Önümüzdeki günlerde İngiltere'de gösterime girecek Yapay Oyun filmi, İngiliz matematikçi, mantıkçı, kriptanalist, düşünür ve kendisini daha fazla tanıdığımız açıdan önde gelen bilgisayar bilimci Alan Turing'in İkinci Dünya Savaşı sırasında Almanların gizli mesajları şifrelemek ve tekrar çözmek için kullandığı Enigma makinesinin şifrelerinin kırılmasındaki rolü üzerine kuruluyor. Polonya şifre bürosu ve İngiliz Bletchey Park şifre çözücülerinin Enigma şifrelerini çözmesi bazı tarihçiler tarafından savaşın Avrupa'da bir yıl erken sonlanmasının nedeni olarak gösterilir. Aynı zamanda şifre çözümünde kullanılan algoritmalar ve şifre çözücü makinaların o dönemdeki varlıkları bilgisayar biliminin doğuşu açısından oldukça önemli bir yere sahip. Açık Bilim'in bu ayki sayısının İngiliz gişelerine olası katkısını bir yana bırakırsak şifrelemek ve şifre çözmek kavramlarından yola çıkıp tarih akışı içinden geçerek kriptoloji ve kriptanaliz nedir sorusu üzerine odaklanalım. 1. İlk şifreleme deneyimimiz Birçoğumuz ilk ve ortaöğretimde şifreleme ile tanışmışızdır. Bulunduğumuz sıralarda bir-iki sonraki harf ile kodladığımız, teneffüste arka bahçede toplanıyoruz, minvalinde bir mesajı yakın arkadaş çevresi tarafından çözülmek üzere sınıfta gezdirirdik. T harfi yerine U, E yerine de F yazarak bu mesajın tamamını kodladık. Aslında bunu ilk yapan biz değiliz, Julius Caesar, Caesar Şifresi olarak da anılan bu yöntemi yaygın olarak ilk kullanan kişi. Yaptığımız şey belirli bir sistem dahilinde mesajı kodlamak ve kodladığımız mesaj sistemini bilen birileri tarafından bu mesajın çözülmesini beklemek. Aslına bakarsanız, bu yazıyı okurken de aynı şeyi yapıyoruz: Düşünceyi Türkçe üretiyoruz, Türkçeye ait seslerin karşılıkları alfabeden seçiyoruz, düşüncenin sözcüğe dökümünü sesdizim kurallarıyla, sözcükleri de sözdizim kurallarıyla dizip mesajı yazılı bir araç üzerinden aktarıyoruz. Mesajı alan kişi de benzer sisteme sahip olduğu için yazıdan düşünceye doğru mesaj çözümlenmiş oluyor. Yukarıda dil bağlamında verilen örnekte mesajın göndericisi olan bizler mesajı kodluyoruz ve bu kodu kapatıyoruz, alıcı ise kapatılan kodu çözüyor ve yorumluyor. Bu gönderici alıcı arasındaki ilişki üçüncü kişilerin olduğu durumlarda gizlilik ve bilgi güvenliği gibi ihtiyaçları karşılamak amacıyla uygulanan matematiksel yöntemler bütünü içeriğinde kriptografi kavramıyla karşılanmakta. Kavram Yunancada gizli anlamına gelen ve yazı anlamında kullanılan sözcüklerinin birleşimiyle türetilmiş. Bunun yanı sıra kriptografi çalışmalarının yapıldığı alan kriptoloji, şifrelenmiş metinlerdeki anahtarları çözmeye yönelik yapılan iş ise kriptanaliz kavramı ile açıklanmakta. Misal, yukarıdaki kriptografi tanımında verilen Yunanca sözcükleri oluşturan karakterleri bilmiyor olsak , bunlar bizim için bir grup kod olarak kalacaklar ve mesaj anlamını çözemeyeceğiz. Modern şifrelemenin kullanışlı olması için birkaç durum gerekli: - Orijinal metni, yani şifresiz belgeyi çözmek için gerekli olan algoritma ya da yöntem, - Şifresiz metni şifrelemek ve çözmek için gerekli olan anahtar, - Bu anahtarın ne kadar geçerli olacağını belirten süre ya da zaman aralığı. Bu üç durumu anlatmak için anahtar kapı örneği sıkça verilir. Evinize gireceksiniz, ihtiyacınız olan şey anahtar. Bu eylem sizin eve giriş yönteminizi oluşturuyor. Bu yöntemin çalışacağı tek durum ise evinizin kapısını açacak doğru bir anahtara sahip olmanızdır ve yönteminizin geçerlilik süresi siz o evde oturduğunuz zaman aralığı süresincedir. Sizden sonra biri o eve yerleştiğinde sizin giriş yönteminizi bildiği için evin anahtarını değiştirecektir. Bu örneğe baktığımız zaman insanların şifreleme davranışlarının ihtiyaçları ile örtüştüğü görülmekte. Mesela savaş meydanındasınız ve taburlar arası mesaj iletme durumunuz var. Yani işin önemine göre verilen üç maddedeki algoritma, yöntem ve süre değişmekte. Savaşın kaybedilme durumunu ve doğacak sonuçları göz önüne getirdiğinizde algoritma ve yöntemin üçüncü parti tarafından çözülmesinin zor olabileceğini ve eğer bunu çözmüş olsalar bile belirlediğiniz zaman aralığından sonra bunun gerçekleşebileceğini, o zaman da şifrelerin niteliksiz olacağını düşünebiliriz. 2. Şifreleme türleri Şifreleme yöntemleri en bilindik haliyle ikiye ayrılıyor: Dönüşümlü ve sıra değiştirmeli şifreleme. Dönüşümlü şifreleme şifrelenecek mesajı düz metne bağlı kalmak koşuluyla farklı karakterler ve sembollerle kodlamayı içeriyor, yani simgeleri farklı simgelere dönüştürüyor. Sıra değiştirmeli şifreleme ise düz metindeki karakterlerin niteliklerine müdahalede bulunmuyor, sadece onların sırasını değiştiriyor. Bu iki şifreleme türüne dair birkaç örnek vermeden önce kriptografinin tarihçesinden bahsetmek faydalı olacak. Dünya savaş tarihi paralelinde gelişen alanın 1950'lerde araç ve amaç nedenli olarak yöntem değiştirdiğini görüyoruz. Tarih öncesi dönemden bu döneme kadar yapılan şifreleme çalışmaları geleneksel kriptografi olarak adlandırılırken İkinci Dünya Savaşı öncesinde yapılan çalışmalar modern dönemin kapılarını açmış. Geleneksel dönem şifrelemelerinin ilki M.Ö. 1900'de Mısır anıtlarının üzerindeki hiyerogliflerde görülüyor fakat amaç gizli bir mesaj iletmekten ziyade anıt üzerinde yazan metnin daha gizemli görünmesini sağlamak ve okunuşunu zorlaştırmak. Eski Mısır'da bu iş için genellikle rebus olarak adlandırılan bir yöntem kullanılmış. Buna göre okunuş sırasında piktogramların anlamlarını gözardı edip sadece ses değerine yoğunlaşarak mesajı daha gizemli gösterebiliyorlardı. Veri gizlemek için yapılan şifrelemelerin ilki M.Ö. 1500 yılında Mezopotamyalı ustaların çömlek tariflerini gizleme amaçlı ürettikleri metinlerde görülüyor. Bugünkü pratiğe benzer şekilde gizli mesaj iletme amacı taşıyan ilk şifreleme çalışmalarından biri M.Ö. 5-7. yüzyıllarda Spartalılar tarafından kullanılmış. Scytale adı verilen silindir görünümündeki araç, üzerinde bulunan sembollerin yerlerinin değiştirilmesiyle şifrelenmiş mesajı taşıma işlevinde kullanılmış. Sıra değiştirmeli şifreleme türünün bir örneği olan ve Spartalılar tarafından savaşlarda kullanılan bu yöntemin hata payının düşük fakat çözülme olasılığının yüksek olduğu belirtiliyor. Kriptografi tarihine dair verilen genel görüşlerin aksine David Kahn, The Codebreakers: The Story of Secret Writings (1967) kitabında modern dönemin, bilinen tüm kriptanaliz yöntemlerini sistemli olarak sınıflandıran Araplar arasında başladığını iddia eder. Yine Kahn, Kur'an'ın metin incelemeleri sırasında keşfedilen sıklık çözümlemelerinin, sıra değiştirmeli şifreleme yöntemi ile kodlanan mesajların çözülmesi için esaslı bir yöntem oluşturduğunu söylemekte. Bu yöntemin mucidi olarak ise M.S. 800'lü yıllarda yaşayan matematikçi Al-Kindi'yi göstererek kaydettiği gelişmeleri, İkinci Dünya Savaşı'na kadarki dönemde verilen en büyük kriptanaliz çalışması olarak öne çıkarıyor. Modern dönem kriptografisi ise disiplinlerarası bir görünüme sahip. Geleneksel dönemde var olan dilbilim ağırlığı yerini modern dönemde bilgisayar bilimleri, matematik ve istatistik gibi alanlardan gelen temel kavramlara ve bu kavramların etkileşimine bıraktı. Bununla birlikte bilgisayar bilimlerinde ortaya çıkan gelişmeler de alana yöntembilimsel katkılar yapmakta. Modern dönemi hazırlayan ilk büyük etkili şifre kırma olayı, 1917 yılında Alman İmparatorluğu'nun dışişleri bakanı Arthur Zimmermann tarafından Meksika ve Washington'daki Alman Büyükelçilikleri üzerinden gönderilen şifrelerin çözülmesinde kendini gösterdi. Zimmermann Telgrafı da olarak bilinen bu olayda gönderilen telgraf Alman Dışişleri şifreleme standartlarına göre kodlanmıştı ve mesajda Meksika'yı Almanya'nın yanında, Amerika'nın karşısında bir savaşa davet ediyordu. Meksika'nın tavrına göre de Japonya'nın katılıp katılmayacağı bildiriliyordu. İki İngiliz şifre çözücünün mesaj içeriğini çözmeleri ve bunu ABD Başkanı Wilson'a okutmaları sonucunda 2 Nisan 1917'de ABD Birinci Dünya Savaşı'na girmiş oldu. İngiliz kablo gemisi TELECONIA'nın Almanların transatlantik kablolarını keserek trafiği İsveç ve Amerikan sahipli kablolara yönlendirmesi, şifre çözücülerin gönderici ve alıcı arasında giden mesajın kanalı üzerinde müdahil olduklarını gösteriyor. Aşağıdaki görselde kod çözücülerin bir mesaja nasıl müdahil olduklarını görebiliriz: Enigma nasıl çalışır? Enigma, İkinci Dünya Savaşı süresince Nazi Almanyası tarafından şifreli haberleşme amaçlı kullanılan ve Arthur Scherbius'ın 1919 patentli şifreleme ve şifre çözme makinesi olarak bilinir. Enigma makinesini ticari olarak yeterince pazarlayamayan Scherbius'ın imdadına 1926'da Alman donanması, 1928'de Alman ordusu ve 1935'te de hava kuvvetleri yetişir ve sistemi alır. Enigma'nın kullanılmaya başlanması, 1930 yılına kadar kırılmadık şifresi kalmayan Almanya'nın o zamandan sonraki yıllarda güvenli iletişimi sağlamasıyla sonuçlanır. Scherbius, Enigma'yı rotasyonel şifreleme yöntemini kullanan, elektro-mekanik bir aygıt olarak tasarladı ve sonrasında kullanım alanlarına göre birçok türü üretildi. Enigma'nın temel prensibi çoklu alfabe yöntemiydi. Buna göre şifrelenecek bir metin tekrara düşmeden aynı dizi içerisinde benzer anahtarlar kullanmadan şifreleme gerçekleşiyordu. Bunun yanında çevrimdışı bir sistem olarak bilinir. Düz metinler alınır, şifrelenir. Şifreli metinler ise tekrar düz metne çevrilirdi. Görsel 3'ten takip edersek: Enigma'nın üzerinde bulunan daktilo klavyesine benzer sistem her tuş basıldığında rotoru döndürür. Bu rotorların tümü Enigma makinelerinde sağdan dönmeye başlar, haliyle bir solundaki, daha sonra da onun solundaki yavaş yavaş aynı işlemi yapar. Klavyeye basıldıktan ve rotorlar dönmeye başladıktan sonra hemen karşıda bulunan ışıklı plakada hangi harfin basıldığı belirir. Bunun yanında, Almanlar İkinci Dünya Savaşı sırasında her harfe basıldıktan sonra farklı dönüş rotası izleyen bir Enigma sürümü kullandılar. Yani arka arkaya iki kez a harfine basılınca ikisi de farklı karakterde kodlanıyordu. Bu dizi mesajın tamamı makine üzerine aktarılıncaya kadar sürer. Şifrelenmiş metin daha sonra Morse kodu ile radyo dalgaları üzerinden gönderilir ve şifrenin çözümü de benzer süreçlerden geçilerek gerçekleştirilirdi. 