Elimizde bir zaman makinası olsaydı da, 18. yy Avrupa'sından bir hekimi alıp zamanımıza getirseydik ve onu bir estetik merkezine götürseydik, bu zavallı hekim hayatının en büyük şoklarından birini yaşardı herhalde. Öyle ya, kendi zamanında en korkulan, dünyanın bilinen en öldürücü zehirlerinden birini, üstelik üzerine para vererek yüzümüze enjekte ettiriyoruz! Evet, çoğumuzun Botox adıyla yakından tanıdığı bu kozmetik uygulama, aslında 10. yüzyıldan beri bilinen, binlerce kişinin ölümüne neden olmuş, ve 18. yüzyılda neden olan etmeni bulunan Closturidium botilinum adlı bir bakterinin salgıladığı toksin. İnsanlığın yiyecekleri saklamayı öğrenmesi, zor koşularda hayatta kalmasını sağladığı kadar, onun bu öldürücü bakteriyle tanışmasına da neden olmuş. Tarihe baktığımıza çeşitli besinlerin yenmesini yasaklayan uygulamalar da bunun kısmi bir göstergesi. Örneğin, 10. yüzyılda, Bizans imparatoru VI. Leo, bazı kimselerin, kandan imal edilen bir sosisi yedikten sonra ölmeleri nedeniyle bu sosislerin imal edilmesini ve tüketmesini yasaklamış. Orta Çağ'a ait pekçok tarihi belgede, sıklıkla sosis veya benzeri kurutulmuş et ürünlerini yedikten sonra ortaya çıkan ve irileşmiş gözbebekleri ve tüm vücudu kapsayan genel felç haline neden olan gıda zehirlenmelerinden bahsediliyor. Aynı dönemlerde, Ruslar da benzer semptomlara neden olan ve kurutulmuş balıktan geçen bir besin zehirlenmesi tarif etmişler. 18. yüzyılın sonlarında, Güney Almanya'da salgın halinde görülen sosis zehirlenmeleri, tanınmış bir şair ve aynı zamanda bu bölgenin sağlık bakanı olan Justius Kerner'in dikkatini çekmiş ve bu bölgede görülen zehirlenme vakalarını detaylı bir şekilde belgelemiş. Kerner, öldürücü seyreden bu hastalığa, sıklıkla sosis tüketimi ardından ortaya çıktığı için Latince'de sosis anlamına gelen botulus kelimesinden yola çıkarak ''Botulizm adını vermiş. Kerner'den sekiz yıl sonra, 1895'te Belçika'da bir cenaze yemeğinde görevli 34 müzisyene ikram edilen tütsülenmiş jambon, bu müzisyenlerin 13 tanesinin ciddi çekilde felç olmasına, üçünün de ölmesine neden olunca, Ghent Üniversitesi'nde Bakterioyoloji profesörü olan Dr. Emile Pierre van Ermengem bu zehirlenmeleri derinlemesine araştırmış. Sonunda, zehirlenmeye neden olan jambondan ve ölenlerden birinin dalağından bir bakteri izole etmiş. Bu bakteriyi, sağlıklı hayvanlara enjekte ettiğinde, bu hayvanların botulizm benzeri belirtiler gösterdiklerini fark edince, yıllarca sayısız insanın ölümüne neden olan suçluyu da bulmuş: Clostridium botulium. Botulismus Botulismus hastalığı, Clostridium grubu bakterilerin kendilerinin değil, salgıladıkları bir protein olan botulinum'un neden olduğu bir hastalık. Botulinum, bugün bildiğimiz en zehirli maddelerden biri: 1 gramın milyonda biri insanın ölümüne neden oluyor. Yaklaşık yarım litre (0,43 Lt) botulismus zehiri ile dünya yüzünde yaşayan tüm insanları öldürmek mümkün! Bu maddenin nasıl olup da böylesine etkin olabildiğini iyi anlamak için önce kaslarımız nasıl kasılıyor, ona bakalım. Kaslarımız, beynimize karmaşık bir sinir ağı yardımıyla bağlanır. Bu sinirler, beynimizden gelen sinyalleri elektriksel ve kimyasal olarak kaslarımıza iletirler. Gelen elektriksel sinyal, iki sinir hücresinin birleşim noktasında kimyasal molekülleri salgılanmasını sağlarlar. Bu moleküllere 'nörotransmitter'/ sinir iletici moleküller adı verilir. Kasların kasılması sırasında kullanılan nörotransmitter molekülün adı Asetilkolin'dir. Asetilkolin molekülleri, sinir uzantısının ucunda, bir baloncuk içinde hazır tutulurlar. Kasılmanın sağlanması için, asetilkolin moleküllerinin kas lifinin içine girmesi gerekir. Bunun için, beyinden kas kasılmasını başlatacak bir sinyal aldığında, baloncuktan salınan asetilkolin molekülleri sinir-kas arasındaki boşluğa salınmalı ve oradan da kas lifinin içine girmelidir. Asetilkolin salgılanması için, ilk aşama sinir ucunda hazır bekleyen asetilkolin dolu baloncukların, sinir hücresi zarına ağızlaşması ve içlerindeki asetilkolini hücreler arası boşluğa dökmesi gereklidir. Bu süreç SNARE kompleksi denen bir grup protein tarafından kontrol edilir. SNARE kompleksi, Sintaksin, Sinaptobrevin ve SNAP-25 isimli üç farklı proteinden oluşur. Bu üç protein birbirlerine, baloncuk duvarına ve hücre zarına bağlanarak baloncuğun hücre içinde hareket etmesini ve hücre zarı ile ağızlaşmasını sağlarlar. Böylelikle, asetilkolin hücreler arası boşluğa dökülür, kas liflerinden asetilkolin reseptörleri tarafından yakalanır ve kasılma başlar. C. botulinum, dokuz değişik toksin salgılar ( A,B,C1,C2,D,E,F,G ve yakın zamanda bulunan H). Bu toksinler, birbirlerinden ufak farklılıklar göstermekle birlikte, sinir hücresinden asetilkolin salınımı durdururlar ve sinirlerden kas kasılması sinyali gelmesine rağmen, kasılmayı engellerler. Örneğin günümüzde botox uygulamalarında en sık kullanılan Botulismus A toksini, SNAP-25 protenini parçalayarak, içi asetilkolin dolu olan baloncukların hareketini durdurur ve kasta felce neden olur. Botulismus toksini üreten Clostrudium bakterileri toz ve toprak içinde yaşarlar. Kırsal alanlarda, toprakta ve göl ve ırmak havzalarında sıklıkla bulunurlar. Buralarda yaşayan hayvanların yedikleri besinlere karışarak bu hayvanların sindirim sistemlerine geçebilirler, ve dışkıları ile tekrar toprağa atılırlar. Ayrıca, benzer şekilde arıların sindirim sistemine de geçebilir ve buradan bal içine karışabilirler. Clostridium bakterileri, bu şekilde pazardan alınan besinlerle, satın aldığımız halis bal içinde veya ayağımızın tozuyla evlerimize girebilir. Evlerimizde yerde, halı altlarında, hatta mutfak tezgahlarında Clostridium bakterileri bulunur. Ancak, bakteriler bu halde çok tehlikeli sayılmazlar, zira bakteriler aktif formundayken botulismus toksini salgılamaz. Ancak ortam koşulları bozulunca strese giren bakteriler spor haline geçerler. Oksijenden fakir, ılık ve nemli ortamda sporlar çoğalmaya başlayar ve öldürücü botulism zehiri salgılamaya başlarlar. Doğada, çürüyen bitki ve organik maddelerin arasında, arı kovanlarında bakteriler üreyebilir ve spor oluşturabilir. Günlük hayatta, konservecilik ve benzer gıda saklama yöntemleri de clostrudiumlar için bulunmaz fırsattır: hem karanlık, hem havasız hem de besinden zengin kapalı ortamlar! Botulism hastalığı, kendini üç şekilde gösterebilir: sporların yutulması ve sindirim sistemi içinde aktifleşerek toksin oluşturması sonucu oluşan bağırsak botulizmi, sporların ürettiği toksini içeren besinleri yeme sonucunda olan besin botulizmi, ve açık yaralardan giren bakteriler nedeniyle oluşan yara botulizmi. Bağırsak botulizmi, yetişkinlerde oldukça nadirdir, zira doğal bakteri floramız bu bakteriden kısmen de olsa korur. Ancak bağırsak florası yeterince gelimemiş bebekler bu botulizm açısından oldukça şanssızdır. Yerde emekleyerek bakteriden zengin cisimlerin ağza alınması, veya Clostridium içeren bal gibi besinlerin yenmesi sonucunda bebeklerde botilizm görülebilir. Bu nedenle bebeklere, bir yaşından küçükken bal yedirilmemesi gerekir. Yemek botulizminin en sık sebebi ise konserve ve diğer besin saklama yöntemleridir. Tuz ve ekşisi az lakerda ve benzeri balık ürünleri, sıcak ortamda saklanan tütsü balık ve et ürünleri, iyi kaynatılmamış konserve gibi besinler botulizm riski taşırlar. Halk arasında sıklıkla konserve zehirlenmesi olarak bildiğimiz durum budur. Besinleri soğukta saklamak, oksijenden zengin ortam, yüksek tuz oranı ve düşük pH clostridium bakterisinin büyümesini yavaşlatır, hatta durdurur. Toksin, ısıya oldukça dayanıksızdır, pişme sırasında moleküler yapısı bozulduğundan etkisiz hale gelir. Ancak sporlar ısıya oldukça dayanıklıdır, uzun süre kaynama noktasındaki sıcaklığa rağmen hayatta kalabilirler. Botulizm, toksinin vücuda girmesini takiben 12-36 saat içinde, ilk belirtilerini yüz kaslarında gösterir. Çift görme, göz kapağında düşüklük, mimik azlığı ve konuşma zorluğu ilk belirtilerdendir. Daha sonra kas zayıflığı kollara ve zamanla da ayaklara yayılır. Ağır botulizm vakaları, solunum kaslarını da felce uğratarak, tedavi edilmediği takdirde koma ve ölüme neden olur. İstemli kaslar dışında, otonom sinir sistemi tarafından yönetilen düz kaslarımız da botulizme tutulabilir. Tükürük salgısının azalmasına bağlı ağız kuruluğu, bağırsak kaslarının felcine bağlı kabızlık gibi belirtiler görülebilir. Bazı toksin alt grupları kusma ve bulantı da yapabilir. Tüm bu belirtiler ortaya çıkarken hastanın bilinci açıktır. Bebek botulizminde ise, ilk belirti genelde kabızlıktır ancak sıklıkla atlanır. Ardından bebekte uykuya meyil, kas güçsüzlüğü, emmeme ve farklı bir ses tonuyla ağlama başlar, bunu genel vücut felci izler. Botulizm, belki de ilerlemiş modern tıp sayesinde eskiden son derece korkutucu ve ölümcül iken artık tedavi edilen hastalıkların başında geliyor. Botulizm hastaları gözlem altında tutulurlar. Özellikle solunum kasları tutulumu, eskiden kesin bir ölüm sebebi iken, bugün yardımcı solunum cihazları sayesinde ölüm fermanı olmaktan çıkmış durumda. Botulism hastalarının çoğunda, belirtiler birkaç ay içinde hafifleyerek zamanla ortadan kaybolur. Kimi hastalarda, birkaç yıl boyunca nefes almada zorluk ve kas güçsüzlüğü devam edebilir. Ev yapımı domates salçası güzel ama..... Pek çoğumuz anımsarız, ilkokul yıllarımızdaki kış ünitelerinde kış hazırlığı olarak evde turşu ve konserve yapımı anlatılırdı. Bu derslerden anımsadığım ve kulağıma küpe olan bir öneri var: Ezilmiş, yamulmuş, bombe yapmış konserveleri satın almayın! Bu gerçekten de botulizm'den korunmak için oldukça yerinde bir öneri. Zira konserve, botulismus yapan bakterilerin spor oluşturması için ideal bir ortam. Ufacık yerinden delinen konserve içine bakteri girmesi halinde havasız, ılık ve karanlık ortamda ideal koşullarına ulaşan bakteriler burada bol bol toksin üretmeye koyulabiliyorlar. Ancak, ezik konserve dışında çok dikkat edilmesi gereken bir başka şey de ev konserveciliği. Son yıllarda, evde yapılan hobisel tarım, evde konserve yapımı oranlarını da artırmış durumda. Ancak bu artış, ne yazık ki dikkat edilmediğinde artan botulizm ihtimalini de beraberinde getiriyor. Bahçemizin ürünlerini daha uzun süre keyifle tüketmek veya arkadaşlarımızla tüketmek için aldığımız mahsülü mümkün olduğunca korumaya çalışıyor, salçadan turşuya, reçelden kurutulmuş meyveye dek çeşit çeşit yöntem deniyoruz. Benim de son zamanlarda sardığım bir uğraş olan ev konserveciliği, botulzim açısından en riskli şeylerden biri. O nedenle evde konserve yaparken kurallara mutlaka uymak ve fazla maceraya atılmamak lazım. Meraklısına notlar kısmında daha detaylı bilgi bulabileceğiniz ev konserve yapımında dikkat edilmesi gereken belki de en önemli iki husus şu: Konserve yaparken mutlaka yüksek sıcaklıkta kaynatın ve mutlaka içinde asit olan şeylerden konserve yapın. Zira ısı ve asidite, Clostrudium'un en sevmediği iki ortam. Asitliği düşük olan meyve ve sebzeleri de konserve yapmayın. Özellikle mısır, fasülye, taze bakla, et ve tavuk gibi besinler alkali oldukları için Clostriduim üremesi için ideal ortamlar oluşturuyorlar. Özellikle küçük bebekleri olanların alması gereken önlem ise çok net: Kesinlikle, bir yaşından küçük bebeklerle bal yedirmeyin. İlaveten bebekleri çok topraklı, tozlu alanlarda emeklemesine de izin vermeyin. Gönüllü botulizm! Botulizm toksini, ilk defa 1928 yılında saf olarak izole edilmesinin ardından pekçok bilim insanı bu maddenin muhtelif hastalıkların tedavisinde kullanılabileceğini düşünmüş. Bu kişilerin başında, Dr. Alan Scott geliyor. San Francisco'da yaşayan Dr. Scott, 1973 yılında toksini izole ettikten sonra, bu maddenin şaşılık ve göz kapak spazmlarında tedavi amaçlı kullanılabileceğini düşünmüş. 1993 yılında Dr. Pasricha ve ekibi, yemek borusunun ağrılı spazmı ile seyreden Akalazya hastalığında da benzer bir tedavi olabileceğini göstermiş. 