Bad Pharma: How drug companies mislead doctors and harm patients Ben Goldacre Fourth Estate, 2012. xvii + 430 s., kaynakça, dizin. İngiliz hekim, akademisyen ve yazar Ben Goldacre'dan daha önce bahsetmiştik. Kanıta dayalı tıbbın önde gelen savunucularından olan Goldacre, ilk kitabı Bad Science'ta alternatif ve tamamlayıcı tedaviler olarak bilinen uygulamaların neden bilimsel olmadığını ayrıntılarıyla açıklamıştı. Goldacre, kapağı bir ilaç kutusuna benzeyen ikinci kitabı Bad Pharma'da ise eleştirilerini tıbbi ilaç endüstrisine yöneltti. Kitabın ilk bölümü, aynı zamanda bilimsel açıdan en önemli kısmı, zira burada ilaçlar hakkındaki eksik klinik verilerden bahsediliyor. Hatırlayalım: İlaçlar, şu hep duyduğumuz klinik deneylere tabi tutulurlar. Bundan önce ilaç hakkında hücre kültürü deneylerinden, farelerden, başka tedavilerden yarar görmemiş gönüllü hastalardan zaten bir miktar veri elde edilmiştir, ama bütün bu veriler ve bilgiler ne olursa olsun, bir ilacın piyasaya sürülmesi klinik deneylerde etkili ve güvenli bulunmasına bağlıdır. Üstelik araştırma, ilacın piyasaya sürülmesinden sonra da devam eder: O zamana kadar ortaya çıkmamış yan etkiler daha sonra ortaya çıkabilir, dikkatli olmak gerekir. Herkesin sağlığını ilgilendiren bu verilerin yine herkese, özellikle akademik dünyaya açık olmasını beklersiniz değil mi? Ama maalesef durum böyle değil. Özellikle ilaç firmalarının desteklediği klinik deneylerin birçoğu, ancak ilacın etkinliğini desteklerse yayımlanıyor, desteklemezse sümen altı ediliyor. Akademide yapılan araştırmalar ise başka bir sebepten aynı sonuca yol açıyor: Olumlu sonuçlar, bir icat veya keşif olduğundan ilgi çekiyor, bulana kariyer yolu açıyor, olumsuz sonuçlar ise başarısızlık olarak görülüyor. Bu nedenle akademisyenler bir ilacın kayda değer etkinliği olmadığını gösteren olumsuz çalışmaları yayınlamaktan çekiniyorlar. Halbuki olumsuz sonuçların yayımlanması, en az olumlularınki kadar önemli. İşin bir de etik boyutu var: Hastaların böyle bir deneye katılmayı kabul etme sebeplerinden biri, yeni tedavilerin bulunması ve gelecek kuşakların bu tedavilerden yararlanmalarına katkıda bulunma istekleri. Deneylerin sonuçlarının yayımlanmaması, bu insanların deneye gönüllü olma sebebine de ters düşüyor. Dahası, diyelim ki bu araştırmada ilacın istenmeyen yan etkileri görüldü ama yayımlanmadı. İlaç piyasaya çıkmasa dahi, ileride aynı ilaç üzerinde yapılacak bir deneye katılacak hastalar gereksiz bir riske sokulmuş oluyor. Bunları Goldacre aşağıdaki TED konuşmasında çok güzel özetlemiş, tercüme eden arkadaşımız Işıl Arıcan'a teşekkür edip izleyelim: Diğer önemli bir adım da birkaç ay önce Dünya Sağlık Örgütü'nden geldi. DSÖ, tüm klinik verilerin açıklanmasını PLoS Medicine dergisinde gerekçelendirerek talep etti. DSÖ her bir araştırmanın sonuçlarının iki ayrı ortamda duyurulmasını öngörüyor: Araştırmanın bitiminden itibaren 12 ay içinde özet sonuçlar hem bir akademik dergiye yayın için gönderilmiş, hem de çevrimiçi klinik araştırma veritabanlarına geçirilmiş olmalı. Tabii öncelikle her bir klinik deney, daha başlamadan bir yerlere kaydedilmeli ki, yayımlanmayan araştırmaların hesabı sorulabilsin, belki de bunlara ceza kesilebilsin. Bu kural aslında kağıt üzerinde var ama uygulanmıyor. Mesela ABD hükümetinin Clinicaltrials.gov sitesine kaydedilen araştırmaların yarısınından fazlasının sonucu, araştırma bittiği halde açıklanmamış, açıklanmayanlar için ceza (günde 10.000 dolar ki bu sektörde dönen paraların yanında çok sayılmaz) falan da kesilmemiş. Goldacre, DSÖ duyurusu hakkındaki yazısında bunun için iki baskı unsurundan söz ediyor. İlk olarak, bir araştırmacıya, önceki araştırmasının sonuçlarını yayımlamadan yeni bir araştırma yaptırılmaması. Mesela yeni bir klinik araştırma iznine başvuran her araştırmacıya, 12 ay veya daha önce tamamlandığı halde sonuçlarına ulaşılamayan herhangi bir araştırmanız var mı? diye sorulsa, cevap evet ise yeni araştırma izni verilmese, o eski sonuçları yayımlaması için doğrudan bir baskı oluşturulabilir. Burada iş yalnızca resmi kurumlara düşmüyor. Zaten bu kurumlar, verdikleri tıbbi kararlara dayanak olan verileri