve farkettirmeden durumu kontrol altında tutar. Düzenek 2 ise dikkatimizin büyük bir kısmını, bazen de hepsini gerektiren yoğun zihinsel etkinliklerden sorumludur. Mesela 25x13 kaç eder? sorusuna cevap vermek gibi. Diğer taraftan 2+2 gibi basit matematiksel işlemler hala 1. düzeneğe aittir. Ayrıca koşu yarışı öncesi fişek sesine odaklanmak, kalabalık ve gürültülü bir odada belli bir kişinin konuşmasını dinlemek, veya dar bir boşluğa paralel park yapmak gibi örnekler düzenek 2'ye aittir. Bütün bu işlemler sırasında dikkatimizi kaybedersek ne olacağını hepimiz biliyoruz. Bu yüzden düzenek 2 beynimiz için oldukça zahmetli ve pahalı bir yazılımdır. Biz farkında olmadan... Tercih yaparken ve karar verirken bütün işi düzenek 2'nin yaptığını düşünürüz, ama aslında farkında olmadan düzenek 1 sürekli işin içine girer, çünkü düzenek 1 beynimiz için daha hesaplıdır; bütün dikkat ve enerjimize mal olmaz. İşte bu sebepten dolayı düzenek 2'nin tam kapasite çalıştığı anlarda bile düzenek 1 tepki vermek için hazırolda bekler. Bir örnek vermek gerekirse, ağır matematiksel işlemler yaparken bize lezzetli ama kalorili bir çikolatalı pasta mı yoksa sağlıklı ve taze bir meyve salatası mı diye sorulduğunda, çikolatalı pastayı seçmemiz daha olası. Zihinsel yükü ağır olan kişilerin istenmeyen tavırlar sergilemesi yine bu duruma bağlanıyor, çünkü normalde davranışlarımızı da denetleyen düzenek 2 başka işlerle meşgul. Düzenek 1 yüzünden, daha doğrusu düzenek 1'in 2'ye kıyasla daha hesaplı olması yüzünden gösterdiğimiz başka birçok zaaf var. Mesela, elimizdeki bir yazının okunabilirliği o yazının içeriğini kabul etmemizi kolaylaştırıyor, bir başka deyişle daha az eleştirel düşünüyoruz. Propaganda veya ikna amaçlı yazıların yüksek kontrastlı , basit kelimelerle ve tekrarlarla yazılması bu yüzden. Diğer taraftan, önemli bir projeyi tartışırken veya eleştirel düşünmenin gerekli olduğu benzer durumlarda yazılan yazının biraz daha zor okunması avantajımıza olacaktır, çünkü böyle bir durum düzenek 2'yi işbaşına çağırır ve insanı daha skeptik olmaya yani şüpheciliğe iter. Kahneman örnek olarak üniversite öğrencilerine sorulan beşi beş kuruştan beş yumurta tarzı sorulardan oluşan bir testi veriyor. Sorular kağıda kolay okunacak bir şekilde basılıp verildiğinde öğrencilerin %90'ı en az bir hata yaparken, aynı sorular daha zor okunacak şekilde basıldığında hata yapan öğrencilerin oranı %35'e düşmüş. Görünüşe göre düzenek 2 çalışmaya başladı mı etkisini birçok yönde gösteriyor. Kısacası, en mantıklı ve tarafsız kararı verebilmemiz için kendimizi düzenek 1'e karşı bilinçli olarak eğitmemiz ve karar verme süreci boyunca düzenek 1'i mümkün olduğu kadar kontrol altında tutmamız gerekiyor. Şimdi düzenek 1'i suistimal edip, bizi yanlış yöne iten önyargılardan bazılarını ve bunlara karşı alınacak önlemleri görelim. Küçük sayıların kanunu İstatistik biliminin amacı, eldeki verileri bir araya getirip, bunları yorumlayıp, kendimize dersler çıkarmamıza yardımcı olmaktır. Ama dikkat edilmezse, istatistiklerden yanlış çıkarımlar yapmak gayet olasıdır. Kahneman dikkatimizi işte burada küçük sayıların büyük etkisine çekiyor. Küçük sayılarla kastedilen şey istatistik yaptığımız örnek sayısı. Mesela sıkça duyduğumuz, kanserli hasta sayısının patladığı köy haberlerini ele alalım. Bu tür küçük nüfuslu yerleşim birimlerinde sıradışı bir olayın birkaç kez tekrarlanması istatistikleri alt üst etmeye yetecektir çünkü paydamız çok küçüktür. Daha açıklayıcı bir örnek olarak birden fazla para ile yazı tura oynayalım. Bütün paraların aynı atışta tura gelme olasılığı 4 para ile oynayınca %6.3 iken, bu olasılık 2 para ile oynayınca %25'e çıkacaktır, yani 4 kat daha olası olacaktır. Kısacası, örnek sayımız ne kadar azsa, uç durumları görme olasılığımız da o kadar artacaktır. Bu gerçek bir yana, düzenek 1 de ne kadar uç olursa olsun her durum için uygun bir hikaye bulmaya oldukça meyillidir. O yüzden kanserli köy haberlerine veya 1000 kişiye sorulan şok seçim anketlerine ince eleyip sık dokumadan inanmamak lazım. Daha şaşırtıcı bir örnek verelim. Bu sefer takip ettiğimiz şey bir hastanede arka arkaya doğan 6 bebeğin cinsiyeti olsun . Sizce hangi durum en az olasıdır: KKKKKK, KKKEEE, EKEKKE? Cevap hepsi aynı olasılığa sahiptir olacaktı. Burada dikkat etmemiz gereken, iki bebeğin doğumu arasında birbirlerinin cinsiyetini etkileyebilecek hiçbir ilişkinin olmaması. Öyleyse, bütün bebeklerin kız olma olasılığı niye bize çok düşük görünüyor? Kahneman'ın bu durum için açıklaması ise insanın doğası itibariyle neden-sonuç odaklı bir düşünce sistemine bağlı olması. Yani ortada aslında hiçbir neden sonuç ilişkisi yokken bile biz bir şekilde ayrı duran noktaları birleştirip kafamızda bir hikaye kurmaya meyilliyiz. Bu örnekte kafamızdan geçen düşünce büyük olasılıkla şuydu eğer arkaya 6 kız çocuk doğmuşsa bunun kesin bir sebebi olmalı. Bu anormal bir durum. Halbuki her şey gayet normal. Birçok durumda neden-sonuç odaklı bir düşünme tarzı aslında oldukça işimize yararken, bazen de tesadüflerle yönlendirilen durumları farketmememize ve bunları yanlış yorumlamamıza yol açıyor. Zihnimizdeki çapa Türkiye'de yaşayıp da alışveriş sırasında pazarlık etmeyen herhalde yoktur. Usta bir pazarlıkçı olmasam da, açılış fiyatının çoğu zaman son fiyatı belirlediğini tecrübeyle öğrendim. Bu durumu Kahneman, zihnimizin istemsiz olarak, ortada varolan ilk değere saplanmasına bağlıyor. Bir başka deyişle zihnimiz, açılış rakamına çapa atıyor ve pazarlık bu çapanın çevresinde devam ediyor. İlk veriye saplanma durumu sadece pazarlıklarda karşımıza çıkmıyor. Mesela, size Gandhi öldüğünde 114 yaşından fazla mıydı? diye sorup, umuyorum ki, hayır cevabını aldığımda, daha sonra Gandhi'nin kaç yaşında öldüğünü sorsam, vereceğiniz cevap 114 yerine 35 yaş ile sorduğum zaman alacağım cevaptan daha yüksek olacaktır. Aslında size sorduğum ilk soruda verdiğim rakam, siz farkında olmadan düzenek 1'in çapa atmasına ve düzenek 2'nin o rakam etrafında düşünmesine sebep oluyor. Acı ama gerçek.Gördüğünüz gibi düzenek 2 devredeyken bile düzenek 1'in sağladığı verileri kullandığı için çapa sorunu gerçekten dikkat edilmediği sürece kaçınılmaz bir durum. Bunun yanında, zihnimiz yorgun olduğunda düzenek 1'e daha da fazla itimat ettiğimizden dolayı bu tür durumlara daha kolay maruz kalıyoruz. Çapa sorununu önleyebilmek için düşünme sürecini hem dingin hem de önceden maruz kaldığımız bilgilerden mümkün olduğu kadar arınmış bir zihinle yürütmemiz gerekiyor. Dolayısıyla, hayatınızı yönlendirecek bir kararı akşam işten dönünce değil de sabah uykudan kalkınca vermeniz sanırım daha iyi olacaktır. Kahneman bu tavsiyeden başka, karar verirken, değerlendirme yaparken veya beklentilerimizi belirlerken de kullanabileceğimiz bazı basit araçlar sunuyor. Biraz dikkat ve emek sarfedersek, dış ve iç etmenlerden mümkün olduğunca bağımsız bir şekilde karar ve stratejilerimizi belirlememiz aslında mümkün. Ortalamaya dönüş Her pazar televizyon ekranlarını işgal eden spor programlarında sıkça duyduğumuz bir hikayedir büyük beklentilerle transfer edilen ama isteneni veremeyen sporcu. Peki istenen nedir burada? Şimdiye kadar gösterdiği iyi performansın bu sezon yetersiz olması mı? O zaman büyük ihtimalle gelecek sezon her şey yoluna girecektir. Yoksa sporcu, kariyerine çok parlak bir şekilde başlayıp da sonradan bu başarıyı bir türlü yakalayamadı mı? O zaman sporcunun bu sezon gösterdiği performansa alışsanız iyi olur, çünkü bu sporcu eğer gerçekten çok yetenekli ve de çok şanslı değilse o ilk parlak günlerini bir daha kolay kolay yakalayamacak. Bu kadar emin konuşabilmemin sebebi istatistiksel bir gerçek olan ortalamaya dönüş olgusu. Bu konuda daha önce hem Açık Bilim'de, hem de Yalansavar'da çıkan makaleleri okumanızı tavsiye etmekle birlikte burada da konuya öneminden dolayı kısaca değinmek istiyorum. Ortalamaya dönüş kısaca şunu söylüyor: Eğer sıradışı bir gözlem yaptıysanız, bu gözlem ortalamadan bir sapma olmakla birlikte, kalıcı bir durum değildir. Dolayısıyla, bir sonraki gözleminiz ortalamaya daha yakın olacaktır. Adı üstünde, ortalama bir değer elde edebilmek için ortalamadan hem artı hem de eksi yönde sapmalar gösteren verileriniz olmalıdır. Dolayısıyla bir veriniz ortalamadan ne kadar fazla sapmışsa, diğer verileriniz de onu dengeleyecek şekilde ortalamayı o kadar fazla hedefleyecektir. Ortalamaya dönüş olgusu sadece sporda değil, bilimde, iktisatta, hatta sosyal ilişkilerde bile büyük rol oynuyor. Orduda ve çoğu zaman iş dünyasında sıkça kullanılan ödül-ceza sistemini düşünelim. Hikaye kurmayı çok seven düzenek 1 yüzünden, gösterdiği yetersiz başarıdan dolayı cezalandırılan bir insanın aldığı cezadan sonra dersini alıp, bir sonraki seferde işini daha iyi yaptığını düşünürüz. Benzer şekilde, üstün başarısından ötürü ödüllendirilen bir insanın şımarıp sonraki seferde bizi hayalkırıklığına uğrattığına inanırız. Aslında cezanın veya ödülün çoğu zaman etkisi yoktur. Bu kişi büyük ihtimalle ortalamadan sapan bir davranış göstermiştir ve sonraki seferde yine ortalamaya yakın bir şekilde davranmaya devam edecektir. Ama biz neden-sonuç odaklı düşünmeyi çok sevdiğimiz için olmayan bağlantılar ve hikayeler kurgularız ve ortalamaya dönüşün burada en büyük rolü oynadığını unuturuz. Ortalamaya dönüş olgusunu artık öğrendiğimize göre etraftaki ekonomik krizden çıkan ülkenin gösterdiği hızlı büyüme haberlerini artık doğru yönde yorumlayabiliriz. Özet Zihnimizde eş zamanlı çalışabilen düzenek 1 ve düzenek 2 sayesinde yaşadığımız dünyayı ve çevremizdeki olayları sadece algılamakla kalmayıp, bunları anlamlandırıp, yorumlayabiliyoruz. Daha da ötesi, bu kabiliyetimiz sayesinde olması ya da olmaması muhtemel olayları tahmin ederek, hayatımızı yönlendiriyoruz. Yalnız, düzenek 1'i ve düzenek 2'yi doğru ve etkin bir şekilde kullanabilmemiz, yani olayları doğru şekilde yorumlayıp doğru kararlar verebilmemiz için bu iki düzeneğin zayıf ve güçlü yönlerini tanımamız şart. Daniel Kahneman, Hızlı ve Yavaş Düşünmek adlı eserinde bu konuyu gayet detaylı ve çarpıcı bir şekilde işliyor. Daha da önemlisi, Kahneman sıkça karşımıza çıkan ve kolay kolay farkedemeyeceğimiz birçok iç ve dış etmeni ve düşünme yetimizdeki zaafları bize örneklerle anlatmakla kalmayıp bunlara karşı kullanabileceğimiz çözümleri de yanında sunuyor. Ben bu yazıda size bunlardan sadece birkaç tanesini sunabildim. Umuyorum ki, sunulan örnekler sizi de benim kadar etkilemiştir. Daha fazlasını öğrenmek isteyen, mesleğinde ve kişisel yaşamında doğru şekilde düşünüp kararlar vermeyi hedefleyen herkese bu kapsamlı ama öz bir şekilde yazılmış eseri bir kez daha tavsiye ediyorum. Umut ediyorum ki, Hızlı ve Yavaş Düşünmek yakın zamanda Türkçe'ye çevrilir de daha fazla kişi bu kaynaktan faydalanabilir.