1994 yılında, aşırı terlemesi olan kişilere botulizm toksini enjekte edildiğinde şikayetlerinin gerilediği gösterilmiş. Bugün, botulizm toksini migrenden, ağrılı boyun spazmlarına, şaşılıktan el ve koltuk altı terlemelerine, hatta mesane spazmalarına dek tıpta pekçok alanda kullanılıyor. Ancak, bu tıbbi kullanım alanlarının yanısıra, bu öldürücü toksinin en yaygın kullanıldığı yer muhtemelen kozmetik tedaviler: Yüz felci yaratan ve mimikleri donduran botox, yaklaşık son 25 yıldır artan bir sıklıkta kırışık tedavisinde ve yüz asimetrilerinin giderilmesinde ilk başvurulan yöntem. 90'lı yıllarda farklı yerlerdeki pekçok doktor, yüz felci ve diğer kas spazmlarında kullanılan bu maddenin, pekala mimik kaslarına bağlı ortaya çıkan kırışıkların tedavisinde de kullanılabileceğini fark etmişler. Artan uygulamalar sonucunda, bu tedavi yöntemini incelemeye alan FDA, benzer sonuçlara varmak için yapılan yüz gerdirme ameliyatları ve benzer diğer kozmetik girişimlere göre çok daha düşük riskli bir uygulama olan bu yöntemi onaylamış. Kısaca botox yaptırmak olarak bildiğimiz bu yöntemde, mimik kaslarına oldukça düşük dozda botulizm zehiri enjekte ediliyor. Kısmi felç olan mimik kasının hareketleri azalıyor ya da ortadan kayboluyor. Sonuç olarak, kaş çatmaya bağlı alın kırışıklıkları, göz kısmaya bağlı kaz ayakları ortadan bir süreliğine kayboluyorlar. Botox enjeksiyonunun ise başlıca dezavantajı, uygulamanın geçici olması. Kas felci, enjeksiyonu takiben 3-6 ay sürüyor, bu sürenin sonunda kaslar yavaş yavaş eski hallerini alıyorlar. Bir diğer dezavantaj ise, mimik kaslarını kısıtlaması sonucunda maske yüz denen donmuş bir yüz ifadesine neden olabilmesi. Özellikle yüksek doz botulizm toksini ile yapılan tedavilerden sonra görülen bu durum, tedavi gören kişinin biraz donuk ve tepkisiz algılanmasına neden olabiliyor. Son yıllarda, lokal enjekte edilen botulizm toksinin sistemik dolaşıma geçerek genel zayıflık ve felç ortaya çıkarabilme ihtimali üzerine yayınlar da var. Ancak şimdiye dek ortaya çıkan vakaların tamamı, kozmetik amaçlı uygulamalar haricinde, tedavi amaçlı yüksek doz botox uygulamaları sonucunda görülmüş. Bugün, başta Botox ve Dysport gibi markalar olmak üzere, botulizm zehiri içeren kozmetik enjeksiyon pazarı inanılmaz bir hızla büyüyor. Yapılan analiz ve öngörüler, pazar büyüklüğün 2018 yılında 4 milyar doları bulacağı yönünde. Botulizm, bir zamanlar en korkutucu ölüm şekillerinden biri iken, bugün kullanıldığı medikal ve kozmetik alanlarda pekçok insanın umut ve motivasyon kaynağı olmuş durumda. İnsanoğlu, kendisine en çok zarar verebilecek, en zehirli maddelerle korkusuzca oynayarak, bilim ve teknoloji sayesinde ehlileştirip kendi emrine sunmayı beceriyor. Botulizm toksininin, ortaçağda kurutulmuş sosisler içinde başlayan macerası, böylelikle Beverly Hills'de yaşayan bir film yıldızının alnındaki kırışıkların derinliklerinde son buluyor... Meraklısına notlar: - Ev konservesi yapımındaki risk nedeniyle, yukarı da da belirttiğim gibi son derece dikkatli ve sistematik olmak gerekli. Başlıca dikkat edilmesi gerekenler şunlar: - Kulaktan duyma yöntemlerle, veya kendi kafanıza göre uydurduğunuz tariflere göre konserve, turşu ve reçel yapmayın. - Evde, baklagil, mısır ve et içeren konserve yapmaktan kaçının, ya da yapıyorsanız profesyonel basınçlı bir konserve tenceresi kullanın. - Ev konservesi yapımında kavanozladığınız konserveleri mutlaka sıcak su banyosunda tuttuktan sonra serin bir yerde saklayın. - Pekçok meyve ve bazı sebzeler asit miktarları yüksek olduğu için güvenli bir şekilde konservelenebilir. Ancak bunlarda bile, mutlaka elinizdeki tarife bire bir uyun. - Turşu yapımı, evde uygulanabilecek en güvenli konserve yöntemlerinden biri. İçindeki asit miktarının yüksekliği nedeniyle, clostridium üreme ihtimali oldukça düşük. Bu nedenle, içinde yeterli sirke ve limon varsa ilave kaynatma gereksinimi olmayabilir. - İçinde çiğ sarımsak ve soğan bulunan konserveler bu bitkiler toprağa gömülü yetiştiğinden clostridium açısından riskli olabilir, içine çiğ sarımsak koyduğunuz kavanozları da içlerini doldurup kapaklarını sıkıca kapadıktan sonra mutlaka sıcak suda kaynatın. - Sarımsak, soğan gibi maddeleri, izerilerine yağ dökerek saklamayın. Toprak altında yetişen sebzeler, yukarıda belirttiğim gibi riskli. Yağ, ise clostridiumun en sevdiği oksijensiz ireme ortamı oluşturmak için birebir. - Ağzı aralık kalmış, bombe yapmış, rengi bozulmuş konserveleri kesinlikle tüketmeyin. - Şüphelendiğiniz takdirde, o konserveyi atın. Hiçbir şey, sağlığınızdan daha önemli olamaz. - Konserve tarifleri ve daha detaylı bilgi isteyenler ekteki CDC tarafından hazırlanmış 'Güvenli Konserve Yapma Yöntemi' kitapçığından yararlanabilirler. - - Kozmetik Botox enjeksiyonlarının oldukça güvenli olduğunu söyleyebiliyor olsak da, nadiren de olsa rastlanan yan etki ve komplikasyonlardan bahsetmekte fayda var: - Ehil olmayan kişilerce yapılan enjeksiyonlar yüz simetrisini bozabilir, düşük kaş ve göz gibi geçici de olsa istenmeyen durumlara neden olabilir. Bu nedenle Botox yaptırmayı düşünüyorsanız mutlaka iyi bir yere gidin ve bu konuda eğitim almış bir doktora yaptırın. - Sık yan etkilerden biri, kaşların üzerine yapılan yüksek doz nedeniyle olan kaşların çok keskin ve açılı bir şekile gelmesi sonucu oluşan Mefisto Look, yani Şeytan Yüzü' Bu durumu engellemek için yapılacak en mantıklı şey bir öncekinin aynısı: konusuna hakim, bu işin profesyonel eğitimini görmüş birine gitmek. Ayrıca, gittiğiniz yerde, hiç çekinmeden doktorun önceki bazı vakalarının resmini görmeyi istemek de iyi bir yöntem. - Ne yaparsanız yapın, Botox sonrası yüz mimiklerinizde donukluk olacaktır. Bu sevincinizi ve üzüntünüzü bir süreliğine tam anlamıyla yüzünüze yansıtamayacaksınız demek. Mimik donukluğunun, empati yeteneğimizi azalttığına ilişkin bazı çalışmalar mevcut. - Çok nadir de olsa, son yıllarda lokal uygulanan Botox enjeksiyonları sonrası botulizm zehirinin sistemik yayılım sonucu tüm vücudu felç ettiği ve uzun süren ciddi sağlık durumlarına hatta solunum yetmezliği ile ölüme neden olduğu vakalar mevcut. Her ne kadar şimdilik rapor edilen tüm vakalar, kozmetik uygulama haricinde, tıbbi tedavi yapılan ve daha yüksek doz botox alan hastalara ait olsa da, botox yaptırırken göz önünde tutulması gereken önemli bir risk.


Dört mevsim karla kaplı bir zirveye sahip olan 5137 metre yüksekliğindeki aktif yanardağa tırmanmak ve kamp kurmak amacıyla dört gün önce kampüsten yola çıkan bir grup dağcı tırmanışı tamamladıktan sonra çok az insanın yaşayabileceği bu tecrübeyi ölümsüzleştirip, instagram efektleriyle süsleyerek takip edenlerin beğenilerine sunmuştu. En son foursquare'de Donmadan dönüyoruz :) mesajını, zirveyi etiketleyip paylaştıktan sonra bir daha kendilerinden haber alınamamıştı. Jandarma, sivil savunma müdürlüğü ve AKUT ekiplerinin yoğun çalışmaları sonucu gruba son mesajlarının 3 gün sonrasında ulaşılabildi. Kurtarma ekipleri gruba ulaştığında fırtınasız açık bir günün sabahıydı. Grupta her hangi bir kayıp bulunmamakta, üstelik -30 dereceyi bulan sıcaklığa maruz kalmış gibi değillerdi. Dönüşte büyük bir fırtınaya yakalandık, görüş mesafesi sıfıra indi. Ele ele tutup yürümeye çalıştık. Göz gözü görmediği için çok yavaş yol aldık ve hava karardıktan hemen sonra bir dağ evi gördük. Aramızda korkanlar olsa da buraya girip soğuktan korunmaktan başka bir şansımızın olmadığını biliyorduk. Kapıyı birkaç kez çaldık. Ancak bir tepki gelmedi, zaten gelecek gibi de değildi çünkü evde birinin olduğuna dair bir veri yoktu, zifiri bir karanlık vardı. Zorlayarak girmeye karar verdik. Birkaç denemeden sonra ahşap kapıyı açmayı başardık. Kapı açılır açılmaz içeriden iğrenç bir koku geldi. Bu tiksindirici kokudan rahatsız olup içeri girmek istemedi çoğumuz, açıkçası ben de tereddüt ettim. Yanıma bir arkadaşımı alıp bir elimizde çakılarımız diğer elimizde fenerle içeri girdik. Girer girmez sağ ve solda birer kapı gördük, biri lavabo, diğeri mutfağa açılıyordu. Buzdolabında tamamı küflenmiş ve tanımayacak halde yiyecekler vardı. Dolapları kontrol ettik, zulalanmış konserveler olduğu gördük ki bu bizi sevindirmişti. Ancak hala bu berbat konunun kaynağını anlayamamıştık. Bu nedenle yerlerde ölmüş hayvan leşleri arıyorduk. Ben fare olduğunu düşünüyordum... Sonra düz ilerleyip pencerelerini seçebildiğim salona doğru ilerledik. Fenerle yere bakarken bir tuhaflık fark ettim. Zeminde ahşap kaplamanın arası kırmızıydı; oysa evin girişinde alışılagelmiş, kararmış talaş çimentosu, ilgi çekmeyecek sıradanlıktaydı. Feneri yerden daha ileri doğru yönelttiğimde bu kırmızı rengin parke aralıklarının dışına taştığını gördüm. Arkadaşıma kötü bir şey görmeye hazır ol! deyip devam ettim; ikimiz de hazırdık. Neyse ki cevap için uzun süre beklememiz gerekmiyordu, kırmızının ve kokunun kaynağı da karşımızda uzanıyordu. Çürümeye yüz tutmuş bir cesetti bu. Sakin olmaya çalıştık. Koku dayanılacak gibi değildi. Feneri duvarlara doğru yönlendirdik ancak bir şey yoktu. Cesede yakınlaşıp incelemeye karar verdim. Sonra vazgeçtim. Bunun bir faydası yoktu. Arkadaşlarımız kapı girişinde beklerken dedektifçilik oynayamazdık. Onları bu eve girmeye nasıl ikna edeceğimizi tartışmaya başladık sessizce. Dışarıda kalırsak öleceğimiz kesin gibiydi. Dışarı çıkıp bir iyi bir de kötü haberimiz olduğunu söyledik. Grup hep bir ağızdan kötü olanı öğrenmek istedi. İçerde bir cesedin olduğundan bahsedince ağlamaya başlayanlar oldu. Muhtemelen ben de şu saatlerde akşam yemeğimi yemiş ve henüz yeni indirdiğim Breaking Bad'in dördüncü sezonuna başlamanın keyfini sürecektim yanı başımdaki sıcak çayımla. Sonra kendime gelip gür bir ses ve olumlu bir tavırla İçerde bir ölü olabilir ama biz yaşayacağız! Çünkü içerde hem yemek hem de ısınacak battaniyeler var! dedim. O gece isteksizce orada kaldık. Günün ilk ışıkları evi aydınlattığında hemen hemen herkesin uykulu, yorgun gözleri cesedin üzerindeydi. Anatomiden anlayan yoktu aramızda ama görebildiğimiz kadarıyla bu açık bir cinayetti. Morlukların soğuktan oluşamayacağına hükmettik çünkü mor kısımlarda vücut deforme de olmuştu, kemikleri yerinden çıkmış gibiydi. Her hangi bir ısırık izi de yoktu; ev korunaklıydı, dışarıdan daha sıcaktı ve pencereler sağlamdı, vahşi bir hayvan ihtimalini elemek kolaydı. Dışarıda fırtına devam ediyordu. Evde kalmamız akla yakındı ama bu koku ve kötü görüntü morallerimizi bozmuştu. Hayatta kalmak için üstesinden gelmemiz gereken bir durumdu bu. Cesetten kurtulmamız gerektiği düşünen arkadaşlarımız vardı. Hala mantıklı düşünenler bu evin bir cinayet mahalli olduğunu söylediler. Yani hiçbir şeye dokunamazdık. Aramızdan biri Ya bizi suçlarlarsa?! dedi. Olay mahallindeki hiçbir şeye dokunmazsak bizi suçlamalarının mümkün olmadığını anlatmaya çalıştık. Evde 3 gün boyunca kaldık. Son kullanma tarihlerine aylar kalmış konservelerle doyurduk karnımızı. Dördüncü günün sabahı güneş göründü, parlak ve sessiz bir hava vardı. Ev içindeki iğrenç görüntüye alışmıştık artık; şömine, pencere, sehpa ve ceset... Adaptasyon kabiliyetimizin sınırlarını görüyorduk. Toparlanıp yola koyulduk ve 1 saat olmadan jandarma ile karşılaştık... . Saçlar yanmış, kafa derisi de muhtemelen. Çürümenin bu bölgede yoğunlaşması, koruyucu derinin çürüme başladığında zaten ortada olmadığını gösterir. İşin tuhaf tarafı şöminenin tam kuzeye bakması. Oysa yanıklar sadece kuzey batıya bakan kafa bölgesinde yoğunlaşmış. Yani cesedin şu anki kuzeyi yanmamış, oysa şömine hala kuzeyde! Stajyer: Jeolojiyi bırakıp kriminalci olmak nasıl bir şey? Yerbilimci Hafiye: Aynı şeyler! Bu işte bu kadar başarılı olmanın sırrı bu mu yani? Doğanın işlediği cinayetleri çözmek çok daha büyük bir emek gerektiriyor. Hem fotoğraf büyük, hem de zaman. Bazen ortada delil bile kalmıyor! Çünkü doğa, cinayetleri sonrasında hayata devam ediyor, hiçbir