Dünyanın en iyi aşçılarına, annelere... Küçükken evde annemin pişirdiği en güzel yemeklerden biri mantı idi. Evimizin mutfağına nazaran oldukça büyük, yuvarlak bir ahşap yemek masamız vardı ve mantı hazırlarken bu masa olduğu gibi boşaltılırdı annem tarafından. Sonra unu tepeleme ortaya koyar, yumurtalarını kırar ve su ile karıştırarak mantı hamurunu yoğurmaya başlardı. İyice yoğurduktan sonra hamurları bir kenara üstlerine nemli bir bez örterek dinlenmeye bırakır, bu sırada harcı için soğan maydanoz ve kıymayı karıştırmaya başlardı. Daha sonra mantının üstüne konacak yoğurt sarımsaklanırdı. Daha sonra hamuru güzelce masa boyunca açar, iki farklı eksende dilimleyerek kare şeklinde parçacıklar elde eder ve sonra her parçacığın ortasına kıyma konur ve tek tek kapatılırdı. Bu zahmetli işin sonuna doğu tencerede su kaynatılır, mantılar suyun içine atılır ve kaynatılırdı. Mantı piştikten hemen sonra annem bir küçük tavada tereyağını kızdırır, içine salça ve pul biber karıştırırak sosunu hazırlardı. Mantıları kevgirle suyunu süzerek aldıktan sonra o kocaman masanın neredeyse tamamını kaplayan aluminyum bir tepsiye mantıları alır, üstüne yoğurdu döker ve üzerine henüz cızırdaması yeni durmuş salçalı tereyağ sosunu gezdirirdi. Bütün aile masanın etrafına toplanır ve annemin o muhteşem mantısını yemeye koyulurduk. Şimdi artık ailem farklı bir evde, mutfak masası ve aluminyum tepsi de yok. Ama annem hala mantı yapıyor ve hatta artık mantının üzerine, italyanların gremolatasına benzer, kıyılmış maydanoz koyuyor son anda ve mantı'nın tadını daha da zenginleştiriyor. Hala çocukluğumdaki lezzeti alsam da o masadaki herkesin beraber yediği mantı tadı bambaşka idi. Çocukluğumun en lezzetli zamanlarıydı. Tat almak Büyüdükçe ve gastronomi üzerine okudukça kafamda bir çok soru oluşmaya başladı. Neden herkesin annesi en güzel yemeği yapar? Tat duyumuz çocukluğumuzda mı gelişir ve öyle kalır mı yoksa daha sonra eğitilebilir ve değiştirilebilr mi? Ya da daha basit sorular soralım, neden yemeklere bazı maddeleri sıra ile koyuyoruz ve maydanoz gibi maddeleri en son kıyıp üzerine koyuyoruz yemeklerimizin? Farklı tatlar bir araya gelebilir mi? Tat duyumuz öznel mi yoksa belli bir nesnelliği var mı? Soruları cevaplamak için önce temel kavramlar üzerinde durmak gerekiyor. Öncelikle tat almak nedir, onu netleştirelim. Tat, hepimizin ilkokul sıralarında öğrendiği gibi, beş temel duyumuzdan biri. Bir besini ağzınıza aldığınızda besindeki moleküller dilinizdeki papillaların, yani dilinizdeki pütürcüklerin içinde bulunan tat tomurcuklarındaki kimyasal alıcılarla temasa geçerek beyne bir elektrik sinyali iletilmesini sağlıyor. Dilinizin üzerinde binlerce papilla ve her papilla'da yüzlerce kimyasalalgılayıcı tat tomurcuğu mevcut. Her tat tomurcuğunda da elli ila yüz arası tat algılayıcı hücre mevcut ki bunlar kemoreseptör olup ağzınıza besinden gelen tatlar ile kimyasal bağ kurup beyninize tat sinyali gönderilmesini sağlarlar. Tat tomurcukları dilinizden başlayarak gırtlağımıza kadar, hatta mideye kadar uzanır. Ancak buralardaki tat tomurcuklarının görevi tadı algılamaktan çok zehirli/acımtırak maddeleri algılayıp vücudu uyarmak içindir Ağzınızdaki tomurcukları görmek isterseniz çok basit bir deney var. Dilinize süreceğiniz mavi boya tat tomurcuklarını gözle görülebilir ve sayılabilir hale getiriyor. Tat fizyolojisi üzerine çalışanlar tat tomurcuğu sayısı ile tatları ayırt etme konusunda bir ilişki olup olmadığını araştıırken teste katılanların dillerini boyayarak bu tomurcukları sayarlar. Eğer dilinizin milimetrekaresinde bir veya birden fazla tomurcuk varsa tebrik ederiz, Süper tat alıcı bir insan olarak nitelendiriliyorsunuz. 0,3-1 arasında tat tomurcuğu olanlar normal sayılıyor. Aşağıdaki resim bir tat fizyolojisi deneyine katılan deneğin halini gösteriyor: Tat tomurcuklarının sayısı bazı insanların tatları nasıl en düşük düzeyde bile olsa ayırt edebildiğini de gösteriyor. Ne kadar çok tat tomurcuğunuz varsa o tatları algılamanız o kadar iyi oluyor. Ne yazık ki tat tomurcukları yaşlandıkça azalıyor, yani gitgide tat alma kabiliyetimiz azalıyor. Tam burada kardeş sitemiz Yalansavar 'ın konusuna girip uzun zamandır ve bazı insanlarca hala yanlış bilinen bir bilgiyi aktarmak istiyorum. 20. yüzyılın başında Harvard üniversitesinden Edwin Boring'in bir makalesindeki yanlış anlama yüzünden insanlar dilin belirli bölgelerinin belirli tatlara daha duyarlı olduğunu düşündüler. Buna göre dilimizin ucu şekerli tatları hisssediyor, yanlar tuzlu biraz daha gerisi ise ekşi tatları hissediyormuş. Fakat bu tamamen yanlış bir bilgi ve ev ortamında basit bir deney ile de bunu çürütebilirsiniz. Misal, biraz toz şekeri dilinizin arkasına ve yanlarına, yani normalde şekerli tatları hissetmeyecek bölgeler, koyun. Nasıl, şeker tadını alabiliyorsunuz değil mi? Ne yazık ki insanlar bilimsel metod yerine aktarılan bilgiyi doğru kabul etmelerinden dolayı bu bilgi yıllarca yanlış bir şekilde yayıldı. Koklamasak da biliriz tadını! Tat kimyasal bir duyu ve benzer bir kimyasal duyumuz da koku almak. Peki koku ile tat almak birbirine bağlantılı mıdır? Hayır! Tat almak ile koku, genel inanışın aksine, aynı şey değil. Bir çok kişi koku almazsak tatlar alamayacağımızı düşünüyor ama gerçekte koku alamasanız da tatları alabilirsiniz. Koku alamadığınızda görme duyunuz veya dokunma duynuzda bir değişiklik olmaz iken neden tat alma duyumuzda olsun ki? Kaşlarını kaldıran bazı okuyucularımızın İyi ama, nezle iken mesela, yediğimiz içtiğimizin tadını anlayamıyoruz dediğini duyar gibi oluyorum. Kendileri haklılar ama semantik bir düzeltme yapmamız gerek. Tat ile lezzet ayrı şeylerdir! Tat tomurcukları tat algılamaya yarar ve koku duyusundan tamamen bağımsız çalışır. TDK tanımı ile: Canlıların besinlerdeki uçucu olmayan bileşikleri damak, boğaz ve dil yüzeyindeki mukoza noktaları aracılığıyla algıladığı duyum. Gastronomik açıdan kesinlikle doğru bir tanım Ama lezzet dediğimiz bir çok değişik duyunun ve bileşenin bir araya getirdiği histir. Lezzet kişinin psikolojisine, yemeğin sunumuna ve en önemlisi yemekten gelen kokular ile ağzına ilk aldığı anda hissettiği tatlar ile ilgilidir. Tat bilimi üzerine okuduğum makalelerin bir çoğu bu ayrımı yaparak başlıyor konuya zira bir çok kişi bu ikisini birbirine karıştırıyor. Tat olmasa bile, lezzet kesinlikle koku ile çok alakalı. Yemekten yükselen kokular burnumuzdan ve dahası damağımızın arkasındaki boşluktan da geçerek beynimizi uyarır. Aslında lezzet alma önce koku ile başlar ve bir çok aşçı da yemek yapımı esnasında yemeği koklayarak neyin eksik olduğunu saptamaya çalışır. 5 Temel tat var iken binlerce farklı koku/aroma lezzete katkıda bulunur. Elmayı elma yapan kokusudur mesela. Koku almadığınız sürece şekerlilik oranları ve dokuları birbirine çok benzeyen elma ile armutu ayırt edemezsiniz. Koku duyumuz besinlerdeki uçucu maddeleri saptar. O yüzden mesela, taze maydanoz ilk kesildiği anda burnumuza gelen kokusu ile aldığımız lezzet ile bir süre bekledikten sonraki lezzeti, çok farklı. Terpen bileşikleri bir çok yeşil sebze ve baharatta bulunur ve son derece uçucudur. Bu yüzden taze maydanozu ilk kestiğinizdeki ayırt edici kokusu bir süre sonra kaybolur ve yerini başka aromalara bırakır. İşte bu yüzden yemeklerinize maydanoz ve benzeri şeyler katacaksınız son anda kıyıp atın. Kıyarken de keskin bir bıçak kullanmaya dikkat edin, ezildikçe hücrelerden çıkacak bazı fenolik bileşenler yemeğinizin tadını bozabilir. Size basit bir deney önerisi yapacağım, ben de bu yazıyı yazmadan önce kendim yaptım. Şimdi yemişin, yani incirin, tam zamanı. Burnunuzu iyice tıkadıktan sonra yemişinizden bir ısırık alın. Eğer iyi bir şekilde koku almanızı bloke ettiysseniz şekerli bir tat almış ama ayırt edici yemiş tadı almamış olmanız lazım. Şimdi burnunuzu serbest bırakın ve yemişten yükselen kokularla beraber bir ısırık alın. İşte, tat ile lezzet arasındaki fark. Yani, tat almak ile koku birbirine bağlı olmasa bile lezzet ve koku birbirine ayrılmaz şekilde bağlılar. Evrim sürecinde atalarımız bir çok sebze ve meyveyi de önce koklayarak tehlikeli olup olmadığını anlamaya çalışıyordu. Şimdilerde ise moleküler gastronomi şefleri kokuları kullanarak farklı lezzet deneyimleri yaşatmaya çalışıyorlar konuklarına. Yemekte olmayan bazı aromaları konuklarına sundukları yemeğin üzerine basit bir parfüm düzeneği ile sıkarak veya ortamda o kokuları kullanarak yemekten alınan lezzeti değiştiriyorlar. Neyse, moleküler gastronomi bambaşka bir yazımın konusu. Biz tat alma duyusuna geri dönelim en iyisi. (Not: koku ve lezzet üzerine benden önce Can Holyavkin harika bir yazı yazmıştı, kendisinin yazısı için: http://www.acikbilim.com/2012/06/dosyalar/irtifamiz-10-000-feet-yemegimiz-kotu.html) Temel tatlar (4 + 1 + daha var?) Tat fizyolojisi üzerine çalışan ilk bilim insanları önce 4 temel tat tanımladılar: şekerli, tuzlu, ekşi ve acımtrak . Dikkatli okuyucu sondaki kelimenin acı olarak değil acımtırak olarak çevirildiğini farketmiştir. Evet, zira acı diye bir tat yok aynı buruk diye bir tat olmadığı gibi. Şekerli tatlar muhtemelen eskiden de atalarımızı en sevdiği tatlardandı zira hem zararsızdı hem de yüksek kalori demekti. Şeker tadı içeren karbohidratlar atalarımızın ihtiyacı olan yüksek kaloriyi sağlamaktaydı. Şeker aynı zamanda dopamin salgılamamıza yani beynimizin ödül mekanizmasını çalıştırmamıza yarıyor. Bugün atalarımız kadar kalori harcamasak bile şekerli yiyeceklere düşkünlüğümüzün sebeplerinden biri de bu. Jacob Steiner tarafından yapılan bir deneyde yeni doğmuş bebeklere bir damlalık ile su verildiğinde herhangi bir tepki gözlenmemiş bebeklerde. Gene damlalıkla ekşi bir tat verildiğinde bebekler dudaklarını büzmüş, acımtrak tat verildiğinde ise ağlayanlar bile olmuş. Ama şeker tadı verildiğinde bebekler dudaklarını emmeye ve ellerini kollarını oynatarak sevinçli olduklarını göstermeye başlamışlar. Yani daha bebeklikten başlıyoruz şeker tadına olumlu tepki göstermeye. Bitter tat ise ilginç bir sınıflandırma. Genelde kahve, kakao gibi bitkilerde bulunan bitter tatlar aslında insan evriminde tehlike işareti olarak sınıflanmıştı. Zira acımtrak bileşenlerin bir çoğu zehirlidir, hatta bu tür bileşenleri üretip aroma olarak dağıtan firmalar ambalaj üzerine zehirli olduğunu belirten işaretler koyarlar. Evrim sürecinde bitter tadını algılama atalarımızın bir çok zehirli bileşenden korumuş olmalı. Peki neden şimdi bitter tatları hala yemeklerimizde ve içeceklerimizde kullanırken zehirlenmiyoruz? Çok basit, zehirin bizi hasta edecek ve öldürecek kadarını değil ama çok azını alıyoruz. Bitter tat veren moleküllerin oranı sizi zehirleyecek kadar değil ama yemeğinize lezzet verecek kadar. Tuzlu tatlar sodyumdan gelir. Bir maddenin tuzluluk oranı sodyumklorür olarak bildiğimiz sofra tuzu na göre ölçülür . Sofra tuzunun tuzluluk oranı birdir. Tuz tadı sevmiyor veya tuz tüketiminizi kısmanız mı gerekiyor? Onun yerine Potasyumklorür bazlı tuzları deneyin. Potasyumklorür'ün tuzluluk oranı 0,6 dır ve eczanelerde tuza alternatif olarak satılan bir çok marka potasyumklorür bazlıdır. Türkiye'nin Manimarka'sında bişeyler kokuyor Kimine göre tuz, kimine göre et, Hamlet! Hamleeeet! Ekşi tat ise asit tadı aslında. Ekşilik, aynı tuzluluk gibi, bir indeks ile ölçülüyor. Hidroklorik asitin ekşilik derecesi bir iken limonun sitrik asidinin ekşiliği 0,46 mesela. Peki sadece 4 tat mı var? ASlında uzun süre öyle zannedildi ta ki umami keşfedilene kadar. 