Futbolda top yuvarlaktır, ne olacağı belli olmaz derler. Peki neden? İşin çoğu pek tabii futbolcunun ayağında bitse de, araştırmalara göre kullanılan topun tasarımı maçın kaderi üstünde azımsanamayacak kadar önemli bir yere sahip. Hatırlarsanız, futbolcuların bir kısmı 2010 dünya kupasının resmi topu Jabulani hakkında kararsız ve ne yöne gideceği kestirilemiyor tarzında eleştirilerde bulunmuşlardı. Gerçekten de öyle miydi? Peki 2014 dünya kupasının resmi topu Brazuca ne durumda? Hayatın her alanında olduğu gibi futbol topunda da bilim başrolde. İsterseniz önce futbol topunun yapısına ve de akışkan dinamiğine ufak bir giriş yapalım, sonra da yukarıdaki soruları birlikte cevaplayalım. Meşin değil, polimer yuvarlak Futbol topunu anlamaya önce malzemeden başlayalım. Futbol topuna meşin yuvarlak diye hitap etmekte inat etsek de meşin artık mazide kaldı. Meşin, yani tabaklanmış koyun derisi yerine günümüz futbol topları yüksek esnekliğe ve toparlanma kabiliyetine sahip polimerlerden üretiliyor. Ağırlıklı olarak kullanılan malzeme ise poliüretan. Brazuca da ağırlıklı olarak poliüretandan üretilmiş . Ana malzeme olarak meşin yerine polimer kullanımının sebebi ise aynı karakter ve kaliteye sahip toplar üretebilmek. Meşinden imal edilen bir topun esnekliği, ağırlığı ve bir çok fiziksel özelliği postun sahibi hayvanın hayat hikayesine oldukça bağlı olacağından birbiriyle aynı özelliklere sahip toplar üretebilmenin en mantıklı yolu sentetik malzemeler. Polimerlerin üretiminde kullanılan hammaddenin saflığı ve üretim süreci kolaylıkla kontrol edilebildiği için üretimde belli bir standarda ulaşmak ve bu standardı korumak oldukça kolay. Polüretan da araba konsollarından spor ayakkabıların tabanına kadar istenilen esneklikte üretilebilen bir polimer. Kullanılan hammadde karışımına göre bu esneklik istenildiği gibi ayarlanabiliyor. Tahmin ediyorum Brazuca'nın poliüretan formulasyonu esneklik ve darbe sonrası toparlanma konusunda da en uygun kıvama getirilmiş. Dolayısıyla Brazuca'nın üreticileri mantıklı bir seçim yapmış malzeme konusunda. Tabii, malzeme işin sadece bir tarafı. Topun kaderini belirleyen diğer etmen ise tasarımı. Top yuvarlaktır Doğru, ama şeytan ayrıntıda gizlidir. Şekil olarak futbol topu yuvarlak, yani küresel olsa da onu bir küreden ayıran en önemli şeyi yüzeyi. Futbol topunun yüzeyi küre gibi yekpare değil, birbirine dikişlenmiş yamalardan oluşuyor. Gerçi Brazuca'nın yamaları ısıl olarak birbirlerine kaynaklanmış olsa da, dikişli toplarda olduğu gibi burada da yamaların sınırlarıyla oluşan yivler mevcut. Bu yamaların şekli ve aralarındaki yivlerle birlikte topun yüzeyindeki pürüz de topa havadaki nihai karakterini kazandırıyor. Bunu daha iyi anlamak için önce akışkan dinamiğine biraz değinmemiz gerekiyor. Sıvı veya gaz olsun farketmez, akışkanların içinde hareket eden bütün nesneler sürüklenmeye maruz kalırlar. Sürükleme kuvvetinin miktarı ise akışkanın yoğunluğu, nesnenin hızı, nesnenin akışa dik gelen kesit alanı ve de nesnenin sürükleme katsayısıyla doğru orantılıdır . - Akışkanın yoğunluğuyla sürüklenme de artar. Mesela, bir nesnenin sudaki sürüklenmesi havadakinden kat be kat daha fazladır. - Bütün diğer değişkenler sabit kalmak şartıyla, nesneler artan hızla birlikte daha fazla sürüklenmeye maruz kalırlar. - Nesnenin akış yönüne dik kesit alanı ne kadar düşükse, sürükleme kuvveti de o kadar azalır. Hızlı hareket eden bütün balıkların enlemesine dar, boylamasına uzun olmasının sebebi de bu. - Sürükleme katsayısı ise nesnenin şekli, akışkandaki hizası ve hızından başka akışkanın akmazlığına bağlı da değişen bir sayıdır. Bu katsayı ne kadar küçükse, sürükleme kuvveti de o kadar düşük olur. Bir kürenin sürükleme katsayısı orta ve yüksek hızlarda 0,47 ve 0,1 arasında değişirken, bu değer modern otomobiller için 0,3, yağmur damlası içinse 0,04 civarındadır . Yani havada aynı hızda hareket eden bir topun üzerindeki sürükleme kuvveti bir yağmur damlasına kıyasla 10 kata kadar fazla olabilir. Sürükleme kuvvetinden başka önemli olan bir diğer konu ise nesnenin akışkandaki hareketi boyunca sergilediği kararlılığı. Bu da yine nesnenin şeklinden başka yüzeyindeki pürüze, yani girinti ve çıkıntılarına bağlıdır. Bütün bu bilgileri konumuzla birleştirirsek, akışkanımızın ve nesnemizin kesit alanının bütün durumlar için aynı olduğunu söyleyebiliriz. Bundan başka, bütün topları eğer aynı hızda incelersek, akışkanda yol alan nesnenin hızının da artık bir değişken olmadığını görürüz. Dolayısıyla elimizde futbol topları arasındaki farkı ortaya çıkaran sadece iki etmen kalıyor: Topun sürükleme katsayısı ve yüzeyi. Rüzgar tünelinde bir top Japonya'da iki bilim insanının resmi futbol toplarıyla yaptığı bilimsel bir çalışma kısa bir süre önce saygın bilim dergilerinden Nature'da açık erişime sunuldu . Bu çalışmada Brazuca ve Jabulani dahil 5 çeşit futbol topunun performansları sistematik bir şekilde test edilmiş. Çalışmanın ilk kısmında toplar, normalde uçak ve otomobil gibi araçların tasarımında kullanılan bir rüzgar tüneli içine yerleştirilmiş ve değişik hızlardaki hava akımına karşı tepkileri incelenmiş. Çalışmada göz önünde bulundurulan en önemli parametre ise topların hava akımına karşı hizası. Çünkü her bir top yamalarının şeklinden dolayı birden fazla şekilde hava akımına karşı hizalanabilir ve bu da topun havadaki gidişatını görünüşe göre önemli ölçüde etkileyebiliyor (Resim 1).Rüzgar tünelindeki topların sürükleme katsayıları ölçülmüş. Bu ölçümler sırasında tüneldeki hava akımının hızı arttırılarak sürükleme katsayısının nasıl değiştiği kaydedilmiş. Sonuçlar ise oldukça çarpıcı. - Öncelikli olarak Resim 2a'ya bakalım. Burada pürüzsüz bir kürenin bütün futbol toplarından nasıl farklı olduğunu görüyorsunuz. Aslında hem pürüzsüz kürenin hem de futbol toplarının sürükleme katsayıları belli bir hızdan sonra ani bir şekilde düşüyor, ki bu akışkanlarda hareket eden küreler için normal bir durum. Ama önemli olan bu ani düşüşün tam olarak hangi hızda meydana geldiği. Gördüğünüz gibi, pürüzsüz küreye kıyasla bütün futbol toplarının sürükleme katsayısı çok daha düşük hızlarda ani bir düşüş sergiliyor, ki bu da topların orta ve yüksek hızlarda küreye kıyasla neredeyse %50 daha az sürüklenmeye maruz kalması demek. Şut çekenlere iyi, kalecilere ise kötü haber. - Toplar birbiriyle karşılaştırıldığında ise, aynı hızlardayken Brazuca'nın sürükleme katsayısının diğer toplara göre genelde daha düşük olduğunu görüyoruz (Resim 2a). Çok yüksek hızlarda ise Jabulani diğer toplardan daha iyi (Resim 2c). Buradan yola çıkarak, Brazuca ile yapılan atışların genelde daha hızlı olacağını tahmin ediyorum, tabii ters rüzgar ve falso olmadığı sürece. - Topların hizalanışlarına göre sürükleme katsayıları da önemli ölçüde değişebiliyor. Cafusa'nın orta hızlarda (Resim 2b), Jabulani'nin ise yüksek hızlarda (Resim 2c) hizalanışlarına göre farklı profiller sergilediği görülüyor. Jabulani ile yapılan hızlı atışların niye tartışma konusu olduğu şimdi anlaşılıyor. Brazuca, Teamgeist ve bilindik futbol topu ise bu konuda gerçekten tatmin edici bir karaktere sahip (Resim 2a). Bundan başka, rüzgar tünelindeki topların saatte 72 km ve 108 km (saniyede 20 ve 30 metre) sabit hızlarda ilerleyen hava akımlarında ne kadar yalpaladığı ölçülmüş. Saate 72 km hızda Jabulani hariç bütün toplar benzer miktarlarda yalpalarken, Jabulani en az 2 kat daha fazla yalpalamış. Saatte 108 km hızda ise bütün topların yalpalama miktarı önemli ölçüde artarken, en az Teamgeist yalpalamış. Bu hızda en çok yalpalayan ise Jabulani'nin ikinci hizalanış hali. Daha fazla detay için okuyucularımızın kaynak çalışmadaki Resim 4'ü incelemesini öneriyorum.Forvet değil, robot şut çekiyor Çalışmanın ikinci kısmında ise bilim insanları bir futbolcu yerine, bıkıp usanmadan aynı şekilde şut çekebilen bir robot kullanmışlar, ki doğrusu da bu. Bu robot her bir topu 25 metre uzaklıktaki bir futbol kalesine 15 derece açı ile saatte 108 km hızla falso vermeden fırlatmış. Topların iki farklı hizalanışı göz önünde bulundurularak şutlar 20 kere tekrarlanmış ve topların kaleye varış noktaları kamerayla kaydedilmiş. Dolayısıyla, topların her bir atış sonrası kaleye varana kadar dikey ve yatay yönde ne kadar saptıkları belirlenmiş (Resim 3). Çıkarımlarımızı yapmadan önce iki önemli tanım olan kesinlik ve hassasiyeti anlamamız gerekiyor. Kesinlik , ölçülen bir değerin referans alınan veya beklenen bir değerden ne kadar saptığını