9. Fare Bilgisayarlarımızın neredeyse ayrılmaz parçası olan fare ilk olarak 1968'de San Francisco'da düzenlenen bilgisayar konferansında sahneye çıktı. Stanford Research Institute'da insan faktörleri araştırma grubunu yöneten Douglas Engelbart (1925-2013), insanların bilgisayarlarla verimli bir şekilde çalışabilmeleri için geliştirdiği yeni teknikleri kuru bir konuşma yerine canlı bir gösteriyle sunmaya karar vermişti. Önceden hazırlanmış bir terminalin başına oturdu ve mikrodalga TV bağlantısıyla 50 km uzaktaki laboratuvarında bulunan bilgisayarla bağlantı kurdu. Terminale harcıalem bir klavyenin yanı sıra, alışılmadık bir araç iliştirilmişti: Arkasından kuyruk gibi bir kablo çıkan bir kutucuk. Engelbart, görüntüsünden dolayı fare adını verdikleri bu işaretleme cihazını kullanarak uzaktaki bilgisayarda basit bir kelime işlemci, basit bir hipermetin belgesi , ve başka etkileşimli yazılımlar çalıştırdı. Dinleyicilerin ne kadarı farkındaydı bilinmez, ama Engelbart onlara geleceğin bilgisayarını göstermişti. Fare deyip geçmemek gerekiyor. Fare, veya daha genel bir terimle işaretleme cihazları, büyük bir vizyonun, bilgisayar teknolojisinin insan zihnine eklemlenmesi tasarısının bir parçasıydı. Bu vizyonu ilk ifade eden kişi, bir psikolog olan ama ömrünü bilgisayar sanayiinin içinde geçirmiş olan Joseph Carl Robnett Licklider (1915-1990) idi. Licklider disiplinlerarası çalışma için doğmuş biriydi. Matematik, fizik, ve psikoloji alanında üç lisans diploması alıp psikolojide yüksek lisans yaptıktan sonra uzmanlıklarını birleştirebildiği psikoakustik alanında doktora yaptı. 1950'de MIT'de elektrik mühendisleri için bir psikoloji programı oluşturdu. 1957'de yüksek teknoloji şirketi Bolt, Beranek & Newman'da başkan yardımcısı olarak çalışmaya başladı. 1960'da yayınladığı İnsan-Bilgisayar Simbiyozu başlıklı makalesinde insanların hayatlarının bilgisayarlarla içiçe geçtiği bir gelecek tasvir etti, ki o dönemdeki bilgi işleme usulü bu hayalin çok uzağındaydı. 1958'de ABD Savunma Bakanlığı'nın desteklediği DARPA tesis edildi. 1962'de Licklider DARPA'nın Bilgi İşleme Teknikleri Dairesi'nin başına geldi. İsmine rağmen DARPA doğrudan savunma projelerinden ziyade, kısa vadede uygulaması olmayan araştırmaları destekliyordu. Böylece Licklider'ın hayal ettiği şekilde bilişimi insanlarla birleştirecek araştırmalara kaynak sağlama imkanı doğdu. Engelbart'ın araştırmaları da DARPA'dan mali destek almıştı. Fare güzel bir oyuncak olabilir, ama neden çığır açan bir buluş olsun? Elbette tek başına farenin pek faydası yoktu, ama fare bir grafik arayüzün parçasıydı, bu da radikal derecede farklı bir kullanım tarzı demekti. O zamana kadarki bilgisayar kullanımı çok üst seviyede bir soyutlama ve komut ezberleme gerektiriyordu. Oysa işaretleme cihazları, grafik arayüzlü bilgisayarların insan beyninin en kuvvetli özelliklerinden biri olan el-göz koordinasyonu ile yönetilmesini sağlıyordu. Böylece bilgisayar kullanımının insanileşmesi, kolaylaşması, kitlelere uygun hale gelmesinin kapısı aralanmıştı. Engelbart insan-bilgisayar etkileşimi denen araştırma alanına öncülük etmişti. Bugün kullandığımız grafik arayüzlerin temel prensipleri o dönemde belirlendi. Ne var ki, Engelbart'ın sunumu kısa vadede hakettiği ilgiyi görmedi. Bilgisayar donanımı pahalıydı, yüzbinlerce dolarlık bir bilgisayarın işlem kapasitesinin bir kısmını grafik işlemleriyle harcamak makul değildi. Ancak 1970'lerde elektroniğin ucuzlaması ile işler değişti. Güçlenen ve ucuzlayan bilgisayarlarda, grafik arayüz teknolojisi sıçraması beklenmedik bir yerden, bir fotokopi makinesi üreticisinden geldi. Xerox şirketi, yükselen Japon firmalarının rekabeti karşısında ürünlerini çeşitlendirme isteğiyle, 1969'da bilgisayar konusunda çalışacak bir ar-ge bölümü kurmuştu. Palo Alto Research Center olarak bilinen bölümün amacı geleceğin ofisini kurmaktı. PARC'ın başına eski bir DARPA yöneticisi olan Robert Taylor (1932-) getirildi. Taylor, Licklider'la beraber çalışmıştı ve onun vizyonunu PARC'a taşıdı. Bu vizyonu Alto adı verilen bir bilgisayar sistemi üreterek somutlaştırdılar. 1973'de hazırlanan Alto çağının çok ötesinde bir bilgisayardı. Herşeyden önce, bir mainframe değil kişisel bir bilgisayardı. Bir dosya kağıdı büyüklüğünde, dik duran ekranı grafik çıktıya uygun olarak hazırlanmıştı. Fare aracılığıyla bir grafik arayüzle çalışılıyordu. Alto'lar birbirlerine Ethernet standardı kullanan bir ağla bağlanabiliyorlardı. Alto'ları lazer yazıcılarla kullanmak da mümkündü. Yaklaşık bin adet Alto üretildi, fakat bunlar satışa sürülmeyip Xerox içinde kullanıldılar. Henüz kişisel bilgisayar devrimine birkaç yıl vardı, ve çoğu insan koca bir bilgisayarın tek kişinin kullanımına adanmasını abes buluyordu. Zaten maliyeti 18 000 doları bulan bir kişisel bilgisayarın alıcı bulması çok zordu. Kişisel bilgisayar pazarının açılmasından sonra 1981'de ticari bir model hazırlandı ve Xerox Star adıyla piyasaya sürüldü. Ancak, çok üstün teknik özelliklerine rağmen çok yüksek fiyatı ve şirketin pazarlama başarısızlığı yüzünden piyasada tutunamadı. Yine de Alto bilgisayar tarihini dolaylı yoldan etkiledi. 1979'da Steve Jobs PARC'ı ziyaret ettiğinde Alto'yu inceledi ve hayran kaldı. Fare ve grafik arayüz kullanımının bilgisayarların yaygınlaşmasının anahtarı olacağını tahmin etti ve yeni Apple modellerinin tasarımını buna göre yönlendirdi. Lisa adlı başarısız bir modelden sonra 1984'de ünlü Macintosh piyasaya çıktı. PC dünyasında aynı gelişme birkaç yıl sonra Microsoft'un Windows yazılımı ile sağlandı. Fare çoğu insanı yıldıran siyah komut ekranını ortadan kaldırdı ve daha çok kullanıcının bilgisayara ısınmasına vesile oldu. Grafik arayüz görsel ve daha anlaşılır bir çalışma ortamı sağladı. Zamanla fareler gelişti, kolay bozulan toplu fareler yerine dayanıklı ve hassas optik fareler gelişti. Sürükleme topu ve dizüstü bilgisayarlardaki touchpad gibi alternatif işaret cihazları icat edildi. Artık akıllı telefon ve tabletler ile sadece dokunmatik ekranlarıyla, yani işaretleme ile etkileşim kuruyoruz. Masaüstü bilgisayarların yakında yerlerini mobil cihazlara bırakacağı söyleniyor. Yakında bilgisayarlarla bilimkurgu filmlerindeki gibi boşlukta el hareketleri ile etkileşmeye başlayabiliriz. Bütün bunlar 45 yıl önce Douglas Engelbart'ın elindeki gösterişsiz tahta kutunun içinden çıktı. 10. Web 2.0 Son maddeye başlamadan önce bir durup, çığır açıcı bulma kriterlerimizi gözden geçirelim. Başka icatları yaratan bir kök icat, çığır açıcı olarak düşünülebilir. Y olmasa Z olmazdı, X olmasa da Y olmazdı mantık zinciriyle gidebildiğimiz kadar geriye giderek bir alandaki en önemli icadı bulabiliriz. Ama bunda iki sorun var. Birincisi, icatlar genellikle birden fazla kaynaktan beslenirler, doğrusal bir çizgi takip etmezler, hatta bazen birbirlerini aynı anda geliştirirler. İkincisi de, hiç bir icat gökten inmediği için, bu zincirin sonunda nihai çığır açıcı icat olarak ateş yakmaya varırız. Bu kadar geriye gitmek de abes olur elbet. Bu listedeki icatları seçerken mihenk taşım şu oldu: Daha önceki teknolojilerden ciddi şekilde farklı olan inovasyonlar , veya varolan teknolojileri biraraya getiren, büyük bir inovasyon içermeyen, ama öngörülemeyen büyük sonuçlar yaratanlar . Büyük bir sonuç olarak önümüzde bilgisayar ağları var. Hayatımızın her alanına entegre olmuş durumda. Peki, ağ toplumunun çığır açıcı adımı nerede atıldı? Teknoloji olarak bakıldığında bu adımın, yukarıda bahsettiğim DARPA kurumunun fonlarıyla desteklenen ARPANET projesi ile atıldığı söylenebilir. 1960'ların başında tasarlanmaya başlayan ve 1970'de devreye giren ARPANET'in amacı, coğrafi olarak birbirinden uzak mainframe bilgisayarları iletişim hatlarıyla birbirine bağlamaktı. Bu sayede bir bilgisayarın yoğun olduğu durumlarda iş yükünü başka bir bilgisayara aktarmak, böylece kaynakların daha ekonomik kullanılmasını sağlamak amaçlanıyordu. ARPANET'i oluşturmak kolay olmadı. O dönemin birbirinden çok farklı iç yapıya sahip ve değişik veri kodlama usülleri olan bilgisayarlarının kullanabileceği güvenilir bir platform yaratmak gerekiyordu. Bu amaçla, verilerin parçalara bölünüp ağ üzerinden gönderilmesi, kaynaktan hedefe doğrudan bağlantı yoksa aradaki bilgisayarların veriyi yönlendirmesi gibi yöntemler geliştirildi. Ağdaki bilgisayarların iletişim kurma kurallarını belirleyen protokoller, TCP ve IP , yine ARPANET himayesinde gelişti. Bugünkü internet altyapısı hala bu teknolojilerin üzerinde durduğu için ARPANET'in çığır açıcı olduğu söylenebilir. Başka bir açıdan bakıldığında ise asıl büyük adımın Ethernet teknolojisi olduğu söylenebilir. Bu teknoloji 1973'de, Xerox PARC'da Alto bilgisayarı ile beraber geliştirildi. Buradaki amaç yerel olarak bağlı bilgisayarların bilgi alışverişi yapmasını sağlamaktı. Bir ofiste veya laboratuvardaki bilgisayarlar ortak bir aktarım kablosuna bağlanır, ve her biri diğerine sinyalleri aynı hat üzerinden gönderir. Sinyallerin karışmasını engellemek için, bir odadaki sohbette insanların kullandığı nezaket protokolüne benzer kurallar uygulanır. Sözgelişi, her bilgisayar iletişimi dinler, kanal boşsa kendi sinyalini gönderir. İki bilgisayar aynı anda sinyal gönderdiyse ikisi de durur, rastgele bir süre sonra tekrar denerler. ARPANET birbirinden uzak ana bilgisayarlar arasında çalışan bir iletişim omurgasıydı, Ethernet ise yakın mekandaki kişisel bilgisayarları bağlayan bir yerel ağ oluşturuyordu. Birbirini tamamlayan bu iki teknoloji 1970'lerde ortak protokollerde birleşti ve bu protokoller bugüne kadar geldi. Bu yazıyı okuduğunuz bilgisayar Ethernet kurallarına göre çalışan bir devreyle ağınızın routerına bağlandı, o da TCP/IP kurallarıyla Açık Bilim sunucusundan bu sayfayı talep etti, ve sizin bilgisayarınıza aktardı. Ancak, fiziksel bir ağ yapısı o kadar da orijinal bir fikir değildi. İletişim ağı olarak telefon şebekesi örneği vardı. Hatta önceki yüzyılda geliştirilen telgraf şebekesi bile Victoria devri interneti olarak anılmayı hakedecek derecede yoğun bir bilgi aktarımı sağlamıştı. Bu yüzden, biraz da cüretkar davranarak, çığır açıcı olan gelişmenin bağlantı kurabilmek değil, aktarılan bilgilerin anlamlı şekilde organize edilmesi olduğunu savunacağım. 1980'lerde, varolan internet altyapısı üzerinde çeşitli bilgi alışverişi yöntemleri gelişti. Dosya paylaşımı, e-posta, ilan tahtası sistemleri , listserv haberleşme grupları gibi. Bunlar küçük meraklı gruplarına hitap ediyordu, geniş kitlelere yayılmamıştı . World Wide Web beklenmedik bir yerden çıkageldi. 1990'da, İsviçre'deki uluslararası yüksek enerji fiziği laboratuarı CERN'de çalışan İngiliz fizikçi ve yazılım mühendisi Tim Berners-Lee (1955-), değişik bilgisayarlara dağılmış verilerin, hipermetin tıklamalarıyla birleştirilebileceği bir belge sistemi tasarladı ve Belçikalı yazılım uzmanı Robert Cailliau (1947-) ile işbirliği yaparak geliştirdi. Her Web adresinin başında gördüğünüz http ve web sayfalarının görüntülenmesi için kullanılan kodlama dili HTML , Berners-Lee tarafından icat edildi. WWW kısa zamanda CERN sınırlarını aştı ve dünya çapında bir bilgi paylaşımı sistemi haline geldi. Berners-Lee'nin 1991'de yaptığı bir konferans sunumundan sonraki iki yıl içinde Web standardıyla hazırlanmış belgelerin sayısı hızla arttı. Berners-Lee Web yapısının ticari sır haline getirilmemesi, herkese açık bir geliştirme platformu olmasını istiyordu; CERN'i Web teknolojisini halka açmaya ikna etti. İlk yıllarda Web sayfalarına metin temelli tarayıcılarla erişiliyordu. 