1908 yılında Kikunae Ikeda adlı Japon kimyager japon aşçıların kullandığı kombu suyunun monosodyumglutamat yönünden zengin olduğunu keşfetti. MSG yanlış bir inanış sonucunda bugün zararlı olarak ilan edilmiş bir bileşen. MSG hakkında yazarlarımızdan Bahadır Ürkmez'in derli toplu bir yazısı için: http://yalansavar.org/2012/11/28/aci-tatli-eksi-tuzlu-metalik-ve-msg/ MSG diğer bilinen 4 tattan farklı bir tat sağlıyordu. Ikeda iyi bir kimyagerdi ama yaratıcılığı aynı şekilde iyi değildi herhalde ki bu tadı Umami yani Japonca lezzetli olarak isimlendirdi. Bugün tat fizyologları Umamiyi 5 temel tat arasında sayıyor. Bugün sadece kombuda değil bir çok yerde umami tadını bulabiliyoruz zira umami tadını veren temel glutamik asitler aslında bir çok sebze meyvede, peynirde var. Umami tadını içeren en güzel meyvelerden biri ise domates! Evet, domates bir meyvedir ve içerdiği glutamik asit domatese o eşsiz tadını verir. Ve domatesin içerisindeki tat bileşenlerinin bir kısmı uçucu olduğundan salatalarınıza domatesi en son anda doğramanızı tavsiye ederim. Gene bu uçucu bileşenler soğukta domates içinden kaybolduğundan domateslerinizi asla dolaba koymayın, tam tadını almak için. Gene basit bir deney, pazardan aldığınız domateslerin bir kısmını dolaba koyun diğerlerini güneş görmez şekilde dışarda bekletin. Ertesi gün dolaptakileri çıkarıp oda sıcaklığına gelene kadar bekletip diğer dışarda bekleyen domateslerle tadını karşılaştırın. Dışarda beklemiş domatesin hala kesildiğinde o aromasını saldığını ve tadının daha kuvvetli olduğunu keşfedeceksiniz. Mutfakta genel kural, domates gibi, sıcak iklim sebze ve meyvelerini dolapta korumamaktır. Domates başlı başınba incelenmeyi hak eden bir sebze. Domates hakkıında benden önce Işıl Arıcan çok güzel bir yazı yazmıştı, onun yazısı için: http://www.acikbilim.com/2012/08/dosyalar/domatesin-cekirdegi-kirmizi.html Dikkatli okuyucu şu ana kadar iki genel tat duyusundan bahsetmediğimi farketmiştir. Biri buruk diğeri acı. Bahsetmedim çünkü bu kelimeler herhangi bir tat duyusunu simgelemiyor. Buruk tat reseptörü diye bir reseptörümüz mevcut değil. Burukluk aslında dokunma duyusu ile alakalı. Şimdiden bir çok okurun hadi canım sen de, olur mu öyle şey dediğini duyar gibi oluyorum. Ama doğru, burukluk tamamen dokunma duyusunun harekete geçmesi ile oluşan bir his. En basit örneği çay. Çaydaki tannin dediğimiz fenolik bileşenlerin bir özelliği ayrı duran protein moleküllerini birleştirebilmektir. Tükürüğünüz içinde bulunan ve gıdaların dil üzerinde rahatça akmasını sağlayan proteinler tanninler ile birbirine bağlandığı için ytüzeydeki sürtünme artar. İşte bu his burukluk oalrak adlandırılır. Tanninler aslında fenol bileşikleridir ve tarih boyunca deri tabaklamada kullanılmıştır. Peki burukluk istenmeyen bir tat mı? Hem evet hem hayır. Tam burukluğun gelişmeye başladığı an bazı içecekler için kabul edilebilir, mesela bazı şaraplarda. Ama sorun şu ki tannin miktarı dilimizde artmaya başladıkça bir süre sonra tat alma duyunuz yorulacak ve muhtemelen diğer tatları almaz olacaksınız. O yüzden üreticiler ve aşçılar tannin bileşenleri ile çalışırken çok dikkatli olurlar ve burukluğun istenenden fazla gelişmesine izin vermezler. Acı ise aslında bir yanma hissi. Çeşitli baharatlar ve biberlerin acı ve yanma hissi yaratırlar ama bunlar tat değildir. Biberdeki acı Çağrı Yalgın'ın makalesi Acı biberler niye acı? makalesinde belirttiği gibi Kapsaisin içeriğinden dolayıdır. Demokratik haklarınızı kullanırken üzerinize sıkılan gaz ve suda da kapsaisin vardı. Erdem Erikçi'nin makalesi #direntrpv1i okuyarak daha detaylı bilgi alabilirsiniz. ama kısa yoldan şunu söyleyeyim, kapsaisin sadece yağda çözünür. Acı bir şey yediğinizde ayran için, demokratik hakkınızı kullanırken ise Talcid kullanın! Damak eğitilebilir mi? Yukarıda belli şartlarına değindiğimiz lezzet aslında o kadar çok bileşene bağlı ki. Yapılan bir araştırmada sofradaki tabak renklerinin bile algılanan lezzeti değiştirdiği görülmüş. ( araştırma: http://www.flavourjournal.com/content/2/1/24) Gıdaların renkleri de etkili değil mi? Yemek tabağında ne kadar renk görürsek, ne kadar canlı renkler görürsek o kadar lezzetli olduğunu düşünmeyiz? Ya da Maillard reaksiyonlarının yüzeyini kahverengileştirdiği bir ekmek bize simsiyah bir ekmekten daha çekici gelmez mi? Yemek yediğiniz kapların şekli, içtiğniz içeceğin bardağı da aldığınız lezzeti etkiliyor. Bir çok içecek markası hem kendini diğer markalardan ayrıştıırmak hem de kendi tariflerine uygun şekilde lezzeti açığa çıkaracak bardakları ürettirmekte markaları için. Şarap kadehlerinin çeşit çeşit olması da bu yüzden, her şarap farklı kadehte tam lezzetini ortaya çıkarıyor. Daha önce yazdığım gastronomi konulu makalelere gelen tepkilerden bazıları önerdiğim pişirme yöntemlerinin alışagelmedik veya yaygın şekillerin aksi olduğu yönündeydi. Mesela, çay yazımda önerdiğim demleme şekli ve süresi bir çok kişi tarafından yadırgandı. Ancak gelen bazı tepkiler bir süre sonra o şekilde demlenen çaya da alışıldığı ve hatta keyif alındığını da belirtti. Uzun süre şekersiz veya tuzsuz beslenenler bir süre sonra bu maddelere hassasiyetlerinin artacağını keşfedeceklerdir. Uzun süre çayınızı şekersiz içmeye başladıktan sonra sadece yarım kesme şeker bile çayınızı nasıl tatlandıracaktır. Tuzsuz beslenmeye başlayanlar maden suyu içerken daha önce almadıkları tuz tadını alabilirler. Yani damak tadınız değişebilir ve dolayısı ile eğitilebilir de Paul Bloom Hazzın Bilimi kitabında bir insaın hangi yemeklerden hoşlandığını anlamak için tek soru yeter diyor: Nerelisiniz?. Ülkemizde de öyle değil mi? Doğu ve güneydoğu anadoludaki insanlar acılı yemekleri yerken, ege yöresi sebzeli yemekleri sever. Kimsenin yemediği salyangoz Samsun'dan Fransa'ya ihraç edilir ve orda yenir. Çekirgeyi ağzımıza koymayı bile düşünmeyiz ama afrikalı bir çocuk çekirge kızartmasını afiyetle yiyebilir. Aynı coğrafyada bile farklı dönemlerde gastronomik lezzetler değişebilir. Size şimdi kuzulu saray pilavı desem muhtemelen bir çok okurumun ağzı sulanır . ama bunun kavun içinde servis edildiğini söylesem orjinal şeklinde? Ya da gene başka bir Osmanlı spesyalitesi olan sakızlı pilav desem? Bir çok insan bugün deniz böcekleri ve kabuklularına burun kıvırırken Topkapı sarayına alınan besin maddeleri içinde Haşerat-ı bahriye adı ile bir sürü deniz kabuklusu ve böceği yer almaktaydı. Bir çok insanın internetten yayılan mailler sayesinde öğrendiği ve kırmızı renk elde etmek için kullanılan Cochineal böceği saraya Kırmız böceği olarak giriyordu. Yani, damak tadı ve sevdiğimiz lezzetler kültürel ve coğrafi bağlamda ve zaman uzamında çok farklılıklar gösterebilir. Çocuklar bu konuda iki kişiden etkileniyor: anne ve baba! Annenin yediği maddeler ileride çocuğun sevdiği tatlara dönüşüyor. Annem yediyse bir bildiği vardır diyor bebekler. Ama damak tadı geliştikçe kendisine sunacağınız lezzetler de sizin o lezzetleri nasıl ona pazarladığınız ile alakalı. Bir çok anne baba çocuğuna sebzeleri sevdirmek için tabakta onları eğlenceli bir şekilde düzenler: Yani, damak tadı gayet değişebilir ve gelişebilir. Uzakdoğu mutfakları farklı tatları yemeklerinde bir arada kullanırken batı mutfakları daha benzer tatları bir arada kullanıyor. Scientific American kendi sitesinde bir rehber olması açısında harika bir diyagram hazırlamış ve besinlerin tat benzerliklerini ortaya koymuş: http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=flavor-connection-taste-map-interactive&WT.mc_id=SA_printmag_2013-09 Buradaki tat benzerliklerini veya benzemezliklerini kullanarak yemeklerinizi geliştirebilirsiniz. Ayrıca hangi besinlerin birbirine benzer tatlar taşıdıklarını da görmek için harika bir rehber. Zamanında dergimizi köşesine taşıyarak bize destek veren sevgili Seyit Ali Aral'ın deli mutfağı diye isimlendirdiği tariflerinn tat uyumlarını buradan da bakarak görebilirsiniz. Ağzımızın tadı eksik Ama lezzetteki en önemli etken psikolojimiz. Acılarımız artmışken gözümüz yemek görmez, ağzımın tadı kaçtı deriz. Ya da tam tersi,arkadaşlarımızla hep beraber sofra kurduğumuzda her şey ne kadar lezzetli gelir değil mi? İftar sofralarındaki paylaşım, öğrenci evinde ayın ilk günü yatmış burslarla yapılan güzel yemekler veya sabahın köründe sokaktaki simitçiden aldığımız gevrek ile köşedeki kahvehanede ettiğimiz kahvaltı. Ama en önemlisi, çocukluk mutluluğumuzun mimarları annelerimizin yemekleri herkes için en lezzetli olan. Bütün anneler dünyanın en iyi aşçılarıdır ve onların aldığı lezzet çocuklarının mutluluğu ile orantılıdır. Annelerin mutlu olduğu, çocukların eşitçe en güzel lezzetleri tattığı ve şairlerin ağzının tadının kaçmadığı günler dileğiyle: Afiyet bal şeker olsun yedikleriniz! AĞZIMIN TADI Ağzımın tadı yoksa, hasta gibiysem, Boğazımda düğümleniyorsa lokma, Buluttan nem kapıyorsam, vara yoğa Alınıyorsam, geçimsiz ve işkilli, Yüzüm öfkeden karaya çalıyorsa, Denize bile iştahsız bakıyorsam, Hep bu boyu devrilesi bozuk düzen, Bu darağacı suratlı toplum! Oktay Rıfat


Akşam işten eve döndünüz. Zihniniz hala işteki bir sorunla boğuşurken kapıyı çaldınız. Eşiniz, sevgiliniz açtı. Merhaba dediniz, öpücük kondurdunuz ya da genelde ne yapıyorsanız onu yaptınız. Bir süre sonra yemeğe oturduğunuzda kapıyı gülümseyerek açan o güzel kadının yüzünden düşenin bin parça olduğunu ama neye sinirlendiğini bilmediğinizi fark ettiniz. İlgili, sevgili dolu biri olarak hemen olarak hemen sordunuz. Hayatım canını sıkan bir şey mi var? Saçlarımın rengini beğenmedin galiba, hiç bir şey söylemedin. Bir anda 13. Cuma filmini müziği kulaklarınızda çınlamaya başladı. Bu noktadan sonra vereceğiniz hiç bir yanıt sizi içine düştüğünüz çukurdan çıkaramayacak; fark etmedim deseniz ayrı bir dert, beğendim deseniz ayrı bir dert, beğenmedim seçenek bile değil. Hepimiz benzer durumlarla karşı karşıya kalmışızdır mutlaka. Çevremizde olan biteni, etrafımızda olan değişiklikleri hemen fark edebileceğimizi, hiç bir detayı atlamayacağımızı düşünürüz; ne de olsa hiç bir şey dikkatimizden kaçmaz. Oysa dikkatimiz sadece sınırları olan bir kaynak değil aynı zamanda bir çok bilişsel ve psikolojik faktöre bağlı sonlu miktarda bir kaynaktır. Bilişsel psikolojini kurucusu Ulric Nessier'in ilk olarak ortaya attığı dünyayı algılayışımızda dikkatin önemli olduğu fikri daha önceki sayılarımızda bahsettiğimiz görgü tanıklarının sanıldığı kadar da güvenilir olmadığının fark edilmesi ile modern psikoloji araştırmalarının önemli bir konusu haline gelmiş. Bu araştırmalar içinde önemli yer tutan iki farklı kavramdan bahsetmeden önce küçük bir oyun oynayalım sonra okumaya devam edelim. Oyunumuz için önce aşağıdaki kartlardan birini seçin. Aklınızda kalacağına emin olana kadar içinizden yüksek sesle kartı tekrar edin. Hatırlayacağınıza emin olduğunuzda alttaki gözlerden istediğiniz birine dikkatle bakın ve sonra yazının sonundaki Şekil -7'de göreceğiniz kartları kontrol edin. Eğer verilen yönergeleri takip ettikten sonra buraya geldiyseniz büyük bir olasılıkla Bunu nasıl yaptı? diye merak ediyorsunuzdur; iki şekildeki kartları tekrar kontrol edin ama bu sefer kartların renklerine dikkat ederek. Aslında iki kümedeki tüm kartlar birbirlerinden farklı ama özel olarak çaba sarf etmezsek sadece kendi kartımızın kümeden çıkarıldığını algılarken diğer kartların da aslında desteden çıkarıldığının farkına bile varmıyoruz. Bilişsel Psikolojide bu duruma