belirtir. Yani atılan top kalenin merkezine hedef alındıysa, topun merkezden sapma miktarı o topla yapılan atışın kesinliğini belirler. Sıkça karıştırılan ama bambaşka bir tanım olan hassasiyet ise çok kez tekrarlanan bir ölçümün sonuçlarının kendi içinde ne kadar dağınık olduğunu gösterir. Yani aynı topla aynı şekilde tekrarlanan atışların birbirinden ne kadar farklı noktalarda kaleye ulaştığını o topun hassasiyeti belirler. Kararlı bir top iyi bir hassasiyete sahiptir. Hedeflenen noktadan ne kadar saptığı, yani kesinliği az çok kestirilebilirse, hassas bir topun kontrolü tecrübeyle gayet mümkün olabilir. Resim 3'teki sonuçlara bakarsak, bütün topların dikey ve/veya yatay yönde sapmaları olduğunu görüyoruz. Eğer mükemmel kesinlikte bir topumuz olsaydı, bütün şutlarımızın ortalaması dikey ve yatay eksende 0 noktalarına denk gelecekti. Dikey eksende en iyi kesinliği Cafusa'nın ve Teamgeist'ın ikinci hizalanışı (Resim 3b ve 3d, kırmızı), Jabulani'nin ise birinci hizalanışı (Resim 3c, mavi) gösteriyor. Yatay eksende en iyi kesinliği ise Teamgeist'ın birinci hizalanışı (Resim 3d, mavi) gösteriyor. Hassasiyete bakacak olursak, bazı toplar gerçekten iyiyken bazıları da gerçekten kötü. Eğer mükemmel hassasiyette bir topumuz olsaydı, bütün şutlar aynı noktaya denk gelecekti, ki bu nokta sıfır noktası olmak zorunda değil. Teamgeist her iki hizalanışında da iyi bir hassasiyet sergiliyor (Resim 3d). Brazuca'nın da ikinci hizalanışı hiç de fena gözükmüyor (Resim 3a, kırmızı). Jabulani ise her iki hizalanışında da en kötü hassasiyetlere sahip (Resim 3c). Bir topun genel karakteri ise hem kesinliğine hem de hassasiyetine bağlı. Dolayısıyla, hem sapmaların ortalama değerlerine, hem de kendi aralarındaki dağınıklıklarına bir arada bakılmalı. Bundan başka, topun hizasının da sonuçları değiştirmemesi gerekiyor. Bütün koşulları göz önüne alırsak, 2014 dünya kupası resmi topu Brazuca söz konusu toplar arasında en tatminkar olanıdır diyebiliriz. Biraz sağa ve yukarı çekse de, Brazuca ile yapılan atışlar fazla dağılmadan aynı noktaya ulaşıyor. Daha da önemlisi, Brazuca'nın hizalanışı da durumu değiştirmiyor. Yani usta bir futbolcu Brazuca ile oynamaya bir kez alıştıktan sonra topu istediği noktaya zorlanmadan gönderebilmeli. 2010 dünya kupası resmi topu Jabulani ise bir dünya kupasında kullanılmaktan çok uzak gözüküyor. Hem kesinliği hem de hassasiyeti vasattan kötü. Üstelik topun nasıl hizalandığı da çok büyük fark yaratıyor. Elde edilen sonuçlara göreyse bilindik futbol topu Jabulani'den daha iyi gözüküyor. Bütün bu sonuçlar gösteriyor ki, futbolcular Jabulani'den şikayet etmekte haklılar, çünkü topun tam olarak ne kadar sapacağını kestirmek çok zor.Sonuç 5 futbol topuyla yapılan rüzgar tüneli deneyleri ve robotla yapılan atışlar gösteriyor ki, topun malzemesi kadar tasarımı da hayati öneme sahip. Öyle ki, iyi tasarlanmayan bir topun kesinliği ve hassasiyeti atış sırasındaki hizalanışına göre bile değişebilip, sonuçta metrelerce fark yaratabiliyor. Jabulani'den sonra derslerini iyi çalışan tasarımcıların Brazuca konusunda iyi bir iş başardığı açık. Brazuca kararlılık konusunda oldukça olumlu bir izlenim yaratıyor ve biraz tercrübe sonrası kontrol edilmesi oldukça mümkün gözüküyor. Yukarıda sonuçlarını tartıştığım bilimsel çalışma ise bilimin spor dahil hayatın her dalında olanları anlamak ve olacakları tahmin edebilmek adına anahtar bir role sahip olduğunu gösteriyor. Yazımı burada noktalayıp, sizi NASA'nın toplarla yaptığı rüzgar tüneli testlerini gösteren bir video ile başbaşa bırakıyorum.


İki zar attığınızda toplamları iki ile oniki arasında herhangi bir sayı gelebilir. Tavla oynayanlar iyi bilir, zarların toplamı en sık 7 gelir. Bir başka deyişle iki zar attığınızda toplamlarının yedi gelme olasılığı diğer olasılıklardan daha yüksektir. Bu olayları toplamlarına göre sıralayalım. Mesela, toplamın üç olması için hangi zarda 1 hangisinde 2 geldiğinin önemi yok, ama 1-2 ve 2-1 farklı olaylar. Bu durumu sezgisel olarak daha kolay hale getirmek için zarların birini birinci diğerini ikinci zar olarak düşüneceğiz . 2 = 1+1 3 = 1+2, 2+1 4 = 1+3, 2+2, 3+1 5 = 1+4, 2+3, 3+2, 4+1 6 = 1+5, 2+4, 3+3, 4+2, 5+1 7 = 1+6, 2+5, 3+4, 4+3, 5+2, 6+1 8 = 2+6, 3+5, 4+4, 5+3, 6+2 9 = 3+6, 4+5, 5+4, 6+3 10 = 4+6, 5+5, 6+4 11 = 5+6, 6+5 12 = 6+6 Olası toplamların dağılımını listeledik, şimdi olasıklarını da hesaplayalım.Toplamda 36 tane olay. Dolayısıyla olasılıkları aşağıdaki gibi hesaplayabliriz: 1/36 olasılıkla toplam 2 2/36 olasılıkla toplam 3 3/36 olasılıkla toplam 4 4/36 olasılıkla toplam 5 5/36 olasılıkla toplam 6 6/36 olasılıkla toplam 7 5/36 olasılıkla toplam 8 4/36 olasılıkla toplam 9 3/36 olasılıkla toplam 10 2/36 olasılıkla toplam 11 1/36 olasılıkla toplam 12 Bu hesaplarda yüzleri (karşılıklı yüzlerin toplamı 7 olacak) şekilde birden altıya kadar numaranlandırılmış standard zarlar kullandığımızı varsaydık. 1977 yılında Amerika'da Buffalo'dan albay George Sicherman yukarıda hesapladığımız dağılımları bir kitapta gördükten sonra merak etti: Yüzleri başka bir şekilde numaralandırılmış ve atıldığında aynı toplamları aynı dağılımla veren bir başka zar çifti var mıdır? Kendi sorusunu da cevapladı. Cevap olumluydu. Bulduğu zarları bir mektupla Martin Gardner'a iletti, Gardner da bu soruyu ve Sicherman'ın çözümünü 1977'de Scientific American dergisindeki köşesinden düyaya duyurdu. Yazının başında toplamların dağılımını hesağladığımız tabloya geri dönelim. Bu tabloda, mesela 2+1 birinci zarın 2, ikincisinin 1 geldiği durumu ifade ediyor. Bu toplamlar üzerinde biraz oyanarak bu toplamları aynı dağılımla veren farklı şekilde numaralandırılmış bir zar çifti bulacağız. Elimizdeki zarların üzerindeki bütün sayıları sildiğimizi varsayalım. Bu zarları yeniden numaralandıracağız. Toplamın 2 gelmesinin tek bir olasılığı var 1+1, bunu değiştirmemiz mümkün değil. Yani başladığımız zarlarda 1'leri değiştiremeyiz. Toplamın 3 olması için 1+2 veya 2+1 gelmesi lazım. Birinci toplam 1+2 yerine yeniden 2+1 gelse dağılım değişmez. Yani yeni zar çiftinde 1+2 hiç gelmese ama onu yerine iki farklı şekilde 2+1 gelse yüzlerin toplamı yine iki farklı şekilde 3 edebilir. Birinci zarımızda 2 ile numaralandırılmış iki yüz olsa bu durum mümkün olabilir. Şu anda ilk zarımızın ilk üç yüzünü 1 2 2 şeklinde yeniden numaralandırdık. Toplamın 4 olduğu duruma bakalım. Bu durum standard zarlarda 1+3, 2+2 ve 3+1 olaylarıyla mümkün. Bu olaylar yerine ilk zarda iki farklı şekilde 3 geldiğini düşünelim. Bu yeni numaralandırmayla ilk zarmımız yeniden yazalım, 1 2 2 3 3. Bu arada yeni ilk zardan 1, ikniciden 3 gelebileceği durumu da unutmayalım. Yani yeni zarlarda 4 toplamını veren üç olay var 3 + 1, 3 + 1, 1 + 3. Bu durumda ikinci zarda 2 olmaması lazım, yoksa 2 + 2 gelebilir. Dağılım bozulur! Gelelim toplamın 5 olduğu duruma. Standard zarlarda sadece 1 + 4, 2 + 3, 3 + 2, 4 + 1 olayları bu toplamı veriyordu. Yeni zarlarda 2 + 3, 2 + 3 olayları toplam 5 veriyor. Toplamı 5 edecek iki olaya daha ihtiyacımız var. İlk zarımızın yeniden numaralanmamış son yüzünü 4 ile numaralandıralım. Yani yeni birinci zarımız 1 2 2 3 3 4 oldu. Bu durumda 4 + 1 olayı da toplamda 5 veriyor. Geriye 5 vermesi gereken bir olay kaldı. Bunu bulmak için ikinci zarımızın üçüncü yüzünü 4 ile numaralandıralım, yani bu zarın ilk üç yüzü 1-3-4 oldu. Son olay da 1 + 4 olarak geldi, ve toplam 5 eden yine dört tane olay var. Dağılım değişmedi. Toplam 6 durumu: İlk zarımızı artık bulduk, 1 2 2 3 3 4. İkinci zarı da kısmen numaralandırdık: 1-3-4. Bu zarlarla 2 + 4, 2 + 4, 3 + 3, 3 + 3 olayları 6 ediyor. Bir olay daha lazım 6 eden. İkinci zarın bir yüzünü de 5 ile numaralandıralım: 1-3-4-5. Bu durumda bir 1 + 5 olayı da 6 verir. Toplam 7 durumu: Mevcut zarlarımızla 2 + 5, 2 + 5, 3 + 4, 3 + 4, 4 + 3 olayları toplamda 7 ediyor. 7 etmesi gereken bir olaya daha ihtiyaç var. İkinci zarın yüzlerinden birini de 6 ile numaralandıralım: 1-3-4-5-6. Son olarak 1 + 6 olayı da 7 verir. Elimizdeki yeni zarlarla toplamı 8 eden beş farklı olay olduğunu görmek kolay. Gelelim toplamın 9 olduğu durumlara. 3 + 6, 3 + 6, 4 +5 olayları toplamda 9 ediyor. Bu toplamı veren bir olay daha lazım. İkinci zarın açıkta kalan son yüzünü 8 ile numaralandırırsak bir de 1 + 8 olayı toplam da 9 edecek. Bu aşamada iki tane yeni zar elde ettik. 1 2 2 3 3 4 ve 1 3 4 5 6 8. Geriye kalan toplamların da standard zarlarla aynı sıklıkta geldiğini göstermek artık kolay! Sizlere bırakıyorum.


