23. yüzyıldayız, uçuk mavi nokta Büyük Ateş Topu tarafından yutulmak üzere. Dünyayı kurtaracak Leeloo'yu taşıyan Mondoshawan uzay gemisi gezegenimize yaklaşırken savaşçı Mangalore ırkına ait gemiler tarafından düşürülüyor. Leeloo'dan arta kalan sadece bir kol. Dünyanın büyük kötülükten kurtulma umudu artık doku mühendislerinin ellerinde. Sinema tutkunları Luc Besson'ın eğlenceli bilim kurgu filmi Beşinci Elementi hemen hatırlamışlardır yukarıdaki özetten. Leeloo'yu geride kalan azıcık bir DNA'dan yaratmaya henüz çok uzak bilim dünyası. Yine de insanlık eğer bir gün Leeloo'yu tekrar yaratmayı başaracaksa, bu şüphesiz mühendislik, tıp, biyoloji, malzeme gibi bir çok bilim dalının bir arada çalışmasının sonucu olacak. Sadece bir parça DNA'dan Leeloo'yu tekrar yaratmak Langer ve Vacanti'nin Doku Mühendisliği tanımına bire bir uyuyor: doku mühendisliği, dokuların çalışmalarını iyileştirmek, düzeltmek, eski haline getirmek için mühendislik ve fen bilimleri prensiplerinin uygulanarak biyolojik alternatifler geliştirmeye çalışan disiplinler arası bir bilim dalıdır. Amaç sadece Leeloo'yu hayata döndürerek, dünyayı kurtarmak değil elbette. Hasta ya da hasarlı dokunun/organın vücut dışında üretilip hastaya nakledilerek hastanın yaşam kalitesinin arttırılması, doku ve organ kayıpları nedeni ile meydana gelen ölümlerin önüne geçilmesidir doku mühendisliğinin hedefi. Bu hedefe ulaşmak için doku mühendisliği alanında çalışan bilim insanları hastadan hücreleri toplar, bu toplanan hücrelerden uygun olanlarını seçer ve laboratuvar ortamında büyütüp, çoğaltır. Bu hücreleri, üretilecek doku için hazırlanmış iskele* yapının içine yerleştirdikten sonra dokuya uygun büyüme faktörleri, kimyasal ve mekanik uyaranlarla istenilen doku oluşuncaya kadar büyütür. Üretilmiş doku artık hasta dokunun/organın yerine vücutta normal işlevini sürdürmek üzere hastaya nakledildiğinde hastanın kendi hücreleri kullanıldığı için organ nakillerinde görülen doku uyuşmazlığı ihtimali çok düşüktür ve bu yeni gelişen bilim dalının uygulayıcıları bir hastanın daha umutlarını gerçeğe dönüştürmüş olur (Şekil 1). 1970'li yıllarda Dr. W.T. Green kondrosit** hücrelerini kemik parçaları üzerine ekerek yeni bir kıkırdak üretilmeye çalışması ile doku mühendisliğinin temellerini attığı söylenebilir. Her ne kadar bu çalışmaları başarısızlıkla sonuçlansa da Dr. Green inovatif biyouyumlu malzemelerin geliştirilmesi ile hücrelerin uygun iskele yapılar üzerine yerleştirilerek dokuların üretilebileceğini tahmin etmiştir . Dr. Green'in bu ilk çalışmalarının ardından geçen yıllarda bilim insanları biyouyumlu malzemeleri geliştirerek, hücreleri vücut dışında büyütmenin değişik yollarını araştırmaya devam ediyorlar. Charles Vacanti ve ekibinin ünlü faresinin (Resim 3) BBC'de yayınlanması ile ana akım medyada kendine bir parça yer bulan doku mühendisliği uygulamaları şu anda vücuttaki neredeyse bütün dokuları kapsayacak şekilde ilerlemiş durumda. Embriyonun erken safhalarında başkalaşarak merkezi sinir sitemi, deri, kornea, saç ve tırnak gibi yapıları oluşturan ektodermik hücreler üzerinde çalışan araştırmacılar bugün Parkinson gibi dejenaratif sinir sistemi hastalıklarının tedavisinde önemi yol kat etmiş durumdalar. Ayrıca, kopan ve cerrahi müdahale ile tamir edilemeyen sinir hücrelerinin kendi kendilerini tedavi etmesine destek olacak sinir grefleri ile hastaların sinir kopması ya da zedelenmesi sonucu kaybettikleri fonksiyonlarının geri kazanması için çalışmalar yapılmakta. Deri dokusunun in vitro olarak üretilmesi ve yanık tedavilerinde kullanılması bu yeni gelişen bilim dalının bir başka uygulama alanı. Araştırmacılar ağır yanık vakalarında kullanabilecek yöntemler üzerinde çalışmalarını sürdürmekteler. Doku mühendisliği uygulamalarının geniş yer bulabileceği alanlardan bir diğeri de kemik ve kıkırdak üretimi. Örneğin kırıkların tedavisinde kullanılan metal çivilerin yerine kırığın şekline uygun olarak laboratuvarda üretilen iskele üzerine yerleştirilecek kök hücrelerin kemiğe dönüşmesini sağlamak ya da kaybedilen kıkırdak dokunun in vitro olarak üretildikten sonra hastaya nakledilmesi olası bir alternatif olarak doku mühendislerinin çalışmaları arasında yer alıyor. Kıkırdak ve kemik dokularının üretildiği mezoderm hücreleri ile yapılan çalışmaların arasında kas ve damar kayıplarının giderilmesi, hatta kırmızı kan hücrelerinden bağımsız hemoglobin üretimi çalışmaları da var . Doku mühendislerinin çalışmaları hali hazırda kemik, deri ve kıkırdak üzerine ticarileşmiş ürünlere dönüşmüş durumda. Biyolojik yapay karaciğer cihazları, sidik torbaları, pankreas gibi organlar da doku mühendisliği dalının ilgi alanı içinde. Bu bilim dalının önde gelen araştırmacılarından Dr. Anthony Atala hastaların hücrelerini biyo-bozunur iskeleler üzerine ekerek yapay sidik torbası üretmiş. Bu sidik torbaları 7 hasta üzerinde halen normal işlevlerini sürdürüyorlar . Dr. Atala ve ekibinin bir diğer çalışma alanı da penis dokusunun biyomühendislik teknikleri ile üretilerek doğumdan gelen ya da sonradan oluşan penis fonksiyon bozukluklarını gidermek . Yukarıdaki az sayıda örnekten anlaşılacağı üzere doku mühendisliği vücudu oluşturan bütün dokularla uğraşıyor. Bireylerin yaşam kalitesini arttıracak çalışmaların yanı sıra küresel açlık problemine çözüm olabilecek, hayvan hakları savunucularının et tüketimine bakışlarını değiştirebilecek yapay et üretimi de doku mühendislerinin üzerinde çalıştığı konulardan biri. Doku mühendisliği alanı günümüzde doku ve organ kayıpları nedeni ile yaşam kaliteleri düşmüş, hatta ölümü bekleyen on binlerce hastaya alternatif tedaviler arayan bir bilim dalı kısaca. Doktorlar bu hastaları diyaliz makinaları, kalp-ciğer by-pass sistemleri gibi mekanik uygulamaların yanı sıra organ nakilleri ve rekonstrüktif cerrahi müdahaleler gibi yöntemlerle hayatta tutmaya devam ediyorlar; ancak yetersiz organ bağışı, nakledilen organların ve dokuların reddi, enfeksiyon riski gibi nedenlerle belki de daha iyi sonuçlar verecek bir çözüm arayışının sonucu ortaya çıkmış bu alanın gelecekteki başarısı hücre biyolojisi ile ilgili bilgilerimizin artması, embriyonik ve yetişkin kök hücrelerin başkalaşım süreçlerinin daha iyi kavranması gibi alanlarda yapılacak çalışmalara bağlı. Doku mühendisliği bireylerin yaşam kalitesini arttıracak ve ömürlerini uzatacak potansiyele sahip disiplinler arası bir alan olarak insanlığa yeni umutlar sunuyor. *iskele: Hücre tutunması ve üremesi ile yeni dokuların istenen şekilde oluşturulması ve hücrelere gerekli mekanik desteğin sağlanması için biyouyumlu ve biyobozunur malzemelerden üretilen, üç boyutlu ve gözenekli taşıyıcı. **kondrosit: sağlıklı kıkırdakta bulunan, kıkırdağın üretim ve fonksiyonelliğinden sorumlu olan, mezenşimal kökenli bir bağ doku hücre tipi gref: bir kişiye kendisinden ya da başka birinden alınarak nakledilen doku ya da organ parçası Meraklısına: Açık Bilim'de yayınlanmış Dr. Atala'nın doku mühendisliği üzerine ilginç çalışmalarından birini anlattığı TED konuşması.


Radyoaktivite, karbon testi, ışıma, yarılanma süresi, tanecikler... İlk okuduğunuz anda bu kelimeler arasında anlamlı bir ilişki kuramıyorsunuz belki, ancak bu yazıyı okuduktan sonra her biri hafızanızda birleşerek anlamlı hale gelecek. Hatta edineceğiniz birkaç bilgi ile bir fosilin yaşını bile hesaplayabileceksiniz! Öncelikle biraz altyapı oluşturmak adına en basit haliyle terminolojiler üzerinden gidelim: Radyasyon kelimesine hepimiz aşinayız. Ancak radyasyon nedir? diye bir soru sorarsak kendimize, biraz duraksayabiliriz. Aslında cevap basit: radyasyon, radyoaktif ışımalara verilen addır. Radyoaktivite de bu ışıma türünün adıdır. Temelde proton , nötron ve elektron taneciklerinden oluşan atomlardaki 1 ve 1'e yakın n/p oranı, onlara kararlılık kazandırır; yani çekirdekleri parçalanmaya veya nükleer bozunmaya karşı daha dayanıklı hale gelir. En büyük atom numarasına sahip kararlı çekirdek Bizmut çekirdeğidir; bu elementten büyük atom numarasına sahip tüm elementler radyoaktif özelliktedirler, yani radyasyon yayarlar. Radyasyon yaymasından kasıt, atomun yapısından bazı taneciklerin ayrılması yani birtakım bozunmalar ve ışımalardır; bunlar bozunması, bozunması ve ışıması şeklinde sıralanabilir. Ayrıntılı bilgi için vikipediyi okuyabilirsiniz. Radyoaktif bir elementin bütün atom çekirdeklerinin zamanla tükeneceğini söyleyebiliriz. Her bir element kendine özgü bir bozunma hızına sahiptir. Bu bozunma hızları da yarılanma süresi(t1/2) adı verilen bir ifadeyle belirtilir, diğer bir deyişle yarılanma süresi maddenin yarısının bozunması için geçen süredir. Bir radyoaktif parçalanma için eşitlik şu şekildedir: N0: Radyoaktif çekirdeğin başlangıçtaki sayısı N: Herhangi bir t anındaki çekirdek sayısı veya miktarı k: Parçalanma hız sabiti t: Zaman Yarılanma süresince (t1/2) zaman ile parçalanma hız sabitinin eşitliğine ulaşmak için N yerine N0/2 yazmamız yeterlidir, sonuç olarak değerine ulaşırız. Bu tür bozunmalar kendiliğinden olduğu gibi dış etkenlerce de yapılabilir, yani birtakım ışınlara maruz kalan çekirdek de değişime uğrayabilir. Atmosferimizden karbon testine uzanan hikayemize gelecek olursak... Atmosferin üst katmanlarında bulunan CO2 gazı uzaydan gelen kozmik ışınlarca bombardımana tutulur. Bu esnada doğada Karbon 12 olarak bilinen atomu içeren karbondioksit gazı içindeki karbon yapısına iki nötron daha katarak Karbon 14 izotopuna dönüşür. Karbon 14 yapısıyla karbondioksitin yapısına giren karbon, fotosentez amacıyla bitkiler tarafından kullanılarak karbondioksit döngüsüne katılmış olur. Sonrasında bu bitkileri yiyen hayvanlar, insanlar ve diğer canlıların yapısına da Karbon 14 ulaşmış olacaktır. Geçmiş zamanda yaşayan canlıların yapısında bulunan Karbon 14 miktarı da böylece günümüze dek sıkça kullanılan bir yönteme ön ayak olmuştur: Karbon 14 atomunun özelliği radyoaktif olmasıdır ve günümüzde pek geçerliliği olmasa da radyoaktif özelliğinden faydalanılarak fosillerin, arkeolojik kalıntıların yaşlarını hesaplamada kullanılır. Karbon 14 (C 14) miktarı kullanılarak yaş tayin etme tekniğine ise Radyokarbon tekniği adı verilmiştir. Yöntem genel olarak canlının ölümünden günümüze dek vücudunda kalan Karbon 14 radyoaktif atomlarının bozunmaları sonrasındaki miktar ile atmosferde, dolayısıyla canlı vücudunda, sabit olduğu varsayılan* Karbon 14 miktarı arasında ilişki kurarak günümüze kadar geçen süreyi hesaplamayı hedefler. Geçerliliği konusunda şüpheler, günümüzde hatalı olduğu düşünülen bir varsayımdan kaynaklanmaktadır. Eski zamanlardan günümüze kadar geçen zamanda atmosferde kozmik ışınlara maruz kalan CO2, dolayısıyla Karbon 14 miktarı sabit kabul edilmiştir. Ancak bugüne kadar yapılan pek çok araştırma atmosferdeki Karbon 14 miktarının belirli yıllarda sıçrama yaptığını, yani sabit kalmadığını, göstermiştir*. Dergimiz yazarlarından Çağrı Yalgın'ın bu konu hakkında yapılan bir araştırmayı içeren yazısını inceleyebilirsiniz. Ağustos '12 sayımızda yayınlanan bu yazımızda süpernova patlamalarının atmosferdeki Karbon 14 miktarında bir sıçrayışa sebep olduğu anlatılmıştı. Sonuç olarak, Karbon 14 miktarının sabit olmadığını düşündüğümüzde açığa çıkabilecek sapmalar da yöntemin güvenilirliğini zedelemektedir. Herşeye rağmen basit sayılabilecek bir matematik hesabı ve birkaç bilgiyle fosillerin yaşını hesaplayabilmek heyecan verici! Gelin şimdi gerçek bir fosilin yaşını hepberaber hesaplayalım. Fosilimiz ise çok uzaklardan değil, Yenikapı çalışmalarından olacak. Bildiğiniz üzere, Marmaray projesi kapsamında İstanbul-Yenikapı çevresinde yapılan kazılarda Bizans dönemine ait pek çok kalıntı bulunmuştu. İşte fosil örneğimiz o kazılar esnasında açığa çıkarılan bir ata ait, yani yapacağımız işlemler sonunda Bizans atı olduğunu anlayacağımız ata. Bu fosilde 1 gram karbonda 1 dakikada 12,75 Karbon 14 bozunması olduğu biliniyor. Günümüzde yaşayan bir organizmada 1 gram karbonda 1 dakikadaki Karbon 14 bozunması 15,30'dur. Bu bilgiler ışığında fosilimizin yaşını hesaplayalım**: C 14'ün yarı ömrünün (t1/2) 5730 yıl olduğunu biliyoruz. t zaman sonra bir örnekteki çekirdek miktarını k = 0,693 / t1/2 eşitliği şeklinde yukarıda görmüştük. N0/N oranını bulmak için atmosferdeki C 14 ve C 12 oranının sabit kaldığını varsaymak gerekir*. N0/N = 15,30 / 12,75 = 1,2 ve t1/2 = 5730 yıl olduğuna göre, fosilin yaşı yaklaşık olarak: bulunur. Bu yaş bize kalıntının 2011-1508=503 yılına ait olduğunu gösterir ve bizleri 6.yy dolaylarına götürür ki bu dönemler de Erken Bizans dönemi olarak bilinir. Gördüğünüz üzere artık hesap makinesini kullanarak bir fosilin yaşını hesaplayacak durumdayız. Her ne kadar sapması konusunda tartışmalar sürse de Radyokarbon tekniğinin 1960 Nobel Kimya Ödülü'nü kazandıracak kadar ses getiren bir yöntem olduğunu hatırlatmakta yarar var. **Söz konusu problem Tübitak sitesinden alınmış olup sadece farklılaştırmak amacıyla Yenikapı kazılarıyla ilişkilendirilmiştir, bunun ötesinde bilimsel bir gerçekliği bulunmamaktadır.