ticari sır kapsamında tutarak ne kamuoyuyla ne de akademisyenlerle paylaştılar, yani özetle Biz bakıp karar verdik, siz kullanın dediler. Bu yaklaşımla tabii şeffaflık sınavından kaldılar. Bunun için tıbbi uzmanlık kurumlarının, hasta topluluklarının, derneklerinin de sürece katılması, veritabanlarını denetlemesi ve sonuçların zamanında açıklanması niçin baskı oluşturması çok yararlı olacak. Goldacre'a göre ikinci olarak şirketlerin sonuçları vakitlice yayımlayarak uzun vadede hasta ve hekim nezdinde birbirlerinden daha fazla itibar edinme yarışı da bir baskı oluşturacak. Goldacre şöyle soruyor: Diyelim ki bir hastalığa önerebileceğiniz iki ilaç var, biri araştırma sonuçlarını zamanla açıklayan, diğeri bunu yapmamak için ayak direyen bir şirketten. Hangisine daha çok güvenirsiniz? Belki de böyle düşünerek, belki de Bad Pharma'nın başarısıyla gelen kamuoyu baskısından, kitabın İngiltere'de yayınlanmasından dört ay sonra dev ilaç şirketi GlaxoSmithKline bundan sonra alltrials.net kampanyasına katılacağını duyurdu. Gerçi ideal olan yalnızca yeni verilerin değil, bugüne kadarki tüm verilerin paylaşılması, çünkü halihazırda önerilen tedavilerin büyük kısmı son beş yılda değil, daha önce pazara çıktı. Ama yine de önemli bir adım olduğunu söyleyebiliriz. Kitapta yalnızca bu konu işlenmiyor. Aynı zamanda, aslında olumsuz sonuç vermiş olan bir klinik deneyin nasıl olumluymuş gibi gösterildiği, yayımlanmış araştırmalardan örneklerle çok güzel anlatılmış. Bu bölümü her hekimin muhakkak okuması gerektiğini düşünüyorum. Aynı zamanda ilaç şirketlerinin özellikle hekimlere dönük pazarlama stratejilerinden bahsediliyor. Bunların birçoğunu zaten daha önce gördüklerimden tahmin edebiliyordum. Ama daha öğrenciliklerinden itibaren hekimlerin firmalarca nasıl izlendiği, bazı hekimlere nasıl -kendi ürünlerini desteklemeleri şartıyla- entellektüel lider sıfatı ile nasıl konuşmalar yaptırıldığı, bunun yanı sıra hasta gruplarının, derneklerinin bile idari kurumlara ilaçlar hakkında baskı yapmak için kullanıldığını ilk bu kitaptan okudum. Bu saydıklarım dışında beni şaşırtan, bütün bu konular hakkında aslında birçok nesnel araştırma yapılmış olmasıydı. Bu yüzden bu kitap çok hafif bir okuma sayılmaz, ancak yine de yazar bu araştırmaları uzman olmayanların da anlayabileceği bir dile çevirerek anlatmayı başarıyor. İyice anlaşılması için her bölümün sonunda hekimlerin, vatandaşların ilgili konularda neler yapabilecekleri çok açık bir şekilde sıralanıyor. Ülkemizde de bu kitabın okunmasını ve daha bilimsel, daha bilinçli sağlık uygulamalarının yerleşmesini umuyorum.


Her geçen gün yeni bir sözdebilimin ortaya çıktığı, şarlatanların kanal kanal gezdiği, ne idüğü belirsiz iddiaların popülerlik kazandığı günlerden geçiyoruz. Bu eğilimin ardında belki de ülkemizdeki bir takım siyasi ve ekonomik belirsizliklerin etkisi vardır. Maalesef insanlar iyi şeyler duymaya ya da dertlerini kısayoldan halletmeye ihtiyaçları olduklarında, bu tür palavralara daha çok prim veriyorlar. Podcast : Play in new window | Download Subscribe: RSS Birileri her şeyi nefesle, titreşimlerle, ne idüğü belirsiz enerjilerle açıklayadursun; gelin biz bilim ne söylüyor ona bakalım. Mesela... Gerçekten de olumsuz duygular evrene kötü enerji yaymamıza mı neden oluyor? Elbette mesele kötü enerji değil. Ancak olumsuz duygular, beynimizin çalışma şeklini ve dolayısıyla da dünyayı algılama biçimimizi ciddi derecede değiştirir. Bu olumsuz duygulardan başlıcası strestir. Stres, herhangi bir tehdit varlığı altında tetiklenen bir dizi sinirsel yanıttır aslında. Kendinizi bir aslan saldırısı tehdidi altındaki bir ceylan olarak düşünün. Artık ne önünüzdeki otun, ne çiftleşmenin, ne vücudunuzdaki bakterilerden kurtulmanın bir değeri vardır. Önemli olan tek şey kaçmak ve hayatınızı kurtarmaktır. Bu nedenle sindiriminiz yavaşlar, üreme sistemi devreden çıkar, bağışıklık sistemi bile bir süre askıya alınır. Tüm kaynaklar artık dikkate ve harekete yöneltilecektir. Elinde bıçakla üzerimize gelen bir katil olduğunda da tıpkı ceylanın yaşadıklarını yaşarız. Ne var ki artık ormanda yaşamıyor olmamız ya da evimize sık sık katillerin uğramaması