Fotoğraf makinası benim için anı yakalayan, o anda gözümle gördüğüm sahneyi donduran bir araç olmanın yanında, algılarımın sınırlarını da genişleten, göremediğim şeyleri bana gösteren bir araç. Yakına odaklanabilen makro lensler sayesinde gözümün göremeyeceği detayları görebiliyorum, kısa pozlama sayesinde gözümün ve beynimin algılayamayacağı kadar kısa sürede olup biten olayları dondurup inceleyebiliyorum, f değeri düşük lensler ve uzun pozlama sayesinde gözümün göremeyeceği kadar soluk ışıkları görebiliyorum, aralıklı çekilen kareleri peş peşe hızlı oynatarak beynimin hareket olarak algılayamayacağı kadar yavaş gerçekleşen değişimleri hareket olarak anlamlandırabiliyorum, hesaplamalı fotoğrafçılık ile birçok kareyi birleştirip arada saklı olan bilgileri ortaya çıkartabiliyorum. Bu ay size fotoğraf makinasının algımızı bir değil aynı anda iki ölçekte genişlettiği bir örnek hazırladım; hem görüntüyü büyütecek hem de zamanı hızlandıracağız. Yukarıdaki fotoğrafın ortasında gördüğünüz şey bir Japon gülünün polenlerini içinde barındıran, henüz açılmamış olan bir polen kesesi . Etrafta ise daha önce açılmış keselerden çıkmış olan polenleri görüyorsunuz. Stamenlerin şişme boyun yastığına benzeyen şekillerini şu fotoğrafta daha iyi görebilirsiniz. Bu fotoğrafın hikayesi komuşumuzun bahçesindeki çiçeklere baktığımda bazı çiçeklerde polen keselerinin açılmış bazılarında ise açılmamış olduğunu fark etmem ile başladı. Biraz bakınınca polen keselerinin yarısı açılmış, yarısı açılmamış olan bir çiçek bulmam çok sürmedi. Hemen çiçeği ödünç alarak içine su doldurduğum ufak bir kaba koydum. Fotoğraf makinamı, makro lensimi, tripodumu, üzerine difüzör taktığım flaşımı hazırlayıp mavi bir tabağı fon, kağıt havluları da reflektör olarak kullanarak sahneyi hazırladım. Fotoğraf makinamı bilgisayara takarak her 1 dakikada bir çekim yapacak şekilde time-lapse sistemi kurdum ve lensi tam açılmak üzere olan bir polen kesesine yönelttim. Çekime başladıktan bir süre sonra 1 dakikalık aralıkların çok uzun olduğu fark ettim ve fotoğraflar arasını 5 saniyeye düşürdüm. Sonlara doğru bir noktada hareket iyice yavaşladığı için kareler arası süreyi yeniden 1 dakikaya çıkarttım. Böylece 2 saat süre zarfında yaklaşık 430 kare çekmiş oldum. Bilgisayara aktardığım fotoğrafların renklerini ve tonunu Adobe Lightroom ile ayarladıktan sonra VirtualDub üzerinde Deflicker eklentisi ile kareler arasındaki ışık farklarını giderdim. Time-lapse çekimlerde tek tek çekilmiş olan kareler arasında ışık farkları oluyor. Bunun bir nedeni poz süresinin her seferinde tam aynı olmaması diğer nedeni de flaş kullanıldığında flaşın her karede tam olarak aynı gücü vermemesi. Kareden kareye değişen bu küçük farklar resimlerin peş peşe hızla gösterildiği videoda titreme olarak kendini gösteriyor ve izleyen için epey rahatsız edici olabiliyor. 430 karenin birleşmeşi ile oluşan video sadece 14 saniye sürdüğünden süreyi biraz uzatmak istedim bunun için de AviSynth isimli ücretsiz bir programla videoda hareket analizi yapıp karelerin arasını doldurdum, böylece video 28 saniye uzunluğa ulaştı. 3.88 x 2.18 milimetre boyutlarındaki bir sahnede geçekleşen bu aheste şovu başta ve sonda 900, ortada ise 75 kere hızlandırılmış olarak aşağıdaki videoda izleyebilirsiniz. Detayları görebilmeniz için tam ekran ve HD (1080p) formatta izlemenizi tavsiye ederim. İyi seyirler. Video künyesi |Kamera |: Canon EOS 7D |Lens |: Canon MP-E 65 |Odak uzaklığı |: 65mm |Diyafram |: f/8.0 |Büyütme |: 4x |Poz Süresi |: 1/250sn |Poz Sayısı |: 430 |ISO |: 100 |Flaş |: Canon 430EX II |Yazılımlar |: Adobe Lightroom, VirtualDub, AviSynth, Deflicker


Uzun yıllar boyunca komşumuz Mars merakı üstünde toplayan bir gezegen olmuştur. Öyle ki bilim insanlarının yanı sıra bilimle uğraşmayan insanlar bile Mars ile ilgilenmişler, bu kızıl komşumuz hakkında çeşitli efsaneler uydurmuşlardır. Ortaya atılan asılsız iddialara karşı bilim insanları boş durmamış, Mars'ı gözlemlemişler ve gezegene uzay araçları göndermişlerdir. Mars ile ilgili gözlemler ve gezegene gönderilen uzay araçlarının sayısı arttıkça Mars hakkındaki bilgilerimiz de artmıştır; fakat bilimin her dalında olduğu gibi bildiklerimizin artması merak ettiklerimizi de artırmıştır. Mars'a gönderilen Spirit (2004-2010) ve Opportunity (2004-günümüz) isimli uzay araçları Mars yüzeyi hakkında bilgilerimizi arttırdı. 2011'in Kasım ayında fırlatılan ve 2012'nin Ağustos ayında Mars'a ulaşan, günümüze kadar Mars'a gönderilen araçlardan teknolojik donanımı en fazla olan Curiosity bu bilgilerimizi katladı. Mars yüzeyindeki mineralleri analiz eden Curiosity sadece sıvı su varlığında oluşabilecek mineralleri buldu, kurumuş akarsu yataklarının fotoğraflarını gönderdi. Bu veriler sayesinde Mars'ta bir zamanlar suyun sıvı halde bulunduğunu öğrendik. Sıvı su varlığı demek bu gezegende bir zamanlar mikroskobik de olsa yaşam formlarının olabileceğini düşündürüyor. Yüzey araçları olan Spirit, Opportunity ve Curiosity bize bu değerli bilgileri vermiş oldular. Peki, bu yeni bilgilerin doğurduğu yeni sorular neler? Madde vardan yok olamayacağına göre Mars'ta bir zamanlar var olan su nereye gitti? Bir tek su da değil, suyun sıvı halde kalmasını sağlayacak Mars atmosferi nerede? İşte bu soruların cevabı Mars'a yeni gönderilen iki uzay aracı ile araştırılacak. Bu araçlar daha önce gönderilen yüzey araçlarının aksine Mars yörüngesine oturacak ve gezegenin atmosferini araştıracak. Araçlardan ilki ISRO tarafından gönderilen ve Eylül 2014'ün 24'ünde Mars yörüngesine girmesi beklenen MOM , diğeri ise NASA tarafından gönderilen ve MOM'dan 3 gün önce 21 Eylül'de yörüngeye girmesi beklenen MAVEN . ISRO'nun gönderdiği uzay aracı Hindistan'ın Mars'a gönderdiği ilk araç olduğundan bu görev onlar için bir nevi deneme görevi olacak. Bu sebeple bu yazımda bilimsel hedefleri teknolojik hedeflerinin gerisinde kalan MOM'dan çok MAVEN'den ve görevlerinden bahsedeceğim. İlk önce Hindistan'ın uzay aracına bakalım, daha sonra asıl konumuz olan MAVEN uzay aracına dönelim. Mars Orbiter Mission Hindistan'ın ilk gezegenler arası uzay aracı olan MOM, hedefine ulaşması durumunda ISRO; Sovyet Uzay Programı, NASA ve ESA'nın ardından Mars'a ulaşan dördüncü uzay ajansı olacak. 