Neden uzaylılara yönelik tek bir algı var? Bize benzemek zorunda olduklarını niçin düşünüyoruz? İki kolu ve iki bacağı olmayan uzaylıların öyküsü...Tek yönlü kitlesel iletişimin en büyük araçları olan yazılı ve görsel yayınlarda gördüğümüz öğeler algımızda önemli ölçüde yer eder. Belki de bu yüzden günümüzde sinemacılık ve reklamcılık çoğu zaman büyük ölçüde algıda/düşüncede yer etme amacı taşır. Güzel bir reklamın, etkileyici bir sahnenin sosyal ve kültürel hayatımıza yerleştiği sıkça görülür: Öyle ki ticaret yapmak için akımları takip edenler bunu kara dönüştürürler. Ülkemizde gündemde olan ve en çok izlenen dizilerden bazı öğelerin mücevher ve hatta sandviç olarak günlük hayata taştığını görürsünüz. Polat, hürrem yüzükleri, miroğlu ceketleri, mirkelam pantalonları, psikopat, gaffur adlı sandviçleri düşünürsek, bu öğelerin nasıl geçici bir furya olarak hayatımıza katıldıklarını anlarız. Bu etkilerden bir kısmı kalıcı olabilirler. Bunun en somut örneği Noel Baba adıyla bildiğimiz, hristiyanların inancında kutsal olan Santa Claus'un kıyafetleridir. Santa Claus'un kırmızı ve beyaz, pofudukumsu kıyafeti onun tarihsel bir betimlemesi değil, Coca Cola'nın 1930'larda yaptığı bir çalışmanın ürünüdür ve o renkler Coca Cola'nın kurumsal renkleridir. Coca Cola'nın reklam çalışması o kadar beğenilmiştir ki, Santa Claus o günden bu yana kırmızı ve beyaz renkli kıyafetleriyle temsil edilir. İnsanoğlu'nun bir öğeyi dosyalayabilmek için onun kesin bir şekil ve rengine ihtiyaç duyduğunu söyleyebiliriz ve belki bu da Noel Baba figüründe bir standardizasyona gitmenin temel nedenidir. Noel Baba dendiğinde akla hep aynı figürün gelmesi oldukça anlaşılır bir sonuç: Zira ev dediğimizde de az çok gözümüzün önüne pencereli ve kapılı bir dört duvar, içerisinde odalar ve en az bir adet mutfak ve lavabo gelir. Çağımızda bu tip kültürel aktarımlara mem deniyor. Genetikteki gen kavramının kültürel bir karşılığı olarak, onlar da mutasyona uğruyor ve kültürlerce, toplumlarca en çok kabul edilenler ve yayılma imkanı gösterenler hayatta kalabilirken, diğerleri yok oluyor. Ortaya çıkıp kısa süre sonra kaybolan bazı akımları, zayıf ve yararsız genetik özellikler gibi düşünebilirsiniz. Diğer yandan kalıcı olan ve geliştirilmeye devam edilen her şey de yararlı değişinimler gibidirler. Yüzyıllardır arabaların farlarının, tekerlerinin ve kapılarının aynı yerde olması, evlerimizdeki muslukların şekil ve ebatları, bir icat olarak klozet gibi... İşte bu memlerden birisi de Hollywood içerisinde kendini tekrar eder bir öğe haline gelmiş halde. Uzaylı figürü. Bu figür o kadar kuvvetli ki ortaya atılan sahte uzaylı fotoğraflarından, karikatürlere, çizgi filmlere ve sinemalara kadar neredeyse ortak bir uzaylı figürü oluşmuş durumda. Çoğunlukla yeşil ya da ten rengi tonlarında, bizler gibi kolları, bacakları olan fakat tabi ki farklı olarak parmak sayıları, eklem yönleri, uzunluk ve kısalıkları değişen-, ve kol ve bacakların gövde üzerindeki yerleşimleri aynı olan, elbette gövdenin üzerinde bir kafa ve bu kafanın üzerinde gözler, kulaklar, burunlar, belki bazen kafalarının üzerinde bulunan, dünyamızın böcekleriyle aynı konumdaki antenler... Şimdi dilerseniz, uzaylıların vücut düzenleri hakkında bir düşünce turuna çıkalım. İnsana benzemeleri şart mı? Dünya... Güneş sisteminde onun çekim etkisiyle yörüngesinde dolanan, ondan ışık alan, yüzeyinde büyük ölçüde su barındıran, magnetosferi ve ozon tabakası sayesinde uzayın canlılar için zararlı ve tehlikeli ışınlarından korunan, korunaklı, özel ve güzel bir gezegen. Biz üzerinde yaşayan canlılar ise onunla büyük bir uyum içerisindeyiz. Vücut özelliklerimiz ve organ/uzuv dizilimlerimiz tamamıyla dünyanın niteliklerine uygundur. Dünya sakinleri, atmosfer yoğunluğunun iletebileceği makul bir frekans ayarında duyan kulaklara, renk olarak tanımladığımız elektronik dalgaları algılayabilen ve hatta insanlar dışındaki canlıları düşünürsek az da olsa mor ötesi, ya da kızıl ötesi ışığı da yakalayabilen bir görüş sistemine, ve yaşamımızı devam ettirebilmemiz için gerekli diğer üç duyuya, ya da bunların bir kısmına sahip sakinlerdir. Peki başka bir gezegende geliştiğini düşündüğümüz bir hayat, dünyadakine benzer şekilde mi gelişecektir? Eğer bizlerin özellik ve uzuv dizilimleri dünya gezegenine uygun ise, başka bir gezegende nasıl aynı sonucu elde edebiliriz? Uzaylı dostlarımızın nasıl olabileceğine düşünürken iki yol kullanılabilir: Bir gezegenin özelliklerinden uzaylıların nasıl olabileceği düşüncesine tahmin yoluyla ulaşılabilir. Ya da dünyadan yola çıkarak bizim nasıl olduğumuzu düşünüp, onlarda nasıl olmayacağına varılabilir. Biz bu yazımızda daha çok birincisini tercih edeceğiz. Alternatif bir ekosistem Şimdi alternatif bir ekosistem tasarlayalım, ama burada detaylara takılmayalım; zira detaylarına girdiğimiz zaman sonsuz ihtimali değerlendirmiş, her şeyiyle bir yaşamı anlatmış ve tanrısal bir davranış göstermeye kalkmış oluruz. Sadece beyin fırtınası: Öyle bir gezegen düşünün ki gezegen üzerinde doğal ve sürekli oksijen kaynakları var: Bu bir şekilde kimyasal bir reaktör gibi sürekli işleyen doğal olaylardan kaynaklanıyor, gayzerlerden fışkırıyor ya da onu sudan ayrıştıran bazı çevre olayları cereyan ediyor olsun. Üstelik bu gezegen genelde kalın ve yarı saydam bir bulut tabakasına sahip olsun. Böyle bir durumda bu gezegenin yüzeyine pek de güneş ışığı gelmeyecektir. Ancak karbon ve protein temelli bir canlılığın var olabilmesi için de yeteri kadar sıcak olsun. Zira kapalı hava, sera etkisini arttıracaktır ve sera gazlarının yoğunluğu da bize ideal bir ortam sağlasın. Bu karanlık gezegende bitkilerin fotosentez yapmalarına ve oksijen üretmelerine- olanak veren klorofillerin yer alması için hiç bir sebep olmazdı değil mi? Bitkilere aynı zamanda yeşil rengini veren klorofiller olmasa idi, bitki eşdeğeri olarak kabul edebileceğimiz, yani ototrof, yani kendi besinini kendi üreten türler yeşil olmayacaklardı. Bunun da bir sonucu olarak ototrof çok hücreli bitkilerimiz daha fazla güneş ışığı alabilmek için bir panel görevi gören yapraklara da pek ihtiyaç duymayacaklardı. Peki böyle bir gezegende temel besin kaynağı ne olurdu? Besin sentezlemenin tek yolu güneş ışığını kullanarak fotosentez yapmak mıdır? Değildir. Bir de kemosentez var. Kemosentetik bakteriler demir, kükürt, hidrojen, metan veya azot gibi maddeleri oksitleyerek karbonhidratlar gibi organik bileşikleri üretmek için gereken enerjiyi elde ederler. Daha sonra da bu organik bileşikleri besin olarak tüketirler. Yani ışık almayan bu gezegende canlılığın büyük ölçüde kemosentetik bakterilerle başlayacağını düşünebilirdik. Dünya'da da bir süre sonra tek hücreli canlıların organize davranışlar gösterecek biçimde çok hücreli hale geldiği gibi, bu gezegende de bir süre sonra kemosentetik bakteriler çok hücreli ilk grupları oluşturur, bunlar da zamanla gelişerek ortaya kemosentetik bitkiler ortaya çıkardı. . Besin döngüsü için kendi besinini kendi üreten bireylerin ortaya çıkması önemli bir başlangıç. Eğer dünyadaki senaryonun aynısı sürse idi bir süre sonra bu bitkilerin gezegenin mümkün olan her yerinde kendilerine yayılma alanı bulacağını söyleyebiliriz. Bu ototrof canlının detaylarına girmeden, ikinci bir sınıfı ortaya çıkaralım: Öncelikle kendi besinini üreten bakterileri kullanarak hayatta kalan ilk otçulları düşünelim. Kendi besinini sentezlerken çeşitli mutasyonlara uğrayarak bir şekilde diğer bakterileri de sindirebilir hale gelen ara bir tür bir süre sonra kendi besinini sentezleyemez hale gelse de diğerlerini tüketerek hayatta kalabilecektir. Kemosentetik bakterilerimiz kendilerine epey bir yayılma alanı bulduğuna göre, bu yeni arkadaşımız besinsiz kalmayacak ve üremek için de fırsat bulabilecektir. Bir süre sonra o da çok hücreli oluşumlar gösterecek, belki de bu işin sonu ilk böceklere varacaktır. Hatırlarsanız gezegenimiz pek de ışık almıyordu... Bu durumda görünür ışığı algılayabilecek gözlere pek de ihtiyaç yok. Bunun yerine kemosentetik bakterilerin sentezlediği besinlere duyarlı kimyasal duyargalar , ya da en azından onların ısısını algılayabilecek ilkel bir termal kameraya sahip olmaları yeterli olabilir. Böyle bir organ ilk kez gelişmeye başladığında ilgili çok hücrelinin eskiden türdeş olduğu diğerlerine göre önemli bir rekabet avantajı elde etmeyeceğini hangimiz söyleyebilir? Belki bu yeni dostumuz bir süre sonra hızını alamayarak biraz daha değişecek ve diğer otçul türü de tüketebilir hale gelecek ve böylece ilk etçil haline de gelmiş olacaktır. Bu canlıların illa ki bizler gibi ayaklara ve kollara sahip olacağını söyleyebilir miyiz? Diyelim ki söz konusu gezegen çok düşük bir yerçekimine sahip. Bu durumda bitkilerin sert ve odunsu gövdelere ihtiyacı yok. Zaten ışık almak gibi bir kaygıları olmadığı için daha yukarılara uzanmak ve daha fazla ışık alarak elde etmek istediği bir rekabet avantajı da yok. Şu halde bu bitklerin yerlerde süründüğünü, zira yerdeki metaller sayesinde besin ürettiklerini unutmayalım. Bu durumda milyonlarca yıl sonra bu gezegen üzerinde koca koca gövdeli ağaçlar olacağını da söyleyemeyiz. Ağaçlar olacağını söylemeyeceksek aktif bir yürüme, tırmanma, tırmanma yoluyla besin elde etme, ağaçlara çıkarak avcıdan kaçma ya da av elde etme gibi özelliklere de pek ihtiyaç yok. Belki de bu yüzden bu gezegendeki en gelişmiş canlılar, bizim dünyamızdaki yılana daha çok benzeyecekler. Aktif bir şekilde sürünen, hızlı, çevik, kızılötesi ışığı algılayan duyargaları gelişmiş, havanın sıcaklığı ve yoğunluğuna göre ses hızı değişeceğinden, varsa kulakları ya da belki dış derileri bu titerişimi duyup algılayabilen canavarlar... Kızılötesi gözleri bizim gibi başı üzerinde değil, belki vücudunun her yerine eşit aralıklara dağılmış olacak. Belki sinir sistemi kafasında yer alan bir beyinde değil, kuyruğundaki bir bölgede olacak. İletimi hızlandırmak için de gözler daha çok bu bölgede toplanacak ama başını ezdirmek onun için bir problem olmayacak; zira beyni arkada olduğu için girilecek bir savaşta başını verebilecek. Vücut şeklimiz bize özel Yukarıda alternatif bir ekosistem tasarladık; ve elbette biraz basitleştirme yoluna gittik. Ancak burada vermeye çalıştığımız anafikir, gezegenin koşullarının canlılığın gelişimini önemli etkilerde bulunduğunu göstermekti. Aynı egzersizi birer gaz devi olan Jüpiter ve Satürn benzeri gezegenler için de yapabilirdik. Böyle bir gezegende canlıların sıcak hava balonları gibi havada asılı kalabilecek şekilde olduklarını düşünürüz. Av ve avcıların mahiyeti de yine buna göre şekillenirler. Ellerin ve kolların araç kullanabilme yeteneği getirdiğini düşünürsek ileri bir medeniyet geliştirmek için büyük önemleri olduğunu söyleyebiliriz; fakat bu ileri bir medeniyet kurmak için illa ki onlara sahip olmanız gerektiği anlamına gelmiyor. Az önceki alternatif ekosistemimizde ağzını kullanarak alet kullanmaya başlayan türlerin bir süre sonra kaslarının uygun şekilde gelişerek ağızlarını bir el gibi kullanmalarını sağlamayacağını düşünmemiz için hiçbir sebep yok. Belki çok ileride keşfedeceğimiz bir gezegende kurduğumuz alternatif ekosisteme rastlayacağız ve masaların başında gövdelerinin alt kısmının üzerine oturarak kafalarını sallayan ve tartışan büyük yılan benzeri canlılara rastlayacağız. Onların hiç elleri ve kolları olmayacak ve yazılarını ağızlarında tutuğu kalemlerle yazarken, düğmelere de eğilip burunları ile basacaklar. Sonuç Sonuç itibariyle aklımızdaki uzaylı figürü insana çok benzemektedir. Bu hem evrimin o gezegenler için de tamamen aynı senaryoyu takip ettiğini, hem de gezegenlerinin bizim gezegenimizle neredeyse aynı konumda olduğu önermesini sorgulamadan kabul etmektir. Şansa, kimyaya, coğrafyaya, gezegen koşullarına ve elbette diğer canlılara, yani ekosisteme bağlı olarak gelişen canlılığın her yerde aynı şekilde geliştiğini söylemek neredeyse mümkün değil. En azından çok küçük bir ihtimal olurdu. Biraz hayal gücümüzü zorlarsak canlılar karbon temelli olmak zorunda da değil. Canlılık tanımımız saklı kalmak üzere, en az karbon kadar aktif ve kabiliyetli bir diğer element olan Silisyum da canlılığın temelini oluşturabilir. Silisyum karbon kadar yumuşak ve esnek değildir; ancak bir yerden düşerek bir tarafınızı kırmanın mümkün olmadığı ve çok da hareket etmek istemeyeceğiniz bir gezegende karbonlu bileşiklerin esnekliğine ve düşük tokluğuna ihtiyacınız yoktur. Ancak, zaten silikon bileşikleri oldukça reaktiftir ve kararsız yapıdadırlar. Doğada bulunabilen en karmaşık silikon molekülü altı molekül içerirken, karbon için bu rakam binlerle ifade edilebilir . Bu sebeple silikonla da çok temel düzeyde, ilerlememiş ve karmaşıklaşmamış bir canlılık hayal edebiliyoruz. Bu yüzden bir uzaylıya ait olduğu iddia edilen bir fotoğrafla ya da görüntüyle karşılaşırsanız, önce onun filmlerin etkisi altında kalarak, ve doğru olması çok düşük ihtimale sahip olan bu postülatları kabul ederek uydurulmuş bir fotoğraf olduğundan şüphe edin. İnceleme: War of the Worlds , 2005. Tevfik Uyar. http://nai.nasa.gov/astrobio/feat_questions/silicon_life.cfm