şey olmamış gibi! Koca bir türü yok ediyor, ondan çok daha güçsüz ve çelimsiz ama tamahkar bir türü sahneye çıkartıyor. Yani şu an uğraştığımız işler, doğayla karşılaştırıldıklarında değişkenleri oldukça sınırlı olaylar. Peki nasıl oluyor? Olayları nasıl çözüyordunuz yerbilimlerinde? Milyonlarca yıldan filan bahsediyorlar, bu uzun süreleri aklım almıyor. Öncelikle olayı tanımlaman gerekiyor. Yani bir farkındalık lazım. Sonra izlerini arıyorsun. Arazi çalışması sırasında en çok kullanılan yöntemler göreceli tarihlendirme tekniğidir. Göreceli tarihlendirme, iki olay arasında hangisinin daha önce gerçekleştiğine dair bir çıkarımdır ve kaya tipine göre farklı yöntemler kullanılarak yaklaşımda bulunulabilir ancak amaç aynıdır: olayları sıraya dizmek; yani jeokronoloji. Olayların oluşum sırasını anlayabilirsek çözüme giden yolu yarılamış olacağız. Mesela ağaçların büyüme halkalarından tarihlendirme yapılıyor ya , onun gibi. Evet, onu biliyorum. Daha birçok tarhilendirme yöntemi var. Mesela eğer kayalar magma kökenli yani magmatik kayalarsa, bu malzemenin kaynağı yerdedir. Yani yerkabuğunun derinliklerinden yukarı doğru yükselirken çevredeki kayaları keser ve/veya pişirirler. Çünkü yerkabuğu bu kayalardan soğuktur. Buna da kesen-kesilen ilişkisi deniyor. Magmatik kaya sıcak olduğundan soğuk kayaların devamlılığını sonlandırıp onları keser (şekil 1). Hımm... Bu durumda kesen kaya -yani magmatik kaya- mı yaşlıdır, yoksa kesilen soğuk kaya mı? Elbette kesilen kaya daha yaşlıdır, çünkü bir şeyin devamlılığının bozulması için daha önce de orada olmalıdır. Kesinlikle! Eğer olay yerindeki kayalar sedimanter yani çökel kayalardan oluşuyorsa... Bir dakika, çökel kaya ne? Sedi.. ne? Çökel kayalar, var olan kayaların yağmur, kar, rüzgar gibi atmosferik olaylardan etkilenerek kırılıp, parçalanıp, taşınıp bir yere çökelmesidir. Taşıma işi karmaşıktır, ancak ön kabulle bu işi aşalım şimdilik. Ha pardon, sadece var olan kayalar değil kimyasal etkilerle de oluşabilir çökel kayalar. Şunu bil yeter: bu kayaları görüyorsan zamanında burada ya da civarda bir göl, deniz, okyanus gibi bir birikme alanı olmalı. Tamamdır, anladım. Eğer çalıştığın alan bu çökel kayalardan oluşuyorsa alt-üst ilişkisi dediğimiz basit bir yöntem kullanılır. Çökel kayalar tabakalardan oluşur. Bu tabakalar renk, boyut ve içerik olarak farklı olabilirler. Ki farklı olduklarında onları daha kolay tanımlarız. İşte bu tabakaların en altta olanı en yaşlı, en üstte olanı ise en genci yani en son çökelmiş olanıdır. Nasıl yani? Peki, internetten anlatayım. Şunu görüyor musun (Şekil 1)? Pasta mı!? Evet, katlı pasta :) En alt katı görüyorsun di mi? Eee? İşte o en alt kat pastanın zemini. Yani pastayı yapan oradan başlamış olmalı işe; ters çevirmediyse! En üstteki fındıklı seviyeyi görüyor musun? İşte orası da pastanın en son yapılan bölümü. Bu güzel bir örnek. Bu tabakların zamanla ilişkisini ilk fark eden İbn-i Sina. Ya o tıp ile ilgilenmiyor muydu? Dahiler çok yönlü insanlardır, Da Vinci mesela. Bu adamlar bilimde sınır görmemişler. Her yönde buluşları var. Neyse alt-üst ilişkisi dediğim olayı kurala bağlayan kişi ise Nicolas Steno. Superpozisyon ilkesi demiş, 17.yüzyılda; İbn-i Sina'dan 600 yıl sonra! Vay be! Anlayamadığım burada nasıl işimize yarayacak bu bilgiler?! Bitmedi henüz. Bir şeyi kırabilmen için onun var olması ve katı olması gerekir değil mi? Evet? Şimdi ben bu pastayı bıçakla kesmeye karar verirsem tüm tabakaları kesmiş olacağım di mi? Ama eğer ilk üç katı yaptıktan sonra kesmiş olsaydım henüz yapmadığım 4. ve sonraki katlar bu kesilmeden etkilenmeyecekti. Ee haliyle öyle. İşte bu, jeolojide olayları sıraya sokma konusunda çok değerli ve basit bir yöntemdir. Mantıklı evet. Şimdi sen ayak tarafına geç, ben de omuzlardan çevirelim. Bir, iki, üç! Aman Allah'ım! Makas hedefi 12'den vurmuş anlaşılan. Katilin tek amacının öldürmek olduğunu konusunda bir şüphem kalmadı. Maalesef öyle görünüyor. Evet, yanmış kafa,, saç ve derisi, makas ve kan elimizdeki malzemeler. Hayır, ahşap zemin, makas, kan, şömine, cesedin açısı ve... Ve? Şu yerdeki çiziği görüyor musun? Evet? Doğrultusuna dikkat ettin mi? Yani? Doğrultusu cesedin doğrultusuna dik! Ee? Makasın arka bölümü görüyor musun? Sanırım anlamaya başladım. Aslında bu bir düz çizgi yani doğrultu değil. Bu tamamı çizilememiş bir yayın parçası gibi . Yani makas saplandıktan sonra ceset döndürülmüş mü? Öyle görünüyor. Ya da en azından kan kaybından ölmeyi yanarak ölmeye tercih etmiş de olabilir. Eğer katil, sadece saçlarını ateşe vermek gibi tuhaf bir karara varmamışsa... Zor bir olay bu. Çözümlemeye başlayalım. Ahşap zemin olayın geçtiği yer, yani olay gerçekleşmeden de buradaydı ve olay bunun üzerinde cereyan etti; pastamızın zemini. Katil makası saplıyor, kadın yere, şöminenin önüne düşüyor ya da fırlatılıyor. Saçları alev alıyor, yanmamak için göğsündeki makasla birlikte çabalıyor ve kurtulmak için açısını değiştirmeye çalışıyor. Açının devamlı olmamasının nedeni bu çaba. Her hareketinde makas daha da içeri batıyor. Fena değil. Neden şöminenin önünde neredeyse hiç kan yok? Dedim ya, eğer çabalamadan düşünebilse makas vücuda tam saplanmış olmayacaktı. Ancak sen de biliyorsun ki yanan bir insan çok mantıklı düşünemez hatta düşünmeden refleksleriyle hareket eder diyelim. Biraz kurgusal olsa da mantıksız değil. Jeoloji penceresinden bakalım. Zemindeki çizik şu dantelli bez tarafından örtülmüş, cinayet mahalline sonradan bir müdahale olmadığını varsayarsak. Onun üzerine de sehpa düşmüş. Ve bunların üzerinde de kan var. Yani önce çizik oluşmuş, sonra maktul muhtemelen kendini çekmek için sehpayı kullanmış. Sehpa düşmeden önce eğim kazanmış ve yüksek olasılıkla üzerindeki dantelli bez yere düşmüş, sonra da sehpa. En son da oluk oluk akmaya başlayan kan bunların üzerinden geçerek ahşap zemini ve aralıkları kırmızıya boyamış. İşte bu gerçekten mantıklı bir hikaye oldu. Bunlar sadece göreli karşılaştırmalar. Şimdi daha etkin ve rakamların başrol oynayacağı bir çalışmaya geçeceğiz. Ve bu bize maktulün gerçekten neler yaşadığı hakkında bilgiler verecek. Evet örneklemeye başlayalım. Doktor Işıl'ın gelememesi kötü oldu. Örnekleme yapmadan önce onun da bu cesedi görmesinde fayda var. Daha önce bu kadar deforme bir ceset görmemiştim. Şimdilik maktulün yakınlarına ulaşmaya çalışalım. Işıl incelemesini yapar yarın. En yakın köyde incelemelerde bulunmuş arkadaşlar. Maktulün yakını yok bu çevrede. Sanırım töre kurbanıymış, ailesi red etmiş. Uzun zamandır yalnız yaşadığını söylüyorlar. Yani aslında buralara sonradan göç etmiş. Bu bilgiyi vermek için neyi bekliyordun? Zaten cinayet en büyük ihtimal olduğu için üzerinde durmadım. Gerçeğe, doğru ve eksiksiz bilgilere ulaşılır. Töre, olayın cinayet olma ihtimalini kat be kat artırır. Neyse, akrabalarına ulaşmak zaman alacak belli ki. Maktulün kimliği elimizde olduğuna göre illa ki birilerine ulaşacağız. Peki, köydekiler başka bir bilgi vermiş mi? Fazla bir bilgi yok. Kadın çarşaflıymış, bu yüzden fiziksel özelliklerine dair bilgiye ulaşmak pek mümkün değil. Ancak sekerek yürüdüğünü söylemişler. Güzel, yarın devam edelim... Daha önce böyle vahşi bir cinayet gördün mü Işıl? Hiç görmedim, muhtemelen görmeyeceğim de. Ama eğer vahşi olduğu fikrine şu deforme olmuş kemiklerden ulaşıyorsan yanlış alarm; çünkü bu görüntü, ileri bir Proteus Sendromu vakası gibi duruyor! Pro ne? Proteus sendromu. Deri ve kemiklerin orantısız ve tipik olmayan şekilde büyümesine,, asimetrik yapıların oluşumuna neden olur. Ve tam olarak bu cesetteki gibi görünür. Yani bu sadist bir cinayet değil mi diyorsun!? Emin değilim, üzerinde çalışmalıyım ancak kemik orantısızlığına bakarak evet bu sadist bir cinayet ama katili doğa olmalı! En azından bu vücut deformasyonu uzun bir zamana yayılmış gibi duruyor. Tabii makas hakkında bir şey söyleyemem, o sizin işiniz. İşte bu, olayın rengini değiştirir. Belli ki bu olay, yerinde çözülemeyecek kadar karmaşık duruyor. Örneklemeye başlayalım... Yerbilimci Hafiye: Şu ton balığından ne zaman bıkarım bilmiyorum. Stajyer: Ama güzel yapıyorlar. Sorma... Light olanını da denedim vicdanım rahat etsin diye. Ama ne fark ettim biliyo musun? Tadı veren yağıymış. Hahaha! Her zaman öyledir... Dağ evi olayında bir gelişme var mı? Işıl, katkı yapabildi mi? Işıl ile çalıştık ve bir hastalığın ürünü olabileceği fikri oturmaya başladı. Nasıl yani? Tüm olaylar hastalıkla ilgili? Kriminal incelemelerde ikinci bir kişinin varlığına delil oluşturabilecek bir bulguya rastlayamadık şu ana kadar. Bu gerçekten çok şaşırtıcı. Senin jeolojiden ne haber? Burada bir katkısı yok mu? Var tabii ki! Ama direkt değil, dolaylı olarak. Sana göreceli tarihlendirmeden bahsetmiştim, alt-üst, kesen-kesilen ilişkisi filan. Evet hatırlıyorum. Olayları tarihlendirmede daha keskin yöntemler var. 20.yüzyılın hemen başlarında radyometrik tarihlendirme Bertram Boltwood tarafından geliştirildi. Yani sayılara dayalı tarihlendirmeler yapmak mümkün. Her geçen gün bu tarihlendirmelerin sayısı artıyor. Radyoaktif özellikteki elementlerin yarılanma ömürleri dikkate alınıyor. Nasıl yani? Radyoaktiviteyi hatırlıyor musun liseden? Hani bazı elementlerin izotopları vardı. Yani atom numarası aynı, kütle numarası farklı olan atomlara izotop deniyordu. Radyoaktif izotoplar da zaman içinde başka bir elemente dönüşüyordu. Tamam tamam hatırladım. İşte eğer bu değişim dikkatli bir şekilde izlenebilirse tarihlendirme yöntemi olarak kullanılabileceği anlaşılmıştı uzun on yıllar önce. Örneğin elimizde 100 g K atomu var, belli bir zaman sonra ortamda 50 g K, 50 g da Ar elementi oluşuyor. Yani K miktarı belli bir sürede yarıya inip daha önce ortamda olmayan Ar atomuna dönüşüyor. İşte bunun için gereken süreye yarılanma ömrü deniyor. Bu süre her radyoaktif izotop sistemi için farklı oluyor. Örneğin, K/Ar sistemi için yarılanma ömrü 1,3 milyar yıl. Şaka mı bu? Hayır, bu süreç yaşam sürelerimize oranla oldukça yavaş gerçekleşiyor. Mesela Rb/Sr sisteminde yarılanma 48 milyar yılda gerçekleşiyor! Yani 100 g Rb atomundan 50 g Sr üretebilmek mümkün olmadı evrenin başlangıcından beri. O halde, hesaplara dayalı bu sistemlerin çalışması. Evet, radyoaktif sistemi çözmek için yarılanma ömürlerini beklememiz gerekmiyor. Mesela bazı izotoplar için bu süre daha kısa. Örneğin radyokarbon (Karbon-14) yönteminde yarılanma ömrü 5730 yıldır. Bazı izotoplar ise saniyenin milyarda birinden daha kısa sürede yarılanıyor. Peki, radyometrik tarihlendirme nasıl kullanılıyor yerbilimlerinde? Her mineral, basit ya da karmaşık bileşikler oluşturur. Bu bileşikler içerisine radyoaktif izotoplar da girebilir. Örneğin biyotit mineralini oluşturan elementlerden biri de potasyum 'dır. Dolayısıyla K/Ar tarihlendirme metodu biyotit minerali için kullanılabilir. Burada önemli nokta mineralin kapanım sıcaklığıdır. Kopmaya başlıyorum, elementler, bileşikler, radyoaktivite... Yok yok çok basit gerçekten. Ön yargısız dinle. Mineral oluşması için onun katılaşma sıcaklığının altında olması gerekir değil mi? Bilmem! Peki, buzun oluşması için belli sıcaklığa ihtiyacımız var değil mi? Evet, normal koşullarda 0 C. Yani buz kristallerinin oluşum sıcaklığı 0 C ve aşağısıdır. Mineral kapanım sıcaklığı da buna benzer; tam olarak bu değildir elbet, ama ön kabul yapabilirsin. Biraz daha açar mısın? Tamam. Mesela U /Pb tarihlendirme yöntemi için zirkon mineralinin kapanım sıcaklığı 800-1000 C civarındadır. Yani 800 C'nin altında zirkon kapılarını kapatır ve artık zirkon minerali içine U girmesini kabul etmez. Yani kapanım sıcaklığının altında sistem artık kapalıdır; dışarından giriş ve içerinden çıkış kabul edilmez. Maç saati geldiğinde stad kapıları kapanır, içerideki seyircilerle maç başlar; kapanım sıcaklığına ulaşıldığında mineral kapanır içerideki U ile radyometrik saat çalışmaya başlar. Yani mineral kapandığında