Araştırmacılar, elektronik bir dil kullanarak tatları farklı biraları birbirinden ayırt etmeyi başardılar. Food Chemistry dergisinde yayınlanan bu buluş, denemelerin %82'sinde olumlu sonuç verdi. Bira, dünya üzerindeki en eski ve en çok tüketilen alkollü içecektir. Şimdilerde, Barselona Otonom Üniversitesi'nde görevli bilim adamları, insanların tat alma duyusunu temel alarak elektronik dil adı verilen bir sistem geliştirdiler. Analiz sistemlerinde yeni bir tasarımı hayata geçiren bilim adamları, pek çok bira markasının analizine dayanan bir çalışma gerçekleştirdiler. Makalenin başyazarı Manel del Valle yaptıklarını şöyle açıklıyor: Elektronik dil kavramı, çeşide özgü bir sensör dizisinin kullanımını içeriyor. Diğer bir deyişle, biranın içeriğindeki kimyasal bileşenlerin çeşidine duyarlı bir sensör dizisinden bahsediyoruz. Bu sensör dizisi sürecin işlemesi, model tanımlanması ve hatta yapay sinir ağı kurulumu için değişen bir bilgi yelpazesi oluşturuyor. Bu çalışmadaki sensör dizisi, içinde 21 iyon-ayırt edebilen bir elektrot dizisi barındırıyor. Bu dizinin elemanları, az önce belirtilen değişenlere çeşide özgü bir tepki veren elektrotların yanında, bazısı katyonlara bazısı da anyonlara tepki veren elektrotlardan oluşuyor. Araştırmacılar, bu sensör dizisi tarafından oluşturulan çok-boyutlu tepki ile bu tepkinin denenen bira çeşitlerinden nasıl etkilendiğini kayıt altına aldılar. Başlangıçtaki analizler, gruplamanın daha iyi gözlenebilmesi için onlara koordinatların yerlerini belirleyebilme imkanı tanıdı. Her bir koordinat belirli bir bira çeşidine karşılık geliyordu. Daha güçlü araçların kullanımı -kontrollü öğrenme- ve lineer diskriminant analizleri, bizlere biranın ana kategorilerini birbirinden ayırt etmemizi sağladılar: Schwarzbier , lager birası, duble malt, Pilsen, Alsas birası ve az-alkollü diyor Del Valle ve ekliyor: Ve tüm bunları %81,9 başarı oranıyla ayırt ettik. Ayrıca eklemekte yarar var; elektronik dilin tanıyamadığı az alkollü karışımlar ve yabancı yapım denebilecek bira çeşitleri, uzmanlara göre, tanımlanmadığı için sistemin bu tür içecekleri doğal olarak ayırt edemediğinin de göstergesi olmuş oldu. Tat alabilen robotlar İyonlar her bir sensör dizisinde bir uyarı cevabı oluşturuyor. Bu cevaplar da yapay sinir ağlarının girişlerini oluşturuyor. YSA eğitiliyor ve bu esnada sınıflandırma için sayısal modeller geliştirilmiş oluyor. Böylece test aşamasına geçildiği zaman, öğrenilmiş sayısal model baz alınarak sisteme test amacıyla verilen bira, modellerdeki tanımlamaya en yüksek benzerlikte çıktı oluşturuyor ve bu test birası, kendine karşılık gelen bira ismiyle etiketleniyor. Bu sistem, etanol varlığında doğrudan uyarılan sensör dizisinden oluşmuyor. Sistem için, karışımların içinde yer alan iyonların varlığına göre geri-bildirimde bulunan ve bu doğrultuda modeller oluşturan bir sensör dizisine bağlı bir yazılım denebilir. Bu tür araçlar bir gün robotlara tat alma duyusu kazandırabilir, ve hatta tüketim alanında gıdaların kalitesi ile güvenilirliğini geliştirmek için gıda endüstrisindeki çeşnicibaşlarının yerine bile geçebilir.


Gen tedavisi genişleyen bir araştırma alanı ancak bu araştırmaları tedaviye dönüştürmenin önünde birçok engel mevcut. İngiltere'de sağlık araştırmalarına maddi destek veren önemli vakıflardan biri olan Wellcome Trust'ın HICF adlı fonunca desteklenen önemli bir araştırmanın duyurusunun tercümesini ilginize sunuyorum. Koroidermi elli bin ila yüz binde bir insanı etkileyen ırsi bir körlük türü. Az görülen bir hastalık olması nedeniyle ilaç firmalarınca ve bilimsel ödenek kurumlarınca ihmal ediliyor. Sık görülmüyor, ama koroidermi yaşam kalitesine büyük bir darbe vuruyor ve tüm körlük vakalarının %4'üne sebep oluyor. HICF destekli bir 1. evre klinik gen tedavisi deneyinin sonuçlarına göre, koroidermi hastalarının gözüne sağlıklı genin kopyalarının ulaştırılması, görme yetilerini yeniden kazanmalarına yardımcı olabilir. Altmış beş yaşındaki koroidermi hastası Jonathan Wyatt, Eşimin telefonundaki rakamları görebildim diyor. Yıllardır görememiştim onları. Londralı bir avukat olan Wyatt'ın hastalığı 20'li yaşlarında teşhis edilmiş. O gün bu gündür hem görme hem de çalışma yetisi giderek kötüleşmiş. Koroiderminin sebebi X kromozomundaki tek bir genin arızası. Erkeklerin tek bir X kromozomu olduğundan hastalık en çok onları etkiliyor, zira kadınların ikinci X kromozoundaki sağlıklı bir gen onları kurtarabiliyor. CHM/REP-1 adlı bu gen gözün ağtabakasındaki ışığa duyarlı hücrelerin sağlığından sorumlu, ve değişinimi halinde gece görüşü daha çocukluktan itibaren bile bozulabiliyor. Görme bozukluğu daha sonra ilerleyerek hastanın görüş alanını daraltıyor. Görme alanımın ortasında ıslak bir bulanıklık vardı diye açıklıyor Wyatt. O kadar ki, elimin gözlerimin önünde aşağı salladığımda göremiyordum artık. Elindeki tek tedavi seçeneği, Oxford Üniversitesi'nde HICF desteğiyle uygulanmakta olan bir gen tedavisi deneyiydi. Oxford Üniversitesi'nin Nuffield Oftalmoloji Laboratuvarı'ndan Prof. Robert Maclaren, yeni bir gen tedavisi yöntemi denedi. Ekibiyle AAV türü virüsleri kullanarak CHM/REP-1 geninin sağlıklı kopyalarını ağtabakasının yıpranmış, ışığa duyarlı hücrelerine ulaştırdı. Ulaştırmak için hastanın bir gözündeki ağtabakasını sıyırıp, DNA taşıyan virüsleri altına zerk etmeleri gerekti. Bu 1. evre deney 12 hastayı kapsıyor, yani çok küçük. The Lancet dergisindeki ilk sonuçlar da bu 12 hastanın altısına ait. Bu nedenle bu cesaret verici sonuçlar dikkatle değerlendirilmeli. Deneye katılanların bir muayene tabelasındaki harfleri okumasıyla ölçülen görüş keskinlikleri arasında farklar vardı. Sonuçlara göre; daha baştan iyi veya mükemmel görüş keskinliğine sahip hastaların görüş keskinliği azalmadı, gece görüş yetileri ise iyileşti. Deneyin başında görme keskinliği az olan iki hastanın görüşü iyileşti. Bu gelişmeler ilk tedaviden sonra altı ay boyunca sürdü. Toplamda dokuz hasta tedavi ettik, bu yüzden ihtiyatlı olmak doğru olur. Bu, kesin bir tedavi sayılamaz diyor Maclaren. Asıl heyecan verici olan, bunun bir anlık bir gelişmeden ibaret olmaması. Görme yetileri sürüyor. Daha yapılacak çok iş var, ve Maclaren ekibi deneyi 2. evreye taşımak için ödenek başvurusu yapıyor. Wellcome Trust'ın İş Geliştirme Müdürü Dr. Tim Knott şu ana kadarki ilerlemeden memnun. Bu, HICF tarafından desteklenen ilk projelerden biri ve HICF'nin ilk zamanlarındaki amaç ve hedeflerinin tipik bir örneği. Gen tedavisi, çok uzun vadeli ve riskli olduğundan bu yaklaşımla desteklemeyeceklerimizin arasındaydı diye ekliyor Knott. Ama Profesör Maclaren bunun mümkün olduğuna, ve zamanın doğru olduğuna bizi ikna etti, ve haklı çıktı.


Ab ayında Venüs yükselirse, yağmurlar olacak, kıtlık ve yıkım olacaktır. Ab ayında Venüs'ün beyaz bir alevi olursa, ülkede kıtlık olacak ya da kral çok güçlü olacaktır. Ab ayında Venüs ufka doğru karalarak alçalırsa ya da sönük kalırsa, o ay Elam ve ordusu mahvolacaktır. Ab ayında Venüs yükselir ve bir yıldız kayarsa, kıtlık olacak ya da kral güçlü hale gelecektir. Ab ayında Venüs görünmezse, kral güçlü olacak ve ülke mutlu olacaktır. 59-60. Venüs tabletlerinden (M.Ö. 2. binyıl) Geçtiğimiz ay bir çok kereler sosyal medyada gerek kişisel hesabımdan gerekse de Açık Bilim'in hesaplarından paylaştığımız astroloji hakkında bilimsel bir araştırma adıyla bir anket bağlantısına rastlamışsınızdır. Açık Bilim'de ilk defa bir örneğini gerçekleştirdiğimiz bu anket araştırmasını aslında şahsen uzun bir süredir yapmayı planladığımı söylemek isterim bu konuda hala çeşitli şanssızlıklar neticesinde bitirip yayımlatamadığım bir kitap projem var- . Ve nihayet uyuyamadığım bir gece birkaç astrologla Twitter üzerinden tartışınca biraz acele de olsa böyle bir araştırma yapmak ve raporunu internetten yayınlamak geldi içimden. Bu anket aracılığıyla toplamda 1300'e yakın katılımcıdan veri toplama şansım oldu. Bu bir araştırma raporu olsa da şekil, içerik ve örneklem yolu nedeniyle hakemli bir dergide yayınlanacak ölçütlere sahip olduğunu düşünmedik. Bu yüzden bilimsel bir makale gibi ansiklopedik ve ruhtan uzak bir dil kullanmayacağım; ama bilimsel bir araştırmaya aşina olanlar için ve aşina olmak isteyenler için de- bir miktar benzetim yapmayı arzu ediyorum. Standart bir makalede görebileceğiniz teorik açıklamalara da bu yazıda yer vermeyeceğim; ama yapmış olduğumuz araştırmanın yöntemi, bulguları ve sonuçlarından bahsederken standart usüllerden çok da uzaklaşmayacağım. Topluma ve bilime katkı sağlaması dileğiyle. Her yılın geleneği... Astroloji temelde ikiye ayrılır: Mundan astroloji ve horoskop adıyla da bildiğimiz natal astroloji. Mundan astroloji, astrolojinin çıkış noktasıdır ve gökyüzünü gözlemleme yoluyla ülkelerin / halkların kaderleri hakkında kehanette bulunma işidir. Babillilerin Enuma Anu Enlil adlı tabletleri gökyüzüne bakarak kehanette bulunma geleneğinin ilk yazılı örneklerini oluşturur ve bu tabletler gökcisimleri ile dönemin siyasal / ekonomik / demografik olaylarıyla ilişki kurar. Tıpkı yazının girişinde alıntıladığımız tabletteki metinler gibi. İlgili dönemde gelişmiş uygarlıklarda geçerli siyasal sistemlerden başılıcası krallıklardı. Dolayısıyla bu gökyüzü falları konusu gereği krallar içindi ve onları ilgilendirmekteydi. Ancak bu fallara olan inancın artması ile bir süre sonra sadece kral hakkında değil, kralın akrabaları hakkında da kehanette bulunmalar başgösterdi. Zamanla aristokratların da astrologlara fal baktırmaya başlaması ile mundan astroloji genele yayıldı; bir zaman sonra ortaya bugün horoskop olarak bildiğimiz, doğum haritasına bakarak kehanette bulunma modası ortaya çıktı; ama biraz daha basit düzeyde; çünkü o tarihlerde sadece çıplak gözle görülen beş gezegenin varlığından haberdar idiler. Bu beş gezegenin, ayın ve güneşin hangi takım yıldızından doğdukları / battıkları / bulundukları kehanetin yönünü belirlemekteydi ve zenginler arasında giderek popülerleşen fal bakma biçimi, kişinin doğduğu gündeki yıldız haritasına bakarak onun karakterini okumak şeklindeydi. Horoskop olarak anılan doğum kartları, doğum gibi önemli olayların gerçekleştiği herhangi bir gün ve saatte gökcisimlerinin konum ve açılarını gösteren araçlardır. İlk rastlanan tablet üzerine çivi yazısı ile işlenmiş horoskoplar, M.Ö. 410 yılında Babilliler tarafından oluşturulanlardır(1). Daha sonra Mısır'a ve oradan da Antik Yunan'a sıçramış, herkesçe paylaşılan bir inanç haline gelmiştir. MS 2. yüzyıldan bir örnek vermek gerekirse, Batlamyus'un Tetrabiblos adlı kitabında Satürn, avcı takımyıldızındayken doğanlar için şöyle söylüyordu: Satürn, Avcı takımyıldızında iken doğan çocuklar esmer, gürbüz, siyah ve kıvırcık saçlı, kıllı göğüslü, orta büyüklükte gözlere sahip, orta boylu, soğuk ve rutubetten fazlasıyla etkilenip sinirli olurlar. Kısacası bir süre sonra ulusların yakın gelecekteki kaderini tayin eden mundan astroloji ile natal astrolojinin birleşmesinden günlük, haftalık, aylık, yıllık kehanetler ortaya çıktı. Özellikle 18 ve 19. yüzyılda İngiltere'de bu kehanetler ile fal bakmak oldukça popüler hale gelmişti. Hala astrologlar aracılığıyla yürütülen bu eylemin gazeteler aracılığıyla yaygınlaşması ise 1930'ları buluyor. Bugün hemen hemen tüm gazetelerde ve dergilerde birer tane astrologa rastlamak mümkün. Bu astrologlar genelde günlük, o da olmadı aylık, hiç olmadı yıllık fallar yazıyorlar, kitaplar yayınlıyorlar, televizyonlarda boy gösteriyorlar. Her yılın sonunda da mutlaka davet edildikleri mecralarda hem mundan astrolojisi hem de horoskop bağlamında yeni gelecek olan yılın değerlendirmesini yapıyorlar. İşte bu araştırmada 2012 yılı biterken 2013 yılı hakkında kehanetlerde bulunan bir takım astrologların bu kehanetlerinin gerçekleşip gerçekleşmediğini yaygın katılım gösterilen bir anket aracılığıyla test etmeye çalıştık. 