değişim körlüğü adı veriliyor. Görüş alanımız içindeki her şeyi tam olarak algılamıyoruz. Her ne kadar çevreden gelen uyaranların tamamı beynimize ulaşsa da beynimiz sadece eldeki göreve ait ya da başka bir deyişle dikkatin verildiği uyaranların filtrelerinden geçerek zihnimizce algılanmasını sağlıyor. Yukarıda da kısaca değindim gibi fikir ilk olarak Ulric Nessier tarafından ortaya atılıyor. Nessier sabah saatlerinde tan ağarmak üzere iken pencereden dışarı baktığında ya camda odanın yansımasına ya da dış dünyaya odaklandığını ancak ne kadar istese de ikisine birden dikkatini veremediğini fark ediyor. Hangisine dikkatini verirse diğeri odaktan çıkıyor. Nessier bu durumu seçici görme olarak adlandırıyor. Nessier laboratuvarında aynı ekranda deneklerine farklı iki film seyrettirdiğinde deneklerin filmlerden birini kolayca takip ederek diğerinde olan beklenmedik bir olayı tamamen kaçırdıklarını, farkına bile varmadıkları tespit ediyor. Nessier'in fikirleri çeşitli araştırmacılar tarafından defalarca test edilmiş. Çalışmalar çevremizdeki zengin uyaranları bilinçli bir şekilde algılamak için bir miktar dikkatin gerekli olduğunu ortaya koyuyor. Klasik bir değişim körlüğü deneyinde araştırmacılar deneklere harfler, noktalar ya da kelimeler gösterilerek seyredilen iki sahne arasında hangi görsel bilgilerin bir sonrakine aktarıldığını ve aradaki farklılıkların bilinçli bir şekilde algılanıp algılanamadığına bakıyor. Noktalar, harflerden oluşan deneylerin sonuçları ile gerçek dünyanın karmaşıklığı arasında korelasyon kurmak zor ancak azimli araştırmacıların her zaman bir çözümleri oluyor. Araştırmacılar basit verilerle yapılan deneylerden elde edilen sonuçların daha doğal görüntüler içeren çalışmalarda da geçerli olup olmadığını tespit etmek için farklı yöntemler kullanıyorlar. Titreşim Paradigması: Bir biri ile aynı gibi görünen fakat aralarında büyük değişiklik olan iki sahne arasındaki değişikliği görmek özellikle iki görüntü arasında dikkatimiz dağıtan görsel bir etmenin bulunması durumunda oldukça zor. Bu zorluğu test etmenin en kolay yolu aralarına boş bir resim gibi dikkat dağıtan görsel bir etmen konulmuş orijinal ve değiştirilmiş iki fotoğrafı izleyiciye göstermek (Şekil 2). Bu deney düzeneğine Titreşim Paradigması adı veriliyor. Şekil 2'de iki resim arasına konulan boşluk değişimi kolayca fark etmemize yol açan otomatik kontrol mekanizmasını devre dışı bırakarak sahnenin daha yavaş taranmasına ve kontrol edilmesine yol açıyor. Başka bir deyişle dikkatimizi dağıtıyor. Bu etkiyi Şekil 3 ve Şekil 4'te kendinizde gözleyebilirsiniz. Çamur At İzi Kalsın Paradigması: Bu deney yönteminde kullanılan çamur ne gerçek ne de mecazi anlamıyla çamur fakat görüş alanımız içinde olup görsel algımızı sekteye uğratan yüksek kontrastlı ancak değişikliği saklamayan küçük şekiller. Tıpkı titreşim paradigmasını kullanan deneylerde olduğu gibi görüş alanımız içerisindeki bütün detayları hafızamızda saklamadığımızı, görsel algımızın sandığımız kadar mükemmel olmadığını gösteriyor bu paradigma kullanılarak yapılan deneyler de. Şekil 5' te bu şekilde hazırlanmış deneylerde kullanılan bir örnek resimde atılan küçük çamurların görsel algımızı şaşırttığını ve bir kere tespit ettiğimize nasıl da farkına varmamışım dediğimiz değişimi görmemizi engellediğini görebiliriz. Ön Plan Arka Plan Ayırma: Karmaşık ve gerçeğe yakın bir görsele baktığımızda retinada oluşan görüntüyü değişik reseptörleri uyaran, iki boyutlu, farklı şiddette ışıklandırılmış ve birbiri ile ilgisiz bir uyaran serisi olarak düşünülebiliriz. Oysa dünyayı retinada oluşan görüntü gibi birbiri ile ilgisiz uyaranlardan oluşan bir karmaşa olarak değil her biri diğerinden ayrılmış nesnelerden oluşan anlamlı bir bütün olarak algılıyoruz. Her bir nesneyi diğerinden kolayca ayırabilmemizin altında imge ayırma süreçlerinin yattığı düşünülüyor. İmge ayırma süreçleri aynı nesneden gelen uyaranları bir araya gruplayarak bu uyaranları gerçek dünyada farklı nesnelerden gelen uyaranlardan ayırıyorlar. Dikkatin değişim körlüğü üzerinde etkisi diğer deney yöntemleri ile gösteriliyor. Ancak bir görüntüdeki değişikliğin yerinin ne kadar önemli olduğu ve imge ayırma proseslerinin bir görüntünün hangi kısmına öncelik verdiği sorularına yanıtını ön plan arka plan ayırma deneyleri ile arıyor araştırmacılar. Yapılan çalışmalar algımızın ön planda olan küçük değişiklikleri bile kolayca fark ederken arka planda olan büyük ve önemli değişikliklerin görülmesinin çok daha zor olduğunu gösteriyor. Değişim körlüğü konusunda bilime meraklı okuyucular tarafından belki de en çok bilinen araştırmaları yapmış, ülkemizde de kitapları Türkçe olarak yayınlanmış Daniel Simons ve Christopher Chabris'in çalışmalarına ve değişim körlüğünün günlük hayatımızdaki etkilerinden bahsetmeden önce Richard Wiseman'ın şaşırtıcı renk değiştiren kart numarasını izleyelim. Artık değişim körlüğünün gündelik hayatımızın bir parçası olduğuna ikna olmuşsunuzdur sanırım. Ama daha bitmedi... Simons ve Chabris değişim körlüğü üzerine yapılan çalışmalarının en temel varsayımının dikkat sarf edildiğinde gördüğümüz her şeyin kodlandığı ve hafızada saklandığı varsayımı olduğunu aktarıyorlar. Çevremizdeki bütün görsel bilgiler dikkat içeren süreçlerin değerlendirmesine hazır haldeler ancak dikkat edilmediğinde bu bilgiler hafızamızda saklanmıyorlar; algılıyoruz ancak hatırlamıyoruz kısacası. Simons ve Chabris dikkatin başka bir göreve ya da nesneye odaklandığı durumlarda kişilerin beklenmedik bir nesneyi hatırlamamaktan ziyade aslında hiç algılamadıklarının altını çiziyorlar. Bu olaya dikkat eksikliğine bağlı körlük adı veriliyor. Aşağıdaki ünlü videoda bütün dikkatinizi vererek beyaz giymiş oyuncuların kendi aralarında kaç pas yaptığını sayın sanki hayatınız bu soruya doğru yanıt vermeye bağlıymışçasına. 15 pası sayabildiniz mi? Peki goril, gorili fark ettiniz mi? Eğer Hangi goril? sorusunu kendinize soruyorsanız endişelenmeyin. Dört farklı koşul altında deneklere beklenmedik bir olayı sergileyen ünlü çalışmalarında Simons ve Chabris deneklerin sadece %54'ünün beklenmedik olayı algıladıklarını kalan %46'nın ise bu olayı hiç görmediklerini tespit etmişler. Dinamik bir olay sırasında önemli bir miktar dikkat eksikliğine bağlı körlük yaşıyoruz. Simons ve Chabris bilinçli olarak çaba sarf etmezsek etrafımızdaki görsel elementleri bırakın hatırlamayı algılamadığımızı ifade ediyorlar. Etrafımızdaki zengin görsel şölenin her detayını algıladığımızı, hatırladığımızı düşünüyoruz gündelik hayatlarımızda. Oysa değişim körlüğü ve dikkat eksikliğine bağlı körlük çalışmaları bir görüntüden diğerine geçerken çevremizde olan bitenin detaylı bir kaydını tutmadığımızı hatta doğal ortamlarda dahi beklenmedik olayları algılamadığımızı gösteriyorlar. Gerçekte görsel dünyamızın çok azını deneyimliyoruz. Bu deneyim eksikliği ve algılarımıza olan aşırı güvenimizin gündelik hayatımıza yansımaları olması kaçınılmaz. Önce eğlenceli olanlardan başlayıp daha ciddi olanlara doğru gidelim. Film hataları: Sinema sektörü bizlerin değişim körlüğü ve dikkat eksikliğinden kaynaklanan körlük yaşıyor olmamıza bel bağlayan bir sektör aslına bakarsanız. Film yönetmenleri sahneleri farklı zamanlarda çekip, montaj aşamasında parçaları bir araya getiriyorlar. Bazen aynı sahnenin devamının farklı zamanda çekilmesi gerekiyor. Sahnenin görsel olarak rahatsız etmeden devam edebilmesi için arka planın, kadrajda olan görsel elementlerin, oyuncuların vücut pozisyonlarının daha önce çekilen kısmı ile uyumlu olması gerekiyor. Her ne kadar setlerde devamlılıktan sorumlu bir kişi bulunsa da bazen hatalar kaçınılmaz oluyor. Devamlılık sorumlusu dikkat etmiyor, yönetmen montajda kaçırıyor ve biz izleyiciler de devamlılıkta hatayı farkına bile varmadan keyifle izliyoruz film ve dizileri. Bütün bu hataların temelinde dikkat eksikliğine bağlı körlük ve değişim körlüğü yaşıyor olmamız yatıyor. Eğer bir sinema meraklısı iseniz Google'da movie continiuty errors aramasını yaptığınızda çok eğlenceli sonuçlara ulaşacaksınız. Görgü tanıklığı: Daha önceki bir yazımızda bahsettiğimiz görgü tanıklığının sanıldığı kadar güvenilir olmamasının nedenlerinden biri de bakarken görmememiz. Örneğin bir suça tanık olduğumuzda elinde silah olan saldırganın silahına dikkatimizi odakladığımızda kişinin fiziksel özelliklerine ilişkin detayları algılamıyoruz. Ancak yaşadığımız olayın anlamlı olabilmesi zihnimiz için önemli. Bu nedenle kişinin fiziksel özelliklerine ilişkin detayları gerçekte o kişiye ait olmayan özelliklerle dolduruyoruz. Değişim körlüğü ve dikkat eksikliğine bağlı körlük üzerine yapılan çalışmalardan haberdar olmak sağlıklı ve güvenilir bir adalet sistemi için olmazsa olmaz koşullarından biri; ne de olsa tanıklarınız ne kadar güvenilirse doğru kişiyi suçlu olarak yakalama şansınız o kadar fazla. Çokgörevlilik : Dikkatimiz sonsuz miktarda ve sınırları olmayan bir kaynak değil aksine dikkat kapasitemiz sınırlı. Buna rağmen aynı anda bir çok işi yapmak hepimizin en sevdiği aktivitelerden olsa gerek. Çokgörevlilik söz konusu olduğunda araç kullanırken birden fazla işe dikkatimizi vermemizin sürüş yeteneklerimize etkisi hemen ilk akla gelenlerden. Özellikle araç kullanırken cep telefonları ile konuşmanın sürüş yeteneklerimizin üzerindeki olumsuz etkileri artık çok iyi biliniyor. Elde edilen veriler cep telefonu ile konuşan sürücülerin görüş alanlarındaki nesnelere baksalar bile görmekte zorlandıklarını, algılamadıklarını gösteriyor. Kısacası araç kullanırken birden çok işle ilgilendiğimizde dikkat eksikliğine bağlı körlük yaşıyoruz. Trafik kazaları: Araç kullanırken cep telefonları ile konuşmanın tehlikeleri artık yeteri kadar biliniyor ancak telefonla konuşmayıp yola bakar, ellerimizi direksiyonda tutarken her şeyi göreceğimizden, aniden gelişen tehlikeli bir durumu algılayabileceğimizden emin olabilir miyiz? Yanıt maalesef hayır. Araç kullanan herkesin en az bir tane Bu nereden çıktı görmedim dediği olay olmuştur. Eğer özel olarak dikkat etmiyor ve beklenmedik olaylara karşı hazır değilsek görüş alanımız içinde duran kamyonu, sola dönen motosikletliyi ya da topları yola kaçmak üzere olan çocukları fark etmeme olasılığımız çok yüksek. Peki bakarkörlüğün üstesinden gelmek mümkün mü? Dikkatimizin sınırsız olduğu fikri konfirmasyon yanılgısına tipik bir örnek olarak karşımıza çıkıyor. Dikkatimizi çeken değişiklikleri, beklenmedik olayları algılayıp hafızamıza kaydederken dikkatimizden kaçan olaylardan haberdar bile olmuyoruz. Dolayısı ile dikkatimizi değerlendirirken kullandığımız bütün veriler dikkatimizden hiç bir şeyin kaçmayacağı fikrini destekleyen veriler oluyor. Kısacası dikkatimize olan güvenimiz bir yanılgıdan ibaret. Dikkatimizi bir nesneye odakladığımızda diğer nesneleri algılamamamız beynimizin normal işleyiş süreçlerinin bir doğal bir parçası. Bu sayede dikkat gerektiren bir çok işi kolaylıkla yapabiliyoruz. Bakarkörlük bilişsel kapasitemizi verimli kullanabilmemizin bir yan ürünü. Gündelik hayatımızın ayrılmaz bir parçası olan bakarkörlüğü yok etmek mümkün değil. Bilişsel yeteneklerimizin sınırlarının farkında olmak, sezgilerimizin bizi aldatabileceğini bilmek ve dikkatimizin sınırlı olduğuna dair somut kanıtlara aşina olmak bakarkörlüğü ortadan kaldıramasa da çevremizi daha iyi algılamak, gördüklerimizi hatırlamak konusunda önemli bir başlangıç noktası. Ne de olsa insanın sınırlarını bilmesi başarılı olmasının temeli.