3. İki temel örnek Son olarak dönüşümlü ve sıra değiştirmeli şifreleme için birer örnek vererek yazıyı noktalandıralım. Şifrelenecek mesajı ana metne bağlı kalmak koşulu ile farklı karakterler ve semboller ile kodlamayı içeren dönüşümlü şifreleme örneği kendisine ait bir şifreleme yöntemi geliştiren Francis Bacon'dan. Bacon, bilimsel yöntemin modern sürümünü geliştirirken arta kalan zamanlarında bu şifreleme yöntemini oluşturmuş. Bu yöntem aynı zamanda bilgiyi gizleme bilimi olan steganografi kapsamında örneklenir. Bacon, geliştirdiği şifreleme yönteminde her bir harf için yıldız imi ve B'den oluşan ikili bir sistem kullanıyor. Bugün hala rahatlıkla kullanabileceğimiz bu sisteme ait Bacon Alfabesi (21 karakter) mevcut. Bizim örneğimiz 26 karakterlik İngiliz Alfabesinden: Yukarıdaki anahtara baktığımız zaman 1 ve 0'ın yerini tutan * ve B karakterlerini görüyoruz. Bunun yanında Bacon tekniği oluşturulmuş bir metne yine ikili sistem dahilinde kalın ve ince karakterler atıyor. Bu metinlerde anlam oluşturmak güç, zaten çoğunda da tutarlı bir anlam bulunmuyor. Oluşturulan metinlerde kalın olan karakterler şifreleme anahtarındaki B karakterinin yerini, ince olanlar ise * iminin yerini tutuyor. Şimdi aşağıda bulunan ve göndericinin alıcıya gönderdiği alıntıya bakalım: To be or not to be that is the question. Whether 'tis nobler in the mind to suffer the slings and arrows of outrageous fortune or to take arms against a sea of troubles and by opposing end them? Yukarıdaki metni çözmek için Bacon anahtarına paralel olarak tüm karakterleri beşli gruplara ayıralım: Beşli grubun ilk dizisi olan tobeo dizisini ele alalım. Bu dizide bulunan o ve b harfleri aktarılan metinde kalın yazılmıştı ve anahtarda B ile eşleşiyordu. İnce yazılanların, yani kalın yazılmayanların ise * imi ile gösterildiğini biliyoruz. Bu durumda ulaştığımız ilk anahtar M= *BB** oluyor. Benzer durumu diğer beşli gruplara uygulayarak mesajı çözebiliyoruz. Diğer örnek ise ana metindeki karakterlerin niteliklerini değil, sırasını değiştiren sıra değiştirme yöntemine ait. Yer değiştirme yöntemine dair şu ana kadar yapılan şifreleme çalışmaları kolay anımsanmasından dolayı geometrik şekilleri takip etmiş. Altı karaktere beş karakter ebatlarında bir kutu düşünelim: Yukarıdaki metin bizim iletmek istediğimiz mesaj. Hangi doğrultuda okunduğu hakkında mesajı gönderen ve alan uzlaşmışsa bunun içine gömüldüğü metni ortaya atabiliriz: MACEH EFHHE ETOIG TEONY MRLDM ESBTO Hatta işleri biraz daha karıştırabiliriz. Misal, şifreli mesajları gönderdiğimiz arkadaşımızla farklı rotalarda iletişimimiz bulunmakta ve yine kutu yöntemini kullanmak istiyoruz. Aşağıdaki metni ona gönderdik: EAMTN FTDIE EHOTE RHMEM BYESC GLOHO Arkadaşımız ise bu metni aldı ve sadece ikimizin bildiği sol alttan zikzaklar yaparak mesajı kutu görünümüne getiriyor ve sağ alttan başlayan spiral rotada okumaya başlıyor. Bu işlem sonunda ulaştığımız mesaj şöyle: Meet me after school behind the gym. Bu ay İngiltere'de gösterime girecek Yapay Oyun filminden yola çıktık, kriptografi tarihini ve türlerini kısaca kapsayarak gönderici ve alıcı arasında ne tür bir ilişki var sorusuna yanıt bulduk. İki bağlantı ile yazıyı sonlandırıyorum. Ben de Bacon şifreleme yöntemi ile mesaj göndermek istiyorum diyorsanız şu bağlantıyı ziyaret edebilirsiniz. Bunun yanında, Açık Bilim'in Eylül 2012 sayısında yer alan ve kriptoloji ve soyut matematik üzerine yazılmış Matematik ve Kriptoloji başlıklı yazıya buradan erişebilirsiniz. KAYNAKLAR Brief History of Criptography | http://www.cypher.com.au/crypto_history.htm Arslan, G. (2009). Kriptoloji kavramları ve Kripto Analiz Merkezi. Sunum, TÜBİTAK UEKAE. 14 Ekim 2014 tarihinde https://www.bilgiguvenligi.gov.tr/dokuman-yukle/3.-istanbul-etkinligi/11-nisan-kriptoloji-sunum-9n/download.html adresinden erişildi. Worley, G. G. (2003). Baconian cipher. 12 Ekim 2014 tarihinde http://www.cs.ucf.edu/~gworley/files/baconian_cipher.txt adresinden erişildi. Bamford, J. (1982). The puzzle palace. NY: Penguin Books. Hipschman, R. (2008). The secret language. 16 Ekim 2014 tarihinde exploratorium.edu adresinden erişildi. Konheim, Alan, G. (1981). Cryptography: A Primer. New York: Wiley. Kahn, D. (1967). Codebreakers: The story of secret writing. New York: Simon & Shustler. Kapak görseli: flickr.com/delgrossodotcom


Son iki yazımda insanı insan yapan özellikleri, kültür ve genler ikilemi üzerinde incelemeye başlamıştık. Tamamen gen merkezli düşüncelerden, tamamen kültür merkezli düşüncelere kadar geniş bir spektruma göz atmış, insan kültürünü genlerin oluşturduğu bir çerçevenin içinde limitlenmiş bir olgu olarak ele alan biyokültürel antropologlar hakkında konuşmuştuk. Önümüzdeki iki yazıda ise kartları tam tersine çevirip, insan evrimini kültürel bağlam içinde çalışan bilim insanlarının fikirlerini, her zamanki gibi jargondan kaçınarak, özetlemeye çalışacağım. Ana sorumuz: Kültürel yapılar insanın biyolojik evrimini yönlendirmiş olabilir mi? Bu soruyu cevaplamak için kullanabileceğimiz iki metoddan ilki dünyada yaşayan insan grupları arasında değişiklik gösteren, ölçülebilir ve teorik olarak biyolojik evrimi etkileyebilecek bir kültürel öğe bulmak ve sonra bu kültürel öğenin hangi genleri etkileyebileceğini düşünmek. İkinci metod ise tam tersi, insan toplulukları arasında farklılık gösteren bir gen bulup, bunu kültürel değişiklikler ile açıklamaya çalışmak. Bugün size ikinci metoddan bir uyarı maiyetinde bahsetmek istiyorum. Derdimi anlatmak için vereceğim örnek ise, sizin de Bilim-Bilmiyim adlı blogdan yakından tanıdığınız Aysu Uygur'un Tabin laboratuvarından arkadaşı Yana Kamberov'un öncülüğünde yapılmış bir çalışma. Özellikle üzerinde durmak istediğim ise, EDAR isimli genin evrimi ile ilgili bu enteresan çalışmanın ve ırkçı ve seksist genellemeleri ile ünlü New York Times köşe yazarı Nicholas Wade'in bu çalışmayı kamuya yansıtma şekli. Yana'nın çalışmasını ilk defa en havalı genomik çalışmalarının her sene görücüye çıktığı Cold Spring Harbor'da yapılan 'Genomların Biyolojisi' toplantısında dinlemiştim. EDAR uzun zamandır evrimsel genetikçilerin radarında olan bir gendi. Bazı çalışmalar, EDAR genini içinde barındıran genom parçasında gözlemlenen genetik çeşitliliğin genomun diğer kısımlarından istatistik olarak anlamlı şekilde değişik olduğunu bulmuşlar ve bu sıradışı genetik çeşitliliği EDAR genine etki eden doğal seçilim ile açıklamışlardı. Dahası, bu sıradışı genetik işaretlerden bir kısmı görünüşe göre sadece Asya'da yaşayan insanlarda görülüyordu. Yana'nın çalışması, bu enteresan genom parçasında olan genetik çeşitliliğin arasından tek bir genetik harf değişikliğine odaklanmıştı. Yüzlerce amino asitten oluşan EDAR geninin 370. amino asidi kimi insan kromozomlarında Valin kimilerinde ise Alanin idi. Yana ve çalışma arkadaşları bu küçücük farkın, doğal seçilimle şekillendiğini düşünüyorlardı İnsan dışındaki memeliler bu pozisyonda, aynı bir çok insan EDAR proteininde olduğu gibi, Valin taşıyorlardı. Yana konuşmasının ilk kısmında, Alanin kodlayan insan kromozomlarının kökenini 30-35 bin yıl kadar önce, coğrafi olarak şu andaki Çin'in merkezine kadar takip etmelerini anlattı. Evrimsel meramını farenin genomunda anlatmak Daha sonra ise, ancak çok parası olan bir araştırma grubunun alacağı bir risk alarak, halihazırda doğal olarak Valin taşıyan bir fare grubundan bir farenin EDAR genini değiştirip kodladığı proteinin 370. pozisyonda Alanin kodlayan bir EDAR geni ile değiştirmişlerdi. Bu sayede ellerinde genetik olarak birbirleri ile neredeyse aynı ancak EDAR genleri farklı iki fare yaratmışlardı. Bu farelerin arasında kıl kalınlığından, ter bezlerine ve süt bezlerinin gelişimine kadar farklı biyolojik değişikler bulmuşlardı. Hem çevresel, hem de EDAR dışındaki genetik etkenleri kontrol edebildikleri için, çalışmaları bu biyolojik değişikliklerin EDAR proteinin 370. pozisyonundaki küçük farklılıktan kaynaklandığını çok kuvvetli bir şekilde göstermişti. Dahası ter bezlerindeki gözlemledikleri değişimlerin benzerini insanlar üzerinde de genetik farklılık ile ilişkilendirmişlerdi. Sonuç olarak Yana ve arkadaşları EDAR genindeki çeşitliliğin ve bu çeşitliliğin yarattığı biyolojik değişimlerin insanlar arasında evrimsel olarak ne manaya geldiğini kısaca tartışmışlar ama direk bir sonuca varmaktan kaçınmışlardı. Çünkü, sözü geçen karakterler, özellikle saç kalınlığı ve süt bezi gelişimi ve dolayısı ile potansiyel olarak göğüs anatomisi hem 'ırk' hem de 'cinsiyet' üzerine kurulan baskıcı söylemler için sembolik biyolojik etmenlerdi. Kanıt olmadan bu konuda varsayımlar yapmak her ne kadar kolay olsa da, kültürel önyargıların ve genlerin birbirleri ile olan ilişkilerine dair çalışmalar, dananın kuyruğunun koptuğu, bilimsel düşünenler ile ideolojik demogogların birbirinden ayrıldığı, derinden seksist ve ırkçı söylemlere inananlar ile kanıtları izleyenlerin ayrıldığı yol ayrımlarından birisi. Eskimiş ideolojik takıntılar Gerçekten de, EDAR geninde bulunan bu değişiklik çok vakit geçmeden Nicholas Wade isimli New York Times bilim yazarı tarafından, Asya'lı erkeklerin kalın saçlı ve küçük göğüslü kadınları seçmeleri ile ilişkilendirdi. Nicholas Wade güç sahibi ve kalemi kuvvetli bir yazar ve aynı zamanda dünya çapında bir demagog olduğunu tekrar gösterdi. Wade'in yaptığı biyolojik olarak enteresan bir gözlem üzerinden dayanaksız olarak, kendi önyargıları üzerinden çıkarımlar yapmaktır. Mesela, bu çalışmadaki gözlemlerden yola çıkarak iklime adaptasyon ya da süt üretimi gibi bir çok evrimsel çıkarım yapılabilir ki, bu çok normal bir tartışma olacaktır. Hatta seksüel seçilim argümanı da tartışılması gereken enteresan bir açıklama olacaktır. Ancak bu gen değişikliğinin Wade tarafından tamamen erkeklerin kadınları seçimi üzerine, ak-kara bir düzlemde ve son yüzyılın seksist kadın-erkek tanımları üzerinden açıklanması, Wade'in kişisel inançlarını okurlarının gözüne sokmasından başka bir durum değildir. Wade'in temsil ettiği ve ne yazık ki hem bilim insanları hem de genel halk arasında çokca rastlanan değişik insan gruplarının ve cinsiyetlerin doğası ile ilgili önyargılar kültürel çeşitliliğin genler üzerindeki etkilerini çalışmayı çok zorlaştırıyor. Çünkü ırk kavramından, cinsiyete, belli suçların genetik temellerinden, başarılı insanların davranış şekillerine kadar bir çok konu, genler ve kültürler bağlamında ve ne yazık ki çoğunlukla yavan, önyargılarla dolu ve kafa karıştırıcı şekilde tartışılıyor. Bütün bu tartışmaların içinde bilimsel olarak neyin bilindiği neyin ise tahmin olduğunun ayrımının yapılması genelde okuyucuya kalıyor. Asıl sorumuza yani kültürel yapıların insanın biyolojik evrimini etkisine dönmeden önce, hem çok ses getiren EDAR gen çeşitliliğinden dem vurmak, hem de Nicholas Wade üzerinden bir uyarıda bulunmak istedim. Gelecek ay tarımın insan kültürüne ve genlerine etkisi üzerine yazacağım.


Giriş 3 Kasım 2013 Türkiye doğa tarihi açısından çok önemli bir gündü. Çobanlar Mahmut Kaplan ve kuzeni Kasım Kaplan Diyarbakır ili Çınar ilçesi Solmaz köyü kırsalında iddialarına göre hayvanlarını otlatırken bir leoparın saldırısına uğramışlardı. Kasım Kaplan'a saldıran leoparı kuzeni Mahmut Kaplan atışa hazır şekilde bekleyen, emniyeti açık ve içinde dokuzlu misket fişeği bulunan av tüfeği ile oracıkta ensesinden vuruvermişti. Türkiye'de leopar 13 Ocak 1974'te Ankara Beypazarı Bağözü köyünde öldürülen leopardan 39 yıl sonra yeniden ortaya çıkmıştı. Sonrasında yaşananlar ise tamamen kara komediydi. Leoparın öldürülmesinin üzerinden 1 yıl geçti. Şu an Çınar Asliye Hukuk Mahkemesi'nde devam eden bir davadan başka ortada hiçbir şey yok. Bu davadan da olumlu bir sonuç çıkmayacağı beklentisi mevcut. Yıllar sonra Türkiye'de yeniden ortaya çıkan böylesine değerli bir hayvanın katledilmesinden sonra kötü sınav vermeyen kurum ve kuruluş yok gibiydi. Leoparın Dünyamız ve Ülkemizdeki Durumu Leopar birçok farklı iklime en iyi şekilde adaptasyon gösterebilen kedigillerden biri olarak bilinmektedir (Beer, et al., 2005). Bu nedenle Sahra altından Ortadoğu ve Uzakdoğu'ya, Sibirya'nın kuzeyinden Sri Lanka ve Malezya'nın güneyine kadar geniş bir dağılım gösterir (Bailey, 1993). Böylelikle çöllerden yağmur ormanlarına kadar birçok farklı yaşam alanında leoparları görmek mümkün olur. Besin zincirinin tepesinde bulunan leoparlar asırlar boyunca insanlar tarafından avlanmış ve yaşam alanları insan nüfus ve yerleşimlerinin artmasıyla her geçen gün azalmıştır. Örneğin bugün Mersin'in Erdemli ilçesinde sulu sebze tarımı, ikinci konut ve hidroelektrik santral inşaatları nedeniyle yoğun baskı altında bulunan Limonlu Kanyonu 19. yüzyılın sonlarında yazın sabah erken saatlerde Yörüklerin pusu atıp su içmeye gelen leopar, ayı ve dağ keçisi gibi hayvanları avladıkları bir yerdi (Bent, 1890). Bugün bu hayvanlardan hiçbiri bu kanyonda yaşamıyor. Aslında Anadolu'da leoparların durumu bundan 2000 yıl kadar önce de çok iyi değildi. Anadolu leoparının Panthera pardus tulliana olan bilimsel adı kendisine ithafen verilen Marcus Tullius Cicero, M.Ö. 51-50 yıllarında Kilikya valiliği yapmış bir Roma Cumhuriyeti prokonsülüdür. Gladyatör dövüşleri ve venationes adı verilen av sahnelerinin canlandırması için kendisinden leopar isteyen Roma'daki dostu M. Caelius Rufus'a şöyle yazar: Panterlere gelince, onları avlamakta deneyimli olanlar buyruğum uyarınca işlerini yapıyorlar, ama hayvanların sayısı olağanüstü derecede az. Yine de herkes elinden geleni yapıyor. Özellikle de Patiscus. Her ne olursa olsun yakalanan hayvan senin olacak, ama tam olarak nerede olduklarını bilemiyoruz (4 Nisan 50). (Özbayoğlu, 1998). 