Yeryüzündeki canlı çeşitliliği ve onların birbirleriyle ilişkileri çoğu zaman onu gözleyenler için alabildiğine karmaşık ve etkileyicidir. Haliyle bu karmaşıklığı oluşturan süreçleri anlamak üzere yapılan çalışmalar bizlere oldukça değerli bilgiler sunmaktadır. Bu yazımızda, canlılar arasındaki etkileşimlerden bir hayli ilginç olan mimikri konusuna göz atacağız. Mimikri, bir türün avcılarından kurtulması, çiftleşmesi ve hatta soyunu sürdürebilmesi için diğer bir türe benzemesi ya da her iki türün de birbirine benzemesi olayıdır. Değişiklikler canlıların davranışlarında olabileceği gibi, sesi, kokusu daha da önemlisi görünüşlerinde de ortaya çıkabilir. Mimikri olgusu, ekoloji ve genetik çalışan evrimsel biyologlar için her zaman ilgi çekici ve önemli olmuştur. Canlıların hayatta kalmak için böyle karmaşık süreçler içerisinden geçmesi sadece gözlerimizle gördüğümüz benzerliklerin ötesinde, bize türlerin evrimi, doğal seçilim baskısı ve en önemlisi genetik hakkında önemli bulgular sunar. Bu yazımızda özellikle mimikrinin iki alt başlığına göz atıp, bu çeşitliliğin genetik temellerine bakacağız. Batesian Mimikrisi: Yalan Beyan Bildirimi! Hayatta kalmak bir bedel ister! Canlılar, bu karmaşıklık içinde bu bedeli ödemenin bir yolunu her zaman bulur. Hatta gerekirse yalan söyleyerek! Türler, doğada avcıları tarafından sürekli tehdit altında olduklarından, bu tehditlerle baş edecek şekilde evrimleşme eğilimindedirler. Avcılarını kendinden uzak tutan her türlü özellik -haliyle- çok değerlidir. İşte bu mekanizma sayesinde bazı türler, zehirli ya da tehlikeli olduklarını göstermek için bazı renklere bürünür. Bu duruma aposematizm denir. Tamamen olmasa bile genelde bu renkler canlı ve ilgi çekici renklerdir. Uyarı yeterince açıktır: Beni yersen, başına bela olabilirim! Uzak dur! Fakat avcılar için işler bu kadar da basit değil. Darwin'in çağdaşı bir doğa bilimcisi olan Hanry Walter Bates yaptığı keşifler ve gözlemler ile mimikri kavramı hakkında önemli bulgular elde eder. Bu bulguları 1862'te bir makale ile bilim camiasına sunar. Ayrıca Bates, Amazonda yaptığı keşifleri 1863'te The Naturalist on the River, Amazons (1) kitabında yayınlamıştır. Bates, aslında zararsız olan bazı türlerin, kendini tadı kötü olan ya da zehirli olan canlılara benzettiğini tespit etmiştir. Tahmin edildiği gibi bu mimikri Bates mimikrisi olarak anılmaktadır. Yukarıda bahsedildiği gibi Bates mimikrisinin temel özelliği, tadı kötü olmayan ya da zehirsiz olmayan türlerin yalan beyanda bulunarak avcılardan korunmasıdır. Bates mimikrisinin en bilindik örneklerinden biri mercan yılanları ve taklitçileridir. Mercan yılanları zehirli ve avcılar tarafından tercih edilmeyen bir yılan türüdür. Bu tür ile aynı yaşam alanlarını paylaşan bazı zehirsiz yılanlar mercan yılanlarındaki aposematik renklenmeyi taklit ederler. Mimikri mekanizması burada da devreye girerek zehirsiz yılanları tıpkı zehirli yılanlar gibi renklendirir. Bu örnekler, her ne kadar aynı tür olmasa da, akraba türlerdir. Bu tür benzerlikler de şaşırtıcıdır ama başka sınıflara ait canlıların birbirine benzemesi durumu çok daha ilginçtir. Yukarıdaki kelebekler ve yılanlar, yalan söylerken ne olduklarını inkar etmez. Sadece tadı ve tehlikesi konusunda yalan söyler. Fakat bu hayatta kalma mücadelesinde çok daha ekstrem durumlar da ortaya çıkmıştır. Tetraponera mocquerysi , Afrika'nın ekvatoral kesimlerinde gözlenen bir karınca türü. Bu türün ısırıklarının güçlü olduğu biliniyor. Muhtemelen avcıları uzak tutma konusunda da başarılı. Salticidae cinsinden bu örümceğin morfolojisi ise avcıları kendinden uzak tutmak için Tetraponera'ya benzeyecek şekilde evrimleşmiş. İlk bakışta ayırt etmesi zor gelse de, aslında arada hala ciddi farklar var! Bilindiği gibi karıncalar, sistematik olarak Arthropoda 'nın Insecta alt şubesinde kategorilendirilir. Karıncaların, diğer Insecta'lar gibi antenleri ve 3 çift bacakları vardır. Bu özellik karakteristiktir. Fakat örümcekler Arthropoda'nın Arachnida sınıfına dahildir ve bir çok açıdan böceklerden farklıdır. Bu farklardan biri de böceklerin 3 çift bacakları varken örümceklerin 4 çift bacaklarının olmasıdır. Kuşların, bu örümceğin bacaklarını sayıp, karınca olmadığına dair bir açıklama getirmesini bekleyemeyeceğimizden bu ayrıntının örümcekler için çok şey değiştirmediğini gönül rahatlığı ile söyleyebiliriz! Ayrıca merak edenler, bitkilerdeki bazı mimikri mekanizmaları için Çağrı Yalgın'ın Nisan ayında yazdığı şu yazıya bir göz atabilirler. Müllerian Mimikrisi: Biz Ciddiyiz, Bizimle Uğraşma! Peki sadece zararsız türler mi zararlı türleri taklit eder? Tabi ki hayır. Alman doğa bilimci Fritz Müller 1878 yılında bu durumu açıklığa kavuşturur. Müller, kelebekler üzerine yaptığı araştırmalar sonucu, tadı kötü olan ve avcılar tarafından tercih edilmeyen türlerin de mimikri yolu ile birbirlerine benzediğini tespit eder. Peki ama, zaten avcılar tarafından tercih edilmeyen bu türler neden diğer türlere benzer? Bu sorunun cevabı aslında çok basit. Avcılar tarafından pek tercih edilmeyen türler, aposematik olarak renklenmesine rağmen işleri iyice garanti altına almak için Müllerian Mimikrisi gibi başka yollar da tercih ederler. Bunun temel sebeplerinden biri, avcının av arama maliyetinin birçok türe yaymaktır. Örneğin bir kuş belli bir alanda kelebekler üzerinden besleniyor olsun. Bu kuş, hangi kelebeğin tadının kötü olduğunu öğrenmek için her kelebekten 4'er tane yemek zorunda olsun. Eğer ortamda bir aposematik kelebek popülasyonu bulunuyorsa, bu popülasyon her yeni kuş için 4 bireyini feda etmek zorunda kalır. Eğer bir Müller kompleksinde 8 türün populasyonu bulunursa, her populasyon bir kuşun eğitimi için yarım bireyini feda etmek zorunda kalır. Bu ortak uyarı sistemi, popülasyonları avcılardan korunmakla kalmıyor, olası tehditleri de en aza indiriyor! Kelebek örneklerinden bahsetmişken, -bu konuya ek bilgi olarak- kanatların bu motifleri nasıl kazandığı sorusu, bu türler üzerinde yapılan genetik çalışmalar ile açıklığa kavuşuyor. Eylül 2011 yılında, Nature dergisinde bu konu ile ilgili yayınlanan bir makalede(2) konu detaylıca ele alındı. Kelebek kanatlarının morfolojisini belirleyen dar gen gruplarında -süpergenler- kromozomal yeniden düzenlemeler ile oluşan motifler ve bu motiflerin kelebek popülasyonlarındaki devamlılığı ele alınıyor. Ayrıca Nature dergisinin YouTube kanalı olan NatureVideoChannel bu makale ile ilgili güzel bir video yayınlamış. İşte o video:


Galaksi tarihiyle ilgili önemli gerçekler, no. 1: Krikkit gezegenindeki gökyüzünün gece görüntüsü bütün Evrenin en az ilgi çeken manzarasıdır. Dünya öyle bir gezegen olsaydı ki sürekli bulutlarla kaplı olsaydı, ve bu bulutlar alacalı değil de düz bir görüntü sergileseydi, orada bir şeyler olduğuna kanaat getirip, yine de ne olduğunu keşfetmeye çalışır mıydık? Douglas Adams'ın mizahi bir radyo tiyatrosu olarak yazdığı Otostopçunun Galaksi Rehberi adlı kurgusunda bu sorunun hayali bir yanıtı var: Aynı zamanda Kabalcı yayınlarından kitap serisi olarak yayınlanan bu oldukça eğlenceli bilimkurgu şahseserinde Krikkit adlı bir gezegen mevcut(1). Bu gezegenin gökyüzü tamamıyla siyahtır ve Krikkitliler kendi gezegenlerinden başka bir şeyin var olduğu fikrine asla kapılmamışlardır. Bu yüzden de onlar için gökyüzü ya da uzay gibi kavramlar yoktur. Öyle ki onların aşk şarkılarındaki hikayeler yıldızların altında ya da ay ışığında değil, çimenlerin üstünde geçer... Gelelim bizim manzaramıza... Bir Krikkitli olsa idik gökyüzünde varlığını merak edecek pek bir şey bulamayabilirdik ama bir Dünyalı olarak evrende var olan pek çok türde şeyi çıplak gözle görme şansına sahibiz. Hele bulutsuz, açık bir havada, çevrede gökyüzünü kirleten ışık kaynakları da yoksa, gökyüzünü izlemeye doyamayabilirsiniz. Gökyüzünde görmeye alışık olduğumuz o güzel gece manzarası içerisinde neler olduğunu düşündüğümüzde aklımıza öncelikli olarak yıldızlar, gezegenler ve bir de gecenin en parlak cismi, biricik uydumuz ay gelir. Oysa yıldızlar diye genellediğimiz parlak cisimlerin arasında başka türler de mevcut... Ayrıca çoğu zaman uçak, ya da daha spekülatif bir şekilde uçan daire olduğunu düşündüğümüz yapay ya da doğal başka cisimler de var. Yazımızın devamında gökyüzünde çıplak gözle görebileceğimiz cisimlerin hepsinden, bir elin parmaklarını geçmeyenlerini sayısı ve isimleriyle anarak da bahsedeceğiz. Ancak hepimizin tanıyıp bildiği cisimlerin dışındaki cisimlerden daha detaylı bahsedeceğiz. Ama önce kadir kavramından bahsedelim. Kadir kavramı, gökcisimlerinin parlaklıklarını uzaklıklarından bağımsız olarak tanımlamamıza yarayan ölçü birimidir ve V ile gösterilir. Batlamyus tarafından MS 2. yüzyılda oluşturulmuştur ancak daha sonra astronomi bilgi ve gözlem kabiliyetimiz artınca biraz revize edilmiştir (Batlamyus çıplak gözden başka bir araca sahip olmadığı için 6 kadirden sonrasını tanımlayamamıştır). Negatif veya pozitif değerler alabilir, ama ters bir ölçülendirme söz konusudur: Yani negatif kadir değerleri çok iyi gözlenebilir ve bu sayı arttıkça görünürlük düşüyor demektir. Bizim görüp görebileceğimiz en parlak gökcismi güneş, -26,8 kadir değerine sahiptir. Dolunay biçimindeki ay ise -12,5. Vega hemen hemen 0 kadir değerine sahiptir ve Vega'dan daha az parlak cisimler için artık pozitif değerler kullanılmaya başlanır. 6 kadir çıplak göz sınırıdır. 