Sayılar oldukça gizemliler; çünkü esnekler. Kelimeleri ve harfleri toplayamayız, çarpamayız ya da bölemeyiz; ancak sayılar bu işlemlere tabi tutulabilirler. Böylece size sınırsız bir yol da açmış olurlar. Sayılar bir ölçü olarak sınırlı bir büyüklüğü ifade etmekle beraber, sonsuzluğun da en temel ifadesidir. Örneğin bir sayı doğrusu üzerinde ya da sadece iki sayı arasında sonsuz sayıda reel sayı vardır. Bu kadar çok alternatif ve ihtimal sayıları ilginç kılıyor. Matematiğin sihrinin insanları cezbedişi çok eski bir konu. M.Ö. 5. yüzyılda yaşayan İyonyalı filozof Pisagor, sayıların doğanın tek gerçeği olduğuna ve her şeyin sayılarla ifade edilebileceğine inandı. Bu inancın kendisinde demircilerin çalışırken örslerine vurduklarında çıkan sesin ritiminden yola çıkıp, daha sonra da telin uzunluğu ile sesin arasındaki matematiksel ilişkiyi çözmesinden sonra ortaya çıktığı söylenir. Kendisinin bulduğu meşhur pisagor üçgenlerinin (3-4-5 üçgeni ya da 5-12-13 üçgeni) onu sayılar konusunda nasıl büyülediğini tahmin etmek zor değil. Geometriye ve astronomiye katkılarıyla oldukça nam yapan etkili filozof Pisagor'un Pisagorcu öğrencileri onun öğretisini devam ettirdiler ve Sokrates'e kadar da Pisagorculuk Antik Yunan'daki hakimiyetini hiç yitirmedi. Doğa'nın kendi kuralları içerisindeki matematiksel düzenin bir cazibe unsuru olduğunu inkar edemeyiz. Altın oran bunlardan birisidir. Fibbionacci serisi de yine bu ilgi çekici ortaklıklardan bir tanesidir. Albert Einstein'in doğa felsefesine olan ilgisinin Fibionacci serisini öğrenmesi ve bazı çiçeklerin yapraklanma ve dallanmalarının tamamen bu seriye uygun şekilde geliştiğini görmesi ile önüne geçilemeyecek bir hal alması, sayıların cazibesinin doğaya olan merakı kamçılayıcı bir unsur olduğunu gözler önüne sermektedir. Tüm çemberlerin çevresinin pi sayısı ile hesaplanması, hipotenüs formülü ve benzeri ilk keşiflerin sayılara ne kadar mana yüklediğini bir düşünün... Mesela siz M.Ö. yaşayan bir filozof olsa idiniz ve yer çekimi ivmesinin henüz fiziksel bir fenomen olduğunu bilmeseydiniz, cisimlerin her saniye 9,81 m/s hızlandığı bulmak sizi heyecanlandırmaz mıydı? Gerek Pisagor'un, gerekse Einstein'in ilgi duyduğu bu oran ve sayılar, doğada mevcut olan bir işleyişin keşfedilmeye çalışan kurallarıdırlar ve bu açıdan manalıdırlar. Doğa belli kurallar silsilesi içinde sürüp giden bir oyun; ancak takvim sistemleri için aynısını söylemek mümkün değil... 1.1.0 tarihinin önemi nedir? Takvimin ortaya çıkışı özellikle tarım ve hayvancılığın insan hayatında önemli bir yere sahip olmasıyla gerçekleşmiştir. Ekinleri ne zaman ekmesi, sulaması ve biçmesi gerektiğini merak eden çiftçi ile koyunlarının ne zaman çiftleşip, doğurup, öleceğini tahmin etmek isteyen hayvancının takvimin varlığına ne kadar minnet duyduğunu tahmin edebiliriz. Tarihte zaman aya, güneşe, güneşin takım yıldızlarındaki konumuna göre çeşitli şekillerde ölçülüş ve belirlenmiş, daha sonra da sistematik hale gelmiştir. Bugün yaygın olarak kullanılan miladi takvim yüzyıllar içerisinde gelişimini sürdürmüş ve son şeklini temel olarak 6. yüzyılda almış bir takvim sistemidir. İsa'nın doğumunu temel alarak hesaplanmış ve 1 Ocak 0 yılı yılbaşı kabul edilmiştir. Bugün milattan önce ve milattan sonra kavramları da bu tarihten öncesini ve sonrasını ifade eder. Takvimler, ayın, güneşin, dünyanın ve yıldızların şaşmaz işleyişini temel alarak oluşturulmuş, tamamen yapay olan ölçme sistemleridir. Bu sebeple takvimlerin kaynaklarında doğadaki matematiksel ortaklık ve bağlantıları aramak manalı olsa da, içerik ve sonuçlarında mana aramak oldukça anlamsızdır. Zira doğada, zamanın başlangıcına yönelik gerçek bir referans yoktur. Bugün herhangi bir olayı başlangıç kabul ederek bir takvim yaratabilir, zaman içerisinde buna yeni aylar, yeni günler de ekleyebilirsiniz. . Miladi takvim de Jülyen takvimin mirası temel alınarak, İsa'nın doğumuna atfedilen bir kutsiyet ile bu tarihte başlatılmıştır. Bu açıdan inançlı kimseler inançlı kimseler bu kutsiyet kaynağına dayanarak sayıların gerçekten özel manaları olabileceğine inanabilirler ancak önemli bir bilgi güncellemesi yapmak gerekiyor: Daha sonra yapılan araştırmalara göre İsa'nın doğum yılı M.Ö 6 ila M.Ö 2. Yani miladi takvimin başlangıcı birkaç yıl sapma ile hesaplanmış. Ayrıca 1 Ocak tarihinin yılbaşı olması, İsa'nın doğumundan tam 153 yıl önceki bir kabule, Romalıların kullandığı Jülyen takvimine dayanıyor. Basınımızın deyimiyle 11.11.11 Çılgınlığı! 11.11.11 sayısının çok estetik göründüğünü kabul etmek gerek. Burada 1'in de tekrarlı bir sayı olması ve daha önce tecrübe ettiğimiz 6.6.6 ya da 10.10.10 tarihlerinden, veya tecrübe edeceğimiz 12.12.12 tarihinden daha fazla tekrarlı sayı içeriyor. İnsanların 2222 ya da 5555 ile biten otomobil plakaları gördüğünde dilek tuttuğunu düşünürsek 11.11.11 müthiş bir gün. Ancak takvim siteminin yapaylığını burada da göz önünde bulundurarak alternatif bir tarih tablosu çizmek istiyorum: Örneğin bugün 10'luk sayı sistemi kullanmamızın muhtemelen parmak sayımızın on olmasından kaynaklandığı düşünülüyor. Bizler her elde üçer parmaktan altı parmaklı canlılar olabilirdik. Olalım! Bir yılda 12 ay bulunması, ayın bir döngüsünü 29,5 günde tamamlamasından kaynaklanıyor. Eğer ayın hallerini aydınlanma ve kararma olarak ikiye ayırsa idik ve bir yılda 24 ay olduğunu düşünse idik... Düşünelim! Yılları latin harfleri ile ifade ediyor olsa idik (A=0, B=1, C=2 olacak şekilde...) Edelim! 11.11.11 tarihinin alacağı yeni şekil şu olurdu: 15.21.CABA Bu şekliyle hiç de manalı gelmiyor değil mi? Biraz düşünülürse bu tip manalandırma çabalarının nereden kaynaklandığına dair fikir yürütülebilir. Naçizane ben, insanoğlunun genel ümitsizliğinin ve kurtarılmayı bekleyişinin bir etken olduğunu düşünüyorum. Belki içerisinde bulunduğumuz sistemde bir çoğumuz memnuniyetsiziz, ancak dışarıdan bir etki olmadıkça da sistemin bozuk çarkı olmaya pek de niyetli görünmüyor ve zincirlerimizi kırmıyoruz. Ruhlarla iletişim, fal gibi bir çok metafizik olgu ya da UFO'lar benzeri metafizik olmayan, ancak varlığı kanıtlanamayan fenomenlere olan ilgi gibi bu ilgi de aynı dış etki arayışının bir sonucu gibi duruyor. Mesela Türkiye'de, 11.11.11 öncesinde NTVMSNBC'nin yaptığı bir haberde geçen metin aynen şöyle: Bazı sayıbilimciler, metafizikçiler, fizikçiler ve komplo teorisyenleri de bu tarihte insanoğlunun büyük uyanışı için bazı işaretlerin geleceğini iddia ediyor. Yeni bir boyuta kapı açılacağına inanan bu grup, insan bilincinde büyük bir değişiklik olacağını söylüyor. Geçtiğimiz yıl Sabah gazetesindeki bir habere göre ise Ses terapisti Belma Yener 10.10.10 tarihi için şöyle söylüyordu: İnsanın birçok boyutu var. 10 Ekim 2010'dan itibaren de yeni bir boyutumuzun farkına varacağız. Yakında bizim boyutumuzla etkileşim alanına girecek olan bu yeni enerji, yepyeni boyutları anlamamıza yardımcı olmaya başlayacak. Başka ülkelere nasıl kolayca seyahat edip ulaşabiliyorsak birkaç yıl içinde de, diğer boyutlara bu kadar kolay ulaşabileceğiz. Bugün bütün dünyada meditasyon yapılacak. Türkiye'de de saat 10.00'da isteyen herkes meditasyon yapabilir. Evrene bizim ondan ne istediğimizi söyleyebiliriz. Bu ifadeler bahsettiğim arayışın bir örneği olmakla birlikte, dış etkinin nasıl bir ümitle beklendiğinin göstergesi. İşin kötüsü ne 10.10.10'da, ne de 11.11.11'de böyle bir kapı açılmadı. İlk paragraflarda anlatmaya çalıştığımız bir şeyi tekrar etmekte fayda var: Yapay, tamamen insan ürünü, dayandırılmış olduğu kutsiyetin bile yanlış hesaplanmış olduğu bir takvim sisteminde benzer sayıların yanyana gelmesinde büyük manalar aramak pek akılcı bir davranış değil. Yapay değil de doğal bir durum bile olsa, sayıların yanyana gelmiş olmasının boyutlar açacak manaya sahip olması gerektiği de başlı başına bir kabul. Zira bir bahçeye yanyana dikilmiş üç ayçiçeğinin tohum sayılarının aynı olması da herhangi bir boyut açmıyor. Bilim insanları bu tip ümitlere hep karşıymış ve dünyanın ilerleyişinden memnunmuş gibi görünebilirler. 11.11.11'in manalı olduğunu düşünen birisi de muhtemelen beni şu an çok mekanik ve duygusuz bulmaktadır. Belki haklı bile olabilir. Oysa ben sadece rasyonel düşünmeyi tercih ediyorum. İnsanların büyük uyanışı için gerçekten uyanmaları gerekir; takvimlerin 11.11.11'i göstermesi değil. Bu büyük ölçüde bir sorumluluk devridir. Karşı durduğumuz her ne varsa bunlara organize bir tepki oluşturmak yerine 1 rakamlarının organizasyonunu beklemek, insanların kendi inançlarını istismar etmeleri gibi duruyor. Konuyu daima fırsata çevirmek isteyenler de mevcut elbet. Örneğin e-posta kutuma üyesi olduğum bir çiçek mağazasından 11.11.11 bir daha gelmeyecek! başlıklı, çiçek almaya özendirici bir e-posta düşmesi başka nasıl açıklanabilir? İnsanların bu tarihte doğum yapmak ya da evlenmek için sıraya girdiklerini duyuyoruz. Ben düğün salonu sahibi olsa idim arz-talep eğrilerinin daha yüksek bir fiyatta kesiştiklerini keyifle izleyebilirdim. Daha önce geldi, yine gelir. 11.11.11 bir daha gelmeyecek diye boşuna üzülmeyelim. Miladi takvime göre ilk 11.11.11 zaten 11 Kasım 11 yılı idi. Her yüzyılda yılın son iki rakamını yazmayı adet edindiğimize göre bir önceki de 11 Kasım 1911'de gerçekleşmişti. Sıradaki da 11 Kasım 2111 yılında olacak. (ve hatta bence daha fazla bir (1) olması onu daha estetik kılıyor...) Ayrıca miladi takvim kullanmak zorunda da değiliz. Kavimler Göçü'nü, Fransız Devrimi'ni ya da İstanbul'un Fethi'ni milat alarak kendi göçi, devrimi, fethi takvimimizi oluşturabiliriz. Böylece tekrarlı sayılarla farklı zamanlarda da karşılaşabiliriz. Ben şimdilik Tevfiki takvimime bakıyorum: Yanyana gelen rakamlar değil belki ama üst üste biriken fatura ve ekstreler oldukça farklı boyutlar açabiliyor.