hiç strese girmediğimiz anlamına gelmiyor. Trafikte sıkışıp kalmak, bir projeyi gece yarısına yetiştirmeye çalışmak, çok kritik bir sınav arifesinde olmak... Bıçak tehdidi karşısındaki kadar olmasa da bunlar da stres yaratır. Ve bu stres çeşitli sistemlerimizin aksamasına neden olur. Bu nedenle kronik stres sindirim problemlerine, gebe kalma zorluklarına, sık hastalanmaya, adet düzensizliğine ya da iktidarsızlığa yol açabilir. Dahası da var... Pek çok araştırma olumsuz duygular içerisindeyken negatif bilgiyi pozitif bilgiden daha çok dikkate aldığımızı ortaya koyuyor. Hatta negatif bilginin olası etkilerini abarttığımızı. Örneğin bir deneyde, iki gruptan birisi özellikle strese sokulmuş . Daha sonra bu gruplara kapkaça uğramak, merdivenden düşmek gibi gündelik hayatta karşılaşabilecekleri tehlikelerle ilgili bazı istatistikler vermişler. Stres altındakiler bu risklerin yüksekliğine hemen ikna olmuşlar. Stressiz olanlarsa pek kolay fikir değiştirmemişler. Bu mekanizmanın bize günümüzde zarar verse de evrim sürecimizde hayatta kalmaya yarayan bir işlev olarak geliştiğini vurgulamak gerek. Neticede çok tehlikeli bir ortamdaysanız, diyelim bu aslanlarla dolu bir Afrika ormanı olsun, çevredeki en ufak olumsuz sinyali ciddiye almak gerek! Çalılardan gelen bir sese kedidir kedi deyip geçmek, hayatımıza mal olabilir. Ancak olumsuz duyguları ve bununla beraber değişen algımızı kontrol altına almayı başaramazsak, trafik sıkışıklığı bile aslan tehdidiyle aynı etkiyi yapabilir. Bu arada tersi de mümkün. Eğer olumlu duygular içerisindeysek, bu defa da pozitif bilgilere haddinden fazla değer veriyoruz. Bunun en gülünç örneklerinden birini New York City'de yapılan bir araştırma ortaya koydu. Araştırmanın sonuçlarına göre kış ortasında aniden güneş açarsa loto oynayanların sayısında kaydadeğer miktarda artış gerçekleşiyordu. Yani olumlu duygular içerisindeyseniz, loto kazanmak gibi çok düşük bir olasılığı, gerçekte olduğundan daha yüksek görebilirsiniz. Tüm bu süreçlerden büyük ölçüde amigdalamız sorumludur. Şarlatanların ne söylediklerini bir kenara bırakın: Kötü enerji yaymak ya da evrene iyi enerji göndermek diye bir şey yok. Amigdalayı ehlileştirmek ya da ehlileştirememek var. Yani kaygılarımızı bastırabilmek ya da kötü durumlarda bile mantıklı düşünerek sakin kalabilmek, olaylara bir de iyi yayından bakabilmek var. Her neyse... Açık Bilim ailesi olarak yeni yılınızı kutlar, olumlu duygularla geçmesini temenni ederiz.


ALO kelimesi nereden geliyor? diye merak edip interneti araştıracak olursanız bazı Türkçe kaynaklarda, Alexander Graham Bell'in sevgilisi Alessandra Lolita Oswaldo adının baş harflerinden kaynaklandığı yönünde yanlış bir iddiaya rastlarsınız. Sunay Akın da dahil olmak üzere, bir takım yazarlar bu hikayeye itibar edip gerçekmiş gibi anlatınca, Alessandra Lolita Oswaldo isimli hayali kadın, sadece Türkçe konuşanların inançlarında yaşattığı bir tarihi kişilik haline geldi. Zaten bu ismi Google'da aratırsanız Türkçe sayfalar dışında bir yerde bulamazsınız. Esasında oldukça mutlu bir evliliğe sahip olan Bell ve eşi, uydurulan bu hikayeyi görse muhtemelen çok üzülürdü. Podcast : Play in new window | Download Subscribe: RSS Graham Bell'in gerçek aşk hayatı ise şöyle: 1876'da telefonun patentini aldığında bekardı ve 1877 yılında Bell Telephone Company adlı şirketini kurar kurmaz yıllardır ilişkilerinin sürdüğü ancak Bell'in şirket için paraya ihtiyacı olması sebebiyle bir süredir evlenmeyi ertelediği Mabel Hubbard ile dünya evine girdi. Alexander'ın Mabel'e düğün hediyesi, çiçeği burnunda şirketinin 1497 hissesinden 1487'ydi ki bunun hisselerin %99'una tekabül ettiği düşünülürse kaba tabirle şirketi hanımın üzerine yapmıştı. Avrupa'da bir yıl kadar süren bir balayı geçiren çiftin toplamda 4 çocuğu ve mutlu bir aile yaşamları oldu. Alessandra Lolita Oswaldo ise hiçbir zaman var olmadı. İşin kötüsü ALO efsanesinin yer aldığı mecralarda kullanılan fotoğraf Bell'in hayat arkadaşı Mabel'e aittir. Peki nereden geliyor bu ALO? Muhtemelen Fransızca'dan. Osmanlı Devleti'nde 1840'ta kurulan Posta Nezareti'nin telefonun da kullanıma girmesiyle Posta, Telgraf ve Telefon