radyometrik saat 0'dır. Örneklediğin kaya içerisindeki zirkon mineraline U/Pb tarihlendirme yöntemini kullanır ve söz gelimi 43 milyon yıllık bir yaşa ulaşırsan bu sana şunu söyler: bu kaya 43 milyon yıl önce 800-1000 C sıcaklığındaydı. Yani en son 43 milyon yıl önce 800 C'ye indi. 44 milyon yıl önce ise henüz mineral kapanmamıştı, sıcaklık 1000'lerin üzerindeydi; maç başlama saati gelmemiş seyirci girişi devam etmekteydi... Her tarihlendirme yöntemine göre her mineralin kapanım sıcaklığı farklıdır. Farklı olması güzel bir haber çünkü bu durum, kayanın başından hangi sıcaklıkta neler geçtiğinin kaydedilmesi anlamına gelir. Neyse ki tabletim yanımda, şu şekile bakalım (şekil 2). Sanırım anlamaya başlıyorum. Şunu bil yeter: mineral kapandığı anda radyometrik saat sıfırlanır, yani 100 birim U ve 0 birim Pb vardır. Mineral kapanım sıcaklığına indiği andan itibaren U azalmaya, Pb ise artmaya başlar. K/Ar ve Rb/Sr yönteminde de böyledir. Mineral kapanım sıcaklığına indiğinde Rb azalmaya, Sr artmaya başlar; K azalmaya, Ar artmaya başlar. Yani artan elementlerin nedeni, zaman içinde azalmaya başlayan radyoaktif izotoplardır. Tamam oturdu kapanım sıcaklığı kavramı. Peki niye bu kadar çok tarihlendirme tekniği var? Çünkü hemen hemen hepsi ayrı amaçlar için kullanılır. Örneğin bir kayanın kristallenme sıcaklığı zirkon minerali U/Pb yöntemi ile anlaşılabilir. Şöyle açıklayalım, eğer cesedimiz bir kaya olsaydı U/Pb yöntemi ile zirkon mineralinden elde edilecek yaş cesedin doğduğu zamanı verirdi. Bizim cesedimiz için bu yaş 43. Nasıl bir yaklaşım bu böyle! Mesela kaya kristallendi -yani kaya oldu- sonra üzerinden başka bir olay geçti , bunun izlerini görüyoruz ama ne zaman gerçekleştiğini merak ediyoruz. Kayalar derinlikte oluştuktan sonra levha hareketlerine bağlı tektonik etkilerle deforme olabilirler. Mesela ülkemizde bu tür örneklere sıkılıkla rastlarız. Az önce 43 milyon yaşında, yaklaşık 1000 C derece sıcaklığında kristallenmiş örneğimize geri dönüp bu kez hornblend minerali üzerinden Ar/Ar yöntemini kullandırarak tarihlendirelim. Hornblend mineralinin bu yöntem için kapanım sıcaklığı 450-550 C derece arasındadır. Elde ettiğimiz yaş 26 milyon yıl olsun. Yani gayet normal değil mi? Sonuçta kaya soğuyor? Kaya soğuyor ama normalde kayanın 500 C kaybetmesi için ortalama 100 milyon yılın geçmesi gerekiyor. Bizim ulaştığımız sonuca göre 17 milyon yılda (43-26=17) bu sıcaklığı kaybetmiş. Dolayısıyla yaklaşık 6 katı hızla soğumuş, yani anormal bir şeyler gelmiş başına; deforme olup yerkabuğunun içinde hızlı bir şekilde yükselmeye ve soğuk alanlara ulaşmaya başlamış. Analojiye devam edersek, 43 yaşındaki ölmüş kişinin doğumundan 17 yıl sonrasına kadar bir zamanda deforme olmaya yani hastalığının etkilerinin ortaya çıktığını gösterir. Söz gelimi ceset 17 yaşında iken hastalığın etkilerini hissediyordu. Yok artık! Aynen. Sıcaklık aralıklarını daraltacak yöntemleri tercih ederek hikayeyi daha ayrıntılı bir şekilde aydınlatabiliriz. Yine Ar/Ar yöntemini bu kez biyotit mineraline uygulayarak 250-350 C sıcaklığa ne zaman ulaştığını anlayabiliriz bu kayanın. Bu değer de 10 milyon yıl versin. Yani ölümünden 10 yıl önce (33 yaşında) de hastalığının etkileri sürmekteydi. Nereden biliyoruz? Çünkü 500 C'lerde iken kaya 17 idi. Aradan 16 yıl geçtikten sonra 33 yaşında 300'lü derecelere inmişti. Oysa bu sıcaklığa normal yollardan inmesi için yaklaşık 50 milyon yıl gerekliydi. Harika! Yani vücudundaki deformasyonun hızı bu dönemde azalsa da devam etmişi. O halde hayatının son dönemi bu olayın bir cinayet mi yoksa kaza mı olduğunu bizlere anlatacak. Dur bi saniye tahmin edeyim. 100 derece ve altının yaşını verecek bir yöntemi kullanacaksın, di mi? Kesinlikle! Kaya yüzeye daha çok yaklaştıkça sıcaklığı düşecek ama hangi koşullarda? Bunun için, ayrıntılara girmeden kıvrılacağım Fizyon İzi yönteminden faydalanacağız. Apatit minerali bu yöntemde yaklaşık 100 C civarında kapanıyor. Ve sonuç.... Eveet? Sadece 4 milyon yıl! Yani sadece 6 milyon yıl (10-4=6) içinde 200 C sıcaklık kaybına uğramış! Bu da deformasyonun azdığına işaret edebilir. Yani cinayet değil mi? Akrabalarından elde ettiğimiz bilgilere göre kadın uzun zamandır bu hastalığın pençesindeymiş. Işıl'ın yaptığı çalışmalara göre de bu kadının bu bacaklarla normal yürümesi mümkün değil! Dolayısıyla yürüme sıkıntısı çekiyordu ve muhtemelen düşerek öldü. O halde şöminenin önünde kan olmayışının nedeni anlaşılmış oldu. Düşerken makas göğsüne saplanmış olmalı. Ateşle mücadele ederken de daha çok saplandığı için kadın kendi kendini öldürmüş. Evet, öyle görünüyor. Analojiyi kenara bırakırsak, kriminal incelemelerle olayın bir cinayet olmadığını ve eski maktulümüzün aslında kendi ölümünden sorumlu olduğunu sonuç raporuna yazdık. Peki, bu tarihlendirmeler gerçekten bir gün tıpta da uygulanabilir mi? Muhtemelen kullanılacaktır. Hatta hangi yaşta başımıza neler geldiğinin izleri vücudumuzda saklandığı yerden çıkarılacaktır. Bilim bunları yaparken sosyal olarak bir adım ileri atamamamıza ne demeli? Nihayetinde törenin yalnızlığa terk ettiği kadının bu hastalıkla savaşması çok da mümkün değildi. Yeni ama yine yazık oldu.


Çocukluğumda ansiklopedilerde veya dergilerde bu şirin bir o kadar da inanılmaz kuşları gördüğümde bir gün gelip de evimin bahçesinde uçuşacaklarını hiç düşünmezdim doğrusu. En nihayetinde sinek kuşları sadece Amerika kıtasında yaşıyordu ben ise gün gelip de Amerika'ya taşınacağımı bilmiyordum. Kaliforniya'ya taşınıp bu kuşları kendi gözlerimle görmeye başlayınca haklarında daha çok şey öğrenmek ve elbette fotoğraflarını çekmek istedim. Bu ay ayın fotoğrafı köşesinde öğrediklerimi ve çektiğim bir fotoğrafı paylaşıyorum. Bu kuşlar Dünya'nın en küçük kuşlarından, Küba'da yaşayan alt bir tür olan arı sinek kuşu 1.5-2 gram ağırlığı ve 5cm boyu ile Dünya'nın en küçük kuşu ünvanına sahip. Ancak sinek kuşlarının rekorları bununla sınırlı değil; normalde saniyede 50-80 defa kanat çırpabilen bu kuşlar kur yaparken saniyede 200'e kadar çıkan kanat çırpma sayısı ile Dünya'nın en hızlısı. Bitti mi? Tabi ki hayır. Bu derece yüksek hızda çalışan kaslar çok oksijene ihtiyaç duyuyor, haliyle kan dolaşımının da son derece hızlı olması gerekiyor. Dinlenirken bile dakikada 600 olan nabızları, uçuş sırasında dakikada 1200'ün üzerine çıkarak bir başka dünya rekoruna imza atıyor. Kalbin bu kadar hızlı atması bile tek başına gerekli kan akışını sağlamaya yetmiyor, kalbin hacmi de son derece büyük: kalpleri tüm vücut ağırlıklarının %2.5'i kadar. Bu, eğer bizim de kalbimiz aynı oranlarda olsaydı 250 gram yerine 2 kilo olurdu demek. Bu kadar çok oksijen kullanımı elbette bir o kadar da yakıt tüketimi var demek; bu kuşların besinleri çoğunlukla enerji açısından son derece yoğun olan çiçek nektarından oluşuyor. Ancak bir çeşit şekerli su sayılabilecek nektar, protein ve diğer besleyici öğeler açısından son derece fakir, bu yüzden sinek kuşları küçük böcekleri ve sinekleri de menüsünde bulundurmak zorunda. Bu derece hızlı bir vücuda sahip olunca havada uçan sinekleri avlamak pek zor olmasa gerek. Hız demek duyu sinyallerini işleyip aksiyona çevirmek için az zaman olması, haliyle yüksek performanslı bir işlem ünitesine gerek duyulması demek. Bu yüzden oransal olarak kuşlar aleminin en büyük beyini ile bir başka rekorun sahibi olmalarına da pek şaşırmıyoruz. Sinek kuşlarınının avlanmasını yavaşlatılmış olarak aşağıdaki video'un 19. dakikasında görebilirsiniz. Aynı video'nun 30. dakikası civarında ise benim fotoğrafını çektiğim Anna's Hummingbird cinsinin yüksek hızlı kur dalışı sırasında kuyruk tüylerinin hızla çarpan hava ile nasıl titreşip cik sesi çıkarttığını görülüyor. Bu kuşların hayret verici özelliklerinden bir başkası da nektar içme yöntemleri. Uçları çatal şeklinde olan dilleri sıvı içerisine girdikten sonra, çatalın hem sağ hem de soldaki parçaları birbirinden bağımsız şekilde boylamasına kıvrılarak birer boru şeklini alıyor ve böylece sıvıyı içine hapsediyor. İçi nektar dolu olan dilini gagasının içine çekerek nektarı midesine indiren kuş saniyede 13 kere tekrar edebildiği bu teknikle kısa zamanda büyük miktarlarda nektar içmeyi başarıyor. Bu kuşların sınırları zorlayan fizyolojileri ve son derece ilginç özellekleri saymakla bitmez. Sinek kuşlarının diğer ilginç özelliklerini araştırmayı size bırakıyorum. Fotoğraf künyesi - Fotoğrafı çeken: Cüneyt Özdaş - Kamera: Canon EOS 6D - Lens: Tamron SP 24-70mm f/2.8 Di VC USD - Odak uzaklığı: 70mm - Diyafram: f/6.3 - Pozlama: 1/640 saniye, - ISO: 800 - Resim Düzenleme Yazılımı: Adobe Lightroom - Yer: San Francisco, USA İlgiç linkler: http://www.wired.com/wiredscience/2011/05/hummingbird-tongue-drinking/ http://www.pnas.org/content/108/23/9356.full.pdf+html?with-ds=yes http://www.guinnessworldrecords.com/records-1000/fastest-wing-beat-of-a-bird/ http://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/hummingbirds-magic-in-the-air/video-full-episode/5475/ http://www.hummingbirds.net/species.html


Herkese Aralık sayımızdan merhabalar! ISON'un bizleri Kasım ayında heyecanlandırması ile güzel bir ayı geride bıraktık. Bu yazıyı yazdığım zamanda geri döndüğü haberini aldık Eğer ki büyük bir parçası halen kalmış ise gündüz bile görebileceğimiz parlaklıkta gökyüzünde olacaktır. Bakalım bizler ISON'u beklerken, bu ay bizleri neler bekliyor. VENÜS Venüs gezegeni ay sonuna doğru gittikçe alçalsa da Güneş battıktan sonra Batı ufkundaki en parlak gökcismi olacaktır. 1 saat civarında gözlenebilir. Venüs bir iç gezegen olduğundan tıpkı uydumuz Ay gibi evreler gösterecektir. MARS Gece yarısından sonra doğu ufkundan yükselmeye başlayan kızıl gezegen her gün biraz daha erken doğacaktır. JÜPİTER Gökyüzümüzün vazgeçilmezi, Güneş sistemimizin en büyüğü Jüpiter gezegeni, Güneş batarken doğu ufkundan yükselecek, Güneş doğarken batı ufkundan batacaktır. Gecenin en parlak cisimlerinden biri olarak direk dikkatinizi çekecektir. SATÜRN Halkalı gezegen Satürn bu ay Güneş'in hükümdarlığından kurtulup ay sonuna doğru kendini göstermeye başlayacak. Fakat bütün gece gözlemleri için halen beklememiz lazım. Bu ay kaçırılmaması gerekenler 13-14 Aralık Geminids Meteor yağmuru. Geminids meteor yağmuru, meteor yağmurlarının kralıdır. Saatte 120 adet meteorun atmosferimize girişini gözlemleyebilirsiniz. Bu küçük taşların kaynağını 3200 Phaethon isimli asteroid oluşturmaktadır. 7-17 Aralık arasında gözlem yapabilirsiniz. 13-14 Aralık, bu yağmurların maksimuma ulaşacağı tarihlerdir. En çok yıldız kayması gözlemleyen siz olmak istiyorsanız, ışık kirliliğinden uzak yerleri tercih etmeniz gerekli. 21 Aralık Aralık Gündönümü. Kuzey yarım küre için yaz başlangıcı, Güney yarı küre için kış başlangıcı olan bu günde, kuzey yarı kürede en uzun gece yaşanacak. Artık gece süresi azalmaya başlayacak. 21-22 Aralık Ursids Meteor Yağmuru. Ursid'ler saatte 5-10 meteor ile en küçük meteor yağmurlarından bir tanesidir. 17-25 Aralık tarihlerinde Tuttle kuyrukluyıldızının kalıntıları bu meteor yağmurunu oluşturur. Ay evreleri Aralık ayı gökyüzü rehberi