5 Kasım 2013'te fırlatılmış olan MOM'un 24 Eylül 2014'te Mars yörüngesinde istenilen yüksekliğe oturtulması planlanıyor. Uzay aracının görevlerini teknolojik ve bilimsel görevler olarak iki kategoriye ayırmak mümkün. Bunlardan ilki ve asıl olan görevleri - Dünya'dan yönlendirerek hareket ettirilen ve Mars yörüngesine oturtulan bir uzay aracının yapımı, gönderilmesi ve Mars yörüngesine sokulması, - Uzayda haberleşme, yön bulma, görev planlama ve yönetiminin yapılması, - Özerk özelliklerini kullanarak aracın beklenmedik durumlarla başa çıkmasını sağlamaktır. Uzay aracının ikincil görevi ise bilimsel araştırma yapmak. Bu doğrultuda araç sahip olduğu donanımlarla Mars'ın yüzey özelliklerini belirleyecek; yüzeyin morfolojisini, mineral yapısını ve gezegenin atmosferini araştıracak. MOM bu ikincil görevlerini gerçekleştirmek için birtakım donanımlar taşıyor. Bu bilimsel donanımlarını yaptıkları görevlere göre üçe ayırabiliriz: Atmosfer araştırmaları, parçacık araştırmaları ve yüzey görüntüleme çalışmaları. Bunlardan ilki olan atmosfer çalışmalarını yapacak olan donanımlar şöyle: - LAP : Bu fotometre sayesinde MOM, döteryumun hidrojene olan oranını ölçecek. Döteryum, hidrojenin kararlı bir izotopu ve çekirdeğinde bir nötron ve bir proton içeriyor. Bu oran sayesinde uzaya kaçan suyun miktarı kestirilebilecek. - MSM : Mars atmosferindeki metan miktarını ölçecek ve eğer metan varsa kaynaklarının yerini bulmaya çalışacak. MOM'un parçacıklarla ilgili çalışmasını MENCA isimli bileşeni yapacak. Bu birim sayesinde MOM ekzosferdeki nötr bileşikleri analiz edecek. Yüzey görüntüleme çalışmaları ise TIS ve MCC tarafından yapılacak. TIS, Mars yüzeyindeki sıcaklık ve salınımı ölçerek Mars'ın yüzeyinin bileşimini ve mineral yapısını araştıracak. MCC ise Mars yüzeyinin görünür ışıktaki fotoğraflarını çekecek. MOM tüm bu görevleri 24 Eylül'de oturacağı elips şeklindeki yörüngede gerçekleştirecek. Uzay aracının kızıl komşumuza en yakın olduğu konumda yüzeye uzaklığı 365 kilometre olacak. En uzak konumda ise yere uzaklığı 80.000 km olacak. Mars Atmosphere and Volatile Evolution MOM'a göre bilimsel çalışmaları daha çok ön planda tutacak olan MAVEN, 18 Kasım 2013'te fırlatıldı. MAVEN'in görevi temel olarak Mars atmosferini incelemek, böylece Mars'ta bir zamanlar bulunan sıvı suyun ve atmosferin nereye gittiğini bulmak. MAVEN bu amaçla Mars'a giden ilk uzay aracı olma özelliğini taşıyor. Bu görevi gerçekleştirmek için hala yolda olan MAVEN'in 21 Eylül 2014'te Mars yörüngesine girmesi bekleniyor. MAVEN'in NASA tarafından yönetilen Twitter hesabından 14 Ağustos 2014'te yapılan duyuruya göre o tarihte toplam yolun sadece %10'u kalmış durumdaydı. MAVEN de tıpkı MOM gibi eliptik bir yörüngeye oturacak. Mars'a en yakın olduğu durumda yerden yüksekliği 150 kilometre, en uzak olduğunda ise 6200 kilometre olacak. Mars atmosferinin bir zamanlar suyu sıvı tutabilecek kadar yoğun olduğunu söylemiştik. Bu atmosferin yaklaşık %99'u uzaya kaçmış durumda ve bunun sebebinin gezegenin soğuması sırasında manyetik alanının azalması ve güneş rüzgarlarının atmosferi süpürmesi olduğu düşünülüyor. MAVEN de tam burada devreye girerek bu kaçışın tarihini araştıracak ve Mars'ın iklim değişimini belirleyecek. Bunu da atmosferden şu andaki kaçış oranını ölçerek kestirmeye çalışacak. Böylece zaman içinde Mars atmosferinin değişimi araştırılacak. 2,3 m x 2,3 m x 2 m boyutlarında kübik şekilli MAVEN, güneş panelleriyle beraber toplamda 11,4 metre uzunluğunda ve kalkıştaki yakıt yükü hariç 903 kilogram ağırlığında. Bu paneller sayesinde araç, Mars Güneş'ten en uzak olduğu konumda bile 1135 Watt güç üretebilecek. Araç Electra iletişim sistemi ile saniyede 10 Mbit'e kadar veri alışverişi yapabilecek. MAVEN'in dört temel bilimsel görevi var. Mars yörüngesine girdikten sonra yerine getireceği görevler şunlar: - Mars atmosferinden uzaya kaçan kararlı bileşiklerin atmosfer değişimindeki rolünü araştırmak, - Üst atmosferin ve iyonosferin şimdiki durumunu ve bunların güneş rüzgarları ile etkileşimini araştırmak, - Nötral gazların ve iyonların uzaya kaçma hızlarını ve bu kaçışı yöneten süreçleri araştırmak, - Mars atmosferindeki kararlı izotopların oranlarını belirlemek. Bu görevleri gerçekleştirmek için MAVEN'in de bazı bilimsel ekipmanları var. Bu ekipmanlar üç farklı kurum tarafından yapıldı. Bunlardan P&F Paketi California Üniversitesi Uzay Bilimleri Laboratuvarı tarafından yapıldı ve şu alt birimleri içeriyor: - Güneş Rüzgarı Elektron Analizcisi : Güneş rüzgarlarındaki ve iyonosferdeki elektron miktarını ölçecek birimdir. - Güneş Rüzgarı İyon Analizcisi : Güneş rüzgarlarındaki ve manyetik alandaki iyon yoğunluğunu ve hızını ölçecek birimdir. - Termal-üstü ve Termal İyon Bileşimi : Termal iyonların ve orta enerjiyle kaçan iyonların miktarını ölçecek altbirimdir. - Güneşten gelen yüksek enerjili parçacıkların atmosferin üst tabakalarındaki etkilerini ölçecek bir birim, - Langmuir Probu ve Dalga Anteni : İyonosferin özelliklerini araştıracak ve atmosfere giren ultraviole dalgaları ölçecek birimdir. - Magnetometre : Gezegenler arası güneş rüzgarlarının ve iyonosferin manyetik alanını ölçecek birimdir. İkinci paket olan RS Colorado Üniversitesi Atmosfer ve Uzay Fiziği Laboratuarı tarafından yapıldı. Bu paket Görüntüleyici UV Spektrometresi adı verilen ve atmosferin üst kısmı ile iyonosferin tüm gezegen çapında karakteristiklerini ölçecek olan birimi içeriyor. Üçüncü ve son paket ise Goddard Uzay Uçuşu Merkezi tarafından yapıldı ve taşıdığı Nötral Gaz ve İyon Kütle Spektrometresi ile nötr gazların ve iyonların izotoplarını ve bileşimlerini ölçecek. Sonuç Tüm bu araştırmalar bize çok yakın da olsa bir o kadar uzak olan kızıl dostumuzu daha iyi bilmek için yapılıyor. Bu bilgiler yine de salt bilmek amacının ardında elbet başka amaçlara da hizmet edecek. Mars'a insan göndermek için sırada bekleyen kurumlar bu bilgileri daha iyi simülasyonlar yapmak için ve Mars'a gönderilen insanların orada daha rahat şartlarda çalışması için kullanacaklar. İnsanoğlunun yaşadığı gezegeni nasıl kirlettiğine bakacak olursak yakın bir gelecekte başka bir yuva bulmak gerekeceği çok belli. Bu yıl gezegenimizin sürdürülebilir olması için gereken kaynakları 19 Ağustos 2014 tarihi itibariyle tüketmiş bulunduğumuz haberleri çıktı. Hava kirliliği ve Dünya'nın ortalama sıcaklığı artıyor. Şu anda sadece kurgu olarak düşünülen başka gezegende koloni kurma fikri gelecekte gerçek bir ihtiyaç olabilir. İşte böyle bir durumda şu anda elde edilen bilgilerin çok işimize yarayacağı şüphe götürmez bir gerçek. Uzay konusunda araştırmalar yapan, diğer gezegenlerde yaşanabilirlik için neler yapılması gerektiğini bilen ülkelerin diğer ülkelere üstünlük sağlayacağı kesin. Bu nedenle MOM ve MAVEN'in göndereceği bilgileri heyecan ve merakla bekliyoruz. Notlar - MAVEN'i twitter ya da facebook hesabından takip edebilir, güncel gelişmeleri izleyebilirsiniz. - NASA'nın geliştirdiği mobil uygulamalara şu siteden erişebilir ve gönderilen uzay araçlarının üç boyutlu görüntülerine göz atabilirsiniz: http://www.jpl.nasa.gov/apps/#spacecraft3d