Nezareti'ne dönüştürüldüğü 1909 yılında, Osmanlı coğrafyasında elitler arasında Fransızca konuşmak pek popülerdi. Zira 19. Yüzyıldan itibaren Avrupalı simsarlar aracılığıyla Osmanlı Devleti'ne hem teknoloji, hem de kültür transferi başlamıştı. Fransızca, özellikle de imparatorluğun son yıllarında, siyasi anlamı da olan bir dil haline gelmişti. Batılılaşma yanlısı aydınlarla azınlıkların oluşturduğu basın bile kimi yayınlarında Fransızca dilini kullanmıştı. Bunun da etkisiyle o dönemde bu topraklara transfer olmuş teknolojilere dair pek çok kelime de Fransızca'dan geçmiştir. Nitekim bugün bu kelimeleri hala Fransızca'da okunduğu şekliyle kullanıyoruz. Örneğin, Lokomotif , şimendifer , kondüktör , ray , anten , radyo gibi... Doğal olarak o dönemde ülkemizde kullanılmaya başlayan telefon sadece teknolojisiyle değil, kültürüyle beraber ithal edilmişti. Yani Alo kelimesi Türkçeye diğer terimler gibi Fransızca'dan geçmişti. Fransızlar resmi telefonlarda kibar bir selamlama ifadesi olarak allo kullanırlar. Fransızların telefonda allo kullanmasının muhtemel sebebi de, telefonun yaygınlaşmaya başladığı dönemde telefonun anavatanı olan ABD'de de telefon selamlama cümlesi olarak Hello kullanılmasıdır. 19. Yüzyıl başlarında diğer Avrupa dillerinden İngilizce'ye Hullo olarak geçen, gemicilere ait bağırma, dikkat toplama ifadesinin Helloya dönüşmesinde Thomas Edison'un payı vardır. Halloo, hallo, halloa, halloo, hello, hillo, hilloa, holla, holler, hollo, holloa, hollow, hullo şeklinde çeşitlenen kelimenin kökleri 13. Yüzyıl Fransızcası'na kadar gider. İlk icat ettiği ses kayıt cihazına da test amacıyla Halloo! diye seslenen Thomas Edison, 1833'te ilk olarak Londra'da bir gazetede kullanılan Helloyu, Pittsburgh'taki telgraf müdürlüğüne telefonda kullanılması için önermişti . Bu öneri hemen kabul edilmiş olsa gerek ki, yarım asır sonra 1889'a gelindiğinde telefon merkez santralinde her telefon hello diye açılır, çalışan telesekreter kızlarsa Hello kızları olarak anılır olmuştu. Şu an bu podcast'i dinlediğiniz teknoloji zincirindeki en önemli adımlardan birini atmış olan Graham Bell'e buradan selam gönderelim ve dilimizdeki bu hikayenin özrünü Bilim Arası aracılığıyla dilemiş olalım.


1993'te Nebula En İyi Roman Ödülü'nü alan Kim Stanley Robinson'un Kızıl Mars'ı insanın kaderini coğrafyasından bağımsız ele alıyor. Ancak başlığımız, girişimiz, her birisi bir kitap incelemesi gibi dursa da biz o kitap üzerinden insanın kaderinin değişmezliğini sorgulayacağız. Bir gün Dünya'yı bizler için yaşanabilir kılan her şeyi kaybedersek? Tüm enerji kaynaklarını tüketir, soluk alabileceğimiz güzel bir hava, içebileceğiniz temiz bir su bulamazsak? Dünya bizim için bir ev olmaktan çıkıp gövdesinde bizi barındıramayacak hale gelen, atıl bir küre haline gelirse? Eğer bugüne kadar yaşadığımız gibi yaşar ve gezegenimize bilinçsizce saldırırsak bunlar pek de ihtimal dışı değil. Ancak bizlerin dünya'dan terk-i diyar eylememize neden olacak sebepler sadece bunlar olmayabilir. Coğrafi keşifleri düşünün. Onlar olduğunda toprak herkesi doyurur, kuşlar herkesi mutlu eder, koyunlar etiyle sütüyle insana yeter haldeydi. Atalarımızdan bize miras kalan en önemli güdülerden birisi olan merak, yaşadığımız topraklar dışındaki diyarları bize bulmayı emretti. Fakat bir adım sonrasında sanayi devrimi ortaya çıktı. Kaynaklar yetmedi. Kazanç arzusu dinmedi. Daha çok kazanç için daha çok insangücü köleliği, maden ve toprak sömürüyü doğurdu. Belki de bu yüzden, tarihin bir tekerrürü olarak, bir süre için Dünya'nın yaşadığımız tek gezegen olacağını, ama bu güzide gezegenin başka gezegenlerden taşınmış maden ve malzemelerle bina edilip giderek ağırlaşacağını söyleyebiliriz. Geçtiğimiz ay keşfedilen Kepler 22-b gibi, yeni gezegenler keşfettikçe merak güdümüzün heyecanlı doğasını harekete geçiriyor ve doyuruyoruz. Bundan bir kaç on yıl, belki de bir kaç yüzyıl sonra bugün merakımızı dindirip heyecanımızı dizginleyen bu gezegenlerin bizler için yeni birer ev olup olmayacağından emin değiliz. Geleceğe dair bilim kurgular zaman zaman insanların galaksideki yirmi beş milyon gezegene yerleştiği tablolar çizerler. Hatta