1990'ların ortalarında iki gelişme Web'in akademik çevrelerden topluma hayata yayılmasını sağladı. Birincisi, 1994 sonunda hazırlanan grafik arayüzlü Netscape tarayıcısıydı. Netscape ile Web sayfalarında resim, müzik ve video gösterilebiliyor, sayfa düzeni şık bir şekilde düzenlenebiliyordu. İkinci önemli gelişme Web'in ticarileşmesiydi. ARPANET ve 1990'da onun yerine geçen NSFNET internet omurgalarının masrafları ABD hükümeti tarafından karşılandığı için ticari amaçla kullanılmaları yasaktı. 1995'de NSFNET kapatıldı, yerini o zamana kadar serpilmiş özel internet servis sağlayıcıları aldı. Böylece mal ve hizmet satan kar amaçlı Web siteleri kurulabildi ve e-ticaret hacmi hızla arttı. Ticarileşmeyle beraber Web sayfalarının profesyonelliği arttı, programcılar gitgide daha güzel görünen sayfalar hazırlamayı, ve karmaşık bilgilerin organize edilebildiği site düzenleri kurmayı öğrendiler. Web'in ani patlamasının hikayesini hepimiz biliyoruz. Ne oldu demeye kalmadan Web, banka işlemlerimiz, alışverişimiz, haberleşmemiz ve sosyalleşmemizde merkezi duruma geldi. O zaman, Tim Berners-Lee'nin aklının ürünü olan WWW'nin çığır açıcı olduğunu söylemek doğru olur. Bununla beraber, 2000'lere gelene kadarki Web ile, son on yılın Web'i arasında büyük farklar olduğu da iddia edilebilir. 2000'lerin başında Web sayfalarının altyapısında olmasa da, görünüşü ve kullanılışında radikal bir değişiklik yaşandı. Eskinin statik Web sayfalarının yerini dinamik sayfalar aldı. Bu siteler kullanıcıya özel şekilde oluşturulabiliyor, anlık değişiklikleri gösterebiliyor, içinde başka uygulamaları barındırabiliyordu. Bu yeni yaklaşıma, yazılım sürümlerinin numaralanmasından ilham alarak, Web 2.0 adı yakıştırıldı. Web 2.0 kavramı teknolojik altyapıda fazla bir değişiklik içermez. Bitler ağ üzerinde kırk yıllık TCP/IP protokolüyle aktarılır, web uygulamaları HTTP protokolüyle açılır, sayfalar HTML sayfalarıyla görüntülenir ve 1990'larda kullanılan aynı programlama dilleriyle programlanır. Asıl önemli fark, bu sayfaların sunduğu hizmetlerdedir. 1990'ların Web'i (Web 1.0) çok önemli bir devrim yapmış, isteyen herkesin kendi web sayfasını oluşturabileceği araçlar sunmuştu. Yine de bu araçlar belli bir teknik zorluğa göğüs germeyi gerektiriyordu, sayfayı barındıracak bir internet hizmeti ve alan ismi satın almak, HTML kodlaması yapmak gibi. Bireylerin söz hakkı bir miktar artmıştı, ama ifadenin önündeki bariyerler tamamen kalkmamıştı. Web 2.0 ise kişiler arası bağlantıları, iletişimi, ortak çalışmayı, içerik üretimini ön planda tutar. Sözgelişi, Web programlama zahmetine girmek istemeyenler ücretsiz olarak, hazır kalıpların bulunduğu Web alanları oluşturabilirler. Bunlar statik sayfalar da olabilir, bloglar gibi belli usullerde dinamik hizmet veren siteler de. İçerik yönetim sistemleri denen üst düzey Web programlama araçları, tam teşekküllü bir site oluşturmayı çok kolay hale getirerek site sahibinin, yazacağı içeriğe odaklanmasını sağlıyor. Örnek vermek gerekirse, son yılların belki de en büyük uygarlık adımı olan Wikipedia wiki adı verilen özel bir içerik yönetim sistemi kullanır. Ama ne okuyucuların, ne de madde yazarlarının bunun ayrıntısını bilmesi gerekmez. Bazı basit kuralları kullanarak içerik yaratmak esastır. Wikiler ve benzeri internet imecelerinin devrimsel yanını anlatmak buraya sığmaz. Web 2.0'ın sağladığı araçların temel yararını Clay Shirky'nin ifadesiyle şöyle özetleyebiliriz: Bir örgüt olmanın minimum maliyeti nispeten yüksek olduğu için, bazı faaliyetler, belli değerleri olsa da, örgütlü şekilde yürütülmeye değecek kadar değerli değildirler. Yeni sosyal araçlar, grup eylemini koordine etmenin maliyetini düşürerek bu denklemi değiştirir. Sosyal ağlar, Facebook, Twitter, FriendFeed, LinkedIn, Google+, ve daha niceleri, Web 2.0 kapsamındaki araçlar ve kavramlar ile ortaya çıktı. Bunlar bireylere hızlı ve ücretsiz olarak içerik üretme imkanı vermekle kalmadı, paylaşma ve tartışma ortamı da doğurdu. İfade bariyerleri daha da aşağı indi. Sosyal ağlar toplumsal ve siyasi değişimde de kilit rol oynuyor. Eskiden kolayca örtbas edilen kabahatler sosyal medyada fırtına gibi esiyor, hafızalara yerleşiyor. İletişimin kolaylaşmasıyla örgütlenme imkanı artıyor, Arap Baharı veya Gezi Direnişi gibi kitle hareketleri bir anda ortaya çıkıveriyor. Coursera, EdX, KhanAcademy gibi sitelerin sunduğu çevrimiçi dersler, geleneksel eğitimi ortadan kaldırmasa bile, muhtemelen değişik bir biçime sokacak. Yeni Web araçları bilimsel araştırmaya da damgasını vuruyor; eski yayıncılık modeli değişiyor, makalelerin müsveddelerini barındıran arşivler en çok kullanılan yayın mecraı haline geldi. Bilimsel araştırmanın her aşamasının paylaşılmasından bahsediliyor. Web 2.0, bilgiye bakışımızı kökten değiştirdi. Eski medyada gazeteler, basılı ansiklopediler, televizyonlar, tek yönlü ve tartışmasız bir otorite oluştururlardı. Yeni medya ise bunların çoğunun üzerinden atlayıp geçiyor. Tek taraflı değil, kişilerin karşılıklı tartışmaları ve paylaşmalarından ortaya çıkan yeni bir resim çiziyor. Bu yeni tavır, eskiye alışık olanların tepkisini çekiyor. Sosyal ağlarda yayılan yalan haberleri ve abartıları kötü örnek olarak göstermek yaygın, fakat buna karşılık geleneksel medyada da yalanlar ve çarpıtmaların çok sayıda olduğunu gördük, özellikle de Gezi direnişi ve daha sonraki olaylarda. Web 2.0 araçlarını kullandıkça görüyoruz ki, kitlesel katılımla hazırlanan içerikte, Wikipedia sayfası olsun, twitter haberleri olsun, gerçeğin daha kapsamlı ve doğru bir ifadesine ulaşmak mümkün. Toplum hayatında devrim yaratan kişisel bilgisayarların bir teknolojik atılımdan çok, varolan teknolojinin farklı bir kullanım tarzı olduğunu görmüştük. Aynı şekilde Web 2.0 da, mevcut yazılım ve donanım sistemlerinin kitlesel kullanıma uygun hale getirilmiş paketlemelerinden başka birşey olmasa da, hayatımızda olağanüstü değişiklikler yaptı ve yapmaya devam ediyor. 11. İkili sistem Dünyada 10 çeşit insan vardır: İkili sistemi bilenler ve bilmeyenler. Anonim Buraya kadar, aşağı yukarı kronolojik sırayla, on değişik çığır açıcı teknoloji gördük. Bunların bir kısmı diğerlerine temel oldu, bir kısmı varolanların değişik bir bakış açısıyla kullanılması ile gerçekleşti. Ancak açıkça görünür olmasa da bütün bilgisayar teknolojisinin altında yatan bir teorik kavram var: Bilgiyi ikili sistemde, sıfırlar ve birler dizisi olarak kodlamak ve işlemek. Bilişim teknolojisi tamamıyla bu matematiksel teorinin görünmez temeli üzerinde durur. İkili sistemde yazılan her işaret bir bit olarak anılır ve sadece 0 veya 1 değerlerini alır. 1950'lerden bu yana bütün bilgisayarlar ve diğer dijital araçlar bilgiyi bitler dizisi olarak saklar, kullanır ve aktarır. Ancak eski bilgisayar tasarımlarının hepsi ikili sistem kullanmıyordu. Howard Aiken'in Harvard Mark I cihazı (1943), hatta daha sonraki ENIAC (1946) bile sayıları onlu tabanda saklıyor ve işliyordu. Daha öngörülü tasarımlar olan Konrad Zuse'nin mekanik Z1 (1937) makinesi ile, John Atanasoff ve Clifford Berry'nin lambalı ABC'si (1942) ikili tabanda çalışıyorlardı. Bitler ve ikili sistem neden bu kadar önemli? Biri teknik, biri matematiksel olmak üzere iki sebebi var. Teknik sebep, ikili sistemde kodlanmış verilerdeki aktarımındaki hataların ortadan kaldırılabilmesinin kolay olması. Sözgelişi, antenle dinlediğimiz radyo ile, Açık Bilim'in cepyayınını karşılaştıralım. Birincisi radyo vericisinden aktarılan analog sinyallerle bize ulaşır. Radyoda ses, radyo dalgasının frekansının an be an küçük miktarlarda değiştirilmesiyle kodlanır. Ancak etrafımızı saran başka elektromanyetik dalgalar da vardır: Başka radyo kanalları, TV veya telsiz yayınları, cep telefonu sinyalleri, az da olsa evimizdeki ampullerden çıkan radyo dalgaları, hatta şimşekler. Bu dalgaların bazıları alıcımızda sinyale karışır ve sinyali az da olsa değiştirir. Radyodaki parazitin sebebi budur. Antenli televizyonlarda aynı etki kumlu görüntü olarak kendini belli eder. Açık Bilim'in cepyayınındaki ses ise ikili sistemde kodlanmıştır. Bu kodlamada ses dalgasından sık aralıklarla numune alınır, ve her numunedeki dalga büyüklüğü ikili sistemde ifade edilen bir sayıya dönüştürülür. Bunlar arka arkaya eklemlenerek dijital ses dosyasını oluştururlar . Dijital bilgi aktarılırken de elbette yukarıda saydığım elektromanyetik parazit yine sinyale eklenir. Ancak, genellikle parazit dijital sinyalin 0 ve 1'lerini ayıran aralıktan daha zayıftır. Dijital alıcı belli bir eşiğe kadar olan dalgalanmaları düzeltebilir, mesela 0.7 değerini 1 olarak, 0.2 değerini 0 olarak alır. Bu yüzden parazit, çok kuvvetli olmadıkça, dijital sinyali bozmaz. Aynı avantaj kopyalamada da geçerlidir. Analog kayıt yapan eski tip bir manyetik teyp kasetini başka bir kasete kopyaladığınızda az da olsa bazı sesleri kaybedersiniz. Kopyanın kopyasını yaparsanız biraz daha bilgi kaybedersiniz. Dijital kopyalamada ise, hem dijital sinyalin ayrıklığından, hem de çeşitli hata düzeltme algoritmaları kullanıldığından, bilgi kaybı yok denecek kadar azdır. Teknik avantajının yanı sıra ikili sistem, dijital devrelerin temel matematik ile tasarlanıp analiz edilmesine de elverişlidir. Bitler 1-0 yerine bazen doğru-yanlış veya evet-hayır şeklinde de yorumlanırlar. Bu onları, temel önermeler mantığına bağlar. Önermeler de bitler gibi iki değerlidir, ya doğrudurlar ya yanlış, üçüncü bir şık yoktur. Önermelere ve, veya, değil gibi işlemler uygulanarak yeni önermeler üretilebilir. Karmaşık mantık işlemleri, Boole cebrinden türetilen bazı bağıntılarla basitleştirilebilir. Bu matematiksel/mantıksal kavramlar dijital elektroniğe birebir aktarılabilir. İkili veriler, bunlarla ve, veya, değil işlemi yapan elektronik devrelere bağlanır. Mantık kapıları ise birleştirilerek aritmetik, bellek erişimi, veri saklama gibi işlemler yapan devrelere dönüştürülebilir. Bunların hepsinin işleyişi Boole cebri ile analiz edilebilir. Dahası, devre tasarımı ve analizi bu matematiksel araçlar yardımıyla otomatik hale getirilebilir, yani devre tasarımı yapan programlar üretilebilir. Bugünkü bilgisayar devrimimizin kökü temel matematikten beslenir. Eğer verileri ikili sistemle kodlamasaydık elektronik parazit gibi teknik bir sorunu aşmamız belki yine mümkün olurdu, ama devreleri temel mantık ve Boole cebri kullanarak analiz etmemiz mümkün olmayacaktı ve muhtemelen elektronik devreleri bugünkü karmaşıklığına ulaştıramayacaktık. Bence bu, temel bilimlerle sağlanan bilgi birikimi olmadan teknolojik gelişmenin mümkün olmayacağını ispatlayan en güzel örneklerden biri.