Açık konuşmak gerekirse, plastik dediğimiz zaman ilk aklımıza gelen sadece yukarıdaki fotoğrafa benzer bir tablo oluyor. Her gün defalarca elimizden geçen plastik ürünler, çoğu insan için çevre düşmanı, insan düşmanı ve hatta 21. yüzyılın en büyük belası belki de. Ancak tam aksi şekilde, birisi kullandığımız plastik bir çöp değil, aksine geri dönüşüme uygun değerli bir hammadde dese nasıl tepki verirdiniz? Muhtemelen bugüne kadar hepimizin kafasına işlenen algılar nedeniyle inanmak istemezdiniz. Bu nedenle gelin, plastik ile dost olabilmenin ilk adımını atalım. Türkiye plastik üretiminde 2013 yılı itibariyle Almanya'nın arkasından Avrupa ikincisi olarak geliyor . Bunun yatırım yönünü, istihdam yönünü veya araştırma-geliştirme yönünü bir kenara bırakırsak, sektörün bu denli büyük olması demek, aynı zamanda daha fazla geri dönüşüm ihtiyacı demek. Ancak madem plastikleri masaya yatıracağız, ilk olarak gündelik hayatımızda kullandığımız hangi malzemeler plastikten yapılmıştır hatırlamak faydalı olacaktır. Çünkü plastik dediğimiz malzeme, genel kanının aksine sadece naylon poşetten ibaret değil. Naylon, plastik dünyasının sadece küçük bir parçasıdır. Su içtiğimiz PET şişe, o şişenin kapağı, şişenin üzerindeki ambalajı, eve aldığımız suyun damacanası, otomattan aldığımız kahve veya çayın bardağı, kafeye gittiğimizde çoğunlukla üzerinde oturduğumuz sandalye, bakkaldan eve dönerken içinde ekmeği taşıdığımız poşet, akşam yemek yedikten sonra artan yemeği buzdolabına kaldırmadan önce aktardığımız saklama kabı gibi örnekler gündelik yaşamımızda kullandığımız basit plastik ürünlerdir. Bütün malzemelerde olduğu gibi plastik sektöründe de mühendislik ürünleri büyük bir önem teşkil etmektedir ama günlük kullanımdan örnekler ile ilerlersek eğer, plastik konusunda aslında nasıl bir bilgi kirliliğinin olduğunu daha iyi anlayabiliriz. Plastikler genel olarak iki şekilde suçlanan malzemelerdir: çevreye zarar vermek ve insan sağlığına zarar vermek. Biraz önce bahsettiğimiz örneklerin somut verileri üzerinden sonuçlara vararak, gerçekten de plastik hem insana hem de doğaya zararlı mı yoksa tamamen yanlış bilgi mi veriliyor, bunun cevabını arayalım. Örnekleme yolu ile ilerlersek eğer, her zaman yanıbaşımızda olan PET şişeleri ele alabiliriz. PET şişeleri, günümüzde bütün firmaların, çevre duyarlılığı ve sağlık adı altında tüketiciye yüksek bir fiyattan sattığı cam şişeler ile karşılaştıracağız. PET Şişe vs CAM Şişenin Karşılaştırması PET şişe ismi, şişenin türünü belirtmesinden dolayı yerleşmiş bir kelimedir. PET bir plastik türüdür. Dünyada gıda ve ilaç sektörünün ürettiği ürünler sunulmadan önce onaylanmış olmak zorundadırlar. Sadece yiyecekler değil, içeceklerin veya ilaçların ambalajları, kutuları, şişeleri de buna dahil. Bu işlemlerin standartlarını belirleyip, denetimlerini yapan kurum olarak Amerika'da en tepede Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi'ni görüyoruz. FDA'nın analizleri ve belirlemelerine göre PET gıda-uyumlu bir malzemedir ve sizin içtiğiniz suya PET şişeden herhangi bir kimyasal geçme riski olmadığı belirlenmiştir . Zaten böyle bir onayı alamayan ürünün bütün marketlerde satılmasına imkan yoktur. Bu nedenle plastik şişeden su içmemek lazım, kanser yapıyormuş şeklindeki bilgi kirliliği kim tarafından nereden çıkarılmış bilemesem de, tamamen yanlıştır. Gıda ile uyumlu olmayan ürünler elbette vardır ve bunlar zaten gıda ürünlerinde kullanılmamaktadır. Ancak PET şişeden su içmek ile ilgili olarak şu ana kadar yapılmış bilimsel araştırmalar neticesinde herhangi bir sıhhi risk görülmediği de bilinmektedir. Plastik ürünlerin, bilimsel olarak kanıtlanmış herhangi bir sağlık sorunu yaratmamasına rağmen cam şişedeki ürünlerin pazarlama açısından suistimale açık olması düşündürücüdür. Peki ya çevre kirliliği faktörü? PET ve CAM şişelerin çevre dostu olup olmamasını madde madde incelemek daha sağlıklı olacaktır. Zira çevre dostu olmak demek sadece geri dönüşüm ile sınırlı bir mesele değildir. Cam ve PET şişelerin üretimde harcadıkları enerji: Üretim enerjilerini kıyasladığımızda, PET ve cam şişelerin harcadıkları enerjiler birbirlerine yakın değerlerdir. Harcanılan enerji fazlalığı, salınan CO2 fazlalığı demek olacağından bu konuda iki üründen birinin diğerine üstünlük sağladığını söylemek mümkün değil. Geri dönüşüm etmeni: Kısa cevap: İki malzeme de geri dönüştürülebilmektedir. Ancak neden herkesin aklında PET şişeler çöp olarak yerleşmiştir? Bunun cevabı ne yazık ki bilimde değil pozitif bilimlerdedir bana kalırsa. Sokakta rastladığımız kırılmış şişeler nasıl ki çöp ise, sağa sola fırlatılmış PET şişeler de çöptür. PET şişeler cam şişeler gibi kırılmaz. Bu nedenle hacimlerini korurlar ve çevreye atıldıkları takdirde daha çok göze çarparlar. Ek olarak, benim gözlemlediğim kadarıyla kullanımı daha yaygın olduğundan çöp olarak görülme ihtimali de daha yüksektir. Ancak bu PET veya cam şişelerin suçu değil, bizim suçumuzdur. PET şişe tamamiyle geridönüşümü gerçekleştirilebilir bir malzeme olmasına rağmen geridönüştürme konusunda yeterli seviyede miyiz? Ekonomik olarak gelişmiş ülkeler geridönüşüme çok büyük önem veriliyorken , Türkiye bu konuda oldukça gerilerde. Eğer plastikler, bilinçli bir şekilde, diğer tüm malzemeler gibi geridönüşüme kazandırılırsa çöp olmaktan çıkacaklardır. Burada iş, en az bizim kadar, çöplerin potansiyelini değrlendiremeyen devletin çevre politikalarına da düşüyor elbette . Atıkları sadece çöp olarak değil de bir hammadde olarak görmeyi başarabilen çevre politikası geridönüşüm bilinci arttırılacaktır. Geridönüşüm aşaması: Geridönüşüm biz tüketicilerden çıktıktan sonra tamamiyle endüstriyel bir boyut alır. Aynı üretimde olduğu gibi yine enerji ve maliyet hesapları söz konusu olmaya başlar. Çünkü geridönüşümününe harcadığımız enerji ve para gerçekleştirdiğiniz bir malzemenin harcadığı enerji ve çıkardığı maliyet, sıfırdan üretim yaparkenki kadar olursa geridönüşüm anlamsızlaşacaktır. Bir cam şişe, bir şekilde geridönüşüm işlemine ulaşmayı başarırsa, bu geridönüşüm sırasında sıfırdan üretimin %66'sı kadar bir maliyet ve enerji gerektirmektedir. Yani cam şişe geri dönüşürken %34'lük bir kazancımız olur. PET şişede ise, geridönüşüm sırasında ilk üretimin %10'u kadar bir maliyet ve enerji ihtiyacı duyulur. Bu da %90'lık bir kazanç var demek olur ki PET ve cam şişe arasında, %56'lık PET şişe lehine kazancımız var demektir. Bu noktada maliyet ve enerjiden bize ne, onu da fabrika düşünsün dememek gerekli. Zira çevreyi ve doğayı düşündüğümüz bir gündemde, gereksiz enerji tüketiminden kurtulmak büyük önem teşkil ediyor. Aynı zamanda enerji tüketiminin azlığı en başta da belirttiğimiz gibi CO2 salınımını da azaltacaktır. Maliyet düşüklüğünün ise tüketici olarak bizlere direkt olarak yansıyacağını belirtmemize gerek bile yok. Kısacası hepimiz bu zincirin bir parçasıyız. Kapasite ve dağıtım: Üzerinde uzun uzun durduğumuz üretim kısmından sonra biz tüketicilere ürünün ulaşması kısmı da oldukça önemli bir faktör. Kaynaktan çıktıktan sonra şişelenip, marketlere veya evlerimize gelecek bir su şişesinin özellikleri çevreyi direkt olarak etkilemektedir. Cam ve PET şişeyi elimize aldığımızda kolaylıkla farkederiz ki cam şişe daha ağırdır. İşte bu ağırlık, cam şişenin birim başına taşıma kapasitesini düşürmektedir. Gelin basit bir hesap yapalım; siz 1 litre suyu taşımak için cam şişe kullandığınızda cam şişenin daha ağır olması nedeniyle, taşımayı gerçekleştiren bir kamyona ortalama 500 km'de yaklaşık 660 kg CO2 salınımı yaptırırsınız. Diğer taraftan, PET şişe için ise yükü çok daha hafif olacağından aynı hesapla 500 km'de çevreye saldığınız CO2 miktarı yalnızca 330 kg olacaktır . Tam tamına yarısı! Evet cam şişeler estetik duruyor olabilir ama taşıma esnasında harcanan yakıt, salınan CO2 miktarının çevreye verdiği zarar neredeyse 2 katı değerinde. Cam şişelerin aleyhine kapsamlı bir işlevsizlik ve görmezden gelinemeyecek kadar büyük bir fark var ortada. Tabii ki onlarca plastik türü ve bunları karşılaştırabileceğimiz örnekler var ancak sayfalarca sürecektir bu kıyaslama. Çok detaya girmeden kısa bilgiler verecek olursak mesela, bir plastik poşet üretilirken çevreye 1 birim CO2 salındığını kabul edersek eğer, aynı ağırlığı taşıyacak bir kese kağıdı için 4 birim, bez torba için ise 171 birim CO2 salındığını söyleseydim size ne derdiniz? 1 ton kağıt üretmek için ortalama 10-17 ağaç kesilmesi gerektiğini de unutmayalım . Kese kağıdı ve bez poşetler birden çok kullanıma müsaitler savunması gelecektir muhtemelen. Ancak istatistiklere göre, tüketiciler kese kağıdını ortalama 2, bez torbayı 51 kez kullanıyor. Kullanma ortalamalarına baktığımızda, çevreye verdiğimiz zarar en az naylon poşet için geçerli oluyor. Demek ki bu noktada da, aynı PET şişe örneğindeki gibi, malzemeleri suçlamak yerine, insanlar davranışlarını değiştirmeliı. Naylon poşeti kullanıp yere atmak yerine geri dönüşüme kazandırdığımız vakit, bu avantajlar sürdürülebilir olacaktır. Değinmeden geçmek istemediğim bir diğer unsur da, plastiklerin doğada bozunmadan asırlarca kaldığı yalanıdır. Bunu gelin ben değil Boğaziçi Üniversitesi Fizik Bölümü hocası Prof. Dr. Levent Kurnaz açıklasın; Adeta plastik doğada ne kadar uzun süre bozulmadan kalırsa o kadar çevreci olunuyor. Plastikler organik maddelerdir. Bir süre sonra çevresel şartlar ve oksijenin etkisi ile yıpranırlar ve yapıtaşlarına ayrılmaya başlarlar. Bir market poşeti, doğada sadece 8 ile 10 yılda tamamen yok oluyor. Hatta yeni teknolojiler sayesinde bu süre artık 1 yıla indi. Sayın Kurnaz'a ek olarak belirtmek isterim ki elbette doğada çok uzun zamanlarda çözünen plastikler de mevcuttur. Bu plastikler, dayanıklılıklarının yüksek olması, uzun süreli kullanıma hizmet etmesi istenen plastikler olduğundan maalesef çevre dostu olmadıkları da bir gerçektir. Diğer taraftansa, doğada çok daha kısa sürede bozunması amaçlanan bio-bozunur şekilde üretilen plastikler veya poşetler de mevcuttur. Bu da bizi tüm malzemelerde olduğu gibi, plastikler konusunda da mümkün olduğunca bilinçli birer tüketici olmaya yönlendirmelidir. Bu kıyaslamaların bir de son bir boyutu daha var. Gıda israfı! Gelişmiş ya da gelişmemiş ülkelerin ürettiği yiyeceklerin %40'ı çöpe gidiyor bugün. Gelişmiş veya gelişmemiş kriteri sadece hangi aşamada çöpe gittiği gerçeğini değiştiriyor ne yazık ki. Tam da bu noktada, gıdaların bozulmadan daha uzun süre dayanmalarını sağlayabilecek, sağlık uygulamalarında kullanımı risk içermeyen modifiye edilmiş plastikleri işin içine katarsak, plastikler tamamen avantajlı konuma gelmektedir. Bu plastikler isteğe göre, yiyeceklerin taze kalmasını da sağlayabilir, herhangi bir mantar veya bakteri oluşumunun engellemesini de. Zira camda saklayabilmenize rağmen en azından bir kese kağıdının içinde bir yemeği saklayamazsınız, ancak modifiye edilmiş bir plastiğin içinde, normal şartlarda 1 günde bozulacak yemeği 3 güne kadar dayandırabilirsiniz. Ayrıca plastikler bu şekilde modifiye edilip geliştirilebilirken, kese kağıdının böyle bir imkanı olmadığını da unutmamak gerekli . Elimizdeki bütün verileri toparlarsak eğer, plastik sağlıksız değildir. Bu nedenle, plastik ile ilgili olarak artık klişe haline getirilmiş söylemlere inanmak yerine, çevremizi en güncel bilimsel verilerin ve gelişmelerin ışığında/bilincinde korumak, gerçek anlamda doğaya yardım etmemizi sağlayacaktır. Geri dönüşüm ne yazık ki ülkemiz için büyük bir eksiklik ve bunu aştığımız zaman, korkmamız gereken şey plastik olmayacaktır. Tam tersine, kağıt bardaklar veya kese kağıtları için katledilen ormanları, salınan ekstra CO2 miktarını engellemiş olacağız. Daha yeşil bir dünyaya sahip olmak, her şeyde olduğu gibi bilimden ve bilinçlenmekten geçmekte. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS KAYNAKLAR 1- http://www.ticaretgazetesi.com.tr/haberler_plastik_ureticileri_avrupa_ikincisi-l-1-sayfa_id-666-id-198903 2- http://www.plasticsinfo.org/Main-Menu/MicrowaveFood/Need-to-Know/Plastic-Bev-Bottles/The-Safety-of-Polyethylene-Terephthalate-PET.html 3- http://www.pagev.org.tr/admin/PICS/dosyalar/%2819165%29Funda_Cetin_sunum.pdf 4- http://www.plasticfilmrecycling.org/#5 5- http://www.acikbilim.com/2013/04/dosyalar/sehirlerdeki-gizli-hazine-cop.html 6- http://www.daf.eu/UK/Trucks/Documents/Road-Transport-and-the-Environment.pdf 7- VIII. PAGEV Türk Plastik Endüstrisi Kongresi Prof. Dr. Levent Kurnaz Sunumu 8- http://www.plastics.ca/articles_merge/protecting_food.php Konuk Yazar Hakkında: Atakan Atay Malzeme bilimi ve mühendisliği alanında eğitim gören ve polimerler üzerinde doktora yapan Akay, ar-ge mühendisi olarak çalışıyor.