1300 kişiye sorduk: 2013'te ne oldu? Bunu yapabilmek için astrologların kehanette bulunmayı çok sevdiği aşk, evlilik, kariyer, iş, mutluluk, sağlık vb. konularıyla ilgili kısa ve öz sorular içeren bir anket kullandık. Bu anket 26 soruluk, son derece basit, iki dakikada kolaylıkla doldurulabilen bir anketti . Bu 26 sorudan 5'i katılımcıların burçları, yükselen burçları, cinsiyetleri ve astrolojiyi ciddiye alma derecelerinin sorulduğu demografik bilgi alma amacıyla sorulmuş sorulardı. Kalan 21'i ise kişilerin 2013 yılında yaşadıklarına ilişkin değerlendirme sorularıydı. Bu 21 değerlendirme sorusu kişilerin astrolojiye inanıp inanmamasından bağımsız olarak yanıtlanabilen, sadece ve sadece 2013 yılı içerisinde seyahate çıkma, evlenme, boşanma, çocuk sahibi olma, aşık olma gibi eylemlerde bulunup bulunmadıklarını sorgulamaktaydı. Bu sayede yanıtların astrolojiye değer verip vermemek ya da onu ciddiye alıp almamaktan etkilenmesi söz konusu olmayacağı düşünüldü. Zira evlenmiş ya da evlenmemiş olmanız, ya da tutkulu bir aşk yaşayıp yaşamamış olmanız büyük ölçüde astrolojiye verdiğiniz değerden bağımsızdır 22 sorudan 7'sinde kişilerin 2013 yılındaki durumları soruldu ve yanıtlamaları için 1-Kötüleşti, 2-Değişmedi ve 3-İyileşti olmak üzere üç seçenek sunuldu . Kalan 15 soruda ise Evlendim, Boşandım, Tutkulu aşk yaşadım gibi tecrübeleri yaşayıp yaşamadıkları sorularak Evet ve Hayır seçeneklerinden birini seçerek yanıtlamaları istendi . Anket için kartopu örnekleme tekniği seçildi: Yani anket sosyal medya üzerinden paylaşılan bağlantı aracılığıyla yayıldı -ve kartopu gibi büyüdü- toplamda 1287 kişi katıldı. Ancak tabi ki bu formların hepsi ciddiyetle doldurulmamıştı: Burç bilgisinin verilmediği, soruların boş bırakıldığı ve özensiz yanıtlanmış olan 67 form ayıklandı. Analizler geriye kalan 1220 kişinin gözlem verileri ile gerçekleştirildi . Bilimin fendi astrolojiyi yendi mi? Bir siyasetçiye, bir ekonomiste tutturamadıkları tahminler ya da gerçekleşmeyen müjdeler hatırlatılır, hatta kimi zaman hesap sorulur. Bir doktorun önerdiği tedavinin işe yaramaması halinde o doktorun neden iddia ettiği gibi olmadığı sorusuna yanıt vermesi istenir. Bir mühendis, yapmış olduğu hesap hatasının sorumluluğunu tamamen üzerine alır; hatta bu mesleklerdeki insanların gerçekleşmemiş vaat ve söylemleri nedeniyle birileri zarar görmüşse yargılanır ve hapse bile girebilir. Ancak kimse astrologları gerçekleşmemiş kehanetleri dolayısıyla sorgulamaz. Bunun pek çok nedeni olabilir: Birincisi, günlük, haftalık, aylık derken o kadar çok kehanet üretmişlerdir ki, eminin sadece okuyanlar değil kendileri bile bir süre sonra ne dediklerini unutuyorlardır. İkincisi ise pek çok kimse astrolojiyi çok ciddiye alıyor görünse de herhalde hayattaki ciddi kararlarını astrologların kehanetlerini ciddiye alarak veriyor olmamalarıdır. Üçüncüsü ise, bu gibi çalışmaların azlığı ya da yokluğu nedeniyle, kehanetlerin gerçekleşip gerçekleşmediğinin ciddi olarak sorgulanmamasıdır ya da sorgulanmaya değer bulunmamasıdır. İşin tuhaf yanı astrologlar, kehanetleri tutmadığı zaman bundan pek gocunmazlar. Astrolojinin tüm sözdebilimler gibi yanlışlanamaz özelliğe sahip olması bunun bir nedeni olabilir. Bir kehanet tutmadığında en kötü ihtimalle top yükselen burca atılır, o da olmazsa astroloji size ne olacağını söylemez; hangi konularda şanslı olabileceğinizi söyler olur. Ya da enerjiniz düşüktür, yıldızınızla aranız barışık değildir vs. O zaman da astroloji aslında kendi amacını terk etmiş olur... E hani gezegenler, takımyıldızları, enerjiler, falan filan? derseniz pek çok tartışmamda yaşadığım gibi- cahillikle suçlanan en nihayetinde siz olursunuz. Aslında astroloji ve astrologların ciddi olarak ele alındığı, kehanetlerinin test edildiği bazı bilimsel çalışmalar yapıldı . Mesela 1985 yılında yapılan Carlson deneyi meşhurdur. Carlson bu deney için Avrupa'nın ve ABD'nin en çok saygı duyulan 30 astroloğunu davet etti ve astrologlar da davete icabet ettiler. Deneyin işleyişi şöyleydi: Toplamda 116 bireye ait horoskop, yani doğum anlarındaki gökyüzü haritaları mevcuttu. Astrologlara her seferinde bir birey ve birisi gerçekten o bireye ait olan, diğer ikisi ise rasgele olan 3 adet horoskop veriliyordu. Astrologlar kişiye -burçları hariç- istedikleri soruyu sorabiliyor, kişiyi görebiliyor, kısaca kişiyle sözlü, görsel etkileşime girebiliyorlardı. Astrologlardan istenen hangi horoskopun o kişiye ait olduğunu tahmin edebilmeleriydi. Bilin bakalım ne oldu? Tahmin edemediler. Astrologların başarma oranı 1/3'tü... Yani herhangi birimizin gidip rasgele bir kart seçmesi halinde elde edeceği başarı oranı kadar (2). 1990 yılında ise başka bir çalışma yapıldı ve altı uzman astrologdan ellerine verilmiş 23 doğum yıldız haritasıyla, rahatlıkla konuşup sohbet edebildikleri, burçları hariç istedikleri soruyu sorabildikleri 23 kişiyle eşlemelerini istediler. Sonuç yine aynı oldu ve bunu başarma kabiliyetlerinin herhangi bir insandan daha fazla olmadığını ortaya koyan McGrew ve McFall, başarılı bir çalışmaya imza atmış oldular (3). 2011 yılında Güney Afrika'daki işçi bulma kurumuna kayıtlı 65.268 kişinin burçları ile onlara kurum tarafından uygulanmış olan karakter testlerinin sonuçlarını karşılaştırarak, burçlar ile karakterler arasında hiçbir bağlantı olmadığını ortaya koyan Renier Steyn de yüzyüze etkileşim olmadan ve araya astrologları katmadan, yeni bir anket doldurmak suretiyle ortaya çıkabilecek her tür seçilim hatasını da bertaraf ederek astrolojinin karakter tezlerinin bir geçerliliği olmadığını ortaya koydu(4). Astrologlar 2013 için ne dediler? Biz bu çalışmada seçtiğimiz bazı astrologların katıldığı programlarda, kendi sosyal medya hesaplarında ya da ulusal basında henüz 2012 yılının Aralık ayındayken 2013'e dair yapmış oldukları kehanetlerden bulabildiklerimizi bulduk. Aslında astrologlar aşağıda söylediklerinden çok faha fazlasını söylediler; fakat pek çoğu olabilir, yapabilir, edebilir, bir ihtimal ... gibi savunma alanlarıyla beraber sunulmuşlardı. O yüzden aşağıdaki listede kesin ve kesine yakın ifadelere yer vermeye çalıştık. İşte astrologların hipotezleri: |Astrolog |Hipotez |Mecra ve Tarih |Dinçer Güner |2013 senesinde evlenme potansiyeli yüksek olanlar: Yay, İkizler, Oğlak, Yengeç |Resmi twitter hesabı, 25 Aralık 2012 |Dinçer Güner |Kazanç ve maddi konularda en süper şanslı olan burçlar yılın ilk yarısı Boğa, ikinci yarısı İkizler |Resmi twitter hesabı, 25 Aralık 2012 |Dinçer Güner |Terazilerin ise maddi anlamda Satürn yüzünden yüzleri kolay kolay gülmeyebilir, yılın genelinde para idare etmeyi öğrenecekler |Resmi twitter hesabı, 25 Aralık 2012 |Hande Kazanova |Boğalar ilişkilerine dikkat etsinler, parasal anlamda çok şanslılar |25 Aralık 2012, HABERTÜRK Teke Tek Programı |Hande Kazanova |Aslanların sosyal çevreleri ve iş hayatı çok aktif olacak |25 Aralık 2012, HABERTÜRK Teke Tek Programı |Hande Kazanova |Kariyer yılında olacak başaklar. Çok önemli şansları var. Medyada da çok fazla başak konuşuyor olacağız. Yılın ikinci yarısı sosyal çevrede çok şanslı olacaklar. |25 Aralık 2012, HABERTÜRK Teke Tek Programı |Hande Kazanova |Teraziler seyahat ve eğitim alanında çok aktif olacaklar |25 Aralık 2012, HABERTÜRK Teke Tek Programı |Hande Kazanova |Akrepler yılın ikinci yarısı keyif yapıp seyahat edecekler |25 Aralık 2012, HABERTÜRK Teke Tek Programı |Hande Kazanova |Yaylar: İkili ilişkide şanslılar 6 ay boyunca. Çok arkadaşım var evlilik düşünen. Yılın ikinci yarısı Parasal konularda şanslı olacaklar. |25 Aralık 2012, HABERTÜRK Teke Tek Programı |Hande Kazanova |Oğlaklar, evlilik ve ikili ilişkide şanslı olacaklar |25 Aralık 2012, HABERTÜRK Teke Tek Programı |Binnur Zaimler |2013 yılında parasal anlamda en şanslı burçlar sorulunca: Yılın ilk yarısı ikizler. İkizler bütün olacakları değerlendirmeli. İkinci yarıda da Yengeç şanslı. Jupiter yengeç'e geçicek bolluk ve zenginlik olucak. Kadın liderler göreceğiz. Şirketlerde ve ülkelerde. İkizler ve yay basında çok ön planda. |25 Aralık 2012, HABERTÜRK Teke Tek Programı |Zeynep Ekşib |Oğlaklar için kariyerle alakalı önemli bir kariyer planı olabilir. Disiplin enerjiyi bulabilirler kendilerinden. |25 Aralık 2012, HABERTÜRK Teke Tek Programı |Zeynep Ekşib |Başaklar maddi konulara dikkat etsin. |25 Aralık 2012, HABERTÜRK Teke Tek Programı |Zeynep Ekşib |Koçlar özellikle evlilikle ilgili çok hassaslar. |25 Aralık 2012, HABERTÜRK Teke Tek Programı |Rezzan Kiraz |2012 de pluton oğlaktaydı 2013 te devam edicek. Uranüs koçtaydı devam edicek. Plüton hayatı altüst eden Bir şey. Ölmeden önce sizi öldürüyor hayata bakışınızı değiştiriyor. Kötü açıdan örnek olarak Aile iş kaybı olabilir. |25 Aralık 2012, HABERTÜRK Teke Tek Programı |Rezzan Kiraz |Neptün'e hizmet etmezseniz ruh ve sinir hastalığı hastanesi dolabilir. Özellikle balık ve başaklar yaylar ve ikizler dikkat edip ayaklarını sağlam yere bassınlar. Kimsenin peşinden koşmasınlar. |25 Aralık 2012, HABERTÜRK Teke Tek Programı |Zeynep Süzmen Şen |Balıklara çok romantik, ayaklarını yerden kesecek bir aşk gelebilir. |30 Aralık 2012, HABERTÜRK 2013 kimin yılı olacak röportajı. |Binnur Zaimler & Zeynep Süzmen Şen |Binnur Zaimler: Aynı zamanda bebek de gelebilir.Z.S.Ş.: Hatta ben Balıkların ikiz, üçüz sahibi olabileceklerini düşünüyorum. |30 Aralık 2012, HABERTÜRK 2013 kimin yılı olacak röportajı. |Hande Kazanova |Yıldızlar aynı pozisyona yıllar sonra gelse bile insan helezonik. Yani aynı siz olmadığınız için aynı şeylerle karışlaşmamış oluyorsunuz. Ama dikkat etmesi gereken burç var; Boğa... Özellikle evliliklerine, ikili ilişkilerine.. |30 Aralık 2012, HABERTÜRK 2013 kimin yılı olacak röportajı. |Hande Kazanova |Koçların hayatında önemli değişimler olabilir. İçlerinde inanılmaz bir bağımsızlık, cesaret var. Akreplerin hayatı yeniden yapılanıyor. |30 Aralık 2012, HABERTÜRK 2013 kimin yılı olacak röportajı. |Zeynep Süzmen Şen |Koç, Yengeç, Oğlak ve Terazi... Özellikle bunların ilk günlerinde doğanlar için büyük değişim görünüyor. Aslında bu süreç son 1-2 yıldır başladı ve önümüzdeki yıl devam edecek. |30 Aralık 2012, HABERTÜRK 2013 kimin yılı olacak röportajı. |Binnur Zaimler |Kovalar için de çok önemli bir dönem çünkü onları tanımayanların bile itibarlarını, imajlarını konuştuğunu görecekler. 