Müziğin amacı güzellik sevgisi değil de nedir? Platon Müzik... Sizce nedir? Benim için hayatın ta kendisi desem? Siz de benim gibi Müziksiz yaşayamam diyenlerdenseniz ele alacağımız bu kitap sizin için de oldukça ilginç olabilir. Kitabevinde gezinirken şans eseri denk geldiğim ve ilk bakışta dikkatimi çeken bir kitap oldu; Platon ve Müzik. Platon diğer adıyla Eflatun denildiğinde pek çoğumuzun aklında felsefik çıkarımları gelir, en bilenini de ideal devlettir. İşte böyle bir düşünürün müzik ile bağlantısının ne olabileceği sorusu bile kitabı elinizde bir süre incelemenize neden oluyor. Bu yazıda aslında tez olan güzel bir kitabın ışığında, felsefeden müziğe doğru kısa bir yolculuğa çıkacağız ama öncesinde çok kısa Platon'dan bahsedelim. Platon (M.Ö. 427-347) Felsefe dünyasının akla gelen ilk isimlerinden Platon M.Ö. 427-347 yılları arasında yaşamış ünlü bir filozoftur. Atina'lı aristokrat bir ailenin üyesi olan düşünür, iyi bir eğitim almıştır. Yunan felsefesinin materyalist anlayışının karşıtı olan idealist felsefenin temsilcisi olan Platon, dünyayı dinsel bir bakış açısıyla algılar ve iyi düşüncesini temel olarak alır. Bu noktada hocası Sokrates'ten etkilendiğini söyleyebiliriz. Platon, toplum ve devlette ortaya çıkan o günkü mevcut bütün politik sorunların temelinde ahlaki çöküntünün yattığını öne sürer. O dönemin Atina'sında olan politik kriz, ahlaki bir krizdir ve bunun çözümü iyi insan yaratmayı hedefleyen ideal bir düzenin kurulmasıdır. Sokrates'ten etkilenerek etik ve politika arasındaki ilişkinin bağlayıcı ve belirleyici olduğunu savunur. Sorun ahlaki bir sorundur, sorunun çözümü adalettir ve adaleti sağlayan da devlettir. Filozofların ve kendilerini felsefeye adamış insanların yönettiği devlette yaşayan bireyler mutlu olacaktır. Platon'a göre ideal devlete ulaşma yolunda mevcut sistem tamamen yok edilmelidir. Köklü bir değişim için ideal devletten bireylere inen bir sistem kurulmalıdır, bireylere eğitimle bilgi aktarımı yapılmalı, felsefenin öğretilmesi gerekmektedir. Platon çok sayıda eser yazarak felsefesini ortaya koymuştur, Sokrates'in felsefesini tanıtmaya yönelik yazdığı ve Sokrates'in ağzından anlatılmış diyologları; SokratikDiyologlar bilinen önemli felsefik yazınlardan biridir. Eğitime verdiği önem sebebiyle dönemin en önemli araştırmacılarını açtığı Akademia'da toplamıştır. Akademia girişinde Geometri bilmeyen buraya girmesin yazan tarihteki ilk felsefe okulu aynı zamanda tarih, astronomi, hukuk, retorik... vb. branşlarda eğitim verilen bir yapı olmuştur. Müzik eğitiminin verilmesi de yine dikkat çekicidir. Platon'un felsefik düşüncelerinden daha detaylı bahsedersek; bu dünya ve dünyaya ait varlıklar gerçekte yoktur, sürekli bir değişim söz konusudur. Ona göre gerçek olanlar İdealardır. İdealar bu dünyadaki varlıkların asıllarıdır. Dünyadaki tüm cisimlerin birer ilk örneği vardır. Platon, ideaları insanların dünyadaki çabalarını temel alarak ifade eder şöyle ki; insanlar bu dünyada hep iyiyi, güzeli arar halbuki insan bunlara hiçbir zaman tam olarak ulaşamaz. Bu nedenle bu idealar ayrı bir dünyada yer almaktadır, bu idealar dünyasının kendine ait kusursuz bir ideal devleti, mutlak güzellik standardı ve kusursuz insanı vardır. Platon diyologlarında bu ideal devletten sıkça söz etmiştir, Devlet adlı eserinde adaletli ve ideal devlet modelinden detaylı olarak ele almıştır. Platon'un ideaları sonsuz ve kusursuz varlıklardır ve sadece akıl yoluyla kavranabilirler. İdealara karşılık olarak fenomenler vardır, fenomenler duyular yoluyla algılanır. Duyu organlarımız bizi doğru bilgiye ulaştıramaz, Varlık duyu dışı manevi bir kavramdır ve onu algılamak için duyu organları yetersizdir. Bu noktada devreye ruh girer, ruh ölümsüzdür ve beden içerisinde bulunması geçici bir durumdur. Bedenin ölümü ruhun özgürlüğünü temsil eder, ruh yeryüzüne çok kez gelir bu nedenle ruh episteme adını verdiği gerçek bilgiye sahiptir. Fenomenler dünyasında ise gerçek bilgi yoktur onun yerine doxa vardır yani doğru sanı vardır. İnsanların içinde doğru bilgi vardır ama bunu anımsamak gerekir. İnsan anımsayarak öğrenir. İdealara sadece gerçek bilgi ile ulaşırken, sanılarımıza duyular ile ulaşırız. Platon'un savını bir örnekle daha detaylı açıklayalım; Karşımızdaki insanın sahip olduğu fiziksel özellikleri görme duyumuz sayesinde açıklayabiliriz ama onun insani özelliklerini kendimizde bulunan iyi kavramına göre söyleriz. Sahip olduğumuz iyi kavramı bizim doğuştan içimizde yer alan sadece anımsayarak ortaya çıkardığımız bir kavramdır. Platon siyaset felsefesi üzerine oldukça eğilmiş bir düşünür olma özelliği göstermektedir. Kötü devlet yönetimi ancak felsefi düşüncenin öğrenilmesi ve öğretilmesi sayesinde değiştirilebilir. Devletin görevi bireyleri mutlu etmektir, böyle bir devlet de ancak filozof yöneticilerle yönetilebilir. Yine ona göre insan yalnız yaşayamaz, toplumun bir parçasıdır. İhtiyaçlarını toplum sayesinde giderir, bundan yola çıkarak toplum insan arasında sıkı bir bağ vardır. Bu bağı koruyacak, insanı mutlu kılacak tek yapı ise devlettir. İnsan ruhunda yer alan üç bölümün devlette de karşılık bulmaktadır. Bu karşılıklar özetle şöyledir: Ruh Davranış Devlet Erdem Akıl Düşünme Yöneticiler Bilgelik İrade Koruma Koruyucular Cesaret Arzu Zevk Alma Üreticiler Ölçülülük Platon yöneticiler ve koruyucuların eğitiminin oldukça önemli olduğunu söyler, alacakları eğitim 20 yaşına kadar süren, ruh ve beden eğitimidir. Bu eğitimin yanı sıra insanların çocukluk döneminde almaları gereken insan ruhunu şekillendirici bir eğitim daha vardır. Beden eğitiminde jimnastik yapılırken ruh eğitiminde ise müzik devreye girer. Bu eğitimi tamamlayanlar arasında eksiği olanlar koruyucu olarak devlet içinde konumlandırılırken yönetici olacakların eğitimlerine matematik ve diyalektik ile devam etmesi gerekmektedir. Bu aşamada da başarılı olanlar 15 yıllık politika ve devlet yönetimi eğitimi almalı ancak bundan sonra devlet yönetiminde söz sahibi olmalıdır. İyi bir devlet yönetici ancak böyle olunur. Buraya kadar kısaca Platon'un genel felsefesini ele aldık, şimdi müziğin rolünü ele alalım; İdealar sayesinde iyi ve mutlu insanlara ulaşma düşüncesine sahip Platon için sanat ve sanatçı oldukça önemlidir. Önemli olmasına karşın aynı zamanda sanat başlı başına ürkütücü bir durumdur. Çünkü sanat ruha etkisi olabilecek bir kavramdır, bu nedenle sanatı kısıtlamak gerekebilir. Sanat taklittir. İdeal bir devlette yer alacak