6'dan daha büyük kadir değerlerine sahip gökcisimleri çıplak gözle tespit etmek mümkün değildir. Kadir kavramı görünen kadir ve mutlak kadir olarak ikiye ayrılır. Görünen kadir Dünya'dan izlenen parlaklıktır ve biz de bu yazı boyunca bu değerleri kullanacağız. Mutlak kadir ise Eğer bu cisim Dünya'dan 32.6 ışık yılı uzakta olsa idi, görünen kadri ne olurdu? sorusunun yanıtıdır. GÖKYÜZÜNDE NELER VAR? Güneş ve Ay Öncelikle en bilinenleri tekrar edelim. Güneşi gece göremiyoruz; bu yüzden bize en yakın ve dolayısıyla en parlak görülen yıldız gündüzün de mimarı oluyor. Onu es geçiyoruz. Daha önce de söylediğimiz gibi Güneş'in kadir değeri -26,8. Parlaklık bakımından ikinci sırada tabii ki Ay var. Uydumuz Ay'ın ilkokul kitaplarında duyduğumuz ama ilk etapta pek de anlam veremediğimiz özelliği, bir ışık kaynağı olmaması. Güneşin Ay yüzeyine vurmasıyla onu görüyoruz ve o da bu ışığı bize yansıtarak Krikkitlilerden daha sanatkar olmamızı sağlıyor. Gezegenler Bir de gezegenler var. Gökyüzünde güneş sistemimizde yer alan beş gezegen çıplak gözle görülebiliyor . Bu yüzden eski uygarlıklar gezegenlerin gezegen olduklarını bilmezlerken, yıldızlardan ayrı olarak gezinip duran bu beş gezegene tanrısal özellikler atfetmişler. Yıldızlar arasında gezinip durmaya belki biraz daha açıklık getirmek gerek: Yıldızlar gerçekte sabit değildirler ancak birbirlerine göre bizim yüzlerce yıl boyunca algılayamayacağımız kadar belirsiz bir hareketleri vardır. Bu yüzden onların bulundukları konumda sabit oldukları düşünülür. Dünya'nın bir günlük hareketi boyunca yıldızlar dünyanın dönüş ekseni etrafında tur atarlar. Bu dönüş ekseninin uzandığı noktada Kutup Yıldızı bulunur. Tüm yıldızlar hareket ederken Kutup Yıldızı'nın hep kuzeyi göstermesi bundandır. Öte yandan Dünya'nın güneş çevresindeki hareketinden dolayı yıl içerisinde yıldızların konumları biraz değişse de birbirlerine göre olan uzaklık ve açıları değişmez. Ancak gezegenler tamamen anlamsız bir rota çizerler, çünkü hareketleri bir çok hareketin üstüste binmesinden doğar: Gezegenlerin kendilerinin Güneş çevresinde attığı eliptik tur, Dünya'nın kendi ekseni çevresindeki dönüşü, Dünya'nın Güneş çevresindeki eliptik yörüngesi. Bu hareketlerin birleşimi zaman zaman gezegenlerin bir harekette bulunurken birden vazgeçip geri dönüyormuş gibi bir görüntü vermesine dahi sebep olur. Bugün astroloji adı altına icra edilen sözdebilimin kaynağı yıldızlar bu kadar sabitken, gezegenlerin ilk bakışta anlamsız gelen hareketleri, bu hareketlerden dolayı onlara atfedilen tanrısal özellikler, yani ilkel bir astronomi bilgisine dayanıyor. Güneş Sistemi'ndeki diğer gezegenler daha sonra keşfedildiler ve hatta Güneş Sistemi dışındakiler de. Güneş sistemi dışındaki gezegenleri ise çıplak gözle göremiyoruz; hatta teleskoplarla da görebildiğimizi söyleyemeyiz. Bu gezegenlerin keşfedilme yöntemleri hakkında daha önce detaylı bir yazı kaleme almıştık. Beş gezegen çıplak gözle görünebilirken Uranüs (V=6) ve Neptün (V=8) çıplak gözle görünebilecek kadar parlak değildirler. Yıldızlar ve Takımyıldızları Gökyüzünde gördüğümüz parlak cisimlerden en kalabalık nüfusa sahip olanlar yıldızlardır. Çeşitli uzaklık ve büyüklüklerde olduğundan her birisi birbirinden farklı boyut ve parlaklığa sahiptir. Bu yıldızlardan aynı parlaklığa sahip olanları birliktelermiş gibi bir izlenim yaratır ve bu birlikteliklerden takımyıldızları doğmuştur. Büyük Ayı, Küçük Ayı ve yine burç kuşaklarına adını veren ve böylece astrolojiye kaynaklık eden İkizler, Akrep, Balık vb. pek çok takımyıldız, eski uygarlıklara gökyüzünü haritalama şansı da tanımışlardır. Ancak bu takımyıldızlarının üyelerinin birbiriyle pek de ilgileri yoktur. Hatta yıldız sanılan takımyıldızı üyelerinin bazıları tek başına bir galaksi bile olabilir. Gökyüzünde görünen yıldızlardan en parlak onu aşağıdaki gibidir(2): |Sıralama |Yıldız Adı |Uzaklık |Görünen Kadir |1 |Sirius |8,6 |-1,46 |2 |Canopus |74 |-0,72 |3 |Alpha Centauri |4,3 |-0,27 |4 |Arcturus |34 |-0,04 |5 |Vega |25 |0,03 |6 |Capella |41 |0,08 |7 |Rigel |1400 |0,12 |8 |Procyon |11,4 |0,38 |9 |Achernar |69 |0,46 |10 |Betelgeuse |643 |0,5 Yukarıdaki tabloda da görülebileceği gibi, yıldızların parlaklıkları sadece uzaklıklarından kaynaklanmaz. Onların türleri ve büyüklükleri de oldukça belirleyicidir. Sözgelimi, ismi Arapçadan türemiş olan Betelgeuse yıldızı bir kızıl devdir. Yani bir zamanlar bizim güneşimiz gibi anakol yıldızıyken, yakıtını tüketmiş ve birden genişlemiştir. İçerisinde gerçekleşen kimyasal kıyamet bir anakol yıldızına nispeten daha az enerji açığa çıkartır, bu yüzden rengi kızıldır. Ancak o kadar büyüktür ki oldukça parlak görünür. Galaksiler ve Yıldız Kümeleri: Gelelim yıldız sandıklarımıza... Galaksiler büyük yıldız topluluklarıdır. Onlar da kendi içlerinde galaksiler, cüce galaksiler, uydu galaksiler olarak sınıflandırılsa da temelde yıldız kümeleridirler. Bizim yıldızımız Samanyolu Galaksisi'nin bir üyesi olduğu için berrak ve açık bir gökyüzünde samanyolu hakikaten de samanların dökülmüş olduğu bir yolmuşçasına uzanıp giderken görünür. Gördüğümüz bu yol, bir spiral galaksi olan Samanyolu'nun güneşimizin de bulunduğu dış koludur. Ancak bizlere yıldız gibi görünen bazı gökcisimleri de yıldız topluluklarıdır. İlk bakışta bir yıldızdan farksız görünen, dikkatle bakıldığında bir ihtimal hafif bulanık olduğu anlaşılabilen bu kümeler parlaklıklarına göre sıralanırsa aşağıdaki tabloyu elde ederiz: |Galaksi |Uzaklık |Not |Geniş Magellan Bulutu |160 bin |Sadece güney yarımküreden görünür. (V=0,9) |Küçük Magellan Bulutu |200 bin |Sadece güney yarımküreden görünür. (V=2,7) |Andromeda Galaksisi |2,5 milyon |Andromeda Takım yıldızının bir üyesidir. (V=3,4) |Omega Centauri |18 bin |Önceleri yıldız ya da küresel yıldız kümesi olarak adlandırılırken Nisan 2010'da merkezinde bir karadelik olduğunun keşfedilmesiyle birlikte galaksi olarak anılmaya başlanmıştır. (V=3,7) |Triangulum Galaksisi |2,9 milyon |Oldukça zor da olsa çok açık ve ışıksız bir gecede seçilebilmektedir. (V=5,7) Aslında Samanyolu Galaksisi, Yerel Grup adı verilen 30 galaksilik bir grubun üyesidir ve bu grubun diğer üyeleri Samanyolu Galaksisi'ne yakındırlar. Ancak bu yakın galaksilerden Centaurus A, Bode Galaksisi, Heykeltraş Galaksisi ve Messier 83 de çok istisnai şartlarda bazı gözlemciler tarafından görülebilmiştir. Samanyolu'nun arkasında kaldığı için göremediğimiz ama Samanyolu olmasaydı oldukça parlak olarak seçilebilecek galaksiler de vardır. Bunlardan birisi de Maffei 1'dir. Süpernovalar ve Bulutsular Edwin Hubble galaksilerin varlığını keşfedene kadar gökyüzündeki tüm bulutsu cisimler nebula olarak adlandırılıyordu. Andromeda Galaksisi buna bir örnektir. Ancak nebulalar yıldız kümeleri değildir. Bir toz toprak kümesi olarak anılsa yeridir hatta. Nebulalar toz, hidrojen, helyum ve pek çok iyonize gazı bünyelerinde barındırırlar. Bu tozlar eğer yeteri kadar fazla ise, nebulalar yeni yıldız ve gezegenler doğurmaya gebedirler. Girişte resmini verdiğimiz Orion Bulutsusu (V=4), yine resmi aşağıda yer alan Pipo Bulutsusu ve Güney Yarımküre'den de Kömür Bulutsusu çıplak gözle görülebilen bulutsulardır. Bir de karanlık bulutsular vardır ve Samanyolu galaksisi içindekiler de aslında çıplak gözle görülürler; zira Samanyolu'na bakarken gördüğünüz katran karası bölgeler aslında karanlık bulutsulardır. Diğer bazı karanlık bulutsular, bir başka yıldızı örttükleri zaman görülebilirler. Süpernovalar ise bulutsuları ortaya çıkarak yıldız patlamalarıdır. Güneşimizin 1,4 ila 3 katı kütleye sahip yıldızlar yakıtları bittiği zaman iç basıncı kütleçekimini dengeleyemez hale gelir ve olanca kütle, kütle merkezine çöker. Bu sıkışma hareketi evrende şu ana dek tespit edilmiş en güçlü patlama tipini yaratır. Bu patlamanın gücüyle yıldızların yakıtlarını yaktığı olağan süreçlerinde üretilemeyen elementler üretilir ve çevreye bir çok yıldız artığı saçılır. Yukarıdaki satırlarda bahsettiğimiz bulutsular genelde süpernova artıklarıdırlar. Samanyolu galaksisinde ortalama her elli yılda bir yeni bir süpernova patlaması gerçekleştiği düşünülmektedir ancak bu patlamaları çıplak gözle görebilmek için çok şanslı olmak gerekiyor, zira en sonuncusu 1604'te Johannes Kepler tarafından gözledi. Kuyruklu Yıldızlar Kuyruklu yıldızlar gökyüzünün daimi üyesi değildirler. Çok uzak mesafelerde hızla turladıklarından bazı kuyruklu yıldızlar zaman zaman Dünya'da da çıplak gözle rahatlıkla gözlenebilir. Estetik kuyrukları sayesinde bir yıldızdan kolaylıkla ayırt edilebilir. Bu arada her kuyruklu yıldız periyodik bir yörügeye sahip olmadığını da hatırlatalım. Yarımküremizdeki kaydadeğer en son çıplak gözle kuyrukluyıldız seyri 1996-1997 yıllarında Hale Bopp ziyaretiyle yaşanmıştı. Ancak astronomlar yeni bir müjde verdiler: 2012'de keşfedilen 2012 S1 kuyrukluyıldızı 2013 sonlarında en parlak kuyruklu yıldız gözlemlerinden birisini sağlayacak ve bu hepimizin hayatındaki en ilginç deneyimlerden birisi olacak. Göktaşları Uzayda başı boş dolaşan göktaşları zaman zaman kendinden büyük başka bir cismin çekimine girer ve o cismin yüzeyine düşmek isterler. Eğer gezegenin kaydadeğer bir atmosferi varsa bu düşüş sırasında yanıp kül olurlar. Halk arasında yıldız kayması olarak da bilinen bu olay hemen hemen her gece gerçekleşir. Bu yıldız kaymaları gökyüzünde gördüğümüz, saman alevi misali bir anlık olaylar olabildiği gibi, dumanını seçebileceğimiz bir şiddette de gerçekleşebilir. Hatta Dünya yüzeyine ulaşmayı başaran göktaşları da vardır. Yapay Uydular ve ISS İnsan yapımı uydular ya da uluslar arası uzay istasyonu da zaman zaman bir gökcismiymişçesine gözümüze takılabilir. Yapay uydular açıları ve konumlarına göre -1'den +5'e kadar kadir değerlerine sahip olabilirler(4). Çok açık ve berrak bir gecede bu cisimlerin hareketleri rahatlıkla seçilebilir. Güneş ışığını bir anlığına yansıttıkları zaman beliren ve bir süre sonra kaybolan görüntüleriyle pek çok kimsenin aklına ilk olarak uçan daireleri de getirdiği oluyor. En azından kendilerini ufolog olarak tanıtan ve tanınamayan her nesneye uçan daire demeye eğilimli kimseler tarafından bu nesneler örnek olarak gösterilebiliyor. Şu an Dünya çevresinde 3000'den fazla yapay uydu var ancak bunlardan birkaç yüz adedi faal. Kalan gayrifaal uydular Dünya'nın çevresinde bir enkaz olarak dolaşıyorlar. Diğer yandan günde 15 defa Dünya çevresini dolanan Uluslar arası Uzay İstasyonu da çıplak gözle en iyi seçilebilen insan ürünü gökcisimlerinden. Öyle ki bazen kadri -8'i bulabiliyor! (5) http://www.heavens-above.com/ adresinden ISS'in konumunu öğrenebilir, ve eğer denk getirebilirseniz uygun bir havada gözlemleyebilirsiniz de.