Asimov'un evreninde insanlar yayılmaya hangi gezegenden başladığını bile bilmemektedirler. Tıpkı bizim bugün atalarımızın izlerini ve genlerini takip ederek onun tam olarak nereden çıktığını anlamaya çalıştığımız gibi, onlar da güneş sistemi, Alpha Centauri ya da Vega üzerinde yoğunlaşırlar. Türümüzün yüz yıl sonrasını bile tahmin edemediğimiz bir zamanda eğer hala hayatta kalmayı başarabilirsek bir milyon yıl sonra nerede ve nasıl olabileceğimize dair hiçbir yüksek ihtimalli öngörüde bulunamıyoruz. Olası seçenekler arasında en kuvvetlisi dünyadan göçüp gideceğimiz üzerine... Bu oldukça anlaşılır bir seçenek. İnsan ortaya çıktığından bu yana hep yayıldı. Önce çevresini, sonra karşı kıtalarını, sonra tüm kıtaları, ayı, venüsü, marsı derken, şimdi güneş sistemi dışındaki gezegenleri de keşfeder oldu. Daha önce yaptığı gibi bir gün oralara da gidip yerleşebilecek. Bu noktada insanın aklına Matrix üçlemesinin ilk filminde Morpheus'un beynini yıkamaya çalışan ajanın söyledikleri geliyor: Sadece insanlar ve virüsler, kaynaklarını tüketerek sürekli bir yayılım gösteriyorlar Belki de bu yüzden kolonileştirmenin ve dolayısıyla dünyalaştırmanın maddi koşullarının yanında bir de manevi koşulları var. Dünyalaştırmanın maddi dinamikleri Tüm canlılar çeşitli ihtiyaçlar içerisindedir. Bu ihtiyaçların bir kısmı canlılığın kendisiyle birlikte var olurken, canlılığın sürdürülebilmesi için gerekli enerji alınan besin kaynaklarıyla temin edilirler. Canlılar, besin kaynaklarından enerjiyi ve yapıtaşlarını elde eden ve sürekli çalışan bir sistemdir. Bu enerjiyi oluşturan sistemlerin idamesi için gerekli bazı yapı taşları da dışarıdan yeme, soluma vb. yollarla elde edilirken, çalışma için gerekli ortam koşullarının da kesin olarak varlığı gerekir. Yerçekimi, sıcaklık, radyasyon, ışık vb. ortam nitelikleri ve enerji biçimleri canlılığın sürdürülmesi için uygun olması gereken bazı ortam koşullarını ifade eder. Yüzlerce yıl sonrasına ait bir atasözü söylemeye çalışsa idik, Her tür, kendi gezegeninde sağolsun! der miydik? Bence derdik... Canlıların gelişim ve değişinim süreçleri o gezegenlerin fiziki koşullarına bağlı olduğundan, canlılar kolonileşmek için ilk olarak kendi gezegenlerine tıpatıp benzer gezegenleri seçerdi herhalde... Bu arada; kolonileştirmenin tanımını da yapalım: Bir canlı türünün, ya da o canlıya ait özel, sınıflanmış, ayrık bir türün , herhangi yeni bir yaşam alanına göç ederek, oradaki varlığını kalıcı hale getirmesi işlemine kolonileşme / kolonileştirme adı verilir. Osmanlı'nın zorunlu göç politikaları ile hiç müslüman bulunmayan bölgeleri müslümanlaştırması, İngiltere'nin, Fransa'nın Afrika'yı, Asya'yı, Avustralya'yı sömürgeleştirmesi vb. tarihi ya da siyasi olaylar insanların kıtalararası ya da bölgelerarası kolonileşme gayretlerine örnek gösterilebilir. Ancak kültürel olarak farklılıkların azaldığı, sermayenin, insanın ve hammaddenin sınırlar arasından kolaylıkla geçtiği, toprak savaşlarının büyük ölçüde sona erdiği çağımızda, kolonileştirme daha çok insan türünün başka gezegenlerde ya da yıldız sistemlerinde varlığı temin altına alacak çalışmalar yapması anlamına gelmektedir. Bugün insanoğlu için kolonileşmenin gerçekleştirebileceği düşünülen dört gökcismi bulunmaktadır: Mars, Jupiter'in dördüncü büyük uydusu Europa, Satürn'ün uydusu Titan ve Ay. Ay'ın yakın olması bir avantajken yerçekiminin dünya şartlarına göre çok az olması, atmosferinin bulunmaması ve toprağının işlenemez, ya da girişte tanımını yaptığımız üzere dünyalaştırılması mümkün görünmeyen yapısı gibi parametrelerle dezavantajlı bir duruma düşmektedir. Ona keza, güneş sisteminde dünyanın ardışık gezegenlerinden olan Mars, uzak olmasına karşın, yerçekiminin dünya şartlarına aya nispeten daha benzer olması, atmosfere sahip olması, toprak yapısının durumu gibi parametreleriyle güneş sistemine ait gezegenler arasında kolonileştirilmeye en uygun aday olarak görülmektedir. Diğer ardışık gezegen Venüs güneşe çok yakın olduğu için çok sıcak olmasının yanısıra, deniz seviyesindeki basıncının dünyanın en az 90 katı kadar olması gibi bazı başka parametereler sebebiyle kolonileştirilmeye uygun görülmemektedir. Satürn