İnsanoğlunu en çok meraklandıran konulardan biri. Kimileri için özgürlük, kimileri için zamansal kazanç ve kimileri için ise sadece bir merak... Uçmak dendiğinde bugün göz önüne daha çok uçaklar geldiğinden, ilk uçağın mucitleri Wright kardeşler, uçuşun da mucidi sanılabilirler. Oysa uçmayı başaran ilk araçlar uçaklar değil, sıcak hava balonlarıdır. Balon fikrinin ilk kez ortaya çıkışı çok enteresandır. Hidrojeni bulan Henry Cavendish'in 1766 yılında bu gazın havadan hafif olduğunu görmesi ve 1767'de Joseph Black'ın hafif bir aracın hidrojenle doldurulduğu zaman uçabileceğini öne sürmesiyle balon fikri doğdu. Bir cismin havaya yükselebilmesi için havadan daha hafif olması gerektiği ve sıcak havanın da soğuk havadan daha hafif olduğu fiziksel gerçeğinden yola çıkarak balonu bulanlar, Fransız Joseph Michel Montgolfier (1740-1810) ve Jacques Etienne Montgolfier (1745-1799) Kardeşler oldu. İlk insansız sıcak hava balonu uçuşu, Annonay köyünde çapı 10,5 metre olan ipek ve keten bir torbayı sıcak havayla doldurduktan sonra bunu serbest bıraktıklarında balonun yükselmesi ile oldu. Tarih 5 Haziran 1783 ü gösteriyordu. Bu balon, insanın uçurduğu ilk araçtı ve 450 metre kadar yükselerek 10 dakikada 2,5 km (1.5 mil) yol almıştı. Ancak ilk balon hidrojenle değil sıcak havayla doldurularak uçtu. Öz ağırlığı soğuk havadan daha düşük olan sıcak hava, bacadan tüten duman gibi soğuk hava üzerinde yükselir. Günümüzdeki balonlar bu basit ilkeye göre tasarlanır. Balon ana gövdesini oluşturan ve yanmaz kumaşlardan yapılan kısmın içi sıcak havayla doldurulur. Balonun ana gövdesinin altında, yolcuların ve havayı ısıtmaya yarayan yakıtın yer aldığı bir sepet bulunur. Gövdenin tepesinde yer alan ve paraşüt valfı olarak adlandırılan bir delikle, balonun içindeki hava kontrol edilebilir. Yolcu sepetinin üzerinde bulunan havayı ısıtan mekanizmanın ateşleyici bölümü ve deliği açıp kapatmaya yarayan ipler yardımıyla, balonun alçalıp yükselmesi sağlanır. Balonun yükselmesi istendiğinde, ateşleyiciyi çalıştıran ip çekilir ve ateş balonun gövdesindeki havayı ısıtarak yükselmesine neden olur. Bir balonu uçuşa hazırlamak birkaç adımdan oluşan basit bir süreçtir. Yer ekibi, balon teçhizatını muhafaza aracından çıkarıp açtıktan sonra dikey askıları sepete, brülörleri ve zarf kablolarını da askılara bağlar. Ardından zarfı serer ve şişirme vantilatörüyle soğuk şişirme işlemine başlanması için balonun ağzını açık tutarlar. Zarf, kapasitesinin %75'i kadar dolduğunda hala yana yatmış şekilde dururken, pilot brülörleri çalıştırarak şişirme işleminin sıcak havayla gerçekleşen aşamasında zafın içine propan ısısının aktarılmasını sağlar. Zarfın içindeki hava, dışındaki havadan daha sıcak olduğunda, balon yukarı dikilir ve balonun tepesine, diğer bir deyişle tacına bağlı bir ipi tutan bir ekip üyesi tarafından sabitlenir. Balon çeperinin dokusundan kaçakları önlemek için, kumaşa kauçuk ya da neopren emdirilir. Gazlı balonların zarfı küreseldir. Bağlanacak ağırlıkların eşit olarak dağılabilmesi için üzerine file geçirilir. File ipleri balonun altında birleşerek, bir yük halkasına bağlanır. Kişileri ve donanımları taşıyan sepet, bu halkaya asılır. Zarf tümüyle kapalı değildir. Alt kesimde ağız yada sap denilen düz, uzun ve açık bir tüp bulunur. Balon yükselirken atmosfer basınca azalır ve balon içindeki gaz genleşir. Ağız genleşen gazın fazlasının atılmasını sağlar. Böylece iç basınçtan dolayı balonun patlaması önlenir. Balon alçalmaya başlayınca ağız kendiliğinden kapanır. Bu durum, havanın zarf içine girip hidrojenle birleşerek yanıcı bir karışım oluşturmasına engel olur Standart bir balon şişirildiğinde, içinde yaklaşık 90.000 fit küp (2.548.515 litre) hava tutar. Kaldırma kapasitesi deniz seviyesinde, dışarıdaki hava sıcaklığı 65 Fahrenheit (18 Santigrat) dereceyken ölçülür. Toplam, diğer bir deyişle brüt kaldırma kapasitesi 725 kg.'dır. Balonların çoğu, gereken yakıt ve teçhizat yüklenip uçuşa hazır hale getirildiğinde yaklaşık 317 kg. ağırlığa ulaşır; böylece yolcular için 408 kg.'lık bir kapasite kalır. Orta büyüklükte bir balon deniz seviyesinde dört kişiyi taşıyabilir, ancak daha yüksek irtifalara, örneğin dağlara çıkıldığında, kapasite sadece iki kişiye düşebilir. Balonu havalandırmak için pilot brülörü ateşler, böylece zarfın içindeki sıcaklık artar ve bu hava dışarıdaki havadan daha hafif olduğundan balon yerden kesilir. Zafın dışındaki hava ne kadar soğuk ve nemsiz, zarf ne kadar büyük ve yolcu ağırlığı ne kadar az ise kalkış o kadar kolay olur. Ayrıca, bir sıcak hava balonu tıpkı uçurtma gibi rüzgarın hızına bağlı olarak uçar.Rüzgarın yönü ve şiddeti ise balona yön vermek için kontrol edilebilen bir olgu değildir. Her yükseklikte ve dakikada rüzgarlar balonlara farklı tepkiler verdirebilir; işte bu nedenle havacılık tarihinde sıcak hava balonları yerlerini zaman içinde uçaklara bıraktılar. Balonlara yön vermek hiç de kolay bir beceri değildir. Balon zaten aerodinamik bir yapıda olmadığından dolayı, dış etkilere açıktır. Balonun rotasını rüzgar belirlerken, pilotun yön seçmesi ancak başka bir yöne esen bir hava akımına doğru yükselme veya alçalma yoluyla mümkündür: Pilot, ateşleme yani zarfın içindeki ısıyı artırma yoluyla balonun yükselmesini, soğumasını sağlama yoluyla da balonun alçalmasını sağlar. Eğer balonun alçalması istenirse, tepedeki deliği kontrol eden ip yardımıyla delik açılır ve sıcak havanın balonun tepesinden uçup gitmesine izin verilir. Gövdesindeki hava soğuyunca balon yeniden alçalmaya başlar. İniş için pilot menfez ipini çeker ve zarftaki sıcak havanın manevra menfezinden boşalmasını sağlar. Bu sebeplerden dolayı, balonlar bir yerden bir yere ulaşmak için elverişli araçlar değildirler. Çok usta balon pilotları bile sıcak hava balonlarını tam anlamıyla kontrol edemez. Kimi zaman rüzgarlar istenmeyen yönden esebilir. Bu nedenle genelde ekipten birinin balonu yerden bir otomobille izlemesi ve nereye indiğini kontrol etmesi daha güvenli olur. Sıcak hava balonları geçmişte keşif, gözetleme ve askeri görevlere hizmet etmişti. Günümüzde ise daha çok turistik amaçlarla kullanılıyor. Havada huzurlu ve sakin bir uçuş yapmak için, çevre güzelliklerinin tadına varmak isteyenler için, balonlar çok uygun bir tercihtir. Ülkemizde Antalya ya da Kapadokya gibi turistik bölgelerde balon gezileri sıkça yapılır. Bunların dışında ise reklam amaçlı ilgi çekici değişik tasarımlardaki sıcak hava balonlarına da sıkça rastlamak mümkündür. Konuk Yazar: Onur Göktepe İTÜ Uçak ve Uzay Bilimleri fakültesi mezunu olan Uçak Mühendisi Onur Göktepe, uzun yıllardır havayolu ve özel jet işletmelerinde kalite ve emniyet alanında çalışmaktadır.


Robotlar, zombilere ve insanlara karşı... Aklınıza hemen ikinci sınıf bir Hollywood filmi veya bir fantezi romanı senaryosunda harmanlanmış klişe sahneler gelmesin, tekinsiz vadi teorisini anlamaya çalışacağız. Tekinsiz vadi temelde bir robotun gerçek bir insan kadar olmasa bile, insana benzer niteliklerde görünmesi ve davranması karşısında yaşadığımız ani şaşırma, ürkme, tiksinti, nefret tarzı olumsuz tepkileri açıklamaya calışan bir varsayımın adı. İlk kez, Japon robotik profesörü Masahiro Mori'nin 1970 yılında dilimize Tekinsiz Vadi olarak çevrilebilecek Bukimi no Tani Gensho adlı makalesinde ortaya attığı sav üzerine ortaya çıkmıştır . Mori bu fikri geliştirirken Ernst Jentsch'in 1906 yılında açıkladığı Tekinsizliğin psikolojisive Sigmund Freud'un 1919 yılında detaylandırdığı Tekinsiz makalelerinden yola çıkmıştır . Kabaca tasvir etmek gerekirse bahsi geçen vadi, robotun insana benzerlik derecesiyle, insanın bu robota verdiği tepki arasındaki ilişkiyi gösteren bir grafikle açıklanabilir (bkz. Şekil 1). Genel olarak robotun dış görünüşü ve davranışları insanınkine yaklaştıkça, gözlemci insanın robota karşı gösterdiği duygusal tepki, olumlu ve empatik şekilde artmaktadır. Ancak robotu insansılığa yakınlaştırdıkça öyle bir noktaya geliriz ki, bu tepki olumludan olumsuza doğru bir sıçrama yapar. Eğer o noktayı aşabilir ve robota insansı özellikler katmaya devam edebilirsek, neredeyse insan ve tamamiyle insanı birbirinden ayıran o derin yarığa takılmaz ve böylece insan-robot ilişkisinde karşımıza çıkan, tarifi yerindeyse acayip hissin üstesinden gelmiş oluruz. Bu tarz bir robotla karşı karşıya kaldığımızda yaşayacağımız olumsuz hisler ve bu hislerin yoğunluğu tabii ki insandan insana değiştiği gibi, robotlara, bilim kurgu eserlerine aşinalığa bağlı olarak da değişkenlik gösterecektir. Bu bağlamda sizleri ürkütebilecek, şaşırtabilecek ve hatta rahatsız edebilecek birkaç videoyu paragraf aralarına serpiştirdim. Aşağılara doğru ilerledikçe kendi tekinsiz vadinizin genişliğine ve derinliğine kendiniz karar verebilirsiniz. Peki, ne tarz bir zihinsel süreç bizde bu hisleri tetikliyor olabilir? Şu ana kadar ortaya atılmış bazı varsayımlar şöyle: - Sağlıklı eş seçimi: Evrimde çok önemli bir rol oynayan içgüdülerden olan ve bizi çekici olmayandan uzaklaştırmaya programlanmış mekanizmanın harekete geçmesi, tetikleyici bir unsur olabilir. Doğurganlık ihtimali düşük, zayıf hormonal sağlık belirtileri gösteren, veya yetersiz bağışıklık sistemi izleri taşıyan yüz ve bedenin rahatsız edici görünümlerinin bizlerde oluşturduğu hissiyatın bir etmen olabileceği kaydedilmiştir . - Ölümlülüğün belirginliği: Genel olarak, kendisine bir gün öleceği hatırlatılan kişinin bu gerçeğin aklına gelmesi ile duyduğu farkındalık hissini belirtir. Bu tarz, parçalar halinde birleştirilmiş android bir robotun da aynı hisleri uyandırdığını savunan bilim adamları, bilinçaltımızdan şu düşüncelerin geçebiliyor olacağını iddia ediyorlar: (1) İnsan dış görünümlü ama mekanik iç parçalı bir varlığın bizde bıraktığı hepimiz birer ruhsuz makineyiz tarzı kekremsi tat. (2) Farklı evrelerde bozulan ve parçalanan insan görünümlü robotların zihnimizde savaş meydanı görüntüleri oluşturması. (3) İnsan kopyası olarak üretilen bu robotların, insanların benzeri olarak işimizde, ilişkimizde bizleri yerlerimizden edeceği hissi. (4) Sarsıntılı ve kesik kesik hareket eden robotun bizde uyandıracağı vücut kontrolümüzü kaybedebileceğimiz korkusu. - Patojenlerden kaçınma: Bu tarz bir robotla karşılaşma, tiksinme ve iğrenme şeklinde kendini gösteren, türlü kaynaklardan ortaya çıkabilecek patojenlerden sakınma güdüsüyle evrilmiş zihinsel mekanizmalarımızı tetikler. Ne kadar çok insana benzerlerse, robotların eksiklikleri o kadar göze batar ve bu eksiklikler de hastalıkların, bakterilerin, virüslerin ve diğer parazitlerin habercisi olabileceği izlenimi uyandırırlar, deformasyona uğramış, hasta insanlara baktığımızda hissettiğimiz gibi. Bu yüzden, robotlarda gözlemlediğimiz dış görünüş bozuklukları, cesetlere ve görünür hastalıklardan muzdarip insanlara karşı içgüdüsel olarak takındığımız korku, dehşet ve tiksinti tavırlanırını ortaya çıkarır . - İnsan normlarının ihlali: Eğer bir varlık yeterli derecede insan-dışı bir varlık olarak gözüküyorsa, insana benzeyen yanları farkedilip, bu tarz bir empati kurulacaktır . Ancak bu varlık insana çok benziyorsa, insan olarak algılanır ve yaptığı insandışı hareketler insanda gariplik veya tuhaflık hissi uyandırır. Diğer bir deyişle algıda belirsizlik ilkesi uyarınca, tekinsiz vadide sıkışıp kalmış o robotun insana benzeyen özelliklerinin övülmesi yerine, insana benzemeyen özelliklerinin yerilmesi yeğ tutulur ve başarısız bir robot olduğu izlenimi oluşur . Peki bu tarz android robotlara gerçekten ihtiyacımız var mı? Osaka Üniversitesi'nden Prof. Ishiguro, yaşadığı küçük Japon kasabası Keihanna'dan öğretim pozisyonunun bulunduğu Osaka Üniversitesi'ne gidip gelmekten bitap düştüğünde kendi mekanik ikizini yapmaya karar verdiğini söylüyor. Öğrencilerine video-konferansa göre daha zengin bir tecrübe yaşattığını söyleyen Ishiguro, konuşmacının görüntü ve sesinin iletiminin yanında sınıftaki varlığının da önemli olduğunu savunuyor (bkz. Şekil 2). Batının büyük korkusu olan androidlerin dünyayı ele geçirmesinin ve yer yer insanların düşmanları olarak gösterilmesinin tersine, Japonlar insan ve robotların beraber yaşadıkları ve beraber ürettikleri bir geleceği hayal etmeye daha meyilliler. Diğer taraftan tekinsiz vadi kavramı bilim dünyasında tartışmalı bir teori olmayı sürdürüyor. Kimi araştırmacılar insana benzediği iddia edilen robotların 1970'lerin teknolojisiyle zaten insana benzemekten hayli uzak olduğunu ve bu yüzden de bu tarz bir ölçüm yapılamayacağını iddia ederek bu teoriyi reddediyorlar. Robotik ve heykeltraşlık alanında eserler veren David Hanson gerçekliği grafikteki tek bir eksene indirgeme çabasının anlamsız olduğu kanısında. Benzer şekilde, Carnegie Mellon Universitesi'nden psikolog Sara Kiesler de bu teoriyi hem destekler hem de çürütür nitelikte kanıtlar bulunduğunu ifade ediyor. Aslına bakarsanız, Mori'nin kendisi bile tüm kariyeri boyunca kendi önerdiği derin vadi grafiğini destekleyecek herhangi bir veri sunmuş değil. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde kişisel robotlar bölüm başkanı olarak çalışan Cynthia Breazeal bu teori icin şu sözleri söylüyor: Bu bir teori değil, bir gerçek de değil. Yeterli bilimsel kanıt yok. Sadece sezgisel bir şey. Tekinsiz vadiyi eşelemeye devam ettikçe karşımıza bir de Türk bilim insanı çıkıyor. California Üniversitesi hocalarından Y. Doç. Dr. Ayşe Pınar Saygın da beynimizin derinliklerinden gelen bir hisle karşı karşıya olup olmadığımızın cevabını arayanlardan. Son çalışmasının bulgularını Akıllı Robotlar ve Sistemler konferansında (IROS 2011) da dinleme imkanı buldum. Dr. Saygın deneylerinde yaşları 20 ile 36 arasında değişen ve robotlarla uzaktan yakından bir ilişkisi olmamış 20 denek kullandığını belirtiyor. Geçmişte Osaka Üniversitesi'nde Prof. Ishiguro ile beraber calışmış olan Saygın, deneyinde aynı üniversitede yaratılmış Repliee Q2 adı verilen robotu kullanmış (Şekil 3). Bu robot oldukça donanımlı bir şekilde, yüzündeki 13 motoru sayesinde gözlerini, kaşlarını, yanaklarını, gözkapaklarını, dudaklarını ve boynunu kullanarak insanlar gibi yüz ve ağız şekilleri verebiliyor. Araştırmacılar bu robotun el sallarken, su içerken, kafa sallarken ve masadan bir parça kağıt alırken videolarını kaydetmişler. Bir başka seansta da Q2'nin replikası olduğu kadının da aynı hareketleri tekrarlamasını istemişler ve onun da videosunu çekmişler. Son olarak robotun sentetik derisini ve saçlarını soyarak, aynen Terminator filminde olduğu gibi ağzı yüzü yanmış, kabloları dışarı fırlamış robot kimliğine büründürülmüş robotun aynı hareketleri yinelemesi sırasında videoya almışlar. Daha sonra deneklere bu videolar izlettirilirken beyinleri işlevsel manyetik rezonans görüntüleme makinesinde taranmış. Sonuçlara gelince: Gerçek insan ve metalik robot görüntülerine deneklerin beyinleri beklenen tepkileri göstermiş. Ancak insansı davranışlar sergileyen robotun görüntüleri esnasında sıradışı bölgelerde hareketlilik sezilmiş. Paryetal korteks bölgesinin bazı özel bölgelerinde, ki bu bölgeler görsel korteks ve motor korteksi birbirine bağlayan ve empatiden sorumlu olan ayna nöronlarının bulunduğu düşünülen yerler oluyor, yüksek seviyede hareketlilik gözlenmiş (Şekil 4). Çıkardıkları sonuç ise hayli enteresan. Beynimiz, androidin insansı görünümü ile robotsu hareketi arasındaki aykırılığı işlemekte zorlanıyor. Oysa ki insanın insan gibi görünüp insan gibi hareket ettiği ve robotun robot gibi görünüp robot gibi hareket ettiği videolarda beynimiz beklenen tepkiyi gösteriyor. Görünen o ki, beynimiz için ne biyolojik görüntü, ne de biyolojik hareket sorun teşkil ediyor diyen Dr. Saygın ekliyor: Önemli olan beklentilerin karşılanması, yani görünüm ve hareketin ahenk içerisinde olması. İnsansı robotların kullanımının yaygınlaşmasıyla, belki de gelecekte algı mekanizmalarımız da yeni sosyal partnerlerimiz olacak robotlara uyum sağlayacak şekilde evrilecektir. Sonuç olarak bu robotlarla ilgili bizleri ürküten, korkutan, rahatsız eden, tiksindiren, vb. bir şeyler olduğu gün gibi ortada. Eğer ki bu robotlar hayatımızın bir parçası olacaklarsa, bu hislerin estetik ve hareketlerin uyumsuzluğuyla açıklamaya çalışan tekinsiz vadiden mi, yoksa başka bir mekanizmadan mı kaynaklandığı sorusunun cevabının verilmesi gerekiyor. Bu sebeple, robotik araştırmaları, tasarı metodolojisi geliştirme misyonuyla da insanın gizemini çözebilmek için büyük önem taşıyor.


Mutlak sıfıra yakın sıcaklık, tam vakum ortamı ve kozmik radyasyon... Bir canlı için belki de en zorlu koşul, uzay boşluğu olsa gerek. Bir insanın uzay boşluğuna korumasız olarak çıkması, saniyeler içinde donmasına, akciğerlerinin çökmesine, kanındaki tüm oksijenin gaza dönüşmesine neden olabilir. Durum, bizim gibi kompleks canlılar için bu kadar vahim iken, sıra dışı bir canlı türü, uzay boşluğunda zarar görmeden günlerce hayatta kalabiliyor. Tardigrad'lar... Günümüzde, Tardigrada şubesine bağlı 1000 farklı Tardigrad türü tanımlanmış durumda. Habitatları o kadar geniş ki, Himalaya'lardan(+6000 metre) derin denizlere (-4000 metre), ekvatordan kutuplara kadar her yerde bu türlere rastlamak mümkün. Aynı zamanda, göl, tatlı su kaynakları, taş duvarlar ve çatı gibi daha ılımlı ortamlarda da bu canlılar görülebiliyor. Genellikle nemli ortamlarda yaşayan bu türler, düşük nem ortamlarında da hayatta kalabiliyor. Tardigrad'ların popülaritesi de yaşadığı çevrelerin bu aşırı özelliklerinden kaynaklanıyor. Bir çok canlıyı öldürebilecek olan ortamlarda hayatta kalabiliyor. Mutlak sıfıra ( 273 C) yakın sıcaklıklarda yaşayabilirken, çoğu hayvanın dayanabileceği radyasyondan 1.000 kat daha fazla radyasyona direnç gösterebiliyor. Küçük Dev! Aynı zamanda Su ayısı olarak da adlandırılan Tardigrad'lar suda yaşayan, mikroskobik boyutlarda ve 8 bacaklı bir hayvan türü. İlk defa 1773'te Johann August Ephraim Goeze tarafından keşfedilen tür, su içinde yaşamasına rağmen bacaklara sahip olması yüzünden su ayısı lakabını almış. Keşfinden 3 yıl sonra İtalyan biyolog Lazzaro Spallanzani tarafından Yavaş Yürüyen anlamındaki Tardigrada adı verilmiş. Işık mikroskoplarında rahatlıkla görünen yetişkinlerinin boyu 1.5 mm'yi bulurken, en küçükleri0.1 mm'nin altında olabiliyor. Hayata yeni başlamış bir larvalarının boyutu ise sadece 0.05 milimetre. Tardigrad'lar, silindirik bir vücuda bağlı, biraz tombul sayılabilecek 4 çift bacağa sahip. Baş kısmını saymazsak, 4 bölmeli olan vücudu, her bölmesinde eklemsiz ve 4 pençeli bacaklar barındırıyor. Pençeli bacaklar, kum tanelerine veya bitki yüzeylerine tutunmalarını sağlıyor. Kitin'den oluşan dış katmanı ise periyodik olarak yenileniyor. Yapısal Özellikleri Tardigrad'ların bir diğer ilginç özelliği ise eutelic olması. Bunun anlamı, bireylerin doğum anında sahip olduğu hücre sayısının hayatları boyunca sabit kalması. Aynı türdeki tüm bireyler de aynı sayıda hücreye sahip. Kimi türler 40.000 kadar hücre barındırırken, kimileri daha az hücreye sahip. Üremeleri ise eşeyli olabileceği gibi, partenogenez ile gerçekleşebiliyor. Yani dişi yumurtası, döllenmeden bir birey oluşturabiliyor. Tardigrad'lar, bizim sahip olduğumuz gibi solunum organlarına sahip değiller. Gaz alışverişi, tüm vücut yüzeyi üzerinden gerçekleştiriliyor. Ağız kısmı ise stylet adı verilen keskin, bıçak benzeri yapılara sahip. Bu kısımlar ile bitki hücrelerini, algleri, küçük omurgasızları ve hatta diğer Tardigrad'ları tüketebiliyorlar. Tardigrad'ları Ne Yok Eder? Hiçbir Şey! Bu canlılar üzerinde gerçekleştirilen gözlemler, bu türlerin sıcak su kaynaklarında, Himalaya'ların tepe noktalarında, katı buz katmanlarının altında ve okyanus çökeltilerinde yaşam bulabildiğini gösteriyor. Şimdi Tardigrad'ların dayanabildiği bu aşırı çevre şartlarına biraz değinelim, ardından bu dirençlerini neye, hangi mekanizmalara borçlu olduklarına inceleyelim.. Sıcaklık: Tardigrad'lar, 151 C sıcaklıkta dakikalarca hayatta kalabiliyor. Aynı şekilde -200 C'de de zarar görmeden günlerce yaşayabiliyor. Mutlak sıfırın 1 C üstünde (-272 C'de) de bir kaç dakika boyunca canlı kalabilir. Basınç: Bu türler, aşırı derecede düşük basınçta da canlı kalabiliyor. Benzer şekilde atmosferik basıncın 1200 katı kadar yüksek basınçlarda da canlılığını kaybetmiyor. Yapılan önceki uzay deneylerinde, uzay vakumuna doğrudan 1o gün boyunca maruz kalan Tardigrad'ların Dünya'ya geri getirildiklerinde canlı kaldığı görülmüş. Tardigrad'ların bazı türlerinin ise atmosferik basıncın 6000 katına dayandığı bilinmektedir. Ki bu basınç, okyanus tabanının en derin noktasındaki basıncın yaklaşık 6 katı. Susuzluk: Tardigrad'lar, mutlak kuru bir ortamda 10 yıl boyunca hayatta kalabilmektedir. Radyasyon: Çoğu canlı için ölümcül radyasyon seviyelerinde, Tardigrad'lar hayatta kalabilir. 5000 Gy ve 6200 Gy gibi radyasyon seviyelerinde hayatta kaldığı gözlemlenmiştir. Kıyaslama yapmak istersek, insanlar için 10 Gy'nin ölümcül olduğunu söylemek yeterlidir. 2007 Ekim'de gerçekleştirilen Foton-M3 adlı uzay uçuşu sırasında kozmik radyasyona maruz kalan Tardigrad'lar Dünya'ya geri döndüklerinde%68'den fazla oranda hayatta kalabilmiş ve hatta sağlıklı yavru verebilmiştir. Mayıs 2011 yılında Endeavour mekiğinin son görevi STS-134'te de Tardigrad'lar üzerinde yoğun çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Çevresel Toksinler: Tardigrad'ları chemobiosis adı verilen evreye girerek, çevresel toksinlere karşı yüksek direnç gösterebilirler. Ancak, bu konuda gerçekleştirilen laboratuvar çalışmaları hala sürmektedir. Peki Nasıl? Peki Tardigrad'lar bu aşırı ortamlara nasıl dayanabiliyorlar? Öncelikle, şunu belirtmekte fayda var: Yukarı sayılan aşırı koşullarda, Tardigrad'lar aktif olarak hayatta kalmıyorlar. Onun yerine Cryptobiosis adı verilen yarı-ölü evreye geçiyorlar. Kış uykusuna benzer bu evrede, metabolizma hızı neredeyse sıfırlanıyor. Cryptobiosis evresinde en belirgin değişikliklerden biri ise programlı su kaybı. Aşırı düşük sıcaklıklarda, Tardigrad'ların vücutlarındaki su oranını %85'ten %3'e kadar azalıyor. Bu şekilde, düşük sıcaklıklarda vücut suyunun donması ile meydana gelecek hasarlar önlenmiş oluyor. Tardigrad'lar hücrelerindeki suyu atarak, olası kristallenmeleri önlüyor. Bu direnç mekanizmasına da Cryobiosis adı veriliyor. Su kaybı, radyasyon direncinde de rol alıyor. Bu konu ile ilgili çalışmalar sürse de, temel direncin, vücutlarındaki düşük seviye sudan geldiği öne sürülüyor. Radyasyonun hücre içinde meydana getirdiği reaktif moleküller, susuz ortamda tepkime veremiyor. Düşük miktarda su, olabilecek zararlı reaksiyonların da meydana gelme riskini bu şekilde azaltıyor. Tardigrad'lar vücutlarındaki tüm suyu attıklarında, kıvrılıp şekil değiştirerek tun adlı formu alıyor. Bu durumda, metabolizma, normal seviyesinin %0.01'inden daha az seviyede çalışıyor. Vücutlarındaki su seviyesi ise normalin %1'ine kadar inebiliyor. Tardigrad'lar Üzerine Gelecek Çalışmalar Cryptobiosis üzerinde gerçekleştirilecek çalışmalar, Tardigrad'ların bu hayatta kalma becerilerini diğer organizmalara da uygulanmasını sağlayabilir. Nitekim, 2004 yılında bu konu ile ilgili gerçekleştirilen çalışmalar, aşı teknolojilerinde bazı gelişmeleri sağlamış bile. Cryptobiosis özelliği ile, bazı patojenleri öldürmeden kurutmak mümkün. Bu sayede, aşının içeriğindeki zayıflatılmış organizmalar kuru şekilde saklanabiliyor. Genel kullanıma açılırsa kuru aşılar, soğutuculara gereksinimi ortadan kaldıracak, dağıtım ve depolama açısından önemli avantajlar yaratacak. Benzer teknolojiler, spermlerin, tohumların kanın ve farklı gıdaların saklanması için de ileride kullanılabilir. Kim bilir, olası insan uygulamalarında, gezegenler arası yolculuklarda, dondurarak uyutma işlemi pek ala mümkün olabilir.