Bilgi çağının keskin bir başlama çizgisi yok. 19. yüzyılda telgraf ile hızlı bir iletişim ağı oluşturulmuş, ofislerde otomatik tablolama makineleri kullanılır olmuştu. Mühendislik, astronomi ve fizikte kullanılan hesaplama cihazlarının tarihi ortaçağa, hatta antik çağa kadar uzanır. Yine de yirminci yüzyılın önemli bir farkı var: Geçtiğimiz yüzyılda malzeme teknolojisi ve fizikteki keşifler sayesinde, daha önceki özel amaçlı analog ve mekanik cihazların yerini dijital ve elektronik cihazlar aldı. Bu şekilde genel amaçlı bilgi işleme makineleri büyük ölçekli olarak imal edilebildi, ve bugünkü bilgi toplumuna yol açılmış oldu. Bu yazı dizisinde, dijital elektronik bilgisayarların bugünkü haline gelmesini sağlayan bazı önemli kilometre taşlarını listeleyeceğiz. 1. Röle Röleler, 19. yüzyılın ilk yarısında, uzaklıkla zayıflayan telgraf sinyallerini güçlendirme amacıyla icat edildi. Bir rölenin içindeki elektromıknatıs, terminallerine bağlı kablodan elektrik akımı geçerse manyetik alan üretir. Bu manyetik alan, yakına yerleştirilmiş bir metal kontağı oynatır ve başka bir devrenin kapanarak akım geçirmesini sağlar. Böylece mesafeyle zayıflayan elektrik sinyalleri röle ile yeniden üretilerek ileri doğru aktarılır. Röleler özünde, uzaktan kumanda edilebilen birer açma-kapama düğmesidir. Birkaç röle uygun şekilde birleştirilerek mantık işlemleri yapan elektrik devreleri inşa edilebilir. Bu mantıksal işlem devrelerini kullananarak da 0 ve 1'lerden oluşan dizileri çeşitli şekilde manipüle eden, yani bilgi işleyen yeni devreler ve ayrıca bilgiyi saklamak için bellek devreleri oluşturulabilir. Sayıların 0'lar ve 1'ler ile nasıl kodlanacağı kararlaştırıldıktan sonra, bu sayılarla aritmetik işlemler yapan, iki sayıyı birbiriyle karşılaştıran devreler de yapılabilir. Bu prensipten hareketle 1930'larda birkaç araştırmacı, birbirlerinden habersiz olarak, röle kullanan hesaplama makineleri yapmaya giriştiler. Bu projelerden birine Bell Laboratuvarları'nda çalışan matematikçi George Stibitz öncülük ediyordu. Stibitz, 1937 yılında rölelerle hesaplama makinesi kurma fikrini geliştirmiş, hatta çok basit prototipler hazırlamıştı. Fikrini Bell yöneticilerine aktardı, ancak fikri pek hevesle karşılanmadı: Röleli bir hesaplama makinesi, o zamana kadar kullanılan mekanik hesaplayıcılara göre çok daha büyük ve hantal olacaktı. Yine de bir prototip oluşturma fırsatı yakaladı. Ortaya çıkan Karmaşık Sayı Hesaplayıcı başarılı oldu ve on yıl boyunca daha ileri modellerle gitgide geliştirildi. Harvard'lı fizikçi Howard Aiken, Stibitz'ten bir yıl kadar önce aynı düşünce ile yola çıkmıştı. Aiken'in projesini gerçekleştirmek için Harvard ve IBM arasında 1939'da bir anlaşma yapıldı, ama Harvard Mark I adı verilen cihazın çalışır hale gelmesi 1944'ü buldu. O sırada askere alınmış olan Aiken, donanma tarafından Mark I'i kullanarak hesaplamalar yapmakla görevlendirildi. Grace Hopper ve Richard Bloch gibi bilgisayar tarihine geçmiş isimler, programcılık kariyerlerine o dönemde başladılar. Sonraki yıllarda Aiken donanma ve hava kuvvetleri için daha gelişkin modeller üretti. Bu süreçte Harvard, bilgisayar mühendisliğinde öncü merkezlerden biri haline geldi. Dehasına rağmen şartların elverişsizliğiyle önü kesilenler de vardı. Berlinli genç mühendis Konrad Zuse, röleli bilgisayar tasarımına kafa yormaya 1935'de başladı ve 1938'de ilk çalışan prototipini (Z1) tamamladı, böylece dünyadaki ilk röleli bilgisayarı geliştiren kişi olarak tarihe geçti. Zuse'nin tasarımları ABD'deki benzerlerine göre daha ileride, bugünkü prensiplere daha yakındı. Üçüncü model olan Z3 dünyanın ilk programlanabilir bilgisayarı ünvanını taşır. Aynı dönemde Zuse, ilk yüksek seviye programlama dili olan Plankalkül'ü geliştirdi. Sonraki model olan Z4'ün geliştirilmesi Almanya'nın savaşta yenilmesi ve Zuse'nin açlıkla mücadele ederek İsviçre'ye kaçmaya çalışması sebebiyle gecikmeye uğradı. Bu zorluklara rağmen Z4 modeli 1950'de ETH-Zürih'de işler hale getirildi. Sonraki yıllarda Zuse yeni tasarımlar üretmeye devam etti. 2. Elektron tüpleri En sade halinde, bir elektron tüpü basit bir araçtır: Havası boşaltılmış bir ampul içinde bir metal parçası ısıtılır, böylece bazı elektronlar metalden ayrılır. Tüpte ayrıca, ince tellerden oluşan küçük bir ızgara da bulunur. Bu ızgaraya uygulanan gerilim negatifse elektronlar katottan anoda doğru hızlanarak giderler. Gerilim pozitifse ızgara elektronları iter ve ilerlemelerini engeller. Elektron tüpü 1906'da icat edildi, ve takip eden yıllarda radyo haberleşmesinde sinyal güçlendirici olarak yaygın şekilde kullanılmaya başlandı. Yaşı yetenler hatırlar: 1970'lere kadar radyolar kocamandı ve içlerinde lamba tabir edilen elektron tüpleri vardı. Tüpler de röleler gibi, uzaktan kumanda edilen açma-kapama anahtarı olarak kullanılabilirdi ve mantık devreleri içeren bilgisayarları inşa etmek için kullanılabilirlerdi. Aiken ve Stibitz gibi 1930'ların bilgisayar öncüleri elektron tüplerinden habersiz değillerdi, ama o dönemde röleler tüplere göre daha kolay bulunuyordu, daha ucuzdu, ve oturmuş bir teknolojiye sahipti. Üstelik tüpler fazla ısınıyorlardı. Bir bilgisayarda onbinlerce tüp kullanılması gerektiğinden, bulunduğu mekanın soğutulması ciddi bir problemdi. Tüplerin arızalanmaya yatkın olması da hesabın sık sık bölünmesi riskini doğuruyordu. Bu dezavantajlara rağmen elektronik tasarımın çekiciliği büyüktü. 1937'nin sonunda, Iowa State Üniversitesi'nde çalışan fizikçi John Atanasoff tüplerle çalışan ve ikili sayı sistemine dayalı bir elektronik hesaplama makinesi tasarladı. Parlak zekalı bir elektrik mühendisi olan Clifford Berry'yi asistan olarak işe aldı ve 1940 yılı başında fizik binasının bodrumunda makineyi inşaya başladılar. Atanasoff-Berry Computer olarak bilinen cihaz 1941 sonunda bitirildi. ABC'nin hesaplama kısmı mükemmel çalışıyordu, fakat delikli kartları okuyan ve yazan kısım on bin seferde bir hata yapıyordu, bu da büyük ölçekli hesaplamalarda cihazı güvenilmez kılıyordu. Bu arada ABD 2. Dünya Savaşı'na girdi, Atanasoff ve Berry ABC'nin bu eksiğini giderme fırsatı bulamadan askere alındılar. Atanasoff savaştan sonra 1948'de üniversiteyi ziyaret ettiğinde, ABC'nin kendisine haber verilmeden sökülüp atılmış olduğunu gördü. Atanasoff ABC üzerinde çalışırken onu ziyaret edenlerden biri, Pennsylvania Üniversitesi'nde çalışan fizikçi John Mauchly idi. Mauchly 1942'de elektron tüpleri ile hesaplama yapmaya dair bir teklif yazmıştı, ama üniversite yönetiminin ilgisini çekememişti. Ancak, Balistik Araştırma Laboratuvarı'nın başındaki matematik doktoralı genç teğmen Herman Goldstine bu projeden haberdar oldu. Laboratuvar, top güllelerinin menzillerini veren tablolar oluşturmakla görevliydi. Yeni toplar imal edildikçe, bu tabloların hemen hazırlanması ve savaş meydanına gönderilebilmesi gerekiyordu. Bu tablolar fırlatma açısı, hava direnci, rüzgar yönü, vs. gibi birçok karmaşık faktör içeren zor hesaplamalar gerektiriyordu ve elle yapılan işlemler ihtiyacı karşılamayacak kadar yavaş ilerliyordu. Hızlı ve otomatik hesaplamaya ihtiyaç duyan Goldstine Mauchly'ye ihtiyaç duyduğu kaynakları vermeyi teklif etti. Mauchly, olağanüstü yetenekli bir elektrik mühendisi olan Presper Eckert ile beraber ENIAC adını verdikleri bilgisayarı inşa etmeye başladı. Eckert, tüplerin ömrünü uzatmak için birçok yöntem icat etti ve güvenilir bir tasarım oluşturmayı başardı. ENIAC'ın tamamlanması 1946'yı buldu, o yüzden savaşta çok işe yaramadı, fakat sonraki bilgisayar teknolojisini oluşturan bir okul olarak tarihteki yeri çok önemlidir. Mauchly ve Eckert, ENIAC'daki tecrübelerine dayanarak, iş dünyasının bilgi işlem ihtiyaçlarına yönelik hizmet verecek bir şirket kurdular ve ilk ticari bilgisayar olan UNIVAC'ı ürettiler. İkili, iş idaresinde çok başarılı olamadı ve 1950'de şirketlerini Remington Rand'e devrettiler. Ancak UNIVAC bilgisayarı çok popüler oldu ve elektronik beyin imajının popüler kültüre girmesini sağladı. UNIVAC'ın başarısı, o zamana kadar mekanik ofis ekipmanları üreten IBM'in de bilgisayar işine girmesine vesile oldu. 3. Yazılım ve donanımın ayrılması Elektron tüpleri ile işlem yapan ENIAC gerçekten hızlıydı. O kadar hızlıydı ki, bilgisayarın çalışmasındaki darboğaz tamamen başka bir yerde ortaya çıktı: Programın hazırlanmasında. ENIAC'ı bir matematiksel problemin çözümüne hazırlamak, yer yer yoğun fiziksel çaba gerektiren zor bir işti. Sayıların ve belleğin kağıt üzerindeki tasarımının ardından, yüzlerce anahtarın konumunun ayarlanması, yüzlerce kablonun bağlantılarının değiştirilmesi gerekiyordu. ENIAC'ı programlamak, bilgisayarın devre bağlantılarını ve iç yapısını değiştirmek demek oluyordu. Bu işlem haftalarca sürebiliyordu. Hazırlıklar bitince ENIAC gerekli tabloları yarım saatte üretiyor, ardından yeni bir problem için aynı maraton tekrar başlıyordu. Mauchly ve çalışma arkadaşları bu sorunun farkındaydılar ve sonraki tasarımlarda çözülmesi gerektiğini biliyorlardı. ENIAC takımını ziyaret eden ve başka bilgisayar projelerini de yakından takip eden ünlü matematikçi John von Neumann, yazdığı bir makalede yüklenen program mimarisi veya von Neumann mimarisi adı verilen bir fikir yayınladı. Bu fikre göre, bilgisayarın yapacağı işlemlerin talimatları önceden belirlenmiş ikili kodlamalarla ana bellekte saklanmalı ve bilgisayar bu talimatları sırayla işlemelidir. Bu yaklaşım, talimatları kodlamak ve kodu çözmek için yeni devreler gerektirdiği için bilgisayar tasarımını biraz karmaşıklaştırıyor da olsa, sağladığı müthiş esneklik sayesinde hızla kabul gördü. Yüklenen program mimarisi ile kendi kendini değiştiren programlar yazılabilir, başka programları işleyen programlar oluşturulabilirdi. Genel amaçlı olacak şekilde tasarlanan bilgisayar donanımı, uygun programların yüklenmesiyle farklı işler yapmaya yönlendirilebilirdi. Yüklenen program mimarisi sayesinde Fortran, Java gibi yüksek seviye programlama dillerini, ve Linux, Windows gibi işletim sistemlerini yaratmak mümkün oldu. Programcılar bilgisayarın elektroniğine bulaşmadan yazılım geliştirebilir oldular, böylece bilgisayar kullanımı gitgide kolaylaşarak yaygınlaştı. 