Yazıya girmeden önce isterseniz herkesçe bilinen ve de resmi olan cevabı verelim: Alexander Graham Bell. Yazının buradan sonrası ise perde arkasındaki olayları merak edenler için. Geçen ayki sayımızda modern havacılığın pek bilinmeyen geçmişini Wright kardeşlerin meşhur patentine ve onun yaptırımlarına odaklanarak incelemiştik. Daha karmaşık bir hikaye ise bu sefer telefonun icadı ile karşımızda. Alexander Graham Bell ve Elisha Gray'in telefonun icadı üzerindeki hak iddialarından, sanayi casusluğu suçlamalarından ve de mahkemelere intikal eden bir süreçten bahsedeceğiz. İki mucidin tasarımlarını karşılaştırmadan önce şunu belirtmek gerekir ki, telefonun icadı aslında 40 yıldan fazla süren bir bilimsel birikim üzerine kuruluydu. Bell ve Gray'den önce birçok mühendis ve bilim insanı sesin elektromanyetik iletimi konusunda bazı adımlar atmıştı. Bunlardan belki de en öne çıkanı Antonio Meucci idi. Meucci de Bell ile mahkemelik olmuştu ama Meucci'nin iddialarının adına tescillediği patentle uyuşmamasından ötürü dava Bell lehine sonuçlanmıştı . Konuyu dağıtmamak adına bu makalede pratik kullanıma uygun ilk telefonun icadını, dolayısıyla Alexander Graham Bell ve Elisha Gray arasındaki açmazı inceleyeceğiz. Kimdir Alexander Graham Bell ve Elisha Gray? Alexander Graham Bell 1847'de İskoçya'da doğdu, ama yaşamının büyük kesimini Kanada ve ABD'de geçirdi. Ailesinden ses ve iletişim konusunda devraldığı deneysel birikim ve bilim için çevresinden gördüğü teşvikler şüphesiz onun bilimsel kariyerinin en itici güçleriydi. 12 yaşındayken yaptığı ilk icadı komşusunun değirmeninde öğütülen buğdayı sap ve kabuk gibi istenmeyen parçalarından ayıklayan bir düzenekti. En bilinen icadı olan telefondan başka metal dedektörü, deniz otobüsü ve fiber-optik iletişim gibi birçok önemli icada ve gelişime imzasını atan Bell için çağının en üretken dehalarından birisiydi dersek abartmış olmayız. Ama üzerinde en çok zaman harcadığı konulardan birisi sesli iletişimdi. Annesinin ve eşinin işitme engelli oluşu ve bu dertten muzdarip öğrencileri için ayrıca konuşma ve iletişim dersleri vermesi doğal olarak Bell'i sesin oluşumu, kaydı ve iletimi konusunda ömür boyu sürdüreceği araştırmalara itmişti . Elisha Gray ise 1835'te ABD'nin Ohio eyaletinde doğdu. Hakkında Alexander Graham Bell kadar çok şey bilinmese de, iletişim teknolojisi konusunda adına kayıtlı birçok patent mevcut. Gray özellikle telgrafla iletişimin kalitesini arttıran icatlar geliştirdi. Bu icatlardan bazıları el yazısının telgrafla iletimini sağlayan bir çeşit faks makinesi, telgrafla gelen mesajları kağıda basabilen bir yazıcı ve de resimlerin elektromanyetik yolla iletimini sağlayan basit bir kapalı devre televizyon sistemiydi . Önce telefonu tanıyalım Tahminimce hepimiz telefon olan bir evde doğup büyüdüğümüz için bu icadın varlığını hiç garipsemedik. Hatta artık cep telefonları yüzünden evimizdeki sabit hatları bile kullanmamaya başladık. Aslında basit ama etkili bir tasarıma sahip olan telefonun bugünkü haline ulaşması hayli vakit aldı, ama baştan beri çalışma prensibi aynıydı. Basitçe anlatmak gerekirse telefonun alıcı kısmı konuşmamızı önce elektrik sinyallerine dönüştürür. Sesimizin dalgaboyuna, yani tizliğine veya pesliğine göre, alıcının içindeki bir zar farklı şiddetlerde titreşir. Bu titreşimlere bağlı olarak elektrik direnç değeri değişebilen bir parça kullanılır. Günümüzde piezoelektrik bileşenler kullanılırken eskiden Edison'un icat ettiği, karbon tozları barındıran bir hazne kullanılırdı. İşte bu değişken direnç sayesinde iletilen elektrik akımının anlık şiddeti yollanan ses dalgalarına bağlı olarak ayarlanır ve telefondan ana hata iletilir. Telefon tellerinde ilerleyen elektrik akımları en sonunda karşı tarafın telefonuna ulaşır. Bu sefer gelen elektrik akımlarının ses dalgalarına geri dönüştürülmesi lazımdır. Bunun için de ahizede bir elektromıknatıs kullanılır. Bu elektromıknatıs, ahizede yer alan, demir bir halkaya yapışık ikinci bir zarı titreştirir. Gelen elektrik akımının şiddetine bağlı olarak çalışan elektromıknatıs ve onun titreştirdiği zar en sonunda ses dalgaları yaratır ve bu dalgalar ahizeden dışarıya verilir. Aşağıdaki bağlantıya tıklarsanız, o zamanların ses kayıt ve iletim kalitesi hakkında da bir izlenime sahip olursunuz. Alexander Graham Bell'in bilinen en eski ses kaydı. Kayıtta Bell Sesimi duyun, Alexander Graham Bell diyor. Bell ve Gray'in telefon tasarımları Gördüğünüz gibi telefonun çalışma prensibi bizim için o kadar da karmaşık değil. Buradaki en önemli unsur ses dalgalarını önce elektrik akımlarına dönüştürüp, sonra bu akımları tekrar sese etkin bir şekilde çevirebilmekte. Tabii kullanılacak düzenek bir şekilde elektrik akımlarının şiddetini ses dalgalarıyla bağdaştırmak zorunda. Bunun çözümü de yukarıda bahsettiğimiz değişken direnç. Edison karbon mikrofonunu 1877'de yani telefonun icadından 1 yıl sonra icat etmişti . Dolayısıyla, Alexander Graham Bell ve Elisha Gray değişken direnç sorununu başka bir yöntemle çözmek zorundaydı. İlk başta Bell, telli çalgılardaki gibi değişik dalgaboylarında sesler çıkarabilecek tellerle sesi iletmeyi öngörüyordu. Bell daha sonra, 2 Haziran 1875'te asistanı Thomas Watson ile yaptığı deneylerin birinde tesadüfen farketti ki, farklı dalgaboylarındaki seslerin iletimi için sadece bir tel yeterliydi. Yine de Bell'in kaydettiği bu gelişme iletilen sesin kalitesini anlaşılabilir düzeyde tutamıyordu, yani ahizeye konuşan bir kişinin söylediği kelimeler ayırt edilemiyordu. Bell'in tasarımı hala pratik kullanımdan birkaç adım uzaktı . Diğer taraftan Elisha Gray ise 1874 yılının yazında müzikal tonları iletebilen ama insan konuşmasını hala anlaşılır şekilde iletemeyen bir cihaz icat etmişti. 1874 yılının Aralık ayında da bu cihazı halka açık bir gösteride tanıtmıştı. Gray'in tasarımında değişken direnç görevini gören şey ise iletken bir sıvıya batırılmış elektrotlar, yani telefondaki elektrik devresinin uçlarıydı. Bu elektrotların batırıldıkları sıvıyla olan temas miktarı gelen sesin dalgaboyuna bağlıydı. Daha tiz, yani daha düşük dalgaboyu olan bir ses daha fazla enerjiye sahip olduğu için elektrotlar sıvıya daha fazla batacaktı (Resim 1). Böylece sıvıyla temas alanı artan elektrotlardan daha fazla elektrik akımı geçecekti, tıpkı karbon mikrofonundaki gibi. Gray daha sonra bu sıvı bazlı değişken direnci, yani sıvı aktarıcıyı, yeterince iyileştirmeyi başarmıştı ve 11 Şubat 1876'da defterine de bu düzeneğin bir şemasını çizmişti . Patent ofisine hücum Hikaye bu noktadan sonra gerçekten ilginç bir hal almaya başlıyor. Bildiğimiz kadarıyla 11 Şubat 1876 tarihinde Elisha Gray'in elinde pratik olarak kullanıma neredeyse uygun olan bir telefon tasarımı vardı, ama Alexander Graham Bell'in tasarımında aşması gereken daha büyük sorunlar mevcuttu. İlginç olan ise 14 Şubat 1876'da Gray avukatı aracılığıyla kendi tasarımının patenti için önbaşvurusunu yollamışken, Bell de aynı gün avukatı aracılığıyla kendi tasarımı için patent başvurusu yapmıştı. Dahası Bell'in başvuru metninde yer alan ama çizimlerde gösterilmeyen sıvı aktarıcıya ait ifadeler, Gray'in başvurusunda da yer alan ve ayrıca çizimlerle gösterilen sıvı aktarıcıya inanılmaz şekilde benzemekteydi. 19 Şubat'ta Amerikan patent ofisi bu şaibeli durumdan dolayı Bell'in patent başvurusunu askıya alıp, Gray'e başvurusunu tamamlaması için 3 ay süre verdi. Bu 3 ayın sonunda da kimin hak sahibi olduğunu belirleyebilmek için münazaralara başlanacaktı . Casusluk yapılmış mıydı? Konu için önemli bir detay ise o tarihlerde Amerikan patent ofisinin, patent başvurularında bahsi geçen tasarımların çalışan bir örneğini görme talebiydi. Tahmin edilen o ki Bell'in elinde başvuru sırasında böyle bir örnek yoktu. Diğer taraftan Amerikan kongresinin 1870'te aldığı bir kararla başvuru sahiplerinin örnek gösterme zorunluluğu kaldırılmıştı . Bell'in avukatlarının bu kararı lehlerine kullanıp, Bell'e zaman kazandırdığını düşünüyorum, çünkü Bell'in not defterine 24 Şubat'tan 7 Mart'a kadar süren bir seyahati boyunca hiçbir şey yazılmamıştı. Bell'in patent başvurusu 7 Mart'ta onaylanmışken, 8 Mart'ta Bell'in not defterine Gray'in tasarımına çok benzeyen bir düzenek çizilmiş, 10 Mart'ta ise Bell sıvı aktarıcıyı kullanarak insan sesini anlaşılır şekilde iletebilen bir düzeneği çalıştırmayı başarmıştı. Aslında Bell daha sonraki deneylerinde ve halka açık gösterilerinde bu düzeneği bir daha kullanmayacaktı ve bunun yerine geçecek olan elektromanyetik düzenekle çalışan telefonunu geliştirecekti. Ama başvurusunda Gray'in sıvı aktarıcılı tasarımından sadece bahsetmek bile Bell'in patent beratını almasına yetmişti. Yaklaşık bir yıl sonra, 2 Mart 1877'de Bell Gray'e bir mektup yazmış, bu mektupta Gray'in tasarımının suyun içinde titreşen bir tel ile alakalı olduğunu bildiğini itiraf etmişti. Ama bu tarihte Gray'in tasarımı hala saklı tutuluyordu. Peki Bell bu detayı en başta nasıl öğrenmişti? 1879'da Bell yeminli ifade verirken, dönemin patent memuru ile Gray'in tasarımı hakkında üstünkörü bir sohbet ettiğini söyleyecekti. Diğer taraftan söz konusu patent memuru, 1886 tarihli yeminli ifadesinde 1876'da alkolik olmakla beraber Bell'in avukatına para borcu olduğunu, kurallara aykırı olmasına rağmen ona Gray'in başvurusundan bahsettiğini, üstüne bir de amirlerine Bell'in başvurusun Gray'inkinden daha önce ulaştığını rapor ettiğini söyleyecekti. Bu inanılmaz ifade gazetede yayınlandıktan 3 gün sonra ise Bell bütün bu iddiaları yazılı ve yine yeminli olarak reddedecekti . Buna benzeyen başka birçok ifade ve komplo teorisi var. Bunlara daha fazla yer vermemekle birlikte, gerçekliği su götürmeyen son birkaç detayı daha sizlerle paylaşma gereği görüyorum. Avukatı Gray'e, Bell'in başvurusunun 20 Ocak 1876'da, yani meşhur 14 Şubat 1876 başvuruları yapılmadan önce, noter tarafından zaten onaylandığını söylemişti. Bu yüzden Gray'e, başvurusunun peşini bırakmasını tavsiye etmişti. Gray daha sonra avukatının tavsiyesini yerine getirip, yazılı olarak bu mücadeleden çekildiğini söylemiş, Bell de en sonunda 7 Mart 1876'da 174465 nolu Amerikan patentini almayı başarmıştı (patent ofisinin Gray'e verdiği 3 aylık sürenin bile dolmadığını hatırlatırım). Peki Gray, Bell ile hukuk mücadelesi verirken, kendi avukatının hesabına Bell'in şirketi tarafından düzenli olarak para yatırıldığını bilse acaba avukatının tavsiyesini yine yerine getirir miydi? Gray bütün bu gerçekleri sonradan öğrendiğinde telefonu aslında kendisinin icat eddiğini söylemiş, Bell'i casuslukla suçlayıp olayın peşinden gitmeye çalışmış, ama kendi isteğiyle mücadeleden daha önce çekildiği için artık iş işten geçmişti. Sonuç Gördüğünüz gibi telefonun icadı hakkında kıyasıya bir mücadele söz konusuydu. Ne yazık ki bu mücadele bilimsel değil, hukuki bir platformda olmuştu. Amerikan patent ofisi Elisha Gray'in değişken direnç fikrinin asıl sahibi olduğunu açık açık kabul etmiş, ama Gray'in mücadeleyi bırakmasından ve de patent başvurusunu tamamlamamasından dolayı Alexander Graham Bell'i pratik telefonun mucidi olarak tescillemişti. Alexander Graham Bell resmi olarak telefonun mucidi, ama bu ünvanı ne kadar hak ediyor? Yukarıda bahsi geçen detaylara bakılırsa Gray'in Bell'in avukatları tarafından casusluğa uğradığını ve kendi avukatı tarafından da kötü bir şekilde kandırıldığını düşünüyorum. Yazının başında Alexander Graham Bell'in çağının en üretken dehalarından birisi olduğunu belirtmiştim. Dolayısıyla Bell'in aslında böyle bir casusluğa ne ihtiyacı olduğunu, ne de bunu istediğini tahmin ediyorum. Ne yazık ki, avukatlarının yol açtığı bu karmaşadan sonra sanıyorum ki Bell'in geri adım atıp her şeyi itiraf etmesi için artık çok geçti. Çünkü işin ucunda hem büyük bir unvan, hem ülke çapında bir saygınlık, hem de milyon dolarlar vardı. Bu hikayeden çıkaracağımız çok önemli dersler var. Birincisi, bir tasarım üzerinde çalışıyorsanız, mutlaka notlarınızı tarihleriyle birlikte kayıt altına alıp saklayın. Bell'in not defterinin verdiği açıklar malumunuz. İkincisi, tasarımınızı kasada saklamak yerine mutlaka patentleyin. Tabii bu noktada tasarımınızın patent almaya değecek kadar önemli olduğunu varsayıyoruz. Üçüncüsü, patentiniz tescillenene kadar başka bir kimseye çalışmanızdan bahsetmeyin, ki bu süreç 1 yıldan fazla sürebilir. Son olarak, olaylar sarpa sararsa mutlaka ikinci bir avukatın görüşünü alın!