Teknoloji hayatımızın her alanına girdikçe her birimiz elbet bir noktasından siber aleme bulaştık ve her an veri üreten kullanıcılar haline geldik. Sosyal medyada hayatlarımıza dair her türlü detayı paylaşmak oldukça sıradan günlük işlerimizden biri haline geldi. Bunun dışında da bilgisayarlarımız, mobil cihazlarımız, tabletlerimizle internette yaptığınız her hareket ya da telekomünikasyon şebekesinden aldığınız her türlü hizmet, teknoloji ve telekom şirketlerinin veri tabanlarında kayda geçiyor. Kontrolümüz dışında arka planda üretilen bu verilerin şirketlerce ne amaçla ve nasıl kullanıldığı hakkında da çoğunlukla sınırlı bilgiye sahip oluyoruz. Bu verilerin şebekenin yönetilmesi, internet ve ses hizmetlerinin sağlanması veya faturalandırma gibi sektörün ve işletmecinin devamlılığını sağlayacak süreçler için kullanılması ve saklanması gerekiyor,ancak amacının dışındaki kullanımlar kişinin özel hayatına ve gizliliğine ihlal haline dönüşebilir. İşte tam da bu adımda yasal düzenlemeler kullanıcıları var gücüyle koruyacak yükümlülükleri sektörlere şart koşuyor çünkü 'biz'e ilişkin olanın üzerindeki denetimimizi kaybettiğimiz noktada kendimiz olmamız ve bireysel özerkliğimizi korumamız da olanak dışına çıkacaktır. Kişisel verilerin korunması konusunda en sistematik yasal altyapıya sahip bölge Avrupa Birliği ve 1995 yılında yayınlanmış 95/46/AT sayılı Kişisel Verilerin Korunması Yönergesi ile çerçeve kanun yaratılmış. Bunu takiben 2002 yılında 2002/58/AT sayılı Özel Yaşamın Ve Elektronik İletişimin Korunması Yönergesi ile iletişim sektöründe kişisel verilerin korunması ve işlenmesi süreçleri düzenlemiştir. Şu anda Türkiye'de kişisel verilerin korunmasını düzenleyen bir kanun bulunmuyor ancak yaklaşık 1995'ten beri tartışmaları süren bir kanun taslağımız mevcut. Halen tasarının son haline getirilerek yayınlanması ve kişisel verilerin korunması hakkında tüm sektörleri kapsayacak yasal çerçevenin oluşturulması bekleniyor. Diğer taraftan, kanunun yayınlanması beklenmeden elektronik haberleşme sektöründe kişisel verilerin gizliliğini düzenleyen yönetmelik ilk olarak 2004 senesinde elektronik haberleşme sektörünü denetleyen ve düzenleyen kurum BTK (kurumun adı o dönemde Telekomünikasyon Kurumu olarak geçerken 2008'de yayınlanan 5809 no'lu kanunla ismi Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu olarak değiştirilmiştir) tarafından yayınlandı. Bu yönetmelik ile elektronik haberleşme sektöründe kişisel verilerin işlenmesi, saklanması ve gizliliğinin korunması için elektronik haberleşme sektöründe faaliyet gösteren işletmecilerin uyacakları usul ve esasları belirlenmiş oldu. Yönetmelik bu sene Temmuz ayında revize edilerek yeniden yayınlandı ve yürürlük tarihi de Ocak 2013 olarak belirlendi. Bu zaman zarfında elektronik haberleşme sektöründe hizmet veren kuruluşlardan beklenilen, yayınlanan mevzuata uyumlu hale gelebilmesi ve kişisel verilerle ilgili süreçlerini hukuksal çerçevede tasarlamasıdır. Kanun geldi, uygulama nerede kaldı? Mevzuata uyum, en basit haliyle düzenleyici kurum tarafından yayınlanan bir hukuksal metne gerçek hayatta işleyen bir sürecin veya akışın adapte edilmesidir. Diğer deyişle kanun koyucunun hazırladığı ifade, sistemde bir süreç olarak tasarlanmalı veya işleyen sürece dahil edilmeli diye kabul ediyoruz. Ancak ne yazık ki bu işin planlanması her zaman operasyonunu yönlendirecek seviyede kurgulanamıyor ya da elektronik haberleşme sektörünün yaramaz çocuğu yakınsama tüm teknolojileri aynı platformda birbirleriyle entegre hizmet verebilir hale getirdiğinden peki şimdi ben hangi veriye ne yapacağım? diye soran sistem yöneticilerine veya mimarlarına elimizde yoruma açık metinlerle boş gözlerle bakar hale geliyoruz. Elektronik haberleşme sektöründe düzenlemelerin hayata geçirilmesinde en temel sıkıntı, kuralları tasarlayanların hukukçu, kuralları sisteme tanıtanların mühendis olmasından kaynaklanıyor. İki birbirinden farklı altyapıya sahip uzmanlığın ortak bir paydada buluşması ve birbirini anlayabilmesi oldukça güç. Bunların yanında bir de hukukun düzenlemeye alıştığı gerçek dünyanın ölçütleri ne yazık ki iletişim teknolojilerinin bütününden oluşan siber alem dinamiklerini karşılamaya yetmiyor. 1993 yılında Norveç'te Dag Wiese Schartum isimli doktora öğrencisi, hazırladığı tezde regülasyonlara istinaden hazırlanmış bilgisayar kodlarının birbirini ne ölçüde karşıladığını incelemiş ve sonuçta yazılımcıların, hukuk metinlerindeki genel ifadelerden dolayı kuralları yorumlayarak ve adeta düzenleyici otorite gibi davranarak programları tasarladıklarını tespit etmiştir. Bu çalışmada Schartum, her bir hukuk kuralını ve bu kuralları hayata geçirebilmek için tasarlanmış kod parçalarını semantik olarak birebir kıyaslamış ve birbirlerini karşılamadıklarını görmüş, muğlak ifadeler söz konusu olduğunda yazılımcının sistem mimarisi için en uygun seçimi yaparak çerçeveyi kendisinin belirlediği sonucuna varmıştır. Yoruma açık yükümlülük: Aydınlatılmış rıza Veri paylaşımı, aktarımı, saklanması gibi konularda en tartışmalı süreç ilgilinin rızasını almak söz konusu olduğunda yaşanıyor. Regülasyonlardan doğan bir yükümlülüğün sistemde en sırıtan hali belki de rıza toplama sürecidir diyebiliriz. Telefonunuzu açmak veya alışveriş yapmak istediğiniz sitede bir hesap yaratmak teknoloji şirketleriyle verilerinizi paylaşmak için yeterli aktivitelerdir. Bütün bu aktiviteler kapsamında kişisel verilerinizin onları paylaştığınız şirketlerce işlenebilmesi belli istisnalara tabidir. Bu istisnalardan en önemlisi ilgili kişinin rızasıdır. Yani siz görüntülediğiniz sayfada yer alan kutucukları işaretlediğinizde veya tabletinizde kendi kendine açılan pop-up mesajlara izin ver dediğinizde arka planda rıza göstermiş sayılırsınız. İlgilinin rızası verilerin işlenmesinin en önemli meşruluk temellerinden biridir. Böylelikle işletmeci ilgilinin rızasını elde ederek kişisel verileri işleme konusunda önündeki tüm engelleri atlamış olur. Çünkü burada temel olan işletmecilerin veri işleme hakkına ilgilinin rızası ile kavuşabilmesidir. Yani kişisel verilerin işlenmesi istisna, yasal temel ve ilgilinin rızası olmadan işlenememesi ise kural olmalıdır. Peki işletmeci müşterinin rızasını nasıl toplar? Literatürde rıza beyanının taşıması gereken özellikler şöyle özetleniyor; AB yönergesinde rıza kişinin kendisiyle ilgili verilerin işlenmesini kabul ettiğini gösteren belirli ve aydınlatılmış özgür ifadesinin her türlü işareti olarak tanımlanmıştır. Ayrıca yine yönergeye göre bunun bir hukuka uygunluk koşulu olarak değerlendirilebilmesi için, ilgili kişinin şüpheye yer bırakmayacak nitelikte, bir başka anlatımla kesin olması gerekir. İşte tam da hukukun yaratmak istediği düzenle iletişim teknolojilerinin sanal dinamikleri bu noktada çakışıyor. Bir yazılımcının kodlamakta olduğu uygulamaya aydınlatılmış özgür ifade, kesin, şüpheye yer bırakmayacak şekilde gibi genel ifadeleri tanıtma şansı yok. Bilgisayar kodları salt mantıksal döngülere ve algoritmalara sahip, bu durumda kesin dediğinizde neden bahsettiğinizi anlayabilmesi için bu tanımın algoritmasını bir formülle oluşturup kodlarla tanımlamanız gerekiyor. Hal böyle olunca tasarımcılar sistem için en uygun ve maliyetsiz çözümü geliştiriyorlar; derdini anlatan upuzun kullanım koşulları metinleri ve bu metinlerin altında yer alan ve kabul ettiğimizi beyan eden bir kutucuk. Böylece hukuk kodun tasarımına eklenmiş oluyor ama bir farkla; uygulama amacının dışına çıkarak. Çünkü çoğunluk bu metinleri okumadan, okusalar bile işin uzmanı olmadıkları konuları anlamadan, sadece rızalarını vermiş oluyorlar. Yani pratikte kullanıcı aydınlatılmış bir özgür irade gösteremiyor. Aynı durum sitelerde sayfalarca yayınlanan gizlilik politikaları için de geçerli. İşletmeciler gizlilik politikalarını uzun uzadıya anlatarak kullanıcıda güven yaratabileceklerini düşünüyor olmalılar ki hemen her sitede sayfalar süren örneklerine rastlayabiliyoruz. Amerikalı ünlü hukuk profesörü ve aktivist Lawrence Lessig Kod 2.0 isimli kitabında şu soruları soruyor; Bütün bu gizlilik politikalarını birileri okuyor mu? Eğer okuyorlarsa bile bir siteden diğerine geçerken her birini akıllarında tutabiliyorlar mı? Amazon ile Google'ın gizlilik politikaları arasındaki farkları biliyor musunuz? Neye rıza gösteriyorum? Yükümlülüklerin özellikle dikkat çektiği üzere, önemli olan kullanıcının neye rıza gösterdiğini açık bir şekilde anlayabilmesi ve rıza vermesi halinde bilgilerinin ne şartlarla, nasıl kullanılacağının farkına varabilmesidir. Akıllı telefonunuza indirdiğiniz ve oynamak için sabırsızlandığınız o çok popüler oyun küçük bir pop-up ile sizin rızanızı aldıktan sonra siz oyunu oynarken rehberinizdeki kontakları kendi veri tabanına aktarıyor ve sonrasında da bunları ne iş yaptığını bilmediğiniz şirketlerle paylaşıyorsa rıza gösterdiğiniz oyunun mağduru durumuna düşebilirsiniz. Bu bağlamda yaklaşık son 10 yıldır gelişimleri hız kazanmış gizlilik teknolojileri,veri paylaşımında kullanıcının kontrolünü arttıracak teknik çözümler üretmeye çalışmaktadır. Başlıca örneklerinden biri, gizlilik politikalarının uzun uzadıya metinler olarak yayınlanması yerine yazılım uygulamaları tarafından otomatik olarak algılanmasını sağlayanP3P teknolojileridir. P3P teknolojileri ile metinler, XML işaretleme ve etiketleme dili ile standart bir formata sokularak, yazılımlar tarafından otomatik olarak okunabilir hale getirilir. P3P projesi internet sitelerinin gizlilik uygulamalarını kullanıcıların tarayıcıları tarafından otomatik olarak erişilebileceği ve kolaylıkla yorumlanabileceği standart bir formatta ifade edebilmesine olanak sağlar. P3P teknolojileri sayesinde arka planda kullanıcının tarayıcısı ve internet siteleri arasında kodlanmış gizlilik doğrulamaları gerçekleşecektir. Hatta kullanıcının yapacağı ayarlara uygun olarak sitenin her talebi kullanıcıya bir uyarı olarak gösterilebilir. Örneğin kullanıcı, bir sitenin telefon numarasına erişmek istemesi halinde tarayıcısında bir uyarı ekranının çıkmasını sağlayabilir ve o anda vereceği karara göre onaylayarak veya reddederek işlemine devam edebilir veya işlemi sonlandırabilir.Böylelikle kullanıcının sitenin her türlü sorgulamasına ve bilgi talebine karşı uyarılması ve bilinçlendirilmesi esas alınmış olur. Bir diğer örnek ise kullanıcıların işlem yapmak istedikleri sitenin gizlilik durumlarını basit ve görsel yöntemlerle takip edebilmesine yöneliktir. Bu yapıya en güzel örneği uzun süre yazılım yapmış Amerikalı teknoloji uzmanı JonathanZuck verdi. Bu sene 4 Aralık'ta Brüksel'de üçüncüsü düzenlenen Avrupa Veri Korumasi ve Gizliliği Konferansı'nda yaptığı konuşmasında, kullanıcıların doğru bilgilendirilerek rızalarının toplanmasını sağlamak için geliştirdikleri uygulamaların önemini anlatırken o anda salonda yer alan katılımcılardan şu adrese girmelerini istedi : http://privacydashboard.s3.amazonaws.com/index.html Katılımcılar, adrese girdiklerinde karşılarında örnek olarak hazırlanmış aşağıdaki bilgilendirme panelini gördüler: Jonathan Zuck, kullanıcının sayfalarca metin içinde görmesini istedikleri önemli tüm gizlilik ayarlarının görsel olarak tek sayfada ifade edildiğini aktardı. Ek olarak elde edilecek verilerin ne amaçla kullanılacağı ve bu verilerin diğer partilerlene kapsamda paylaşılacağı detaylarınada görsel olarak ulaşmak mümkün hale geliyor. Bunun dışında talep edilirse sayfanın üzerinde yer alan Short Form veya Full Policy başlıklarından gizlilik politikalarının özetine veya tam metnine erişilebiliyor. Uyumlu mu? Uydurulmuş mu? Teknoloji bu kadar hızlı dönüşürken hukuk ve sosyal bilimler onun peşinden koşup yakalamak için uğraşmaya muhtaç gözüküyor. Bilgi öyle müşterekbir hale geldi, öyle hızla yayılıyor ki bilgiye dayalı gelişen teknolojilerin yasal çerçevelerini ve sosyal etkilerini çok sonradan kurgulamak zorunda kalıyoruz. Diğer taraftan da alışılagelmiş yaklaşımlarla, sınırları olmayan bilgi teknolojilerini bir altyapıya oturtmaya çalışmak amacından sapan ve neredeyse gereksiz bir bürokrasi yaratan süreçlere dönüşebiliyor. Hal böyle olunca da mevzuata uyumlu hale gelebilmek için uydurulmuş çözümlerle işler daha da karmaşıklaşabiliyor. İşte verilerin işlenmesi için kullanıcıdan toplanan rıza tam da böyle amacından sapmış ve amiyane tabirle dostlar alışverişte görsün tadında bir örnek. Sonuç Sürecin, teknolojileri tasarlayan mühendisler ile yasal bir çerçeve yaratmaya çalışan hukukçular tarafından ortak yaratılacak bir dille kurgulanması gerekiyor. Birbirinden oldukça uzak gözüken iki çalışma alanı ortak bir paydada buluşabildiği sürece anlamlı ve güvenli bir platform yaratılabiliyor. Bir hukuk metninin içinde uygulamaya dair detaylar bulunmadığı, sadece genel çerçeveleri tasarlayan yüzeysel ifadeler yer aldığı ve o yükümlülüğü hayata geçirecek kişiye yol gösterecek örnekli açıklamalar bulunmadığı sürece tüm bu karmaşa devam edecektir. Özellikle elektronik ortamlarda kişisel verilerimizin korunması gibi hayati önem taşıyan konularda yasal veya teknolojik açıklar kabul edilemez bir boyuta ulaşmışken uygulaması sağlanamayan teorik bilginin faydası değil zararı dokunacaktır.