Vurucu ve ilgi çekici başlığımı attıktan sonra, yanımda bulunan çikolatamdan bir parça alıp ağzıma atıyorum ve mutlu mutlu sırıtarak acaba bunun gibi kaç kilo daha yersem günün birinde bana Nobel Ödülü verirler ve ben de Stockholm'ü görme fırsatı elde ederim diye düşünüyorum. Sonra başlığı tekrar okuyorum ve birbirinden bu kadar ilgisiz gibi gözüken iki şeyin nasıl bir araya geldiğini hatırlamaya çalışıyorum. Nobel Ödülü kazanmak ile çikolata yemek arasında nasıl bir ilişki olabilir? Yıllardır mide ve kilo sorunları yaşayan beni bugün tekrardan çikolataya başlatan bir çalışma*, o çalışmanın getirdikleri ve ona karşı öne sürülen tezler ile birlikte, hem öne sürdüğü fikir hem de bilimsel yönteme/verilere tekrardan kısaca bir göz atmak anlamında oldukça faydalı olabileceğine inanmam, yazının geri kalanını Dr. Franz Messerli'nin New England Journal of Medicine'da 2012 yılında yayınlanan çalışmasına adamama sebep oluyor. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Dr. Messerli, ABD'de bulunan St Luke's-Roosevelt Hastanesi'nde ve Columbia Üniversitesi'nde çalışan bir tıp doktoru. 10 Eylül 2012 tarihinde dünyanın en önde gelen tıp dergilerinden olan New England Journal of Medicine'da, ülke başına düşen Nobel Ödülü sahibi biliminsanı sayısı ile ülkede kişi başına tüketilen çikolata arasında doğrusal bir ilişki olduğunu gösteren makalesi yayınlandı. Oldukça sarsıcı! Ülkemiz dışındaki popüler haber sitelerinde büyük bir ilgiyle karşılanması ancak aynı alanda çalışan bilim insanlarınca da oldukça kuşkucu bir şekilde yaklaşılması çalışmanın sarsıcılığını gösteriyor, en azından popüler anlamda. Makalenin detaylarına geçmeden, öncelikle şu soruya cevap vereyim; neden çikolata? Nasıl bir zihnin ürünü durup dururken çikolata ile Nobel Ödülü sayısını karşılaştırmak ister? Eğer çikolataya biraz daha yakından bakarsak, sorunun cevabı kendiliğinden ortaya çıkıyor. Kısaca Çikolata Çikolata yaklaşık olarak 3000 yıldır insanlık tarafından biliniyor ve tüketiliyor. Daha çok Mayalar ve Aztekler tarafından tüketilirken, Avrupa'lı keşiflerin bu iki ulusu tüketmesinin ardından Avrupa'ya geçiyor ve zaman içerisinde şu anda yediğimiz bol kalorili besine dönüşüyor. Benim burada verdiğimden çok daha detaylı ve eğlenceli bilgiye Kerem Kaynar'ın Çikolata: Tanrıların Yiyeceği isimli makalesinden ulaşabilirsiniz. Ben çikolatanın konumuza ilgisine geleyim. İçerdiği kakao sayesinde pek çok farklı kimyasala ev sahipliği yapıyor bizim kalori depomuz. Dopaminden kafeine, serotoninden theobromine, sonu -in ile biten pek çok kimyasal ürün çikolatanın içinde bulunuyor . Meraklısına bahsedeyim; dopamin sinirsel iletimde rol alan bir hormondur ki fazlası şizofreniye yol açar, kafein ise zaten hepimizin yakından bildiği bizi uyanık tutan merkezi sinir sistemi uyarıcısıdır. Geri kalan ikisinden serotonin eksikliğinde depresyona yol açan, mutluluk duygusuyla ilişkilendirdiğimiz bir sinirsel iletken iken theobromin ise mutluluk hormonu olarak da adlandırılan endorfinin salgılanmasında rol oynayan, yapısı kafeine benzeyen bir kimyasal. Ama bunlardan hiçbirisi Nobel kazanmamızı, daha doğrusu yüksek bilişsel aktivite göstermemizde doğrudan etkili değildir. Öte yandan, kakaoda bulunan flavonoid adı verilen kimyasallar bilişsel aktivite ile daha yakından ilgililer. Flavonoidler ve Çikolata Flavonoidler bitkilerin ikincil metabolik ürünleridir. Türkçe söylersek, bitkilerin yaşamlarını devam ettirmelerinde birincil öneme sahip olmayan ancak bitkisel işlevlerin bir kısmının sağlanmasına yarayan ürünlerin arasında flavonoidler de bulunuyor. Bitkilerin sarı, kırmızı ve mavi renkler almasına yardımcı olmaları, yüksek enerjili morötesi ışının filtrelenmesinde rol almaları ve bitkilerin azot bağlama işleminde görev almaları flavonoidlerin görev tanımını büyük ölçüde kapsıyor. Bizim için önemli olan şey ise, flavonoidlerin şimdiye kadar antiallerjik, ateş düşürücü ve antioksidant özelliklerinin olabileceğinin, en azından deneysel ortamda gösterilmiş olması. Yani, flavonoidler bizim için oldukça yararlı ürünler olabilirler (önemle vurgulamak isterim ki flavonoidlerin henüz geniş çaplı insan deneyleri yapılmamıştır, FDA tarafından henüz onaylanmış bir flavonoid ilaç yoktur ). Dahası, kanser karşıtı etkilerinin de olduğu söylenmektedir ama henüz tam olarak doğrulanmamıştır . Bütün bunlar göz önüne alındığında flavonoidlerin önümüzdeki yıllarda önemli bir araştırma konusu olabileceği fikrine kapılmadan edemiyor insan. Bilişsel aktivite demişken, flavonoidlerin, kesin olmamakla beraber, insanlarda bunamayı geciktirdiği ve yaşlılıkla gelen bilişsel aktivitelerde gerilemeyi yavaşlattığı yönünde bulgular olduğunu söylemeden edemeyeceğim . Zaten bu bulgular da Messerli'nin bu yazıda bahsi geçen çalışmasının temel itkisini oluşturuyor. Nobel ile Çikolatayı İlişkilendirmek Messerli, şöyle bir düşünce yolu izliyor; madem flavonoidlerin bilişsel aktiviteyi arttırdığı düşünülüyor, o zaman acaba ülkede tüketilen çikolata miktarı ile ülkenin bilişsel aktivitesi arasında bir bağlantı var mıdır? Tüketilen çikolata miktarını bulmak kolay, bunun için şirketlerin verilerine veya veritabanlarına ulaşmak yeterli. Ancak bir toplumun, ya da daha önemlisi bir bireyin bilişsel aktivitesini nasıl tanımlarsınız, bunu nasıl ölçersiniz? Messerli bunu ölçmek için, verisine oldukça rahat bir şekilde ulaşılabilinen ve bilim dünyasının açık ara en prestijli ödülü olan Nobel Ödülü'nü seçiyor. Ardından, ülkedeki kişi başına düşen Nobel Ödülü sayısı ile tüketilen çikolata miktarını karşılaştırıyor. Elde ettiği sonuçlar, her iki değişken arasında doğrusal bir ilişki, bir bağlaşıklık gösteriyor. Listenin en başında İsviçre geliyor, onu İsveç izliyor, ki bu ülkeler de çikolatanın en çok tüketildiği ülkeler aynı zamanda. ABD'de kişi başına tüketilen çikolata miktari 5 kg. iken, bu İsviçre'de 11.5 kg'a çıkıyor. Sonuçlara göre ABD bu sayede 12 kişi çıkarabilmiş, İsviçre ise 32. Elbette belirtmem lazım, Nobel kazanan vatandaş sıralamasında ABD 350 ile açık ara önde; İsviçreliler'in sayısı ise 26 . Unutmadan, ABD'nin yaklaşık olarak 320 milyon nüfusu varken İsviçre'ninki 8 milyon civarında. Böyle muazzam bir uçurum da gözardı edilmemeli. Bağlaşıklık İncelemesi Bize Ne Söyler, Ne Söylemez İşte bu noktada, bir saniye durup düşünmemiz gerekiyor; bir takım veriyi işlediniz ve onları bağlaşıklık incelemesine tabii tutarak bir dizi sonuç elde ettiniz. Öncelikle şunu sormalıyız; bağlaşıklık analizi bize ne söyler? Messerli'nin bulduğu sonuçlar, aslında bize doğrudan doğruya Nobel almanın yolunun çikolata tüketiminden geçtiğini söylemez; tek bilebildiğimiz şey Nobel sayısı ile çikolata yemenin arasında bir ilişki olduğu. Bu ilişki, nedensellik göstermez, yani çikolata yediğiniz için Nobel alma şansınız artmaz ya da tam tersi doğru olmak zorunda değil. Bir başka bakış açısı ise, bu iki değişkenin arasında doğrudan bir nedensellik olmasa bile, ikisinin ortak bir nedeni olabilir. Dahası, bu değişkenlerin arasındaki ilişki tamamen tesadüf de olabilir. Önemli olan, bu seçeneklerden hangisinin doğru olduğuna karar verebilmekte. Birkaç örnek vereyim. Yeldeğirmenlerinin dönme hızı ile rüzgarın şiddetini karşılaştıracak olursak, daha şiddetli rüzgarda dönme hızının daha yüksek olduğunu buluruz. Fakat bağlaşıklık analizi uyguladıysak eğer, tek bilebileceğimiz şey şiddetli rüzgar ile daha hızlı dönme arasında bir ilişki olduğu. Misal, şunu söyleyemeyiz; yeldeğirmenlerini döndüren şey rüzgardır, bu yüzden şiddetli rüzgar yüksek dönme hızının sebebidir. Çünkü bağlaşıklık analizi, aynı olguya farklı bir açıdan bakarak şiddetli rüzgarın sebebinin hızlı dönen yeldeğirmenleri olduğunu söylememize izin verir. Kısacası, nedensellik ilişkisini bağlaşıklık analizi ile yakalayamayız. Daha uçuk bir örnek vereyim. Hayatımın ilk on beş yılı boyunca boyumu ölçtüm diyelim. Bu veriyi İstanbul Boğazı'ndan her yıl geçen gemi sayısıyla karşılaştırdığım zaman da doğrusal bir ilişki elde edeceğim; çünkü benim boyum ilk on beş sene boyunca her yıl uzadı, aynı zamanda da boğazdan geçen gemilerin sayısı da her yıl arttı. Ama sorarsanız benim boyumun uzamasının nedeni boğazdan geçen gemiler mi yoksa boğazdan geçen gemiler benim boyum uzadığı için mi artıyor diye, vereceğim cevap hiçbiri olacak, çünkü arada hiçbir bağlantı yok. Bu ilişki tamamen tesadüf eseri oluşmuş durumda. İşte tam da bu saydığım sebeplerden dolayı Messerli'nin çalışması pek çok eleştiri aldı. Bunlardan bazısı çıkarımın yetersiz olduğu ve altında başka sebeplerin yattığını söyledi, bazısı doğrudan verilerin güvenilirliğini sorguladı. İlk eleştiriye biraz daha yakından bakalım. Eleştiriler ve Karşı Görüşler Yayınlanan bir başka çalışma, Messerli'nin incelemesini farklı iki veri üzerinden yürüttü. Burada, kişi başına düşen milli gelir ile kişi başına düşen çikolata tüketimi karşılaştırıldı. Sonuç? Messerli'nin gördüğü eğilimin aynısı burada da ortaya çıktı. Bu demek oluyor ki, kişi başına düşen milli gelir ile Nobel kazanan bilimadamı sayısı arasında da doğrusal bir ilişki var. Çalışmayı gerçekleştiren yazarların bahsettiği gibi, güçlü ekonomiye sahip ülkelerden bilime daha büyük katkılar geliyor ve bu sebeple de Nobel Ödülü daha çok gelişmiş ülkelerden çıkıyor. Eldeki verileri düşününce bana biraz daha elle tutulur bir açıklama gibi geldi. Zaten, Messerli'nin kendisi de çalışmasının sonuçlarından haberdar olduğu için kendisini doğrulayacak veya yanlışlayacak deneylerin yapılması gerektiğini söylüyor. Bir başka bilimadamı grubu ise, Messerli'nin çalışmasına verilerin yetersizliği ve güvenilir olmaması açısından yaklaşıyor. Elimizde 1900'den beri Nobel kazananların tam listesi bulunsa da, Messerli'nin çikolata tüketimine dair verileri en erken 2002 yılından başlıyor. Yani, 2002'den daha önce tüketilen çikolata miktarına dair bir bilgi çalışmada yer almıyor. Haliyle, 1905 yılında Almanya'da ortalama tüketilen çikolata miktarını bilmiyoruz ve bu çalışmanın geriye dönük güvenilirliğini sorgulatır hale getiriyor. Getirilen bir başka eleştiri ise, toplumun genel eğilimlerinin Nobel kazanan bireylerin hareketleriyle uyuşma zorunluluğunun olmaması yönündeydi. Türkiye olarak aşırı miktarda sigara tüketiyor olabiliriz, ama bizim bilim insanlarımız sigara içmiyor olabilir. Benzer şekilde, Nobel kazanmış İsviçreli bilim insanları da Milka'dan pek hoşlaşmıyor olabilirler. Bu savı test etmek için yapılan bir çalışmanın sonuçları ise geçtiğimiz aylarda yayınlandı . Son yayınlanan çalışmanın sahibi bilim insanları, doğrudan Nobel Ödülü kazananlara bir anket uygulamayı seçtiler. Nobel Ödülü'ne sahip yaklaşık 30 tane bilimadamı üzerinde yürüttükleri çalışma sonucunda yaklaşık %41'lik bir kısmın Nobel Ödülü kazandığı çalışmayı gerçekleştirdiği yıllarda toplumun aynı yaşta bireylerinin tükettiği ortalama değerinin iki katı veya daha fazla çikolata tükettiğini bulurken %23'ünün ise çok daha az tükettiği sonucuna ulaştı. Dahası, Nobelli bilimadamlarının sadece %32'sinin toplumun genelinden daha fazla çikolata yediği ortaya çıktı. Bu sayı, daha az tüketenler için %14 civarında. Kısacası, bu çalışma da Messerli'nin tezini kesin bir şekilde doğrular nitelikte değil. Gelecek ve Sonuç- Güncel Çalışmaların Ötesi Gelecekte neler yapılabilir? Bu noktada belki de en önemli soru bu. Flavonoidlerin insan vücüduna etkisi daha ciddi ve geniş bir şekilde araştırılmaya devam edilecek, şu anda böyle çalışmalar halihazırda destekleniyor. Aynı zamanda bilişsel aktivitelerin nicelendirilmesi ve eldeki çikolata tüketiminin Nobel kazanan bireylere göre dağılımının daha detaylı ve kesin bilgilerin ortaya çıkması da bu çalışmaların geleceği açısından önemli. O zaman şu şekilde toplayayım; çikolatada bulunan flavonoidlerin insanlarda bilişsel aktiviteyi arttırdığı yönünde bulgular var. Bunu farklı bir şekilde test etmek isteyen Messerli ülkedeki birey başına düşen çikolata tüketimi ile Nobel kazanan biliminsanı sayısında doğrusal bir ilişki olduğunu buluyor fakat elimizdeki güncel veri bu savın nedenselliğini doğrulamak konusunda yeterli değil. Kısacası, her istatistiksel veri ve ilişki bizi nedensellik ilişkisine yöneltmek zorunda değil. Bu yüzden siz siz olun, çikolata tüketimini abartmayın ve size sonuç olarak sunulan matematiksel ilişkilerin doğruluğuna güvenmeden gerçekte ne anlama gelebileceklerini bir kez daha düşünün.