sanatçıların erdemli ve iyi insanları taklit eden, insanlarda hoş duygular uyandıran kişiler olması gerektiğini savunur. Bu kişiler, tanrıyı öven ilahiler ya da iyi insanları öven metinlerini okuyabilirler. Bu noktada Platon'un sanatçının sahip olduğu yaratıcılığı ve özgünlüğü yok saydığını, onun toplum içerisinde sadece bireylere mutluluk veren bir role yakıştırdığını net bir şekilde görüyoruz. Platon'un sanat için genel bakışı bu şekilde, peki müzik için bakış açısı ne olabilir? Akademia'da diğer branşların yanı sıra müzik üzerine eğitim verdiğini biliyoruz. Felsefesi içerisinde bunun altında yatan nedene kısaca göz atalım; Müzik Platon'un yaşadığı dönemde Antik Yunan'da toplumsal bir etkinliktir. Yapılan kutlamaların hepsinde müzik ve şiir mutlaka yer almaktadır. Dolayısıyla toplum üzerine felsefik yorum yaparken müziği dışlamak imkansızdır, onun da toplum içerisindeki rolü net bir şekilde ifade edilmelidir. Bu noktada çok kısa Antik Yunan'da müzikten bahsetmek iyi olacaktır. Müzik; eski Yunan dilindeki mousiketekhne sözcüğünden türemiştir. İlk kullanımına Hesiodos'unTheogonia'sında rastlanır. Buradaki Musalar, yaradılışı müzikli şiirlerle anlatan Zeus'un kızlarıdır. Bu tanrıçalara ve onların sanatına inananlar onlar için her dört yılda bir şenlikler düzenleyerek, onların sanatını yaşatmışlardır. Antik Yunan'da müziğin rolünü bu durumdan da net olarak görüyoruz. Müzik toplumsal yaşantının içerisinde vazgeçilmez bir unsurdur. Müziğin büyü amaçlı ortaya çıktığına inananların yanı sıra müziğin tanrılar tarafından bulunduğuna dair çeşitli inançlar da söz konusudur. Bu sadece Antik Yunan'da değil, Eski Mısır'da da böyledir. Hal böyleyken Platon gibi bir düşünürün toplum üzerine geliştirdiği felsefik düşüncelerinde müzik önemli bir noktada ele alınacaktır. Platon müzik konusunu ele alırken, müziğin dinsel, büyüsel, mitsel, ruhani bütün etkilerini düşünür, müzik tüm yönleriyle bir toplumu nasıl etkiler sorusu onun başlıca sorusudur. Bunun yanı sıra müziğin bir teknik ve bilimsel yönü vardır. Ve son olarak çalgıların rolü de önemlidir. Platon Antik Yunan müziğinin Mısır, Çin ve Mezopotamya uygarlıklarından etkilendiğini düşünür ve bu konu üzerine de eğilir. Bu etkinin büyük ölçüde Mısır'a seyahat eden Pythagoras'dan kaynaklı olduğu savunur. Platon'un İdeal Devlet anlayışını, bunun için alınması gereken eğitimleri ele almıştık, müzik de bu eğitim içerisinde Platon için önemli bir noktada durur. Müzik insani duyguları ortaya çıkarabilen yegane kavramlardan birisidir bu noktada insanın karakterini geliştirirken, insanı fazla yumuşak ve coşkulu hale getirmesi tehlikesine de sahiptir. Fazla coşkunun ne gibi bir tehlikesi olabilir derseniz, yönetici ve koruyucular için bu durumun devlet güvenliği açısından sıkıntı yaratacağını düşünür. Yunan'ın katı, kuralcı ve siyasi karakterli eğitimi Sparta'dan etkilenerek müzik eğitiminin de belli bir amaca yönelik ve disiplin altında yapılması gerektiğini öne sürer. Müzik en önemli eğitim aracıdır. Çünkü ritm ve makam ruhumuzun derinliklerine kadar sokularak bizi çepeçevre sarar, ona soylu davranış kazandırırlar. İnsan doğru bir müzik eğitimi almışsa ruhu da güzelleşir aksi halde tersi olur. Layıkıyla müzik eğitimi almış bir insan sanattaki ve doğadaki hatalarını ve eksiklerini en dikkatli kişi olarak bir bakışta sezeceği için de güzel şeyleri sevip övme ve ruhunu onlarla besleme imkanı bulup kendisini de güzelleştirir, kusursuz biri olur. Glaukon'ladiyologunda Platon müziğin rolünü bu şekilde net olarak ifade eder. Fiziksel dünya için jimnastik ne kadar önemliyse kişinin ruhu idealar için de müzik o denli önemlidir. Müzik, iyi örnekleri yansıtan, ilahi sevgiyi vurgulayan şekilde yapılmalıdır. Bunun aksi örnekler ideal bir devlette yasaklanmalıdır. Bu görüşü sebebiyle Platon'un sansürcü bir anlayışa sahip olduğunu da söyleyebiliriz. Teknik olarak müziğe yaklaşımında ise söz ve ses uyumuna önem verdiğini görüyoruz. Güzel bir şarkı, makam, ritm ve sözden oluşur ve bu üç unsurun uyum içerisinde olması gerekir. Şarkılarda hüzne yer olmamalıdır ama müzik eğlence amaçlı da olmamalıdır. İçki masalarında dinlenilen ve gevşeklik yaratan makamlara da bu nedenle karşı çıkmaktadır. Dönemin çalgıları Arp, Lir, Kitara ve Aulos için de yorumları vardır. İdeal devlette çalınabilecek makamlar için çok telli bir çalgı olan Arp gereksizdir, ona benzeyen Lir ve Kitara yeterlidir. Aulos ise, diğer zararlı makamları da çalmaya elverişli olduğu için sakıncalıdır. Platon'un temel korkusu müziğin devlet otoritesini olumsuz etkilemesidir, bu nedenle diğer sanat dalları gibi belli bir otokontrol sistemi mutlaka olmalıdır. Yasalar ismini diyalogunda, Şarkılarımız, bizim yasalarımızdır demiştir. 80 yaşlarında yazdığı bu diyalogunda İdeal Devlet'in sahip olduğu yasaları ele almış, müziğin çok sıkı denetimden geçmesi gerektiğini belirtmiştir. Müziğin yanı sıra dans da ideal devlet içerisinde yer almaktadır, ama dans da müzikle bir bütünlük göstererek yine sadece iyiye yönlendirme yapan nitelikte olmalıdır. İyi eğitim almış biri hem dans edebilmeli hem de iyi şarkı söyleyebilmelidir. Farklı yaş gruplarına göre üç farklı koro, herkesin müzik eğitimi alması noktasında oldukça etkili olacaktır. Musalar Korosu Apollon Korosu (30 yaş altındakiler) Dionysos Korosu (30-60 yaş arasındakiler) Bu korolarda eğitim veren müzik öğretmenleri de yasalar çerçevesinde uygun makamlarda eğitim verecek, kendi isteklerine özel bir eğitim vermekten kaçınacaklardır. Sonuç olarak Platon, İdeal Devlet düzenini savunan ve bu düzene ulaşmada da müziği eğitim amaçlı kullanmayı savunan bir düşünür olmuştur. İyi ve mutlu bireyler yaratma düşüncesinde olan düşünür ruhun iyiliği ve güzelliğine ulaşmada müziği bir araç olarak kullanmak istemektedir. Müziği bir amaca yönelik araç olarak kullanmayı istemesine bağlı olarak özgür yapılan her türlü müziği sakıncalı bulmakta ve yasaklanması gerektiğini düşünmektedir. Müzik aynen matematik gibi bir sisteme sahiptir ve makam, söz, ritm arasındaki uyum oldukça önemlidir. İnsani duyguları etkileyebilen müziğin sakıncalı bir hale gelmemesi için belli yasalar ile denetim altında tutulması gereklidir. *Bu yazıda kısaca Platon'un felsefesinde müziğin yerini ele aldık ama daha detaylı bilgi isterseniz Platon'da Müzik isimli kitabı mutlaka okumanızı tavsiye ederim. Keza Antik Yunan müzik sistemini, çalgıların özellikleri ve ortaya çıkışlarını, Antik Yunan toplumsal yaşamını detaylı olarak öğrenebilirsiniz. Yazının başında da belirttiğim gibi aslen bir tez olan bu kitabın oldukça öğretici olduğunu ve keyifle okuduğunu söyleyebilirim.