ve Jupiter'in uyduları olan Titan ve Europa, içerdikleri su ile kolonileştirilmesi mümkün gökcisimleri arasında yerini alsa da bizlere olan uzaklığı ile Mars'a göre yine de geri planda durmaktadır. Kısacası, insanoğlununu göç edeceği ikinci bir gökcismi varsa ve bu sistemdaşımız olacaksa, şimdilik buna en mümkün görünen Mars'tır. Aşağıdaki tablo Venüs, Dünya ve Mars'ın bir karşılaştırmasını göstermektedir: Mars nasıl dünyalaşır? Mars'ın yukarıdaki tabloda verilen değerlerine bakarak yorumlayalım: Gün: Gün algısı insanların ve bitkilerin biyolojik saatlerinin ana çıtasını oluşturmaktadır. İnsanlar için daha çok psikolojik, bazı hayvan ve bir çok bitki için ise fizyolojik derecede önemlidir. Bir Mars günü, dünyadakine çok yakın olup, 24 saat 39 dakika, 35 saniyedir. Mevsimler: Mars'ın eksenel eğikliği 25 derece 11 dakikadır ve mevsimselliği ve mevsimlerin toplam yıla oranı eksen eğikliği 23 derece 27 dakika olan Dünya'ya benzerdir. Ancak bir Mars yılı dünya yılının 1,88 katıdır. Alan: Dünya'dan daha küçük bir gezegen olan Mars'ın yüzey alanı Dünya yüzey alanının %28,4'ü kadardır, ancak hiç su olmadığından toplam karasal yüzeyi neredeyse Dünya'nınki ile aynıdır. Atmosfer: Mars atmosferinde bizler için hayati önem taşıyan oksijen neredeyse mevcut değildir (%0,13) ve çok büyük bir kısmı karbondioksittten (%95,3) oluşmaktadır. Ayrıca Mars'ın Dünya'ya göre oldukça ince bir atmosferi vardır ve Dünya atmosferinin %0,7'si kalınlığındadır. Bu sebeple güneş radyasonu ve kozmik radyasyonu süzme yetisine sahip değildir. Atmosferi kalınlaştırılmadıkça Mars yüzeyinde özel kıyafetlerle dolaşılma zorunluluğu kaçınılmazdır. Bu sadece bizler için de geçerli değil... Örneğin bir bitki serası kurulsa da sürekli olarak koruyucu bir dış yüzey bulundurulma zorunluluğu vardır. Su: Mars'ta buz halindeki su varlığı son yıllarda yapılan araştırmalarla kanıtlanmıştır. Mars yüzeyinde buz olarak varlığını sürdüren suyun, Mars'ın ısıtılmasıyla sıvı hale dönüşeceği ve bunun dünyalaştırma eylemine yardımcı olacağı düşünülmektedir. Mars'ta bulunan buzun oldukça yüksek miktarlarda olması ihtimali sevindiricidir, zira kolonileştirme sırasında bu suyun eritilebilerek kullanılabileceği ve kolonileştirmeyi oldukça kolaylaştıracağı varsayılmaktadır. Yerçekimi: Mars'taki yerçekimi 0,38G, yani neredeyse dünyadakinin üçte biridir. Yerçekimsizliğin insanlarda ciddi fizyolojik sorunlara yol açtığı düşünülmektedir, ancak bilim insanlarının bir çoğu 0,38G'nin insanın alışarak biraz tıbbi yardımla hayatını sürekli olarak sürdürebileceği bir değer olduğu kanısındalar. Sıcaklık: Mars, güneşten daha uzak olması ve atmosferinin ince olması sebebiyle soğuk bir gezegendir. Mars'ın yaz mevsimi ortalama gece ve gündüz yüzey sıcaklıkları en az -140 oC, en fazla -63 oC'dir. Dünya'daki kutuplarda kaydedilmiş en düşük sıcaklık ise -89,2 oC'dir. Yani Mars'ın en sıcak günü ve yeri ile Dünya'nın en soğuk günü ve yeri arasında neredeyse fark yoktur. Basınç: Dış basınç, solunum kabiliyetlerini ve kanda çözünmüş gaz miktarını etkilediğinden en az sıcaklık ya da oksijen varlığı kadar canlılığı etkileyen faktörlerdendir. Mars'taki atmosferik basınç yaklaşık 6 mbar'dır. Normal şartlar altında Dünya'daki basınç ise 1013.25 mbar'dır. Dolayısıyla atmosfer kalınlaştırılmadıkça Mars'ta özel alanlar dışında yaşam mümkün değildir ve çalışmalar bu basınç farkını bertaraf edecek özel kıyafetlerle yapılmak zorundadır. Magnetosfer: Mars'ın magnetosferi çok incedir. Güneş rüzgarlarından gelen radyasyonu yansıtan magnetosferin Mars'ta çok ince olması, Mars'ı radyoaktif bir gezegen haline getirmektedir ve özel kıyafetlerin kullanımını zorunlu kılmaktadır. Ayrıca ince bir magnetosfer, gezegenden uzaya madde kaçışına yol açar. Bu farklılık ve eksiklikleri giderebilmek için bilim adamlarının kimisi henüz bilim kurgu filmlerini andırsa da mümkün olabilecek bazı fikirleri mevcut. Mesela oksijen derişimini arttırmak ve beraberinde atmosferi kalınlaştırmak için çeşitli yollar var: Mars'ta yaşayabilecek bir tür plankton ya da bu şartlara uyum sağlayabilecek başka bir çokhücreli bitki Mars'ın atmosferindeki bol karbondioksiti yavaş yavaş