10 sene sonra, 20 sene sonra da bu dönemi Kovalar kariyerleriyle ilgili hatırlayacaklar ve ben neler başardım deyip sevinecekler. |30 Aralık 2012, HABERTÜRK 2013 kimin yılı olacak röportajı. |Zeynep Süzmen Şen |Boğalara birtakım vaatler var. Bilinçaltlarından bir şeyler seslenmeye, hayat felsefeleri değişmeye başladı ve aslında kontrol alanlarından çıkmaya davet ediliyorlar. Birtakım şanslar var; onları iyi görüp iyi değerlendirmek lazım. Özellikle yılın ilk yarısında. Çünkü yılın ikinci yarısı bu şans İkizler'e geçecek. İkizler için yeni yatırım zamanı olacak. Bir de Akrep'i çok iddialı görüyorum bu sene. |30 Aralık 2012, HABERTÜRK 2013 kimin yılı olacak röportajı. |Binnur Zaimler |Yaylar, kariyer anlamında kaotik bir dönemine giriyorlar. |30 Aralık 2012, HABERTÜRK 2013 kimin yılı olacak röportajı. |Hande Kazanova |Balıklar yılın ilk yarısı ev, aile, yuva, huzur anlamında şanslı. Yılın ikinci yarısı Koç burcuna geçecek bu etkiler. |30 Aralık 2012, HABERTÜRK 2013 kimin yılı olacak röportajı. |Zeynep Süzmen Şen |Aslanlar egolarını bir kenara bırakıyor, aile kurmaları gerektiğini, biz olma duygusunu yaşayabileceklerini düşünüyorum. Dönüşleri muhteşem olacak, parlamaya başlayacaklar, özellikle yılın ikinci yarısı Aslanları gözlemek keyifli olacak. |30 Aralık 2012, HABERTÜRK 2013 kimin yılı olacak röportajı. Anketimizin katılımcı profili Anketten de görebileceğiniz gibi anketimizin sonunda katılımcıların astrolojiye olan yaklaşımlarını sormuştuk. Ankete katılan 1220 kişiden 143'ü astrolojiyi çok ciddiye alırken, 729'u mesafeli yaklaşıyor. 348 kişi ise astrolojiyi hiç anlamlı bulmuyor. Kadın katılmcı ve erkek katılımcılar arasında astrolojiye olan yaklaşımları bakımıdan çok ciddi farklar var. Astrolojiyi anlamlı bulmayanları büyük bir çoğunluğu erkek iken tersi de geçerli: Astrolojiyi ciddiye alanların büyük çoğunluğu kadınlardan oluşuyor. Ankete katılım gösteren burçların dağılımına göz atarsak oldukça dengeli bir tabloyla karşılaşmaktayız. Yengeçler küçük bir miktar fazla olmak üzere neredeyse her burçtan katılım %8 civarında gerçekleşmiş. Katılım gösterenler arasındaki en küçük grup yaylar. Bu durum İçişleri Bakanlığı'nın 2010 yılında çıkardığı Türkiye Burç İstatistiği'ne uygun, zira bu istatistiğe göre Balıklar ve Yengeçler Türkiye'deki en kalabalık grubu oluştururken, yaylar neredeyse onların yarı nüfusuna sahip grup olarak son sırada yer alıyor (5). Grafik Tablo | Burçlar | Sayı | Yüzde |Koç | 105 | 8,6% |Boğa | 97 | 8,0% |İkizler | 104 | 8,5% |Yengeç | 125 | 10,2% |Aslan | 101 | 8,3% |Başak | 98 | 8,0% |Terazi | 101 | 8,3% |Akrep | 108 | 8,9% |Yay | 90 | 7,4% |Oğlak | 94 | 7,7% |Kova | 103 | 8,4% |Balık | 94 | 7,7% |Toplam | 1220 | 100,0 Anketimizde yükselen burçları da sormuş olmamıza rağmen katılımcıların yaklaşık %34'ünün yükselen burcunu bilmiyor olması nedeniyle onları bir değerlendirme verisi olmaktan çıkardık. Katılımcıları cinsiyetleri açısından incelediğimizde ise %58,6'sının kadınlardan, %39,8'inin erkeklerden oluştuğunu gördük. 19 katılımcı cinsiyetlerini belirtmeyi tercih etmediler. | Cinsiyet | Sayı | Yüzde |Kadın | 715 | 58,6% |Erkek | 486 | 39,8% |BOŞ | 19 | 1,6% | Toplam | 1220 | 100,0% Katılımcıların yaş dağılımları ise Türkiye'deki internet kullanıcılarının yaş dağılımına benzer şekilde gerçekleşti ve büyük çoğunluğu 41 yaş gerisindeki katılımcılardan oluştu. 18 yaşından küçükler anketimize çok fazla ilgi göstermediler: 2013 nasıl geçti? -> Durum soruları... Peki biz bu verilerle ne yapacağız? Ankete dayalı bu tip araştırmalarda gruplar arasında anlamlı farklar olup olmadığını tespit etmek çok önemlidir. Konuya aşina olmayanlar için küçücük bir bilgi verelim: Diyelim ki 40 kişilik bir sınıftaki kızların %10'u, erkeklerin ise %5'i gözlüklü olsun. Bu bize kızlar gözüklü olur bilgisini verebilecek yeterlilikte bir bilgi midir? Hayır... Çünkü böyle bir sonuç tamamen tesadüf eseri ortaya çıkmış da olabilir. Oysa aynı sınıfta kızların %80'i gözlüklü iken, sınıftaki erkeklerin %30'u gözlüklü olsaydı, işte o zaman kızların erkeklerden bariz bir şekilde daha fazla gözlük takma eğilimine sahip olduklarından şüphelenebilirdik. Gruplar arasındaki farkın anlamlı olup olmadığını test etmek için kullanılan bir kaç istatistik yöntem vardır. Katılımcılara sorduğumuz soruların yanıtları kategorik olduğundan kullanılacak uygun analiz ki kare testidir. Ki-kare testi bizlere burçların sorulara verdiği yanıtlara göre gruplanması halinde gerçekten aralarında anlamlı bir şekilde belli bir kategoriyi seçip seçmediklerinin bir ölçüsünü verecektir. Bu sebeple analizlerimizde 12 adet burcun sorulara verdiği yanıtlar arasındaki olası anlamlı farklar incelenirken ki-kare testine başvurulmuştur. Daha iyi anlaşılması için ilk sorumuzu ayrıntılı olarak ele alalım: Anketten de görebileceğiniz üzere ilk sorumuzda katılımcılara aşk hayatlarının 2013 yılında nasıl geçtiğini sormuştuk ve Kötüleşti / Değişmedi / İyileşti olarak sunulan üç şıktan birisini işaretleyerek yanıtlamalarını istemiştik. İşte katılımcılarımızın bu soruya verdikleri yanıtlar şöyle dağıldı: Grafik Veriler | | Aşk Hayatım | Toplam | | Kötüleşti | Değişmedi | İyileşti |Koç | 32 | 51 | 22 | 105 | 30,5% | 48,6% | 21,0% | 100,0% |Boğa | 25 | 46 | 26 | 97 | 25,8% | 47,4% | 26,8% | 100,0% |İkizler | 26 | 45 | 33 | 104 | 25,0% | 43,3% | 31,7% | 100,0% |Yengeç | 39 | 55 | 31 | 125 | 31,2% | 44,0% | 24,8% | 100,0% |Aslan | 21 | 52 | 28 | 101 | 20,8% | 51,5% | 27,7% | 100,0% |Başak | 20 | 52 | 25 | 97 | 20,6% | 53,6% | 25,8% | 100,0% |Terazi | 18 | 66 | 17 | 101 | 17,8% | 65,3% | 16,8% | 100,0% |Akrep | 33 | 54 | 20 | 107 | 30,8% | 50,5% | 18,7% | 100,0% |Yay | 21 | 44 | 25 | 90 | 23,3% | 48,9% | 27,8% | 100,0% |Oğlak | 22 | 48 | 24 | 94 | 23,4% | 51,1% | 25,5% | 100,0% |Kova | 28 | 48 | 26 | 102 | 27,5% | 47,1% | 25,5% | 100,0% |Balık | 24 | 52 | 18 | 94 | 25,5% | 55,3% | 19,1% | 100,0% | Toplam | 309 | 613 | 295 | 1217 | 25,4% | 50,4% | 24,2% | 100,0% Tabloya bakınca hemen hemen her burçta değişmedi yanıtının baskın olduğunu ve yanıtların dağılımlarının her burç için benzer olduğunu görüyoruz; ancak bilimsel konuşacaksak bizim görmemiz yetmez; matematiksel olarak da test etmemiz gerekir. Ki-kare testi aracılığıyla bu tabloyu analiz ettiğimizde Pearson Ki Kare Testi'nin anlamlılık değeri 0,288 çıkar... Derin istatistiki bilgilerle kafa karıştırmak istemediğim için basitçe şunu söyleyebilirim ki, anlamlılık değeri bize anlamlı fark olup olmadığını anlamak için gereken bilgiyi veren sayısal bir ifadedir. Bu sayı 0,05'ten küçükse, %95'lik güven düzeyinde gruplar arasında anlamlı bir fark olduğunu anlarız (p < 0,05). Bulduğumuz 0,288 değeri ise bize bırakın biraz anlamlı olmasını, burçlar arasında neredeyse hiçbir şekilde anlamlı bir fark olmadığını ve bu dağılımın tesadüfen de oluşabileceğini anlatıyor. Zaten tabloya bakınca da rahatlıkla görülebileceği üzere herhangi bir burcun aşk hayatı 2013 yılında başka herhangi bir burca göre anlamlı bir şekilde sadece iyileşme ya da sadece kötüleşme göstermemiş. Yani Hande Kazanova'nın iddia ettiği gibi, boğaların ilişkilerine dikkat edecek bir durumu olmamış . Veya kendisinin evlilik düşünen, ilişkileri 2013 yılında iyi gidecek olan ve yay burcu olan arkadaşları, meğer geneli yansıtamıyormuş. Benzer şekilde Zeynep Süzmen Şen de maalesef balıkları üzecek kadar haksız çıkıyor: Anketimize katılan balıklara herhangi bir burçtan daha fazla ya da daha az gelmemiş ayaklarını yerden kesecek bir aşk ya da yaşadıysa da aynı yıl içerisinde hem sona ermiş, hem de etkileri geçmiş olmalı ki katılımcılar değişmedi diyecek kadar duyarsız olsunlar. Bu durumda astrologlarımızın hipotezleri test edilirse sonuç her birisi için negatif olur. |Astrolog |Hipotez |Test Sonucu |Hande Kazanova |Boğalar ilişkilerine dikkat etsinler, parasal anlamda çok şanslılar |Negatif |Hande Kazanova |Yaylar: İkili ilişkide şanslılar 6 ay boyunca. Çok arkadaşım var evlilik düşünen. |Negatif |Hande Kazanova |Oğlaklar, evlilik ve ikili ilişkide şanslı olacaklar |Negatif |Zeynep Süzmen Şen |Balıklara çok romantik, ayaklarını yerden kesecek bir aşk gelebilir. |Negatif |Hande Kazanova |Yıldızlar aynı pozisyona yıllar sonra gelse bile insan helezonik. Yani aynı siz olmadığınız için aynı şeylerle karışlaşmamış oluyorsunuz. Ama dikkat etmesi gereken burç var; Boğa... Özellikle evliliklerine, ikili ilişkilerine.. |Negatif İstatistiksel bir analiz yapmamış olsaydık tabloya bakarak tesadüfi de olsa İkizler'in aşk hayatının diğerlerine göre bir miktar iyileştiğini söyleyebilirdik, ya da aşk hayatı en çok kötüleşen burcun terazi olduğunu söyleyebilirdik... Ama hatırlatmak istiyorum ki bu sayılar anlamsızca ve rasgele dağılmışlardır. Bu çalışmayı burçlar arasında değil de adı Ahmet, Mehmet veya Hasan olanlar arasında ya da meslekleri doktor, mühendis ve öğretmen olarak arasında yapsaydık, onlar arasında da bu tip farklara rastlayabilirdiniz. Hepsi eşit dağılsa çok daha büyük bir olay olurdu. Diğer durum soruları Altı değerlendirme sorusundan ilkini detaylı olarak inceledikten sonra yazıyı uzatmamak adına kalan altı sorudan Genel Olarak Mutluluğum dışında hiçbir sorunun anlamlı bir fark vermediğini söyleyelim. Yani katılımcılarımız burçlarına bağlı olarak ekonomik durumları, kariyerleri, arkadaş çevreleri, aile ilişkileri ya da sağlık durumları açısından birbirlerine anlamlı bir fark atamamışlar: Ne olumlu ne de olumsuz yönde! Başka bir deyişle iş, aşk, aile ve sağlık sahalarında burçlar birbirlerinden bariz olarak farklı olacak ve ayrılacak bir iyileşme ya da kötüleşme göstermemişler; yani bir akrebin ne kadar kötüleşti veya ne kadar iyileşti ise, bir yengeç ya da balık için de o kadar olmuş. Yani maalesef- aşağıda gördüğünüz tüm hipotezler bir anlamda çöpe gitmiş oluyor... |Astrolog |Hipotez |Test Sonucu |Dinçer Güner |Kazanç ve maddi konularda en süper şanslı olan burçlar yılın ilk yarısı Boğa, ikinci yarısı İkizler |Negatif |Dinçer Güner |Terazilerin ise maddi anlamda Satürn yüzünden yüzleri kolay kolay gülmeyebilir, yılın genelinde para idare etmeyi öğrenecekler |Negatif |Hande Kazanova |Boğalar ilişkilerine dikkat etsinler, parasal anlamda çok şanslılar |Negatif |Hande Kazanova |Aslanların sosyal çevreleri ve iş hayatı çok aktif olacak |Negatif |Hande Kazanova |Kariyer yılında olacak başaklar. Çok önemli şansları var. Medyada da çok fazla başak konuşuyor olacağız. Yılın ikinci yarısı sosyal çevrede çok şanslı olacaklar. |Negatif |Binnur Zaimler |2013 yılında parasal anlamda en şanslı burçlar sorulunca: Yılın ilk yarısı ikizler. İkizler bütün olacakları değerlendirmeli. İkinci yarıda da Yengeç şanslı. Jupiter yengeç'e geçicek bolluk ve zenginlik olucak. Kadın liderler göreceğiz. Şirketlerde ve ülkelerde. İkizler ve yay basında çok ön planda. |Negatif |Zeynep Ekşib |Başaklar maddi konulara dikkat etsin. |Negatif |Rezzan Kiraz |2012 de pluton oğlaktaydı 2013 te devam edicek. Uranüs koçtaydı devam edicek. Plüton hayatı altüst eden Bir şey. Ölmeden önce sizi öldürüyor hayata bakışınızı değiştiriyor. Kötü açıdan örnek olarak Aile iş kaybı olabilir. |Negatif |Rezzan Kiraz |Neptün'e hizmet etmezseniz ruh ve sinir hastalığı hastanesi dolabilir. Özellikle balık ve başaklar yaylar ve ikizler dikkat edip ayaklarını sağlam yere bassınlar. Kimsenin peşinden koşmasınlar. |Negatif |Hande Kazanova |Koçların hayatında önemli değişimler olabilir. İçlerinde inanılmaz bir bağımsızlık, cesaret var. Akreplerin hayatı yeniden yapılanıyor. |Negatif |Zeynep Süzmen Şen |Koç, Yengeç, Oğlak ve Terazi... Özellikle bunların ilk günlerinde doğanlar için büyük değişim görünüyor. Aslında bu süreç son 1-2 yıldır başladı ve önümüzdeki yıl devam edecek. |Negatif |Binnur Zaimler |Kovalar için de çok önemli bir dönem çünkü onları tanımayanların bile itibarlarını, imajlarını konuştuğunu görecekler. 