20. yüzyılın ilk yarısına gelindiğinde başta Ege ve Toros Dağları olmak üzere Anadolu'da hala hatırı sayılır leopar mevcuttu. Cumhuriyet tarihinin en meşhur leopar avcısı Hasan Bele, nam-ı diğer Mantolu Hasan'dır. Ege dağlarında 1930-1950 yılları arasında 15 kadar leopar vurduğu biliniyor. Vurduğu leoparların kürkünden kendisine manto yaptırdığı için Mantolu Hasan lakabını almış. Dönemin cumhurbaşkanı İsmet İnönü, bir daha herhangi bir leopara doğrultmamak şartıyla Mantolu Hasan'a yeni bir tüfek hediye etmiş ve ona leopar avını bıraktırmıştır. Türün ülkemizde neslinin tükenmesi ise 20. yüzyılın ikinci yarısındaki yoğun yollaşma ve şehirleşme sonucu bu hayvanların yaşam alanlarının ve dolayısıyla besin kaynaklarının azalmasıyla gerçekleşir (Cırık, 2013). Leopardan Sonra 3 Kasım 2013 tarihinde leopar vurulduğu haberi duyulur duyulmaz sorumlu davranıp hemen harekete geçen hocalarımız ve gönüllüler sayesinde, bu leopar hakkında çok değerli uzman bilgilerine sahibiz. Dicle Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü öğretim görevlisi Prof. Dr. Murat Biricik öldürülme vakasının olduğu köye ilk gidenlerden. Hayvanın teşhisini, ölçümlerini yapan, ölüm nedenini saptayan ilk uzman kişi. Leoparı, burundan kuyruk ucuna 138, kuyruk uzunluğu 88, omuz başından ön ayakucuna 77 cm ölçülere sahip erkek bir birey olarak tanımlıyor. Ölüm nedeni leoparın tam ensesinde, birbirlerine uzaklığı 1 cm civarında olan ve 7-8 mm çapında iki misket mermisi deliği (Biricik, 2013). Gördükleri ve çobanların ifadeleri Murat Hoca'yı olayın anlatıldığı şekilde olduğuna ikna etmemişti. Olaydan bir hafta sonra İstanbul ve Ankara'dan TRAMEM gönüllüleri bölgeye gitti. Olay yerinde keşif yapan ve burada delil toplayan, çobanların olayın nasıl gerçekleştiği ile ilgili ifadelerine yeniden başvuran grup olayın bahsedildiği gibi olmadığı yönünde çok önemli deliller topladılar. TRAMEM üyeleri leoparın normalde gececil olması ve Anadolu coğrafyasında insanla çatışmaya girmek istemeyen bir tür olarak bilinmesi nedeniyle olayın arkasında bir kışkırtma veya yaralama vakası olduğu düşünüyor. Otopsi ve derinin yüzülmesi sırasında hayvanın patisinde ortaya çıkan bir tabanca mermisi de olayda tek suçlanması gerekenin leopar olmadığını anlamak için önemli bir ipucu. Otopsiye giren veteriner hekimler tarafından tam zamanı söylenemese de hayvanın öldürülmeden önce tabanca mermisi ile ayağından yaralandığı belirtilmiş. Buna ait olduğu düşünülen boş kovan, arazi çalışması sırasında olay yerinde TRAMEM üyelerince bulundu (Ambarlı, Diker, & Tigrel, 2013). Olay sonrası en kötü dersi veren ise medya idi. Olayın önemini kavrayan ve sorumlu yayıncılık yapan basın kuruluşu neredeyse yok gibiydi. Ya Diyarbakır'da Leopar Şoku (Yeni Şafak, 2013), Diyarbakır'da Leopar Saldırısı (Radikal, 2013) gibi başlıklar atıp katledilmiş leoparı iddialar henüz doğrulanmadan suçlu ilan ettiler ya da Leopar DiCaprio (Takvim Gazetesi, 2013) ya da Leopar Davasının Hakimi: Ben de Greenpeace üyesiyim (Cumhuriyet Portal, 2014) gibi magazin başlıklar atıp olayın önemini azalttılar. Halihazırda kimlik siyasetine batmış medyanın başka bir derdi de 39 yıl sonra Türkiye'de leoparın yeniden ortaya çıkması değil, acaba leoparın Anadolu Leoparı mı yoksa İran Leoparı mı olduğuydu. Oysa bu ayrım henüz moleküler biyolojinin gelişmediği ve bilim insanlarının alttür tanımlamalarını morfolojik verilere göre yaptığı dönemlerden kalma bir sınıflandırmaydı ve çok da önemi yoktu. Yapılan son moleküler çalışmalar Anadolu Leoparının alttürünün aslında İran Leoparı ile aynı tür olduğunu gösterdi. Hatta farklı alttür olarak bilinen diğer 6 leopar alttürü daha Panthera pardus saxicolor altında toplandı (Miththapala, Seidensticker, & O'Brien, 1996). Sorumlu davranan birileri daha vardı. Bu kadar delile ve çelişkili ifadeye rağmen çobanların ifadelerinin doğru kabul edilip haklarında herhangi bir ceza verilmemesi üzerine Hamdi Burak Özgüner isimli bir vatandaş çobanlar aleyhine dava açtı. Daha sonra bu davaya Antalya, Ankara, Gaziantep barolarının hayvan hakları kurulları, Doğal Hayatı Koruma Vakfı, Hayvanların Yaşam Haklarını Koruma Derneği, Yaban Hayatı Eylem Grubu müdahil oldu. 30 Nisan 2014 tarihinde görülen ilk celsede sanıklar bilinen savunmalarını yapıp, olayın nefsi müdafaa olduğunu iddia edip beraatlarını istediler. Mahkeme olay yerinde keşfe, Diyarbakır Valiliği ve Dicle Üniversitesi Veteriner Fakültesi'ne bölgede daha önce leopar görülüp görülmediğinin sorulmasına ve sanık Kasım Kaplan'ın Adli Tıp Kurumuna sevk edilerek aldığı yaraların yabani hayvan saldırısı sonucu gerçekleşip gerçekleşmediğine dair rapor alınmasına karar verdi (Duruşma Tutanağı 1. Celse, 2014). 20 Mayıs 2014 tarihinde olay yerinde yapılan keşif sonucu Dicle Üniversitesi Veteriner Fakültesi Anatomi Anabilim Dalı öğretim üyesi Prof. Dr. Mehmet Kılınç bir bilirkişi raporu yazdı. Raporda Sanıkların geçtikleri ve leopar saldırısına uğradıklarını söyledikleri yer leoparın bulunduğu bildirildiği alana çok yakın bir alandı. Bu bölgeye saklanan leoparın sanıklarla burada karşılaşması sonucu, leoparın kendisini savunma amaçlı saldırdığı görüşünü doğrulamaktadır. Literatürde insanlara saldırmadığı bildirilen leoparın daha önceden de insanlar tarafından yaralanmış olması, insanı bir tehdit olarak görmesine sebep olmuş ve bu yüzden davranış değişikliliği göstererek saldırdığı sonuç ve kanaatine varılmıştır denilmiştir (Kılınç, 2014). Raporda leoparın kendini savunmak için saldırdığı belirtilmesine rağmen nefsi müdafaa iddiasında bulunanlar Kaplan kardeşler. Raporda bahsi geçen tabanca ile vurulma hadisesiyle ilgili mermi kovanını da TRAMEM üyeleri olay yerinde bulmuştu. Leoparın kürkünün yüzülmesi esnasında tahnit uzmanı İhsan Yey hayvanın patisinde, daha önce bulunan mermi kovanı kalibresinde bir tabanca mermisi buldu. Müdahiller kendi içinde çelişkiler barındıran bu rapora itiraz edip konunun gerçekten uzmanı olan birinin bilirkişi olarak ataması talebinde bulundular. Bu arada Adli Tıp Kurumundan gelen raporda Kasım Kaplan'a ait sıyrıkların basit sıyrıklar olduğu sonucuna varılmış. 15 Ekim 2014 tarihinde yapılan 3. celsede yeni bir gelişme olmadı ve dava 31 Aralık 2014'e ertelendi. Mahkeme yeni bir bilirkişi de atamadı. Olayından ardından medyadan sonra çok kötü sınav verenler arasında üniversiteler ve devlet kurumları vardı. Üniversitelerin altyapı, donanım ve bilgi eksikliği bir kez daha ortaya çıktı. Düpedüz yanlış olan ya da maksadını aşıp yanlış algılamalara yol açacak sayısız demeç verildi ve akademik saygınlığa gölge düşürüldü (Biricik, 2013). Konunun ilk elden muhatabı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü'nün böyle bir durum için herhangi bir hazırlığının ve planının olmadığı ortaya çıktı. Nesli ileri derecede tehlikede olan böyle nadir bir tür söz konusu olduğunda hangi işlemlerin kim tarafından ne şekilde yapılacağına dair ne bir protokol ne de bir prosedür mevcutmuş. Leoparın ölümünden sonra tüm enerji, hayvanın ölüm nedenine ve neden korunamadığına yönelik bilimsel verilerin toplanması yerine hayvanın bir an önce kürkünün elde edilmesine harcandı (Biricik, 2013). Öte yandan böylesine özel, nadir ve nesli tükenme noktasına gelmiş bir türü korumakla görevli kurum Orman ve Su İşleri Bakanlığının Bakanı Prof. Dr. Veysel Eroğlu leoparın postunu doldurttu. Basınımız bu olayı oksimoron bir manşetle verdi: Diyarbakır'da Öldürülen Leopar Ölümsüzleşti (Hürriyet Portal, 2014). Daha sonra Dünya Sulak Alanlar Günü'nde sergilenmek üzere Ankara'ya getirtilen leoparın tahnitiyle Bakan Eroğlu pek neşeli pozlar verdi ve aman cam kırılmasın, saldırabilir şeklinde şakalar yaptı (Hürriyet Portal, 2014). Umut Var mı? 2012 yılında Siirt'in Eruh ilçesinde başka bir leoparın kaçak avcılar tarafından öldürüldüğü bilgisi biz yaban hayatla ilgili insanların kulağına gelmişti. Ortada sadece hayvanın öldürüldükten sonra çekilmiş fotoğrafları ve yüzülen postu vardı. Hayvanın ölüsü uzman kişilerce görülmedi. Çınar'da vurulan leopar ile Eruh'ta vurulan leoparın vuruldukları alanlar arasındaki topografyaya baktığımızda yaklaşık 1000 metre rakıma sahip, seyrek meşeliklerle kaplı, doğu-batı yönünde ilerleyen, yerleşim yerlerinden oldukça uzak doğal bir alanla karşılaşırız. Yine Eruh'tan daha doğuya ilerlediğimizde Dicle Nehri ve halen oldukça doğal halde bulunan kanyonlara ulaşırız (Biricik, 2013). Orta Asya ve Ön Asya'da yapılan araştırmalar leoparların çöllerden, uzun süre kar altında kalan bölgelerden ve insan yerleşimlerinden uzak durmayı tercih ettiklerini gösteriyor (Gavashelishvili & Lukarevskiy, 2008). 550-850 bireyi İran'da, 30 kadarı Ermenistan ve Azerbaycan'da olmak üzere Ortadoğu'da yaklaşık 1300 birey leoparın kaldığı tahmin ediliyor (Khorozyan, Malkhasyan, & Asmaryan, 2005). İran'da yapılan çalışmalar ise leopar dağılımının İran'ın iki ana dağ sırası boyunca yoğunlaştığını gösteriyor. Elbruz ve devamı Türkiye'nin Güneydoğu Toroslar olan Zağros dağları hattı leoparın önemli yaşam alanlarından (Sanei & Zakaria, 2011). Bkz. Harita 1 (Gavashelishvili & Lukarevskiy, 2008). İklim, topografya, bitki örtüsü, insan yerleşimleri, besin durumu göz önüne alınarak yapılan modellemelerde bir yıl arayla öldürülen bu iki leoparın öldürüldükleri yer tam da leoparın olası Zağros dağılımın en kuzey ucunda bulunuyor (Gavashelishvili & Lukarevskiy, 2008). Leoparların öldürüldüğü bölgelerin kuzey ve doğusunda halen leoparın yaşabileceği uygun alanlar var. Fakat Güneydoğu Anadolu'da barındırdığı biyolojik çeşitlilik açısından gerçek anlamda koruduğumuz tek bir alan dahi yok (Biricik, 2013). Sonuç 3 Kasım 2013 tarihinde Diyarbakır'da öldürülen leopar göstermiştir ki türün varlığı tespit edildikten sonra ne yapılacağı hakkında bir fikir birliği, eylem planı ya da strateji bulunmamaktadır. Öncelikle türün alandaki varlığı ve nasıl korunabileceği ile ilgili gerekli bilgileri edinmek için yaban hayatı araştırmacılarından oluşan ekipler tarafından kapsamlı araştırmalar gerçekleştirilmelidir. Elde edilecek bulgular ışığında bir tür koruma eylem planı hazırlanması ve hayata geçirilmesi gerekmektedir. Bunun için de ulusal ve uluslararası düzeyde bu konuda çalışmak için araştırmacıların bir araya gelmesi ve ortak bir çalışma platformu oluşturulması gerekmektedir. Güneydoğu'da leoparın kesin olarak yaşadığı bu son olayla da iyice ortaya çıkmıştır. Bir kez daha böyle bir olayla karşılaşmamak için bölge halkı acilen leoparlar hakkında bilgilendirilmelidir. Nedensiz bir şekilde insanlara saldırmayacağı, neslinin kritik düzeyde tehlike altında olduğu ve vurulmasının kesinlikle yasak olduğu halka anlatılmalıdır (Ambarlı, Diker, & Tigrel, 2013). Coğrafyacıların Mardin Eşiği olarak adlandırdığı bu bölgenin biyolojik çeşitlilik açısından ne kadar zengin olduğu GAP İdaresinin 2001-2003 yılları arasında Doğal Hayatı Koruma Derneği'ne hazırlatmış olduğu raporlarla sabittir (Biricik, 2013). Uzmanların büyük emek harcayıp korunması öncelikli tür ve alanları detaylı bir şekilde önerdikleri bu çalışma devletimizin tozlu raflarında halen duruyor. Bu rapor leoparın öldürüldüğü yer de dahil Güneydoğu Anadolu'da birçok korunan alan ve yaban hayatı koridoru öneriyordu (Welch, 2003). Bu raporun raflardan indirilip acilen gereğinin yapılması gerekiyor. Roma Cumhuriyetinin Kilikya valisi Cicero M. Ö. 20 Şubat 50 tarihinde bankeri ve yayıncısı Atticus'a yazdığı mektupta avcı bir toplum olan Cibyralıları panter avına göndermenin yakışıksız olduğunu bildiriyor. Mektubunda diyor ki: İkinci konuyla ilgili olarak benim yönetimimde Cibyralıların devlet eliyle ava çıkmaları halinde saygınlığıma gölge düşeceğini bildirdim (Özbayoğlu, 1998). Bu mektuptan 2064 yıl sonra Siirt'te yapılan ve Orman ve Su İşleri Bakanlığı tarafından desteklenen Güneydoğu Anadolu Leopar Projesi toplantısında Siirt Valisi Ahmet Aydın ise canlı leopar yakalayıp getirene sıfır otomobil vaadinde bulunuyordu (T24 Haber, 2013).