4. Transistör Elektron tüplerinin rölelere göre avantajları tartışılmaz; fakat onların da kendilerine göre sorunları vardı. Her biri başparmak büyüklüğünde binlerce tüp barındıran bir bilgisayar çok büyük ebatlarda olmak zorundaydı. Bu tüplerin yaydığı ısıyı dağıtmak bir dert, bozulanları değiştirmek ayrı bir dertti. Elbette taşınabilirlik diye birşey sözkonusu değildi. Katı hal fiziğindeki gelişmeler bu soruna çözüm bulmakta gecikmedi. Yarı iletken denen bazı malzemelere uygun miktarda yabancı atomun eklenmesi ile farklı iletkenliklerde kristaller ortaya çıkarılabildiği keşfedildi. 1947 sonunda Bell Laboratuvarları'nda çalışan deneysel fizikçiler John Bardeen ve Walter Brattain, yarı iletkenleri birleştirerek bir sinyalin güçlendirilebileceğini, veya açılıp kapatılabileceğini keşfettiler. Bu icat elektron tüplerinin yerine kullanılabilirdi; üstelik çok daha az güç kullanacak, ısınma derdi olmayacak, devreler çok daha küçük ve hafif olabilecek, bozulma ve kırılma riski çok azalacaktı. Bardeen, Brattain ve laboratuar yöneticisi William Shockley, transistör adı verilen bu icatları için 1956 Nobel Fizik Ödülü'ne hak kazandılar. 5. Entegre devre ve mikroişlemci Transistörler bilgisayarların epeyce küçülmesini sağladıysa da, bu küçülmenin bir sınırı vardı. Elektronik devrelere transistörlerin tek tek elle lehimlenmesi gerekiyordu. Bu da hem üretimi yavaşlatıyordu, hem de insan elinin giremeyeceği küçük ölçeklerde çalışmayı engelliyordu. Katı hal fiziği, özellikle de yarıiletkenler, 1950'lerden itibaren müthiş imkanlara kapı açmaya başlamıştı. 1958'de Texas Instruments'da çalışan Jack Kilby, yekpare bir yarıiletken üzerinde bir entegre devre inşa edilebileceğini düşündü. Sinüs dalgası üreten bir yarıiletken devre üretti ve fikrinin gerçekleşebileceğini gösterdi. Fairchild Semiconductors şirketinden Robert Noyce da bağımsız olarak aynı icadı geliştirdi, ama kısa bir zaman farkıyla patenti kaçırdı. Kilby ve Noyce beraberce entegre devrelerin mucidi olarak anılırlar. Kilby, öncülüğü sebebiyle 2000 Nobel Fizik Ödülü'nü aldı. 1960'larda entegre devre üretimi yaygınlaştı. ABD'de elektronik şirketlerinin toplandığı bölge Silikon Vadisi olarak benimsendi. Noyce Fairchild'dan ayrılıp Intel isimli bir şirket kurmuştu. Stanford'dan elektrik mühendisliği doktorasına sahip Intel çalışanı Ted Hoff, entegre devre fikrini iyice ileri götürdü: Bir mikroçipin üzerine tam bir bilgisayar sığdırılabileceğini savundu. Bu vizyonu takip ederek, 1971'de Intel 4004 mikroişlemcisinin geliştirilmesini sağladı. Bu öncü mikroişlemciyi birçok başka model takip etti. Takip eden yıllarda üretim teknikleri gitgide geliştirildi, çok daha küçük yarıiletken yapılar imal etmek mümkün oldu ve birim alana daha da fazla sayıda transistör sığdırılabildi. Daha çok sayıda transistör bulunması, genel olarak işlemcinin yeteneklerinin daha fazla olması demektir. Böylece cep telefonlarımızda bile olağanüstü güçlü bilgisayarlar taşımamız mümkün hale geldi. Intel 4004 çipinde 2300 transistör varken, 2014 yılında piyasaya çıkacak olan Xbox One oyun konsolunun işlemcisi yaklaşık beş milyar transistör barındırıyor. Intel'in kurucularından Gordon Moore, 1965'de yayınladığı bir makalede entegre devrelerdeki transistör sayısının her iki yılda iki katına çıktığını yazmıştı. Yani, çiplerdeki transistör sayısı zamanla üstel olarak artmaktadır. Bugün bu gözlem Moore yasası olarak bilinir. Elbette bir doğa yasası veya teorem değil, sadece yaklaşık bir ifade, ama değişen teknolojiye rağmen elli senedir doğru kalması şaşırtıcı (veya belki de, bir numaralı mikroişlemci üreticisi olan Intel, çiplerini özellikle bu yasaya uyacak şekilde piyasaya sürüyordur . Gelecek ay devam edeceğiz.


Bizim için bazı kişiler birer dahidir. Yaptıkları işleri görürüz ama nasıl yaptıklarını, ne şekilde düşündüklerini, bu işleri nasıl ortaya çıkardıklarını pek anlayamayız; birer kapalı kutudurlar bizim için. Öte yandan eminim ki, bu kişilerin dehalarını ve nasıl yaptıklarını anlamak için çok büyük bir istek duyarız. Elbette, kolay karşılanabilecek bir istek değil bu. Yıllardır süregelen psikolojik, sinirsel, toplumsal ve kalıtsal araştırmalara rağmen henüz dehanın oluşumunu açıklamaktan aciziz. Ama belki de bu dahilerin hayatlarının pek azımızın bildiği çocukluk yıllarına giderek, dahilerin yaratıcı süreçlerinin nasıl başladığına dair biraz fikrimiz olabilir. Bu yazı dizisinde 25 yaşındaki Albert Einstein'a veya 30'lu yaşlarındaki Charles Darwin'e, Michael Faraday'a değil, çocuk Albert, ufaklık Charles ve bacaksız Michael'ın hayatına kısa bir göz atacağız. İlk Yılları 1809 yılının 12 Şubat günü başladı Charles Darwin için hayat. Robert-Suzanna Darwin çiftinin altı çocuklarından beşincisi olarak dünyaya gelmişti. Baba Darwin, İngiltere'nin Shrewsbury bölgesinde doktor, anne Darwin ise ev işleriyle ilgilenen hevesli bir botanik meraklısıydı . Darwin ailesi, hem Dr. Robert'in mesleği, hem de Suzanna'nın dönemin önde gelen zengin ve entellektüellerinden olan babası Josiah Wedgewood'dan kalan büyük mirası sayesinde oldukça zengin ve varlıklı bir aileydi. Bu sayede Charles dönemin en iyi okullarında oldukça rahat bir şekilde eğitim alabilmişti. Robert-Suzanna çifti, hem ailenin geri kalan bireyleri, hem de Charles için oldukça iyi bir ev ortamı yaratmayı başarmışlardı. Suzanna bütün çocukları ile yakından ilgilenen, onların eğitimine önem veren ve bilindiği kadarıyla da hiç sert olmayan bir anneydi. Charles 8 yaşındayken, acılı bir hastalık sonrasında hayata gözlerini yumduğunda, Charles annesi sayesinde çoktan bitkiler dünyasına; onların özelliklerine ve isimlendirilmesine giriş yapmıştı bile. Baba Robert ise Shrewbury bölgesinde hekimlik yapmakla beraber, çocuklarının değeri ve gelecekleri konusunda akıllı kararlar verebilen birisiydi. Okulda herhangi bir üstün başarı göstermemiş olmasına rağmen Charles'ın oldukça akıllı ve gelecek konusunda başarılı olacağını düşünen birisiydi. Çiftin en önemli özelliklerinden birisiyse, çocuklarının eğitimi ve kendilerini geliştirebilmeleri için ellerindeki bütün imkanları kullanmaktan çekinmiyor oluşlarıydı. Öyle ki, Robert Darwin çocukları Charles ve ondan dört yaş büyük ağabeyi Erasmus'un evlerinin bodrum katında ufak bir kimya laboratuarı kurmalarına bile izin vermişti . Doğayla ve Araştırmaya Karşılaşması Evlerinde bulunan bu ufak laboratuar, Charles ve Erasmus için en büyük eğlence yerlerinden birisiydi. Doğa bilimlerine meraklı olan Erasmus sayesinde, kitaplarda gördükleri bazı deneyleri tekrarlıyor, akıllarına takılan sorular için deneyler düzenliyor ve bu çabalarında da Erasmus ana fikirleri sağlarken Charles asistanlık yapıyordu. Erasmus tıp eğitimi için Edinburgh Üniversitesi'ne gittikten sonra bile mektup aracılığıyla Charles'a deneyler öneriyor fakat bunların nasıl yapılacağına karışmıyordu. Bu sayede denilebilir ki Charles Darwin, bağımsız bilimsel çalışmayı daha üniversite öncesi dönemde öğrenmiş ve pek çok defalar da tecrübe etmiştir. Ev laboratuarı ve çocukluğu zamanından beri büyük bir hevesle sarıldığı koleksiyonculuk, Charles'ın kişisel eğitimindeki mihenk taşlarını oluşturmaktadır . Daha küçük bir çocukken annesi aracılığıya botanik ile tanışmıştı Charles. Evleri kırsal kesimde bulunduğu için doğayla içiçe büyüdü. Hem kendi başına, hem de komşu bölgelerdeki arkadaşlarıyla uzun yürüyüşler yapmaya bayılırdı. Bu yürüyüşlerde kuşları gözlemler, böcek toplar, onları ayırır, canı isterse evde onları keserek daha detaylı incelerdi. Aklına takılan soruları not defterinde tutar ve her yürüyüşten büyük bir keyif almış olarak geri dönerdi. Döneminin önemli entellektüellerinden ve önde gelen hekimlerinden olan, baba tarafından dedesi Erasmus Darwin'in yazdığı Zooloji kitabını da bu yaşlardayken okumuştu; dede Darwin evrim fikrini ilk savunan isimlerden birisiydi . Lakin, evrimin nasıl ve niçin geliştiğine dair geçerli bir fikir ortaya atamamıştı, kısmet torunu Charles'aymış. Liseli Darwin Kendi başınayken okuyan ve gözlemleyen Charles Darwin, okul yıllarında çok da parlak bir öğrenci olarak göze çarpmıyor. Döneminin en iyi okullarından birisi olan Shrewbury'de yatılı olarak geçirdiği yıllarda kendisine verilen eğitimin gereksiz ve hatta zaman zaman saçma olduğu yönünde fikirleri vardı. Acaba neden? O yıllarda İngiliz okullarındaki eğitimin büyük kısmını Latince dersleri ve klasik eserler, yani Platon, Aristo gibi Antik Yunan düşünürlerinin eserleriyle beraber Roma dönemine ait kitapların öğretildiği; bunların yanısıra az miktarda coğrafya, tarih, aritmetik, Öklid geometrisi ve genel bilimden bahsedilen derslerin oluşturduğunu söylemeliyim. Öyle ki, Shrewsbury okulu müdürü Dr Butler çocuklara bilim öğretilmesine tamamen