Alien filminde anlatılan, sanıldığı kadar gerçeküstü bir hikaye değil. Doğa, bu filmden çok daha tuhaf ve bu senaryoyu aratmayacak kadar da korkunç, konaklarına hükmeden parazit örnekleri ile dolu. Eğer bilim-kurgu filmlere meraklıysanız, muhtemelen Alien fimini izlemişsinizdir. Serinin ilk filminde, parazitik bir uzaylı, filmin ana kahramanı olan Ripley'in ekibinden bir insanın içine yumurtalarını bırakıyor ve bu larva, insanın içinde büyüyüp gelişerek en sonunda olgunlaşınca konağının göğsünü yırtıp dışarı çıkıyordu. Takip eden devam filmlerinde de benzer parazitik ilişkiler mevcuttu, hatta serinin son filmi olan Alien 4'te baş kahraman Ripley'le genleri karışan parazit Ripley'in davranışlarını değiştiriyor ve kahramanın bu korkunç parazite empati duymasını sağlıyordu. Alien filminde anlatılan, sanıldığı kadar gerçeküstü bir hikaye değil. Doğa, bu filmden çok daha tuhaf ve bu senaryoyu aratmayacak kadar da korkunç, konaklarına hükmeden parazit örnekleri ile dolu. Leziz, kırmızı orman meyveleri Myrmeconema neotropicum adı verilen bir tür yuvarlak parazitik kılkurdu, Güney Amerika yağmur ormanlarında yaşayan Cephalotes atratus cinsi karıncalara musallat oluyor. Normalde renkleri siyah olan karıncalar, bu parazitle enfekte olduklarında inanılmaz bir değişime uğruyorlar. Sağlıklı karıncaların normalde siyah renkte olan gövde arka boğumları gittikçe kızarmaya başlıyor. Renk değişikliğinin yanısıra, hasta karıncalar davranış bozuklukları da göstermeye başlıyorlar. Duruşlarını değiştirerek, adeta amuda kalkmış gibi gövdelerinin arka kısmını havaya kaldırmaya başlıyorlar. Havaya dikilen bu kırmızı boğum, görsel olarak ormanda sık bulunan kırmızı orman meyvelerine çok benzer hale geliyor. Böylece, normalde karıncaları içerdikleri kimyasal maddelerden ötürü yemeyi tercih etmeyen kuşlar, bu hasta karıncaları leziz orman meyveleri zannederek yiyorlar. Arka boğumun kızarırken incelen kabuğu, gövdenin bu yarısının kolaylıkla kopmasına ve kuş tarafından yutulmasına imkan tanıyor. Bu leziz meyveleri yutan kuşlar, kızarmış karınca boğumu içinde gizlenmiş olan kılkurdu yumurtalarını da yutmuş oluyorlar. Yutma sırasında patlayan boğum içindeki yumurtalar kuş dışkısı ile dışarı atılıyor. Enfekte kuş dışkıları, orman tabanına düştükten sonra karıncalar tarafından yavru karıncaları beslemek için toplanıp yuvaya götürülüyor. Enfekte dışkıdan yiyen yavru karıncalar parazitin yaşam döngüsünü tamamlıyor, ve büyüdükçe orman meyvesini andırmaya başlıyorlar. İntihar komandosu çekirgeler Suda üreyen bir kılkurdu olan Spinochordodes tellinii larvaları, içinde yaşadıkları sudan içen çekirge türü böceklere ağız yolu ile bulaşıyor. Larva, çekirgenin barsaklarına geldiğinde barsaklara tutunuyor ve çekirgenin hayati olmayan organlarını, yumuşak dokularını yiyerek burada yavaş yavaş büyümeye başlıyor. Kılkurdu erişkin hale geldiğinde neredeyse 30 cm boya ulaşıyor ve yumak halinde kıvrılarak çekirgenin kafası ve bacakları dışındaki tüm gövesinin içini dolduruyor. Bu aşamaya gelen kılkurdu, çekirgenin sinir sistemindeki sinir iletiminde kullanılan maddelere benzeyen kimyasal bir madde salgılıyor ve çekirgenin etrafta bulduğu ilk su birikintisine atlayarak intihar etmesine neden oluyor. İntihar eden çekirge suya düştüğü anda, o çırpınadursun, zavallı kurbanının organlarını çoktan yiyip bitirmiş olan kılkurdu hızla çekirgenin anüsünden çıkıyor, yüzerek uzaklaşıyor ve aynı su birikintisinin içinde çiftleşebileceği bir başka kılkurdu aramaya koyuluyor. 30 cm'lik kurt ufacık çekirgeye nasıl sığar diye düşünüyorsanız Fransa'da bu parazitleri inceleyen ekibin çektiği videoyu izleyebilirsiniz. Çiftleşen kılkurdu, içinde bulunduğu suya yumurtluyor. Yumurtadan çıkan larvalar, kendilerini bekleyen korkunç sondan habersiz yeni kurbanları olacak zavallı çekirgelerin su içmelerini beklemeye koyuluyor. Kedilere kur yapan fareler Sıtma yapan parazitin cok yakın bir akrabası olan Toxoplasma gondii, özellikle bağışıklık bozuk olan kişilerde ve anne kardındaki fetüslerde ciddi riskler oluşturmasına rağmen, bağışıklık sistemi düzgün çalışan kişilere çok zararı olmayan bir tek hücreli parazit. Genelde enfeksiyonunun fark edilmemesi nedeniyle de inanılmaz yaygın: dünyadaki insanların üçtte bir kadarı beyinlerinde hiç bir zaman farkına varamayacakları toksoplazma kistleri ile yaşayıp gidiyorlar. Toxoplasma, gelişim süreci boyunca iki konağa ihtiyaç duyan bir parazit. Sadece kedilerin barsaklarında çiftleşebilen bu parazitler yumurta benzeri bir yapı oluşturuyorlar ve bu yumurtalar kedi dışkısı ile dışarı atılıyor. Dışarıda aylarca hayatta kalabilen bu yumurtalar fareler veya diğer memeliler tarafından yendiğinde barsakta aktif hale gelen toxoplasma paraziti kan dolaşımı ile beyine geçiyor ve burada kistler oluşturuyor. Kediler, bu hasta hayvanları, örneğin fareleri yediklerinde yetişkin parazite çiftleşme ortamı sağlayarak parazitin yaşam döngüsünü tamamlıyorlar. Fareler, normalde içgüdüsel olarak kedilerken korkmaları ve özellikle de bulundukları ortamda kedi idrarı kokusu aldıklarında kaçma eğiliminde olmalarına rağmen, Oxford ve Stanford üniversitelerinde çalışan araştırmacılar, toxoplasma ile enfekte farelerin kedi idrarı kokusundan kaçmadıklarını, aksine bu kokuyu aldıklarında kokunun bulunduğu yerde daha çok vakit geçirdiklerini buldular. Dahası, hasta farelerin kedi idrarı kokladıklarında beyinlerindeki cinsel haz merkezlerinin de aktif hale geldiğini saptadılar. Kısaca toxoplazma paraziti enfekte ettiği farelerin kedilerden kaçmasına engel oluyor, hatta bu farelerin kendi can düşmaları olan kedilere tuhaf bir cinsel istek duymalarına da neden oluyor. Böylece kendilerinden kaçmayan fareleri kolayca yakalayan kediler parazitin eşeyli üreme fırsatı bulacağı bir sonraki yaşam sürecine geçmesini sağlıyorlar. Beyin yıkayan mantarlar Cordyceps genusuna mensup parazitik bir mantar, oldukça çeşitli bir böcek grubuna musallat oluyor. Karıncalar başta olmak üzere, yusufçukları, hamamböceklerini, kınkanatlı böcekleri, bal arılarını ve eşek arılarını da enfekte edebilen bu mantar, sporlarının böceğin dış gövdesine yapışması ile bulaşıyor. Gövdeye yapışan sporlar burada tomurcuklanıyor ve böceklerin trake boşluklarının gövdeye açıldığı deliklerden içeri girerek böceğin gövdesinin içine doğru büyümeye başlıyorlar. Miçelyum adı verilen bu ince lifler, içeride büyürken böceğin yumuşak dokusunu emerek tüketiyolar, ancak hayati organlara zarar vermiyorlar. Hayvan, bu süreç boyunca normal yaşantısına devam ediyor. Mantarların sporlanma zamanı geldiğinde, işgalci mantar böceğin beynini ve feromonlarını etkileyen bir madde salgılıyor. Bu madde, hasta böcekte yükseğe tırmanma dürtüsü uyandırıyor ve böcekler bulundukları yerdeki en uzun bitkinin dalına tırmanmaya başlıyorlar. En tepeye vardıklarında kıskaçları ile çıktıkları dala kendilerini sıkıca tutturuyorlar. Böcek ebedi istirahat yerine vardığı ve kıskaçları ile sıkıca tutunduğu anda, mantar böceğin beynini yemeye başlayarak böceği öldürüyor. Büyüyen mantar, filizlenerek böceğin kafası ve vücudunun diğer yerlerinden dışarı uzuyor. Kısa zaman sonra sporları olgunlaşıyor ve bu yüksek yerde patlayan kapsülleri sayesinde sporlar daha geniş bir alana yayılarak bir sonraki nesil böcekleri kolayca enfekte ediyor. Yukarıdaki örnekler, konaklarına hükmeden parazitlilerin belli başlıları. Bu örnekler haricinde balıklardan kabuklulara, böceklerden memelilere dek farklı grup canlılara musallat olup onların davranışlarını değiştiren benzer parazitler mevcut. Peki nasıl oluyor da musallat oldukları konaklarından çok daha basit yapıda olan bu parazitler kendilerinden çok daha karmaşık konaklarına hükmedebiliyorlar? Elbette ki bu göreceli basit canlılar bilinçli olarak konaklarına müdahale etmiyorlar. Zaman içinde gelişen bu özelliklerini binlerce yıl süren evrim sürecindeki doğal seçilim ilkesinin işleyişine borçlular. Tüm canlı gruplarında mevcut olan çeşitlilik, grubun mensubu olan üyelerin mevcut özelliklerini bir sonraki nesile geçirme konusundaki başarılarından belirleyici bir faktör. Çevre koşullarıyla uyumsuz ve hayatta kalma ihtimalini azaltan veya üreme ihtimalini düşüren özellikler bireylerin çiftleşme fırsatı bulamadan ölmelerine ve yeni bir nesil oluşturamamalarına neden oluyor. Nesiller geçtikçe olumsuz özelliklere sahip bireylerin sayıları azalıyor ve böylece bu özellikler gen havuzundan yavaş yavaş siliniyor. Aksine, çevre koşulları ile uyumlu, hayatta kalma ve üreme ihtimalini artıran özellikler, bu özelliklere sahip bireylerin ölüm risklerini azaltıyor ve doğal olarak bu özelliklerin bir sonraki nesle aktarılmasını kolaylaştırıyor. Böylece zaman içinde bu olumlu özelliklere sahip olan bireylerin sayısı toplumda artıyor. Toksoplazma parazitlerinden örnek verecek olursak, farelerin kediler tarafından daha kolaylıkla yakalanmalarını sağlayacak madde üretenleri daha başarılı olmuşlar. Bu maddeyi değil belki başka maddeleri üreten toksoplazma parazitleri ise yaşam döngülerini tamamlayamadıları için zamanla yok olmuşlar. Günümüze gelen tüm toxoplazma parazitleri tesadüfen başarılı olmalarını sağlayan bir mutasyon geçirmiş parazitlerin torunları. Doğa, evrim sürecinde ortaya çıkan tesadüfi mutasyonlar sayesinde hayatta kalma ve neslini devam ettirme konusunda başarılı olmuş birbirinden ilginç canlıları barındırıyor.


Her gün gazetelerde, medyada sağlıklı yaşam için pek çok öneri yayınlanıyor. Kimi zaman birbiriyle de çelişebilen bu önerilerin hangilerinin doğru, hangilerinin aldatmaca olduğunu nasıl anlayabiliriz? Doktor ve epidemiyolojist Ben Goldacre, hızlı bir sunumla bize asılsız beslenme önerisi iddialarından ilaç endüstrisinin yaptığı aldatmacalara giden örneklerle, kanıtların nasıl saptırılabileceğini gösteriyor. Ben Goldacre, 1976 doğumlu İngiliz doktor, psikiyatrist, araştırmacı, yazar ve gazetecidir. Bilimi anlatmanın en iyi yolunun, sahte bilimi didiklemek olduğunu her fırsatta vurgulayan Dr. Goldacre, halen The Guardian gazetesinde haftalık olarak yayınlanan Bad Science isimli köşenin yazarıdır. Yazılarında özensiz gazeteciler tarafından yazılan bilimle çelişen yazılar, özellikle sağlık konusunda ortaya atılan bilimsel geçerliği olmayan iddialar, ilaç firmalarının yaptığı etik dışı uygulamalar, tıbbi şarlatanlar ve bilimsel verileri saptıran her tür yayın ve kişiyi ele alan Dr. Goldacre'nin aynı isimli çok satan bir kitabı da mevcuttur.