10 sene sonra, 20 sene sonra da bu dönemi Kovalar kariyerleriyle ilgili hatırlayacaklar ve ben neler başardım deyip sevinecekler. |Negatif |Zeynep Süzmen Şen |Boğalara birtakım vaatler var. Bilinçaltlarından bir şeyler seslenmeye, hayat felsefeleri değişmeye başladı ve aslında kontrol alanlarından çıkmaya davet ediliyorlar. Birtakım şanslar var; onları iyi görüp iyi değerlendirmek lazım. Özellikle yılın ilk yarısında. Çünkü yılın ikinci yarısı bu şans İkizler'e geçecek. İkizler için yeni yatırım zamanı olacak. Bir de Akrep'i çok iddialı görüyorum bu sene. |Negatif |Binnur Zaimler |Yaylar, kariyer anlamında kaotik bir dönemine giriyorlar. |Negatif Anlamlı bir fark! Gelelim tüm anketimizin tek anlamlı sonucuna. Katılımcıların değerlendirme soruları arasından Genel Olarak Mutluluğum sorusuna vermiş oldukları yanıtlar aşağıdaki gibi dağılmıştır: Grafik Frekans | | Genel Olarak Mutluluğum | Toplam | | Kötüleşti | Değişmedi | İyileşti |Koç | 30 | 43 | 32 | 105 | 28,6% | 41,0% | 30,5% | 100,0% |Boğa | 23 | 46 | 28 | 97 | 23,7% | 47,4% | 28,9% | 100,0% |İkizler | 29 | 39 | 36 | 104 | 27,9% | 37,5% | 34,6% | 100,0% |Yengeç | 44 | 34 | 45 | 123 | 35,8% | 27,6% | 36,6% | 100,0% |Aslan | 28 | 43 | 30 | 101 | 27,7% | 42,6% | 29,7% | 100,0% |Başak | 25 | 29 | 43 | 97 | 25,8% | 29,9% | 44,3% | 100,0% |Terazi | 21 | 56 | 24 | 101 | 20,8% | 55,4% | 23,8% | 100,0% |Akrep | 35 | 41 | 30 | 106 | 33,0% | 38,7% | 28,3% | 100,0% |Yay | 19 | 38 | 33 | 90 | 21,1% | 42,2% | 36,7% | 100,0% |Oğlak | 15 | 48 | 29 | 92 | 16,3% | 52,2% | 31,5% | 100,0% |Kova | 23 | 49 | 31 | 103 | 22,3% | 47,6% | 30,1% | 100,0% |Balık | 26 | 42 | 26 | 94 | 27,7% | 44,7% | 27,7% | 100,0% | Toplam | 318 | 508 | 387 | 1213 | 26,2% | 41,9% | 31,9% | 100,0% Genel olarak mutluluğum sorusu için yapılan Pearson Ki-kare testi sonunda anlamlılık değeri 0,007 olarak elde edilmiştir (p < 0,01). 0,007 sayısı 0,05'ten ve hatta 0,01'den bile küçük olduğu için burada oldukça anlamlı bir dağılım farkı oluştuğu söylenebilir. Tabloya baktığımızda başakların bariz bir biçimde İyileşti yanıtını tercih ettiklerini, yengeçlerin ise bariz bir biçimde değişmedi seçeneğini tercih etmediklerini görüyoruz. Hatta grafiğe baktığımızda başak ve yengeçlerde yeşil sütunun diğerlerinden daha uzun olduğunu ve orada sırıttıklarına şahit oluyoruz. Bu anlamlı farkı yakalamış olmamız anlamlı fark kavramını okurlarımıza gösterebilmemiz için büyük bir şans! Gelelim farkın olası açıklamalarına: Ki-kare testi bize sadece kategorilere dağılımların oranlarını mukayese etme imkanı sağlar. Dikkat edilirse Yengeç'ler iyileşti yanıtını diğerlerine göre fazlaca tercih etmişlerdir; fakat aynı şekilde kötüleşti yanıtını da diğerlerine göre fazlaca tercih etmişlerdir. Başak dışında herhangi bir burçta diğerlerine göre iyileşme ya da kötüleşme yönünde bariz olan bir yığılma gözükmemektedir. Peki ne olmuştur ve genelde bütün burçlarda en çok verilen yanıt Değişmedi iken Başak burçlarında öyle olmamıştır? Diğer bütün sonuçlarda herhangi bir anlamlı fark çıkmazken sadece ve sadece bu soruda anlamlı bir fark çıkması açıklama gerektirmektedir. Böyle durumlarda akıllara ilk olarak -örneklemin küçük olmasının da etkisiyle kuvvetlenen şans etkisi olabileceği gelir. Bunu hemen açıklayalım: Bir parayı attığınız zaman yazı ve tura gelme olasılıkları birbirine eşittir ve %50'dir. Bir parayı sadece üç kez atarsanız TTT ya da YYY gibi bir sonuçla karşılaşmanız oldukça olasıdır; ama bu durum %100 T ya da %100 Y geldiği anlamına gelir ki, gerçek olasılık olan %50'den çok uzaktır. Ancak bir parayı 100 kez attığınızda tamamı tura ya da tamamı yazı olan bir sonuç kümesiyle karşılaşmanız zordur. Parayı atma sayısı arttıkça Yazı ve Tura gelme sayıları arasındaki fark yüksek olsa bile bunların oranlarının %50'ye yaklaştığı görülür. Mesela 100 defa para attığınızda 40 Y ve 60 T ile karşılaşabilirsiniz -100 adet yazı ile karşılaşsa idiniz paranın hileli olduğunu düşünürdünüz- bu da oranlarının %40 Y ve %60 T olduğunu gösterir. 10.000 kez para attığınızda 4800 Y ve 5200 T sonucu ile karşılaşabilirsiniz; burada adetlerine bakacak olursak aradaki fark yüksektir ve 400 adettir, ancak oranlara baktığınızda yazı gelme oranı %48 iken tura gelme oranının %52 olduğu sonucuna varırız. Teorik olarak atış sayısı sonsuza yaklaştıkça olasılıklar kesin olarak kendi değerlerini bulur. Aynı durum burçlar arasında yaptığımız bu değerlendirme için de geçerlidir ve az sayıda katılım yüksek hata içerme riski taşır. Uç bir örnekle anlatalım: Eğer her burçtan birer kişiye anket uygulamış olsa idik, kesinlikle burçların birbirinden farkları çok anlamlı çıkarlardı. Tek bir akrep ekonomik durumu için iyileşti derken, tek bir boğa ise kötüleşti demiş olurdu ve bu kadar az sonuçla akreplerin ekonomik durumu iyileşmiş, boğalarınki kötüleşmiş diyebilirdik . Yani başaklarda böyle bir sonuca ulaşılmış olmasının olası nedenlerinden birisi örneklemin küçüklüğü olabilir. Eğer örneklemimizi yeterli kabul edercek olursak ki bu da astrologların tezlerinde kısmen haklı olduklarına işaret edebilirdi; ancak ne tuhaftır ki astrologlarımızın hiçbirisi başaklar ve yengeçlerin bizim tespit ettiğimiz farklarını ima edebilecek hiçbir şey söylememiş. Anket sonuçları Başak'ların Genel olarak mutluluğum ifadesi için diğerlerine nispeten iyileşti tercihinde daha fazla bulunduğunu gösteriyor; ancak hipotezlerimizde başaklara dair 2013 yılı için net ve olumlu bir şeyler söyleyen bir astroloğa rastlayamıyoruz. 2013'te ne oldu? Olay soruları... Gelelim ikili ölçeklerimize... 21 sorudan 6'sını yukarıda irdeledik. Bu sorulara Kötüleşti / Değişmedi / İyileşti yanıtları veriliyordu. Diğer 15'i katılımcılara kesin olarak Evet / Hayır diye yanıtlayabilecekleri, 2013 yılındaki deneyimleri hakkındaki sorulardı. Yazımızı daha fazla uzatmamak adına hızlı bir bakış atalım; ne de olsa artık ki-kare testinin sonuçlarını anlayabiliyoruz. |Sorular |Sig. |Genel Olarak İyi Geçti | ,430 |Evlendim | ,460 |Boşandım | ,291 |Çocuk Sahibi Oldum | ,568 |Yeni Dostlar Edindim | ,222 |İşimi Kaybettim | ,601 |Yeni İş Buldum | ,487 |Yoğunluğum Arttı | ,583 |Yakınımı Kaybettim | ,509 |Ciddi Sağlık Problemleri Yaşadım | ,156 |Tutkulu Aşk Yaşadım | ,714 |Platonik Aşk Yaşadım | ,782 |Ailemle Kavga Ettim | ,513 |Ev Araba Aldım | ,560 |Güzel bir Tatil Yaptım | ,139 |İşimi Kaybettim | ,601 |Yeni İş Buldum | ,487 |Yoğunluğum Arttı | ,583 |Yakınımı Kaybettim | ,509 |Ciddi Sağlık Problemleri Yaşadım | ,156 Tablodan görebileceğiniz gibi yukarıdaki sorulardan hiçbirisinde burçların anlamlı bir biçimde daha fazla Evet ya da Hayır deme gibi bir durumları olmamış. Özellikle evlilik ile ilgili maddeye dikkat çekmek isterim; zira bu konu popülaritesi nedeniyle astrologların hipotezlerinde bol bol yer alıyor. Ancak daha önce katılımcıların azlığı nedeniyle belirttiğimiz kısıtlılığın evlilik konusundaki anlamlı fark yoksunluğunda etken olduğunu söylememiz gerek; biz bilim insanları alçakgönüllü olmayı ve gerektiğinde eksikliklerimizi itiraf etmeyi biliriz. Katılımcılarımızın sadece %3,5'u evlenmişler. Vay bee, hakikaten X burçlarında evlilik moda olmuş diyebileceğimiz bir durum söz konusu olmadığı gibi, örneklem küçüklüğü nedeniyle sağlıklı bir sonuç almanın mümkün olmadığını da ilave etmemiz gerek; ancak bu kadar az veriyle hareket edecek olsa idik Boğa, Başak, Terazi ve Balık burçları için daha çok evlenmişler diyebilirdik ve astrologlarımız aşağıdaki hipotezleriyle sınıfta kalmış olurlardı: 2013'te Evlendim diyen katılımcılar Astrologların kehanetleri | 2013'te Evlendim | Hayır | Evet | | 102 | 3 | Koç | 92 | 5 | Boğa | 103 | 1 | İkizler | 122 | 2 | Yengeç | 97 | 4 | Aslan | 93 | 5 | Başak | 94 | 6 | Terazi | 106 | 2 | Akrep | 86 | 4 | Yay | 92 | 2 | Oğlak | 99 | 3 | Kova | 88 | 6 | Balık | 1174 | 43 | Toplam | 96,5% | 3,5% |Dinçer Güner |2013 senesinde evlenme potansiyeli yüksek olanlar: Yay, İkizler, Oğlak, Yengeç |Negatif |Hande Kazanova |Oğlaklar, evlilik ve ikili ilişkide şanslı olacaklar |Negatif |Hande Kazanova |Yaylar: İkili ilişkide şanslılar 6 ay boyunca. Çok arkadaşım var evlilik düşünen. Yılın ikinci yarısı Parasal konularda şanslı olacaklar. |Negatif |Zeynep Ekşib |Koçlar özellikle evlilikle ilgili çok hassaslar. |Negatif |Zeynep Süzmen Şen |Aslanlar egolarını bir kenara bırakıyor, aile kurmaları gerektiğini, biz olma duygusunu yaşayabileceklerini düşünüyorum. Dönüşleri muhteşem olacak, parlamaya başlayacaklar, özellikle yılın ikinci yarısı Aslanları gözlemek keyifli olacak. |Negatif Zaten dikkat edilirse dört astrolog evlilik konusunda Yay, İkizler, Oğlak, Yengeç, Koç ve dolaylı olarak Aslan olmak üzere toplamda altı adet burcun adını telaffuz etmişler. Bu da on iki burcun yarısı demek... Astrolojinin fizik ya da matematik gibi aynı olgulardan ve kaynaklardan beslenmediğinin ve yorumların gayet kişisel olduğunun bir göstergesi olan bu durum yapmış olduğumuz testle de kendini gösteriyor. Zira doğa bilimlerinde, özellikle astrolojiye atası olduğu vasfı yüklenen astronomide kehanetler değil veriler çalışır. Elbette henüz ortaya koynamış bir fiziksel fenomen hakkında farklı düşünen astronomlar olacaktır, ancak tüm bu farklı düşünüşler bilimin diğer alanlarıyla tutarlıdırlar ve bir tanesi kendi düşüncesini deliller ya da genel geçer hesaplamalar ile daha geçerli olduğunu gösterirse diğerleri de kendi düşüncelerinden vazgeçme akçakgönüllülüğünü gösterirler. Ancak görünen o ki astrologların her birisi farklı telden çalarken birbirlerini dahi ikna edecek delil ve gerekçelerden yoksunlar. Üstelik komik bir biçimde astrologlar tarafından telaffuz edilmiş olan burçlar, yaylar dışında anketimize katılan ve 2013'te evlenen katılımcılar arasındaki küçük gruplara işaret ediyor. SONUÇ Astroloji gibi sözdebilimlerin ortak özelliklerinden birisi yanlışlanamaz olmalarıdır. Karl Popper tarafından ortaya konan, bilimin bu en önemli ilkesi bilim dünyasında sıkça kullanılır. Örneğin bilimde tüm elmalar kırmızıdır gibi bir önerme, tek bir yeşil elmanın varlığını ortaya koymanızla çürütülmüş olur. Oysa sözdebilimlerde, çok genel önermeler öne sürülmesine rağmen bu önermeleri yanlışlayabilecek bir bulgu ile sunulduğunda onu görmezden gelme, başka nedenlere bağlama ve dolayısıyla önermelerinde ısrar etme davranışlarına sıkça rastlanır. Bu çalışmada kullanılan anket bir takım soruların soruluş şekli nedeniyle semantik bir takım kısıtlılıklara sahip olsa da, anlamı oldukça açık bir takım sorularla da bariz bir şekilde 2013 yılının burçlar açısından anlamlı bir fark yaratmadığını ortaya koymuştur. Ancak herhangi bir astrologun, hadi bırakın astroloji hakkındaki gayribilimsel zemini görmeyi, önermesini geri çekeceğini, iddiasından vazgeçeceğini sanmıyorum. Aşağıda bağlantısını yerleştirdiğim hamveri aracılığıyla tüm testler tekrar edilebilir ve hatta veriler başka açılardan da incelenebilir. Tüm katılımcılara teşekkür ederken Türk televizyonlarında cereyan etmiş bir sahneyi de sizlerle paylaşmak isterim: HAM VERİ Ham veriyi indirmek için tıklayın. TEŞEKKÜRLER: Astrologların kehanetlerini toplama ve deşifre etmede yardımcı olan Tuğçe Demirağ ve Mert Ecevit'e, anket analizlerinde bilgisine danıştığım Neşe Direk'e, bu çalışmaya başlamama vesile olan kuzenim Seda Koyuncu'ya teşekkürlerimle. MERAKLISINA: Astrolojiye İnanmak için 10 Yanılgı Tevfik Uyar Açık Bilim Radyo Programı: Astroneoloji muhabbeti KAYNAKÇA (1) James H. Holden. A History of Horoscopic Astrology. 2. Baskı. 2006. Amerikan Astrologları Federasyonu. (2) Massimo Pigluicci. No sense on stilts. 1. Basım. ABD: 2010, The University of Chicago Press. (3) John H. Mcgrew , Rıchard M. Mcfall. A Scientific Inquiry Into the Validity of Astrology, Journal of Scientific Exploration. Vol. 4, No. I, pp. 75-83, 1990 (4) Renier Steyn, Astrological Signs and Personality Differences, Journal of Psychology in Africa. 2011, 21(3), 493-494. (5) Türkiye'de en çok hangi burç yaşıyor? http://www.milliyet.com.tr/turkiye-de-en-cok-hangi-burc-yasiyor-/turkiye/sondakika/24.01.2010/1190009/default.htm (6) Astrologların Kehanetleri * Teke Tek Programı 25 Aralık 2012 http://tv.haberturk.com/programlar/video/teke-tek-2013-astrolojisi-13/80461 * 2013 kimin yılı olacak? 30 Aralık 2012 http://www.haberturk.com/yasam/haber/807499-2013-kimin-yili-olacak