Çocukken, anne babamın beni aşılama için sağlık ocağına götürdüğü zamanları hayal meyal anımsıyorum. Aşı olmaya gittiğimi fark ettiğim anda her çocuk gibi içimi bir korku kaplardı. Bir defasında sağlık ocağına varıp da, oradaki görevlinin, iğne yapmak yerine yemem için pembe bir kesme şeker verdiğini anımsıyorum. İçimdeki aşı korkusu uçup gitmiş, hatta Niye diğer aşılar böyle tatlı değil?'diye epey bir içerlemiştim. O zamanlar, kesme şeker üzerine damlatılan bu pembe sıvının beni oldukça ciddi sakatlık hatta ölümle sonuçlanabilecek önemli bir hastalıktan koruduğunu bilmiyordum. Daha sonra ilkokula başlayıp, sınıftaki koltuk değnekli arkadaşımın neden yardımsız yürüyemediğini sorduğumda annem sesini alçaltarak Arkadaşın çocuk felci geçirmiş. dedi. O yıllarda, hemen hepimizin okulunda koltuk değneği ile yürüyen veya tekerlekli sandalyeye bağımlı arkadaşlarımız vardı. Çocuk felci, ya da tıbbi adıyla poliomyelit , hayatımızın içinde, yarattığı sonuçlar da gözümüzün önündeydi. Şimdiki nesil bu konuda oldukça şanslı. 1950'lerde, soğuk savaşın hemen ardından iki biliminsanının yaptığı çalışmalar sayesinde bu korkutucu hastalığı önleyen iki farklı aşı bulundu ve izleyen yıllarda dünya çapında bir çocuk felci aşılanma kampanyası başlatıldı. 1988 yılına geldiğimizde, Dünya Sağlık Örgütü başı çektiği Çocuk Felci Kökünü Kurutma Kampanyası sayesinde yılda görülen çocuk felci vakası sayısı 350.000'den, 2012 yılı itibariyle 223 vakaya geriledi. Bugün çocuk felci, hala salgın statüsünde tutulan Afganistan, Pakistan ve Nijerya haricinde hemen hiç bir ülkede görülmeyen, unutmaya yüz tuttuğumuz bir hastalıkken, bazı yeni gelişmeler, daha önce öngörülemeyen bazı faktörler ve aşı karşıtı hareket nedeniyle tekrar bir tehdit oluşturma belirtileri gösteriyor. Bu nedenle bu yılın ilk sayısında, unutmaya yüz tuttuğumuz ama aslında hiç unutmamamız gereken bu önemli hastalığa değinmek istedim. Çocuk Felci Nedir? Çocuk felci, enterovirus grubundan poliovirus isimli bir RNA virüsünün neden olduğu bulaşıcı ve tedavisi olmayan bir hastalıktır. Virüs, fekal-oral kontaminasyonla vücuda girer. Bağırsaklarda çoğalan PV, dışkıyla etrafa saçılır ve enfekte kişinin başkalarına da virüs bulaştırmasına neden olur. Vakaların %90'ı herhangi bir belirti göstermeksizin virüsü etrafa saçarak hastalığın yayılmasına neden olur. Ancak %10 vakada bağırsaktaki virüsler kan dolaşımına geçerler ve halsizlik, kusma, ense sertliği, ateş ve baş ağrısı gibi şikayetlere neden olurlar. Hastaların %1 'inde, kan dolaşımına geçen PV, merkezi sinir sistemine geçerek burada kalıcı hasar yapar. Virüslerin enfekte ettiği yere göre semptomlar değişkenlik gösterebilir. En sık gözlenen form Spinal Polio denen türdür ki, bunda virüsler omuriliği enfekte ederler ve özellikle bacaklarda, bazen de tüm vücutta ve solunum kaslarında güçsüzlük ve kalıcı felce neden olurlar. Virüsün beyine geçmesi halinde Bulbar Polio ve Polio Ansefaliti gelişir. Bu durum genelde nefes durması, tüm vücut felci ve hatta ölümle sonuçlanabilir. Çocuk felci geçirip hayatta kalan kişilerin %40'ında, akut hastalığı geçirdikten 15-40 yıl sonra Post-polio Sendromu denen ve felce varan ciddi kas güçsüzlüğü, kas ağrıları ile karakterize yeni bir alevlenme ortaya çıkabilir. Eski Mısır'dan 1950'lere Çocuk felci, insanlık tarihi kadar eski bir hastalık. Eski Mısır'da, M.Ö. 1400 yılından kalma bir tablette, bacağında çocuk felci sekeli olan bir Mısırlının tasvirine rastlıyoruz. Tarihi belgelerden, insanllık tarihi boyunca her toplumda görüldüğünü biliyoruz. Ancak 1800'lü yıllara karşı çocuk felci göreceli olarak daha az etkisi olan bir hastalıktı. O dönemde, kanalizasyon sistemlerinin yokluğu ve genel hijyen kurallarının bilinmemesi nedeniyle, çocuk felci ile birlikte difteri, kolera gibi daha bulaşıcı ve öldürücü hastalıklar da sıklıkla görülüyordu. Bebek ölüm oranları oldukça yüksekti ve pekçok çocuk, diğer bulaşıcı hastalıklar nedeniyle ölüyordu. Gene kanalizasyon sistemi yokluğu, diğer hastalıklardan ölmeyen bebeklerin henüz anne sütü emerken polio virüsü ile karşılaşmasına neden olduğundan, anne sütünden bebek bağırsağına geçen bağışıklık sağlayıcı proteinler sayesinde çocuk felci hastalığı daha hafif geçiyordu. Ancak 1800'lerde hijyen ve kanalizasyon siteminin gelişmesi sonucunda diğer hastalıkların sıklığı azaldı, bebeklerin polio virüsü ile tanışma yaşları ilerledi. Bu da, 1900'lerin başında önemli çocuk felci salgınlarına neden oldu. 20. yüzyılda, çocuk felci gelişmiş ülkelerde yakından bilinen ve günde binlerce çocuğun sakat kalmasına neden olan korkulan bir hastalık haline gelmişti. 1916'da, ABD'de en büyük çocuk felci salgını meydana çıktı. New York City'de başlayan salgın, bir yıl içinde toplam 27.000 kişinin sakat kalmasına, 6.000 kişinin de ölmesine neden oldu. 1932 yılında ABD başkanı Franklin Roosevelt'e çocuk felci tanısının konması, kamuoyunda bu hastalık ile ilgili farkındalığın artmasına ciddi anlamda katkıda bulundu. 1948 yılında biliminsanları, çocuk felcine neden olan üç farklı polio virüsü olduğunu keşfettiler: Tip 1,2 ve 3. 1949'da, daha sonra bu buluşları ile Nobel Ödülü'ne hak kazanan Thomas Weller ve Frederick Robbins, polio virüsünü canlı hüceler içinde üretmeyi başardılar. Artık düşmanın adı konmuştu, bundan sonra savaş ilan edilebilirdi! Salk, Sabin ve Soğuk Savaş Yılları 1947 yılında Pittsburgh Üniversitesi, virolojist ve epidemiyolog Dr.Thomas Francis Jr. ile birlikte New York Üniversitesi'nde bir grip aşısı üzerinde çalışmakta olan Dr. Jonas Salk'ı virüs araştırma programı çerçevesinde çocuk felci aşısı üzerinde çalışmak üzere davet etti. Salk, tüm gücüyle eski deneyimlerinin ışığında artık tanımlanmış polio virüsüne karşı bir aşı geliştirmek için çalışmaya başladı. Dr.Jonas Salk, yedi yıl sürecek hummalı bir çalışma içine girdi. Salk, canlı ve zayıflatılmış virüslerin hala tehlikeli olabileceğini düşünüyor, pekçok biliminsanının görüşlerinin aksi yönünde, ölü bir virüs aşısı üzerinde çalışıyordu. Sene 1952 olduğunda, ABD, tarihinde görülen en korkutucu çocuk felci salgını ile karşı karşıya kalmıştı: 57.628 çocuk felci vakası! Salgından iki yıl sonra, Salk'ın formaldehitle öldürülmüş virüsten elde ettiği aşısı hazırdı. Dr. Salk, geliştirdiği aşıya öylesine çok güveniyordu ki, ilk olarak kendi karısı ve üç çocuğunu medya önünde aşıladı. Ardından aşının etkinliği ve güvenilirliğini test etmek için önce Pittsburgh bölgesinde yaşıyan 15.000 çocuk pilot bir çalışmayla aşılandı. Ardından, 1954 yılında aşı geliştirilmesi için maddi destek veren Ulusal Çocuk Felci Vakfı'nın önderliğinde tıp tarihindeki en büyük çift kör kontrollü klinik deneyi gerçekleştirildi: 20.000 doktor ve halk sağlığı uzmanı, 64.000 okul görevlisi, 220.000 gönüllü yetişkin ve ABD, Kanada ve Finlandiya'dan 1.800.000 okul öğrencisi. Klinik deneyden bir yıl sonra, aşılanan gruptaki çocuk felci oranı, aşılanmayan gruba göre %90 oranında azalmıştı! Dr. Jonas Salk, kısa zamanda ülke çapında kahraman ilan edildi. 1957 yılına gelindiğinde, Salk'ın aşısı sayesinde ABD'de görülen çocuk felci vakaları %80-90 oranında azalmıştı. Aşının bu denli yaygın kullanılması, bu işten Dr. Salk'ın ne kadar para kazandığı konusunda soru işaretleri yaratmış olacak ki, kendisine bir TV programında aşının patentinin kimde olduğu sorulduğunda, Dr. Salk'ın verdiği cevap tarihe geçecekti: Ne patenti? Güneşi patentleyebilir misiniz? Dr. Jonas Salk, ulusal kahraman olurken, çocuk felci aşısı ile uğraşan bir başka biliminsanı daha vardı: Dr. Albert Sabin. Dr. Sabin, Salk'ın başarısını takdir etmesine karşı, zayıflatılmış bir aşının ölü virüs aşısından daha uzun süre ve daha etkili olacağına inanıyordu. Canlı virüs kullanılması halinde, aşılanan çocukların zayıflatılmış virüsleri çevreye yayacağı, ve aşılanmamış olsalar bile başka kimselerin bu zayıf virüslerle temasa geçerek hastalık yapan vahşi virüse karşı bağışıklık kazanacaklarını düşünmekteydi. Ayrıca, aşının enjeksiyonla verilmesindense ağızdan damlatılarak alınmasının uygulama kolaylığı yaratacağı görüşündeydi. 1950 yılına geldiğimizde Sabin kendi aşısını kendisi, karısı, iki kızı ve yüzlerce başka gönüllü üzerinde denemişti. Ancak aşının tamamen onaylanması için bu sayıların yeterli olmadığının farkındaydı. Ona, Salk'ın çalışmasına benzer şekilde milyonlara varan gönüllü sayısı gerekliydi. Ancak zaten güvenliği kanıtlanmış olan Salk'ın aşısının yaygın olarak kullanılmaya başlamış olması nedeniyle Sabin, bu çalışmayı mümkün kılacak maddi ve lojistik desteği bulmakta zorlanıyordu. Bu sırada, Sovyetler Birliği'nde ciddi bir çocuk felci salgını hüküm sürmekteydi. Stalin'in yönetimi sırasında, otoriteler yeni kurulmuş emekçi cenneti'nde çocuk felci gibi ciddi bir sorunun varlığını görmezden gelmeye çalışıyorlardı. Ancak Moskova, Minsk ve hatta Sibirya'da ciddi salgınlar başgöstermeye başlamıştı. 1953 yılında Stalin'in ölümünün ardından başa geçen liderler daha önce görmezden gelinen bu riskin büyüklüğünü fark ettiler. Rusya'nın en ünlü virologu Anatoli Smorodintseve ve Mikhail Chumakov, ABD'ye gelerek Salk ve Sabin ile görüştüler. İki ülke de, çocuk felci tehditinin soğuk savaş tehditinden çok daha ciddi olduğunun farkındaydı. Bu görüşmede hastalıkla ilgili bilgi alışverişinde bulunuldu ve hem Salk hem de Sabin Rusya'ya davet edildi. Dr. Salk, zaten sol eğilimleri olan ve bu nedenle ABD yönetimi tarafından mercek altında tutulan bir biliminsanı olduğundan bu daveti hakkındaki kuşkuları güçlendirir korkusuyla kabul etmedi. Ancak bu, Sabin için bulunmaz fırsattı, belki de bu sayede geliştirdiği aşıyı daha büyük kitleler üzerinde test edebilecekti! Sovyet rejimi daha önce Salk'ın aşısını da incelemiş ve etkin olduğu konusunda hemfikir olmuştu. Ancak, Sabin'in önerdiği ağız yoluyla alınan çocuk felci aşısı ülke koşulları ve ideoloji ile daha uyumluydu. Ağızdan alınan bir damla çok fazla insana, çok daha kolay ulaşabilir ve eğitimli personele gerek olmadan uygulanabilirdi. Ön denemelerle Sabin'in aşısının da etkin olduğuna kanaat getiren Sovyet hükümeti tüm Rusya'yı içine alan 10 Milyon çocuk içeren bir deneme yaptı. Aşının etkinliği bir kez daha kanıtlanınca, tüm Sovyet Rusya'da aşı klinikleri kuruldu. Sabin'in ağızdan alınan pembe renkli aşısı tüm okullarda, hastanelerde, hatta sadece bu aşı için kurulmuş merkezlerde 20 yaşından küçük herkese, yaklaşık 100 milyon kişiye verildi. Uygulamadan bir yıl sonra da, Dünya Sağlık Örgütü , Sovyet Rusya'daki aşılama girişiminin başarılı olduğunu duyurdu. Sabin'in uygulaması kolay olan oral aşısı, kırsal kesim ve gelişmemiş ülkelerde uygulama için bir avantajdı. Aşıyı uygulamak için tıbbi personel gerekmiyordu. 1962 yılında ABD hükümetinin Sabin'in aşısına da onay vermesinin ardından, 1972 yılında Sabin aşıda kullandığı viral suşları WHO aşılama programına bağışladı. Bu sayede, çocuk felci aşısı dünyanın en kuş uçmaz, kervan geçmez bölgelerine dahi ulaştı, yıllık vaka sayısı üçyüz binlerden, birkaç yüz vakaya indi. Bill Gates Çocuk Felcine El Atıyor 1980 yılında Çiçek Hastalığı'nı başarılı bir aşılama programıyla ortadan kaldıran WHO, 1988 yılında çocuk felci hastalığını ortadan kaldırmak için Global Polio Eradikasyon Programı başlattı. Dünya devletleri, Rotary International, ABD Hastalık Kontrol ve Önleme merkezi , UNICEF ve Microsoft kurucusu Bill Gates'in kurduğu ve halk sağlığına adanmış bir vakıf olan Bill ve Melinda Gates Vakfı'nın ortaklığında yürütülen bu program çerçevesinde dünya çapında yoğun çocuk felci aşılama çalışmaları gerçekleştirildi. GPEI programı başladığından beri dünya çapındaki çocuk felci vakaları %99 oranında azalmış durumda. WHO, 1994 yılında Amerika kıtasında çocuk felcinin kökünün kuruduğunu duyurdu. Benzer şekilde 2000 yılında Batı Pasifik bölgesi, 2002 yılında da Avrupa kıtasında polio virüsünün kökü kurutuldu. 