karşı bir şahsiyetti ve Charles'ın ağabeyi Erasmus ile evlerinde bir laboratuar olduğunu öğrendiği zaman Charles'ı bütün okulun önünde salak öğrenci ve evine gidip gazların ve diğer şeylerinle uğraşabilirsin ama asla faydalı şeyler yapamayacaksın diye azarlamıştı . Evet, Charles'ın okulu sevmemesine hiç şaşırmıyoruz burada. Bu noktada, tarihsel akışa kısa bir ara verip üniversite öncesinde Charles Darwin'in öne çıkan özelliklerine kısaca bir bakalım. Dikkatli ve hevesli birisiydi. Özellikle toplayıcılık ve doğayı gözlemleme konularında kendini sürekli geliştiren, evde bulduğu doğa ve doğa tarihi üzerine kitapları okuyan, ağabeyiyle deneyler yapan bir gençti. Resmi olarak okulda aldığı eğitim onu bilimsel bilgi konusunda ileri taşımamış olsa da, belirli bir çalışma disiplini kazandırmış ama bütün bilgisine rağmen Charles hiçbir zaman ortalamanın çok üstünde bir öğrenci olamamıştır. Gene de, kendi başına yaptığı çalışmalar sayesinde hem bağımsız araştırmayı, hem deneysel çalışmayı öğrenmiş, doğa ve doğa tarihi konusunda kendisini çevresindeki herkesten çok daha ileri bir noktaya taşımıştı. Belki de en önemlisi, doğayı sevmiş, onu incelemekten zevk almış ve evrimsel fikirlerle henüz çok gençken tanışmıştır. Dr. Charles Darwin....mi Acaba? Kaldığımız yerden devam edelim. Baba Dr. Robert Darwin, büyük oğlu Erasmus gibi Charles'ın da doktorluk mesleğini seçmesini istiyor, bunun Charles için olabilecek en iyi tercihlerden birisi olduğunu savunuyordu. Üniversite yılları yaklaştıkça kırsaldaki muayenelerine Charles'ı da katmaya başlamış ve oğlunun doktorluk mesleğinden hoşlandığını görmekten de çok mutlu olmuştu. Bütün bu sebeplerden ötürü, Charles Darwin 16 yaşında tıp eğitimi almak için babasının ve dedesinin zamanında, ağabeyinin de halihazırda okuduğu Edinburgh Üniversitesi'ne yollandı. Üniversitedeki ilk yılını tıptan büyük keyif alarak geçirdi Charles. Ağabeyinin de desteği ile sürekli olaraktan derslerine çalıştı, fakat bir yandan da doğa üzerine hem okumaya hem de İskoç kıyılarında uzun yürüyüşlere çıkmayı ihmal etmedi. İkinci yılından itibaren kendisini daha çok doğayı incelemeye verdiğini ve okumalarını bunun üzerinde yoğunlaştırdığını biliyoruz. Özellikle izleyici olarak katıldığı ve anestezik kullanılmayan ameliyatları izledikten sonra doktorluğun kendisine göre olmadığı fikri daha da bir kuvvet kazandı. İsveçli ünlü biyolog ve hekim Carl Linnaeus'un geliştirdiği sınıflandırma sisteminin İngilizce çevirisini de gene bu dönemde okudu. Aynı zamanda ailesine yazdığı mektuplarda tıptan hoşlanmadığı izlenimini de vermeye başladı . Edinburgh'da bulunduğu süre içerisinde Charles'ın hayatında iki önemli kazanım gerçekleşmiştir. Bunlardan birincisi, müdavimi olduğu fikir dernekleridir. Aydın bir kent olan Edinburgh'da o zamanlar fikir adamları, düşünürler, sanayiciler, kaşifler vs. kendi aralarında toplanır, birbirleriyle fikir alışverişi yapar, son çalışmalarını paylaşır ve böylece de entellektüel bağlamda hareketli bir ortam oluştururlardı. O dönemde canlılık ve evrim konusunda yaygın görüş olan dünyanın M.Ö. 4004 yılında yaratıldığı fikri yanısıra, evrimsel düşünceler de dilegetirilmeye başlanmıştı. İşte böyle bir ortamda Charles Darwin böcekler üzerine yaptığı bir çalışmayı 18 yaşında düşünce derneklerinden birisine sunma şerefine erişmişti . Edinburgh yıllarının ikinci önemli olayı, Charles Darwin'in ilk defa üniversiteden bir araştırmacı ile birlikte çalışmasıdır. Kullanılan özelliklerin geliştiği, kullanılmayanların köreldiği fikrini ortaya atan Lamarck'ın yanında çalışmış ve fikirleri önemli ölçüde evrimsel olan Robert Grant isimli dönemin önde gelen zoologu ve süngerbilimcisi ile çalışma fırsatı yakalamıştı. Grant, sadece çok iyi bir araştırmacı değil, aynı zamanda hevesli bir öğretmendi. Charles'ın çalışmalarını belirli bir alana yönlendirmesi ve kendisine gerçekleştirilecek hedefler koyması bakımından, Robert Grant Charles Darwin'in tanışmış olduğu en iyi öğretmenlerden birisidir . Charles Darwin'in tıp eğitimini ikinci yılın sonunda yarıda kesip Cambridge Üniversitesi'ne teoloji eğitimi almak için gönderilmesinden bahsetmeden önce, Edinburgh yıllarının kazanımlarını toparlamak yerinde olacaktır. Edinburgh'da geçirdiği yıllar sayesinde Charles Darwin hem bilimsel araştırma yapma konusunda kendisini ilerletmiş, kendisine bilimsel anlamda hedefler koymayı öğrenmiş ; hem de evrimsel fikirlerin tartışıldığı ortamlarda bulunma şansı yakalamıştır. İlahiyat Bölümü'nde bir Doğabilimci Gelelim Cambridge yıllarına... Tıp eğitimini bıraktıktan sonra Charles için en iyi eğitim seçeneğinin teoloji olduğuna karar kılmıştı babası. Bu kararda o yıllarda üniversitelerde bilim adamı rolünün pek yaygınlaşmamış olması nedeniyle neredeyse yok denecek kadar az iş imkanı ile din eğitiminin ardından köy veya kasabalarda gerçekletireceği papazlık görevinin hem yaşamının kalanı için yeterli bir gelir hem de diğer ilgi alanlarına yönelmesine olanak sağlayacak boş vakit yaratacağı fikri önemli bir rol oynamıştır. İşte böyle bir ortamda, aklında canlılarla ilgili tonlarca soru ile Charles Darwin Cambridge Üniversitesi'nin yolunu tuttu. Cambridge'de şans Darwin'in yanındaydı. Kuzenlerinden birisi olan ve böceklere karşı çok büyük ilgi duyan William Darwin Fox, Charles'ın Cambridge'de geçirdiği yıllarda en yakın dostlarından birisi oldu. Birlikte böcek topladıkları uzun yürüyüşlere çıkıyorlar, canlılar üzerine konuşuyor, tartışıyor ve bundan da büyük keyif alıyorlardı. Kendisinden çok daha küçük bir yaşta olmasına rağmen Charles'ın bilgisi ve yetenekleri William'ın daha o yıllarda ilgisini çekmiştir. Kuzeni oradan ayrıldıktan sonra da uzun yıllar mektuplaşmaya devam etmişler; birbirlerine nadir böcek örnekleri veya detaylı çizimlerini yollamışlardır . Darwin'in ünlü HMS Beagle yolculuğunun temelleri de Cambridge'de geçirdiği yıllarda atılmıştır. Cambridge Botanik profesörlerinden olan John Henslow ile tanışıklığı Darwin'in hayatında bir dönüm noktası olmuştur. John Henslow hem önde gelen bir botanikçi, hem de oldukça iyi bir öğretmendi. Alçakgönüllü ve çalışmaktan büyük zevk alan bu profesörün ilgisini Charles düzenlenen partilerde ve yürüyüşlerde çekmeyi başarmıştı. Teoloji öğrencisi olmasına rağmen doğa ve tarihi üzerine bildikleri ile sıradan bir öğrenci olmadığı Henslow için aşikardı. Birlikte gerçekleştirdikleri yürüyüşler ve tartışmalar, nihayetinde Avrupa'daki bilimadamlarına örnekler toplamak ve Güney Amerika kıyılarının bir haritasını çıkarmak için sefere çıkan HMS Beagle'da açılan bir pozisyona Henslow'un Charles Darwin'i önermesiyle sonuçlanmıştır . Cambridge dönemi kazanımlarını kısaca derleyelim. Doğa tarihi üzerine bilgisi artık yerleşmiş olan Charles Darwin, yetenekleri ve bilgisi sayesinde çevresindeki diğer öğrencilerden sıyrılmaya başlamıştı. Formel eğitim almadığı zooloji ve entomoloji konusunda, zooloji uzmanlarının görüşüne göre bilgili ve yetkin bir konumdaydı. Yıllardır büyük bir hevesle hiç aksatmadan sürdürdüğü toplayıcılık çalışmaları ve okumaları nihayetinde kendisinin önemli bilimadamlarının gözüne girmesine yol açmış ve hem kendi adını dünya tarihine altın harflerle kazımasına hem de canlılara dair bildiğimiz her şeyi en baştan düşünmemize yol açan evrim teorisini geliştirmesinin en önemli basamaklarından olan HMS Beagle yolculuğuna katılmaya hak kazanmıştı. Cambridge'den mezun olduktan sonra John Henslow'un yardımıyla Güney Amerika kıyılarını keşfe çıkan HMS Beagle isimli gemiye yolculuk sırasında toplayıcılık yapmak üzere katılan Darwin, 27 Aralık 1831 yılında başlayıp 1836 yılında sonlanan sefer sonrasında en büyük eseri evrim teorisini geliştirmeye başladı. Burada çok detaylı anlatmayacağım; ancak bu sefer Darwin'in İngiltere ve orada hakim olan muhafazakar görüşlerden uzaklaşıp, kendini tamamen toplayıcılık, gözlemleme ve incelemeye vermesine yardımcı olmuş ve İngiltere'ye döndüğü zaman evrim teorisini geliştirmesine ve Türlerin Kökeni kitabını yazmasına yardımcı olacak kadar fazla bilgiye ulaşmasına neden olmuştur. Öne Çıkan Özellikleri ve Son Buradan sonrası, Darwin'in bir yetişkin olarak geçirdiği yılların başlangıcıdır ve belki de çok daha uzun bir yazının konusudur. Ben ise, biyografik bilgilerinden Darwin'in dehasını anlamamıza yardımcı olabilecek çıkarımlara geçmeyi daha uygun buluyorum. Charles Darwin'in çocukluğuna baktığımız zaman ilk farkedeceğimiz özelliği doğaya ve onu anlamaya yönelik duyduğu büyük hevesi ve bu hevesin devamında gelen devamlı çalışmasıdır. Bitmek bilmeyen hevesi onu sürekli araştırmaya, toplamaya, okumaya ve incelemeye itmiş; kendisi de bu heves doğrultusunda devamlı okumuş ve çalışmalarını sürdürmüştür. Hayatı boyunca doğru biliminsanlarına denk gelmiş, dönemin devrimsel fikirleriyle erken yıllarda tanışmıştır. Bu süreçte de ailesi her ne kadar mesleki olarak tercihlerde biraz yanılmış dursa da ona çocukluğu süresince ihtiyaç duyduğu yardımı ve sevgi ortamını sağlamıştır. Okuldaki ortalama başarısına rağmen onu yakından tanıyan herkes doğa tarihi üzerine olan bilgisinden etkilenmiş ve onun gelecekte parlak birisi olabileceğini tarihe not düşmüştür. Elbette Darwin'in başarılarını yukarıda saydığım özellikleri ile açıklamak yeterli olmayacaktır. Ancak, bu büyük bilimadamının gerçekleştirdiği bilimsel devrimi nasıl başardığını anlayabilmek için çocukluk yıllarından getirdiği özellikleri görmenin de oldukça önemli olduğuna inanıyorum.