Artık neredeyse takip etmekte zorlanmaya başladığımız teknolojik gelişmeler ve doğuşuna tanık olduğumuz yeni ürünler , geçmişteki bilimsel çalışmaların, detaylı ve analitik incelemelerindeki titizliğin ve başarının birer ürünüdür. Daha özgün bir keşifte bulunmak ya da üretilmiş olandan daha iyisini üretebilmek için, eldeki sonuçların ve bu sonuçlara ulaşılırken izlenmiş olan yöntemlerin tam olarak anlaşılmış olması birinci kuraldır. Hızla gelişen teknoloji dünyasında, ilk olarak dilimize yerleşmiş olan mikro-teknoloji yerini hemen hemen her sektörde duymaya başladığımız nanoteknolojiye bırakmış durumda. Teknolojinin başına eklediğimiz nano terimi, Yunanca'dan gelmekte ve herhangi bir ölçünün milyarda biri anlamına gelmektedir. Yani aslında nanoteknoloji ürünü olarak karşımıza çıkan ürünler ya da araştırmalar, nanometre (metrenin milyarda biri-10-9) seviyesindeki çalışmalardan ya da nano-malzemelerin katkısı ile geliştirilmiş teknolojilerden oluşmaktadır. Kendi kendini temizleyen kumaşlar, anti-bakteriyel kıyafetler, gün boyu üzerinizde kalan güneş kremlerinin hepsi içerdikleri nano boyuttaki katkılar sayesinde ortaya çıkan ürünler. İşte bu nano katkıların kontrolü, analizi, nerede nasıl davranacağının belirlenmesi, hangi işlevselliğe sahip olduğunun anlaşılabilmesi büyük önem teşkil etmektedir. Hal böyle iken, doğal olarak insan gözü fonksiyonelliğini yitirmekte ve devreye günümüzün kurtarıcı cihazları mikroskoplar girmektedir. Mikroskop dediğimiz zaman tarih sayfalarında 1590'lı yıllara kadar geri gitmemiz gerekiyor. Zacharias Janssen adlı Hollandalı bilim adamı, ilk olarak bu tarihte bir tüpün içerisine iki adet mercek yerleştirerek, ilk mikroskobu icat etmiştir. 1600'lü yıllardan bugüne geçen neredeyse 500 yıllık bir zaman dilimi ise, her alanda olduğu gibi mikroskopların geliştirilmesine de büyük bir ivme kazandırmış, mikroskopların sağladığı büyütme 1938 yılında Alman fizikçi Ernst Ruska'nın elektron mikroskobunu icadı ile doruğa ulaşmıştır . Elektron mikroskopları, standart mikroskoplardan farklıdır. Standart mikroskopların kendi içerisinde oldukça farklı çeşitleri, dizaynları ve kullanım amaçları olsa da, ortak noktaları temel olarak ışıktan ve merceklerden yararlanmalarıdır. Elektron mikroskopları ise bundan farklı olarak incelemek istediğimiz cisimden saçılan veya içinden geçen elektronların toplanması neticesinde elde edilen görüntüleri incelememize olanak sağlar. Bu temel prensip bizi iki farklı elektron mikroskobu kategorisine götürür ki bunlardan biri Taramalı Elektron Mikroskobu , diğeri ise Geçirimli Elektron Mikroskobudur . Elektron mikroskoplarının hangi aşamalarda bize faydalı olduğundan, hangi örnekleri inceleyebildiğimizden ve ilgi çekici örneklerden bahsetmeden önce, gelin kısaca bu mikroskopların nasıl çalıştığına göz atalım. Elektron Mikroskoplarının Çalışma Prensipleri Biraz önce bahsettiğimiz SEM, inceleyeceğimiz bir örnek ile gönderilen elektronlar arasındaki etkileşimden yararlanır. Açmak gerekirse, bahsettiğimiz çalışma prensibi vakumlu bir ortam altında, incelenecek olan örneğe elektron göndermek ve bu işlem sonrası cisimden saçılan elektronları toplayarak ekrana görüntüyü yansıtmaktır. Bir elektron mikroskobu, incelediğiniz cismi 300.000 kat büyütebilir, hatta atomik boyutlara kadar görüntü almamızı sağlayabilir. Bir elektron mikroskobunun bizlere herhangi bir görüntüyü aktarabilmesinin altında güçlü bir fizik ve mühendislik altyapısı bulunmaktadır. Elektronların oluşturulup gönderilmesinden itibaren başlayan bu zorlu süreç, elektronun mikroskop içindeki davranışlarını kontrol etme, elektronun cisim üzerinde düşeceği yeri belirleme, gönderilen elektronların yoğunluğu, merceklerin kullanımı ve son olarak cisimden saçılan veya geçirilen elektronların toplanması ve yazılım aracılığıyla çözümlenmesi ile beraber zorlu bir süreci kapsamaktadır. Yukarıdaki şekilde de görebileceğimiz üzere, bir elektron mikroskobunda elektronun cisme ulaşması noktasına gelene kadar oldukça detaylı hesaplamalar sonucu belirlenmiş bir sistem bulunmaktadır. İlk olarak ise incelenecek örnek elektron mikroskobuna yerleştirildikten sonra ortam vakuma alınır ve ardından elektron tabancası adı verilen bir tabanca ile elektron üretilerek cisme doğru gönderilir. Buradaki vakumun amacı elektronların hedefe yani örneğe doğruca, saçılmadan ilerlemesini sağlamaktır. Manyetik mercekler elektronların odaklanmasını sağlarken, diyafram açıklığı dediğimiz bölgeler odak uzunluğunu ayarlar. Örnek ile etkileşiminin ardından farklı açılarda saçılan elektronlar dedektör tarafından toplanır ve toplanan verilerin mikroskobun yazılımınca analizi neticesinde görüntüleri elde edilir . Yazının başında belirttiğimiz gibi temel olarak 2 tür elektron mikroskobu mevcuttur. İsim farkından da anlayabileceğimiz üzere, SEM , cisimden saçılan elektronların toplanması, TEM ise, numunenin içinden geçirilerek toplanan elektronlar ile işleyen bir mikroskoptur. TEM, SEM'e göre çok daha detaylı bilgi altyapısı ve zahmetli bir numune hazırlama işlemi gerektiren bir mikroskoptur. TEM kullanılarak cisimleri bir kaç angströme (10-10 m) kadar yakınlaştırabilirsiniz ki bu nano seviyenin de altına inmek, bir hücre veya herhangi bir malzeme için, atomik boyutlarda çalışma gerçekleştirebilirsiniz demektir. Özellikle malzeme biliminde atomik kristal yapı incelemeleri için TEM kullanılmaktadır. Bu tarz yüksek büyütmeleri yapabiliyor olmamız, TEM'i hem biyoloji hem de malzeme bilimi alanında oldukça değerli kılmaktadır . Tabii TEM'in bu kadar detaylı analizleri gerçekleştirebiliyor olması SEM'in değersiz olduğu anlamına gelmemektedir. Zira her malzemeyi atomik boyutta incelemek gerekmez, kimi zaman da malzemelerin yüzeylerinden görüntü almak ve bu yüzeylerindeki yapıları incelemek gerekir. İşte bu noktada da TEM yerine SEM daha kullanışlı bir mikroskoptur araştırmacılar için. SEM ve TEM ile yapılacak incelemeler, farklı araştırma amaçlarına hizmet edeceğinden ve farklı çalışma prensiplerine sahip olduklarından dolayı, incelenecek örneklerin hazırlama işlemleri de buna göre farklılık göstermiştir. SEM numuneleri biraz sonra daha detaylı bahsedeceğimiz üzere nispeten daha kolay ve pratik bir şekilde hazırlanabilirken, bir TEM numunesi mikron boyutlara kadar inceltilmekte ve ardından mikroskoba yerleştirilmektedir. Elektron Mikroskoplarının Kullanıldığı Alanlar Aslında sorunun tam anlamıyla belli kalıplar içerisine yerleştirilmiş bir yanıtını vermek oldukça zor. Zira günümüzde elektron mikroskopları biyolojik numunelerde, seramiklerde, metallerde, polimerlerde, tekstilde, kısacası mikro, nano veya atomik boyutta incelemelere gereksinim duyulabilecek her alanda kullanılabilmekte. Bu nedenle de, bu sorunun cevabını bir elektron mikroskobunda 'nelere bakamayız'ın cevabını belirleyen limitlerden bahsederek verirsek eğer, çok daha açıklayıcı bir yanıta ulaşmış oluruz. İlk sınırlandırma olarak, eğer bir numuneyi elektron mikroskobunda incelemek istiyorsanız, öncelikle numunenin katı olması gerekiyor. Ayrıca numunelerin yerleştirileceği bölmeler belirli fiziki sınırlamalara sahip olduğundan bizim numunelerimiz de belirli boyutlar içinde olmak durumunda. Bu da örnek olarak SEM için yaklaşık 10 cm uzunluk 40 mm genişlik ile karşılık buluyor. Yani bir tuğlayı elektron mikroskobunda inceleyebiliriz ama bu tuğladan bir parça almamız gerekli. Ayrıca, incelenecek olan numunenin iletken olması gerekiyor. Numunenin kendisi iletken değilse veya iletkenliği zayıf ise SEM numuneleri genellikle karbon veya altın ile kaplanıyor. Bu kaplama için küçük bir ek kaplama cihazı adı verilen cihazlar kullanılıyor. Ancak bu kaplama oldukça ince bir tabakadan ibaret olduğu için numunenizi incelerken bu kaplama sizin aldığınız görüntülerde herhangi bir etki yaratmamakta sadece elektronlarınızın numunelerinizin üzerinde ahenkle dans etmesine yardımcı olmakta . TEM'de incelenecek bir numunenin ise elektron geçirimini sağlaması açısından önce zımparalar yardımıyla inceltilmesi ardından da iyon inceltici de elektron geçirgenliği kazandırılmak üzere işlem görmesi gerekmektedir. İyon inceltici dediğimiz cihaz, SEM için kullandığımız kaplama cihazı gibi TEM için yardımcı cihazlardan birisidir. İyon inceltici, hali hazırda mekanik bir şekilde mikron seviyelere kadar incelttiğimiz numunelerimize, iyon bombardımanı göndererek aşındırmayı sağlamaktadır. Biyolojik numunelerde ise bunlardan çok daha farklı yöntemler uygulanarak numuneler TEM'e hazır hale getirilir . Bu saydıklarımız gibi belirli engeller dışında, elektron mikroskobu ile inceleyemeyeceğimiz numune yoktur. Farklı çalışma parametreleri altında incelenecek numuneler için çeşitli mikroskop modifikasyonları ya da çalışma ayarları mevcuttur . Bir elektron mikroskobunun temel prensibinden ve nerelerde kullanılabileceğinden yeterince bahsettik. Eğlenceli kısmı sona saklayalım dedim. Elektron mikroskobunda gerçekten her şey incelenir mi sorusunu soran okuyucular için ilk örneklerimiz SEM ile incelenen ve oldukça savaşçı bir görüntü veren bir Avustralya kenesinden geliyor, ardından yine biyolojik bir örnekle ama bu sefer sıçrayan örümcekler ailesinden Habronnattus ophrys örümceğinin sevimli surat ifadesi , vahşi batıdaki kaktüslere benzeyen ama aslında magnezyum oksitin büyüyen bir kristali, her ne kadar çimlerin üzerindeki güller gibi dursa da aslında zirkonyum oksit görüntüsü, adeta çıtır çıtır yemelik duran altın renkli titanyum dioksit parçacıkları ile devam ediyor ve okyanus tabanlarında bulunan sıcak su bacalarındaki sevimli kurdumuz ile son buluyor. Görebileceğimiz üzere biyoloji alanında SEM, oldukça sıklıkla kullanılan inceleme yöntemlerinden birisi. Ancak SEM, malzeme bilimi alanında da hayati sayılacak bir inceleme yöntemi. Bir tekstil ürününün anti-bakteriyel olması için eklenen gümüş nano parçacıklarından tutun da, bir plastik ambalajın mekanik olarak çok daha dayanıklı olması için eklenen nano parçacıkların incelenmesi gibi çok geniş bir alanda kullanılmakta. Bu arada belirtmekte fayda var ki, SEM incelemeleri gerçekleşirken alınan görüntüler her ne kadar siyah-beyaz olarak elde edilse de, bunların renklendirilmesi yönünde emek sarf eden araştırmacılar da var . Bahsettiğimiz gibi SEM ile numunelerin yüzeylerinden görüntü aldığımız için çok daha ilgi çekici ve dekoratif tablo amaçlı kullanabileceğimiz çalışmalar mevcut. TEM ile yapılan çalışmalarda görüntülerdeki bilimsellik dolu dizgin iken ve sanatsallık ne yazık ki biraz daha azalıyor. Bunlara örnek vermek gerekirse, bir adet Marlburg virüsü ve Zn-Mg-H kristalimsi bizim fikir edinmemize yardımcı olacaktır. Bahsettiklerimizi toparlamak gerekirse, SEM ve TEM kullanarak, bir kenenin yapısından, seramik bir yapının kırılma yüzeyine, bakterilerden nano parçacıklara, virüslerden, kristal yapılara kadar çok çeşitli numuneleri inceleyebilmekteyiz. Bugün hepimizin diline yerleşmiş olan nanoteknoloji kelimesinin, bu kadar yaygın bir şekilde kullanılabilmesi, ürünlerin ve araştırmaların istenilen seviyelere ulaşabilmesi elektron mikroskoplarında harcanan uzun mesailere ve zahmetli çalışmalara sıkı sıkıya bağlıdır. Bu nedenle mikroskopçu yetiştirmenin özellikle bilimsel anlamda büyümek isteyen ülkelerde en önemli unsurlardan biri olduğunun unutulmaması gerekmektedir. Glenn Richards'ın da dediği gibi, Çok sayıda mikroskop var ama çok az sayıda mikroskop uzmanı var. Not: Son resimde hazır atomik düzen, kristal yapı terimleri geçmişken bir gezi tavsiyesi ile yazıyı bitirirsek güzel olur kanaatindeyim. Eğer bir gün yolunuz Brüksel'e düşerse mutlaka ama mutlaka Atomium'a uğrayın derim . Atomium demir atomunun kristal yapısını temsil etmekte ve bilim ile mimariyi birleştirme noktasında bizlere güzel bir örnek teşkil etmekte. http://www.nobelprize.org/educational/physics/microscopes/timeline/index.html