Matematik zordur dersem, herhalde çok şaşırtıcı bir şey söylemiş olmam. Soyutlanıp saf özüne indirilmiş düşünceyi evirip çevirmeyi öğrenmek çok çetin bir iştir. Tabii ki imkansız değil. Ne de olsa dünyada onbinlerce profesyonel matematikçi var, ve başka insanlardan hiç farkları yok. Çalışınca her şey öğrenilir. Öte yandan matematikte öyle şeyler çıkabiliyor ki karşınıza, uzmanım diyenleri bile ters köşeye yatırabiliyor. Monty Hall problemi de masum görünen, ama adamı iki seksen yere yatırabilen bir olasılık problemi. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Problemin kaynağı bir yarışma programı. ABD televizyonlarında 1963'den 1977'ye kadar yayında kalan Let's Make A Deal isimli programda sunucu Monty Hall konuklarla çeşitli oyunlar oynuyordu. Bu oyunların ortak özelliği, yarışmacıların küçük bir ödülü alıp gitmek veya riske girerek büyük bir ödül kazanmak arasında karar vermelerinin gerekmesiydi. Monty Hall'un sunduğu oyunlardan birisi, 1975'de The American Statistician isimli akademik dergide Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley'de çalışan matematikçi Steve Selvin tarafından bir olasılık problemi halinde sunuldu. Makalede Monty Hall Problemi olarak anılan bilmece şöyle: Önünüzde üç tane kapalı kapı var. Bunlardan birinin arkasında son model bir otomobil, diğer ikisinin arkasında ise birer keçi var. Kapılardan birini seçiyorsunuz, ama henüz açılmıyor. Monty Hall hangi kapının arkasında araba olduğunu biliyor. Seçmediğiniz iki kapıdan birini açıyor ve o kapının arkasındaki keçiyi görüyorsunuz. Monty Hall isterseniz tercihinizi değiştirip, açılmamış diğer kapıyı seçebileceğinizi söylüyor. Arabayı kazanma ihtimalinizi artırmak için ne yapmalısınız? Başka bir deyişle, tercihinizi değiştirmekle araba kazanma ihtimaliniz artar mı, azalır mı, yoksa hiç mi değişmez? Bu problemi duyan çoğu kişinin, uzmanlar dahil, ilk tepkisi Değişmez demek. Başta doğru kapıyı seçme ihtimali idi. Şimdi iki kapalı kapı var, ve oyuncunun seçtiği kapının arkasında araba bulunması ihtimali ½. Yani tercihi değiştirmek kazanma ihtimalini artırmayacaktır. Fakat işler o kadar basit değil; Monty'nin arabanın hangi kapı arkasında olduğunu bilmesi ve özellikle keçili kapıyı açıyor olması problemi değiştiriyor. Oyuncu için doğru strateji kapıyı değiştirmek. Nasılını sonraya bırakalım, böylece biraz düşünmeye zamanınız olsun. Olasılık tuzakları Monty Hall probleminin, ve genel olarak şans ve risk içeren bütün karar problemlerinin, kesin kazanç getiren stratejileri yok. Yapabileceğimiz tek şey kazanma ihtimalimizi mümkün olduğunca yükseltmeye çalışmak. Bu her zaman kolay değil, çünkü insan zihni için olasılıklarla düşünmek çok zor. Birçok kez, varsayımlarımız ve ön kabullerimiz bizi yanıltıyor. Psikologlar olasılık problemlerinin algılanışı ve cevaplanmasıyla yakından ilgileniyorlar, çünkü bu konudaki düşünce tarzımız zihnimizin nasıl çalıştığına ve ne tür hatalara yatkın olduğuna ışık tutuyor. En basitinden, şöyle bir soru düşünelim: İki çocuğumdan biri erkek. Diğerinin de erkek olması ihtimali nedir? Çoğu kişi gibi bu soruya %50 cevabını vermiş olabilirsiniz. Ne de olsa bir çocuğun cinsiyeti, ailenin diğer çocuğunun cinsiyetine bağlı değildir. Sorudaki ilk bilgi aslında gereksizdir, tuzağa düşmemiş olmanın haklı gururu ile gülümsersiniz. Maalesef yanlış. Doğru cevap %33. Bunu görmek için durumları tek tek saymak gerekir. Erkek çocuğu E, kız çocuğu K ile gösterelim. İki çocuklu bir ailenin çocuklarının ikisi de erkek , büyüğü erkek küçüğü kız , büyüğü kız küçüğü erkek , veya ikisi de kız olabilir. Soruda çocuklardan birinin erkek olduğu söylenmiş, yani mümkün olan durumlar sadece EE, EK, KE . Bunlardan da sadece birinde diğer çocuk erkek olduğuna göre, ihtimal , yani %33 olur. Yani sorudaki bilgi şaşırtmaca değil, gerekli. İşin püf noktası, soruda erkek çocuğun büyük mü küçük mü olduğunun söylenmemiş olması. Eğer soru İki çocuğum var, büyüğü erkek. diye başlasaydı %50 cevabı doğru olurdu. Şimdi, psikoloji araştırmalarında sıkça rastlanan bir probleme göz atalım. Bir şapkada üç kart var. Birinin iki tarafı kırmızı , birinin iki tarafı beyaz , sonuncusunun ise bir tarafı kırmızı bir tarafı beyaz . Gözlerimizi kapatarak şapkadan bir kart seçiyoruz ve masaya koyuyoruz. Gözlerimizi açtığımızda kartın yukarı bakan yüzünün kırmızı olduğunu görüyoruz. Kartın altta kalan yüzünün de kırmızı olması ihtimali nedir? Bu soruya ezici çoğunluğun cevabı %50'dir. BB kartının çekilmediği belli, o zaman masadaki kart ya KK ya da KB'dir. Rastgele çektiğimiz için ikisinin de ihtimali aynı olmalı. Ancak doğru cevap %66. Önümüzde gördüğümüz yüz KK'nin iki kırmızı yüzünden biri olabilir, veya KB'nin tek kırmızı yüzüdür. Yani, diğer yüzün kırmızı olduğu iki durum varken, beyaz olduğu bir durum var. Bu yüzden aranan ihtimal olur. Her iki soruda da düşülen bilişsel hata aynı: Sezgilerimizle düşünüyor, ortaya çıkan gözlemin gerçekleşme ihtimalini hesaplamaya çalışıyoruz. Oysa, sorularda bize verilen bilginin mümkün durumların sayısını azalttığını hesaba katmak gerekiyor. Kapıyı değiştirmek Monty Hall probleminde oyuncu için kapıyı değiştirmenin neden daha avantajlı olduğunu anlamak için oyunda üç değil, bin tane kapı olduğunu hayal edelim. Oyuncu yine kapılardan birini seçer. Binde bir ihtimalle araba seçtiği kapının arkasındadır, 999/1000 ihtimalle seçmediği bir kapının arkasında. Monty oyuncunun seçtiği kapı haricindeki kapılardan 998 tanesini açar, hepsinin arkasında bir keçi olduğunu gösterir. Geriye iki kapalı kapı kalır: Oyuncunun seçtiği, ve Monty'nin kapalı bıraktığı. Arabanın 999/1000 ihtimalle, seçilmeyen bir kapı arkasında olduğunu biliyoruz, ve açılmadık tek kapı kaldı. Yani oyuncu tercihini değiştirirse arabayı kazanma ihtimali birdenbire 999/1000'e yükselir. Bin yerine üç kapı varsa, aynı akıl yürütmeyle oyuncunun arabayı kazanma şansı başta iken, tercihini değiştirirse 'e yükseleceğini görebiliriz. Kapıyı değiştirmek her zaman daha avantajlı. İkna olmadıysanız, etkileşimli bir simülasyonu tekrar tekrar oynayarak her iki stratejinin ne sıklıkta kazandırdığını görebilirsiniz. Let's playe tıklayıp oyunu başlatın. Üç kapalı kapıdan birine tıklayın. Bundan sonra Continueya bastığınızda Monty arkasında keçi bulunan başka bir kapıyı açacak. Bu aşamada kapı tercihinizi değiştirmek veya değiştirmemek kararı vereceksiniz. Kararınızdan sonra seçtiğiniz kapı açılacak. Try Again ile oyunu istediğiniz kadar tekrarlayabilirsiniz. Sağ taraftaki çizelgenin en altındaki % Won satırında, yaptığınız oyunlar arasında, karar değiştirerek ve değiştirmeyerek ne oranda başarı kazandığınızı görebilirsiniz. Oyun sayınız arttıkça bu oranlar yavaş yavaş %66.7 ve %33.3'e yaklaşacak. Tarayıcınız çerezleri kabul ediyorsa siteye daha sonra tekrar gittiğinizde kaldığınız yerden devam edebilirsiniz. Kapı değiştirmenin kazanma garantisi demek olmadığına dikkat edin. Kapıyı değiştirdim ama yine keçi çıktı! diye şikayet etmeyin, olabilir, şans bu. Şansa ve riske dayalı işlerde hiç bir strateji kazanma ihtimalini yüzde yüze çıkarmaz. Kazanma ihtimalinin olması, mesela üç milyon kere bu oyunu oynasanız, tercihinizi değiştirdiğinizde yaklaşık iki milyon seferinde arabayı kazanabileceğiniz anlamına gelir. Ters köşeye yatan uzmanlar Steve Selvin Monty Hall probleminin şaşırtıcı çözümünü 1975'de yayınlamıştı, ama bu çözüm onbeş sene akademik kütüphane raflarında unutuldu. 1990'a gelindiğinde ana akım medyada ortaya çıktı. Ardından kopan fırtınayla Monty Hall problemi matematiğin unutulmuş köşelerinden çıkıp popüler kültürün bir parçası haline geldi. Marilyn Vos Savant dünyanın en zeki kadını olarak bilinir. 190 IQ puanıyla kadınlarda en yüksek IQ kategorisinde Guinness Rekorlar Kitabı'na girmişti. (Kadın ve erkek IQ'larının ayrı sınıflandırılması eski önyargıların kalıntısı olsa gerek. Zaten Rekorlar Kitabı IQ kategorisini 1990'da kaldırdı). Vos Savant 1986'da magazin dergisi Parade'de Marilyn'e Sorun isimli bir köşe yazmaya başladı. Okurlar merak ettikleri soruları gönderiyorlar, o da cevap yazıyordu. Soruların çoğu basit gündelik konularla ilgiliydi, ama arada bir akademik sayılabilecek sorular da geliyordu. 9 Eylül 1990 günü yayınlanan soru Monty Hall problemini tarif ediyordu. Vos Savant takdire şayan bir öngörü ile şu cevabı verdi. Evet, tercihi değiştirmelisiniz. Birinci kapının kazanma şansı , ama ikinci kapının şansı . Olan biteni şöyle gözünüzde canlandırabilirsiniz: Varsayalım ki bir milyon kapı var ve siz 1 numaralı kapıyı seçtiniz. Kapıların arkasında ne olduğunu bilen ve ödüllü kapıya dokunmayan sunucu bütün kapıları açıyor, bir tek 777 777 numaralı kapıya dokunmuyor. Hemencecik o kapıya dönerdiniz, değil mi? Sen misin böyle diyen! Parade dergisine binlerce eleştiri mektubu yağdı. Birçok matematikçi bu kadar basit bir meseleyi bile doğru bilemeyen magazin dergisi yazarını hizaya getirmek için seferber oldu. Matematikçilerin yazdığı mektuplardan biri şöyle: Karıştırmışsınız! Açıklayayım. Bir kapının yanlış olduğu gösterildiğinde, bu bilgi geri kalan tercihlerin ihtimalini ½ değerine getirir, kapıların birinin diğerinden daha muhtemel olması için bir sebep yoktur. Profesyonel bir matematikçi olarak halkın matematik bilgisinin eksikliğinden çok rahatsızım. Lütfen hatanızı itiraf edin ve ileride daha dikkatli olun. Başka biri: Karıştırdınız, çok fena karıştırdınız! Buradaki temel ilkeyi kavramakta zorluk çeker gibisiniz, açıklayayım. Sunucu bir keçi gösterdikten sonra doğru seçim yapmış olma şansınız bire ikidir. Tercihinizi değiştirseniz de değiştirmeseniz de bu şans aynıdır. Bu ülkede yeterince matematik cahilliği var, ve dünyanın en yüksek IQ'sunun bunu yaygnlaştırmasına ihtiyacımız yok. Utanın! Bu ve benzeri mektuplara cevaben Vos Savant biraz daha teknik bir çözüm yayınladı, ama bu da tartışmayı bitiremedi. Görünüşe göre koca koca matematikçiler bir magazin dergisi yazarının haklı olabileceğini kabul etmeye hazır değildiler. 1991 Şubat'ında Vos Savant aynı konuya tekrar değindi ve yine mektuplar yağdı. Bir daha bu tipte bir soruya cevap vermeye yeltenmeden önce ihtimal hesabına dair bir ders kitabı edinmenizi tavsiye edebilir miyim? Bir başkası: Yarışma sorusu açıklamanız tamamen hatalı, umarım bu tartışma matematik eğitimindeki ciddi milli krizimize kamuoyunun dikkatini çekmeye yarar. Hatanızı kabul ederseniz rezil bir durumun çözümüne yapıcı bir katkınız olur. Fikrinizi değiştirmeniz için kaç kızgın matematikçi gerekli? Bir diğeri: Bir hata yaptınız, ama olaya olumlu açıdan bakın. Bütün bu doktoralılar hatalı olsalardı ülke çok ciddi bir derde batmış olurdu. Sahi mi? Öte yandan, bu problemin özellikle kafa karıştırıcı olduğunu da kabul etmek lazım. Yirminci yüzyılın en büyük matematikçilerinden biri, ihtimal hesabı teorisini çok iyi bilen Paul Erdös bile, tercihi değiştirmenin kazanma ihtimalini artıracağını inatla reddetmiş, doğru çözümün ispatı gösterildiğinde bile fikrini değiştirmemişti. Ancak daha sonra bilgisayar simülasyonlarını görünce ikna oldu . Vos Savant cevabında sebat etti. Zamanla gelen tepkiler değişmeye başladı. Öğretmenler sınıflarında simülasyonlar yaptılar. Öğrencilerini iki gruba ayırdılar, grupların biri her zaman tercihini değiştirirken diğer grup hiç değiştirmedi. Sekizinci sınıf öğrencilerimle teklif ettiğiniz deneyi yaptık. Teoriniz için bir denklem nasıl kurulabilir anlamıyorum, ama kesinlikle işe yarıyor. Olasılık kitaplarının tekrar yazılmasına katkıda bulunmanız gerekecek. Los Alamos Laboratuarı'ndaki araştırmacılar aynı simülasyonu bilgisayarla yaptılar. Los Alamos laboratuarında epeyce tartışma ve kararsızlık yaşadıktan sonra iki meslektaşı birbirlerinden ayrı olarak problemin programını yazdılar. Bir milyon deneme içinde, karar değiştirmek %66,7 oranında başarılı oldu. Şamata dindiğinde Vos Savant'ın ününe yakışır bir öngörüye sahip olduğu teslim edilmişti. Monty Hall problemi akademik makalelerde etraflıca incelendi. Matematikçiler ve istatistikçiler, problemin çeşili varyasyonlarını analiz ettiler. Psikologlar ve bilişçiler insanların neden bu ve benzeri olasılık sorularında bu kadar zorluk çektiklerini sorguladılar. İktisatçılar bu problemdeki yanılgının iktisadi davranışa ve karar verme işlemlerine nasıl yansıdığını araştırdılar. Parade olayı ise, uzmanların da ara sıra yanılabileceğinin ispatı olarak matematik tarihine geçti.