Kimse bilmezdi gerçekte ne olduğunu, olan bitene hastalık demişlerdi sadece. Kim bilir belki de hastalıkları tanrılar veriyordu; üzerine gittik. Zamanla öğrendik o ufak canlıları, hastalıklara bakış açımız da değişti ya da daha az korkuyorduk artık. Zamanla bizim sözümüz geçmeye de başlamıştı. Hastalıkları yenebiliyorduk ya da birbirimize hastalıklarla saldırabiliyorduk. İnsanlığın gelişimini kim durdurabilir; laboratuvarlar kurduk, hastalıklar üretmeye başladık. Silahlarımız vardı, hastalık saçıyordu. İnsanlık hiç diyor mudur kendine, keşke bilmeseydik gerçeği diye? Bilim dünyasının gördüğü en korkunç mikroorganizmalar, askeri amaçlarla birleştiğinde etik değerleri olmayan biyolojik savaş ortaya çıktı. Bu durum aynı zamanda dünya üzerinde canlı olan her şey için bir tehdittir. Bugün bir çok ülke hastalıkların tedavilerinden, insan yaşam süresini uzatmaya kadar birçok amaçla zararlı veya zararsız mikroorganizmalar üzerinde çalışmalar yapmaktadır. Bu canlıların kolay ulaşılabilir olması aynı zamanda biyoterör kavramını oluşturmuş, biyolojik tehditlere karşı güvenliği ifade eden biyogüvenlik, hastalıkları denetlemeyi ve gözlemlemeyi ifade eden biyogözetim gibi kavramları da meydana getirmiştir. En korkunç silahlar sıralamasında nükleer silahları alt edebilecek etkilere sahip biyolojik silahlar, kendilerinden II. Dünya Savaşı'nda sıkça söz ettirmişlerdir. Kurbanlarına çektirdikleri acı, tespit edilmelerindeki zorluk, yayılma hızları, maliyetleri bir biyolojik ajanın silah olarak tercih edilmesindeki kriterlerden birkaçıdır. Biyolojik savaşın milattan önceki dönemlere kadar uzanan bir geçmişi vardır. O dönemlerde hastalıktan ölmüş hayvan ya da insan bedenleri çoğunlukla düşman su kaynaklarını kirletmek amacıyla kullanılıyordu. Antik dönemde, İskitli okçuların oklarını hastalıktan ölmüş canlıların bedenlerine batırarak atmaları ilkel biyolojik savaş taktiklerinden biriydi. Ayrıca Kartacalı Hannibal'ın Eurymedon Savaşıda, zehirli yılanlar kullandığına inanılır. Tarih içinde gelişen teknoloji ve bilimsel yöntemler biyolojik silahları da kaçınılmaz olarak etkiledi. Örneğin, mancınıkların insan bedeni gibi ağır cisimleri fırlatabildiği Orta Çağ'da bir liman şehri olan Kaffa'yı kuşatmaya gelen Tatarlar, savaş sırasında fareler ve pirelerden bulaştığı düşünülen veba hastalığına yakalanır. Bu durumu bir savaş taktiğine çeviren Tatarlar, vebalı bedenleri mancınıklarla Ceneviz kalelerine atar. Kısa sürede hastalık Cenevizliler arasında da yayılmaya başlar. Bu savaş tarihsel uyum gösteren ve 1347-1351 yılları arasında özellikle Avrupa'da kitlesel yıkıma yol açan büyük veba salgınıyla da ilişkilendirilir. Salgınına sebep olan Yersinia Pestis bakterisinin Avrupa'ya bu şekilde taşındığını kabul ettiğimizde, biyolojik savaşın sonuçlarıyla ilgili oldukça çarpıcı bir sonuç ortaya çıkmaktadır. Salgın sırasında ölenlerin sayısının 70 milyon ile 200 milyon arasında olduğu tahmin edilir. Bu rakam Amerika'nın Japonya'ya attığı iki atom bombasının toplam ölü sayısının ortalama 600 katıdır. Modern Biyolojik Savaş I. Dünya Savaşı'nda zehirli gazların kullanılması, bilimin karanlık tarafını ortaya çıkarmıştı. II. Dünya Savaşı ise tam anlamıyla bilim insanlarının savaşıydı. Amerika, 1941'de gelen Japon saldırısıyla II. Dünya Savaşı'na dahil olduktan bir yıl sonra Aralık ayında Washington'da bilim insanlarının da katıldığı gizli bir toplantı düzenledi. Aldıkları istihbarata göre Almanya, müttefikleri İngiltere'ye biyolojik bir saldırı planlıyordu. İngilizler, Amerikan'ın biyolojik silah desteğini talep ederken Qruinard adında bir İskoç adasında gizli, hayvan deneylerine başlamışlardı. Deneyler oldukça basitti. Havaya şarbon virüsü veriyorlardı, bir kilometre uzaklıkta rüzgar yönünde yerleştirilen koyunlar ise denek olarak kullanılıyordu. 1943 baharında başkan Franklin Roosevelt'in emriyle Amerikan Biyolojik Silah Programı hayata geçirildi. Ülkenin eyaletlerinden biri olan Maryland'de Fort Detrick adlı merkezde, gönüllü bilim insanları maksimum güvenlik tedbirleri altında fareler ve maymunlar kullanarak çalışmalara başladılar. Ancak Fort Detrick'teki bilim insanların bu organizmaların insanlar üzerindeki etkilerini tahmin edemiyorlardı. Bu sırada istihbarat birimleri Japonya'nın bir süredir biyolojik silah çalışmaları yaptığını düşünüyordu. Japon yazışmalarında sürekli olarak Shiro Ishii ve 731. Birim'den bahsediliyordu. Konunun üzerine gittiklerinde çok çarpıcı ayrıntılar ortaya çıktı. 731. Birim, Çin'in o dönemde Japon işgalinde olan Pinfang bölgesinde, 1937-1945 yılları arasında General Shiro Ishii tarafından yürütülen 3000'in üzerinde kişinin birim içi deneylerde, yaklaşık 12000 kişinin ise dış saha deneylerinde hayatını kaybetmesine neden olan Japon Biyolojik Savaş programının merkeziydi. Bölgedeki Çinli köylüler toplatılarak, özellikle şarbon ve veba deneylerinde kullanılıyordu. Hasta denekler cam kafesler içinde ölene dek gözlemleniyordu. Ancak Amerikan hükümetinin dikkatini çeken şey 731. Birim'deki çalışmaların büyük bir titizlikle kaydedilmesiydi. Nihayetinde Amerikan hükümeti bu istihbaratı kendi lehine çevirmek amacıyla Shiro Ishii ile bütün deney verilerine karşılık, o ve çalışanlarının savaş suçlarından muaf tutulacağını belirten bir anlaşma yaptı. Amerika istediği insan verilerine sonunda sahip olmuştu. Ancak Amerikan biyolojik silah çalışmalarına, 1945'te hükümetin ilgisi bir anda azaldı. Önce Hiroşima ve ardından Nagazaki ile tarih sahnesine çıkan atom bombası, biyolojik silahları gölgede bırakmıştı. Silahlanma paranoyası biyolojik silahların soğuk savaş döneminde yeniden ortaya çıkmasına neden oldu. Zaman içinde Japonlardan aldıkları bilgilerin yetersiz olduğu farkedildi. Amerika insan deneylerini kendisi yapmak zorunda kalmıştı. Gönüllü kişiler ve maymunlar üzerinde Utah'ta çöl denemeleri yapıldı. İnsan denekler kullanıldığında bulaşıcı olmayan hastalıklar tercih ediliyor ve hastalar iyileştiriliyordu. Biyosilahlar taktiksel olarak uzun süreli hastalığa sebep olan mikroorganizmalardan seçilir, bunun nedeni savaşlarda ölen askerler geride bırakılırken, hasta askerlerin orduyu meşgul etmesidir. O dönemlerde yetkililer bir yandan devletin haberi olmadan Chicago gibi kalabalık şehirlerinde zararsız mikroorganizmalarla kitle testleri yapıyor, bir yandan da halk Sovyetlerden gelebilecek biyolojik tehlikelere karşı uyarılıyor, eğitiliyordu. Biyolojik silahlar artık gerçekti. Amerikan Biyolojik Savaş Savunma programı kapsamında hazırlanmış aşağıdaki videoda, biyolojik silahların donanma üzerine ateşlenme yöntemleri gösterilmiştir. Şubat 1969'da bir kaza haberi yayıldı. Utah'ta yüzlerce koyunun sinir gazı nedeniyle öldüğü iddia edildi. Hükümet bölgede kimyasal ve biyolojik silah çalışmaları yaptığını itiraf etti. Biyolojik silah stratejileri tekrar gözden geçirilmeye başlandı. Bu tür silahların kontrol altında tutulması çok zordu ve halkı tedirgin ediyordu. Aynı yılın Kasım ayında başkan Richard M. Nixon, Fort Detrick'ten yaptığı bir konuşmayla Amerikan Biyolojik Silah Programını kesin olarak sonlandırdı. 1925 yılında dünya genelinde imzalanan, biyolojik ve kimyasal silahların kullanımını yasaklayan Cenevre protokolü Amerikan devleti tarafından henüz onaylanmamıştı, ilk olarak 1972'de biyolojik silah sınıfını tamamen yasaklayan Biyolojik Silahlar Konvansiyonu imzalandı ve ardından 1975'te Cenevre Protokolü onaylandı. O yıllardan sonra tartışmalı kaynaklara göre bu tür silahların üretimi devam etti. 1974-1981 yılları arasında Laos, Kampuçya ve Afganistan'da uçaklarla insanların üzerine bırakılan Sarı Yağmur adlı trikotesen binlerce kişinin ölümüne sebep oldu. Son olarak, geçtiğimiz yüzyılın sonlarında Irak, biyolojik silah programıyla gündeme geldi. Bugün halen bazı ülkelerin bu tür silahlara sahip olduğu düşünülmektedir. Biyolojik silahlar neden tercih ediliyor? Biyolojik silahlar, biyolojik ajanlar olarak da adlandırılan patojenlerden yani hastalık yapıcı mikroorganizmalardan veya maddelerden oluşur. Minimum lojistik çabayla çok yüksek etki oranlarına sahiptirler. Örneğin, 50 kilogram şarbon sporu, kapalı bir stadyumun havalandırma sistemine verildiğinde bir saat içinde yaklaşık 75.000 kişiyi hasta edebilir. Hava yolu ile de yayılabilen bu mikroorganizmalar, aerosol bulutları içerisinde hemen hemen görünmezdirler. Bunun yanısıra su ve besin kaynaklarına karıştırılarak da kullanılabilirler. Ancak modern su arıtma sistemlerinin bu tür saldırıların etkilerini azaltacağı düşünülmektedir. Biyolojik silahların etki gösterebilmesi için uygun ortam şartlarına ihtiyaç vardır. Örneğin; hava yolu ile yayılan bu tür silahlar genellikle gece saatlerinde veya sabah erken saatlerde kullanılır. Burada amaç UV ışınlarının negatif etkilerinden kaçınmak olduğu gibi mikroorganizma barındıran gazların soğuk hava nedeniyle hedef canlının bulunduğu alçak rakımlarda yol almasıdır. Bu tür silahlar elbette kullanıcısına da zarar verebilir. Dikkatsizce alınan taşıma ve depolama önlemleri ya da yön değiştiren rüzgar ile bu tür silahlar tarafların her biri için oldukça tehlikelidir. Diğer yandan hastalıklar, belirtileri ortaya çıkana kadar binlerce kişiye bulaşabilir. Bunun sebebi patojenlerin kuluçka dönemleridir. Olası terör saldırılarında, saldırganlara daha fazla yayma ve kaçma imkanı vereceğinden uzun kuluçka dönemine sahip ajanlar kullanılacağı öngörülmektedir. Kuluçka dönemi süresince binlerce hatta milyonlarca kişiyi etkileyebilecek ve tespit edilmesi zor olan bu silahların, aniden ortaya çıkan belirtileri medikal yardım kapasitelerinin hızla aşılmasına ve toplumsal paniğe sebep olur. Biyolojik silah amacıyla kullanılan bazı patojenler Bu hastalıklara bakteriler, virüsler, rikretsiyalar, mantarlar, toksinler, hormonlar gibi birçok biyolojik ajan sebep olur. Bunlar bazı kaynaklarda insanları etkileyenler, evcil hayvanlardan insanlara geçen ve tarım ürünlerini etkileyenler olarak üç ana bölümde incelenirler. Ayrıca ABD kamu sağlık