Chicago Üniversitesinin yaptığı araştırmaya göre, Anne-babalarından nesnelerin şekil ve büyüklüklerinin tanımlarını duyan okul öncesi çocukları, duydukları kelimeleri kendi cümleleri içerisinde kullandıklarında 3 boyutlu düşünme yeteneklerinde önemli ölçüde gelişme kaydediyorlar. Bu araştırma, okul öncesi çocukların kullanmayı öğrendiği konumsal ve geometrik kelimelerin, bu çocuklar büyüdüklerinde sahip oldukları 3 boyutlu düşünme yeteneklerini, dolayısı ile çocukların matematik ve diğer bilimlerdeki başarısını etkilediğini gösteren ilk çalışma. Fazladan 45 konumsal terim öğrenen ve bunları kullanan çocuklar, sözel olmayan 3 boyutlu düşünme değerlendirmelerinde ortalama yüzde 23 gelişme kaydettiler. Chicago Üniversitesi'nde psikolog olan ve çalışmayı yürüten bilim insanlarından biri olan Susan Levine, Ulaştığımız sonuçlar okul öncesi çocukların 3 boyutlu uzay hakkında konuşmalarının, daha sonraki hayatlarındaki 3 boyutlu düşünme yeteneklerinde belirleyici rol oynadığını gösteriyor. dedi. Bu bulgu, matematiksel kavramlarla ilişkili kelimelerin çocuklar tarafından erken yaşlarda öğrenilmesinin ne kadar önemli olduğuna dair yeni kanıtlar sunuyor. Psikolog Susan Levine ve meslektaşları, önceki çalışmalarında çocukların erken yaşlarda matematik hakkında konuşmasının matematiğe olan yatkınlıklarının çok büyük oranda artırdığını göstermişti. Anne babalar ile çocuklar arasındaki ilişki gözlemlendi Araştırmacılar, bu araştırma için anne-babaları tarafından eşlik edilen 14 ila 46 aylık çocukların görüntülerini 4 aylık aralıklar ile 90'ar dakika boyunca kaydetti. Araştırma için olağan günlük aktiviteleri boyunca çocuklarıyla etkileşim halinde olan annelere öncelik verildi. Çalışma takımı, Chicago bölgesinde ekonomik ve etnik olarak farklı ailelerden 52 çocuk ve 52 birincil bakıcı seçilerek oluşturuldu. Araştırmacılar, hem çocuklar hem de bakıcıları tarafından kullanılan geometrik kavramlarla ilgili sözcükleri kaydettiler. Bu sayede çember, üçgen gibi 2 ve 3 boyutlu nesnelerin isimlerinin, uzun ve geniş gibi büyüklük ifade eden kelimelerin, ve eğik, kenar, köşe gibi şekil tanımı yapan kelimelerin kullanımını kayıt altına aldılar. Matematiksel kelimelerin kullanımı ile ilgili yaptıkları araştırmada olduğu gibi, araştırmacılar, birincil bakıcılar ve çocukların geometrik kelime kullanımı ile ilgili çok çeşitli veriler elde ettiler. Çocukların 14 ile 46. ayı boyunca kaydedilen 13.5 saatlik görüntülerde birincil bakıcılar ortalama 167 geometrik kelime kullandılar. Bu süre boyunca en az geometrik kelime kullanan birincil bakıcı 5 kelime ile yetinirken en fazla kelime kullanan bakıcı ise 525 kelime kullandı. Çocuklar arasında da benzer bir çeşitlilik mevcuttu. Çocuklarda ortalama kelime kullanımı 74 adet olmasına rağmen, kayıtlarda 4'den 191 kelimeye kadar değişen bir çeşitlilik olduğu saptandı. Araştırma boyunca daha çok kelime kullanan çocukların, daha çok kelime kullanan bakıcılara sahip olduğu gözlendi. Araştırmacılar, çocuklar 4.5 yaşına geldiğinde, onların nesneleri zihinlerinde ne kadar iyi döndürebildiklerini, bütün halindeki tasarımları ne kadar iyi kopyalayabildiklerini ve farklı nesneler arasındaki 3 boyutlu benzetimleri ne kadar iyi yapabildiklerini değerlendirdiler. Değerlendirmenin sonuçları, günlük etkinlikleri sırasında daha fazla geometrik kelime duyan ve bunları kullanan çocukların, bu aktivitelerde daha başarılı olduğunu ortaya çıkardı. 14 46 aylık çocukların geometrik kelimeler öğrenmesinin, farklı nesneler arasında 3 boyutlu benzetimler yapmaları ve nesneleri zihinlerinde döndürebilmeleri üzerinde çok büyük etkisi olduğu gözlendi. Anne-babaları ile yaptıkları olağan konuşmalar sırasında kullandıkları fazladan her 45 geometrik kelime, çocukların nesneleri 3 boyutlu benzetim yeteneklerinde yüzde 23, nesneleri zihinlerinde döndürme yeteneklerinde ise yüzde 15 artışa sebep oldu. Araştırmacılara göre, anne-babaların geometrik kelime kullanımının artması, çocukların geometrik ilişkilere olan dikkatlerinin ve geometrik problemleri çözme yeteneklerinin artmasına sebep oluyor. Ayrıca araştırmacılar, geometrik dil öğrenmenin, çocukların geometrik problem çözmesi sırasında ortaya çıkan zihinsel yüklenmeyi de azaltabileceğini düşünüyorlar. Söz konusu araştırma, Amerikan Ulusal Çocuk Sağlığı ve İnsan Gelişimi Enstitüsü tarafından desteklenmiştir.


Denetimsizlik ve bilgisizlik yüzünden hala can alan ve önceden tahmin edilemeyen deprem afeti ülkemiz için da hala büyük bir problem ve uzmanlar uzun zamandır bir erken uyarı yolu arayışındalar. Yeni bir çalışma yerdeki ozon ölçümlerinin bu yönde kullanılabileceğini ortaya koydu. Applied Physics Letters dergisinde yayınlanan yeni bir araştırmaya göre, çatlak kayalardan sızan ozon gazı, depremi önceden tahmin etmek için kullanılabilecek bir gösterge olabilir, çünkü yıldırım gibi enerji deşarjları ile sentezlenen doğal bir gaz olan ozon, yeni araştırmaya göre yüksek basınç altında kırılan kayalardan da kaynaklanabiliyor. Virginia Üniversitesi, Mühendislik ve Uygulamalı Bilim Okulu'nda Mühendislik Fiziği profesörü olarak görev yapan Raul A. Baragiola, granit, bazalt, kuartz, gnays ve riyolit gibi kayaların kırılması ve delinmesi ile açığa çıkan ozonu ölçmeye dayanan bir dizi deney gerçekleştirdi ve en üretkeni riyolit olmak üzere kayaların çeşitli miktarlarda ozon ürettiğini ortaya koydu. Bazı depremlerin derinlerdeki faylarda basınç artışı ile başlamasından yola çıkarak bu depremlerin yarattığı ölçülebilir ozon sayesinde tespit edilebileceğini düşünen Baragiola, aynı zamanda depremi önceden sezdiği iddia edilen bazı hayvanların değişen ozon seviyelerine duyarlı olup olmadıklarını araştıran bir çalışmaya da başladı. Çalışmasını araştırma asistanı Catherine Dukes ve misafir öğrenci Dawn Hedges ile birlikte gerçekleştiren Baragiola'ya göre eğer gelecekteki araştırmalar yerdeki ozon seviyesinin yakın zamanda gerçekleşecek olan deprem ve fay kırıklarıyla bir korelasyonu olduğunu gösterirse, bir ozon detektörü ağı yardımı ile bu anomaliler tespit edilebilir ve böylelikle de depremler önceden tahmin edilebilir. Profesöre göre sadece depremler değil, maden ve tünel göçükleri ve hatta heyelanlar da bu sayede ön görülebilecek felaketler listesine eklenebilir.


HRL Laboratuvarları, California Teknoloji Enstitüsü ve California Üniversitesi Irvine Kampüsü bilimadamları, ortak yaptıkları araştırma sonucunu açıkladılar: özgül ağırlığı 0.9 mg/cc olan ve Styrofoam malzemesinden yaklaşık yüz kat daha hafif olan dünyanın en hafif malzemesi. Geliştirilen malzeme yeni mikro-dantel yapısı sayesinde şimdiye dek üretilmiş diğer tüm hafif maddelerin sınırlarını zorluyor. %99,99 oranında hava içeren bu malzemedeki %0,01 oranındaki katı maddeler, iç içe geçmiş içi boş tüplerden oluşuyor. Her bir tüpün duvar kalınlığı 100 nanometre, ki bu insan saçından 1000 defa daha ince. Resimde görülen örnek %90 nikelden üretilen bir prototip. Ancak HRL'deki yapay malzeme bölümü yöneticisi Bill Carter, bu malzemenin başka maddelerden de imal edilebileceğini söyledi. Prototipin niktlden imal edilmiş olmasının tek nedeni, nikelin işlenmesinin kolay oluşu. Malzemenin yapısı hafifliğin yanısıra, malzemenin metallerden beklenmeyen ilave özelliklere de sahip olmasını sağlıyor: enerji emilim katsayısı çok yüksek ve %50'den fazla esnemeden sonra bile eski şekline dönebiliyor. Amerika'daki Savunma Bakanlığı İleri Araştırma Projeleri Ajansı için geliştirilen bu yeni malzemenin havacılık endüstrisinde, pil elektrodlarında, veya ses, titreşim ve şok emici olarak kullananılabileceği öngörülüyor. Bu inanılmaz buluşa ait detaylar, geçtğimiz ayki Science dergisinde yayınlandı. HRL'deki Tasarlanmış Malzemeler grubunun yöneticisi Dr. Bill Carter'a bu malzemeyi havaya atarsak ne olacağını sorduk. Bize bu malzemenin bir kuştüyü gibi davranacağını ve yere düşmesinin şimdiye kadar bilinen en hafif malzemeden 10 sn daha yavaş olacağını söyledi. Dr. Bill Carter, mikro-dantel malzemelerin geleceğinin çok parlak olacağını düşünüyor: Modern binalar, örneğin Eyfel Kulesi veya Golden Gate Köprüsü, mimarlarının öngörüsü sayesinde göreceli olarak inanılmaz hafif, zamanın ötesinde yapılar. Bizler de benzer şekilde, hafif malzeme üretiminde doğru malzeme seçerek ve nano ölçekte uygun yapılar tasarlayarak hafif malzeme üretiminde bir devrim yapmak niyetindeyiz.