Deli öyle mi? Yaşamın sırrını çözmüş biri deli mi kabul ediliyor?... Ben perdeyi araladım. Bir hayat yarattım. Yaşamdan yaşamın sırrını ele geçirdim. Şimdi beni anlıyor musun? Gitmiş olanların hayatlarından bir hayat yarattım Dr. Von Niemann, The Vampire Bat Dağınık saçları, kurnaz bakışları, boğazlı önlüğü ve eldivenleriyle çılgın bilim insanı figürüne dünya klasiği romanlarda, dizilerde, sinema filmlerinde, çizgi-romanlarda ve daha pek çok alanda oldukça sık rastladığımız bir gerçek. Özellikle bilim-kurgu türünün olmazsa olmazlarından sayılan bu çılgın bilim insanları Howie tarzı boğazlı önlükleri Almanca'dan devşirme soyadları ve kendilerine özgü aksanları ile kahkaha atan sinir bozucu bir klişeye dönüşmüş durumda. Aşırı davranışlarla betimlenen kurgu bilim insanları erdemli veya ahlaksız, ayık veya deli olarak farklı kişiliklerde karşımıza çıkmakta; ancak ortak noktalarında bilimi ve teknolojiyi hayallerimizin ötesinde amaçlar için kullanmaları vardır. Çoğu zaman kurgusal teknolojiyi kullanarak tanrı rolüne bürünür ve dünyayı yönetmek veya yok etmek için çalışırlar. Genellikle negatif figürler olarak kurgulansalar da insanlığa hizmet etmek için yanıp tutuşan iyi kalpli olanları da vardır. Bazıları ise aşırı takıntılı tavırları ile iyi amaçlarla yola çıksalar da kötü sonuçlara yol açarak kazara kötü olurlar. Belirgin olarak bilimsel yöntemi kullananlar ve doğaüstü güçlere yönelenler olmak üzere iki farklı temel üzerinde yükselebilen bu figürü öncelikle bir kaç sınıfa ayırabiliriz. Simyacı Yaşadığımız dünyada bu kişilerin sözdebilimciler oldukları kabul edilir. Çoğu zaman mucize ilaçlar, sihirli iksirler yapmaya çalışmış zaman zaman ruhani hevesler edinmiş bu kişilere insanlık tarihinde sıkça rastlanmıştır. Bu anlamda gerçek örneklerinden ilhamla ilkel bilim yapan takıntılı, ruhani kişiler olarak kendilerine kurguda yer bulmuşlardır. Dünya edebiyatında önemli bir figür olan Faust, şüphesiz bu sınıfta yer alacaktır. Faust efsanesi farklı şekillerde ele alınsa da hepsinin ortak paydasında bilgi ve doğaüstü güç karşılığında şeytan ile anlaşma yapan felsefi arayış içinde doğanın sırrını çözmeye çalışan bir protagonist görüyoruz. Ahmak Asosyal Virtüöz Dalgın profesör olarak kalıplaşmış, insani ilişkilerde garip karşılanan ancak yaptığı işte bir şekilde iyi olmayı başaran kurgu bilim insanı tipidir. En iyi örneklerinden biri yakın zamanda hayatın kaybeden Robin Williams'ın Flubber adlı komedi filminde canlandırdığı Professor Philip Brainard'dır. Brainard duyguları olan sevimli yeşil bir madde üretmeyi başaran sakar, ahmak bir profesördür. Dahi Maceracı Fiziksel ya da zihinsel dünyasında maceracı yapıya sahip bu kurgu tipi toplumun bilimsel iyimserlik zamanlarında ortaya çıkar. Genellikle tutkulu mucitlerdir. Geleceğe Dönüş filminden tanıdığımız zamanda yolculuğun mucidi Emmett Brown dağınık beyaz saçları, kurnaz bakışları ve mucit tavrı ile aynı zamanda çılgın bilim insanı figürünün bir parodisi kabul edilir. Çaresiz Bilim İnsanı Genellikle keşfi üzerindeki kontrolü kaybettikten sonra çaresizliğe düşen ve sonuçları ile yüzleşmek için kendini soyutlayan bilim insanı tipidir. Bilinen en iyi örneği yarattığı Frankenstein canavarı üzerindeki kontrolü kaybederek kendisini toplumsal ahlak ve etik karmaşa içinde bulan Dr. Victor Frankenstein'dır. Dünya'yı Kurtarmayı Amaçlayan İdealist Bilim İnsanı Bilim odaklı bir ütopya kurma ideali ile hareket eder ama çoğu zaman bireysel aşamalarda yetersiz tabanlı bir sistem ile çatışan. En kabul edilebilir kurgu bilim insanıdır. 2001 yapımı Yapay Zeka filmini hatırlayalım. Bir mucit, insanlığın ve dünyanın sorunlarına çözüm bulması amacıyla kendi varlığının farkında olan bir tür yapay zeka geliştirir ve bu yapay zekaya sahip David adında bir robot çocuk filmin başrolündedir. Bilimin imkanları ile sarhoş olmuş bu dahi bilim insanı karakterlerinin ilk örneği olarak Yunan mitolojisinde mimar, heykeltraş ve mühendis olan Daedalus olarak kabul edilir. Labirentin mucididir. Daedalus da kendinden sonra kurgulanan pek çok dahi bilim insanları gibi yaptıklarının sonuçlarına dikkat etmez. Efsaneye göre Kral Minos'un eşi bir boğa ile yakınlaşmak için Daedalus'tan bir inek kostümü ister. Daedalus, kralın buna kızacağını düşünmeden kostümü yapar ve beklendiği gibi kral tarafından oğlu ile birlikte hapsedilir; ancak kendine ve oğluna birer çift kanat yapan Daedalus ve oğlu hapishaneden uçarak kaçmayı başarır. Elbette Daedalus'tan modern sinir bozucu bilim insanı karakterine bir sıçrama olmadı. İnsanoğlunun yaşadığı çevreyi anlama, keşfetme arayışında bilimin ilerletici gücüne duyulan gizli hayranlık tarihte pek çok kişiyi cezbetti. Ancak gerek inatçı gerek dahi belki narsist hatta bazen antisosyal kişilikleri ile dönemlerinde öne çıkan ve zaman zaman da çılgın olarak ifade edilen bilim insanları oldu. Faust efsanesi, ortaçağ simyacılarının edebiyata verdiği ilhamlar bir yana modern popüler kültüre doğrudan etkisi olan bir isim Charles Darwin'in dedesi Erasmus Darwin'dir. 18. Yüzyılda yaşayan Erasmus Darwin doktor, şair aynı zamanda botanisttir ve torunu ile asıl ününe kavuşan evrim teorisinin çok temel bazı noktalarını keşfetmiştir. Yazar James A. Herrick'e göre bazı tıbbi çalışmalarında hastalarına var olduğuna inandığı evrensel yaşam güçlerini anlamak umuduyla elektrik şokları veren Erasmus Darwin, Mary Shelley'e Frankenstein'ı kurgulamasında ilham kaynağı olmuştur . Frankenstein romanını 1818'de yazan Shelley, Dr. Victor Frankenstein karakteri ile çılgın doktor figürünün de adeta temelini atmıştır ve türünün ününü bugün bile kaybetmemiş atası sayılmaktadır. Bilim-kurgu ile gotik korku unsurlarını bir araya getiren roman bilimin uçlarındaki etik karmaşıklığını da vurgulamaktadır. Shelley'in yazdığı orjinal Dr. Frankenstein döneminin bilimsel düzeyi nedeniyle modern torunları gibi aykırı betimlenmemiştir. 1931 yapımı Frankenstein filminden alınan bu sahnedeki çılgın bilim atmosferi 1927 yapımı Metropolis filmi sayesinde şekillenmiştir. Ancak bu dönemi incelemeden önce Shelley'in 1818 tarihli romanı sinemaya aktarılana dek geçen süreye kısaca bakalım. Özellikle 1800'lerin sonlarında edebiyat, Victoria döneminde kurgulanan ve kendi üzerinde denediği bir ilaç sonrası geceleri bir canavara dönüşen saygın bir hekim Dr. Jekyll ve bilim-kurgu yazarı H.G Wells'in kurgu bilim insanı, bir adada hayvanları kesip biçerek insansı canlılar yaratmaya çalışan kaçık Doktor Moreau ile tanıştı. Gene bu dönemde Wells'in Görünmez Adam romanından Griffin, kendini görünmez kılan bir bilim insanı olarak sahneye çıktı. 19. yüzyıl biterken çılgın bilim insanı kurgusuna en ilham verici arketip elbette Nikola Tesla idi. Tuhaf tavırları ve döneme göre bir o kadar tuhaf keşifleri ile bir bilim insanı, daha çok bir mucit olarak dikkat çekiyordu. Dünya'ya armağan ettiği alternatif akım bir yana sıradışı icatları ile çılgın sıfatını daha yaşarken almıştı. Sonraları icadı Tesla bobininden esinlenen sinema filmleri bilimsel sahnelerinde bolca elektrik kullanacaktı. Öte yandan Tesla'nın ölüm ışını ve deprem makinesi olarak ünlenen bazı icatları illuminati paranoyalarına bile kaynaklık etti. Nihayet 1927'ye geldiğimizde sessiz film Metropolis, hem robot hem de çılgın bilim insanı kültürüne önemli katkılar sağladı. Döneminin popüler konularından işçiler ve kapitalizm arasındaki krizleri konu alan filmde Maschinenmensch adlı robotun yaratıcısı biliminsanı C.A Rotwang'dır. Rotwang, aşık olduğu ancak kendisini reddederek şehrin yöneticisi Joh Fredersen'e gönlünü kaptıran ve oğlu Freder'i doğururken hayatını kaybeden Hel'i yeniden yaratmak amacıyla bir robot yapar. Ancak Frederson'dan Maria adlı, işçi sınıfı için peygamber rolünü oynayan kadının ölümsüz bir kopyasını yapmak için emir alır ve Maria'yı kaçırarak robotu onun yerine suretiyle onun yerine geçirir. Makine-insanın yapımı sırasında kolunu kaybeden Rotwang siyah eldivenli metal bir protez kullanmaktadır, dağınık saçları ve mizacıyla bir patronun emri altında çalışan ancak kişisel meseleleri olan çılgın bilim insanları figürünün görsel bir tanımıdır. Rotwang'ın laboratuvarı, barok ekipmanları ve tavırları kendinden sonraki pek çok filme ilham kaynağı olmuştur. Örneğin mekanik, siyah eldivenli elinin benzerine Stanley Kubrick'in Dr. Strangelove karakterinde rastlıyoruz. Dünya Savaşlarıyla insanlar kimyasal silahlar, savaşlara hizmet eden bilim adamları ve terör silahları ile tanıştı. Bu döneme kadar bilim-kurgu türü doğal yollarla sonu gelen dünyaya karşı mücadeleyi konu ediniyordu ancak 20. yüzyıl bilim kurgusu insanlığın kazara veya kasten kendi eliyle dünyanın sonunu getirmesini konu almaya başladı. Bu dönemde hatırlayalım Tesla'nın icatları ve Metropolis'ten Rotwang'ın laboratuvar kurgusunun katkısıyla elektrik çılgın bilim insanlarının en temel malzemesi oldu. 20. yüzyılda pek çok düşük bütçeli filmde ve çizgi romanlarda deli bilim insanları, bilimsel düşünce ve teknoloji kullanımına yönelik kaygıları üzerinde topladı. Bu kurgu bilim insanları çoğu zaman anarşik tavırlarda olsalar da bazıları statükoyu destekliyordu ve pek çok kez alaycı bir bakışla kibir, açgözlülük ve sadizme gülüp geçmemize öncülük ettiler. David J. Skal, bir kitabında bu karakterlerin uygarlığın hoşnutsuzluklarının uç bir sembolü olduğunu savunur. Kurgu bilim insanları yetenek ve zamanlarını normal insanların hayallerinin çok ötesinde örneğin koca bir gezegeni ele geçirmek için sarf ederler. Psikolojik açıdan çılgın bilim insanları genellikle antisosyal kişilik bozukluğu belirtilerine sahiptirler. Kendini beğenmişlik belirgin özellikleridir. Hepsinden öte inatçı ve kararlı kişiliklerdir. Hal böyle olunca gücün, kadınları etkileyeceği; servet ve saygı getireceği gerçeğine sıkıca bağlanırlar. 