Dünya'nın dört temel elementten oluştuğu veya maddenin dört temel halinin var olduğu şeklindeki inanışlar antik çağlardan başlayarak modern fizik ve kimyanın geliştiği yakın geçmişe kadar değişik medeniyetler tarafından kabul görmüş bir inançtır. Bu fotoğraftaki gibi toprak, ateş, hava ve suyun buluştuğu bir manzara ile karşılaşıp, yeni kara parçasının oluşumuna tanıklık edince bunların doğayı oluşturan temel unsurlar olduğuna inanmak hiç de zor gelmiyor gerçekten. Bu fotoğrafı 13 Ağustos 2013'de Hawaii Adası'nda çektim . Hawaii takımadalarının en güneyinde yer alan ve takımadaya ismini veren Hawaii Adası , aynı zamanda da takımadanın en genç adası; sadece 400.000 yıl yaşında. Bu volkanik adaların ilginç oluşum mekaniği kabaca şöyle: Pasifik Tektonik Levhası kuzeybatıya doğru yılda 5-10cm hızla kayarken altında sabit duran, içi magma dolu sıcak bir nokta üzerinden geçiyor. Bu sıcak nokta içindeki lav levhanın o anda üzerinde duran kısmında bir yanardağ oluşturup oradan yüzeye akıyor. Levha hareketi nedeniyle yanardağ zamanla bu sıcak nokta üzerinden uzaklaşıyor, o zaman da sönüyor. Bu sönmüş yanardağın güneydoğusunda sıcak nokta üzerine denk gelen yerde yeni bir yanardağ oluşuyor, bu böylece sürüp gidiyor. Bu sisteme kısaca bant usulü yanardağ yapma makinası desek yalan olmaz hani. Bu sistem ile ortaya çıkan volkanların oluşturduğu Hawaii adalarının en yaşlıları haliyle kuzey batıda, en gençleri de güney doğuda yer alıyor. Erozyon ve yeraltı sularının çözücü etkisi ile adalar zaman içerisinde küçülüyorlar, bu yüzden en kuzeydeki adalar küçükken, Büyük Ada gibi güneydeki adalar büyük. Büyük Ada hala yapım aşamasında, adadaki beş volkandan ikisi hala aktif ve ada üzerine ve kıyılarına lav yığmaya devam ediyor. Son kez 3 Ocak 1983'de lav püskürtmeye başlayan Kilauea Volkanı, o gün bu gündür aralıksız lav püskürtüyor; 1983'den bu yana 3,5 kilometreküpten fazla lav püskürtmüş vaziyette. Lav akıntılarının yönü zamanla değişiyor, lav bazen benim ziyaretimde olduğu gibi okyanusa dökülüyor, bazen de geçtiğimiz haftalarda haberlerde çıktığı şekilde yerleşim merkezlerine doğru akıyor (Ekim 2014'de lavlar Pahoa kasabasına geldi). Çektiğim bu fotoğrafın hikayesine gelince: Daha önce akıp soğumuş, yer yer cam kadar keskin ve bazen de son derece kaygan olan lavların üzerinde rehberlerin izinde 1 saat kadar yürüdükten sonra ulaştığımız tepeden çektiğim fotoğraflar arasından seçim yaparken bu fotoğraf dikkatimi çekti. Bu ayın fotoğrafı da bulutların arkasından birkaç yıldızla birlikte yüzünü gösteren ayın göründüğü ve suya akan lavların acılar içinde bağıran bir insan yüzünü çağrıştırdığı bu fotoğraf oldu. Fotoğraf künyesi - Fotoğrafı çeken: Cüneyt Özdaş - Kamera: Canon EOS 6D - Lens: Tamron SP 24-70mm f/2.8 Di VC USD - Odak uzaklığı: 24mm - Diyafram: f/4.5 - Pozlama: 3.2 saniye - ISO: 1600 - Resim Düzenleme Yazılımı: Adobe Lightroom - Yer: Hawaii, HI, USA


Bu yılın Nobel Kimya Ödülü üstün çözünürlüklü mikroskopiye katkılarından dolayı Stefan Hell, Eric Betzig ve William Moerner'e verildi. İyi ama üstün çözünürlüklü de ne demek? İnsanlar mikroskopik boyuttaki nesneleri gökyüzündekiler kadar merak etmemiş olacaktı ki mikroskobun gelişimi teleskobunkine göre biraz daha zaman aldı. Hollandalı Anthony van Leeuwenhoek ve İngiliz Robert Hooke mikroskobun kullanımına öncülük ettiler. Hooke, mikroskop ile incelediği cisimleri çizerek belki de ilk bilimsel çoksatara imza attı (Şekil 2). Bir şişe mantarının mikroskop görüntüsü ona manastırlarda rahiplerin kaldığı hücreleri hatırlattığından gördüklerine hücre adını verdi. Bugün bu terimi bilmeyen kalmadı gibi. Ama tabii mikroskoplar sihirle değil, fizik kanunlarıyla işlediğinden elde edilen görüntüler mükemmel değildi. İlk sorunlardan biri, mikroskopun merceklerinden geçen beyaz ışığın renklerine ayrılması, dolayısıyla aynı noktaya odaklanamamasıydı. Dolayısıyla incelenecek nesnedeki herhangi bir noktadan gelen ışınlar, gözde tek bir noktaya değil de birkaç noktaya birden dağılıyor, değişik noktaların ışınları birbirlerine karıştıkça görüntünün keskinliği azalıyordu. Renk sapması denen bu sorun ancak uzun zamanda mercek teknolojisi sayesinde aşılabildi. Bu esnada Alman fizikçi -ve sanayici- Ernst Abbe, bir mikroskopla ne kadar küçük nesnelere bakılabileceğini inceliyordu. Hesaplarına göre bir mikroskopla görülebilecek en küçük nesnenin boyutu kullanılan ışığın dalga boyunun yarısı kadardı. Görülebilir ışığın dalgaboyu 390-700 nanometre arasında olduğuna göre yaklaşık 200 nanometreden daha küçük nesneleri birbirinden ayırt etmek ışık mikroskobuyla mümkün olmayacaktı. Buna Abbe sınırı dendi.Bu nedenle 200 nanometreden daha küçük nesneleri görüntülemek için uzun süre elektron mikroskopu kullanıldı. Elektronun dalga boyu, görülebilir ışığınkinden çok daha küçük olduğundan çözünürlük çok daha yüksekti. Bu mikroskoplarla yapılan çalışmaları daha önce Atakan Atay anlatmıştı. Ama elektron mikroskopu her iş için kullanılamıyordu. Bir kere, pahalıydı. Ayrıca incelenecek numunelerin çok çetrefilli bir hazırlık işleminden geçmesi gerekiyordu. Görüntülemenin yapıldığı havasız ortam, bazen biyolojik numuneleri olumsuz etkiliyordu. Ayrıca 20. asrın sonuna doğru, o kadar yüksek çözünürlükte olmasa da ışık mikroskobuyla çok yararlı, yeni yöntemler geliştirilmişti ve elektron mikroskopları bu konularda işe yaramıyordu. Mesela, hücre içindeki belirli proteinlere genetik yöntemlerle parıldayan proteinler iliştiriliyor ve karanlık odada, lazer ışınları altında parıldatılan bu proteinlerle canlı hücrelerden görüntüler elde ediliyordu. Örneğin aşağıdaki videoda, bir hücre bölünmesi sırasında kofulların dağılımını izleyebilirsiniz: Ya da, hücredeki proteinler, onlara özgü antikorlar ve parıldayan boyalarla boyanıp yine karanlık odada lazerlerle inceleniyordu. Antikorlar, vücudun yabancı cisimlerin proteinlerine karşı ürettiği, özgül olarak o proteinlere bağlanabilen özel proteinlerdir. Bilim insanları bu özgül bağlanma özelliğinden şu şekilde istifade etttiler: İstedikleri proteinlere bağlanan antikorları ürettiler, sonra ellerindeki numunelerdeki proteinlere bu antikorların bağlanmasını, sonra da bu antikorlara bağlanan başka antikorların bunlara bağlanmasını sağladılar (Şekil 4). Yalnız bu ikinci antikorlar ayrıca parıldayan bir boya taşıdıklarından lazer altında görülebiliyordu. Üstelik yeni eşodaklı mikroskoplar sayesinde kalın numuneleri gerçekte dilimlemeden onlardan kesitler almak da artık mümkündü (Şekil 4). Sıra bunun çözünürlüğünü artırmaya gelmişti. Birbirine 200 nanometreden daha yakın iki parıldayan molekül birbirinden nasıl ayırt edilecekti? İşte bunun cevabını bulan 3 araştırmacı bu yıkın Nobel Kimya Ödülü'nü aldı: Parıldayan molekülleri aynı anda değil, ayrı ayrı parıldatacak ve saptayacaklardı. Buna üstün çözünürlüklü mikroskopi dendi. Bu amaçla birden fazla yöntem geliştirildi. Bunların ayrıntısına burada girmeyeceğim, ama birbirlerine göre değişik avantajları ve dezavantajları olduğunu söylemekle yetinebilirim. Dolayısıyla araştırmacıların kendi deneylerine ve şartlarına uygun yöntemi seçmeleri gerekiyor. Bu yöntemlerden birinin adı STED. Aşağıdaki şekilde sol-üstte, eşodaklı bir mikroskopla elde edilmiş görüntüyü, sağ-altta ise aynı numunenin STED ile elde edilmiş görüntüsünü bulabilirsiniz. Bu numunede hücrenin çekirdeğindeki kimi proteinler kırmızı ve yeşile boyanmış. Eşodaklı mikroskoptan elde edilen görüntü bir hayli flu. STED ile elde edilen görüntü çok daha net. Ama geliştirilecek çok şey var. Şu anda görüntülemede yüksek çözünürlük, hassasiyet ve hız aynı anda sağlanamıyor. Görüntünün çözünürlüğü artırıldı ama zaman çözünürlüğü hala istenen düzeyde değil. Halbuki özellikle hücre içindeki olayların videolarının elde edilebilmesi için aynı görüntünün uzun süre ve sık aralıklarla elde edilmesi gerekli, ama bu henüz pek mümkün değil. Nobel Ödüllü bilim insanlarının açtığı sahanın yelken çevirdiği yön şimdi de bu.


'Şu köşeyi dönünce solda olması gerekiyor'. Tanıdık geldi mi? Bilmediğimiz bir yeri haritadan değil de beynimizin kendi yön tayin mekanizmasına bıraktığımız zaman hepimizin az ya da çok kullandığı bir tabirdir bu. Hoş, harita olduğu zaman da kullandığımız olmuştur. Bazı insanlar yön konusunda çok iyidir, bazıları ise kötü. Ancak herkes nereye gideceğini bilemese de nerede olduğunu çok iyi bilir. Kimimiz için çok karmaşık bir metro ağında nerede olduğumuzu ve nereye gideceğimizi çözmek bir kaç saniyelik iştir. Aslında yön tayini farelerin deneylerdeki labirent düzeneklerinde ihtiyacı olan bir özellik, ne hoş ki bu özellik biz insanlarda da var. 2014 Nobel Fizyoloji ya da Tıp Ödülü, Karolinska Enstitüsü tarafından, nerede olduğumuza ve bir yerden bir yere giderken hangi yolu kullanmamız gerektiğine karar vermemizi sağlayan iki tip hücreyi keşfeden, John O'Keefe, May-Britt Moser ve Edvard Moser isimli üç biliminsanına (Resim 1) verildi. Bu keşfe de kısaca -beğenin ya da beğenmeyin- içimizdeki GPS'in keşfi denildi. Aynı zamanda bu hücrelerin keşfi bize inmenin, bunamanın bu yön bulma mekanizmasına etkisinin ne olduğu, bununla beraber öğrenme etkinliklerinin ve hafızanın nasıl çalıştığı ile ilgili de fikir veriyor. Konum saptayan hücreler 60'lı yılların sonlarına doğru Londra Üniversitesi'nde fare beyninin hipokampus bölgesi üzerinde çalışan 1939 ABD doğumlu sinirbilimci John O Keefe ve çalışma arkadaşı Jonathan Dostrovsky, farelerin belli mekanlarda bulunuyorken etkinliği artan bir grup hücre keşfettiler ve bunlara konum hücreleri ismini verdiler (Resim 2). Konum hücreleri, beynin hipokampus (Resim 3) adlı yapısında yer alıyor. Bu hücreler özellikle konum ile ilgilendikleri için, bulunulan konum hakkında beyin tarafından edinilen herhangi bir bilgi bu hücrelere ulaşıyor. Bu hücrelerin bazılarının, canlı belirli bir konumda iken etkinlikleri artıyor ve canlı bu konumdan tekrar geçerse yine artıyor. Bu belirli konumlara da konum alanı deniliyor. Eğer canlı bir konumdan başka bir konuma geçerse bu sefer hipokampusun başka bir bölümündeki konum hücrelerinin etkinlikleri artıyor. Yani canlının iki konum arasındaki farkı bu hücrelerin etkinlikleri oluyor. O'Keefe'in 7 yıl sonra yayınladığı bir çalışmasına göre ise fareler daha önce geçtikleri bir konumdan tekrar geçtiklerinde ilgili konum hücrelerinin etkinlikleri daha hızlı bir biçimde artıyor. Bu etkinlik artışları belli bir konumda belli bir şekilde artıyor. Yani belli bir etkinlik artışı, bir konumun fonksiyonu olarak gösterilebiliyor. Belirli bir konumda olmak canlı için ne anlama geliyor? Konum hücreleri çoklu alıcıya sahip hücreler. Dolayısıyla hücre bulunduğu yerin neresi olduğuna dair bilgileri çok sayıda farklı uyarıdan alıyor. Bu uyarı çeşitleri, bulunulan konumun simgesel özelliklerinden oluşuyor. Bu bir mekandaki belirli bir renk, koku, konumun herhangi bir noktasındaki doku, hatta canlının o mekanda ne yapacağı veya orada neden bulunduğu bilgisi olabiliyor. Bu tür uyartıların ortak özelliği, sürekli, başka bir kelimeyle istikrarlı olması. Bir konumdaki sabit diyebileceğimiz değişmez özellikler, bu uyarının oluşup konum hücrelerine ulaşmasını sağlıyor ve bu da bizim bir konumda bulunduğumuz bilgisinin var olmasında rol oynuyor. 1987 yılında yapılan bir çalışmaya göre canlının bulunduğu konumun genişliği ve yüksekliği arttığı zaman, o canlının konum alanı olarak düşündüğü alan da aynı anda artıyor. Yani farenin belli bir konum diyebileceği bir alan, bulunduğu çevrenin büyüklüğüyle bire bir bağlantılı. Bir kutuya kuşbakışı baktığınızı ve kutunun en aşağıda kalan bölümünün güney, en yukarıda kalan bölümünün ise kuzey olduğunu farz edin. Bir çalışmaya göre, örneğin, bir hücre fare bulunduğu bir kutunun en güneyinde yer aldığı zaman etkinlik artışı oluyor ise, fare biraz da kuzeye götürülüp farenin güneyinde kalan bölgeyi kutunun duvarları gibi bir duvar ile kapattıklarında aynı etkinlik artışı yine görülüyor. Bu da hücrelerin bu etkinlik artışlarını belli bir konuma göre ve özellikle belli bir konumdan uzaklığına göre ayarladıklarını bize göstermiş oluyor. Ancak hikaye burada bitmiyor. Oslo Üniversitesi'nde okuyan Norveç doğumlu iki lisans öğrencisi May-Britt ve Edvard Moser bitirme tezlerini, ikisinin de tutkuyla bağlı oldukları sinirbilim üzerine yapmaya niyetliydiler. Elektrofizyolog Per Andersen gözetiminde hipokampus üzerinde çalışmaya başladılar. Andersen'in Moserlar'dan istediği çok basitti. Bir farenin hipokampusunun ne kadarını kesip alırsanız o fare yeni bulunduğu ortamları daha sonra hatırlamaz? Bundan 10 yıl sonra çift Norveç Bilim ve Teknoloji Üniversitesi'nden bir teklif alıyor. İlginç bir anekdot ise bu NTNU'ya geçmeden önce 1996 yılında Moser çifti ziyaretçi biliminsanı olarak, John O'Keefe'in laboratuvarında bir süre konum hücreleri üzerine çalışıyorlar. NTNU onlara ikisinin de aynı pozisyonda ve aynı araştırma alanında çalışacağı bir teklif sunuyor. Moserlar bunu hemen kabul edip çalışmalara başlıyor. Bundan sonraki yıllarda sinirbilim alanında çalışan birçok kişi, Moser soyismini bilir hale geliyor. Moserlar NTNU'daki laboratuvarlarını kurar kurmaz, laboratuvarın hipokampus üzerine çalışması başlıyor. İlk deneylerde Moser çifti ve çalışma arkadaşları üzerinde çalıştıkları faredeki hipokampusun ve çevresindeki bölümlerin farklı bölgelerine elektrodlar yerleştirip (Resim 4) -farenin beyninin büyüklüğünün bir üzüm tanesi boyutunda olduğunu düşünürsek bu pek de kolay bir iş değil- farklı kimyasallar ile farklı bölgelerin etkinliğini azaltıp, farenin bulunduğu konumda hipokampusun hangi noktasındaki elektriksel aktivitenin ne düzeyde olduğunu ve buna neyin sebep olduğunu bulmaya çalışıyorlar. Aynı zamanda hipokampusun belli bölgelerini inaktive ederek normalde belirli bir konumda aktiviteleri artan hücrelerin, yine elektriksel olarak aktif olup olmadıklarına bakıyorlar. Entorinal korteks isimli beyin bölümünün konum hücrelerinin aktivitesine etkisini de işte bu araştırmada keşfediyorlar. Bu sefer entorinal korteksteki bir sinir hücresinin aktivitesine bakıyorlar. Bu hücrenin enteresan bir şekilde tıpkı konum hücreleri gibi belli bir noktada iken ve belli bir noktadan geçerken de aktifleşiyor olduğunu görüyorlar. Bu enteresan, çünkü konum hücreleri sadece belli bir noktada iken aktif hale geliyorlar. Bu özelliğin üzerine giderek bu hücrelerin aktifliklerini daha çok ölçüyorlar ve görüyorlar ki bu aktiflik haritası hatasız çizilmiş bir şebekeyi andırıyor (Resim 5). Aslında bu noktalar bu haritayı, bir ustanın yer karosunu döşediği gibi döşüyor. Bu desen asılnda bir altıgen. Bir peteğin desenine de benzediğini söylemek mümkün. Fare bu noktalardan herhangi birinden geçer ya da üzerinde durur ise hücrelerin aktiflikleri artıyor. Bu harita gerçekte var olan bir harita değil. Bu tamamen farenin zihninde gerçekleşen soyut bir olay. İşin güzel yanı Moser çifti bunu farenin beyninden okuyabiliyor. Bu şebekelerin küçük olanları, yani noktalar arasında çok fazla mesafe bulunmayan versiyonu entorinal korteksin üst tarafnda hücreler tarafından yaratılıyor. Büyük olanlarını yaratanlar ise anatomik olarak altta kalan bölgede yer alıyor. Beynin hafıza ile ilgilenen bölümünün yön tayin sistemimizle bir bağlantısı olması, Moser'ların asıl bulgusu denebilir. Şebeke hücreleri 2005 yılında bu deneylerin bir sonucu olarak Nature dergisinde yayınlanıyor. Tüm bunları bir arada düşünürsek şebeke hücreleri konumdaki yapıları kullanarak bir harita çıkarıyor ve konum hücreleri de bu haritaya belli başlı noktalar ve bu noktalara ulaşma bilgisini ekliyor diyebiliriz. Bu buluşun birden fazla hikayesi, kahramanı ve daha araştırılacak çok daha fazla yönü bulunuyor. O yüzden bu konu, sinirbilimin önemli konularından biri olmaya devam edecek gibi görünüyor. Birkaç not 1. Bu hücrelerin etkinliklerinin ölçüldüğü bir video için sizi buraya alalım. 2. Bu animasyonda mekan alanının ve bilişsel haritanın bir gösterimini bulabilirsiniz. 3. 2014 Nobel Fizyoloji ya da Tıp Ödülünün web sayfasını incelemenizi tavsiye ederim. Bu sayfadan ileride O'Keefe ve Moser'lar tarafından verilecek olan Nobel derslerini canlı olarak izleyebilirsiniz. İlgili makaleler 1. O'Keefe, J., and Dostrovsky, J. (1971). The hippocampus as a spatial map. Preliminary evidence from unit activity in the freely moving rat. Brain Research 34, 171-175. 2. Hafting, T., Fyhn, M., Molden, S., Moser, M.-B., Moser, E. I. Nature 436, 801 806 (2005). 3. Muller RU, Kubie JL. (1987). The effects of changes in the environment on the spatial firing of hippocampal complex-spike cells.