İçinde önemli Türk araştırmacılarının da olduğu Fransız paleontolog grubu, Türkiye'de sıra dışı fosilleşmiş ayak izlerini keşfetti. 280 milyon yıllık ayak izleri, Dinozorlardan önce yaşayan küçük kertenkelelerin evrimsel gelişimlerine önemli ışık tutuyor. Paleobiyoçeşitlik üzerine çalışan Jean-Sebastien Steyer, Ronan Allain ve Şevket Şen tarafından gerçekleştirilen çalışma, Fransa Ulusal Doğa Tarihi Müzesi tarafından destekleniyor. Çalışmanın destekçilerinden CNRS'in sitesinde yer alan açıklamalara göre bulunan izlerin, Hyloidichnus captorhinide adlı bir kertenkele türüne ait olduğu tahmin ediliyor. Fosilleşmiş ayak izleri üzerinde yapılan testler, izlerin yaklaşık 280 milyon yaşında oluştuğunu gösteriyor. Aslına bakılırsa, bu türe ait bulunan ilk izler bunlar değil. Daha önce de benzer ayak izleri bulunmuş. Ancak, Türkiye'nin olduğu bölgede, ilk defa bu türe ait ayak izleri bulunuyor. Esasında, dinozor fosillerinin arandığı kazılarda şans eseri ortaya çıkan bu küçük kertenkele ayak izinin bulunduğu yer ise Karadeniz kıyısındaki Çakraz bölgesi. Peki bu ayak izlerinin Türkiye'de bulunması neden bu kadar önemli? Çünkü 280 milyon yıl öncesi, Pangea kıtasının olduğu zamana denk geliyor. Yani, tüm kıtaların büyük, tek bir kıta olduğu zamanlara... Bu kertenkele türü, Pangea'nın doğusundaki ve batısındaki kertenkeleler arasındaki bağlantıyı oluşturuyor. Ve dinozor öncesi bu kertenkele türlerinin, Dünya üzerinde oldukça geniş alanda dağıldığını gösteriyor. Çalışmayı gerçekleştiren araştırmacılardan Jean-Sebastien Steyer, bu geniş dağılımın sebebinin, dinozorlardan 60 milyon önceki aşırı nemli ve sıcak iklimin olduğunu belirtiyor. Çünkü sıcak hava, soğukkanlı canlıların sevdiği ortamı oluşturuyor. . Sıcak ve nemli hava, kertenkelelerin daha hızla büyümesine ve daha geniş alanlara yayılmasını kolaylaştırıyor. Türkiye'de bu türün görülmesi bu yüzden önem taşıyor. Kertenkelelerin, oldukça geniş bir alana yayıldığını gösteriyor. Çalışmada, İstanbul Teknik Üniversitesi'nden Mehmet Sakınç ve Celal Şengör gibi önemli bilim insanları da yer alıyor. Aşağıda, çalışmanın adı ve görev alan araştırmacıların yer aldığı referans bilgisini görebilirsiniz. G. Gand, O. Tüysüz, J.S. Steyer, R. Allain, M. Sakınç, S. Sanchez, C. Şengor, S. Sen, 2011 New Permian tetrapod footprints and macroflora from Turkey : biostratigraphic and palaeoenvironmental implications. C. R. Palevol (2011), doi:10.1016/j.crpv.2011.09.002


2004 yılında başlanan Marmaray Projesi çalışmaları sırasında bulunan arkeolojik buluntular, İstanbul'un 8 bin yıllık tarihine ışık tutuyor. Marmaray Projesi; Üsküdar-Yenikapı istikameti üzerinde temellendirilen, batırma tüp tünel tekniği sayesinde Boğaz'ın aşılacağı, Avrupa-Asya arasında önemli bir bağlantı noktası olacak proje. Bu proje Türkiye'de ilk olmasının ve İstanbul içi ulaşım açısından büyük önem arz etmesinin yanı sıra kültürel miras noktasında da ilgi çekici. Nedir bu kültürel miras olarak kastettiğimiz durum? Şudur ki; Marmaray Projesi kapsamında yapılan çalışmalar esnasında Yenikapı ve Üsküdar'da Bizans dönemine ve hatta neolitik dönemlere ait buluntulara rastlandı. O dönem çok ses getiren bu durum karşısında Marmaray Projesi'nin inşaat çalışmaları bir süreliğine durduruldu ve İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ne bağlı olarak, uzman arkeologlar ile kazı çalışmalarına başlandı. Şu anki çalışmalarda gelinen noktada, burada yaklaşık 7 senedir çalışmalarını sürdüren arkeologların yanı sıra, jeofizik uzmanı, fotoğrafçı, restoratör, konservatör, antropolog gibi farklı branşlardan uzmanlar da görev alıyor. Kazı çalışmaları yer yer devam ederken, çalışmaların sonlandırıldığı noktalarda ise hızlı bir şekilde Marmaray Projesi inşaat çalışmaları gerçekleştiriliyor. Bu durum, çıkan eserler üzerinde titizlikle çalışan arkeologların hemen yan tarafında iş makinelerinin çalışmasına olanak verdiğinden ilginç görüntüler ortaya çıkabiliyor. İstanbul... Tarihler boyunca farklı kültürlere ev sahipliği yapan, hem Osmanlı'nın hem de Bizans'ın izlerini barındıran kültür kenti. İstanbul'un eski dönem yaşamları düşünüldüğünde Topkapı Sarayı, Ayasofya Müzesi gibi Osmanlı ve Bizans dönemlerini yansıtan tarihi eserler karşımıza çıkıyor. Fakat İstanbul'un, gördüğümüz tarihi eserleri dışında çok farklı bir geçmişi daha var. Bunu kanıtlayan Marmaray Kazıları bizleri İstanbul'da M.Ö 6000'li yıllara götürüyor. Kazılar kapsamında Yenikapı'da keşfedilen ilk buluntu; Theodisios Limanı kendi döneminin uluslararası ticaret merkezi sayılıyor. Yapım tarihi M.S. 379-395 yılları olarak belirtilen liman, dönemin Bizans İmparatoru Theodisios'un adını taşıyor. Mısır'la yapılan buğday ithalatının durması üzerine bir dönem sonra etkisini yitiren liman, Likos Deresi'nden gelen alüvyonlar yüzünden zamanla kullanılmaz hale gelmiş. Limanın aktif olarak kullanılmamasına karşın yine de burada demirli olan gemilerin, fırtına ve terk edilme gibi nedenlerle battığı düşünülüyor. Kazılarda yaklaşık 36 batık gemi bulunmuş durumda. Gemilerin tarihlendirilmelerinde ise farklılıklar mevcut. 5. yy. olarak tarihlenen batık üzerinde halen çalışılıyor, bunun haricinde 6yy. 11yy. ve 12yy. olarak tarihlenen batıklar da var. Bulunan gemilerle birlikte anforalar, keramik parçaları, çanak çömlekler, altınlar da var. Yaklaşık 55.000m genişliğinde olan, adı Langa Bostanları olarak geçen kazı alanında ayrıca bol miktarda ahşap taraklar, deri sandalet tabanları, altınlar ve ibrikler de bulunmuş. Ayrıca yine bu alanda ortaya çıkarılan; 4,5 metre genişliğinde ve 51 metre uzunluğundaki 1700 yıllık Konstantin Suru kalıntıları, başka bir yerde benzeri olmamasından ötürü de önem arz ediyor. Şapel kalıntılarının ve su kuyusunun da bulunması bir başka detay. Alanda açığa çıkan taşlık alanın İstanbul'un en eski dönemlerine ait olduğu ve bu taşların Marmara Denizi'nin henüz göl olduğu dönemlerde buraya taşınmış olması ilgi çekici. M.Ö 6000'li yıllara ait neolitik dönem eserlerinin denizin yükselmesi ile sular altında kalması sonrasında üzerlerinin zamanla kum ile örtülerek günümüze ulaşmış olması üzerinde duruluyor. Kazı alanlarında sadece gemiler, eşyalar değil insan ve hayvan iskeletlerine de ulaşılmış olması, en eski İstanbul yaşamının da izleri olarak sayılıyor. Bulunan 8500 yıllık mezarlar arkeoloji dünyasında heyecan yaratan bir husus. Deniz seviyesinin 8 metre altındaki katmanda bulunan neolitik döneme ait, yaklaşık 8000 yıllık ayak izleri de benzerlerinin az olması nedeniyle ilgi çekiyor. Ayak izlerinin deniz kumuyla kaplanmadan önce kuruyarak bozulmadan günümüze kadar geldiği belirtiliyor. Gerek 80 küsur iskelet gerekse ayak izleri, liman yakınlarında önemli bir yerleşim merkezinin bulunduğunu, bu alanın antropolojik ve kültürel tarih yönünden de önemli olduğunu gösteriyor. Yenikapı kazı alanın haricinde yine Üsküdar'da ortaya çıkan Antik Khrysopolis Kenti de M.Ö 7. yüzyıla ait olmasından ötürü dikkat çekiyor. Bugün Şemsi Paşa Camisi dolaylarında, denize uzanan basık çember biçimindeki bölümde kurulan kentin adı eski Helen dilinde altın kent anlamına geliyor. Bu alanda da çanak çömlek, sikke, madeni eşya gibi buluntuların yanı sıra Bizans dönemlerine ait çok sayıda bezemeli kap parçası, cam şişe bulunuyor. Marmaray kazılarında ortaya çıkan buluntuların tespit edilme ve korunma aşamaları da keşif kadar önemli. Arkeolojinin en mühim aşaması olan belgeleme, buluntuların nitelendirilmesi açısından ilk gerçekleştirilen safha. Buluntuların tarihlendirilmesi, ait oldukları dönemlerin belirlenmesi gerekiyor. Buluntuların aslına göre çizimlerinin yapılması ve fotoğraflarının çekilmesi bundan sonraki aşamalar olarak karşımıza çıkıyor. Çıkan eserlerin gelişigüzel kaldırılmaması gerekiyor; eserler konservatörler tarafından kaldırılıyor ve restorasyon ile konservasyon işlemlerine tabi tutuluyor. Buluntuların türlerine göre yapılan koruma çalışmaları sonrasında ise envanter çalışması yapılıyor ve son aşama olarak eserler müzeye teslim ediliyor. Marmaray Kazıları; tüm aşamalarıyla, bilinenin ötesinde en eski yaşam izlerini ortaya çıkarmasıyla, benzerleri az bulunabilen arkeolojik buluntularıyla özellikle İstanbul için büyük bir önem taşıyor. En büyük metropollerden biri olan İstanbul'un M.Ö. 6000'li yıllarda da önemli yerleşim merkezlerinden biri olduğu fikri, sadece arkeolojik miras noktası değil, insanlık tarihi açısından da aydınlatıcı bir role sahip. Burada kurulması planlanan müze sayesinde binlerce yıl öncesine yolculuk yapabilecek olmanın düşüncesi bile heyecan uyandırıyor.


Kopenhag Üniversitesi'nden araştırmacılar, yeni buldukları bir yöntemin sağlayacağı gelişme ile daha hızlı ve çevreci bir şekilde ilaç geliştirilebileceğini gösterdiler. Çalışmaları, tüketiciler için daha ucuz ilaç vaat ediyor. 5 yılı aşkın bir zamandır Nano-Bilim Merkezi'ndeki Bionano Grup ile Kopenhag Üniversitesi Farmakoloji ve Nöroloji Bölümü, moleküllerin ne şekilde tepkimeye girdiği, bir araya gelip daha büyük moleküller oluşturduğu üzerine sıkı bir test ve karakterize etme çalışması sürdürüyor. Böylece bu gelişmeler tıptaki yeniliklere öncülük edebilecek. Nature Nanotechnology dergisinde yayınlanan bu icat, tepkimelerin 10-19 litre gibi çok küçük hacimlerde gerçekleşebilmesine olanak sağlıyor. Bu ortam daha önce çalışılanların milyarda birini temsil ediyor. Bundan daha merak uyandırıcı olansa, gerçekleşmesi halinde bir çip üzerinden aynı anda milyonlarca örneğin yapılabilecek olması. Bu yöntemle ilaçların daha hızlı, ucuz ve çevreci bir yöntemle araştırılıp geliştirilebileceğini belirten Doç. Dr. Dimitrios Stamou çalışmalarını şöyle anlattı: Dünyada bu kadar düşük miktarlarla çalışıp onları karıştırabilmeyi mümkün kılan ilk araştırmacılarız. Bu şekilde benzeri görülmemiş küçük hacimlere ulaştığımızda, aynı anda birçok tepkime gerçekleştirebiliriz ve bu yaptığımız yeni ilaç geliştirmelerinin temeli olur. Dahası, çalışmalarımız malzeme kullanımını da gözle görülür derecede azaltıyor. Bu da maliyet açısından düşük ve daha çevreci bir yöntem olduğunu gösteriyor. Bu uygulama üretimi daha çevreci yapar Dr. Stamou'nun takımının böylesine küçük bir ölçeğe ulaşabilmesinin arkasında kendiliğinden bir araya gelen sistemler kullanmaları yatıyor. Bu, herhangi bir dış kontrol mekanizması olmaksızın kendi kendilerini düzenleyebilen biyolojik sistemlerdir. Moleküller buna örnek olabilir. Bazı moleküller diğer bazılarıyla o kadar iyi uyuşurlar ki kendiliklerinden bir araya gelerek bir yapı oluştururlar. Kendiliğinden bir araya gelme doğanın temel esaslarından biridir ve güneş sistemlerinin oluşumdan DNA sarmalınınkine kadar çok geniş bir ölçekte gerçekleşir. Yapay Biyoloji Merkezi'nin bünyesinde çalışan ve Nanotıp'ta Lundbeck Merkez Biyomembran yöneticisi olan Dimitrios Stamou son durumu şu şekilde özetledi: Nanoteknolojiyi kullanarak biyomoleküller gibi kendiliğinden bir araya gelen sistemleri ve bunların farklı maddelerle nasıl tepkime verdiğini gözlemleyip ulaştığımız bilgileri yöntemimizi geliştirmek için kullanıyoruz. Kendiliğinden bir araya gelen sistemler bugün kullanılanların aksine tamamiyle biyolojik malzemeler içeriyor ve dolayısıyla çevreyi hiç bir şekilde etkilemiyor. Kullanılan malzemelerin doğallığı ve diğerlerinin kullanımında görülecek düşüş, yöntemimizi daha çevre dostu, 'çevreci' kılıyor.