Eksiklik Teoremi Öncesi Matematik Matematik her zaman kesinliğin bilimi olarak görülmüştür. Antik Yunan'dan beri insanlar matematiğin bu kesinliğine ve doğruluğuna hayran kalmıştır. Matematiğin tanrının bir hikmeti olduğu düşünülmüştür. Matematik kelimesinin yerine, geometri kelimesi kullanılan Antik Yunan'da Platon'un Akademisi'nin kapısında şöyle yazar. Geometri bilmeyen giremez. Galileo'nin şu sözü bu anlayışı özetlemektedir. Tanrı kainatı matematik dilinde yaratmıştır. Leonardo Da Vinci'nin şu sözü de buna bir örnek olarak gösterilebilir. Bir bilim matematiksel olduğu ölçüde yetkindir. Ancak bazı paradokslar bu kesinliğe ve sağlamlığa gölge düşürmektedir. 1) Russell Paradoksu Sadece bir erkek berberin olduğu bir kasaba düşünün. Bu berber sadece kendini traş edemeyenleri traş etmektedir. Bu kasabada, her erkek şunlardan birisini yaparak daima tıraşlı gezmek zorundadır: - kendini tıraş ederek, ya da - berbere giderek. Bu ifade, aşağıdaki paradoksal soru haricinde mantıklı görünmektedir: Berberi kim tıraş ediyor? Bu soru bir paradoks yaratmaktadır. Berber sadece aşağıdaki kişilerden biri tarafından tıraş edilebilir: - kendisi, - berber . Fakat, bu seçeneklerden hiçbiri geçerli değildir. Çünkü; - Eğer bu kişi kendini tıraş ederse, berber tarafından tıraş edilmemeli. - Eğer bu kişi kendini tıraş etmezse, berber tarafından tıraş edilmeli. 2) Yalancı Paradoksu Epimenides bir Giritli idi ve şöyle dedi. Tüm Giritliler her zaman yalan söyler. Kendisi de bir Giritli olduğu için söylediği önerme de yanlış olacaktır. Russell ve Whitehead'in Principia Mathematica'sı ve David Hilbert'in programı ile paradoksların çözümleri aranmış ve matematik sağlamlaştırılmak istenmiştir. 1931'de ise Kurt Gödel'in yayımladığı Principia Mathematica ve ilişkili dizgelerin biçimsel olarak kararlaştırılamayan önermeleri üzerine adlı yapıt sayesinde bu görüşte bir sarsılma olmuştur. Bu yapıtta aksiyomatik bir sistemde kanıtlanamayan ama doğru olan önermeler olduğu kanıtlanmıştır. Eksiklik Teoremi Öncesi Matematik Felsefesi Matematik felsefesinde matematiğin temelleri hakkında çeşitli görüşler mevcuttur. Bizim için önemli olan görüşlerden biri formalizm ya da diğer adıyla biçimselcikliktir. Bu akımın en önemli temsilcisi David Hilbert'tir. Bu akıma göre, matematikteki tüm önermeler belirlenen ve doğru olarak kabul edilen aksiyomlar sayesinde mekanik işlemler doğrultusunda kanıtlanabilir. Aksiyom yada diğer adlarıyla belit veya postulat, başka bir önermeye götürülemeyen ve kanıtlanamayan, böyle bir geri götürme ve kanıtı da gerektirmeyip, kendiliğinden apaçık olan ve böyle olduğu için öteki önermelerin temeli ve ön dayanağı olan temel önermeye denir . Aksiyomatik sistemler Öklid'ten beri bilinmektedir. Öklid beş tane aksiyomundan yola çıkarak ispatlar yapmıştır. Öklid'in aksiyomları şunlardır: - İki noktadan bir ve yalnız bir doğru geçer. - Bir doğru parçası iki yöne de sınırsız bir şekilde uzatılabilir. - Merkezi ve üzerinde bir noktası verilen bir çember çizilebilir. - Bütün dik açılar eşittir. - Bir doğruya, dışında alınan bir noktadan bir ve yalnız bir paralel çizilebilir . Paralellik aksiyomu olarak bilinen 5. aksiyom, 19. yüzyılda değiştirilerek Öklid-dışı geometriler oluşturulmuştur . Buradan yola çıkarak aksiyomatikleştirme giderek daha da yaygınlaştı. 20. Yüzyılda birçok aksiyomatik sistem kuruldu ve sonunda Hilbert de matematiğin aksiyomlaştırılabileceğini düşündü. David Hilbert'in ortaya attığı programda matematikte belli şartların sağlanması gerekiyordu. Hilbert'in esas amacı matematiğin temellerini sağlamlaştırmaktı . 1) Matematiğin biçimselleştirilmesi :Düzgün şekilde belirlenmiş kurallardan üretilmiş matematiksel ifadelerin sıkı bir biçimsel dilde yazılması. 2) Tutarlılık : Biçimselleştirilmiş matematikte çelişki olmadığı kanıtlanmalı. 3) Tamlık : Doğru ve yanlış olan tüm matematiksel ifadeler biçimsel matematik içinde kanıtlanabilmeli. 4) Karar verilebilirlik : Matematiksel ifadelerin doğru yada yanlış olduğunu gösteren bir algoritma olmalı . Biçimselleştirilmiş matematik sayesinde artık hangi önermenin doğru, hangisinin yanlış olduğu bilinecek ve belirsizlik yok edilecekti. Hilbert 1900'de Paris'teki Uluslararası Matematik Kongresi'nde çözülmesi gereken 23 adet matematik problemini açıkladı. Bunlardan 2. ve en önemli olanı şu idi. Aritmetiğin aksiyomlarının tutarlı olduğunu kanıtlayın. Hilbert 1930'da bir konuşmasında bu konuda kendi görüşünü kısaca şöyle açıklamıştır. Wir müssen wissen, wir werden wissen. Diğer bir görüş ise Frege ve Russell'ın en önemli temsilcileri olduğu Mantıksal Tez den gelmektedir. Bu görüşe göre matematik mantığın bir alt dalıdır ve matematikteki tüm doğrular belirlenen aksiyomlar sayesinde mantıksal çıkarım zincirleriyle ortaya çıkacaktır. Russell ve Whitehead'in yazdığı ve 3 cilt olarak yayımlanan ünlü eser Principia Mathematica, Matematiğin tüm doğruları mantıksal çıkarım zincirleriyle ortaya çıkarılabilir düşüncesiyle ortaya çıkmıştır . Bir aksiyom seti ve çıkarım kuralları belirlenir. Bunun üzerine belli bir matematiksel probleme mantıksal çıkarım kuralları ve aksiyomlar sayesinde varılmaya çalışılır . Örneğin bir tane aksiyom ve bir tane de çıkarım kuralı belirleyelim. Aksiyomumuzu Bütün insalar ölümlüdür. olarak belirleyelim. Çıkarım kuralımız ise Bir şey bir kümeye ait ise onun bütün özelliklerine sahiptir. olsun. Sokrates bir ölümlüdür. önermesini, oluşturduğumuz bu basit sistem ile ele alalım. Açıkça görülüyor ki Sokrates bir insandır. O yüzden insan kümesinin tüm özelliklerine sahiptir. Bu yüzden o da ölümlüdür. Matematik Felsefesi adlı kitabında Stephen F. Barker bu konuya şöyle değinir. Sayı matematiğinin tüm yasalarının yalnız mantıktan türetilebileceği ya da mantığa indirgenebileceğine dair öğreti mantıksal tez olarak bilinmektedir. İlk kez Frege tarafından ortaya konmuş, sonra ondan bağımsızca Russell tarafından formüle edilmiştir. Principia Mathematica 'da Whitehead ve Russell, tezi ayrıntılarıyla inşa etme işini üstlenmişlerdi. Mantıksal teze göre, aritmetiğin yasaları ve sayı matematiğinin kalanı, geometrinin teoremleri kendi aksiyomlarıyla ilişkili olduğu gibi, mantığın yasalarıyla da ilgilidir . Eksiklik Teoremi 1931'de Gödel hem Hilbert programına hem de Principia Mathematica'ya cevap olan kitabını yayımladı. Bu kitapta kısacaEksiklik Teoremi olarak bilinen ve iki alt önermeden oluşan teoeremini tanıttı. 1. ve 2. Eksiklik teoremi olarak adlandırılan teoremler şöyledir. - Elementer aritmetik içeren aksiyomatik bir sistem tutarlı ise eksiksiz değildir . - Elementer aritmetik içeren aksiyomatik bir sistemin tutarlılığını sistemin kendi içinden ispatlamak mümkün değildir . Bu teorem kısaca şunu der. Aksiyomatik bir sistemde kanıtlanamayan ama doğru olan önermeler vardır ve aksiyomatik sistemin tutarlılığı sistemin kendi kuralları kullanılarak kanıtlanamaz. Gödel bu kanıtlamayı kısaca şöyle yapmıştır. Yukarıda tanıttığımız yalancı paradoksuna benzer bir ifade kurmuştur. Bunu Gödel numaralandırması (daha ayrıntılı incelemek isteyenler için ) dediğimiz ve her önermeye farklı sayıların geleceği bir sistemle aritmetiğin bir önermesi haline getirmiştir. Sokrates bir insandır önermesi bile artık bu numaralandırma sayesinde aritmetik bir önerme haline gelmiştir. Yani artık kurduğumuz paradoks aritmetik bir problemdir. Gödel'in ilk teoreminin kanıtlaması kısaca şu şekildedir. Varsayalım ki G denen bir önermemiz olsun ve onun doğruluğu veya yanlışlığını kanıtlamaya çalışalım. G önermesi Gödel Numaralandırması sayesinde Bu cümle yanlıştır.a denk aritmetikle ilgili bir önerme haline getirilir. Başka bir deyişle Gödel Numaralandırması Bu cümle yanlıştır. ifadesini aritmetik içinde kodlamamızı sağlıyor. G=G'nin doğruluğu kanıtlanamaz. G doğru ise kendi kendinin doğru olamayacağını iddaa ettiği için bir çelişki oluşur. Eşitliğin sol tarafında kendisinin doğru olduğunu iddaa ederken, sağ tarafında kendisinin kanıtlanamayacağı, yani doğru olamayacağını söyler. G'ye yanlış dediğimizde ise G bu sefer de kendisinin doğru olduğunu iddaa eder. Görüldüğü gibi bir çelişki ortaya çıktı. Doğruluğu ve yanlışlığını kanıtlayamadığımız bir G önermesine sahibiz . Yani G=G önermesini biçimsel dizgede kanıtlamak demek onu tutarsız yapmak demektir. Ama metamatematiksel olarak görülüyor ki G=G doğru bir şeyi söylüyor. Kendisi kanıtlanamaz. Yani biçimsel dizgemiz tam ve tutarlı olduğunu iddia ediyor ise tutarlı değildir. Burada Hilbert Programı'nda talep edilenlerin aslında olamayacağını göstermiştir. Aynı zamanda PM içinde de mutlaka kanıtlanamayan ifadeler olduğunu göstermektedir. Kısaca biçimsel olarak tanıtlanan tüm dizgelerde doğru olduğunu bildiğimiz ama kanıtlanamayan önermeler vardır. Bu duruma şöyle bir çözüm bulunmak istenebilir. G'yi bir aksiyom olarak ekleyelim ve sorunu çözelim. Ancak K=K kanıtlanamaz dersek sorun yine ortaya çıkar. Yani bundan kaçış yoktur. 