Kadınlar eşlerinden, erkek arkadaşlarından veya erkek tanıdıklarından mutfak konusunda hep şikayet etmişler ve bunu benimki/bizimki yumurta bile kıramaz diye dile getirmişlerdir. Ben ne zaman bunu duysam şaşırırım, yumurta kırmak ve yumurta pişirmek kolay mıdır ki erkeklerden bunu yapamadıklarından dolayı şikayet ederler diye düşünürüm. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Oysa yumurta bir mutfaktaki en önemli malzemedir: en temel sosların ana maddesi, bir çok tatlı ve kekin bağlayıcısı, çorbaları kalınlaştıcı ve tek başlarına da besleyici bir öğündür. İçinde barındırdığı protein, vitaminler ve yağlar sayesinde hem besleyici hem de rejim yapanların kurtarıcısıdır. Bu kadar önemli bir malzemeyi doğru pişirmek ve kullanmak da aşçılığın en temel yeteneklerindendir. Grimod De la Reyniere eğer kullanmasına izin verilmezse bir çok aşçı sanatını icra edemeyecektir der, Herve This ise onu mutfağın tanınmayan yıldızı diye tanımlar. Romalılar yumurtayı çeşitli şekillerde pişirmenin yanısıra yılboyu kullanım için turşusunu da kuruyorlardı tuzlayarak. Fransızlar omlet ve soslarının yapımında yumurtayı kullanmakta ustalaşırken İngilizler ise poşe / çılbır yapıp yemeyi tercih ediyorlardı. 1900'lu yılların başında meşhur fransız şef Auguste Escoffier'in tarif defterinde 300'den fazla yumurta yemeği vardı. Yani, yumurta basit bir yemek değildir. Sarıııı, Beyaaaaaaz, Havaaaa Yumurta, en az bir kere yumurta kırmış herkesin bildiği gibi, iki bölümden oluşur: sarısı ve beyazı. Aslında yumurta bundan daha çok bölümden oluşur. Kabuk, hava boşluğu, sarısı ve beyazı diye ayırırsak daha doğru olur. Peki, yumurtayı kırdık ve içinden vıcık vıcık beyazı ve sarısı düştü. Nelerden oluşuyor sarısı ve beyazı? Yumurta Sarısı: Yumurtanın esas besleyici yeri. Yumurtanın ağırlığının sadece üçte birini oluşturmasına rağmen yumurtanın toplam kalorisinin dörtte üçü burdan gelir. Ayrıca Ayrıca A,D ve E vitaminlerinin, tiamin ve demir içeriğinin önemli bir kısmı da buradadır. Temel besin maddeleri açısından yumurta sarısı % 48. 7 su, % 32. 6 yağ, % 16. 6 protein, % 1 karbonhidrat ve % 1. 1 oranında mineral içerir. Peki neden sarı burası? Sarı olmasının sebebi tavuğun beslendiği darı bitkisindeki Xanthophylls içeriği. Bazı üreticiler, yasaların izin verdiği ölçülerde, verdikleri katkılarla bu rengi daha koyu yapabilirler. Peki yumurtanın kabuğu? Tamamen tavuğun genetik geçimişi ile alakalı olup kesinlikle besleyici öğelerle bir alakası yok. Hatta bazı nadide tavuk türleri mavi kabuklu yumurta bile yumurtlar Yumurta beyazı: Yumurtanın beyazı yumurtanın ağırlığının üçte ikisini teşkil ederken, kendisi ise % 90 sudan meydana gelmekte. Geri kalan %10un büyük çoğunluğu protein olup bir kısım vitaminleri de içermektedir. Yumurtanın beyazında farklı oranlarda 7 protein vardır ve en fazla bulunun protein %54 ile Ovalbumindir. Kalanlar %12 ile ovotransferrin, % 11 mucoid, % 8 glubolinler, %1,5 ovomucin ve çok az miktar da avidindir. İlerde pişirme sırasında aklımızda kalması gereken en önemli bilgi ise bu proteinlerin farklı derecelerde katılaştığıdır. Misal ovotransferrinler 60 derecede katılaşırken albuminler 80 derecede katılaşır. Çırptığımız yumurta beyazını köpük köpük yapan ise ovamucinlerdir. Yuıurtanın beyazı aslında gelişecek civciv embriyosuna su ve protein sağlamak içindir. Ayrıca içindeki proteinlerin bir kısmı vitaminleri kendine bağlayarak başkaları tarafından sindirilmesini önlerken, lysozyme proteini bakterilerin hücre duvarlarını parçalar ve ovomucin ise virüs çoğalmasını engeller. Yani yumurtanın beyazı civciv embriyosunu hem beslemek hem de onu korumak için gelişmiştir. Yumurtam taze mi? Peki yumurtanın kalitesini nasıl anlayacağız? Eskiden mum ışığına tutup insan gözü ile yumurtanın içinin kalitesini değerlendirmeye çalışırlarmış. Artık elbette endüstri farklı, daha modern ve hızlı yöntemler kullanıyor. Ama tüketici nasıl anlayacak peki kalitesini? Artık ülkemizde de yürürlükte olan yumurta sınıflandırmasına göre yumurtalar kabuk, hava boşlukları, sarı ve beyazlarının durumuna göre 4'e ayrılmaktadır. Bunlar: AA, A, B ve C sınıfı yumurtalardır. En kalitelisi AA sınıfı olup, diğer harflerde kalite giderek düşmektedir. Misal, AA sınıfı bir yumurta bakın nasıl olmalı: -AA sınıfı yumurta Kabuk: Temiz,lekesiz, lekesiz,şekil ve kabuğu normal,sağlam yapılı,çatlaksız kırksız Hava boşluğu: Tek, sabit ve derinliği 4 mm'den az Ak: Berrak, homojen, Haugh birimi 72 ve yukarısında Sarı: Ortada,yuvarlak, tek, homojen renkte, çevresi belirsiz, ak pıhtısı, et ve kan pıhtısı görülmemelidir. Peki, marketten aldığınız yumurtanın gerçekten taze ve kaliteli olduğunu evde nasıl anlayacaksınız? Basit, kırarak! Taze yumurta kırıldığında sarısı tam küre şeklinde olup, beyazı hafif sisli yapıda ve jöle kıvamındadır. Ama gün geçtikçe yumurtanın hem sarısı hem beyazı daha alkalin hale gelir yani PH seviyesi artar. Taze yumurtanın sarısı hafif asidik 6.0 iken nötr bir 6.6'ya kadar yükselir. Beyazı ise 7.7'den 9.2 ve hatta daha fazlasına yükselir PH derecesinde. Yumurta daha taze iken beyazındaki albumin proteinleri yumka şeklindedir ve bu yüzden göze hafif sisli yapıdadır, sanki tam şeffaf değildir. Ama gün geçtikçe ve beyazın PH seviyesi yükseldikçe albumin proteinleri birbirini iter ve bu sayede ışık daha rahat geçer aralarından ve beyaz daha şeffaf bir yapıya kavuşur. Ve son olarak, her gün yumurtanın o gözle görülmeyen delikli yapısından her gün yaklaşık 4 mg su kaçar ve hem beyazının hem sarısının küçülmesine sebep olur. İşte bu bilgiyi kullanarak yumurtanın tazeliğini onu kırmadan anlayabiliriz. Yumurta su kaybettikçe içindeki hava boşluğu büyüyecektir ve gitgide sudan daha hafif hale gelecektir. Taze bir yumurtanın içindeki hava miktarı az olduğu için suyun dibine çökerken, bayatlamış bir yumurta suyun yüzeyinde yüzecektir! Sarısı sulu, beyazı katı yumurtayı nasıl yapmalı? Yumurta pişirmek aslında tam bir sıcaklık kontrolü. ama önce yumurtanın pişerken neden katılaştığını inceleyelim. Yumurta sarısı ve beyazı aslında bol su ve çeşitli proteinler içeren kapalı yapılar yukarıda yazdığımız gibi. Çiğ yumurtada bu proteinler ufak yumak şeklindedirler. Yumurta beyazındaki proteinler eksi yüklü olup birbirlerini iterken, sarısındakilerin bir kısmı bir kısmı birbirini iterken bir kısmı birbirine bağlıdır. Yumurta piştikçe, yani ısı uygulandıkça, bu protein yumakları daha hızlı hareket etmeye ve o yumak yapısını terkedip açık zincirler haline gelmeye başlarlar. Bu açılan zincirler bir süre sonra birbirleri ile bağ kurmaya ve daha uzun bir protein zinciri oluşturmaya başlarlar. Gitgide katılaşan yapımızda su hala vardır ama artık o uzun protein zincirlerinin arasında sıkışıp kalmıştır. Uzun zincir yapısı ışığı da yansıttığı için artık şeffaf yapıda değildir pişen yumurta. Beyazın ve sarının içinde farklı proteinler olduğundan bahsetmiştik. Yumurta pişirme sırasındaki en temel problem de bütün bu proteinlerin katılaşma sıcaklıklarının farklı olması. Nasıl mı? Yumurtayı tavaya ilk kırdığınızda yumurtaya iletilen ısı yumurtanın sıcaklığını gitgide arttırmaya başlayacaktır. 65 dereceye geldiğinde ilk katılaşma başlar; Ovotransferrin proteini 65 derecede artık katıdır. Sıcaklık arttıkça Lysozyme (70 derece) ve en son 80 derecede albumin katılaşır. İşte tam bu esnada pişirmeyi durdurmalı. Zira bu noktadan sonra yükselen sıcaklık protein zincirlerini daha da sıkıştırıp aralarındaki suyu dışarı atar ve elinizde lastik gibi ve kuru bir beyaz kalır. Daha da çok ısıtırsanız albumin proteinleri kendilerine bağlı olan sülfür atomlarından kurtulur ve bu sülfür atomları gidip H2s bileşiği oluştururlar. İşte o kötü çürük yumurta kokusu! Peki, acaba hem sarısı sulu hem beyazı katı ama lastik gibi olmayan bir yumurta nasıl pişirebiliriz? İşte 4 temel pişirme yöntemi: 1. Haşlama : En temel yumurta pişireme tekniği ama başında durmazsanız kaskatı ve hatta yeşillenmiş bir yumruta sarısı olan yumurta ile karşılaşabilirsiniz. Öncelikle yumurta kabuğunu çatlamaması için yumurtanın oda sıcaklığında olması lazım. Dolaptan çıkarılan yumurtanın kabuğu sıcak suda aniden çatlayacaktır. Haşlama suyunun derecesi 80-85 derece civarında olmalı. Bu şekilde yumurtanın beyazı 60-65 derecelerde olacak ve katılaşacaktır. Süre arttıkça beyazın katılaşma oranı da artacak ve en sonunda sarısına kadar katılaşacaktır. Eğer beyazınızı sulu istiyorsanız 2-3 dakika, biraz daha katı arzu ediyorsanız 4-5 dakika yeterlidir. 5 dakikadan sonra beyaz tamamen katılaşacak ve sarısı da yarı katı hale gelecektir. Haşlamanın en büyük avantajı suyun ısı iletkenliğinin mükemmel olması, yani ısıyı değdiği yüzeye verimli şekilde aktarabilmesidir. Aynı pişirmeyi fırında yapacak olsak 80 derecedeki fırında yaklaşık 1 saat bekletmemiz gerekecekti, zira havanın ısı iletkenliği suya göre çok düşüktür. Bu yüzden 180 derecede ısıtılmış fırına elinizi sokar ama fazla yanma hissetmezsiniz ama sadece 70 derecedeki suya elinizi sokarsanız ciddi şekilde yakabilirsiniz. 2. Kızartma: Tereyağ veya benzeri bir yağda kızartma yumurtaya harika bir lezzet katar.Pazar sabahı vazgeçilmezi tereyağda yumurtanın sarısı katılaşmaması ama beyazının katılaşması için öncelikle dikkat edilmesi gerekilen şey tava sıcaklığı. Tavanın yüzey sıcaklığı 120 derece civarında olmalı. Peki bunu nasıl anlarız? Tereyağımızın daha kahveringileşmediği ama cızırdamayı henüz kestiği an yumurtanızı kırabilirsiniz. Daha yüksek sıcaklıklarda yumurtanızın beyazı çok çabuk katılaşacak ve çıtırlaşacaktır, ama bu sıcaklıkta tutarsanız o protein katılaşmasını adım adım takip edebilirsiniz. Peki en can sıkıcı problemi nasıl çözeceksiniz? Yumurtanın sulu ve etrafındaki beyazın katı kalmasını? Yumurtanın etrafındaki beyaz albumin olup en geç katılaşan proteindir. Bu durumda iki yöntem kullanabilirsiniz: 1. O beyazı hafifçe kaşıkla karıştırarak tava yüzeyindeki sıcaklıkla pişmesini sağlamak 2. Çok az sirkeyi o bölgeye pişme esnasında damlatmak. Sirkenin iyonik yapısı proteinlerin o yumak yapıdan uzun yapıya geçip birbirleri ilebağ kurmasını yani katılaşmayı hızlandırır. Bunların dışında yapılabilecek bir şey daha var: beyaz katılaşması ilk başladığında tavaya bir çay kaşığı su dökmek ve kapağı kapatmak. O suyun buharı yüzeydeki katılaşmayı hızlandıracaktır. Ancak unutmayın, beyaz katışaltığı an pişirmeyi bırakmak önemli yoksa içindeki su kaçar ve lastikleşir. Ayrıca unutmayın, tavayı ateşten çekseniz bile tavanın sıcağı yumurtayı pişirmeye devam edecektir 3. Çılbır/poşe: Yumurtayı poşe etmek ile kabuğu ile haşlamak aslında aynı mantık. Suyun ısı iletkenliğini kullanarak beyazı hızla katılaştırıyor ve katılaşan beyazın sarı etrafında yalıtkan bir duvar oluşturmasını sağlayarak sulu kalmasını sağlıyoruz. Ama burda da dikkat etmemiz gereken noktalar var, ne de olsa bu yöntemde kabuk yok: Öncelikle poşe edeceğimiz tava ne çok derin ne çok sığ olmalı. Kullanacağımız yumurta taze, oda sıcaklığında ve mümkünse AA derecede olmalı. Bu yumurtaların beyazı en az şekilde dağılır. Markette bu yumurtaları boylarına göre XL ve L olarak bulabilirsiniz. Ve son olarak su asla kaynama sıcaklığında olmamalı. 80-85 derece sıcaklıkta olmalı ki yumurtayı kırdığımız an ilk katılaşma hemen başlasın ama daha ileri gitmesin -içindeki suyu atacak kadar-. Ayrıca yumurtayı doğrudan suya kırmadan önce bir ufak tabağa kırıp ordan suya aktarmak ve aktarırken suyu hafifçe bir yönde çevirmek önemli, yani bir girdap yaratmak önemli. Yarattığımız girdap yumurtanın kendi etrafında dönmesini sağlamalı ama çok da sert olmamalı ki yumurtanın henüz katılaşmamış beyazı dağılmasın. Bu yöntemde 3-4 dakika içinde beyazı katı ama nemli, sarısı ise sulu sulu bir yumurta elde etmek çok kolay. Peki suya sirke atmalı mı bu yöntemde? Aslında çok tartışmalı bir konu bu. Bazı yemek yazarları sirkeyi tavsiye ederken bazıları gereksiz buluyor. Genelde önerilen 2 litre suya 1 çorba kaşığı eklenmesi. Ancak sirkenin beyazın yapısını da biraz bozacağını belirtmeli. Bence yumurtanız taze ise, yani daha henüz alkali tarafa kaymamışsa ph skalasında, sirke kullanmanın pratik bir faydası yok. 4. Çırpılmış yumurta: Basit ama sabır isteyen bir teknik. Yumurtanın sarısı ile beyazını iyice çırptıktan sonra tava çok sıcak değilken karışımı tavaya döküp pişirme müddetince sürekli karıştırmanız gerekiyor. Neden? Çünkü proteinlerin sıcaklıkla katılaşmasını engelleyip kremamsı ve sulu bir yumurta olması için. Tavanız çok sıcak olursa hızla katılaşır proteinler, eğer karıştırmayı unutrsanız da gene proteinler katılaşır ve elinizde sadece çırpılmış katı yumurta kalır! Unutmayın, çok sıcak olmayan tavada sürekli karıştırarak. Daha bunların dışında yumurta ile yapabileceğiniz yemekler onlarca. Omletler, frittatalar, kişler ve daha neler neler. Hatta poşe edilmiş yumurtanın üzerine ingilizlerin gene yumurtadan yapılan creme anglaise sosunu veya hollandaise sosunu dökebilirsiniz. İşte 4 temel yumurta pişirme tekniği ve püf noktaları. Aslında her şey işin fiziğini ve kimyasını bilmekte ve ona göre pişirmekte saklı. Evet hanımlar, hala hayatınızdaki erkeğin bir yumurta bile kıramadığından şikayetçi misiniz? :) Herkese afiyet olsun, sofranız hep bereketli olsun!