Felsefe tarihinin en bilinen akımlarından biri olan pozitivizim diğer bir ifadeyle olguculuk 19. yüzyılda belirginleşen ve günümüzde hala tartışılan bir felsefe sistemi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu inceleme yazısıyla; bir dönemin önemli akımlarından biri olan pozitivizmin tarihsel gelişimini, bu akımın önemli temsilcilerini, akıma karşı geliştirilen karşıt görüşleri ele almak istiyoruz. Pozitivizm; araştırmaları olgulara dayandıran, metafiziği reddeden, en güvenilir bilginin deneyler yoluyla elde edinilebileceğini savunan felsefe öğretisi ve akımıdır. Bir felsefe geleneği olarak eski yunan sofistlerine ve 3.yüzyıl düşünürü Sextus Empiricus'a kadar geriye gittiği de belirtilmektedir. Bu akımın temsilcisi bilim adamı Fransız Sosyolog ve Filozof Auguste Comte'dur. Bilimin olgulara dayalı verilerle olması gerektiği vurgusundan yola çıkan Comte pozitivizmi ömrü boyunca savunmuştur. Akımın temsilcisi Comte olsa da bu terimi ilk kullanan filozof Auguste Comte'un da hocası olan Claude Henri de Saint Simon 'dur. Claude Henri de Saint Simon ve Pozitivizm Fransız sosyalizminin kurucusu olan Henri de Saint Simon 1760-1825 yılları arasında yaşamış Fransız filozof ve iktisatçıdır. Bilimsel bilginin baskın olduğu bir toplum bilimi olması gerektiğini vurgulaması nedeniyle pozitivizmi ilk dile getiren filozof olduğu söylenebilir. Saint Simon'a göre batı toplumlarının geçirdiği teolojik, feodoral dönemlerden sonra endüstriyel çağ ile pozitivizm toplumlar için tek çözümdür. Aydınlanma ile birlikte pozitif bilim çağı başlamıştır ve uygarlıkların devamını sağlayacak olan toplumsal kuram, diğer bilimlerin yöntemlerini benimseyen ve olgulara dayalı olan bir kuram olacaktır. Toplumsal yaşam gözleme dayalı olmalı, ortaya çıkan bilgi somut verilerden oluşturulmalıdır. Saint Simon'un savunduğu pozitivizim kavramını; Ortaçağ'daki kısıtlayıcı ve baskıcı teolojik yapıya tepki olarak da yorumlamak mümkündür. Ortaçağ'da mevcut olan teolojik sistem yüzünden bilimsellik ön planda olamamış, toplumsal yapıda da bozukluklar görülmüş, baskıların yarattığı kaos ortamı yeni fikirlerin ortaya çıkışına neden olmuştur. Pozitivizm de bu noktada metafizik ve teolojiyi reddederek toplumun en güvenilir bilgi ile gelişimini sağlayacak öğreti olarak Saint Simon tarafından öne sürülmüştür. Auguste Comte ve Pozitivizm Gerçek adı; Isidore Marie Auguste François Xavier Comte olan Auguste Comte 1798 -1857 yılları arasında Fransa'da yaşamıştır. Sosyolojinin kurucusu olarak bilinen Auguste Comte aynı zamanda matematikçi ve filozoftur. Pozitivizm denildiğinde akla ilk gelen isim olan Comte, Saint Simon'un öğrencisidir. Comte'un pozitivizm akımını savunurken Fransız İhtilali'nin yarattığı karışık toplum yapısına çözüm arama ihtiyacı içerisinde olduğu söylenebilir. Toplumun yeniden düzenlenmesinde kullanılacak bilgi pozitif bilgi olmalıdır. Deney ve gözleme dayalı bilgiler belli bir sistem dahilinde din, siyaset gibi alanlarda kullanılmalıdır. Olgular araştırılmalıdır ve olgular arasındaki sabit ilişkiler gözlemlenmelidir. Bilgiye ulaşma sadece deney ve gözlem yoluyla olmalıdır ve bilginin doğruluğu duyular ile kanıtlanmalıdır. Yani bilinmezliklere , metafiziksel varsayımlara yer yoktur ve metafizik bu noktada pozitivizm alanından ayrılmaktadır. Comte yaşadığı dönemi bilgi çağı olarak nitelendirmiştir. İnsanlık yüzyıllar boyunca çeşitli aşamalardan geçerek bilgi çağı dönemine ulaşabilmiştir. Bilgi; insan düşünüşündeki farlılıklar sayesinde evrim geçirmiştir. Comte insanlığın geçirdiği süreci Üç Hal Yasası ismini verdiği bir yasa ile açıklamaktadır. Bu yasa şu şekildedir: 1. Teolojik dönem: Dinsel doktorinlere bağlı kalınan dönemdir. Bu dönem üç basamak olarak gelişmiştir. 1. basamakta; insan çevresindeki herhangi bir materyale anlamlar yüklemiş, onu akıllı olarak nitelendirmiştir. Bunu Putperestlik olarak da nitelendirebiliriz. 2. basamakta; insan yaşadığı olayların kendisinin göremediği güçler tarafından gerçekleştirildiği inancını benimsemiştir. Yani Politeizim ortaya çıkmıştır. 3.basamakta ise; gücün tek bir varlığa ait olduğu düşüncesi ortaya çıkmıştır. Tek tanrı inancı yerleşmiştir. 2. Metafizik dönem: Bu dönem soyut gücün ön planda olduğu dönemdir. Soyut güçten kastedilen; evreni yöneten insanlardan bağımsız bambaşka bir güçtür. 3. Pozitif dönem: Bu dönem Ortaçağ sonunda başlayan bilimin ön plana çıktığı dönemdir. Olgusal bilgi mutlak doğru bilgidir, felsefe de böyle bir dönemde olgusal bilgi üzerinde şekillendirilmelidir. Düşünce yapısı teolojik ve metafizikten ayrılarak olgulara dayalı olmalıdır. Pozitivist anlayış felsefe içerisinde metafiziğin yerini almalı, diğer felsefelerden ayrılarak yapıcı bir felsefe yani bilim felsefesi oluşturulmalıdır. Comte'a göre bilim görünmezleri, örnek olarak; ruhu açıklayamaz, sadece betimleyebilir. Bu noktada olgusalcılık kavramı içerisinde yine de bilinmezlikler yer almaktadır. Comte gözleme dayalı olarak toplum yapısının uğradığı değişiklikleri açıklamaya çalışmıştır. Bu açıklamayı Bilimlerin Hiyerarşisi başlığı altında yapmıştır. Bilimlerin Hiyerarşisi'ne göre sıralama şu şekildedir; 1. Matematik 2. Geometri 3. Fizik 4. Kimya 5. Biyoloji 6. Sosyoloji Bu sıralamada şöyle bir mantık vardır; her bilim kendinden önceki bilimi kapsamış ve matematikten sosyolojiye ulaşılmıştır. Bu durumda sosyolojinin kendinden önceki tüm bilimleri kapsadığı sonucuna ulaşılmaktadır. Comte bilimleri Soyut Bilimler ve Somut Bilimler olmak üzere ikiye ayırmıştır. Hiyerarşik düzende ifade ettiği bu bilimleri soyut bilimler olarak nitelendiren Comte bunlara karşılık gelen somut bilimler de olduğunu vurgulamıştır. Bu somut bilim ve soyut bilim arasındaki ilişkiye bir örnek olarak; Biyoloji ve Botanik verilebilir. Soyut bilim olarak nitelendirdiği bilimler olguların yasalarıyla ilgilenmekte, somut bilimler ise bu yasalara tabi olan varlıklarla ilgilenmektedir. Toplum da yine ikiye ayrılmaktadır; Statik Toplum ve Dinamik Toplum. Statik toplum yasalarla ilgilenirken yani soyut bilimi temsil ederken, dinamik toplum bu yasaların toplum üzerindeki etkilerini incelemekte ve somut bilimi temsil etmektedir. Comte toplum üzerine yaptığı çalışmalarda tümevarım yöntemini kullanarak bilgiye ulaşmaya çalışmıştır. Yani olgulardan yola çıkarak genelleme yapma çabası içerisinde olmuştur. Toplum sisteminin temeli olan bireyin öznellikten sıyrılarak toplumsal bütünlüğe ulaşma amacı beş düşünsel görev ile mümkündür. Bunlar; 1. Bütünleme 2. Çözümleme 3. Genelleme 4. Sistemleştirme 5. İlişki kurmadır. Comte bu görevlerinin tümünü Beyin Kuramı olarak nitelendirmiş ve bu kuramın toplumsal mekanizma içerisinde olması gerektiği sonucuna varmıştır. Yeni bir sistem olarak ortaya attığı İnsanlık Dini temelinde sevgi olan olgusal bir yönetim anlayışını ifade etmektedir. Yaratıcı güç yerine sadece topluma inanmayı savunan Comte bireysel bir yaşam yerine kolektif bir yaşamın öne çıkması gerektiğini vurgulamıştır. Ortaya attığı bu yeni din anlayışının katolik inancına karşıt da olsa Comte, katolik inancının unsurlarını pozitivist yaklaşıma uyarlamaya çalışmıştır. Örnek olarak; pozitivist tapınakların kurulması, özel günlerin benzer tarihlere denk getirilmesi ve kutsal üçlemeye karşı gök-insanlık-dünya üçlemesi ilgi çekicidir. Comte savunucusu olduğu pozitivizmi kendi hayatı boyunca başarılı bir şekilde temsil etmiştir. Kuşkusuz getirdiği bu yaklaşımın toplum yapılarının incelenmesinde önemli faydaları vardır. Fakat toplumsal yapı gibi değişkenliği fazla olan bir sistemde pozitivizmin mutlak doğru olup olmadığı görecelidir. Temelinde insan olan toplumun sadece pozitivist yaklaşımla yorumlanması mutlak bilgiye ulaştırabilir mi? sorunsalı önemlidir. Comte sonrası pozitivizim: Mantıksal Pozitivizm Mantıksal pozitivizim, Comte tarafından savunulan pozitivizmin devamı niteliğinde olsa da değişikliklerin de gözlemlendiği, Viyana çevresindeki filozoflar tarafından savunulan bir sistemdir. Bu filozoflara Mantıkçı Empiristler de denilmektedir. Bu akımın başlıca temsilcileri; Moritz Schlick, Rudolf Carnap, Otto Neurath ve akımın yayılmasında önemli rolü olan Ernst Mach'dir. Yine John Stuart Mill, Herbert Spencer, Bertrand Russell gibi düşünürler de mantıksal pozitivizmin güçlü savunucularındandır. Mantıksal pozitivizmde; klasik pozitivizmde savunulan, bilginin olgulara bağlı olarak deney ve gözlemle elde edilmesi fikri devam ettirilmiştir. Fakat bu akımda dil ve mantık olmak üzere iki ayrı alan mevcuttur. Şöyle ki; pozitivizmin deney ve gözleme dayalı elde ettiği bilimsel bilgi kabul edilmektedir fakat deney ve gözlemin dışında kalan bilinmezlikler için metafizikten arındırma gerçekleştirilmelidir. Felsefenin alanı; dil çözümlemeleri olmalıdır, buna bağlı olarak mantıksal önermeler oluşturulmalıdır. Mantıksal pozitivizmin iki önemli görevi vardır ki bunlar; felsefeye bilimsel bir nitelik kazandırmak ve metafiziksel öğelerin kurumsal olarak arındırılmasını sağlamaktır. İki temel sorun ele alınır; anlam ve anlamsızlık. Bu sorun bilişsel anlamlılık ilkesi altında ele alınmaktadır. Burada mantıkçı pozitivistlere göre; olgulara dayalı önermeler anlamlıdır, bunların dışında kalan, deney ve gözlemle kanıtlanamayacak bilgiler ise anlamsızdır. Bilgi için doğrulama çok önemlidir. İlk yapılan doğrulama pozitivizmin klasik yaklaşımı olan duyular yoluyla doğrulamadır. Bu yolla doğrulanamayan her şey metafiziktir. Mantıksal pozitivistler için temel görev; metafizik olarak kabul edilen bilgileri metafizikten arındırma ve bilimsel ilkeler ışığında açıklayabilmedir. Mantıksal pozitivizm bilişsel anlamlılık, doğrulanabilirlik ilkelerinin yanı sıra tümevarım, karşılaşım ilkelerini de öne sürer. Tümevarım ilkesinde; bir olguyla ilgili genelleme yapılarak kesin bilgiye ulaşma çabası vardır. Karşılaşım ilkesinde ise; bir önermenin bilimsel olabilmesini sağlamak için, önermenin matematiksel bir mantığa sahip olması ve önermeyi oluşturan ifadelerin gözlemlenebilecek nitelikte olmasına yönelik çaba mevcuttur. Bu ilke sayesinde matematiksel işlemlerde teorik ifadeler, gözlemsel ifadeler halinde değerlendirilmektedir. Mantıksal pozitivizm, 1920'lerde baskın bir akım olmuş Viyana ve çevresindeki filozofların adlarını felsefe tarihi içerisine yazdırmıştır fakat zaman içerisinde etkisini yitirmiştir. Etkisini yitirmesinin nedenleri; doğrulama ilkesinin tam olarak gerçekleştirilememesi, kesin bir formülleşmeye ulaşılamaması, mantık ve matematiksel sistemde ele alınan önermelerin çözümleyici olup olmadıklarına dair duyulan kuşkulardır. Pozitivizme karşıt görüşler Pozitivizmin barındırdığı boşluklar ve tüm düşünce sisteminin ampirik bilgi üzerine kurulması, gelenek gibi dogmaların göz ardı edilmesi pozitivizmin etkinliğinin sorgulanmasına neden oluştur. Bu durum kuşkusuz anti-pozitivist yaklaşımları da beraberinde getirmiştir. Diğer felsefe akımlarının temsilcilerinden pozitivizme yönelik çeşitli eleştiriler gelmiştir. Bu karşıt görüşlerden bazıları şu şekildedir: Frankfurt Okulu'ndaki düşünürlere göre; pozitivizm insanın sosyal davranışını yeterince inceleyememiştir. Çünkü sosyal davranış kişiye bağlı olarak değişkendir. Sosyal davranışın mutlak doğruluğu üzerine yorum yapılamaz, bu göreceli bir durum olabilir. Erich Fromm'a göre; pozitivizm toplumu analiz etmek için yeterli bir sistem değildir. Toplumsal gelişimi takip etmek için ruhbilim de önemlidir. Psikanaliz yöntemlerinin uygulanması gereklidir. Bu noktada ruhbiliminin getirdiği sonuçların pozitivist bilim anlayışı ile uyuşmayacağı sonucuna varılabilir. Dilthey'e göre; gerçeklik sadece olgularla sınırlandırılamaz. İnsan dünyası, olgulardan ayrıdır. Olgulara dayalı bilgiler görülür, mutlak doğru olarak nitelendirilebilir, fakat insana ait bilgi matematiksel verilerle açıklanamaz, bu bilgi insanın bilincinde gizlidir. Bu bilgiye ulaşmak için duyguların incelenmesi gereklidir. Nihilizm akımını temsil eden Nietzsche'ye göre; toplumun temelini oluşturan insan davranışları belirli olgusal verilere dayalı değildir, insanın davranışları etkileyen prosedürler olmamalıdır. İnsanın davranışlarını belirleyen yine insanın kendisidir. İdealizm akımını temsil eden Hegel'e göre; metafizik önemlidir. Bilgi düşünce yoluyla sağlanmalıdır. Varlık bir bütündür, nesnel olarak kabul görmeyen bilgi düşünce yoluyla doğrulanabilir. Metafizik göz ardı edilemez. Bilgiye ulaşmada sadece nesnel veriler yeterli değildir. Romantizm akımının temsilcisi Kant'a göre; bilime karşı olunmalıdır. İnsan bir ruha sahiptir ve duygularıyla varlığını sürdürür. Bilimsellik ise insanın kendisini sınırlandırmasına yol açmaktadır. Bu nedenle mutlak bilgi insanın ruhunda aranmalıdır. Fichte'e göre; olgulara dayalı veriler yeterli değildir. Ahlak, bilinç gibi soyut unsurların ele alınması gereklidir. Sonuç Pozitivizm 19. yy. ve 20.yy.'da önemli bir akım olarak karşımıza çıksa da günümüzde etkisi süren bir akım değildir. Bilim ve teknoloji alanlarında pozitivist anlayışla karşılaşsak da sosyal bilimler alanında pozitivizmin yeterli olduğunu söylemek mümkün değildir. Doğa bilimlerinde yararlanılabilen pozitivist yaklaşımın, temelini değişkenlik gösteren insanın oluşturduğu toplum sisteminde mutlak bilgiye ulaştırması kuşkuludur. Toplumlar farklı ahlak, inanç sistemlerine sahiptir. Pozitivist bir yaklaşım incelemelerin belli bir sistem dahilinde olmasını sağlayabilir fakat topluma dair genellemeye götüremez. Toplum hakkında varılacak yargılara ulaşılırken sadece deney ve gözlem yeterli olmayacaktır, soyut unsurların da ele alınması gereklidir. Pozitivizm; gerek savunduğu fikirlerle gerek felsefe tarihine kazandırdığı önemli isimlerle gerekse de karşıt olarak geliştirilen düşüncelerle önemlidir. Pozitivizm üzerine yapılan araştırmalara dayanarak şunu belirtebiliriz ki; savunucularından ziyade akımın karşısında olanlar tarafından daha çok ele alınan bir konu olup hakkında konuşturmaya devam ettirmektedir ve muhtemel olasılık gelecekte de konuşturmaya devam ettirecektir.