sistemi ve birincil sağlık sağlayıcıları tarafından, oluşturdukları güvenlik tehditlerine göre kategorilendirilmişlerdir. Bacillus anthracis: Biyolojik savaşın hemen her döneminde birçok ülke tarafından geliştirilmiş, biyoterör saldırılarında tercih edilen bir bakteri türüdür. Şarbon ya da Antraks olarak bilinen bulaşıcı hastalığa sebep olur. Hastalık, doğada doğal olarak ot yiyen hayvanlarda görülmektedir. İnsana solunum yoluyla veya deri temasıyla bulaşır. Hastalığın genel kuluçka süresi 1-6 gündür. Deri yoluyla bulaşan şarbon birkaç cm çapında siyah, çukurlaşmış yaralar şeklinde görülür. Diğer yollarla bulaşan şarbon yüksek ateş, titreme, halsizlik, ciddi solunum zorlukları, ishal, kusma, boğaz iltihabı ve düzensiz nabız şeklinde görülür ve 2-3 içinde öldürür. Yersinia pestis: Veba hastalığına sebep olan bakteri türüdür. Hastalık, tarihte sebep olduğu yıkımlar nedeniyle Kara Ölüm olarak da anılır. Sadece Venedik'te 60.000 kişiyi 1347'de bir yıl içinde öldürmüştür. Hastalık yüksek ateş, kanlı öksürük, titreme, solunum güçlüğü, morarmalar, deri lekeleri, sindirim sistemi bozuklukları ve iç kanamalar şeklinde 2-8 gün içinde kendini gösterir. Variola vera: Poxvirus ailesinden olan bu virüs bulaşıcı bir hastalık olan Çiçek hastalığına sebep olur. Hastalık basit, Konflüan ve Hemorajik olmak üzere üç seviyede gerçekleşebilir. Ateş, ağrı ve ciltte çıkan leke ve apselere ek olarak ölümcül olan Hemorajik tip çiçekte mukozalarda ve göz kapaklarının iç yüzeyinde kanamalar görülür. Coxiella burnetii: ABD'de 1950'lerde Fort Detrick'te Beyaz Ceketliler adlı gönüllü grubu üzerinde test edilen Q Humması hastalığına sebep olan bakteri türüdür. Maruz kaldıktan en erken 9 gün sonra belirtileri görülür. Grip benzeri belirtiler gösteren hastalık 2 gün ile 2 hafta arasında sürer. Deneylerde Beyaz Ceketliler'den bazıları bir ay kadar hasta kalsa da hiç biri hayatını kaybetmemiştir. Botulinum toksini: Clostridia türü bakteriler tarafından oluşturulan bir proteindir ve bilinen en güçlü toksinlerdendir. Botulizm hastalığına sebep olur. Etkileri 12-36 saat içinde görülür ve genellikle bulanık veya çift görme, göz kapağı düşüklüğü, ağız ve boğaz kuruluğu, güçsüzlük, solunum yetmezliği şeklindedir. Tedavi edilmezse komaya, ardından ölüme yol açabilir. Tıpta beyin hasarı, inme gibi hastalıkların tedavilerinde kullanılan Botulinum, plastik cerrahi ile kozmetik alanında da kullanılmaktadır. Öyle ki güncel hayattan bildiğimiz Botoks kelimesi Botilinum toxin kelimesinden kısaltılmıştır. Risin toksini: Hint yağı bitkisi Ricinus communis'in tohumlarında bulunan oldukça zehirli bir bir maddedir. Alındıktan 4-8 saat sonra etkisini ateş, öksürük, bulantı ve eklem ağrıları şeklinde gösterir. 18-24 saat içinde akciğer ödemi oluşturarak 36-72 saat içinde solunum yetmezliği nedeniyle ölüme sebep olur. 1978'de Bulgar muhalif yazar Georgi Markov'un, şemsiye silahı ile kalçasına ateşlenen risin ile suikaste uğramıştır. Mikotoksinler: Küfler uygun şartlardaki maddelerde çoğalıp ürünü bozarken bir yandan da son derece toksik olan mikotoksinleri oluştururlar. Bu toksinlerin alınmasını ciltte kaşıntılar ve içi su dolu kabarcıklar takip eder. Boğaz ve göğüs ağrısına ve kanlı öksürüğe sebep olurlar; yüksek dozlarda ise güçsüzlük, şok ve ölüme sebep olurlar. Biyolojik saldırılarda hedef çoğunlukla sivillerdir. Bu nedenle halkın bu tür saldırıları farkedebilmesi ve etkilerini azaltabilmesi önemlidir. Bugün bu tarz saldırılara nadiren rastlansa da bir saldırı olmayacağına asla emin olamayız. Bu nedenle gerekli bilinçlendirme sağlanmalı ve biyolojik silah savunma programları oluşturulmalıdır. Zamanında teşhis edilemeyen bu tür saldırılar binlerce kişinin ölümüyle sonuçlanacak bir salgına dönüşebilir. Ancak biyolojik silahlar geleneksel silahlardan ya da nükleer silahlardan farklı olarak, etkilenenlerin hayatını kurtarmak ve önlem almak için gerekli süreyi tanımaktadır. Bir biyolojik saldırı nasıl anlaşılır? Eğer önceden alınmış bir istihbarat yoksa ya da medyadan herhangi bir salgın uyarısı yapılmadıysa saldırılar çok geç farkedilebilir. Bu tür saldırılarda gözlemlenen çevrenin iyi analiz edilmesi gerekir. - Bitki ve hayvanlarda alışılmışın dışında hastalık belirtileri varsa ve aniden artan sayılarda hayvan ölümleri meydana geliyorsa, - Çevrede normal şartlarda orada görülmeyen mantar ve böcekler ortaya çıktıysa, - İnsanlarda coğrafyaya ve mevsime uygun olmayan alışılmadık hastalık belirtileri görülüyorsa, - Ateş ve ishal gibi belirtiler anormal sayıda insanda ortaya çıkıyorsa, Bir biyolojik saldırı gerçekleşmiş veya gerçekleşiyor olabilir. Bu durumda şüpheli sulardan içmemeli ve derhal soluduğunuz havayı filtreleyerek, cildinizdeki açık yaraları kapatmalısınız. İlk yardım Salgın durumlarında hastalığın bulaşıcı olup olmadığına bakılmaksızın öncelik ilk yardımı yapacak kişinin kendisini korumasıdır. Bunun için maske, eldiven, gerekirse koruyucu elbiseler kullanılmalıdır. Yeterli ekipmana ve tecrübeye sahip olunmadığı durumlarda derhal yetkililere haber verilmelidir. Dekontaminasyon, biyolojik maddenin tehlike oluşturmayacak şekilde uzaklaştırılması veya miktarının azaltılmasıdır. Su ile yıkama, kimyasal dezenfekte etme veya ısı ile ajanı zararsızlaştırma bu amaca yönelik bazı uygulamalardır. Alınması Gereken Tedbirler Biyolojik saldırılar veya salgınlar en büyük baskıyı ülkelerin sağlık sistemlerinde oluşturur, adeta sınav niteliğindedir. Bu gibi durumlara kesinlikle hazırlıklı olunmalıdır çünkü salgınlar aniden çok sayıda insanda ortaya çıkacağından toplumsal paniğin ve sağlık kurumlarındaki yoğunluğun iyi yönetilmesi gerekir. Bu gibi durumlarda belirtileri gösteren canlılarla etkileşime geçen sağlıklı diğer canlılarda aynı belirtiler gözlemlenmeli ve alınan örnekler hızla incelenmeli ve biyolojik ajanın türü belirlenmelidir. Bu çalışmalara paralel olarak hastalığın bulaşma yolu belirlenerek arıtma, uzaklaştırma veya imha seçenekleri gözden geçirilmelidir. Karantina, biyolojik salgınlarda en çok kulak aşinası olduğumuz kelimedir. Bulaşıcı hastalık söz konusu olduğunda belirtileri gösteren kişiler karantinaya alınmalıdır. Hasta kişilerin atıklarına, kirli giysilerine ve kullandığı eşyalara dikkat edilmelidir. Salgın durumlarında yetkililerce onaylanmamış hiç bir gıda maddesi kullanılmamalıdır. Yemekler çok iyi pişirilmeli, klorlanmış ya da 10 dakika kaynatılmış sular içilmelidir. Geçmişte biyolojik saldırılar dışında sulara karışan ajanlardan veya tüketilen etlerden meydana gelen pek çok salgın örneği vardır. Savaşlar her zaman askerler arasında yapılmıyor. İnsanoğlu bu gerçeği en çarpıcı şekliyle Dünya Savaşları'nda gördü. Bu nedenle sivil savunma kavramı bugün vazgeçilmez toplum davranışlarından biri. Biyolojik silahlar etik değerleri olmayan silahlardır. İçerdikleri mikroorganizmaların hayatta kalmak için diğer canlıları tüketirken yaptıklarını sorgulamalarını bekleyemeyiz. Biyolojik saldırılar, mikro-dünyada yaşayan canlıların nelere yol açabileceğini adeta yüzümüze vuruyor. KAYNAKLAR - http://emergency.cdc.gov/bioterrorism/ - http://telemedicine.org/biowar/biologic.htm - Biological Warfare, Bioterrorism, Wikipedia - Şarbon, Vikipedi - Biyolojik Silahlar Belgeseli, National Geographic - http://www.ttb.org.tr/eweb/biyolojik/1.html - http://www.bt.cdc.gov/bioterrorism - http://www.atsu.edu/faculty/chamberlain/bioterror/history.htm - http://www.bilkent.edu.tr/~bilheal/aykonu/Ay2003/march03/biyolojiksilahlar.htm


Uyan ey kadın! Usun alarm çanları tüm evrende yankılanıyor; haklarını bil! Doğanın heybetli krallığını artık önyargılar, fanatizm, batıl inanç ve yalanlar kuşatmıyor. Hakikatin meşalesi bütün aptallık ve kibir bulutlarını dağıttı... Bu satırlar, Olympe de Gouges'a ait. Kendisi Aydınlanma Çağı'nın önemli kadın filozoflarından biri. Dizimizin önceki bölümünde Antik Çağ-Rönesans dönemi kadın filozofları ele almıştık. Bu bölümde ise, 17. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar olan dönem ile devam ediyoruz. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Yeniçağ'ın derin düşünen kadınları: Özgür düşüncenin tekrar hayat bulduğu Rönesans döneminden sonra başlayan dönem, bilim adına önemli gelişmelerin yaşandığı bir dönem olmuştur. Bu devrin felsefedeki yıldızı, Rene Descartes'tir. Her şeyden kuşku duyulabileceğini savunan ve Derin Düşünceler isimli yöntemi geliştiren Descartes'in düşünceleri kuşkusuz bu dönem kadın düşünürlerini etkilemiştir. Bu kadın filozoflardan ilki, Margaret Cavendish'tir. 1623-1673 yılları arasında İngiltere'de yaşayan Margaret, soylu bir aileden gelmektedir ancak buna uygun bir eğitim almamıştır. Bu dönemde meydana gelen siyasi olaylar Margaret'in Paris'e sürgüne gitmesine neden olmuştur. Burada evlendiği Mareşal W. Cavendish sayesinde zaman içerisinde felsefe üzerine eğilmiştir. 