Bu sayımızda, ayın fotoğrafı köşemizde, donmuş su kristallerinin inanılmaz geometrisine bir bakış atıyoruz: Kar Tanesi. Fotoğraf: Cüneyt Özdaş Makine: Canon 7D Lens: Canon MP-E 65mm lens, Yardımcı Ekipman: Canon MT-24EX flaş, Ev yapımı flaş difüzörü Yer ve Tarih: 25 Aralık 2012, Tahoe Gölü Yüksek çözünürlük için tıklayın. Kar, her ne kadar soğuk ve trafik kaosunu beraberinde getirse de, gene de görünce hemen hepimizin kalbini ısıtan bir atmosferik olay. Çoğumuz, eğer uygun iklimli bir yerde yaşıyorsak, yılın ilk karını heyecanla bekleriz, hatta sabah perdeyi aralarken için için kar görmeyi umarız. Şehrin kaosunu gizleyen bu beyaz örtünün, yakından görüşü de ayrı bir güzelliğe sahip. Kar kristalleri, suyun fiziksel özellikleri sayesinde birbirinden farklı şekillerde gökten yere iniyorlar. Her biri eşsiz güzellikte olan bu minik kristalleri biraz uğraşarak fotoğraf karesine hapsetmek mümkün. Su, donarken buz kristalleri haline gelir. Bu kristaller, suyun kimyasal formülü (H2O) gereği altıgen şeklindedirler. Kar tanelerinin de altıgenlere dayalı yapısı buzun bu kristal yapısından köken alır. En basit kar kristalleri bu nedenle altıgen prizma şeklindedirler. Bu yapı, kristal tabakaların üzerinde yavaş yavaş üstüste birikmesiyle oluşur. Bir altıgen prizmada, taban ve tavanlar altıgenlerden oluşurken, prizmanın yan yüzeyleri dikdörtgen şeklindedir. Çoğu kar kristali, hayatına bu çok küçük altıgenler prizmaları olarak başlar. Daha sonra, ısı ve atmosferdeki nem gibi çevre koşullarının etkisiyle kristalleşme reaksiyonu başlar. Gelin, bundan sonrasını bu güzel fotoğrafı çeken Cüneyt Özdaş'ın kaleminden okuyalım: Kar taneleri 0 C'den soğuk atmosferde süper soğuk halde bulunan minik (yaklaşık 10 mikrometre çapında) sıvı su damlacıklarının donmaya başlaması ile oluşur. Normalde su 0 C'den daha düşük bir sıcaklığa soğutulursa katı faza geçerek buza dönüşür. Ancak eğer ortamda su kristallerin etrafında oluşmaya başlayacağı bir çekirdek yoksa, su sıfır derencenin altında da sıvı halde kalabilir, ki buna süper soğuma denir. Eğer ortamda kristalleşmeyi sağlayacak, çekirdek görevi görecek bir parçacık yoksa suyun -35 C'ye kadar sıvı halde kalabildiği deneylerde görülmüştür. Ortamda bulunan toz parçacıkları 0 C ile -35 C arasındaki süper soğumuş suyun kristalleşmesini başlatabilir. Kristal bir kere oluşmaya başlayınca etraftaki su damlacıklanın yapışarak donmasını sağlayacak çekirdek görevi yaptığı için zincirleme bir donma reaksiyonu başlatır, böylece yakındaki sıvı suyu kullanan kristal gittikçe büyür. Oluşan kristalin şekli havadaki süper soğuk su miktarına ve sıcaklığa bağlıdır, her kar tanesi değişik bir yoldan geçtiği için, haliye zaman içerisinde değişik sıcaklık ve su derişimi ile karşılaşır, böylece şekli diğerlerinden farklı olur. Ben bu fotoğrafı, oldukça soğuk bir günde araba üzerine yeni yağmış karda çektim. Metal yüzeyler iyi soğudukları ve soğuk kaldıkları için, kar taneleri erimeden fotoğraflarını çekmek için ideal yüzeyler. Meraklısına notlar: Çevre koşulları ile oluşan kristallerin şekillerinin arasındaki bağlantıyı ekteki grafikten görebilirsiniz: Aşağıdaki filmde, Caltech üniversitesi laboratuvatında suni olarak yaratılmış kar kristalerinin oluşmasını izleyebilirsiniz: Süper soğumuş suya atılan bir parça kar kristalinin, ani kristalleşmeye neden olmasını ekteki video çok çarpıcı bir şekilde gösteriyor.


2012 yılını geçtiğimiz günlerde tamamlayarak, 2013'e adım attık. 2012 yılında, bilim dünyası önemli başarılara ve sınırları zorlayan önemli gelişmelere sahne oldu. Gelin yeni yılın ilk günlerinde 2012 yılının önemli bilim haberlerini kısaca anımsayalım: Merkür'de buz bulundu. Merkür gezegeninin yörüngesine inceleme yapmak amacıyla NASA tarafından gönderilen Messenger uydusu, Merkür'ün Kuzey Kutbu'ndaki kraterlerin içinde buz olduğunu tespit ett. Güneşe en yakın gezegen olan Merkür'de hava sıcaklığı, 427 dereceyi buluyor. Merkür'de buz bulunduğuna dair ölçümler 20 yıl geriye gidiyor. Ancak, dünya dışındaki bir gezegende suya ait bulguların teorinin ötesine geçerek fotoğraflanması bilim insanlarını heyecenlandırdı. Venüs Geçişi. 5-6 Haziran tarihlerinde, bir sonrakini ancak 2117 yılında gözlemleyebileceğimiz nadir bir astronomik fenomen yaşadık: Venüs geçişi. Venüs geçişi, Venüs gezegeninin Dünya ve Güneş arasından geçerken, siluetinin Güneş diski üzerinde görüntülenmesine deniyor. Oluşma mekanizması güneş tutulması ile aynı olmasına rağmen, Venüs gezegeni bizden çok uzakta olduğu için tüm güneşi örtmüyor. Güneş yüzeyinde ufak siyah bir zerre olarak görme şansına eriştiğimiz Venüs Geçişi için, Açık Bilim ekibi olarak güzel bir yazı da yayınlamıştık. Higgs Bozonu. 4 Temmuz 2012 tarihinde, İsviçre-Fransa sınırındaki Avrupa Çekirdek Araştırmaları Merkezi'ndeki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı adlı atomaltı parçacık hızlandırıcısında çalışan bir grup bilim insanı, Higgs bozonu ile uyumlu olduğunu düşündükleri deney sonuçlarını açıkladı. Higgs Bozonu'nun ne olduğu ve önemine ilişkin bir yazımız, bu keşfi takiben Ağustos 2012 sayımızda yayınlandı. Felix Baumgartner. Avusturyalı paraşütçü Felix Baumgartner, 14 Ekim tarihinde 39 km. yüksekliğindeki balondan paraşütle atlayarak, ses hızını bir aracın içinde olmaksızın geçen ilk insan ünvanını aldı. Atlayışı sırasında saatte 1324 km. hız'a ulaşan Baumgartner'in serbest düşüşü ise 4 dakika 19 saniye sürdü. Curiosity Mars'ta. 6 Kasım 2011 tarihinde uzaya fırlatılan NASA'ya ait Curiosity keşif robotu 26 Ağustos 2012 tarihinde Mars'a iniş yaptı. NASA'nın bir birimi olarak görev yapan Jet İtki Laboratuvarı'nca yürütülen Mars Bilim Laboratuvarı programının ana aracı olan robotun görevleri arasında Mars'ta suyun rolünü incelemek, inilen bölgenin olası bir insanlı görev için yaşanabilirliğini test etmek, Mars'ın iklimini araştırmak, Mars'ın jeolojisini araştırmak bulunuyor. Curiosity hakkında daha detaylı bilgi edinmek isterseniz, geçmiş sayılarda yayınlanan 10 Soruda Curiosity yazımızı okumanızı öneririz. İnsan Genom Projesi'nde yeni bir sayfa: ENCODE. Eylül 2012'de, 440 biliminsanının oluşturduğu ENCODE projesinin sonuçları 30 ayrı makale olarak farklı bilim dergilerinde yayınlandı. Bu makaleler, kodlama yapmayan DNA kısımlarının yaklaşık %20'sinin, protein kodlamasına katılmasalar da hayati işleve sahip bölgeler olduğunu açıkladılar. İnsan genomundaki 3 milyar DNA harfinin %1'den biraz fazlası, yaklaşık 20.000 gen protein kodlamada görev alıyor. Ancak kodlama yapmayan bölümler de hayati fonksiyonlara sahip. Bu bölgeler genomun nasıl paketlendiğini, nasıl düzenlendiğini ve farklı hücreler tarafından nasıl okunduğunu düzenliyorlar. ENCODE projesi, Amerika Ulusal İnsan Genomu Araştırma Enstitüsü tarafından 2003 yılında kurulmuş bir proje. Projenin amacı, İnsan Genom Projesi çerçevesinde, genom haritasının çıkarılmasını takiben, genomdaki tüm fonksiyonel alanların bulunmasını sağlamak. Encode hakkında kaleme aldığımız yazı detaylı bilgi sunacaktır. Voyager, güneş sistemini terkediyor. Aralık 2012'de, NASA Voyager uzay aracının, güneş sisteminin, derin uzaydan önceki en son katmanına girdiğini duyurdular. Biliminsanları, güneşten gelen manyetik alan çizgilerinin, yıldızlararası manyetik alan çizgileri ile birleştiği bu katmana manyetik otoyol adını veriyorlar. Voyager 1 ve 2 1977 yılında uzaya fıtlatılmıştı. Halen, Voyager 1, 18 milyar kilometre ile dünyadan en uzakta bulunan insan yapımı nesne. Voyager görevleri ile ilgili daha detaylı bilgi edinmek isterseniz, geçmiş aylarda yayınladığımız Voyager'den Güneş Sistemine Veda yazımızı okumanızı öneririz. Küresel ısınma tüm hızıyla devam ediyor. Küresel ısınmanın varlığıyla ilgili politik tartışmalar devam ededursun, Amerika'nın Kolorado eyaletinde bulunan Amerikan Ulusal Kar ve Buz Veri Merkezi, Ağustos 2012 sonunda gözlenen kutuplardaki buzul erimesinin yeni bir rekor seviyeye ulaştığını açıkladı. 26 Ağustos 2012 tarihinde yapılan açıklamaya göre, Kuzey Kutbu'ndaki buzul alanı, 4.10 milyon kilometre kareye düştü. Bu rakam, bundan önceki en düşük buzul alanı rekoru olan 2007 yılında ölçülen alandan 70.000 kilometre kare daha az. 9 Eylül 2012 tarihinde ise, Kuzey Kutup buzul alanı, yeni bir rekora imza atarak daha da daraldı ve 3.52 milyon kilometrekareye indi. Kutup bölgelerindeki bu buzul daralması, biliminsanları tarafından bugüne kadar öne sürülmüş her tür bilgisayar modelleme tahminini de geride bıraktı. Küresel ısınma, kutup bölgelerindeki ekolojik dengeleri bozduğu gibi, dünyanın diğer bölgelerinde de iklimsel ve ekolojik değişikliklere neden oluyor. Sürücüsüz arabalar yollarda. Son 10 yıldır hızla ilerleyen şoförsüz araba teknolojisi, 2012 yılında bir zafer kazandı. İlk olarak, Amerika'nın Nevada eyaleti'nde sürücüsüz araba teknolojisiyle donanmış bir Toyota Prius, trafiğe çıkma iznine kavuştu. Hemen ardından üç eyalette çıkarılan yasalarla, bu tip sürücüsüz araçların trafiğe çıkmasına izin verildi. Böylece şimdiye kadar deneysel amaçlı kullanımları olan sürücüsüz arabaların, günlük hayatın bir parçası olması yolunda önemli bir adım atılmış oldu. Yapılan araştırmalar, son yıllarda öncülüğünü Google'ın yaptığı bu teknolojiyi kullanan araçların kaza yapma ihtimallerinin kullanılan lazer ve GPS teknolojileri sayesinde insanların kullandığı arabalara göre 3.000 kat daha az olduğu yönünde. Bu olumlu istatistik ve destekleyen yasalar sayesinde, 2012 yılının son günlerinde iki otomotiv devi Toyota ve Audi, önümüzdeki yıl sürücüsüz araba prototiplerini üreteceklerini açıkladılar. Sürücüsüz araba teknolojisinin detayları ile ilgileniyorsanız, daha önceki sayılarımızda yayınlanan Sürücüsüz Arabalar isimli makalemizi okumanızı öneririz. Bakalım, 2013 yılı ne gibi bilimsel gelişmelere, bizi şaşırtan ama bir o kadar da sevindiren bilim haberlerine sahne olacak. Hepinize iyi yıllar!