Girişin iki adım önüne çıktım. Sağımda yükselen gökdelenler çatılarından dev goriller ısırmış gibi eksik, göğe uzanmış bağırıyorlardı. Yaratıklar gelmeden önceki düzenin mabetleriydi bunlar, ama bir gecede sistem çöküvermişti. Buraların sahipleri benden daha çok üzülmüş olmalılardı; zira benim bir kaybım yoktu. Hatta kazancım vardı: Leyla. Deli kız... Güzel kadın... Uğruna yaşadığım şey. Tevfik Uyar, Fırıldak* Hollywood'da sıklıkla işlenilen temalardan bir tanesi kıyamettir. Kelimeye dinlerin yüklediği anlamda, insanlığın ve evrenin sonunun geldiği türden kıyametler değildirler bunlar, ama insanlığın tamamının ya da büyük bir kısmının hayatını kaybettiği veya kaybetme riskiyle karşı karşıya kaldığı senaryorlardır. Bu senaryolar da genelde iki türlü işlenir: Apokaliptik ve Postapokaliptik . Apokaliptik senaryolar henüz kıyametin gerçekleşmediği, gerçekleşme tehdidinin var olduğu ve insanların buna hazırlandığı, en nihayetinde de görsel efektlerle süslü, dehşeti gözler önüne sermeye gayret eden sahnelerle süslü senaryolarken Postapokaliptik senaryolar kıyametin çoktan gerçekleştiği, kalan insanların çeşitli açmazlar yaşadıkları, hayatta kalma mücadelesi verdikleri ve kıyametten arta kalan olumsuzluklarla mücadele ettikleri eserlerdir. Aslına bakarsanız bilimkurgu sinema türünde çokça beğenilen yapıtlar genelde kıyamet ya da kıyamet sonrası senaryolarıdır. Örneğin Terminator, Matrix Üçlemesi, War of The Worlds, Independence Day, World War Z, 12 Maymun, Yarından Sonra... 1990'lardan önceki sinemaları da listeye katarsak bu liste epey bir uzar gider. Peki bunca kıyamet senaryosunun hepsi birbirine benzemekte midir? Hepsi insanlığı aynı boyutta mı tehdit etmektedir?


Birlik özdür, yaratıcılıktır saflıktır, sevgidir, enerjidir ve sınırsızdır. İnsan yaratılmıştır ama bedeni sadece bir sonsuzluk parçasını barındırmaya yarar. Ruhlar saf sevgi ve barışla doludurlar... Okuduğunuz bu satırlar ünlü bir kitap olan Bir Çift Yürek'ten bir alıntı. Yazar Amerikalı Doktor Marlo Morgan gerçek bir olaya dayandırdığı bu kitabında Aborijinlerle geçirdiği dört ay sonucunda yaptığı ruhsal yolculuğu ele almaktadır. Belki de pek çok kişi Aborijin ismini bu sayede bilir hale gelmiştir, ne dersiniz? Bu yazıda Aborijinleri, onların yaşadığı coğrafyayı, kültürlerini, geleneklerini, inançlarını kısaca ele alacağız ama öncesinde çok kısa neden bu konuyu seçtiğimi açıklamak isterim. Günümüzde sürekli bahsettiğimiz aslında arayıp bulamadığımız, adalet, eşitlik, insanca yaşama hakkı vb. kavramların insanlık tarihi içerisindeki yerini araştırdığımızda hemen hemen tüm toplumlarda kökenden ya da inançtan kaynaklı olarak sınıflandırmalar yapıldığı sonucuna ulaşıyoruz. Bunun en bilinen örneği siyah-beyaz ayrımıdır. Bu ve benzeri ayırımlar, üstünlük mücadeleleri olmasaydı insanlık tarihi nasıl şekillenirdi bilinmez ama bu sınıfsal ya da etnik farklılıklar yüzünden mağdur olan halklar, ele alınmalı, daha fazla vurgulanmalıdır. Bu düşünceye sahip biri olarak Avusturalya yerlileri olan Aborijinleri konusunu ele alırken aslında genel olarak köken farkı yüzünden mağdur olan bir halkın varoluşunu vurgulamak istiyorum. Yazımıza Aborijinlerin kim olduklarını açıklayarak başlayalım; Batı Avrupalıların Aborijin adını verdiği, Avusturalya ana karası ve Tazmanya'da yaşayan Australoidler, araştırmacılara göre beyazlar Avusturalya'ya gelmeden önce burada yaşayan, 500-600 civarında kabileye mensup, 300.000-1.000.000 arası kişiyi ifade etmektedir. Aborijinlerin fiziksel özelliklerini incelediğimizde, göçlerin sebebiyle çeşitli fiziksel özelliklerle karşılaşmamız mümkün. Ama genel olarak bakıldığında, boyları 1.44-1.90 arasında değişen derileri çikolata rengi, koyu kahverengi gözlü, güçlü kemiklere sahip bir halk olarak tanımlanmaktadır. Aborijinlerin Avusturalya'ya nasıl geldiğine dair genel bir görüş birliği vardır, buna göre; Aborijinler Güneydoğu Asya'nın kıyı bölgeleri ya da adalarından gelmişlerdir. Avusturalya'nın bu ilk yerlilerinin kıtaya gelişi tarihi araştırmacılara göre 17.000 yıl öncesine dayanmaktadır. Kıtaya ilk gelenler, sığ kıyılarda balık tutup, bataklıklarda avlanarak yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Güçlü bir halk olduğundan bahsettiğimiz Aborijinler zaman içerisinde avlanma, meyve ve sebze toplama konusunda becerilerini geliştirmiş ve barınma konusunda bir sıkıntı yaşamamışlardır. 4000-6000 yıl önce onlarla aynı ırktan olan ama farklı bölgelerden göç eden insanların gelmesiyle kıtanın ilk sahibi Aborjinlerin yaşam şekillerinin biraz daha değiştiği rivayet edilmektedir. Öyle ki, bu insanlardan kazandıkları yıkama, filtreleme gibi uygulamalar sayesinde zehirli yiyecekleri de yenilebilir hale getirmişlerdir. Yine bu dönemde kancalı mızraklar ve balık tutmak için çengeller ortaya çıkmıştır. Bu aletlerin Aborijinler tarafından mı yoksa sonradan gelen insanlar tarafından mı keşfedildiği netlik kazanmamıştır. Avustralya Kıtası'na yerleşen Aborijinlerin, toplumsal ve sosyal gelişimleri bulundukları coğrafyaya bağlı olarak şekillenmiştir. Bu nedenle Aborijinlerin toplumsal gelişmişlik seviyesi, Yontma Taş Çağı'nın ötesine geçememiştir. Toplumsal yapılanmayı incelediğimizde, ortak bir dil konuşan, klan şeklinde bir örgütlenme karşımıza çıkmaktadır. Göçebe avcı-toplayıcı bir özelliğe sahip bu halkın yaşadıkları coğrafyanın bu yaşam tarzına yatkınlığı onların kıta üzerindeki yayılımını büyük ölçüde etkilemiştir. Beyazların gelişine değin kendi içlerinde ilkel fakat doğayla uyumlu biçimde yaşamışlardır. Gerçeği söylemek gerekirse Avrupalılardan çok daha mutlular... Yaşam için ne gerekiyorsa toprakta ve denizde bulmuşlar. Göz kamaştırıcı evleri, eşyaları yok fakat sıcak ve çok iyi bir iklimde yaşıyorlar ve giyeceğe pek ihtiyaçları yok. Bundan dolayı kendilerine verdiğimiz elbise ve diğer şeylerle ilgilenmiyorlar... Avusturalya'ya giden beyazlardan Kaptan Cook günlüğünde Aborijinler ile ilgili bu tanımlamaları kaleme almıştır. Beyazlara göre Aborijinler oldukça ilkel, tekdüze beslenen yerliler olmuşlardır. Halbu ki bazı kaynaklarda bunun aksini belirten bilgiler de yer almaktadır. Profesör Geoffrey Blainey, Triumph of the Nomads isimli kitabında 1800'lerde Aborijinlerin, Doğu Avrupa ülkelerinde yaşayan insan nüfusunun %90'ından daha rahat yaşadıklarını belirtmektedir. Dr. Norman Barnett Tindale'nin 1940 tarihli araştırmasına göre beyazların kıtaya gelişinden önce Avusturalya'da 574 kabile vardır. Bunlar coğrafi bölgelerine göre şu şekilde dağılmışlardır: - Queensland: 204 - Western Australia: 117 - Northern Territory: 102 - New South Wales: 66 - South Australia: 44 - Victoria: 27 - Central Australia: 14 Aborijin Öğrenme Kurumu'nun iddiasına göre ise kabile sayısı 789'dur. Kabilelerin yapılarını incelediğimizde her bir kabilenin farklı geleneklere, farklı ad ve dile sahip olduğunu görüyoruz. Bu noktadan bakıldığında kıtada yaklaşık 250 kadar değişik dil konuşulduğunu söylemek mümkün. Merkezi bir yönetim, merkezi bir ekonominin bulunmadığı bir topluluk yapısına sahip olan Aborijinlerin daha kolay avlanmak ve yaşamlarını sürdürebilmek amaçlı çok sayıda kabileye ayrılmış olabildiklerine dair varsayımlar vardır. Yıl içerisinde nadiren inanç ya da ortak yiyecek toplama amaçlı bir araya gelen Aborijinler arasında bir bütünlük söz konusu olmamıştır. Aborijin kabileleri de kendi içlerinde ayrışmalara sahiptir. Tüm bu yapılanmaya bağlı olarak konuşulan diller için Aborijin Dili yerine Aborijin Dil Grubu tanımlaması kullanmak daha doğrudur. Aborijinlere göre her kabilenin Ngura tarafından kendilerine verilen bir ülkeleri vardır. Aborijinler kendilerine verilen bu özel toprağa büyük bağlılık göstermişlerdir. Coğrafi sınırları akarsu ve dağlarla belirlenen bu topraklarda 20-50 kişilik aile grupları yaşamıştır. Farklı bir kabilenin topraklarına geçmek için kutsal yerlere gitmemek şartı ile izin alınmaktadır. Toprak Aborijinler için çok önemlidir çünkü sahip oldukları topraklar atalarının ruhlarını barındırmaktadır. Dağlar, tepeler vadiler kimseye ait değildir, klana aittir, toprağa özel şarkılar söylenmekte, dans edilmekte, öyküler anlatılmaktadır. Aborijinler toprağı böylesine kutsallaştırırken beyazların toprağı işletme arzusu onların gözünde bir saygısızlıktır. Toprak beyazların bir parçası değildir. Beyazlar Aborjinlerin yaşam biçiminde olmayan bir sistem, devleti kurmuştur. Toprak, beyaz adamın kazanç amacının sadece bir parçasıdır. Aborijinlerde ihtiyaç duydukları şeyleri kendi aralarında değiş tokuş etme davranışı görülür.