1660 yılından sonra tekrar İngiltere'ye dönen Cavendish 1667 yılında dünyanın en eski akademisi sayılan Royal Society of Londonın toplantısına katılan ilk kadın olmuştur. Cavendish'e göre madde dediğimiz kavram durağan değil aksine canlıdır. Madde, zeka ve zihin doğaya aittir. Madde kendi içinde değişiklik gösterir, insan ise doğaya aittir ve madde üzerinde yaptırım gücü yoktur. Madde ve insan bir bütünün parçalarını oluşturmaktadır. İnsanların bütün varlıkların en akıllısı olduklarını zannedenler, diğer yaratıkların doğası hakkında hiçbir şey bilmez ve yetkin bir insanın bile ya zihnine ya da bedenine ait olan mecazi devinimlerin hepsini tanımaz. Margaret'e göre insan da nesnel ve duygusal olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır. Bu iki kısım arasında birbirine hükmetme yerine uzlaşma söz konusudur. Yine ona göre bir tek Tanrı her şeyden bağımsızdır. Tanrı'nın insanlar tarafından kavranamayacağını, bilginin bu noktada sınırlı kaldığını savunur. Philosophical Letters Grounds of Natural Philosophy önemli eserleridir. Grounds of Natural'da daha net dile getirdiği gibi insan en üstün varlık değildir ve doğa üzerinde egemen olmaya çalışmaması gerektiğini vurgulamaktadır. Yazıları, ölümünden sonra eşi tarafından yayınlanmıştır. Bu dönemin bir diğer kadın filozofu; Mary Astell'dir. Mary, bir din adamı olan amcasından aldığı matematik, felsefe dersleri ile kendini geliştirmiş, daha sonra Londra'ya yerleşmiştir. Burada bir arkadaşı ile tuttuğu ev dönemin entelektüel merkezi haline gelmiştir. Mary, dönemin diğer kadın filozofları gibi Descartes'in felsefesini yorumlamanın yanı sıra Locke'un Ampirizm'inden de etkilenir. Bu felsefeye göre bilgi, deneyimler sayesinde kazanılmaktadır. Bu fikri savunan Mary de kadın ve erkeğin sahip olacağı ussal birikimin deneyimler ışığında kazanılacağını söyler. Özellikle kadına yönelik eğitimler düzenlenmelidir, alacağı eğitim, kadının kendisine olan özgüvenini yükseltecektir ama kadın yine de ona göre kamusal görevlerde daha geri planda kalmalıdır. Bilgisizlik kötü huylara meylettirir, tersine olarak kötü huylar da bizi bilgisiz bırakır, öyle ki birinden kurtulmamız, diğerinden kaçınmamız gerekir. Mary Astell, önyargısız düşünceyi ve kanıtlara bağlı inancı savunmaktadır. Bu noktada Descartes'in düşüncelerini desteklemiştir. Sadece tanrı inancının idrak edilemeyeceğini savunur ve bu inancı bilimden ayrı bir noktada konumlandırmıştır. En önemli eseri, A Serious Proposal to the Ladies isimli eseridir. Bu eser yaşadığı dönemde popüler kaynaklardan biri olmuştur. Bu dönemde son ele alacağımız isim; Anne Finch Conway'dir. 1631 yılında Londra'da doğan Anne, küçük yaştan itibaren yabancı dil öğrenmiş ve felsefi incelemeler ile ilgilenmiştir. 1645'de filozof Henri More ile tanışmış ve onun öğrencisi olmuş, bu sayede Descartes felsefesine de ilgi duymaya başlamıştır. 1670 yılında tanıştığı diğer bir düşünür Franciscus Mercurius van Helmont ile yaptığı felsefe sohbetleri, onun düşüncelerinin daha netleşmesini sağlamıştır. Anne, düşüncelerini kağıda aktarmıştır fakat ondan geriye sadece The Principles of The Most Ancient and Modern Philosophy adlı el yazması kalmıştır. Conway'a göre de doğa yaşayan bir canlıdır, hükmedilecek durağan bir yapı değildir. Yine ona göre her cisimde bir can vardır. Cisim ve ruh aynı tözden gelirler sadece biçimsel farklılıkları vardır. Canlı olan her şeyde Monad adı verilen ilk tözün etkisi vardır. Monad birlik anlamına gelmekte, evrenin bütünlüğünü yansıtmaktadır. Fakat bu kavram felsefe dünyasına Conway sayesinde değil, Leibniz sayesinde yerleşmiştir. 17. yüzyılın kadın düşünürlerini genel olarak incelediğimizde, dönemin ünlü filozofu Descartes'in düşüncelerinden yola çıkarak varsayımlarda bulunduklarını söyleyebiliriz. İnsan- doğa ve madde üçgeninde geliştirilen felsefik düşünceler o dönemde değer gören düşünceler olmuştur. Özellikle doğanın insanın hükmedemeyeceği, canlı bir organizma olduğu düşüncesi oldukça önemlidir. Bu döneme ait bir başka dikkat çeken husus da kadınların daha rahat felsefe üzerine çalışmaları, entelektüel dünyada kendilerine daha kolay yer bulmuş olmalarıdır. Aydınlanan kadınlar: 17. yüzyıldan itibaren gelişen felsefe zaman içerisinde akıl ve düşünceyi, ön yargılardan, ideolojilerden özgür hale getirmeyi savunur hale gelir. 18. Yüzyılın felsefesi olarak tanımlayabileceğimiz bu felsefeye göre din ve tanrı merkezli bir yapı ve düzenlemelerin yeri akıl merkezli bir yapı almalıdır. Kuşkusuz bu özgür düşünce yapısı içerisinde gelişen felsefik sohbetler ve varsayımlar felsefe tarihi açısından oldukça önemli olmuştur. Aydınlanma dönemini iki bölümde inceleyebiliriz; ilk dönem ve romantizm dönemi. Aydınlanma Çağı'nın ilk dönemindeki kadın düşünürlere ilk vereceğimiz örnek; Marquise Emilie du Chatelet'tir. 1706-1749 yılları arasında Fransa'da yaşayan Emilie du Chatelet, küçük yaşlardan itibaren Latince, İngilizce, İspanyolca, fizik, tarih gibi dersler almış, kendini geliştirmiştir. Genç yaşta evlenmiş olsa da bu durum onu engellememiş, bilim ile ilgilenmeye devam etmiş, özellikle matematik ve fizik üzerine eğilmiştir. Ünlü Fransız aydınlanmacı yazar Voltaire ile birlikte kilise ve devletin ayrılması gibi konularda uzun süre araştırma yapmıştır. Voltaire ile olan yakınlığı ölümünden sonra özel bir ilişki olarak nitelendirilse de yaşadığı dönemde evli olmasına rağmen bu konuda bir sıkıntı yaşamamıştır. Emile du Chatelet'in en önemli yazısı; Mutluluk Üzerine İncelemedir. Ona göre insan tutkularının etkilerinden kurtulmalıdır. Tutkular insanların yaşamlarını zorlaştırmaktadır, kaçınmak gerekir. Düşünce sadece mantık ile çerçevelenmez, kişinin tutkuları ve iradesi de onun düşüncesini etkileyebilmektedir. Kendini özgün ve eksiksiz bir birey olarak nitelendirirken kendi kararlarını kendi iradesiyle aldığını da savunmaktadır. Birey mutluluğa bu şekilde ulaşabilecektir. Aydınlanma döneminin diğer bir kadın düşünürü; Olympe de Gouges'dur. Onu ön plana çıkaran özelliği, ilk kez kadın hakları yazan bir kadın düşünür olmasıdır. Ona göre kadın özgür doğar ve tüm konularda erkeklerle eşit haklara sahiptir. Asıl adı Marie Gouze olan düşünür, 1748-1793 yılları arasında Fransa'da yaşamıştır. 1770'de Paris'e gidişinden sonra entelektüel bir çevre içerisinde bulunma şansına erişen Olympe de Gouges, Fransız Devrimi döneminde, kilise, evlilik gibi çeşitli konularda yazılar yazmıştır. Daha çok toplumsal eleştirilere yer verdiği romanlar yazarken zaman içerisinde kadın konusunu ele almaya başlamıştır. Kadının ve Kadın Yurttaşın Hakları Bildirisinde kadınların siyasal ve toplumsal hatta erkeklerle eşit şartlarda olması gerekliliğini açıkça savunmaktadır. Olympe de Gouges'in ölümü de dikkat çekicidir. Düşünceleri yüzünden önce tutuklanmış, sonrasında ise giyotin ile idam edilmiştir.(1793) Johanna Charlotte Unzer, dönemin diğer düşünürlerine örnek verebileceğimiz bir isimdir. 1725-1782 yılları arasında Almanya'da yaşayan düşünür dönemin çok yönlü düşünürlerinden birisidir. Soylu bir aileden gelen Unzer, ilk olarak şiir çalışmaları ile ön plana çıkmıştır. Sonrasında ise felsefeye yönelmiştir. Bu alanda ilk yayını, Kadınlar İçin Felsefenin Ana Hatları isimli çalışmasıdır. Bu eserinde felsefenin ana noktalarını basit örneklerle okurlarına sunmuş, karışık felsefe terimlerini de olabildiğince basitleştirmeye çalışmıştır. Unzer benzer şekilde kendini ifade edebilmek için diğer yazılarına da günlük hayattan örnekler eklemiştir. Ona göre, felsefi düşünce, deneyimlerle ve felsefenin herkes tarafından anlaşabildiği noktada başlıyordu. Düşünür kişi birikimlerini başkalarına da aktarmalıdır, yani felsefenin eğitimsel bir yönü olmalıdır. Unzer dönem dönem ailesel sıkıntıları nedeniyle çalışmalarına ara verse de felsefe üzerine çalışmalarına devam etmiştir. Aydınlanma Çağı'nın Romantik Kadınları: 18. yüzyılın sonlarına doğru felsefede Romantizm'in etkileri görülmeye başlanır. Romantizm, bir edebi akım olarak ortaya çıksa da felsefe üzerinde de etkili olmuştur. Romantizm kapsamındaki felsefede sadece ussal bilgi yeterli değildir, duygular ve hayaller de önemlidir. İnsan sadece kendi düşünce gücüne bağlı olmamalı, farklı insanlarla birlikte olmalı yani birlikte felsefe yapılmalıdır. Dönemin romantik filozoflarına örnek olarak vereceğimiz ilk isim; Karoline von Günderrode'dir. 1780 yılında Almanya'da doğan düşünür hakkında ilginç bir durum 26 yaşındayken yaşamına son vermesidir. Bu kısa yaşantısı boyunca yaptığı çalışmalar dikkat çekicidir. Bir dönem eserlerini takma erkek ismi ile yazmış sonrasında ise kendi kimliğiyle devam etmiştir. Günderrode edebi eser üretmenin yanında derin felsefi araştırmalar yapmıştır. Hegel gibi dönemin Alman filozofları üzerine incelemeler yapmıştır. Ona göre insan yalnız bir varlıktır, bu nedenle bir birlik içerisinde yer almalıdır. Dönem dönem kendi içine dönüş yapmıştır, bu dönüşlerde, kendi içinde bir orantısızlık yaşadığından, değişken olduğundan ve kendiyle kavgalı yapısından söz etmektedir. Günderrode, düşüncelerini ifade ederken şiir ve mektuplara yansıttığı hayal gücünden de büyük ölçüde faydalanmıştır. Romantik kadın filozoflara örnek olarak verebileceğimiz diğer bir isim ise, Rahel Varnhagen'dir. Varnhagen, 1771-1833 yılları arasında Almanya'da yaşamıştır. Saygın bir Yahudi aileye mensup olan Varnhagen, babasının onay vermemesine karşın Berlin'de kültürlü insanlarla samimiyeti sayesinde eğitimine başlamıştır. Özellikle yabancı dil, edebiyat ve felsefe konularında kendini geliştirmeye çalışmıştır. Napolyon'un Berlin'e girişinden sonra onun için şartlar değişmiştir. Yahudiler'e yönelik yapılan ayrımcılık onun zor günler geçirmesine neden olmuştur, ilginç bir şekilde bir dönem sonra Katolik Hristiyanlığa geçiş yapmış ve evlenmiştir. Varnhagen'e göre; her şey düşünceye bağlıdır, konular yerine esas olan düşüncedir. Özgür düşünce tüm toplumsal etkenlerden bağımsız olarak gelişmelidir. Felsefe cesur insanların işi olmalıdır, gerçeği arama noktasında korkmamak gereklidir. Varnhagen, felsefe üzerine düşüncelerini aforizmalar, mektuplar ile dile getirmeyi tercih etmiştir, bu yazılarında insanın kavranamaz bir varlık olduğundan söz etmektedir. İnsan sorularla var olmaktadır ve hissiyata sahiptir. Hissiyat insanın içinde vardır ve yine açıklanamaz bir durumdur. Aydınlanma dönemi kadın düşünürlerini genel olarak incelediğimizde, felsefe üzerine derin incelemeler yapmış, önyargılardan bağımsız olarak varsayımlara ulaşmışlardır. Bu dönemde önceki dönemlere göre daha cesur bir şekilde düşüncelerini dile getirmiş, iç dünya, mutluluk, özgür düşünce üzerine yorumlar yapmış, kadın hakları ve toplumsal yapı eleştirileri üzerine söylemler de bulunmuşlardır. Buraya kadar 19.yüzyıla kadar olan dönemleri ele almış olduk. Ele aldığımız düşünürler, önceki yazıda da belirttiğimiz gibi düşünürlerden sadece bir kaçıdır. Kuşkusuz özgür düşüncenin şekillenmeye başladığı 17. yüzyıldan itibaren isimleri bilinmese de kadın düşünürler bizim ele aldıklarımızdan daha fazladır. Gelecek ay yazı dizimizin son bölümünde, 19. yüzyıldan günümüze kadar olan dönemi ele alacağız.