oksijene dönüştürerek gezegen atmosferini oksijene bulamaya başlayabilir. Zamanla şu an var olan ama oldukça ince olan ozon tabakasının kalınlaşmasına da sebep olacak bu gelişme diğer yandan atmosferin kalınlaşması ve güneşin zararlı ışınlarının süzülmesine de sebep olacaktır. Basınç da atmosferin kalınlaşması ile birlikte artacak değerlerden birisidir. Sıcaklığı arttırmak için kullanılacak yollar da gezegendeki bir kaç sorunu birden çözmeye yarayabilir: Gezegen merkezine doğru kazılarak açılacak dev çukurlar Mars'ın halen sıcak olan çekirdeğindeki ısıyı yüzeye daha yoğun şekilde ulaştıracaktır. Daha da güzeli bu taşla vurulan ikinci kuş: Eğer gerçekten dev kraterler açabiliyorsak, yüzeye göre daha sıcak olan kraterin tabanı bizlere ilk yaşam alanlarını sunabilir ve biz de böylelikle yerleşmeye Mars'ın yüksek dağlarındaki manzaralı alanlarında değil, bu çukurlarda başlayabiliriz. Çukurlarda aşağılara indikçe basıncın artacağını söylemeye gerek bile yok. Kutupların ısıtılması ise farklı sonuçlar verir. Biraz fazla bilimkurgu gibi gelse de uzaya yerleştirilecek dev aynalar sayesinde Mars'ın kutuplarının güneşten aldığı payın arttırılması ve bu sayede kutupta buz halinde depolanmış olan suyun eritilmesi gibi bir fikir de mevcuttur. Su elde etmenin bir diğer yolu ise gezegene hidrojen pompalamak. Zira hidrojen, Mars toprağında bulunan Demir Oksit ile tepkimeye girdiğinde açığa su ve demiroksit çıkarıyor. Nabza göre Küresel Isınma Dünya'mızda bizlerin sonunu getireceğinden endişe ettiğimiz küresel ısınmaya Mars'ta ihtiyaç duyacak olmamız ne garip bir ironi. Mars'ta bir sera gazı olan karbondioksitin %95 dolaylarında olması Mars'a ilave edilecek ya da ortaya çıkarılacak ısı enerjisini gezegende kilitli kılacaktır ki bu da ilk etapta solunum için bir dezavantaj olsa da gezegeni ısıtmak için çok önemli bir avantajdır. Eğer bu gerçekleştirilebilse ve yüzey sıcaklığı bir kaç derece arttırılabilse, toprak tarafından emilmiş olan karbondioksit süblimleşebilir yani bir naftalin misali katı halden gaz hale geçebilir- ve bu sayede basınç da 300 milibara kadar çıkabilir. Zincirleme bir etkileşim sonucunda insanın, basıncı dengeleyen özel kıyafetleri olmadan yaşayabileceği bir basınç değerine ulaşmak mümkün olabilir. Bu zincirleme etkileşimin başlatılabilmesi için bir azot üç hidrojenden oluşan ve başarılı bir sera gazı olan Amonyak bombaları dünyalaştırma çalışmalarına dair fikirler arasında rağbet görenlerdendir. Mars atmosferinde olmayan azot gazının da bu yolla temin edilmesi amonyağı Mars'ın dünyalaştırılmasındaki önemli maddelerden kılar. Öte yandan daha koyu renkli bir Mars toprağı , tıpkı yazın giymiş olduğumuz koyu renkli kıyafetlerin yaptığı gibi toprağın emeceği güneş ışığı miktarını arttıracaktır. Fantastik bir fikir de göktaşlarını yönlendirebileceğimiz bir teknolojiye eriştiğimizde Mars'ı sapanla vurur gibi vurabilmek: Mars'ın atmosferinden içeriye dalarak yüzeye çarpan bir göktaşı gezegende önemli miktarda bir ısı enerjisini açığa çıkarır. Bu sayede topraktaki suyu buharlaştırır ve dahası, göktaşlarının genelinde bulunan amonyağı kolay yoldan gezegene sokmuş olur ki bu bir kaç cümle önce bahsettiğimiz amonyak bombalarından binlercesi yerine geçebilir. Mars'ın kolaylıkla halledemeyeceğimiz en büyük problemi magnetosferi olmamasıdır ve bu yüzden güneş rüzgarını gökteki gümrüğünden geçirmesidir... Şimdilik her şey tamam olsa da Mars'ın sarp yollarında yürüyüp gezemeyecek olmamızın, yer altında ya da koruyucu tüpler içerisinde günümüzü geçirecek olmamızın sorumlusu bu yokluktur. Bilimsel gelişmelerin zamanla bize yapay bir magnetosfer oluşturma imkanını vereceğini ümit ediyoruz. Eğer, her şey mükemmel gider de, dengeli bir şekilde, kalın ve etkili bir atmosfer oluşturursak magnetosfer olmasa da yüzeyde gezip tozabiliriz, ancak magnetosferin yokluğu bu sütliman halin kısa sürmesine sebep olur. Çünkü güneş rüzgarı ile beraber Mars'ın atmosferi peyder peye uzaya dağılacaktır. Dünyalaştırmanın manevi dinamikleri Dünyalaştırmak için koşulları nasıl değiştirebileceğimizi gördük. Tüm bunlar oldukça masraflı çalışmalar. Üstelik hiçbirisini robotlar yapmıyor. Bu çalışmalar için kimisi Mars'ta, kimisi yörüngede, kimisi de anavatan Dünya'da bir insan ordusuna ihtiyaç var. Başlığa konu kitabımız Kızıl Mars bu insanların bir kısmının öyküsü. 