Üstümüze dökülen o sıcak çayı pantolonumuz emmeseydi de acılar içinde çırpınmasaydık... Veya iş yemeğinde ısmarladığımız o bol soslu yemek beyaz gömleğimize damlayıp bir madalya gibi üstümüzde kalmasaydı... Ya da kışın araba kullanırken ön camı buğu tutmasaydı da sürüş güvenliğimiz tehlikeye düşmeseydi... Bunun gibi kimi zaman hayati durumlara, kimi zaman da ufak detaylara sayısız örnek verebiliriz, ama konu hepsinde ortak: Yüzeylerin ıslanması. Malzeme bilimi uzun süredir hayalini kurduğumuz ıslanmayan yüzeyleri gerçeğe dönüştürebilmek için bir yandan hızla gelişen nanoteknolojiyi, bir yandan da 100 milyonlarca yıllık evrimin sonucu olan doğadaki yapıları kendine örnek alıyor ve doğrusunu söylemek gerekirse ilk sonuçlar hiç de fena değil. Ama son buluşlara bir göz atmadan önce isterseniz teknik olarak konuyu biraz öğrenelim. Yüzeylerin karşı konulamaz cazibesi Islanmak veya ıslaklık diyince aklımıza sıvı olarak hemen su geliyor ama teknik olarak bütün sıvıları konuya dahil edebiliriz. Tanım olarak ıslanmak bir sıvının katı bir yüzey üzerinde yer kaplama becerisidir. Bilindiği gibi katı cisimlerin molekülleri sıvılarınkine kıyasla birbirlerine daha sıkı bir şekilde bağlıdır. Bu yüzden katıların şekli değişmezken sıvılar bulundukları kabın şeklini alırlar, ama sıvılar gaz molekülleri gibi de dağılıp gitmezler, çünkü sıvı moleküllerini hala bir arada tutan kuvvetler mevcuttur. Dolayısıyla katı bir yüzey üzerine bırakılan sıvı molekülleri mümkün olduğunca birbirlerine bağlı kalmak isterler, ama eğer katı yüzeyi oluşturan molekülleri kendinlerine daha yakın hissederlerse de yüzeye yayılmayı, yani o yüzeyi ıslatmayı tercih ederler. Kısacası bir yüzeyin ıslanıp ıslanmaması, söz konusu sıvı moleküllerini birbirlerine bağlayan koheziv kuvvetlerle, sıvı ve yüzey molekülleri arasındaki adheziv kuvvetlerin arasındaki rekabete bağlı. Örnek vermek gerekirse, cam bir yüzeyin üstüne dökülen su damlaları yüzeyi ıslatır, çünkü cam ve su molekülleri arasındaki uyum su moleküllerinin karşı koyamayacağı kadar yüksektir (Resim 1a). Diğer taraftan civa damlaları cam yüzeyi ıslatmayıp, derli toplu bir halde bulunacaklardır, çünkü civa molekülleri için cam yüzeye yayılmak bir arada durmaya nazaran daha pahalıya patlar (Resim 1b). Tabii burada ölçüt olarak paradan değil, enerji ve entropiden bahsediyoruz. Uzun sözün kısası, eğer bir sıvı için katı bir yüzeye yayılmak enerjik ve entropik bağlamda daha avantajlı ise, o sıvı söz konusu yüzeyi ıslatır.Islak mı değil mi? Temas Açısına bak Bilim insanları sıvı-yüzey etkileşimlerini hem nicel olarak inceleyebilmek hem de daha kolay kategorize edebilmek için bir sıvının katı bir yüzey ile kurduğu temas açısını incelerler. Buna göre, bir sıvı bir yüzeyi ne kadar az ıslatırsa sıvı damlacıkları o kadar küresel bir şekle sahip olur, dolayısıyla damlacıkların temas açısı da yükselir (Resim 2). Örnek olarak su damlacıkları cam yüzeyde 90 dereceden daha küçük temas açısına sahipken , civa damlacıkları cam üzerinde 140 derece civarında bir temas açısına sahiptir . Tanım itibariyle, eğer damlaların temas açısı 90 dereceden küçükse o yüzey ıslanmıştır, 90 dereceden büyükse ıslanmamıştır. Günlük hayatımızdaki yerleri sebebiyle yağ ve su yüzey araştırmalarında kullanılan en popüler iki sıvıdır. Bu yüzden yüzeylerin su ve yağa karşı olan davranışlarını betimlemek için özel terimler kullanılır. Suyla ıslanan yüzeyler (yani temas açısı 90 dereceden küçükse) susever olarak adlandırılırken, suyla ıslanmayan yüzeyler susevmez olarak adlandırılırlar. Suya karşı hiç ıslanmayan yüzeyler ise süperhidrofob olarak adlandırılır, ve temas açısı 150 derece veya üstüdür . Yağ söz konusu ise yüzey için yağsever ve yağsevmez terimleri kullanılır. Çoğu zaman su ve yağın karşıt kimyasal yapıları sebebiyle susevmez bir yüzey yağsever, susever bir yüzey ise yağsevmez olabilir, ama bir yüzeyin aynı zamanda susevmez ve yağsevmez olması veya tersi de gayet mümkün. Nasıl ıslatmamalı? Yazının başında belirttiğimiz gibi ıslanmayı etkileyen iki ana etken söz konusu; yüzeyin kendisi ve de yüzeye dökülen sıvı. Su veya yağ tarafından ıslanmayan yüzeyler elde etmek için sıvıyı değiştiremeyeceğimize göre tek çaremiz yüzey ile oynamak. Burada şanslı olduğumuz nokta, elimizdeki cismin tamamını değil, sadece sıvıyla temas halinde olan tabakasını, yani yüzeyini değiştirmek zorunda olmamız, ki bu bizi büyük bir masraftan kurtarıyor. Ayrıca bu sayede tasarımımızdan da ödün vermek zorunda kalmıyoruz. Bir yüzeyi değiştirmek için kimyasal ya da fiziksel yöntemler, veya her ikisini de kullanabiliriz. En çok kullanılan kimyasal yöntem söz konusu yüzeyi kimyasallarla kaplamakken, fiziksel yöntemlerle yüzeyin mikroskopik ve moleküler ölçekte deseni değiştirilir. En meşhur susevmez kimyasallardan birisi teflondur desek herhalde yanlış söylemiş olmayız. Mutfaklarımızda kullandığımız yapışmaz tavalardan bildiğimiz teflon, DuPont tarafından geliştirilmiş, yüksek oranda flor içeren polimerlerden oluşan bir bileşiktir . Flor içeren bu kimyasal gruplar aşırı derecede susevmez oldukları için pişirdiğimiz yemekler teflon kaplı tavalara yapışmaz, çünkü pişirdiğimiz yemekler yüksek oradanda su içerir. Teflon tava kullanırken dikket edilmesi gereken iki önemli şey var. Birincisi teflon tabakanın yekpare halde tavaya bağlı kalması, yani sivri bir cisim tarafından çizilmemesi veya kazınmaması, bu yüzden teflon tavalarda metal kaşık veya bulaşık teli kullanılmamalı. Aksi taktirde, zamanla teflon tabaka tavadan ayrılır ve tavanın yapışmaz özelliği kaybolur. Bunun yanında içine teflon karışmış yemeklerin sağlığa etkisi hakkında da iyi şeyler yazılmıyor . İkinci önemli nokta ise teflonun sıcaklığının 260 santigrad dereceye ulaşmaması çünkü bu sıcaklıkta teflon kimyasal yapısını kaybedip yanmaya başlıyor. Bu yüzden 260 dereceden düşük yanma sıcaklığına sahip bir yağ kullanmak çok önemli . Unutulmaması gereken teflonun burada sadece bir örnek olduğu. Herhangi bir kimyasal yöntemle kaplanan bütün yüzeyler için de dikkat edilmesi gereken benzer durumlar söz konusu. Gelelim lotusun faydalarına Yüzeylerin fiziksel yöntemlerle ıslanmaz hale getirilmesi doğada sıkça karşılaşılan bir durum. Pürüzsüz bir yüzeye sahip olmak yerine, mikroskopik veya moleküler ölçekte bir yüzey desenine sahip olmak büyük farklar yaratıyor. Uzak doğu toplumlarında mistik bir öneme sahip lotus bitkisi bilim camiasındaki en ünlü örneklerden, öyle ki su tutmayan ve su damlalarının kayıp gittiği bir yüzey için lotus etkisine sahip deniyor (Resim 3). Yeri gelmişken belirtelim, su damlaları lotus yaprağı üzerinde 150 derece civarında bir temas açısına sahip . Lotusun yaprakları bir çeşit yağlı tabaka ile kaplı, dolayısıyla yaprakların yüzeyi kimyasal olarak zaten kısmi olarak ıslanmaz hale getirilmiş. Diğer taraftan bu yaprakların yüzeyleri 10-20 mikrometre (1000 mikrometre = 1 milimetre) büyüklüğünde tepeciklere ve onların da üzerinde yer alan nanometre ölçeğindeki (1000 nanometre = 1 mikrometre) dikenlere sahip. Böyle bir desen de su damlalarının yüzeye oturmasını hepten önlüyor ve yaprağın üzerindeki toz ve kir zerreleri de kayan damlalarla birlikte yaprakları terkediyor. Bir başka deyişle, lotus bitkisi kendini her daim temiz tutmayı başarıyor. Sıvıların davranışı sırf yüzeylerin desenine göre de değişebiliyor. Buna en güzel örnek taçyaprak etkisi . Güllerin taçyapraklarına ithafen isimlendirilen bu etki de su damlalarının yüzeyi ıslatmasını önlüyor, ama damlalar lotustaki gibi kayıp gitmek yerine taçyapraklara yapışık kalıyorlar. Güllerin taç yaprakları da lotusunkine benzer bir yüzey desenine sahip, ama bu sefer tepeciklerin arasındaki mesafeler daha geniş. Dolayısıya su damlaları kısmi olarak yüzeye oturabiliyor. Tepeciklerin üstündeki dikenler arasındaki mesafeler ise lotus bitkisininki gibi, o yüzden su damlaları taçyapraklarını aslında ıslatamıyor.Uygulamalar Temmuz sayımızda parmak izi tutmayan cep telefonu ekranlarına dair bir makale yayınlamıştık . Oradaki örnekte parmak izlerinin içerdiği yüksek yağ miktarından dolayı cep telefonu ekranları yağ tutmayan bir bileşikle kaplanıyor, ama bu bileşiğin kimyasına dair patentte hiç bir ipucu verilmemiş, ki şaşırtıcı değil . Elimizde su tutmayan yüzeylere dair bir çok bilgi birikmiş durumda ama aynı şey yağ tutmayan yüzeyler için geçerli değil. Yukarıda detaylıca bahsettiğimiz klasik teflon kaplı yüzeyler su tarafından ıslanmıyor, ama maalesef yağlara karşı koyamıyorlar. Dolayısıyla giysilerimizi sıradan teflonla kaplasak bile üstümüze dökülen zeytinyağını engelleyemeyeceğiz. Teflonun üreticileri görünüşe göre bu duruma bir çare bulmuşlar ve kumaşları hem yağdan hem de sudan koruyacak bir kaplama geliştirmişler bile . Ama aynı ürün ismini kullandıklarına göre bu yeni kaplama da yine flor grupları içeren polimerler bulundurmalı. Buna ek olarak, silikon gibi yağsevmez, yeni kimyasal gruplar eklemiş olmaları ihtimal dahilinde. Bir başka örnek ise kaplandığı yüzeyi hem suya hem de yağa karşı lotus etkisiyle koruyan yeni bir kimyasal bileşik . Kullanım kılavuzuna göre yüzey önce yüksek oranda susevmez bileşikler içeren bir alt tabaka ile kaplanıyor. Yüzey daha sonra yağsevmez olduğunu tahmin ettiğim silikon gruplar içeren başka bir tabaka ile kaplanıyor. Kaplama süreci bittikten sonra yüzey büyük ihtimalle yağsevmez ve susevmez gruplar içeren mikroskopik yamalar bulunduruyor. Reklam videolarında gösterildiği gibi lotus etkisi de görüldüğüne göre, kaplamaların dikensi bir yüzey deseni oluşturması da olası. Beklenildiği gibi, kaplanan yüzeyleri aşınmaya ve deterjanla temizlemeye karşı da uyarıyorlar . Yüzeylerin ıslanmasını önleyebilmek klasik kuruluk anlayışından öte bir öneme sahip. Misal, denizcilik uygulamalarında teknelerin çürümesini önlemek veya tıbbi alet ve edevatların steril kalabilmesini sağlamak hayati örneklerden bazıları. Ne olursa olsun, kimyasal yöntemlerin tek başına yeterli olmadığını malzeme ve yüzey bilimcileri artık öğrenmiş durumda ve lotus bitkisinin yüzey deseni gibi doğadaki bir çok örnek taklit edilmeye başlandı bile. Ne yazık ki, yapay olarak oluşturulan bu akıllı yüzeyler doğadaki örneklerine kıyasla hala önemli ölçüde gerideler, çünkü kendilerini tamir etme yetenekleri hala yok. Bu da bilim insanlarının yeni hedefi olsa gerek.