2013 yılına geldiğimizde, çocuk felci hastalığının salgın olarak görüldüğü ülke sayısı üçe indirildi: Nijerya, Pakistan ve Afganistan. Bugün, aşılanmasalardı tekerli sandalyeye mahkum olabilecek 10 milyondan fazla insan GPEI programı sayesinde yürüyebiliyor. Aşılama programları çocuk felci nedeniyle ortaya çıkacak 1.5 Milyon çocuk ölümünü de engellemiş durumda. Ama başlıkta Çocuk Felcinin Korkutucu Dönüşü diyor? Evet, ne yazık ki yürütülen bu başarılı aşılama kampanyasına rağmen çocuk felcinin tekrar hortlama ihtimali var. Geçtiğimiz birkaç yıldır, dünyanın çeşitli bölgelerinde görülen çocuk felci vakarında az da olsa bir artış var. Bu artışın başlıca nedenleri arasında aşılama kampanyalarındaki çeşitli aksamalar, sansasyonel aşı karşıtlığı hareketi ve ağızdan alınan Sabin aşısından kaynaklanan problemler sayılabilir. Sırasıyla bu risklere bakalım: Milyonları kurtarmanın bedeli Salk'ın bulduğu ölü virüs içeren aşının aksine, ağızdan alınan Sabin aşısının , canlı ancak zayıflatılmış virüs içerdiğinden bahsetmiştik. İlk üretülen Sabin aşısında, polio virüsünün üç tipi ( Tip 1, 2 ve 3) bulunuyor, bu nedenle de klasik Sabin aşısında Trivalent OPV deniyor. Bu aşı, uygulama kolaylığı, uygulayacak insanların özel bir eğitime ihtiyacı olmaması ve enjektör gibi sterilizasyon gereken bir ekipman gerektirmemesi nedeniyle WHO tarafından ilk etapta az gelişmiş ülkeler ve kırsal kesimde hastalığı kontrol altına almak için tercih edilen aşı idi. İlaveten, aşılanan çocukların bağırsaklarından etrafa yayılan bu zayıf suşlar, aşılanmamış kişilerin de dolaylı olarak bağışıklanmasını sağlıyordu. Ancak aşıda kullanılan virüsler ölü olmadığından, aşılanan çocuklarda ve çevrelerindeki kişilerde kimi zaman bağışıklık geliştirmek yerine çok nadir de olsa çocuk felci enfeksiyonuna neden olma ihtimalini (2.4 milyon dozda bir) de taşıyordu. Enjeksiyonla verilen Salk aşısında bu risk mevcut değil. Bu enfeksiyonun sıklıkla Tip 2 polio virüsünden kaynaklandığı fark ediliğinde yakın zamanda gene ağızdan alınan ancak Tip 2 polio içermeyen daha güvenli bir aşı geliştirildi: Bivalent OPV . Yapılan kampanyalarla doğada bulunan vahşi polio virüsüne bağlı ortaya çıkan vaka sayısında inanılmaz bir düşüş yaşandı. Ancak bu düşüş, tOPV aşısında bulunan Tip 2'ye bağlı çocuk felci vakalarında az da olsa bir artışı beraberinde getirdi. Sağlık otoriteleri 1960'lardan beri bu riskin farkındalardı ve uzun dönemli planlar, vahşi çocuk felci virüsü bir defa kontrol altına alındıktan sonra tOPV'nin terk edilerek yerine IPV veya enfeksiyon riski olan suşu içermeyecek şekilde tasarlanmış yeni ağızdan alınan aşının benimsenmesi yolundaydı. Ancak ekonomik nedenler, özellikle az gelişmiş ülkelerde bu değişimin istenen zamanda yapılmasını engelliyor. Örneğin ABD'de tOPV kullanımına 2000 yılında son verildi ve yerine IPV kullanılmaya başlandı. Ancak çocuk felcinin hala salgın olarak görüldüğü gelişmekte olan ülkelerde bu değişim henüz yapılamamış durumda. WHO istatistiklerine göre gelişmekte olan ülkelerde her yıl 10 kadar çocuk aşıdaki Tip 2 polio virüsü nedeniyle çocuk felci hastalığına yakalanıyor. Nijerya'da 2005 yılında baş gösteren aşı kökenli salgında bu güne dek 376 çocuk hastalanmış durumda. Bu salgınlar, aynı zamanda riskli tOPV'nin bırakılmasını ve bOPV'ye geçişi de engelliyor. Zira, güvenli bOPV, bu şekilde görülen salgınlara neden olan Tip 2 polio virüsüne karşı koruyucu değil. Yani bir nevi tavuk- yumurta ilişkisi mevcut. Plan, aktif çocuk felci salgını olan ülkelerde Tip 2 görülmediği anda bOPV'ye, ya da daha iyisi aşının iğneyle verilen formu olan IPV'ye geçmek. Şu an, WHO ve GPEI kafa kafaya vermiş, IPV'nin maliyetini düşürüp dünya çapında nasıl genel olarak bu aşıya geçebiliriz onu düşünüyorlar. Halen, az gelişmiş 121 ülkede ise sadece tOPV mevcut. Çoğu gelişmiş 56 ülke ise sadece güvenli IPV aşısını kullanıyor. 16 ülkede iki aşı da mevcut, ki Türkiye de bunlardan biri. Son yıllarda Türkiye'deki aşı takvimlerinde tOPV aşısı terk edilerek yerini IPV aşısına bırakmış durumda. Yani şanslıyız. Aşılama kampanyaları durunca.... Çocuk felci vakalarının hortlamasının bir diğer nedeni de aşılama kampanyalarındaki aksaklıklar. Bunların belki de en kayda değeni, Afganistan'da Taliban nedeniyle yaşanan aksaklıklar, ki bunda Taliban olduğu kadar ABD'nin istihbarat servisi CIA'nin de kabahati var. Aşılar, Pakistan, Afganistan ve diğer aşırı dinci toplumlarda yıllardır şüphe ile karşılanıyor. Buralardaki dini liderler, aşıların helal yoldan üretilmediği, aşılamanın aslında İslam toplumun gizlice kısırlaştırmak için düzenlenmiş ve Batı oyunu olduğu, aşıyla Müslümanlara AIDS virüsü bulaştırıldığı gibi safsatalarla toplumda şüphe tohumları ekiyor, aşılama ekiplerinin düşman gibi algılanmasına neden oluyorlar. Taliban'ın zaten Batı ile ilgili her tür kavram ve uygulamaya ne denli karşı olduğu ve ne kadar vahşi tepkiler gösterdiği malum. Aktif çocuk felci salgınlarının en sık görüldüğü ve aşıya belki de en çok ihtiyaç duyulan ve Afganistan ve Pakistan'daki aşılama ekipleri ve WHO'nun sağlık çalışanları Taliban tarafından kaçırılıyor, işkence ediliyor, hatta öldürülüyor. Ancak Usame Bin Ladin'i yakalamak için ABD'nin yaptığı öngörüsüz plan bu durumun üzerine tuz biber ekmiş durumda. ABD, Usame Bin Ladin'i yakalamak için bir casus takımını Aşılama Ekibi kılığına sokarak Bin Ladin'in evine göndermiş ve bu ekip sayesinde Bin Ladin ailesinden kimliklerini teyit eden DNA örnekleri toplamıştı. Böylelikle saldırı öncesinde, malum evde saklanan kişilerin Bin Ladin ve ailesi olduğundan emin oldu. Beklendiği üzere, Bin Ladin'in yakalanmasını takiben Afganistan ve Pakistan'daki tüm aşılama ekipleri casusluk töhmeti altında kaldılar. Sayısız gönüllü sağlık çalışanı öldürüldü, kaçırıldı ve işkence gördü. Son olarak, Peşaver eyaletinde üç aşılama ekibi üyesinin silahla vurularak öldürülmesinin ardından WHO, 2012 yılında Pakistan'daki aşılama ekiplerinin tamamını geri çekti. 2012 yılında beri, Pakistan'daki aşılama kampanyası lokal sağlık çalışanları ve gönüllüler tarafından yerine getiriliyor. 2013 yılının sonlarına gelirken, Pakistan'ın Pencap eyaletindeki bir imamın çocuk felci aşılama ekibine karşı açık cihad ilan etmesinin ardından Kasım ayında, Kuzey Pakistan'da aşılama kampanyasında gönüllü olarak görev almış 11 öğretmen kaçırıldı ve kendilerinden bir daha haber alınamadı. Sonuç mu? Pakistan'da artan çocuk felci vakaları dünyaya yayılıyor. 2012 yılında, 1999 yılından beri çocuk felcine rastlanmamış Çin'in Sincan bölgesinde yeni bir salgın başgösterdi. Yapılan analizlerde, salgının Pakistan suşlarından kaynaklandığı saptandı. Geçtiğimiz yıl Suudi Arabistan'da, İsrail'de, Kahire ve Suriye'de gene Pakistan suşlarından kaynaklanan salgınlar görüldü. Virüslerin, Hac ziyareti için Suudi Arabistan'a veya Suriye'deki iç savaşa katılmak için gelen Pakistanlılar tarafından getirildiği düşünülüyor. Son olarak da geçtiğimiz aylarda, Kuzey Suriye'deki mülteci kamplarında aynı virüse bağlı on vaka tespit edildi. Oysa Suriye'de son 14 yıldır hiç çocuk felci vakası rapor edilmemişti. Türkiye'de son çocuk felci vakası 1998 yılında görülmüştü ve ülkemiz o zamandan beri WHO tarafından çocuk falci açısından güvenli ülkeler kategorisine dahil edilmiş durumda. Ancak, son gelişmeler korkutucu, çocuk felci kapımıza dayandı. Salgın görülen bölgeye coğrafi yakınlığımız ve ülkemizde olan 600.000 Suriye'li mülteci nedeniyle WHO, Türk hükümetini olası bir salgın konusunda uyarmış durumda. Aşı karşıtı hareket Savaş ve terör nedeniyle aşılanma şansı ellerinden alınan çocuklar için yaşananlar çok üzücü, ancak belki daha da üzücü olan ellerinde bu imkan olduğu halde bulaşıcı hastalıkların riskini bilmeyen, anlamayan ya da unutmuş olan anne babaların kendi istekleri ile çocuklarını bu korumadan mahrum bırakması. Ülkemizde de, tüm dünyada olduğu gibi aşı karşıtı hareket ne yazık ki yavaş da olsa taraftar bulmaya devam ediyor. Başarılı aşılama kampanyaları sayesinde artık görmez olduğumuz, bu nedenle de ne kadar tehlikeli olduğunu unuttuğumuz hastalıkları hafife alıyor, bilim dışı iddialarla aşıların gereksiz olduğunu iddia eden şarlatanlara prim veriyoruz. Yalansavar sitesinde Aşı Karşıtı Hareket ve dinamiklerini detaylıca anlatmıştım. Bu durum, toplumdaki aşılama oranlarını düşürürek hem çocuklarımızı, hem de çevrelerindekii başışıklık sistemi zayıf olan diğer kişileri riske atıyor. Bu da kapı komşumuz Suriye ve diğer Orta Doğu ülkelerinde hortlayan çocuk felci salgını için, kendimize davetiye çıkarmamıza neden oluyor. Ne yapmalı? Bugün, Türkiye çocuk felci salgınının yeniden görülme ihtimali en yüksek olan ülkelerden biri. Kapı komşumuzda salgın var. Pakistan'dan yola çıkmış hortlamış polio virüsü belki de şu an aramızda geziyor. Ancak şanslıyız. Ülkemizde etkin çalışan bir çocuk sağlığı birimi, canlarından şüphe etmeden görevini yapabilen aşılama görevlileri var. Ayrıca yan etkisi olmayan IPV aşısı da ülkemizde mevcut ve tOPV'nin yerini alarak Sağlık Bakanlığı Aşı Takvimi'ne girmiş durumda. Çocuk felcinin hortlamasının önüne geçmek, binlerce çocuğun sakatlanmasını hatta ölmesini engellemek elimizde. Yapılması gereken şey ise çok basit: Çocuklarınızı aşılatın. Meraklısına Notlar: - Şu anda çocuk felcine ait üç farklı aşı mevcut. IPV, tOPV ve bOPV. Bu aşıların birbirilerine göre avantaj ve dezavantajları aşağıda: - Bill ve Melinda Gates Vakfı, az gelişmiş ülkelerde çocuk felci aşılamalarının tamamlanabilmesi için maddi yardım sağlamanın yanısıra, dünya genelinde toplumu çocuk felci hastalığı ve tehlikeleri konusunda bilgilendirme misyonunu da üstlenmiş durumdalar. Vakfin web sitesinde, çocuk felci ile ilgili pekçok grafik, istatistik ve detaylı bilgi mevcut. Vakıfa ait infografiklerden birini sizler için Türkçeye çevirdik. Büyük resim için tıklayın: - Çocuk felci hastalığı, 1900-1970 yılları boyunca o denli yaygınmış ki, bu hastalık nedeniyle sakat kalan pekçok ünlü isim mevcut. Ünlü oyuncu Donald Sutherland'dan, keman virtüözü İtzhak Perlman'a, yönetmen Francis Ford Coppola'dan, bilim-kurgu yazarı Arthur C. Clarke'a kadar pekçok ünlü çocuk felci hastalığına yakalanmış. Ülkemizde bu hastalıktan muzdarip olan ünlülerin başında da ünlü şarkıcı Edip Akbayram geliyor. Daha uzun bir çocuk felci geçirmiş ünlüler listesi Wikipedia'da mevcut. - 2012 yılında Pakistan'daki çocuk felci aşı ekibinin Taliban tarafından öldürülmesine ilişkin haber ekte. : - Ben bu yazıyı yazarken, gene Pakistan'da bir başka aşılama ekibi üyesi daha vuruldu. - Kendisi de çocuk felci geçirmiş ve CIA operasyonundan sonra casuslardan korktuğu için en küçük çocuğunu aşılatmayan Pakistan'lı bir baba, ve bu nedenle çocuk felci kaptığı için sakatlanan küçük Müşerref'in haber videosu ekte .