Fütürolog Ekonomist Alvin Toffler, Üçüncü Dalga adlı kitabında insanların Dünya'nın hep aynı şekilde olacağını düşünmeye meyilli olduğunu söyler. Gerçekten de bugün bize otuz yıl sonraki planlarımızı sorsalar, tasavvur ve tarif edeceğimiz geleceğin bugünkü düzenimizden çok farklı olacağını söylemek zor. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Pek çoğumuz hatta neredeyse hiçbirimiz- alelade bir muhabbet esnasında olası teknolojik yenilik ve sıçramaları, büyük sosyal değişimleri hesaba katarak gelecek planları yapmayız. Örneğin 10-20 yıllık mortgage kredilerine girerken, dört duvardan örülü evde yaşamak gibi bir gereksinime belki de gelecekte ihtiyaç duyulmayacağına dair bir kaygımız olmaz. Ya da bundan yirmi yıl sonra uzak bir ülkede yaşamayı planlıyorsanız o günleri hesaba katarken hala uçakla gidip gelmek gibi bir varsayıma dayanıyor olabilirsiniz. Oysa bunun bir garantisi yoktur. Tersine düşünecek olursak, bugünün yetişkinleri de 20 yıl öncesindeki gelecek tasavvurlarında internete ve sosyal medyaya dair çok büyük hayallere kapılmıyor olmalılardı herhalde. Bu durum sadece bizim için değil, bilimkurgunun babaları için bile sözkonusu olabilir: Siberpunk bilimkurgu öncüsü William Gibson, meşhur Sprawl üçlemesinde günümüz -hatta günümüzden ileri bir tarih için- 16 MB'lık belleklerden bahsediyordu, ki herhale şu an bu yazıyı okumakta kullandığınız ortalama bir cihazın RAM'i onun gelecek için öngördüğü değerin 100 katından daha büyüktür. Gelecekte ne olacağına dair bir düşünüş, özel bir düşünüş gerektirir. Bu özel düşünüşün bazen sanatlı bir anlatım yoluyla bilimkurgu kitaplarında işlendiğini, bazen de kendi çağında önemli bilimsel devrimlere imza atmış olan bilim insanlarının gelecek tasavvurlarında yer aldığını görürüz. Ancak her ikisi için de biraz bilim bilmek şarttır. Mesela daha 19. yüzyılın ortalarında modern Paris'i büyük ölçüde tasvir edebilmiş, Ay'a Yolculuk adlı kitabıyla insanlığın 1960'lardaki maceralarını şaşırtıcı bir benzerlikle tarif edebilmiş olan Jules Verne gibi bilimkurgu yazarlarının inkar edilemez yaratıcılıklarının yanında, aynı zamanda iyi bir bilim okuru olduğu söylenir. Ya da Isaac Asimov, yazmış olduğu bilimkurgu dizilerinin yanısıra iyi bir bilim okuru ve bilim yazarıdır. Carl Sagan ise zıt bir örnektir. Bilim insanlığının ve Pulitzer ödüllü bilim yazarlığının yanısıra, beyaz perdeye de aktarılan Temas adlı eserinde bilimsel merakının alanında yer alan hayallerini muazzam bir şekilde kurgusuna yansıtmıştır. Bilimkurgu yazarı Arthur C. Clarke ile uzay mühendisi ve NASA'nın Galileo ve Viking projelerinde çalışmış olan Gentry Lee'nin ortak çalışmaları ise bilimkurgucu / bilim insanı işbirliğine pek güzel örnektir. Bilim mi bilimkurgudan? Bilimkurgu mu bilimden? Belki de bu yüzden bilimin mi bilimkurguyu beslediği yoksa bilimkurgunun mu bilimin beslediğine yönelik yaygın tartışmalar bir bakıma yumurta-tavuk paradoksuna benzer. Yumurta tavuktan çıkar, çünkü bilimkurgu bilimden beslenir. Bilim insanıyla bilimkurgu yazarının bilim merakı ortaklıklarının yanında başlangıç noktaları da ortaktır: Hayal etmek. Devamında ise biraz ayrılırlar: Bilimkurgu yazarları hayallerini tutarlı, çelişkisiz ve mantıklı bir kurgu içerisine yerleştirmeyi isterler. Bilim insanları ise hayal ve tahminlerini gerçeklemek, ispatlamak arzusundadır, tabi çağın imkanları elverirse. Eğer imkanlar yoksa bu hayaller çöpe gidecek değiller; zira onlar da hayallerini bir öykü olarak kurgulayamasalar da bilimkurgu yazarlarıyla benzer bir motivasyonla bu hayallerini genelde- paylaşırlar. Tavuk yumurtadan çıkar, çünkü bilim de bilimkurgudan beslenir. Zira gün gelir, bu bilimkurgu eserlerinin ya da bilim insanlarının geleceğe aktardıkları teorik varlık ve durumlar, onu mümkün kılabilecek imkanlar sayesinde hayat bulmaya başlar. Zira yeni fikir ya da ürünün konsepti çoktan çizilmiş, işlevsel olarak düşünülmüştür. Yeni bilim insanları ya da mucitlerin bazıları bu teorileri pratiğe dökmek, bu hayalleri somutlaştırma görevini üstlenebilirler. Asimov'dan beslenmeyen bir robotikçi ya da Star Trek'ten görüp de etkilenmeyen ama ışınlanma üzerine çalışan bir fizikçiden bahsedebilmek zor olsa gerek. Kurgu ve Bilimin Kesişimi: Fütüroloji ya da Fütürizm Gelecekbilim olarak adlandırılan fütüroloji ya da fütürizm son yetmiş yılda ortaya çıkan ve gelişen bir çalışma sahası. Fütürizm, 20. Yüzyılda İtalya'da ortaya çıkan ve gelecekçilik olarak da anılan bir sanat akımının da adı olduğundan, günümüzün verilerinden yola çıkarak, çeşitli tahmin veya kestirme yollarıyla gelecek hakkında sistemli yorumda bulunma olarak tarif edebileceğimiz çalışma sahasının fütüroloji olarak adlandırılması daha sağlıklı görünüyor. Zira terim 1940'ların ortalarından beri bu anlamda kullanılıyor. Tarih biliminin bir simetriği olarak Gelecek Çalışmaları olarak anıldığı da olur, zira bir takım üniversitelerde bu isimde kürsüler bulunmakta. Gelecekbilimciler, günümüz eğilimlerinden yola çıkarak gelecek ile ilgili bilimsel, teknolojik ya da sosyal konularda incelemeler ve kestirimler yaparlar. Elektronik, bilgisayar, fizik, sosyoloji , ekonomi vb. pek çok disiplinin ortak sahası olduğundan disiplinlerarası bir çalışma sahası olduğunu tahmin etmek zor değil. Fütürolog olmak için bir lisans ya da yüksek lisans derecesi almak gerekmiyor ve fütürolog olarak anılanların genel profillerinin çalışmalarını kendi alanında gezegenin gelecekteki hallerini tahmin etme ve değerlendirmeye çalışan bilim insanları olduğu görülüyor. Gelecekte uçaklar kanatsız olacak demekten biraz daha sistemli ve teknik yaklaşım gerektiren fütüroloji disiplini, herhangi bir teknolojik gelişmenin yaratacağı toplumsal değişime de odaklanmayı gerektiriyor desek yanlış olmaz. Bu da onu doğa bilimleri ile sosyal bilimlerin kesişim kümesinde yer alan bir uğraş haline getiriyor. Geçmiş zamandan bugüne bakış Her ne kadar bugün fütüroloji gibi bir alan tanımlıyor olsak da bu tanımın ortaya çıkmasından çok önce, bir takım bilim insanlarının bugüne yönelik destekli spekülasyonlarda bulundular. Fütüroloji tanımı çerçevesinden baktığımızda yazımızın devamında yer vereceğimiz, geçmiş yüzyıllardan bugüne bakış atan bilim insanları arasında hem doğa filozoflarına, hem de çağının sosyal bilimcilerine rastlamak sürpriz değil. Ancak bu düşünürlerin tanımları bir takım matematiksel yöntem ya da modellerle bir kestirimde bulunmaktan ziyade, ellerindeki ampirik verileri ve bilgilerini kullanarak bir tahminde bulunmaya daha çok benziyor. İşte sizlere 20. Yüzyıldan önce yaşamış olan ve günümüze dair isabetli tahminlerde bulunan bazı düşünür örnekleri: Adını gaz fiziğindeki Boyle Kanunları'ndan bildiğimiz Robert Boyle'nin 1691'deki ölümünden sonra Kraliyet Akademi'sinin keşfettiği el yazması notlarında görüldüğü kadarıyla kendisi ortalama yaşam ömrünün uzayacağı, bir gün uçulabileceği ve sürekli aydınlık kaynaklarının keşfedilebileceği gibi tahminlerde bulunmuş. Uyku hapları, anti depresanlar, yapay stimulanlar, şeylerin tohumsuz da üretilebilmesi, yapısıyla oynanmış canlılar ve hastalıkların uzaktan tedavi edilmesi Boyle'nin gelecek tahminleri arasında yer alıyor. Aydınlanma çağı düşünürlerinden Denis Diderot (1713-1784), Lettre sur les aveugles a l'usage de ceux qui voient adlı 161 sayfalık makalesinde organizmaların zaman içerisinde değişerek ortaya çıktığını iddia ederek Darwin'in ortaya koyduğu doğal seçilim ile benzer bir fikri öne sürerken, aynı makalede insanın birgün kendini yeniden tasarlayabileceğini ve gelecekti son formunun nasıl olacağının tahmin edilemeyeceğini öne sürdü. Diderot, bilincin düşünce maddesinden oluşan ve beynin fiziksel olarak oluşturduğu bir materyal olduğuna inanıyordu ve bu yüzden makinaların da canlı varlıklar gibi zeka ile donatılabileceğini iddia etti. Diderot, tahminlerini insanlığın makineler ilebirleşebileceği ve makine-insan formunun oluşabileceğine kadar götürüyordu. Diderot gibi bir aydınlanma çağı düşünürü olan matematikçi ve siyaset bilimci Marquis de Condorcet (1744-1794) cezaevinde kaleme aldığı Sketch for a Historical Picture of the Progress of the Human Mind adlı çalışmasında daha sonra Thomas Malthus'un nüfus planlaması görüşlerine öncülük edecek fikirler öne sürdü. İnsanın sınırlı ömrünün çatışmaların kaynağı olduğunu öne süren Condorcet bilim ve sanattaki gelişmelerinin gelecek insanını dönüşüme uğratmaya ve beynini yapısal olarak geliştirmeye muktedir olduğunu iddia etti. Henüz modern biyolojinin ve tıbbın esamesinin okunmadığı bir çağda Condorcet'in bu görüşlerinin insanlığın ufkunun ötesinde olduğu söylenebilir. Aynı tarihte Kıta Avrupa'sından ABD'ye dönersek ABD'nin kurucuları arasında yer alan siyaset teorisyeni ve mucit Benjamin Franklin'in de (1706-1790) geleceğe yönelik isabetli tahminlerine rastlarız. Franklin, bilim insanı ve arkadaşı olan Josheph Priestly'ye 1780 yılında yazdığı mektupta bir gün insanın yerçekimine karşı koyabilecek ve ulaşımı kolaylaştırabilecek yollar bulabileceğini, tarımda verimin iki katına çıkarılabileceğini, hastalıkların ortadan kaldırılabileceğini yazdı. 1773'lerin başında ise insanın çeşitli yollarla gelecekte uyanmak üzere yüzyıllar boyunca uyutulabileceği fikrini bilim insanları ömür uzatma konusunu çözene dek sevdiği bir içkinin içinde bozulmadan korunmak istediğini ifade ederek dile getirdi. 19. yüzyılın sonlarına gelindiğinde uzaya dair merak ve bilgi de arttı. Hal durum böyle olunca gelecek tahminleri içerisine uzay da girmiş oldu. 1895 yılında Eiffel kulesinin inşasından etkilenen Rus bilim insanı Konstantin Tsiolkovsky (1857-1935) yüzeyden yörüngeye kadar uzanabilecek bir taşıma sistemi tarif ederek uzay asansörü düşüncesinin babası oldu. Jules Verne'den etkilenen ve insanların bir gün uzaya gideceğini, gezegenden gezegene seyahat edeceğini ve hatta orada yaşayacağını öne süren Tiolkovsky, 1903 yılında yayınlanan Kozmik Uzayın Tepkili Motorlarla Keşfi adlı kitabında mucidi olduğu sıvı yakıtla çalışan yeterince güçlü bir roketin Dünya'nın yerçekiminden kurtularak diğer gezegenlere ulaşabileceğini teorik olarak açıkladı. Dünya'nın çekiminden kurtulma hızını doğru olarak hesaplayan bilgin, roketlerin birden fazla kademeden oluşmasının daha etkin olacağını ortaya koymak ve roketlerin boşlukta hareketini açıklamak suretiyle kendi hayallerinin bir gün gerçekleşmesine katkıda bulunmuş oldu. Aynı zamanda transhümanizm akımının atası sayılan kozmizm hareketinin de öncüsüydü. Aynı tarihlerde bir diğer kozmist Vladimir Vernadsky de noosphere, yani düşünküre adlı bir kavram öne sürdü. Sadece maddenin olduğu jeosfer ve canlıların biyolojik olarak var olduğu biosphere devirlerinden sonra Dünya'nın düşünküre adında üçüncü bir devir yaşayacağını belirten Verdansky, insan düşüncelerinin birbirine bir ağ aracılığıyla bağlı olduğu bir ortak bilinç düzeni tanımladı. Verdansky'nin yaklaşımlarını bugünkü internet ile bağdaştıran yorumlara rastlamak mümkün. Başta mucidi olduğu ve kullanıma başlanmasını sağladığı alternatif akım üreteci olmak üzere günümüzün inşasında büyük role sahip olan Nikola Tesla da (1856-1943) geleceğe yönelik oldukça isabetli tahminlerde bulundu. Çevre konusunun eğitimin bir dalı