Yepyeni bir yılın yepyeni bir Açık Bilim sayısında daha karşınızdayız. 2013 yılının, herkese bol yıldızlı, ışık kirliliğinden ve hava muhalefetinden uzak gözlemler getirmesi dileğiyle. Merkür Güneş'e yakın konumda olacağından gözlemlenemeyecek. Venüs Güneş'e yakın konumda olacağından gözlemlemek çok zor ve çok kısa sürecektir. Yine de Ocak ayının ilk günlerinde görmek isterseniz gün doğumundan önce yerinizi almalı ve doğu ufkunu izliyor olmalısınız. Mars Kızıl gezegen Mars'ı, gökyüzünde Güneş'e yakın bir konumda olacağından Güneş battıktan hemen sonra kısa bir süre için batı ufkunda görebilirsiniz. Jüpiter Güneş sistemimizin gaz devlerinden Jüpiter, Ocak ayı boyunca gökyüzünde. Satürn Halkalı gaz devi Satürn, gece saat 02:00 den sonra doğu ufkunda görülmeye başlayacak ve Güneş doğana kadar gözlenebilecek. Ufak bir dürbün veya teleskop ile halkasını ve gezegen üzerindeki kırmızı atmosfer çizgilerini görebilirsiniz. Quadrantids Meteor Yağmuru Saatte yaklaşık 40 meteor ile ortalamanın üzerinde olan Quadrantids meteor yağmuru 1-5 Ocak tarihleri arasında gözlenebilir. 3 ve 4 Ocak'ta maksimuma ulaşacak Quadrantids'leri neredeyse sondördünde olan ay battıktan sonra ışık kirliliği az olan bir yerde gözlemlemek en iyisi olacaktır. Radyan noktası çoban takımyıldızı olacağından sırt üstü uzanıp bu takımyıldıza doğru bakarsanız sönük olanları bile yakalayabilirsiniz. Ay Evreleri: Ocak Ay'ı Gökyüzü Genel Görünümü:


Eskimolar... Pek çoğumuzun ismini duyduğu avcı ve toplayıcı halk. Kendi içinde İnuit ve Yupikler olmak üzere ikiye ayrılan bu halk özellikle Alaska ile özdeşleşmiş şekilde akıllara yerleşmiştir. Okuyacağınız bu yazı Eskimolar üzerine yapılan Eskimo Toplumlarındaki Mevsimsel Değişimler Üzerine Bir Deneme çalışmasına dair bir incelemedir. Üniversitede öğrenciyken bir seminer dersi sayesinde okuduğum, Fransız Sosyolog ve Antropolog Marcel Mauss'un Sosyoloji ve Antropoloji isimli kitabının bir bölümünü oluşturan bu sosyal morfoloji denemesi aklımda kalan sosyolojik çalışmalardan biri oldu. Bunun nedenini büyük ölçüde Eskimoları ele almasının yanı sıra Eskimo kültürü ile mevsimsel değişiklikler arasındaki bağlamı tanıtmasına da bağlıyorum. Keza, mevsimsel değişikliklerin bir toplum üzerindeki yansımaları oldukça ilginç. Konuya geçiş yapmadan kısaca morfoloji kavramı üzerinde durmanın yararlı olacağı inancındayım. Morfoloji; toplumların maddi dayanağını yani toprağa yerleşme biçimlerini, nüfusun hacmini, yoğunluğunu, dağılma biçimini ve toplumsal yaşamın merkezini oluşturan bütün şeyleri betimlemek ve daha önemlisi açıklamak amacıyla inceleyen bilim dalını ifade eder. Bu çalışma büyük ölçüde Eskimolar'a dair genel geçer ilişkileri ortaya koymak amacını taşımaktadır. Eskimolar'ın Genel Morfolojisi üzerine... Eskimo toplumları; 78,8' kuzey ve düzenli olarak gittikleri fakat kalmadıkları en uç sınır olan Hudson körfezinde sonlanan 53,4' güney enlemleri arasına yerleşmişlerdir. Labrador kıyılarında 54. Dereceye ve Pasifik'te ise 56,44 kuzey enlemine kadar uzanmaktadırlar. Bu yerleşkelerinin haricinde Asya'da da yerleşkeye sahiptirler. Kral Guillaume topraklarının pek bilinmeyen kıyı bölgeleri ve deltalar dışında benzer özelliklere sahip kıyılarda yaşayan Eskimolar bu nedenle diğer bütün kuzey toplumlarından farklıdır. Yaşadıkları bölge sırasıyla deltalardaki tundralar , dağ ve plato yükseltilerinin az olduğu yerlerden oluşmaktadır. Eskimolara göre kıyı onlar için sıradan bir şey değildir, onlara göre kıyı; Deniz ile kara arasındaki ya da kara ile daha uzak olan diğer kara parçaları arasındaki bağlantı noktasıdır. Eskimoların habitatı bu şekilde. Bundan sonraki aşamada karşımıza şu sorular şu çıkıyor; peki bu topluluk yerleştikleri bu alana nasıl dağılmıştır, kendi aralarında çeşitli gruplara bölünmüş müdür? Eskimoların farklı kabilelerden oluşan bir topluluk mu yoksa bir ulus olup olmadığı tam olarak netlik kazanmış bir konu değildir. Kuşkusuz bir topluluk ya da ulusu tanıtan başlıca unsur dildir. Oldukça geniş bir alanda dil birliğine sahip görünen Eskimolar'da lehçe farklılıkları bulunmaktadır. Örnek olarak Alaska'nın kuzeyinde iki ya da üç lehçenin kendi içinde 10-12 lehçeye ayrıldığı gözlemlenmiştir. Bu konuda araştırma yapanlar bu grupları birbirinden farklı kabile olarak nitelendirmiştir. Eskimolarda kabileler arasında farklılık yaratan en önemli unsurlardan birisi de kabile üyelerinin taşıdıkları ortak isimdir. Fakat kabilelere ait ortak isimlere göz atıldığında ortaya çıkan isimlerin özel isimden ziyade adalılar ya da uzaktan gelenler gibi çok da öznel olmayan sözcükler olması özel bir kabileye ait olup olmadığı sorununu karşımıza çıkartmaktadır. Alaska'daki ve orta bölgelerdeki kabileler dışında bilinen kabile savaşları da yoktur. Kabilelerin olduğu kabul edilmekte fakat kabilelerin kendine has özellik gösteren, belirgin sınırları olan ve kendine ait bir toprağa sahip bir oluşumdan ziyade bir araya gelen ve iletişimlerinin kolay olduğu bir grubu nitelendirdiği söylenebilir. Eskimo kabileleri olarak tabir edebileceğimiz toplulukları birbirinden ayıran en önemli fark; yaşadıkları ıssız alanlar ve her zaman geçmelerinin zor olduğu burunlar nedeniyle olmaktadır. Bu yüzden bir yerden başka yere geçişleri oldukça nadirdir ki bu da onları bir kabileye ait olma durumunda bırakmıştır. Tam anlamıyla bir kabile görüntüsü veren tek grup Smith boğazındaki Eskimo grubudur. Coğrafi şartlar nedeniyle diğer tüm gruplardan ayrılan bu grubun üyeleri tek bir aile gibi özelliğe sahiptir. Eskimolarda birliği sağlayan temel şey; yerleşkedir. Yerleşke, özel bağlarla bir araya gelen toplu aileler grubunu ifade eder. Yerleşkenin kalıcı bir ismi vardır ve kabileye ait diğer deyimsel adlardan bu noktada ayrılır. Dil, din ve ahlak birliğinin sağlayıcısı olan yerleşkenin sınırları net bir şekilde çizilmiştir. Dil ve din arasında ilginç bir bağ vardır. Bu bağı şöyle açıklamak gerekir; reenkarnasyon gibi dini inançlara sahip Eskimolar'da ölülerin isimleriyle ilgili bir tabu sistemi kurulmuştur, yani bir kişi ölünce onun özel ismini içeren bütün ortak isimler kaldırılmaktadır. Bu durum konuşulan dil üzerinde dini inancın etkisini gösterir. İlginç başka bir nokta da son ölen kişinin isminin ilk doğan bebeğe verilmesidir. Burada yeni doğan çocuğun ölen kişinin ruhunu taşıdığına inanılmakta ve aynı isimler tekrarlanmaktadır. Yerleşkeden bahsetmişken, yerleşkelerin dağılımı üzerinde de kısaca durabiliriz. Grönland'ı ele alalım, 1821'de Farvel burnundan Graah adasına kadar yapılan araştırmada sadece 17 yerleşim yeriyle karşılaşılmıştır. Yerleşke sayısı giderek azalmış günümüzde ise bölgede her yer ıssız hale gelmiştir. Bunun nedeni büyük ölçüde 1825'den itibaren güneydeki Avrupa yerleşim yerlerinin ve zengin kaynaklarının Eskimolar'ı doğrudan Frederiksdal'a çekmesidir. Yani yeni ortaya çıkan kaynaklar ve hayat şartları göçe neden olmuş, bunun sonucunda günümüzdeki dağılım ortaya çıkmıştır. Eskimo yaşam alanlarından bir diğeri olan Alaska'da da en yüksek dağılım Togiak nehri çevresindeki yerleşim yerleridir. Burada en güçlü kabile Kuskowigmiutlar olsa da nüfus açısından en kalabalık kabile değildir. Balık açısından son derece zengin nehirlerin yanına yerleşmiş olmaları onları güçlü kılmıştır. Bu da coğrafi şartların kabileler üzerindeki etkisine güzel bir örnek teşkil etmektedir. Alaska'da da coğrafi şartlar doğrultusunda bir dağılım söz konusudur. Zaten küçük ölçekli bir yerleşim Eskimo doğasında mevcut olan bir durumdur. Eskimolar'ın zaman içerisinde Avrupalıların etkisinde kaldığı da gözlemlenmiştir. Sömürgeci bir zihinle bölgeye gelen Avrupalılar özellikle Alaska'daki Kassiamiut yerleşkesinde belirgin izler bırakmıştır. Yerleşkenin bulunduğu bölge Avrupalı balina avcılarının gözde duraklarından biri haline gelmiştir Eskimolarda yaşlı ve çocuk sayısı azdır. Dul kadın sayısı fazladır ki bunun nedeni büyük ölçüde meydana gelen deniz kazalarına bağlıdır. Çevrelerindeki koşullara göre davranan Eskimolar balık ve hayvan avcılığıyla geçimlerini sağlamaktadır. Kış ve ilkbaharda fok avına çıkan Eskimolar yazın ise kara hayvanlarının avlanabileceği alanları tercih ederler. Mevsimsel morfoloji Eskimolar'ı nasıl etkiler? Eskimolar'ın genel morfolojisini kısaca açıklamaya çalıştık. Eskimolar'ın yaşamları hakkında temel unsurları kısaca ele aldık. Peki, mevsimlerin Eskimo sosyal yaşamı üzerinde ne gibi bir etkisi olabilir? İşte bu nokta keyifli ve ilginç bir bölümün başlangıcını teşkil ediyor. Yazın çadırlarda ve dağınık bir şekilde yaşayan halkın kışın bir yerleşke içerisinde sıkışmış bir halde barınması kuşkusuz sosyal yaşam üzerinde değişiklik yaratmaktadır. Öncelikli olarak kısaca kısaca konutlar üzerinde duralım. Eskimolar'ın yazın konakladıkları Tupik ismini alan çadır, koni biçiminde yerleştirilen sırıklardan oluşmaktadır. Kimi yerlerde çadırlar fok derilerinden de yapılabilmektedir. Temel olarak eğimin keskin olduğu yerde kurulması amaçlanır, bu dayanaklı olması içindir. Çadırda yaşayan kişiler çekirdek bir ailenin üyesidir. Her çadırda tek bir lamba bulunur ki bu Eskimo dünyasına ait ilginç bir kuraldır. Aynı şekilde çadırda deriden yapılan ve uyumak amaçlı kullanılan tek bir bank bulunur, misafir için ayrı bir bölme bulunmaz. Kışın çadırdan eve geçen Eskimolar, kışlık evlerini de eğimli bir alana inşa ederler. Eskimo evinin tipik özelliği uzun bir ev olmasıdır. Evi oluşturan üç unsur; dışarıdan başlayan ve yarı çukur olan bir kulvar, lambalar için yerleri olan bir bank ve bölme duvarlardır. Bulunulan bölgenin coğrafi şartları, kullanılabilecek materyaller evlerde farklılıklar göstermektedir. Örnek olarak Mackenzie'de bolca sel kütüğünün olması evlerin kütüklerden yapılmasına neden olurken, bazı bölgelerde balina kemikleri kullanılmıştır. Bilinen en meşhur Eskimo evi olan İgloo, Eskimoların temel hammaddelerinden oluşmuştur; yani kardan. Amerika'nın kuzey kıyılarında görülen İgloo'lar büyük evler olup, birden fazla yapıyı içermektedir. İki üç İglou bir arada olur, ucu yer altına inen bir kulvar içerir. Ağaç ve balina kemiklerinin olmaması taş evlerin de yapılmasına yol açmıştır. Yoksulluğun olması zamanla büyük evler yerine daha küçük evlerin inşasına neden olmuş, konutlar çeşitli unsurlar dahilinde şekillenmiştir. Çadırda daha öncede bahsettiğimiz gibi tek bir aile yaşarken, kışlık konutta birden fazla aile bir arada yaşamaktadır. Grönland'da ev içinde her ailenin kendine ait yeri vardır. İgloolar'da her ailenin kendine özel bir bankı vardır. Yine kışlık bir ev olarak tasarlanan fakat evlerin dışında bir yapı olan Kashim günümüzde birçok yerde olmasa da Alaska'nın tamamında görülmektedir. Bölmenin olmadığı bu yerleşim yapısı bütün yerleşim yerine ait ve sadece kışlık bir yapıdır. Yazları dağınık bir şekilde çadırlarda yaşayan Eskimolar'ın kışın bir arada aynı çatı altında yaşamaları ve ortak kullanıma sahip Kashim'de toplanmaları kuşkusuz sosyal hayat üzerinde ciddi farklılıklar yaratmaktadır. Dini inançları konusunda mevsimsel değişimler oldukça etkilidir ve bu konu oldukça ilginçtir. Kış döneminde katı bir şekilde bağlı olunan inançlardan yaz döneminde bir kopuş söz konusudur. İnanç kavramı aile içinde doğum, ölüm ayinlerine ve bazı yasakların gözetilmesine dönüşür. Kış mevsiminde dini taşkınlık söz konusudur. En basit olaylar bile büyücülerin müdahalesini gerektirir. Şaman ayinleri söz konusu olabilmektedir. Alaska'da ve özellikle de Saint Michel körfezinde Unalitler'de yapılan sidik torbası bayramı da dini bir bayramdır. Yine benzer şekilde ölüler bayramı da ölüler ve dünyadakiler arasında bir bağ oluşturan bayram olarak kutlanmaktadır. Kışlık evlerde yaşam ahlaki açıdan da kuralları beraberinde getirmektedir. Aile ve akrabalık ilişkilerine benzer bir sistem aynı İglou içerisinde yaşayan ailelerde de vardır. Kışlık sistemde iyi avcı olan ve yaşlı olan biri Şef olarak seçilir. İç anlaşmazlıklar Şef tarafından çözülür. Kışlık sistemde toplumsal bir birlik söz konusudur ve hukuk sistemi kuralları uygulanır. Yazlık yerleşim sisteminde fazla bir mülkiyet yoktur. Elbiseler, muskalar, silahlar, kayık ve kadına ait olan lamba. Yani aileler taşınabilir az sayıda mala sahiptir. Kış sisteminde ise; ortaklık rejimi söz konusu olur. Bireysel mülkiyet yerine paylaşımcı bir sistem ön plana çıkar. Görüldüğü gibi Eskimolar'da ikili bir yaşam şekli söz konusudur. Birbirinden tamamen kopuk olmasa da yazlık yerleşim sistemi ile kışlık sistem arasında farklılıklar göze çarpmaktadır. Mevsimler sadece fiziksel olarak etki etmemekte sosyal hayatın şekillenmesini de büyük ölçüde etkilemektedir.