2. Eksiklik teoreminde ise Gödel ilk teoreminde elde ettiği sonucu kullanıyor. Gödel 2. eksiklik teoreminde sistemin kendi aksiyom ve çıkarım kurallarıyla kendi tutarlılığının kanıtlanamadığını göstermiştir. Bunu kısaca şu şekilde yapmıştır. A diye bir önerme oluşturalım ve yine onun doğruluğunu veya yanlışlığını kanıtlamaya çalışalım. A=Biçimsel dizgemiz tutarlıdır. A doğruysa biçimsel dizgemizde çelişki olmamalı. Yani her önerme ya doğru ya yanlış olmalı. Bir önerme hem doğru hem de yanlış olmamalıdır. G'de bu sisteme ait bir önerme ve bu yüzden G'de doğru ya da yanlış olmak zorundadır. G'nin bir çelişki içerdiğini Gödel göstermiştir. O zaman Bir biçimsel dizgenin tutarlılığı kendi içinde kanıtlanamaz sonucuna varılır . PM ve Hilbert Programı bu teoremden sonra artık ayakta kalamaz. Eksiklik Teoreminin Yapay Zekaya Etkileri Teoremi anlattıktan sonra artık bizim için neden önemli olduğunu açıklamanın da zamanı geldi. Bu teorem 20. yüzyılın en önemli teoremlerinden biridir ve matematik ve bilgisayar bilimini derinden etkilemiştir. Gödel teoremini ortaya sürdükten bir süre sonra, Alan Turing sonsuza kadar hatasız hesap yapabilen ve sınırsız depolama kapasitesine sahip olan soyut bir makine olan Turing Makinesini tanımlar. Bu makine her türlü algoritmik problemi hesaplayabilir. Turing'in ortaya koyduğu teoreme göre tüm bilgisayarlar Turing dengidir. Yani günümüzdeki bilgisayarlar da Turing makinesinin somut bir biçimidir. Daha sonra Turing bazı problemlerin algoritmik bir çözümü olmadığını farkeder. Böylece 'durma problemi' -Turing Makinesinin bir problemin çözümünün olduğuna ya da olmadığına karar verememesi sorunu patlak verir. Bunun başlıca sebebi de Gödel'in eksiklik teoremidir. Turing, eksiklik teoremine benzer bir şekilde durma problemini çözecek bir algoritma olmadığını kanıtlamıştır . Bilgisayarın algoritmaları kullanarak karar veremeyeceği yani gerçekleştiremeyeceği işlemler vardır. Gödel bu konuda kendi G önermesinden başka örnek vermemiştir. Ancak eğer G önermesini bilgisayara çözdürmeye kalkarsak bilgisayarda bir algoritma üzerinden yani biçimsel mantığın bir yöntemiyle sorunu çözmeye çalıştığından G'yi çözemeyecektir. Bu tarz çözülemeyecek problemlere örnek olarak Goldbach Hipotezi, yani 2'den büyük her çift sayı, iki asal sayının toplamı şeklinde yazılabilir, sıkça verilir . Bildiğimiz gibi yapay zekada da bir algoritma biçimsel mantık çerçevesinde oluşturulur ve ona göre çözüm aranır. Biçimsel mantığı kısaca şöyle tanımlayabiliriz.: Akıl yürütme için belli tanımlar, aksiyomlar, çıkarım kuralları ve simgeler tanıtılır ve bunun üzerine kurallara göre akıl yürütülür. Temel yasaları şu şekildedir. 1) Özdeşlik yasası : A kendisine eşittir. 2) Çelişki yasası : A hem doğru hem yanlış olamaz. 3) Ara durumun dışlanması yasası : A ya doğrudur ya da yanlış. Bir ara durum olamaz. Hegel yukarıdaki 2. ve 3. yasanın 1.'den türeme olduğunu düşünür . Biçimsel mantık ile oluşturulmuş algoritmaların en son dayanağı özdeşlik ilkesidir. Yani A=A'dır. Tanımları verilen aksiyomlar ile algoritmalar oluşturulur ve bir probleme çözüm aranmaya çalışılır. Eksiklik teoremi de bu yasaya göre oluşturulan tüm algoritmalarda ortaya çıkar. Yani çözemeyeceğimiz ama doğru olan problemler vardır ve yapay zeka asla insanın bildiği tüm doğrulara erişemez. Peki insan özdeşlik ilkesi göre mi düşünür? O da bilgisayar gibi kendine aksiyomlar kümesi oluşturup oradan mantıksal çıkarımlar yoluyla mı hareket eder? Yapay zekada insan zekası sanki değişmeyen bir yapı olarak ele alınır. Oysa insan zekası somut olanın somut tahlilini yaparak değişir. Yapay zekada, insanın hata yapmadan asla öğrenemeyeceği unutulur ve her şeyi belirlenen algoritmalar ile çıkarım yoluyla çözülebileceği düşünülür . Bir çocuğun sobaya elini değdirerek öğrendiği acıdan ve yanmadan ders alarak sobaya bir daha dokunmaması, oluşturulan bir algoritma ile önceden bilinmeye çalışılır. Zamanı durdurur, değişmeyen bir dünya ile alakalı problemleri çözmeye çalışır. Mantığın tüm canlılığı yok edilir ve Hegel'in ifadesiyle, bir iskeletin cansız kemiklerine dönüştürülür . Oysa insan zekasının biçimsel mantık ile çalışmadığını düşünenler de vardır. Hegel özdeşlik yasasını derinden eleştirmiştir. Daha sonra diyalektik mantık adıyla bilinen mantığı savunanlar, insan zekasının biçimsel mantığın yasalarına göre çalışmadığını ileri sürmüşlerdir. Özdeşlik yasasını redderek tez-antitez-sentez ile doğrunun elde edileceğini savunmuşlardır . Çelişki olmadan herhangi bir gelişme olamayacağı ve karşıtların birliği yasası kabul edilir. Bir dahaki yazımızda Eksiklik Teoremine ve yapay zekaya diyalektik mantık ile bakmaya çalışacağız. Belki de ürettiğimiz bu tez, antiteziyle senteze uğrayarak gelişecektir.


Bilimsel araştırmaların kalitesini artırma, mevcut araştırmaların yeniden kullanılmasını sağlama potansiyeli sunan ham veriye açık erişim fırsatının önünde artık büyük engeller yok. Açık erişim yalnızca ilk adımdı. Emma Ganley, PLoS Biology kıdemli editörü Geçen ay açık erişimli dergilerin yayın niteliğinden -övgüyle- bahsetmiştim. Ama bitmedi. Açık erişim yalnızca bilimsel makalelerin herkese erişimini sağlamakla kalmıyor, aynı zamanda araştırmaların ham verilerinin herkese açılmasına ön ayak oluyor. Bu yazıda bunun neden önemli olduğunu açıklamaya çalışıyorum. Ham veri nedir? Bir araştırmada elde edilen verilerin analiz edilmeden önceki haline ham veri diyoruz. Mesela bu sayımızda yazarımız Tevfik Uyar'ın astrologların kehanetleri üzerine yaptığı bir araştırmayı yayınlıyoruz. Bu araştırma için Tevfik'in hazırladığı ankete birçok kişi cevap verdi. İşte bu cevapların tümü, araştırmanın ham verisidir. Bundan sonra bu verilerle yapılan hesaplamalar ise verilerin analizidir. Şekil 2'deki örnek ise kendi deneylerimden... Şekil 2A'da sinek beyninden boyanmış bir kesit var. Bu görüntü, mavi lazer kullanarak, bir mikroskopa bağlı dijital kamera ile çekildi. Şekil 2B'deki görüntü ise aynı kesitten, ama yeşil lazerle elde edildi. Bu iki görüntü, dokunulmamış, ham veridir. Şekil 2C'de ise A ve B'deki görüntülerin farklı renklerde birleştirilmesiyle oluşturulmuş yeni bir görüntü var. Bunu, önceki iki görüntüyü mukayese edebilmek için yaptım, bu şekilde verilerimi analiz ettim. Bu bir analizdir, ham veri değildir. Ancak ham veri kendi başına bir anlam taşımaz, hangi yöntemlerle elde edildiği çok önemlidir. Şekil 2Ç'deki metin bu yöntemlerin bir parçası: Şekil 2A ve B'deki görüntülerin tam olarak hangi ayarlarla çekildiğini gösteriyor. Mikroskoba bağlı bilgisayarın görüntüye kendiliğinden iliştirdiği bu bilgilere genel olarak üst-veri diyoruz. Ham verinin faydaları Bu tür verileri bilim insanları eskiden isteseler de paylaşamıyorlardı. Çünkü basılı akademik dergilerde yer sınırlıydı ve bütün bu bilgileri oraya sıkıştırmak mümkün değildi. Ama devir değişti. Yeni birçok salt çevrimiçi akademik dergi çıktı. Üstelik basılı dergiler de zaten daha çok internet sitelerinden okunuyor, ve basılı makalelerin ana metinlerine ek olarak çeşitli dosyalar, videolar kolayca sunulabiliyor. Yani sonuçların yanı sıra ham verilerin de sunulması için gerekli altyapı hazır. İyi de niye sunulsun bu veriler? Bunun birkaç sebebi var: İlk sebep makaledeki sonuçların doğrulanması: Makalede verilen ham verileri, tarif edilen yöntemlerle analiz ettiğimde ben de yazarlarla aynı sonuca ulaşmalıyım. Bu durum öncelikle yazarların ham verileri uygun değil de işlerine gelen yöntemlerle analiz etmelerini önleyecektir. Zira verilere uyguladıkları işlemler çok daha saydam olacak, başkalarınca denetlenebilecek, sorgulanabilecektir. Ayrıca, araştırmacılar doğru analizi yaparken bir hata yapmış olabilir. Ham verilere başkalarının erişimi bu hataların ortaya çıkmasına katkıda bulunacaktır. İkinci sebep, yeniden kullanılabilirlik: Verilere erişebilenler, aynı verileri başka bir açıdan inceleyebilir. Belki de araştırmacılar verilerindeki ilginç bir şeyleri gözden kaçırmışlardır. Ya da uzmanı olmadıkları bilim dalına ait bir bilgiyi görememişlerdir. Bunun sonucunda aynı verilerden, yeni deney yapmadan yeni bilgiler ortaya çıkarılabilir. Ayrıca ham verilerin sunumuyla araştırmaların birbiriyle birleştirilmesi, mukayesesi daha kolay olacaktır. Bu, özellikle klinik araştırmalar için geçerlidir. Günümüzde birçok hastalık ve tedavileri üzerine irili ufaklı klinik araştırmalar yapılıyor. Bunların bazıları çok küçük hasta sayısına sahip olduğundan istatistik analizler için yetersiz kalıyor. Cochrane gibi bilimsel işbirlikleri, bu irili ufaklı araştırmaları, yöntem kalitesini de göz önüne alarak birleştiriyor. Bunun için en iyi yol, her çalışmanın, her bir denekten gelen veriyi olduğu gibi aktarması, gerektiğinde farklı araştırmalardan gelen bu verilerin birleştirilmesi olacak. Engeller, itirazlar İş klinik çalışmalara gelince biraz karışıyor. Bu tür araştırmalarda ham veri dediğimiz aslında bir insanın sağlık durumuyla ilgili, yani mahrem bilgiler. Özel hayatın gizliliği ilkesi bir yana, kötü ellere geçerse suistimal edilebilecek bilgiler bunlar. Mesela bir kişinin AIDS hastası olduğunun herkesçe bilinmesi, dışlanmasına yol açabilir. Ya da bir kişinin bir hastalığa kalıtsal yatkınlık taşıdığının ortaya çıkması, uygun şartlarla sağlık sigortası yaptıramamasına sebep olabilir. Bu soruna kafa yoranlar, ham verilerdeki kimlik bilgilerinin mümkün olduğunca ayıklanmasını, ek olarak bunlara erişimin ancak bunun için izin alacak araştırmacılarla sınırlandırılmasını savunuyorlar. Bu, makul bir itiraz. Ama tek sorun bu değil, bazıları başka sebeplerle de ham veriyi paylaşmaya ayak diriyor. Görünürde bunun ilk sebebi şu: Büyük emekle elde ettikleri ham verilerden yalnızca kendileri yayın çıkarmak istiyorlar. Bu da makul sayılabilir, ama abartmamak şartıyla: Mesela klinik bir deney yaptıysanız, yani insanlar bilimin gelişmesi, ileride kendileri gibi hastaların tedavi edilebilmesi için fedakarlık yaparak denek olmayı kabul ettiyse, bu insanlardan elde edilen verileri makul bir sürede erişime açmak ahlaki bir borçtur. Kolayca itiraf edilmeyecek diğer bir sebep ise, önceden değindiğim denetlenebilirlik. Denetleyen için bir avantaj olan bu ilke, denetlenen için bir sıkıntı kaynağı: Ya bir hatamı bulurlarsa? Ya rezil olursam? Bunun için de herkesin doğru analiz yapamayıp bazılarının verileri saptıracağı, hatta her araştırmanın kendine göre nüanslarını başkalarının aynen tekrar edemeyeceği gibi itirazlar geliyor. Bunlardan ilkinde bir haklılık payı var, ama denetlenebilirliğin faydaları bu riskleri çok aşıyor. İkincisini ise yalnızca bir bahane olarak görüyorum, çünkü araştırmaların başkalarınca tekrarlanabilecek şekilde yapılması ve duyurulması önemli bir ilkedir. Bu isteksizliğin üstesinden nasıl gelinir? Bunun cevabı ufukta beliriyor. Ham verilerin yayınlanması, hem araştırma ödeneği veren kurumların, hem de araştırmayı yayınlayacak, özellikle yüksek etkili dergilerin aradığı bir şart haline geliyor. Araştırmacıların en çekindiği bu iki güç, ham veri erişimine ivme kazandıracaktır. Verinin biçimi önemli Özellikle açık erişimli dergiler, ham verileri yayınlamaya gönüllü... Bir diğer seçenek de sanal veri depoları. Bu hizmeti veren şirketler ve kamu kurumları halihazırda mevcut. Ama verinin nerede depolanacağı kadar ne şekilde depolanacağı da önemli. En basitinden, bir çizelgeyi bir PDF yerine Excel dosyasında sunmak, kullanılabilirliğini artırıyor. Genler, proteinler, mikroskop görüntüleri ve diğer bilimsel veri çeşitlerinin, yeniden-kullanılabilirliğini artıracak standartlara göre depolanması gerekli. Bu standartların üst-verileri de kapsaması, verilerin yeniden kullanılabilirliğini çok artıracaktır. Bu standartlaştırma için özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nin kamu bilim kurumlarının ön ayak olduğunu görüyoruz. Sonuç Ham verinin herkese açılmasının faydaları büyük, riskleri bertaraf edilebilir. Bunu sağlayabilecek teknolojik imkanlar artık mevcut, ve bilim dünyası da kendini buna uydurmaya başladı.