Bir coğrafyanın insanlaşması Anadolu'nun genetik ve kültürel yapısını anlamak için iki sene dağ bayır, köy köy gezmiştim doktora çalışmalarımın bir parçası olarak. Hititlerin başkenti Hattuşaş'da da bu köy ziyaretlerinin birisinde dolaşma fırsatım olmuştu. Tepelik bir alanda olan Yukarışehir'de, Aslanlı kapının yakınından aşağı baktığımda, kendi kendime söylendiğimi hatırlıyorum. 'Herhalde 3500-4000 sene önce, Hititliler'de benzer bir manzaraya bakıyorlardı' Böyle düşünmemin nedeni ise tarımın buradaki araziyi ve habitatı tamamen evcilleştirmiş olmasıydı. İnsanlar kimi ormanlık, kimi kurak, kimi tepelik, kimi düz topraklara yerleşmiş, sonrasından da metre metre coğrafyayı işlemiş, değişik yerlerden getirdikleri tahılları ekmiş, toprakları her bahar sürmüş, tahılları binlerce senedir toplamışlardı. Coğrafya, eski yaban halini hatırlamaz halde idi. Telepinu'nun öfkesi Arkeologların Anadolu'da bulunan binlerce tableti uzun, yavaş ama sonunda inanılmaz hikayelerin izini sürmemizi sağlayan çabaları sayesinde biliyoruz ki Hititler'in bir tarım tanrısı vardı. Bu tabletlerde yazılan hikayelere göre Telepinu, bereket tanrısı Hannahannahi le fırtınaların, dolayısı ile iklimin tanrısı Teshub'un oğlu idi. Telepinu'nun en bilinen hikayesi, bir gün tersinden kalktığından olsa gerek, ayakkabısını ters giydiğine sinirlenen Telepinu, o sinirle alır başını gider ve yorulup bir çimliğe uzanır ve uyur. Bu uyku sırasında bütün bitkiler ve hayvanlar üremeyi keserler. Kıtlık olur. Hem insanlar, hem diğer tanrılar zor durumda kalır. Güçlü fırtına tanrısı ve Telepinu'nun babası bir kartal göndererek bulmaya çalışır Telepinu'yu. Ancak kartal başarısız olur. Anne Hannahannah ise bir kartalın ve diğer tanrıların bakmayı düşünmeyeceği yerlere bakacak olan bir arıyı gönderir oğlunu bulması için. Arı gerçekten de başarılı olur ve çimlikte uyuyan Telepinuyu bulur. Bu hikayeyi anlatmamdaki amaç, o dönem yaşayan Hititli'lerin inançlarının kendi eserleri olan tarımsal ekolojiden ne kadar etkilendiğini göstermek. İlk dikkatinizi çekmek istediğim tarım tanrısının insanın kontrolü dışında olan iki doğal gücün, bereketin ve fırtınaların yani iklimin çocuğu olması. İkinci enteresan gözlem ise Telepinu'nun tabiri caizse anne baba sözü dinlememesi ve insan yaratısı olsa da ancak bir tanrının olabileceği kadar kaprisli olması. Son olarak da, Telepinu'yu kudretli ve keskin gözlü bir kartaldan ziyade evcil bir hayvan olan arının bulabilmesi. Bütün bu hikayenin ana teması, en azından benim okumama göre, tarımın artık insanların hayatındaki en önemli sosyo-ekonomik etken olduğu ve tarımla ilgili değişkenlerin artık eski yapılar içinde anlaşılamayacağı. Diğer bir deyişle, Hititliler kendi ekolojilerini kökten değiştirdiklerini ama bu değişikliği tamamen kontrol altında tutamadıklarını ve de kendi yarattıkları tarımsal ekolojinin içinde adeta hapsolduklarını biliyorlardı ve bunu bin yıllar öncesinde mitleştirmişlerdi. Hitit mitlerinden nişastanın sindirimine geçiş İşte ben bu muazzam kültürel dönüşümün genlerimize bir etkisi olup olmadığını merak ediyorum ve araştırmalarımın bir kısmı bu yönde. Ancak tabi ki hem metodolojik, hem teorik problemler var. En büyük problem zaman aralığının evrimsel olarak çok kısıtlı olması. Biyolojimizin ve kültürümüzün tarımla beraber yoğrulduğu, onlarca medeniyetin yükselip yıkıldığı 10-15 bin yıl kültürel değişimler için çok uzun bir dönem olsa da, biyolojik evrimsel süreçte bir göz kırpması kadar kısa bir dönem. O yüzden toplum genetikçileri bu kadar kısa zamanda genlerin üzerinde görülebilir bir seçilim baskısı uygulayabileceği konusunda çok kuşkulular. Ben daha umutluyum. Bence, kültürel ekolojik yapıların genlerimiz üzerine önemli etkileri var. Bunun bir elin parmaklarını aşmayacak kadar az sayıda, ancak çok enteresan açılımları olan örnekleri var. Bu örneklerden birisi tükürüğümüzde kodlanan ve nişastanın ağızda sindirimini sağlayan amilaz enzimi. Bu enzimi kodlayan genin ismi AMY1. Bu gen, diğer çoğu gen gibi şempanzelerde anneden birisi babadan geçen 2 kopya halinde bulunuyor. Bu zaten beklenen herhangi bir gen için beklenen bir rakam. Ancak, yeni çalışmalar insanların genomlarında AMY1 geninin sayısına baktıklarında 4 kopyadan 17 kopyaya kadar hiç beklenmedik ölçekte bir aralık ortaya çıkardı. Bu noktada hemen akla gelen hipotez, bu genin fazla kopyada bulunmasının nedeninin tarımla beraber artan nişasta tüketimi olduğu idi. Ancak bu hipotezin ampirik olarak test edilmesi gerekiyordu. Çünkü ortada enteresan bir gözlem olsa da, bir çok varsayımın denetlenmesi gerekiyordu. Bu varsayımlardan ilki, bir genin daha fazla kopyasına sahip olan insanların tükürüğünde salgılanan amilaz miktarının artması idi. Bunun test edilmesi oldukça kolaydı. Bir çok insan örneğinden alınan tükürük örneklerinde amilaz geninin kopya sayısı, enzim miktarı ile istatistik olarak anlamlı bir şekilde ilişkilendirildi bir çok çalışma tarafından (örneğin şekil 3). Daha sonra, değişik insan gruplarının nişasta tüketimleri ile amilaz geni kopya sayısını karşılaştırdı araştırmacılar. Coğrafyadan bağımsız olarak, çok nişasta tüketen erken tarıma geçiş yapmış grupların genomlarında daha fazla sayıda amilaz geni bulmuşlardı. Örneğin çok nişasta tüketen Japonya populasyonu ile İç Asya'da Japonlarla genetik olarak yakın olan ancak az nişasta tüketen Turki Yakut populasyonu arasında genomik amilaz geni sayısında istatistik olarak anlamlı bir fark buldular. Japonlarda ortalama daha fazla gen kopyası bulunuyordu. Aynı şekilde, Afrika'da ki erken tarımcı topluluklardan Hadza'da, avcı toplayıcı olan pigmelerden daha fazla amilaz geni kopyası bulunuyordu. Bu enteresan çalışmamın yazarları makalelerin sonunda yazarlar çıkarımlarını alçakgönüllü bir şekilde sunuyorlardı: 'AMY1 kopya sayısının yüksek nişasta tüketen toplumlarda pozitif veya yönlü seçilime maruz kaldığını ancak az nişasta tüketen toplumlarda nötral olarak evrimleştiğini öngören bir modeli savunuyoruz'. Bu sonuç tabi ki çok enteresandı. Ben dahil bir çok araştırmacı, genlerin kopya sayısının hızlı evrimleştiğini ve belki de tarım sonrası diet ve bağışıklık sistemi ile ilgili bir çok biyolojik çeşitliliğin kaynağı olabileceğini düşünmekteyiz. AMY1 kopya sayısının insanlardaki çeşitliliği özellikle bilim insanlarının hala çok ilgisini çekiyor ve iki çok enteresan yeni araştırmanın odağı. Bu araştırmaların ilki, AMY1 geninin kopya sayısının, nişastayı nasıl algıladığımızı etkileyip etkilemediğini sorguluyor. Gerçekten bu çalışmaya göre, daha fazla amilaz genine sahip bireyler nişasta bazlı yiyecekler yerken tükrüklerinin daha hızlı normale döndüğünü bildiriyorlar. Diğer bir deyişle, nişasta ağırlıklı yiyecekler 'ağızda büyümüyor' daha fazla amilaz salgılayan bireylerde. İkinci ve daha büyük tıbbi önemi olan çalışma ise, az sayıda amilaz kopya sayısını obezite ile ilişkilendiriyor. Bu çalışmadan çıkarılabilecek bir hipotez, tarıma adapte olamamış bünyelerin, yani az amilaz salgılayan bireylerin, bir şekilde obeziteye daha yatkın olması. Sonuç olarak amilaz geni modern insanlar içinde hızlı bir şekilde, muhtemelen tarımın değiştirdiği yiyeceklerin etkisi ile evrimleşmiş ve bugunkü insanların biyolojik çeşitliliğinin önemli bir parçası haline gelmiş durumda. Karmaşık ilişkiler silsilesi Hititlerin zamanından beri doğanın gidişatını etkilemeye başladığımızın ama tam olarak kontrolün elimizde olmadığını anlamışız insanlar olarak. Bugünde durum farklı değil. Bildiklerimiz kısıtlı. En azından biliyoruz ki diyetle ilgili genler ve kültürler birbiri içine geçmiş bir şekilde değişiyor ve evrimleşiyor. Biyolojik evrimimiz, kültürel değişimlere olanak sağlıyor. Kültürel değişimler ekolojimizi, yediklerimizi, maruz kaldığımız patojenleri değiştiriyor. Buna tepki olarak seçilen genetik çeşitlilikler, biyolojik algılarımızı etkiliyor. Bütün bu kaotik gen-kültür ilişkileri muhtemelen ayrı coğrafyalarda başka başka süreçler üzerinden tanımlıyor. Sonuçta, bugün gözlemlediğimiz muazzam kültürel çeşitliliğimiz ve ona eşlik eden enteresan genetik motifler ortaya çıkıyor. Öyle görünüyor ki, kültürler ve genler arasındaki ilişkileri anlamak için Teshub'un yabani kartalı gibi yükseklerden uçup büyük genellemeler peşinde koşmak yerine, Hannahannah'ın evcil arısının meşaketli arayışında olduğu gibi yukarıdan görünmeyen ve beklenmedik köşelere bakmamız gerekecek tek tek. Çok heyecanlı bir zamanda yaşıyoruz ve insanların son on bin senedeki karmaşık serüveni ile ilgili çok şeyler öğreneceğiz önümüzdeki seneler içerisinde.


Mikroçipler hayatımıza girdiğinden beri onlara bedenimizde sahip olmak ve insan kapasitesini artırmak hayal edildi. İnsanların sanal dünyalara bedenen bağlanabileceğini, doğumdan ölüme kadar her anımızın bir çip ile kaydedileceğini, vücudumuzda hastalıklarla savaşan elektronik cihazlar taşıyacağımız ya da beynimize yerleştirilmiş hard diskler... Bunların çoğu 20. yüzyılda düşünüldü, romanlarda ve filmlerde kurgulandı. Artık ağır adımlarla hayatımıza girmeye başladılar. O büyük nüfus cüzdanını ya da kredi kartlarını daha küçük boyutlarda, derimizin altında taşısak fena olmaz mıydı? Üstelik derimizin altındaki bir şeyi en son ne zaman kaybettik? Kimlik çipleri çoktan gerçekleşti. Evcil hayvanlarımız için RFID çipleri artık parazit aşısı kadar sıradan. Bu çiplere sahip olan insanların da sayısının arttığından bahsetmiştik Bugünlerde deri altına yerleştirilebilen mikroçipler zorunlu sağlık durumları hariç birer heves, muhtemelen bir süre daha öyle olacak. Ancak yeni bir dönem başladı, Gelecek senaryolarının klişe yılı 2050'yi beklememize gerek yok, internetten sipariş verip bir RFID çipe sahip olabilirsiniz; ama elektroniklerin bedenlerimize girmesiyle ilgili kaygılarımız var. Bu, her hangi bir teknolojiden farklı, söz konusu insan bedeni olunca mikroçip imlantlarına alışmamız teknolojinin vaat ettiğinden daha uzun sürecek. Bilim kurguda biyolojik ve yapay vücut kısımlarına sahip kişilere ya da başka bir açıdan biyolojik parçalar içeren makinelere siborg denir.Sibernetik organizma ifadesinden türetilen kelime ilk kez 1960 yılında yayınlanan Cyborgs and space adlı makalede kullanıldı ve o günden bu yana bilim kurgu imgesi olarak yarı insan yarı makine modern bir izlenim kazandı. Öyleyse uzunca bir süredir Siemens Elema gibi ilk implant edilebilir kalp pillerinden bu yana protezlere sahip insanları siborg mu kabul etmeliyiz? Böyle bir kabul siborgların aramızda dolaştığı geleceği yaşıyor olduğumuzun farkına varmamızı sağlar. Bu da bize kalp piline sahip tanıdıklarımıza bakarken yaşadığımız dönem hakkında yeni bir bakış açısı kazandırabilir. Elbet bir gün kabullenme, anlama ya da isimlendirme çabalarımız dinecek, protezler ve mikroçipler, bilim-kurguda olduğu gibi insan hayatının bir parçası olarak kabul edilecek. O kocaman ilk bilgisayarları tasarlayanlar için onları insan bedenine yerleştirmek bir hayaldi çünkü insan bedenine yerleştirilebilecek şeylerin boyutları sınırlıdır. Bugün o kadar küçüldüler ki artık bilgisayarların insan bedenine yerleştirilmesini hayal etmiyoruz, planlıyoruz. Bilgisayar teknolojisine vücut içinde sahip olmak şu an tanık olduğumuz, sahip olduğumuz cihazların dünyasıyla bedenen bağlantıda olmak demektir. Bu da insan bedeninin kullanmının tanımını değiştirir. Bizler bir parçası güncellenebilir, hacklenebilir, şarjı bitebilir canlılar oluruz ve bu, yenisi çıkan telefonlara sahip olmaktan pek de farklı olmayan, implantların yenilerine sahip olma çılgınlığını dahi beraberinde getirir. Yani teknolojide bugün tanık olduğumuz çılgınlık bedenlerimizi de doğrudan kapsama alanına alacaktır, ki bu giyilebilir teknolojiler adı altında başlamış gibi görünüyor. Akıllı bileklikler ve oluşturdukları eğilim bu düşüncenin destekçisi... Kalp atışını, aktivite veya dinlenme durumumuzu akıllı bileklikler ile takip edebiliyoruz. Bu teknolojiye neredeyse alıştık. Şimdi de insan bedeninden bilgi alma çabasının nasıl basitçe vücut içine girebildiğine bir bakalım. Bir grup araştırmacı, arkasına güçlü ilaç şirketlerinin desteğini de alarak kum tanesi kadar küçük ve sindirilebilir bir çipi haplara yerleştirdi. Enerjisini mide sıvısıyla temas ettiği anda kimyasal bir tepkime ile elde ederek kendine özgü bir sinyalle takip cihazına bilgi veren ve sonrasında sindirilen mikroçipli ilaçlar geliştirdiler. Böylece giyilebilir teknolojilerle elde ettiğimiz verilere içtiğiniz ilaçların bilgisi de eklenmiş oldu. Elektronik cihazları beynimiz ile kontrol etmek günümüz teknolojisiyle mümkün.. Ebay'de bu amaç için üretilmiş ticari ürünler bulabilirsiniz; çünkü bunun için beyne bir şeylerin yerleştirilmesine gerek yok. Belirli bir hareketin beyinde oluşturduğu aktivitenin kaydedilmesi ve o aktivite tespit edildiğinde bir cihazın belli bir görevi yerine getirmesi tek taraflı bir iletişim. Ancak örneğin dokunma hissi beyin için bir geri bildirimdir. Eğer bir cihazın bunu biyolojik el yerine yapabilmesini istiyorsak işte o zaman sinyalleri