1939'da II. Dünya Savaşı patlak vermişti. Önceleri savaşa doğrudan katılmayan Amerika, 1941'de gelen Japon saldırısı sonrası II. Dünya Savaşına dahil oldu. Aynı yıl; Amerika savaşa girmeden aylar önce Marvel, 1941 Mart ayında Kaptan Amerika adlı çizgi romanı yayınlamaya başladı. Amerika henüz savaşa doğrudan dahil olmamıştı ancak çizgi romanda ülke, denizaşırı ülkelerde savaştaymış ve Naziler; Amerika'nın baş düşmanıymış gibi tasvir ediliyordu. Dönem itibari ile Amerika'nın askeri güce ihtiyacı vardı. Nazi tehlikesi tüm dünyanın gündemindeydi; çizgi romanın yayın zamanı ve içeriği bu açıdan değerlendirildiğinde gençleri orduya teşvik eden bir propaganda amacının da olabileceği ister istemez akla geliyor. Öyle ya da böyle Kaptan Amerika, savaştan sonra mercek altına alınan ve hala üzerinde çalışılan süper asker projelerinin sembolü oldu. İlk Yenilmez: Kaptan Amerika Film, Marvel'ın Yenilmezler adlı süper kahramanlar dünya karmasının en eski üyesini anlatmaktadır. Orduya defalarca başvuran ancak her seferinde fiziksel şartları uygun olmadığı için reddedilen Steve Rogers, 1943 teknoloji fuarında bir deneme daha yapar. Bu fuar bir başka Açık Bilim yazısından hatırlayacağımız Tony Stark'ın babasının kurduğu fuardır Fuarda bulunan askere alım merkezinde Steve'in azminden etkilenen Alman doktor Abraham Erskine kendi ürettiği Süper Asker Serumu'nu uygulamak için en uygun adayın o olduğuna karar verir. Deneyde Dr. Erskine ve Tony Stark'ın babası Howard Stark birlikte çalışmaktadır. Filmde deney, Steve'in vücuduna penisilin enjekte edilmesiyle başlar, ardında serum enjekte edilir ki serumun içeriği hakkında filmde hiçbir bilgi yoktur. Ancak çizgi romanlarında içeriğinde potasyum bulunduğuna dair bilgiler vardır. Son olarak Steve'in vücudu kas gelişimini teşvik etmek için tamamen hayal ürünü ışınlar olan Vita ışınlarına maruz bırakılır. Filmde Vita-Ray olarak ifade edilen söz konusu ışınlar; gerçek hayatta A, D ve E vitamini içeren aynı adlı kremle karıştırılmamalıdır. Aşağıdaki videodan filmdeki dönüşüm sahnesini izleyebilirsiniz. Gerçek hayatta sporcuların kas gelişimlerini hızlandırmak için çeşitli ilaçlar kullandıkları bilinmektedir. Suni yollarla vücuda verilen anabolik steroidler bunlardan bazılarıdır. Büyümeyi teşvik etmek için büyüme hormonu sağlayan ilaçlar, yatıştırıcı ilaçlar ve beyin aktivitesini artıran ilaçlar da yaygın olarak kullanılmaktadır. Tüm bu günümüz ilaç teknolojisine ek olarak genetik teknolojilerini de bu amaçla değerlendirirsek gerçekleşmesi çok da hayal olmayan bir senaryo çıkıyor. Ancak çizgi romandaki gibi dönüşümü bir kaç dakika içinde tamamlamak uzunca bir süre hayal olarak kalacağa benziyor. Gerçek Bir Deneme Bir çok çalışmanın yapıldığı Nazi döneminde bu konuda bir çalışmaya rastlamak hiç de şaşırtıcı değil. Belki de gerçek bir süper asker serumu oluşturma amacıyla yapılan bir çalışma; D-IX, 1944'te Hitler'e bağlı doktorların askeri kullanım için geliştirdikleri kokain bazlı bir ilaç karışımıdır. Doktorlar, ilaç verilen ekipman yüklü askerler üzerinde yapılan deneylerde askerlerin yorgunluktan yığılana kadar aralıksız 88,5 kilometre yürüyebildiğini gözlemlemişlerdir. Bu mesafe yük taşımayan bir insanın ortalama yürüyüş hızı ile 18 saat sürer. İlaçla, anlaşıldığı gibi insanoğlunun dayanıklılık sınırları artırılmak istenmiştir ve söz konusu ilacın bütün orduya dağıtılması planlansa da bu plan uygulanamadan savaş sona ermiştir. Bazı pilotlarda bir süre daha kullanılan ilaç daha sonra rafa kaldırılmıştır. İlacın içeriği oldukça basittir. Güçlü bir ağrı kesici olarak 5 mg oksikodon; rahatlık, güven ve uyanıklık hissi için 5 mg kokain ve beyin aktivitesini artırmak adına 3 mg metamfetaminden oluşmaktadır. Yarı Maymun Yarı İnsan Humanzee isimlerinden türetilmiştir. Yarı insan yarı maymun olan varsayımsal canlı türünü ifade eder. Bu türe ait ilk çalışmaları yapan Rus biyolog Ilya Ivanovich Ivanov'dur. İlk kez 1910'da bir kongrede bu fikrinden bahseden Ivanov, 1925'te Paris'te Pasteur Enstitüsü'nde çalışmalarını sürdürdüğü sırada maymun-insan çalışmaları için Sovyet Bilim Akademisi'nden 10.000 dolarlık bir yardım bulur. Önceleri kısa süreli başarısız denemelerde bulunan Ivanov, asıl çalışmalarına oğlu ile birlikte 1926'da o zamanlar Fransız sömürgesi olan Gine'de, başkent Konakri'de bir botanik bahçesinde başlar. Doğrudan genetik düzenlemeler o günlerde söz konusu bile olmadığından oldukça ilkel bir yöntem izleyen baba oğul 1927'de kendi spermleri ile üç dişi şempanzeyi döller ancak hiçbirinin hamile kalamaması sonucu deneyler başarısız olur ve Ivanov 13 şempanze ile Fransa'ya döner. Maymunlardan sağ kalanları Bugün Abhazya Cumhuriyet'inde bulunan Sohum primat merkezine gönderilir. Ivanov, Rusya'ya döndüğünde 1929'da yeni bir deney organize eder. Şempanze spermleriyle hamile kalacak beş gönüllü kadın bulma kararı alınır ancak Sohum'dan gelen haberler deneyi başlamadan bitirmiştir, deneylere uygun tek erkek maymun da ölmüştür ve o günün şartlarında merkeze yeni bir maymun getirilmesi ancak bir yıl sonrasında mümkündür. Maymunların fiziksel avantajlarını insan zekası ile birleştirmeyi planlayan bu proje de rafa kaldırılır. DARPA Günümüzde bu tür projelere en çok bütçe ayıran ülke şüphesiz Amerika Birleşik Devletleri'dir. Ülkede ileri askeri projeleri yürüten kurum ABD Savunma Bakanlığı İleri Araştırma Projeleri Ajansı'dır. Bu bakanlık kendisine bağlı bir çok üniversite ve yan kurumla çalışmalarını daha çok insan-makine arayüzlerine odaklamış durumda. Dış iskeletler, yapay zekalı savaş aletleri, özel zırhlar, robotlar, gelişmiş silahlar; ancak bir yandan da askerlerin fiziksel ve zihinsel performanslarını artırmak için biyolojik çalışmalara da destek sağlıyor. Askeri Biyolojik Çalışmalardan Bazıları - Uykusuzluk ve uykusuzluğa bağlı idrak zorluklarına karşı geliştirilen ilaçlar. İlaçlar uyku metabolizmasında istenilen etkileri meydana getirecek şekilde geliştiriliyor ve uykun yok şeklinde kandırılmış vücudun çökmemesi için destekleyici kimyasallar ilaç içeriğine dahil ediliyor ya da haricen kullanılıyor. - Uzun süreli dalış performansları için örnek alınan deniz aslanı sistemi. Bu projede kritik olmayan organlara daha az kan pompalanmasıyla temiz kanın kritik organlarda tutulması böylece depolanan oksijenden daha uzun süre yararlanılması ve kanın daha verimli kullanılması planlanıyor. - Zihinsel kontrol için kullanılan beyin implantları ve ilaçlar. Askerlerin endişe ve korku duyma dan öldürmesi ve koşulsuz itaat etmesi projenin amaçları arasında. Her ne kadar insanlık dışı bir amaç taşısa da askeri beklentil er bazı etikleri göz ardı edebiliyor. Beyin implantları beyne yerleştirilen ve belirli uyarılara karşı belirli kimyasalları salgılayarak ya da belirli kimyasal uyarılarda elektriksel aktiviteyi düzenleyerek beyin kontrolü sağlayabilen ufak sistemlerdir. - Kertenkele ve benzeri canlılardan insana aktarılması hedeflenen rejenerasyon yeteneği. Gelişen genetik teknolojileri sayesinde bilim insanlarına göz kırpan rejenerasyon kısaca; bu yeteneğe sahip canlıların yaşantılarında doku ve hücrelerinin yenilenmesi ya da verilen kayıpların tekrar yerine konması. Sadece askeri alanda çalışmaları olmayan rejenerasyonla bir çok kurumdan bir çok bilim insanı ilgilenmektedir. Savaşta askerlerin ya da diğer sebeplerle uzuvlarını kaybeden insanların uzuvlarına yeniden kavuşması bu projenin varmak istediğini uç noktadır. Bu projelere eklenebilecek daha onlarcası var ancak projeleri tek tek incelemek yerine yapılabileceklere ışık tutması adına en ekstrem projeleri, hayal gücünün sınırlarında dolaşan imkanları ayaklarımıza seren Gen Tedavisi teknolojisini inceleyelim. Bu yöntem süper asker projelerinde bilim insanlarına sınırsız bir alan yaratan haliyle üzerine en çok düşündükleri yöntemdir. Günümüzde bir insana inanılmaz bir özellik kazandırılması konusunda bir tartışma varsa içerisinde mutlaka ve haklı olarak genetik de vardır bu, söz konusu teknolojinin mutant çizgi romanları, filmler ya da basında çıkan haberlerle yüceltilen haklı sosyal itibarının bir etkisidir. Gen Tedavisi Gen tedavisi, hücrelere nükleotid dizilerinin aktarılması olarak kısaca tanımlanabilir. Etik açıdan bu tür tedaviler üreme hücrelerine uygulanamamaktadır. Somatik yani vücut hücrelerine ise çeşitli etik kuralları dahilinde uygulanmaktadır. Bu tedavinin çalışmaları kanser üzerine yoğunlaşmıştır. Genetik kusurların sebep olduğunu diğer bazı hastalıklar için de etkili bir tedavi olarak araştırmaları süremektedir. Gen tedavisini dört ana yönteme ayırabiliriz - Gen İlavesi: Eksik veya bozulmuş bir genin sağlam ve fonksiyonel kopyasının hücreye aktarılması işlemidir. Sorunlu gen hücrede bulunmaktadır ancak aktarılan gen işlevseldir. Kanser tedavilerinde kusurlu tümör baskılayıcı genin yerine doğru çalışan kopyasının ilave edilmesi amacına uygundur. - Gen Değişimi: Temel prensip sorunlu genin fonksiyonel kopyası ile değiştirilmesidir.Sorunlu genden sentezlenen ürünün hücreye verdiği zararın asıl fonksiyonun geri kazanımı ile giderilebilir olduğu durumlarda tercih edilir. - Gen İfadesinin Baskılanması: Örneğin tümör baskılayıcı gen eksikliğine bağlı olarak kanserli hücrelere söz konusu genin aktarılması ile kanserin baskılanması tedavilerinde kullanılmaya uygundur ancak daha çok enfeksiyon hastalıklarında başvurulan bir yöntemdir. Enfeksiyona sebep olan patojenlerin işlevinin baskılanması yani çalışamaz hale getirilmesi hedeflenir. - Sipesifik Hücrelerin Öldürülmesi: İlaç ve gen tedavisinin birlikte uygulandığı bu yöntemde toksik etkiye sahip olmayan önilaç formundaki kemoterapötik ajan hücrelere verilir. Ardından ilaca toksik etki kazandıran enzimi kodlayan gen hedef hücrelere aktarılır. İlacın yayıldığı hücrelerde aktarılan gen ile toksik etkisi ortaya çıkan ajan hedef hücreleri zehirler. Bu tür uygulamalarda ilaç, sorunlu hücrelerin çevresindeki sağlıklı hücrelere de bir miktar yayılarak daha verimli tedavi sağlar. Gen tedavilerinin temel problemlerinden ikisi ilgili geni hücreye taşıyacak vektör ve bu vektörün yan etkileridir. Virüsler, hücrelere gen aktarma konusunda doğal bir tecrübeye sahiptir bu yüzden özellikle tercih edilirler. Hücrenin türüne, taşınacak nükleoitidin uzunluğuna bağlı olarak çeşitli virüsler tercih edilir. Ancak virüsler aynı zamanda güvenlik sorunları oluşturmaktadır bunun önüne geçebilmek için kısmen daha güvenli ve daha ucuz maliyetli virüs harici vektörler de kullanılmaktadır. Doğrudan enjekte etmek, özel moleküller ile taşımak hatta yeni bir yaklaşım olarak bakteriler ile aktarım bunlardan bazılarıdır. Kısacası bir geni bir hücreye nasıl götürebiliriz sorusuna yanıt veren onlarca yöntem kullanılmakta, araştırılmakta ve planlanmaktadır. Aşağıdaki video-animasyon, karaciğer hücresine taşıyıcı virüs yardımı ile uygulanan gen tedavisini anlamanızda yardımcı olacaktır. Genler, biyolojik yapıların her şeyidir, temelleridir ve eğer bu temellerle oynayabiliyorsak yapabileceklerimiz hayal gücümüzü aşabilir. Süper askerler, süper insanlar, hastalıksız bir dünya, sakatlıkların bertaraf edilmesi. İnsanlığın bir yanı kusurların yok edilmesi için çalışırken diğer yanı süper asker olarak adlandırdığı ölüm makineleri geliştiriyor. Peki gen tedavileri ya da diğer askeri çalışmaların ahlaki boyutu nedir? Bir insanın özgür iradesinin elinden alındığı projelere izin verilebilir mi? Gen tedavisi görmüş bir askerin yapacaklarından kim sorumlu tutulacak? Yapılan çalışmalara bu tarz bir yaklaşım Kaliforniya Politeknik Üniversitesi ve The Greewall Foundation tarafından ortak hazırlanan bir raporda etraflıca ele alındı. Rapor, Geliştirilmiş Savaşçılar: Risk, Etik ve Politika adı ile 1 Ocak 2013'te yayınlandı. İsme tıklayarak rapora ulaşabilirsiniz. Konuya yönelik bir tartışma, geliştirilmiş askerlerin silah olarak mı değerlendirileceği bir silah olarak kabul edileceklerse ne tür bir silah olarak kabul edilecekleri üzerinedir. Askerler biyolojik silah olarak değerlendirilecekse biyolojik silahların üretilmesi, depolanması ve kullanılması bilindiği gibi Biyolojik ve Toksik Silahlar Sözleşmesine göre yasaklanmıştır. Ayrıca Cenevre Sözleşmesi göre Yeni silahların kullanılması durumunda taraf devletler bunun belirli ya da bütün durumlarda yasaklanıp yasaklanmayacağına karar verme sorumluluğundadır Öyle görünüyor ki süper askerlerin uluslararası sözleşmelere dahil edilmesi çok da uzak bir gelecek değil. Kaptan Amerika bizler için bir hayali temsil ediyor. Genetik, nanoteknoloji, nörobilim, biyomühendislik... İnsanoğlunun laboratuvarda geliştirilmesi konusunda muazzam fırsatlar sunuyorlar; ancak biz insanları diğer canlılardan ayıran şey, varlığımızı sorgulayabiliyor ve özümüz hakkında kaygı duyabiliyor oluşumuzdur. Gen tedavileri ve süper insan çalışmaları çok dikkatli yürütülmesi gereken hassas konulardır. Bir askeri, ölüm makinesi haline getirmek insanlığın özüne müdahele etmektir. Bunun doğuracağı yan etkilerse asla tahmin edilemez. Bu teknolojiler kontrol altında tutulamazsa özümüzü değiştirebilir. Örneğin; filmde bahsedildiği şekilde Hitler'in doğa üstü projeleri araştırması için görevlendirdiği Johann Schmidt, profesör Abraham Erskine henüz Almanya'da serumu geliştirirken, serumdan haberdar olur ve denemek ister. Profesör ona engel olmak istese de sonuçlar korkutucudur, Schmidt'in içindeki kötülük gelişmiştir ve adı Red Skull olarak geçen bir mutanta dönüşmüştür. Bu, bir süper insan yaratmanın sonuçlarını değerlendirebilmemiz açısından kurgusal da olsa en değerli örneklerdendir.