1993 yılında Nebula Ödülü'nü almış kitap naçizane düşünceme göre bunu haketmiş. Kim Stanley Robinson, basit bir Mars Dünyalaştırması macerası yazmamış. Merkeze Mars yerine insanı koymuş. Bireysel düzeyde insanların ihtiraslarını, kıskançlıklarını, ideallerini incelerken, toplumsal düzeyde de inanç, başkaldırı, isyan gibi eğilimlerimizi incelemiş. Kısacası, oraya gönderdiği ilk 100 bilim adamını tüm Dünya'nın doğru bir örneklemesi olarak kabul etmiş ve Dünya tarihi seyrinden bazı kesitleri Mars sahnesinde ilk 100'e tekrar ettirmiş. Kitabı okumayanlar için heyecanını kaçırmak istemediğimden yüzeysel olarak değineceğim bu konunun bazı noktalarında Kızıl Mars'tan ilham almış olsam da olaylar zincirinden bahsetmeyeceğim: Mars'a gönderilecek ilk koloninin çok özel bir seçim sürecinden geçeceğini şimdiden öngörebiliyoruz. İnsan ırkının uzayda gerçekleştireceği en önemli görev bu olsa idi. Bu konu ilgimi fazlasıyla çektiğinden yüksek lisans çalışmalarım sırasında İnsan Kaynakları Yönetimi dersine proje olarak Mars'ın Kolonizasyonu'nda İnsan Kaynakları Yönetimi başlıklı bir çalışma gerçekleştirmiştim. Çalışmayı yaparken bu işin bu kadar da kolay olmadığını farketmek doğal bir anlama süreci oldu. Zira, göndereceğiniz kişiler arasındaki anlaşmazlıkları çözmek için Mars'ta hazır olarak kurulu mahkemeler ve güvenlik güçleri yoktur. Üstelik herhangi bir kimsenin orada anlaşmazlık kaynağı ya da suçlu olması halinde sıradaki ilk uçağa bindirip geri dünyaya gönderme olanağı da yoktur. İnsan faktörleri tüm olanaklarıyla devrede olduğuna göre herkesin pek gülüm balım geçinebileceğini de söylemek çok zor. Otoritenin epey bir uzakta olması bu faktörleri derinleştirir. Bir kişinin geçici ya da kalıcı olarak iş göremez hale gelmesi halinde kolonileştirme faaliyetlerinin sekteye uğramamasını sağlayabilmek de o kadar kolay değil. Zira aynı uzaklık o kişilerin eldeki imkanlarla tedavi edilememesi halinde olay ABD ordusunun filmlerde de görüldüğü gibi bir askeri için helikopter kaldırması yönünde gelişmeyecektir. Tüm aksilikleri bir kenara bırakıp bireyin özüne dönersek etik ile de yüzleşebiliriz: Mesela ilk yüz içerisinde yer alan bu bilim adamlarının gezegende iken dünyalaştırmanın ahlaki yönüne takılmış olmaları halinde ne olurdu? Başka bir deyişle, bir biyolog, jeolog ya da mesleğinden bağımsız olarak herhangi birisi bu güzel gezegeni olduğu gibi bırakmak varken kendi amaçlarımız uğruna onu bölüp parçalıyor, onu işgal ediyoruz şeklinde düşünerek tüm çalışmalara muhalif hale gelse idi? Bir grup bilim adamı ayrılarak, Hüstın'ın talimatlarına uymayacağını ilan etseydi? İki adam aynı kadına ya da iki kadın aynı adama aşık olsa idi? Ya Mars'ın Kızıl, nispeten daha karanlık, şöyle çıkıp da bir temiz hava alınamayacak ortamında ağır bir depresyon insanları kısmen ya da tamamen etkisi altına alsa idi? Hatta ve hatta bu kadar insan, kendisini kaçıranlara aşık olan rehineler misali, kendilerini kıskaca almış olan bu gezegene bağlansalar ve bu emekleri sonucunda o gezegende yaşamayı tek hakedenlerin kendileri olduklarını düşünselerdi? Görüldüğü üzere, bilim insanları daha çok Mars'ı Dünya'ya nasıl benzetecekleri üzerine bilimsel ya da teknolojik çareler arasa da genelde oraya göndereceğimiz koloninin küçük bir toplum örneği olarak yaşayacağı sorunlara pek değinilmemektedir. Dünyalaştırma, gezegeni dünyaya çevirmekse, içindeki nüfus da aynı oradan dünyalı olacaktır ve tüm ihtiraslarımız, duygularımız, düşüncelerimiz, isyanlarımız, sahiplenişimiz, kıskançlığımız, sevgimiz, kısacası bizi insan yapan her ne varsa o gezegene taşınacaktır. İşte Kim Stanley Robinson'un bu efsanevi kitabı maddi dinamikleri işletirken, diğer yandan manevi dinamikler üzerinde de bizleri epey düşündürüyor. Kabalcı Yayınları'ndan çıkan bu kitabın devam serisi olan Mavi Mars ve Yeşil Mars henüz Türkçe'ye çevrilmedi. Kızıl Mars sevenlerin bu kitapları da merakla beklediklerini Kabalcı'ya tekrar hatırlatıp, Mars severlerin hislerine tercüman olmak isterim.