iletecek bir sistem gerekir. Yani bir cihazdan, duyu organlarımızdan gelene benzer veriler almak istiyorsak cihazı sinir sistemimizle birleştirmeliyiz. Bu cihazların amaçları insan kapasitesini artırmak ve dijital dünya ile iletişim kurmak olacağından görsel anlamda gözler, işitsel amaçla kulaklar, güç anlamında kaslar mikroçipler için uygulama alanları olabilir. Öyle görünüyor ki göz ve kulaklar için bu sistemler çoktan somutlaşmaya başladı. İşitme engellilerin yeniden duymasını sağlayan bu sistemler uzun süredir kullanılıyor. Bu cihazlar kulağın arka kısmındaki bir mikrofonla elde edilen sinyali kafa derisi altına yerleştirilen bir çip ile işleyerek kulak salyangozundaki sinirlere iletir. Çünkü bu kişiler işitme kaybı yaşasa da ses sinyallerini beyne ileten sinirler sağlamdır. Yani kulak ile elde edilen sesler yerine cihazdan gelen sesler beyne iletilir. İşitme problemlerine benzer şekilde gözlerindeki problemler nedeniyle görme kaybı yaşayan pek çok insanın da beynindeki görme ile ilgili bölge sağlamdır, hatta gene pek çok görme engelli kişinin sinyalleri beyne ileten sinirleri de hala işlevseldir. Bu bilgi bize koklear implantlarda olduğu gibi bir fikir verir: gözün görevini yapacak ve hala kullanılabilir olan sinirlere bağlanan cihazlar yani biyonik gözler ya da görme implantları. Yapay göz hakkında en popüler kurgulardan birisi Star Trek serisinden Geordi La Forge'dur. Doğuştan kör olan La Forge, VISOR adlı bugün retro kabul edilecek gözlük benzeri bir cihaza sahiptir ve cihaz görüntüyü optik sinirler aracılığıyla La Forge'un beynine aktarır. Bilim-kurgu öğesi olarak La Forge ebedi kalacaksa da protezinin teknolojisi çoktan hayat buldu. Bu yazıyı yazarken de uzun süredir yapay görme sistemlerine sahip kişiler klinik gözlem altında, bir yerlerde sağlıklı insanların görme duyusunu kısmen tadıyor.Bir gözlük ile kaydedilen görüntülerin retinaya yerleştirilen bir elektroda gönderilerek işlevsel göz sinilerine iletilmesi veya doğrudan beynin ilgili bölgesine gönderilmesi üzerine çalışan bu tür cihazlardan bazıları Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi'nce onaylandı ve ticarileşmeye oldukça yakın. Şimdilik kablolu bağlantılar, gözlükler kullanıyor olsak da biyolojik olanından farkı olmayan yapay gözler üzerinde düşünmemek için bir engel görünmüyor. Mikroçipler bilim kurguda genellikle beyne yerleştirilir çünkü insanoğlunun en gelişmiş ve karmaşık organıdır ve potansiyeli heyecan uyandırır. Öte yandan mikroçiplerin beyne yerleştirilmesi gerektiğini belirten bir kural da yoktur. Transhumanistler beyin implantlarının insanlığın bir sonraki adımı olacağına inanır. Bu aslında biyolojik beyni olan makineler ve beyni geliştirilmiş insanlar şeklinde geniş bir vizyondur. Örneğin, William Gibson'ın Neuromancer adlı romanında beyinlerindeki implantlar ile gigabaytlarca veri taşıyabilen ve siberuzaya bağlanabilen insanlardan bahsedilir. Benzer şekilde bir klişe olarak bilgileri toplu halde beyne yükleyebilmek her öğrencinin sınav öncesi bilim kurgusudur. Nöronlara sen şunu öğren demek olanaksızdır, çünkü beyin bir arada çalıştığında anlamlılık oluşturan karmaşık bir sistemdir. Ancak bu sisteme ayak uydurabilecek bir hafıza mikroçipi yapılabilir mi? Bunu bizler göremeyeceğiz, şüphesiz. Geçtiğimiz ağustos ayında kaybettiğimiz Robin Williams'ın başrolünü oynadığı The Final Cut adlı filmde insanlar ebeveynleri isterse doğmadan önce bir tür beyin implantına sahip oluyor ve dünyaya gözlerinin açtıkları anda implant, kişinin gözünden bütün hayatını kaydediyordu. Ne tür bir implant ya da neye benziyor bilmiyoruz hatta bir ömürlük videoyu saklamak için ne kadar hafıza gerekir hiç bahsedilmiyor. Ancak film, verdiği fikirle mikroçip implantlarını sorgulamamızı sağlıyor. Tüm hayatımızın doğumdan ölüme kadar her bir saniyesinin kendi gözlerimizden kaydedildiği ve öldükten sonra izleneceğini bildiğimiz bir hayatı yaşamak neye benzerdi? Matrix'te olduğu gibi bedenlerimize implant edilmiş cihazlar ile bilgisayar dünyasına bağlanmak ve bilgisayar programının bir parçası olmak nasıl mümkün olabilir sorusuna bir yanıt hayal edemediğimiz bir durum. Öte yandan minik bir bilgisayarı bedenimizde taşıyıp onunla istediğimiz pek çok şeyi yapabilmek, ayakları Matrix'ten daha sağlam basan bir beklenti. Son yıllarda bilgisayar teknolojisi daha küçük hacimlere sığdırılabiliyor. Kullanım alanları daha da kişiselleşti. Biyomalzemelerin, canlılık ile barışık malzemelerin kullanım alanları yaygınlaştı. Küçülen elektronikler, artan biyoteknoloji araştırmaları tüm bunlar bizlere bedenimde bir bilgisayar olsa, bir mikroçipim olsa hayalini kurduruyor. Neler yapmak isterdik? Bir mikroçipim olsa artık kredi kartı kullanmasam, ilaçlarımı almayı unuttum mu acaba diye endişelenmesem, bir mikroçipim olsa bilgileri beynime yükleyebilsem ya da bir mikroçipim olsa keşke yeniden dokunabilsem, herkes gibi görebilsem, duyabilsem. KAYNAKLAR - Practical Experimentation with Human Implants; K. Warwick, M. N. Gasson; Uberveillance and the Social Implications of Microchip Implants: Emerging Technologies: Emerging Technologie, IGI Global, 2013 - Body Electric: Implanted Machines Are Coming, Stuart Luman; http://a16z.com/2014/02/27/body-electric-the-future-of-implanted-machines/ - Gadgets work under your skin but are you ready?; Jim Giles; May 2012, http://goo.gl/8nfr5p - Cyborg Implants Have a favorite?; http://goo.gl/KEUHXE - Brain Implant, Wikipedia; http://en.wikipedia.org/wiki/Brain_implant - Microchip Implant , Wikipedia; http://en.wikipedia.org/wiki/Microchip_implant_ - The bionic eye: a review; J. M. Ong, L. da Cruz; Clinical and Experimental Ophthalmology 2012; 40. - Two blind British men have electronic retinas fitted; BBC News; http://www.bbc.com/news/health-17936302 - http://www.proteus.com/


Doğada, hayatımızı aksatabilecek pek çok şiddetli olay gerçekleşir: Aşırı soğuk veya sıcaklar, fırtınalar, seller, depremler... Bunların bazılarını önceden tahmin edebiliriz, bazılarını ise tahmin edemesek de onlara karşı tedbirler alabiliriz. Fakat hemen yakınımızda gerçekleşen en güçlü doğa olayından, manyetik fırtınalardan, ancak belli belirsiz derecede haberdarız. Oysa ki ters bir zamanda yakalanırsak gündelik hayatımızı ciddi şekilde etkileyebilecek olaylardır bunlar. Ekim sayımızda Güneş patlamalarının Dünya'nın manyetosferinde ne gibi etkiler yarattığını incelemiştik. Güneş patlaması terimi, Güneş'e ipliksi manyetik alan çizgileriyle bağlı sıcak maddenin Güneş'ten kopmasını ve devasa bir bulut halinde uzaya saçılmasını ifade eder. Bu kopmaya pek çok zaman bir ışık parlaması da eşlik eder. Güneş patlamaları düzenli bir döngü içinde sıklaşır ve seyrekleşirler. Güneşin manyetik hareketliliği, güneş lekelerinin sayısı ve patlamalar ki bunların hepsi birbiriyle ilişkilidir yaklaşık onbir yıllık bir süre içinde artar ve azalır. Şimdi 24. döngü olarak andığımız dönemdeki en aktif zamanı biraz geçmiş durumdayız, ama Güneş henüz durulmadı. Güneş patlamalarının görülme sıklığı depremlere benzer: Küçükler sık olur, büyükler nadir, çok büyükler ise çok daha nadir. Yine depremler gibi, patlamaların Güneş'in neresinde, ne zaman, ne büyüklükte olacağı önceden tahmin edilemez. Ancak, Güneş'in yüzeyini dikkatle gözleyerek patlamaları hemen tespit edersek, etkilerinin Dünya'ya ulaşmasına kadar geçecek saatler veya günler içinde tedbirler almamız mümkün olur. Şiddetli kar ve fırtınaları tahmin edip tedbir almak için, hava durumuna bakarız. Manyetosfer fırtınalarını tahmin etmeye çalışan araştırma alanına da uzay durumu adı veriliyor. Uzay durumu tahmini yapan araştırmacılar Güneş'i uydularla an be an takip ederler, gözlenen patlamanın yerine ve özelliklerine bakar, fışkıran plazma bulutunun Dünya'ya ulaşıp ulaşmayacağını, ulaşırsa ne zaman geleceğini, manyetosfere çarpınca ne gibi etkiler yapacağını tahmin ederler. Bu tahminler, uzun yıllardır biriktirilen uzay verilerinin birleştirilmesiyle hazırlanan matematiksel modellere dayanır. Güneş patlamalarının tetiklediği manyetosfer fırtınaları, Dünya'nın yakınındaki uzayda (kabaca 60 000 km içinde) elektrik akımlarına ve manyetik dalgalanmalara sebep olurlar. Manyetosfer fırtınalarının en bariz ve en etkileyici tezahürü kutup ışıklarıdır. Bu ışıklar, adları üstünde, kutuplara yakın bölgelerde epey sık görülürler ve bu sayede kuzey mitolojisinin de bir parçası haline gelmişlerdir. Yerleşik uygarlıkların çoğu Akdeniz, Orta Doğu, Uzak Doğu, Orta Amerika gibi manyetik kutuplardan uzak bölgelerde kurulmuştur; buralarda kutup ışıkları neredeyse hiç bilinmez. Yine de bu bölgelerde bile arada sırada bu nadir doğa olayına şahit olundu, ve nadirlikleri nedeniyle kaydedilmeye değer bulundular. Antik Çin, Yunanistan, Roma'dan bize kalan bazı belgelerde gökyüzünün büyük bir bölümünün aydınlandığı, ama yıldızların yine de görülebildiği garip geceler nakledilir. Bu tür belgeler, uzak tarihteki çok büyük ölçekli manyetik fırtınaların kayıtlarıdır aslında. Ama o dönemin insanları için şaşırtıcı bir ışık gösterisinden fazla bir etki yaratmıyordu manyetik fırtınalar. Elektriğe dayalı bir teknolojinin bulunmadığı dönemlerde en şiddetli güneş fırtınası bile, kutup ışıklarının yarattığı şaşkınlık ve doğaüstü huşu dışında, gündelik hayatta hiç bir etkide bulunmadan geçer giderdi. Bu durum, ondokuzuncu yüzyılın ortalarına doğru telgrafın icadı ile değişti. 1847'de Kuzey Amerika şehirleri arasında kilometrelerce uzanan telgraf hatlarından ara sıra bazı anormal akımlar geçtiği tespit edildi. Bu anormal akımların kutup ışıklarının görüldüğü zamanlarda kuvvetlendikleri farkedildi, ama nedenleri anlaşılamadı. Pek çok kez, yeni bir teknolojinin gelişmesi sayesinde, daha önce algımızın sınırında kalan doğa olaylarına yeni bir kapı açılır. Ancak, yeni teknolojiler başta basit ve kaba oldukları için, bu kapıdan gördüklerimizin bilinen sebeplerle açıklanabilen bir etki mi yoksa yeni bir keşif mi olduğunu anlamakta güçlük çekeriz. Bazen şansımız yaver gider ve kapıdan öyle sert bir rüzgar eser ki, bizi yeni keşiflerin beklediğine dair hiç bir şüphemiz kalmaz. Bu türden bir şanslı olay 31 Ağustos 1859 günü gerçekleşti. Saygın amatör astronom Richard Carrington (1826-1875), birkaç gündür olağandışı büyüklükte bir Güneş lekesini takip etmekteydi. Lekenin kenarlarında, gözlerinin önünde, şiddetli bir ışık parlaması oluştu ve beş dakika kadar sürdü. Bu olağanüstü gözlemin birkaç saat sonrasında Dünya'nın dört köşesindeki manyetometrelerde şiddetli dalgalanmalar kaydedildi. Kutup ışıkları o kadar şiddetlendi ki, manyetik kutuplardan çok uzak olan Hawaii'de ve Roma'da bile seyredilebildi. 2 Eylül günü Kuzey Avrupa ve Kuzey Amerika'daki telgraf hatlarındaki anormal akımlar o kadar şiddetlenmişti ki, operatörleri elektrik çarpıyor, direklerden kıvılcımlar çıkıyordu. Hatta, cihazların elektriğinin kesilmesine rağmen tellerdeki bu akımlar sayesinde tam iki saat boyunca ABD'nin kuzeyindeki Boston ile Portland şehirleri arasında telgraf sinyalleri göndermek mümkün olmuştu. Kısa bir zaman sonra herşey duruldu ve hayat normale döndü. Video: Güneşten gelen bir plazma bulutunun manyetosfere çarptığında yapacağı etki bilgisayarda modellenebilir. Bu videoda ince çizgiler manyetik alanı gösteriyor. Kırmızı renkli yerlerde parçacık sayısı çok, mavi yerlerde az. Güneş solda ve uzakta; Dünya ise küçük siyah daire ile temsil ediliyor. Dünya'nın solunda kalan kırmızı cephe, manyetosfer ile güneş rüzgarını ayıran manyetopoz hattı. Videoda önce, 2006 yılında gerçekleşen orta şiddette bir manyetik fırtınanın simülasyonu gösteriliyor (0:55). Bu fırtınada Dünya'nın yakın çevresindeki alanda değişiklik olmuyor. Carrington fırtınasında ise (1:30) manyetopoz neredeyse yeryüzüne kadar geri çekiliyor. Carrington olayı, bugüne dek kayıtlara geçen en şiddetli manyetik fırtına oldu. Yüz elli yıldan beri daha pek çok büyük manyetik fırtına yaşandı, ama bu ölçekte bir olay tekrarlanmadı. Henüz tekrarlanmadı demek daha doğru, çünkü bir defa olduysa, bir daha olmaması için bir sebep yok. Bugün, telgraf şebekesinden çok daha karışık ve karmaşık bir elektrik-elektronik teknolojisine sahibiz. Yeni bir Carrington olayı bu teknolojiyi nasıl etkiler? İletişimimiz, bilgi işleme sistemlerimiz, güç hatlarımız nasıl tepki verir? Mevcut emniyet tedbirleri yeterli gelir mi, yoksa küresel ölçekte zincirleme reaksiyonlar hayatımızı sekteye uğratabilir mi? Pek çok bilimci ve mühendisin kafasını kurcalayan bu meselelere bir göz atalım. Radyo iletişimi 20. yüzyılın başında Marconi'nin telsizi icat etmesiyle uzun dalga boylu radyo sinyalleri kıtalararası iletişimi hızlı ve masrafsız hale getirmişti. Yüzlerce kilometrelik uzun telgraf hatlarına ihtiyaç kalmamıştı. Ancak radyo iletişimi de Güneş'in davranışına göre değişkenlik göstermek zorundaydı. Marconi ve çağdaşları o sırada bilmiyordu ama, atmosferin üst sınırındaki iyonosfer katmanı radyo dalgalarının aktarılması için kilit rol oynar ve bu katman manyetik fırtınalara çok kolay tepki verir. İyonosfer, atomlarından kopmuş elektronlar ve geride bıraktıkları pozitif yüklü iyonlardan oluşur. Bu elektronların kopmasının sebebi Güneş'ten gelen yüksek enerjili ışınlardır. O bölgede atmosferin yoğunluğunun çok düşük olması sebebiyle kopan elektronlar ile iyonlar kolayca buluşup birleşemezler. Böylece, pozitif ve negatif yüklü parçacıkların karışımı olan bir plazma katmanı oluşur. Yeryüzünden gelen bir radyo dalgası bu plazma katmanına çarptığında kısmen uzaya geçip kaybolur gider, kısmen de bir aynadan yansır gibi yeryüzüne döner. Bu yansıtma sayesinde, yeryüzünün eğriliği yüzünden doğrudan sinyal alamayacak noktalar arasında iletişim kurulabilir. İyonosfer yardımsever olduğu kadar kaprislidir de. Hangi dalga boyundaki sinyallerin kayıpsız yansıyacağı, giden sinyalin yeryüzünün neresine denk düşeceği gibi kritik parametreler iyonosferin gündelik özelliklerine bağlıdır. Güneş aktivitesine bağlı olarak, iyonosferin kalınlığı artıp azalabilir, yerden yüksekliği değişebilir. Bu değişken özellikler yüzünden radyo sinyali hedeften uzağa düşebilir, iyonosfer tarafından emilebilir, veya yerel plazma kabarcıkları tarafından dağıtılabilir. Radyo iletişiminin Güneş aktivitesiyle aksadığının keşfedilmesi çok vakit almadı. Marconi 1928'de, radyo sinyallerinin zayıflamasının büyük Güneş lekeleri ve kutup ışıkları gözlenen zamanlara denk düştüğüne dikkat çekti. Bu zayıflama uzun dalgalı sinyallerden çok kısa dalgayı etkiliyordu. 