olacağı ve hükümetlerin sırf çevrenin korunmasına yönelik bakanlıklar oluşturacağı öngörüsünde bulunan Tesla, 21 yüzyılda eğitime ayrılan bütçenin savaşa ayrılan bütçeden daha fazla olacağını öne sürdü. Robotların işgücü olarak antik zamanlardaki kölelerden farksız bir biçimde insanın hizmetine gireceğini tahmin eden Tesla, enerjinin ucuzlayacağını ve fosil yakıtların tamamen terkedileceğini iddia etti. 20. yüzyılın başlarında, savaşlarında etkisiyle tıp geliştikçe ve mikroskoplar da güçlendikçe biyologların geleceğe yönelik yaklaşımları da güçlenmeye başladı. Evrimsel biyolog J.B.S. Haldane (1892-1944) insanlığın gün gelip genetik olarak kendini geliştirmeye başlayacağını iddia etti. 1924 yılında yayınlanan Daedalus; or, science and the future adlı kitabında insanların biyolojik olarak klonlanabileceğini dile getiren Haldane, yapay rahim ve dış döllenme fikirlerinin de mucidiydi. Arkadaşı Aldous Huxley'i etkileyen Haldane, onun Cesur Yeni Dünya adlı eserini yazmasında etkili oldu, ki bu tarihsel bilgi de yazımızın başındaki yumurta-tavuk paradoksu için iyi bir örnek teşkil ediyor. İyimserlik / Kötümserlik ve Cesaret 17 ve 18. Yüzyıldaki bilim insanları özellikle aydınlanma çağına denk düşen zaman diliminde yaşayanlar- insanların geleceği konusunda çeşitli kaygılara sahipti. Comte'un sosyoloji bilimini kurduğu, Fransız ihtilaninin de etkileriyle Diderot'un, Rousseau'nun, Saint Simon'un, Hobbes'un ve nicelerinin şahit olduğu toplumsal dönüşümü anlamlandırma çabalarına giriştiği yıllarda fütürolojik varsayımlarda bulunan ve bunu gerçekten de iyi yapan- düşünürlere rastlamamız doğal, zira bu düşünürler başta toplum kavramını ve onun da bir üyesi olan insan varlığını sorguladılar. Endüstri devrimi ile aydınlanma çağının birbirine kavuştuğu zaman diliminde ise insanın doğaya karşı güç kazanmasını sağlayan silaha, yani teknolojiye duyulan güven ile birlikte bu defa da teknolojinin geleceği hakkında yorumlar yapıldığını ve teknoloji ile insanın etkileşimi hakkında genelde iyimser bir tablo çizdiklerini söyleyebiliriz. Zira yukarıda bahsi geçen düşünürlerin hepsi -Tesla hariç- gelecek hakkında fazla iyimser olup, teknolojinin yaratacağı olası kötü sonuçlara hiç değinmemişlerdir. Doğadan yana sıkıntı çeken ancak onu kontrol altına aldıkça kaygıları giderilen toplumları yönlendiren aydınların döneminin fikri liderleri olarak teknolojiyi bir kurtarıcı olarak görmelerine şaşırmamak lazım. Günümüzün fütürologları ise geçmişteki iyimser tablodan biraz daha uzaktalar ve Hollywood kıyamet senaryolarının da bol bol önümüze serdiği üzere oldukça kötümserler de. Onlar da endüstri devriminin yarattığı sorunları ve bilgi çağının getirdiği tembellik ve tüketim kültürünün şahidi oldukları için kendi gerçekçi tablolarını çizmeye çalışıyorlar. Zaten günümüzdeki bu düşünüşün bilimkurguya yansıması da siberpunk oldu. Yapay zekanın insanları mağlup ettiği distopya yapıtları Terminatör ya da Matrix'ten, insanların Dünya'yı bir enkaz haline getirip yapay iletişim bağımlısı birer embesile dönüştüğü eğlenceli Wall-E ya da Idiocracy senaryolarına kadar yeni pek çok uçta ve karamsar gelecekler üretildi. Kabaca gelecek hakkında düşünmeye çalıştığımızda çağımızın olanaklarını bir miktar daha ilerleterek bugünün gelişmiş bir tablosunu çizmekten başkasını yapmak zordur. Tüm evrene yerleşmek, beynimize çipler yoluyla dakikalar içerisinde veri aktarmaktan, düşünce gücüyle bilgisayar kullanmak, animasyon yaratmaktan bahsetmek kolay; çünkü günümüz teknolojisinin ilgi alanında görünüyorlar ve bu görüşleri paylaşan pek çok insan bulmak da kolay olduğundan fikirlerimiz nedeniyle büyük olasılıkla hayalperest bir deli olarak nitelendirilmeyiz. Ancak henüz biyolojinin emekleme döneminde olduğu, canlılık, hastalıklar ve genetik hakkındaki bilginin henüz ortaya çıkmadığı, değil uzaya gitmek, henüz uçmanın bir hayal olduğu ve aerodinamik yasalarının esamesinin okunmadığı bir çağda yukarıda bahsettiklerimizin hayal edilmiş ve söylenmiş olması gerçekten takdire şayan. İster iyimser olsun, ister kötümser, gelecek hakkında söz söylemek cesaret ister. Kapak Resmi: Michael Whelan


Hemen hemen hepimiz iş yoğunluğumuzdan dolayı evden işe, işten eve bir hayat düzenine sahibiz. Dolayısıyla çoğumuz, işlerimizin yanısıra, aile ve sosyal hayatlarımızı da bahane ederek spora gündelik olarak fazla vakit ayıramıyoruz. Farzedin ki bu haftasonunda hayatınızda bir değişiklik yapmak istediniz ve cumartesi günü evinizin yakınındaki koşu pistinde düz koşu yapmak için müthiş bir heyecan duyuyorsunuz. Cumartesi geldi çattı, tabi ilk günün verdiği motivasyonla eşofmanlarınızı ve koşu ayakkabılarınızı kuşandığınız gibi kendinizi piste attınız; ciğerlerinizin izin verdiği ölçüde koştunuz da koştunuz, güzelce ter de attınız. O gün için sizden keyiflisi yok. Geceleyin sabahki sporun verdiği tatlı yorgunlukla uyumakta güçlük de çekmediniz. Herşey hala yolunda görünüyor. Peki ya ertesi sabah? Uyandığınız zaman yorganınızdan çıkarmak için bacaklarınızı hareket ettirmek istediğiniz anda konumuz açığa çıkıyor: Kas ağrıları. Pek çoğunuz Ne var ki işte, normal sonuç, çok koştuğumuz için bacak kaslarımız oksijensiz solunumla enerji üretmek durumunda kaldı ve açığa çıkan laktik asit de kaslarımızı kaskatı hale getirdi. diyeceksiniz. Maalesef dünya üzerinde çoğu inanış bu yönde olsa da gerçeklerin laktik asit ile uzaktan yakından alakası bulunmuyor. Gözlerimizi bilim dünyasına çevirecek olursak, Maryland Üniversitesi Hareketbilim Bölümü'nden Profesör Stephen M. Roth yaşananları şöyle özetliyor: Genel kanının aksine, laktat, veya daha bilinen adıyla laktik asit oluşumu, yoğun olarak yapılan antrenmanlar sonrasında açığa çıkan kas ağrılarının sorumlusu değildir. Kasların aktif olarak kullanıldığı etkinliklerde, kaslarda oluşan yanma hissi esnasında laktat oluşumu gerçekleşir; bu oluşum öncesinde, sırasında ve sonrasında tam olarak hangi ara maddelerin sürece katıldığı ise hala belirsizliğini korumaktadır. Bu yanma hissinin vücuda sağlamak istediği esas fayda ise kaslara daha fazla yüklenilmesini önleyerek kandaki laktat ve diğer ara madde oranlarını normale döndürmek ve kastaki kasılmayı yeniden normal seviyeye düşürmektir . Elbette, bu mekanizma sayesinde olası sakatlıklar ile lif kopmalarının da önüne geçilmiş olur. Bu konuda en mantıklı çalışmalardan biri ise doktor Matthew L. Goodwin'den gelmiş. Goodwin, bu konuda kafalarda oluşan belirsizliği ortadan kaldırmak için yoğun geçen bir antrenman sonrasında sporcunun kanındaki laktat seviyesinin ölçümlerini almış. Şekil 2'deki grafikte kandaki laktat oranının sportif bir etkinlik sonrasındaki dinlenme süresince değişimi gösterilmektedir. Dikey eksendeki değer kandaki laktat yoğunluğunu, yatay eksen de geçen zamanı gösteriyor. Görüldüğü üzere, dinlenmeye geçen sporcunun kanındaki laktat seviyesi 60 dakika sonrasında neredeyse aktivite öncesindeki değere ulaşmış durumda. Goodwin de yaptığı çalışmalar sonrasında bu sürenin en fazla iki saati bulduğunu belirtiyor; farklılığı yaratanın ise spor sonrasında nabzı düşüren hareketler yapmak veya birden dinlenme haline geçmek olduğunu ekliyor . Bu araştırma sonrasında, 24 ila 72 saat aralığında sürebilen kas ağrılarının laktik asit sebepli olmadığı açıkça görülebilir. Literatürde bu tür kas ağrıları için DOMS yani delayed onset muscle soreness deniyor. Dilimize sonradan beliren kas ağrısı olarak çevrilebilir. Başarı uğruna kendini sürekli geliştirmek isteyen profesyonel sporcuların sıklıkla tecrübe ettiği bir durumdur denebilir. Bu ağrıların önüne geçmek mümkün müdür? Bu ağrılar bir nevi kasların gelişim gösterdiklerinin belirtisi olarak görüldüğünden kaslara kaldırabileceğinden daha fazla gerilim uygulamanız halinde, bu durum için açığa çıkabilecek doğal sonuçtur diyebiliriz. Doğal olarak bu ağrıların önüne geçmemiz mümkün görünmüyor. Sadece daha programlı bir şekilde kaslarımıza yüklenirsek ağrıları hafif hafif hissedeceğimiz için acı çekmek durumunda kalmayız. Brigham Üniversitesi'nden Spor Tıbbı Profesörü David O. Traper ise ağrıyan bölgeye buz tatbik etme, masaj yapma, antienflamatuar kremler kullanma, sıcaklık uygulama, germe gibi eylemler ile dinlenmenin ağrıları azaltmada etkili olduğunu belirtiyor. Bu tür uygulamaların tam olarak iyileştirici etkisi olmasa da ağrıyı hafifletici etkisi olduğu söylenebilir. Ayrıca yüzme, yürüyüş gibi hafif antremanların da iyileşme sürecinde rahatlama sağlayabileceği belirtiliyor . Kas ağrıları tam olarak nasıl oluşur? Hamlama diyebileceğimiz bu ağrılara eksantrik kasılmaların neden olduğu düşünülse de süreç henüz tam olarak olarak çözülebilmiş değil. Eksantrik kasılmalar temelde kasların gerginliğinin arttığı kasılmalar olarak nitelendirilir. Örneğin, dambıl denilen kütleyi önkol kasınızı çalıştırmak için kaldırdığınızda yaptığınız hareket konsantrik kasılma, indirdiğiniz esnada yaptığınız hareket ise eksantrik kasılmadır. Eksantrik kasılma sırasında kas liflerinde meydana gelen mikro travmaların bu ağrılara neden olduğu tezi kabul görmektedir. Ağır egzersizlerin ardından bir günlük bir süre geçtikten sonra kaslarda oluşan mikro-yırtılmalar, yıpranmalar sonucunda hassaslaşma oluşur ve yangı başlar. Hassaslaşan bu kas dokuları bağlantı noktalarından vücuda birtakım kimyasal ajanlar yayarak ağrı reseptörlerini tetiklerler ve neticede ağrı hissiyatı meydana gelir . No pain, no gain Vücudumuzdaki kas kütlesinin bize olan faydalarından önceki yazılarımdan birinde değinmiştim. Daha sağlıklı olacağımızı düşünürsek bu tür kas ağrılarının vücut için zararından çok yararı olduğu düşünülebilir. Kasların gelişimi için her zaman daha ağır kütlelerle çalışmanın gerekliliği bize ünlü No pain, no gain sözünü anımsatıyor. Rocky IV filmini hatırlarsanız, Rocky Balboa ile Ivan Drago'nun karşılaşmaları öncesindeki acı dolu antreman sahneleri gözünüzün önüne gelecektir. Hatırlatmak için size aşağıdaki kesiti sunuyorum: Birtakım destekleyici gıdalar alarak kas ağrılarını dindirmek günümüzde mümkün, ancak bunların uzun vadede vücuda getireceği yan etkilerin belirsizliği kafalarda soru işareti bırakıyor. Videoda da Rocky doğal yollarla güçlenmeye çalışırken, Ivan'ın besin takviyeleri ve laboratuvar ortamındaki çalışmalarla güç kazanmaya çalıştığını görüyoruz. Bu film, izleyicilere yıllar öncesinden doğal ile yapay gelişimi göstererek gelecekte insanoğlunun varacağı noktaya da atıfta bulunmuştur. Rocky, -filmin bizde uyandırdığı duygularla şampiyonumuz- acı dolu antrenmanları sonrasında ringde cengaverce dövüşerek çalışmalarının hakkını veriyor. Rocky filmindeki antrenman sahnelerini konumuzda sıkça geçen ağır antrenman kavramını betimlemek için kullandım. Bir gün içinde onun yaptığı tüm hareketleri yaparsak, bir gün sonra yataktan çıkamayacak kadar kas ağrılarına sahip olacağımız kesin. Uzmanların bu yönde uyarıları, çalışmalarımızı azar azar ağırlaştırmak ve bir program dahilinde güç kazanmak şeklinde. Kısa süre içinde yapacağınız ağır çalışmalar, size ağrı dolu günlerin yanında kas ve eklem sakatlıklarıyla birlikte geri dönecektir . Sonuç olarak, vücudunuz size bu tür sinyaller veriyorsa onu dikkate almakta yarar var. Hepinize ağrısız günler dilerim!