1938 Ocak ayında gerçekleşen bir manyetik fırtına Atlantik'in iki yakası arasındaki kısa dalga iletişimini bozdu. İletişim ancak uzun dalga radyoyla kısmen sağlanabildi. Bugün radyo kulelerine eskisi kadar bağımlı değiliz, fakat uzaydaki iletişim uydularından aldığımız radyo sinyalleri iyonosferden geçmek zorunda oldukları için, uzay durumundaki oynamalarla bozulmaları mümkün. Elektrik şebekeleri, boru hatları 24 Mart 1940 günü, manyetik fırtınaların başka bir yıkıcı etkisi kendini gösterdi. ABD'nin kuzeyinde ve Kanada'da pek çok şebeke arızası ortaya çıktı. Kanada'nın Ontario bölgesinde on trafo bankı birden arıza yaptı. Uzay durumunun elektrik şebekesini etkilemesine dair bilinen ilk örnek bu fırtınadır. Kanada'nın elektriği 1989'daki bir manyetosfer fırtınasında yine vuruldu. Quebec eyaletinin elektrik şebekesinde bazı trafolar patladı, bazıları ise aşırı yükten korunmak için otomatik olarak kendilerini kapadılar. Bölgede yaşayan altı milyon insan dokuz saat boyunca elektriksiz kaldı. Şimdikinden bir önceki güneş döngüsünün zirvesinde, 2003 Ekim ayı sonu ve Kasım ayı başında, Cadılar Bayramı fırtınası diye bilinen bir manyetik fırtına koptu. Bu fırtına ABD'nin kuzeydoğu bölgeleri ile İskandinav ülkelerinde şebeke arızalarına ve geniş kapsamlı elektrik kesintilerine yol açtı. O kadar şiddetli bir fırtınaydı ki, ABD'nin Teksas ve Florida gibi güney eyaletlerinde bile kutup ışıkları görülmesine sebep oldu. Elektrik hatlarının arıza yapmasının sebebi, yerde indüklenmiş akım olarak adlandırılan bir etkinin uzun kablolarda şiddetli doğru akımlar yaratması ve trafolara aşırı yük bindirmesidir. Bu etkiyi temel fizik deneylerinde de görebiliriz: Bir telin yakınında bir mıknatısı hareket ettirirsek değişken bir manyetik alan yaratmış oluruz. Bu değişken alan tel üzerinde bir akım oluşmasına sebep olur. Bu etki Faraday yasası olarak bilinir. Benzer şekilde, yanyana duran iki telden birinden değişken bir akım geçirmek de diğerinde bir akım oluşmasına sebep olacaktır, çünkü birinci telin içinden geçen akım manyetik bir alan yaratır. Bir manyetosfer fırtınası bu basit deneyi gezegen ölçülerine taşır: Dünya çevresindeki manyetik alanın hızla değişmesi sonucunda iyonosferde binlerce ampere varan şiddetli akımlar oluşur. Bu akımlar tarafından yaratılan manyetik alanlar, yeryüzündeki iletkenlerde elektrik akımları yaratırlar. Genel olarak, yeryüzünde kilometrelerce uzanan metallerin hepsi manyetik fırtınalardan etkilenebilir. Sadece telefon ve elektrik hatları değil, petrol boru hatları da tehlike altındadır: Şiddetli akımların oluşması kimyasal korozyonu hızlandırarak boruların aşınmasına sebep olabilir, ayrıca boruların takip edildiği elektronik sistemlerin bozulmasına yol açabilirler. Bu etkiler bugün iyi anlaşılmış durumda. Manyetik kutba yakın bölgelerdeki elektrik şebekelerinde ve boru hatlarında şiddetli güneş fırtınalarının yaratacağı elektromanyetik etkilere karşı rutin olarak önlemler alınıyor. Yine de, özellikle elektrik şebekelerinin gideren artan karmaşıklığı, sonuçların öngörülmesini zorlaştırıyor. 1859'daki Carrington olayının benzeri bir fırtına tekrar patlarsa, bütün tedbirlere rağmen ne olacağını kestirmek güç. Lloyd's sigorta şirketi, bu ölçekte bir olayın sadece Kuzey Amerika'da yaratacağı ekonomik zararın 600 milyar dolar ile 2,6 trilyon dolar arasında olacağını tahmin ediyor. Manyetik sapmalar Dünya'ya ulaşan büyük bir plazma bulutu, Güneş'e bakan taraftaki manyetik alanı sıkıştırır ve manyetosferin sınırını yeryüzüne yaklaştırır. Böyle bir darbenin yarattığı zincirleme süreçler Dünya çevresinde çeşitli akım sistemleri oluşturur, bunlar da manyetik alanın şiddetini ve yönünü değiştirir. Bu değişim geçicidir, fakat saatler boyunca sürebilir, ve manyetik ölçümlere bağlı olarak çalışan cihazlarda tehlike yaratabilir. Bazı uyduların, kesintisiz iletişim için Dünya'nın hep aynı noktası üstünde, yani jeosenkron yörüngede bulunmaları gerekir. Dünya merkezinden yaklaşık 42,000 km mesafede bulunan bu yörüngeyi takip eden uyduların bazıları, doğrultularını Dünya'nın manyetik alanına göre düzenlerler. Bu yüzden çevrelerindeki manyetik alanda çok büyük değişiklikler olmaması gerekir. Ancak, yeterince şiddetli bir güneş patlamasının fışkırttığı bir plazma bulutu manyetosferi o kadar sıkıştırabilir ki, jeosenkron yörüngedeki bir uydu kendini manyetosferin dışında kalmış bulabilir. Böyle bir uydu, güneş rüzgarının Dünya'nınkinden çok farklı olan manyetik alanına göre kendini yönlendirmeye çalışabilir, ve tamamen yanlış yöne bakar hale gelebilir. Manyetik fırtınaların yarattığı sapmaların sadece uzayda değil, yeryüzündeki bazı faaliyetlerde de hesaba katılması gerekir. Sözgelişi, petrol arama çalışmalarında manyetik alan ölçümleri önemli bir rol oynar. Sondaj için tünel kazılırken, doğru yönde ilerlediğinden emin olmak için delme sırasında manyetik alan düzenli olarak ölçülür, böylece tüneldeki sapmalar hemen düzeltilebilir. Çoğu yerde bu işlem sorunsuz olsa da, Kuzey Denizi gibi yüksek enlemlerde, Güneş'in aktif olduğu dönemde şiddetli manyetik fırtınaların yarattığı oynamalar önemli hatalara yol açıyor. Bu bölgelerde fırtınanın yarattığı ek manyetik alanı hesaba katmanın, tünel doğrultusunda yapılan hataları %20 oranında azalttığı görülmüş. Uydu arızaları Teknolojimiz yeryüzü kadar gökyüzüne de yayılmış durumda. Dünya'ya çeşitli uzaklıklarda yörüngeye oturmuş yüzlerce ticari, bilimsel veya askeri uydu her an milyonlarca insana haberleşme, veri toplama, yön bulma gibi hizmetler veriyorlar. Bu uydular uzay durumundan ve güneş aktivitesinden çeşitli şekillerde etkilenebilir, geçici veya kalıcı arızalar yapabilirler. Bir güneş patlaması ve onu takip eden manyetosfer fırtınası, başka etkilerin yanı sıra, uyduların yüksek enerjili elektron ve protonlara maruz kalmasına da sebep olur. Bu artış iki şekilde olur: Birincisi, Güneş'teki patlamalar yüksek hızlı elektronlar ve protonların yayılmasına sebep olur. Bu parçacıklar çok hızlı oldukları için Dünya'nın manyetik alanı tarafından saptırılamaz ve bir mermi yağmuru gibi uydulara düşerler. İkinci olarak da, bir manyetosfer fırtınası sırasında, hızlı elektron ve protonlar manyetosferin uzak bölgelerinden, uydulara yakın olan radyasyon kuşaklarına aktarılır. Böylece uydu normaldekinden çok daha fazla parçacık bombardımanına maruz kalır. Bu bombardıman birkaç değişik türden hasara yol açabilir. Bu hasarlardan bir tanesi, uydunun yüzeyinde elektrik yükü birikmesidir. Yüzeysel yük genellikle çok büyük bir sorun değildir; aşırıya kaçmadıkça elektronik cihazların çalışmasını etkilemez. Ama eğer uydunun dış kaplamasında, arasında elektriksel bağlantı olmayan birkaç ayrı parça varsa bunlar arasında farklı yüklenmeler olabilir. Yük fazla birikince de ara sıra kıvılcımlar çakabilir ve uydunun içindeki elektronik cihazlar zarar görebilir. Yük uydunun sadece yüzeyinde değil, içindeki cihazlarda da birikebilir. Hızlı parçacıklar uydunun kabuğunda durdurulmadan içeriye geçebilir ve elektronik cihazlardaki yalıtkan kısımlarda durup kalabilir. Özellikle entegre devrelerin içinde zamanla biriken elektrik yükü çipin davranışını değiştirebilir, hatta fazla birikme sonucu çipin içinde küçük kıvılcımlar çakabilir, bunlar da mikroskopik yarıiletken devreleri bozabilir. Entegre devreler içindeki biriken toplam yük, gelen parçacıkların yükünün toplamından çok daha fazla olabilir. Silikon malzemenin içine bir ok gibi dalan bir parçacık, taşıdığı elektrik yüküyle çevresindeki kristaldeki elektronları koparabilir. Yalıtkan malzeme içinde bu yüklerin tekrar birleşmesi zor olduğu için, biriken elektrik yükü de daha fazla olur. Yarıiletken devreyi oluşturan kristal yapı da bu darbeden az da olsa zarar görür. Mikroişlemciler gibi yüksek yoğunluklu devrelerde bu tür zararların birikmesi işlemcinin yanlış çalışmasına veya bozulmasına sebep olabilir. Bazen çok yüksek enerjili elektron veya protonların da devrelere çarptığı olur. Bunlar kristalin içine gömülü kalmaz, deler geçerler, ancak silikon kristalin içinden geçerken atomları iyonlaştırarak arkalarında elektrik yüklü bir iz bırakabilirler. Bu iz, entegre devrenin ilgisiz kısımlarını birleştiren bir tel gibi, kısa devreye yol açabilir. Yüksek enerjili parçacıkların daha incelikli bir etkisi de, dijital devrelerde bit çevirmesi yapmalarıdır. Parçacığın elektrik yükü nedeniyle uydunun bilgisayarında saklanan bitler bazen 0'dan 1'e, veya tersine, çevrilebilir. Bu durumda devrenin kendisi fiziksel zarar görmese de, sakladığı veriler bozulabilir, programındaki talimat anlaşılmaz hale gelebilir, veya özellikle bahtsızsanız tamamen farklı bir talimat haline gelebilir. Uzay radyasyonunun uydular ve onların kullandığı elektronik cihazlar üzerindeki etkileri iyi biliniyor ve uzay mühendisleri uydu tasarımında bu riskleri göz önünde bulunduruyorlar. Zaten uyduların maruz kaldığı radyasyon sadece güneş fırtınalarından kaynaklanmıyor, galaksinin derinliklerinden gelen çok hızlı kozmik ışınlar da tehlike kaynağı. Hızlı parçacıkların uydulara yaptığı etkileri önceden kestirmek için geliştirilmiş bazı fizik simülasyon yazılımları mevcut. Bu yazılımlar sayesinde çeşitli sanal deneyler yapılabiliyor ve uydunun tasarımı simülasyon sonuçlarına göre düzeltilebiliyor. Ancak radyasyona karşı mükemmel şekilde korunmuş bir uzay aracı yapmak pratik değil. Uydu operatörlerinin uzay durumunu takip etmesi ve gözlenen anormal davranışın sebebini tahmin edebilmesi gerekli. Güneş patlamalarının ve onları takip eden manyetik fırtınaların ilginç bir yan etkisi daha vardır: Üst atmosferi ısıtırlar. Bu ısınmanın sebebi, Güneş patlamasıyla yayılan X ve morötesi bandındaki ışınlar, ve manyetik fırtınanın üst atmosferde yarattığı elektrik akımlarıdır. Bu ısınma sonucu atmosfer hafifçe kabarır, daha yukarı seviyelere çıkar, ve Dünya'ya yakın yörüngelerde bulunan uyduların maruz kaldığı hava sürtünmesini artırır. Sürtünmeyle hız kaybeden uydu, yörüngesini düzeltecek roketlere sahip değilse bir sarmal çizerek birkaç yıl içinde yavaş yavaş yeryüzüne düşer. Bu düşmeyi engellemek için uyduyu düzenli olarak itiştirmek ve eski yörüngesine yerleştirmek gerekebilir. Amerikan uzay istasyonu Skylab'ın düşmesinin sebebi tam olarak buydu. 1976'da başlayan Güneş döngüsündeki kuvvetli manyetik fırtınalar, Skylab'ın kabaran atmosferin artan sürtünmesiyle yörüngeden çıkmaya başlamasına sebep oldu. 1977'de farkedilen bu sorunu çözmek için, Skylab'ı uzay mekiği ile ittirerek eski yörüngesine yerleştirme planı yapıldı ama uzay mekiğinin zamanında bitirilemeyeceği anlaşılınca 1979'da mürettebat tahliye edildi ve Skylab düşmeye terkedildi. Yüzyıllar içinde Güneş ve uzay hakkında pek çok bilgi topladık. Özellikle son elli yılda, bu bilgiler daha da ayrıntılı ve kapsamlı hale geldi. Gözlemleri teoriyle birleştireren karmaşık matematiksel modeller kurduk. Bu modeller dikkatlice test edildiler, güvenilir sonuçlar verdikleri görüldü. Güneş'te görülen bir patlamanın etkilerinin Dünya'ya ne zaman ulaşacağı ve ne yapacağını isabetli şekilde kestirebiliyoruz. Buna rağmen, Carrington olayı ölçeğinde bir fırtına gerçekleştiğinde neler olabileceğini tahmin etmek kolay değil. Ortaya çıkabilecek arızalar, bilgiye dayalı dikkatli mühendislik sayesinde sınırlı tutulabilir. En kötü durumda ise, teknolojimizin oluşturduğu karmaşık ağdaki zincirleme etki-tepkiler küçük arızaların çığ gibi büyüdüğü bir felakete yol açabilir. Yapabileceğimiz tek şey elimizden gelen en iyi tedbirleri alıp beklemek.