1900'lerin ortalarında Josef Mengele ve Shiro Ishii gibi gerçek kötü bilim insanlarının aktiviteleri atom bombasının ve biyolojik savaşın keşfi, uzaylı paranoyaları bilime duyulan endişe ve korkuyu körükledi. Bilimin kimin kontrolünde olduğu sorgulandı ve medeniyetin ilerlemesinde bilimin yeri ve etikleri yeniden gözden geçirilmeye başlandı. Stanley Kubrick'in Dr. Strangelove filmi nükleer korkunun en belirgin ifadesiydi. Hiroşima'ya atılan atom bombası sonrası bilim-kurgu türü de köklü değişimler yaşadı. Kurgusal bilim insanlarının yöntemleri değişti. Önceleri elektriği kullanan kötülüğün yeni malzemesi radyasyon olarak değişti. Özellikle Nazilerin ve Amerika'nın dönemdeki tavrı edebiyatı ve sinemayı doğrudan etkiledi. Zamanla izleyici kitlesinin artan bilgi birikimi ve beklentileri ve bilimdeki ilerlemeler ile 1920'lerde zehirli gazlar ve ölüm ışını, 1950'lerde nükleer tehlikeler sonrasında genetik, kuantum mekaniği, biyoteknoloji ve yapay zeka kurgu bilim insanlarının yeni malzemesi, başka bir deyişle silahı haline geldi. 2005'te New Scientist'te yayınlanan ankete göre İngiltere'de 1930 ve 1980 arasında yayınlanan 1000 korku filminde tehlikelerin %39'u bilimsel kaynaklı olup kötü karakterlerin %30'unu çılgın bilim insanları oluşturmaktadır. Gotik korku romanlarından, 20. yuzyılın ortasının kusurlu bilimine çılgın doktor, deli profesör ya da nasıl ifade edilirse kurgu bilim insanı karakteri en popüler klişelerden birine dönüştü. Bu sayede Geleceğe Dönüş filminden Emmett Brown, Doctor Who adlı dizide Dalek'lerin yaratıcısı Davros'a, Walter Bishop'a, Dahi milyoner mühendis Tony Stark'a ve daha pek çok aykırı, karikatürize bilim insanı popüler kültürde yerini aldı. KAYNAKLAR - The Making of the New Spirituality James A. Herrick, 2003 - Screams of Reason: Mad Science and Modern Culture, David J Skal, 1998 - Hollywood's changing take on the scientist Christopher Frayling, 2005 - Stereotypical views of scientists portrayed in the media, B. Jane, M. Fleer, 2007 - http://en.wikipedia.org/wiki/Mad_scientist - http://en.wikipedia.org/wiki/Erasmus_Darwin - http://scienceblogs.com/confessions/2010/12/11/from-the-archives-screams-of-r/ - http://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/Main/MadScientist


Bu ay size sadece bilim dünyasında değil, farkında olmasak da hepimizin yaşamında iz bırakan bir bilim insanından bahsetmek istiyorum: Bay Clair Cameron Patterson. Patterson'un bana göre birbirinden önemli iki büyük başarısı var. Bunlardan birincisi dünyanın yaşını tam olarak hesaplamasıdır ki, bu hem bilimsel camiada hem de sosyal yaşamda büyük yankı yaratmış ve hayatımızdaki dogmaları bir kez daha gözden geçirmemize neden olmuştur. Patterson'un sağlığımız açısından büyük önemi olan ikinci başarısı ise petrol ve kimya endüstrisine karşı verdiği mücadele sonucu kurşunlu benzin ve kurşunlu boya gibi insan sağlığını hiçe saymış ticari ürünlerin yasaklanmasıdır. Patterson, bilimin düşe kalka ama pes etmeyerek ilerlediğini bir kez daha kanıtlamıştır, evet, ama bundan daha da önemlisi bilimin bağımsız ve tarafsız olması gerektiğini, güneşin balçıkla sıvanmayacağını kendi hayatını adadığı bir davayla bütün dünyaya bir kez daha göstermiştir. Kısa hayat hikayesi Clair Cameron Patterson 2 Haziran 1922'de ABD'nin Iowa eyaletinde dünyaya geldi. Yine aynı eyaletteki Grinnell Yüksekokulu'nda kimya derecesini aldı. Burada eşi olacak Lorna McCleary ile tanıştı. Patterson daha sonra yüksek lisans yapmak üzere eşiyle birlikte Iowa Üniversitesi'neiçin gitti. Daha sonra 2. Dünya Savaşı'nın sona ermesinde büyük rol oynayan atom bombalarının icat edildiği Manhattan Projesi'nde görev aldı. Tennessee'deki Oak Ridge ulusal araştırma merkezinde uranyumun elektormanyetik ayrışımından sorumlu birimde çalıştı. Savaştan sonra ise doktora yapmak için Chicago Üniversitesi'ne geçti. Hedeflediği doktora konusu ise yeni geliştirilen bilimsel bir yöntem ile dünyanın yaşını hesaplamaktı. Bunun üzerine çalıştı ancak doktorası sırasında bu hedefine ulaşamadı. Patterson Chicago'da doktora çalışmasını tamamladıktan sonra 1952 yılında doktora hocası Harrison Brown ile birlikte California Teknoloji Enstitüsü'ndeki yerbilim bölümüne geçiş yaptı ve hedefine burada ulaştı. Kariyerinin sonuna kadar da buradan ayrılmadı.5 Aralık 1995'te hayata veda etti . Kütle spektroskopisine giriş Patterson'un bilimsel başarısını anlayabilmek için önce kullandığı yöntemi, yani kütle spektoskopisini tanımamız lazım. Kütle spektroskopisinin temel amacı, bilinmeyen bir örnekteki kimyasalların çeşidini ve de miktarını nicel olarak hesaplamaktır. Diğer birçok kimyasal analiz yöntemi gibi, kütle spektroskopisi de parmak izi prensibi üzerine kuruludur. Bu prensibe göre, belli bir tayf üzerinde her bir kimyasalın ya da kimyasal bağın kendine has bir sinyali vardır. Tayftan kasıt, gökkuşağında mordan kızmıya kadar değişen renkler gibi, bahsettiğimiz sinyallerin değerlerine göre sıralandığı hayali bir cetveldir . İncelenen örnekten gelen sinyallerin tayftaki konumu kimyasalın çeşidini söylerken, sinyalin yoğunluğu ise bu kimyasalın örnekteki miktarını belirtir. Kütle spektroskopisindeki sinyaller ise, örnekten kopan, iyonlaşmış yani elektriksel yüke sahip olmuş moleküllerin sapma miktarlarıdır. Bir molekül ne kadar ağırsa, sapma miktarı da o kadar az olacaktır, tıpkı biri ağır biri hafif iki topa aynı kuvvetle vurmamız gibi. Hafif top daha uzağa giderken, ağır top bize daha yakın bir konumda kalacaktır. Topların bizden ne kadar uzağa düştüklerini ölçüp, en başta ağırlıklarını birbirlerine oranla hesaplayabiliriz. Eğer elimizde referans bir değer varsa, mesela 500 gramlık bir top 5 metre öteye düşüyorsa, o zaman topların gerçek ağırlıklarını da bulabiliriz. Konuya dönersek, kimyasalların yük-kütle oranlarını yani parmak izlerini bildiğimiz sürece ve de elimizde doğru bir referans değer varsa bir numuneyi içeriğine rahatlıkla ayırabiliriz . Kütle spektroskopisinin kullanım alanlarından birisi de Pattersonun amacı olan radyometrik tarihleme yöntemidir. Bu yöntemi daha önceki bir yazımızda, yine dünyanın yaşı hakkında konuşurken detaylıca anlatmıştık . Kısaca tekrar etmek gerekirse, incelenen örnekte bulunan bir izotopun yarılanma ömrünü önceden bildiğimiz sürece, bu izotopun örnekteki miktarını kütle spektroskopisi yöntemiyle ölçüp, belirli bir referans değerle karşılaştırıp, numunenin yaşını hesaplayabiliriz. İncelenen izotop da ilgilendiğimiz yaş aralığına bağlı olarak değişir. Arkeolojik kalıntılarda karbon-14 izotopu incelenir çünkü karbon-14'ün yarılanma ömrü 5730 yıldır. Diğer taraftan, dünyanın yaşı birkaç onbin yıldan çok daha eski olması gerektiğinden, bize karbon-14'ten daha yavaş yarılanan bir izotop gerekir. İşte bu yüzden Patterson da yarılanma ömrü 703.8 milyon yıl olan uranyum-235ün ürünü kurşun-204e odaklandı . Atom bombasından dünyanın yaşına Dünyanın yaşı başka bir yazımızda anlattığımız gibi, Lord Kelvin ve Darwin arasında büyük bir tartışma konusuydu . Fizikte bir otorite olan Kelvin, kendi varsayımlarıyla kurduğu bir modele göre dünyanın yaşını 1846'da 100 milyon yıl olarak hesaplamıştı. Bir biyolog olan Darwin ise bu sürenin çok kısa olduğunu, günümüzdeki canlıların bu çeşitliliğe ulaşabilmesi için çok daha fazla bir zaman dilimine ihtiyaç duyduğunu söylüyordu. Ayrıca, yerbilimciler de günümüzdeki kayaların oluşumu için çok daha fazla zamanın geçmesi gerektiğini belirtiyorlardı. Bütün bunlardan başka bir de yaratılışçı görüşlerin 10 bin yılın ötesine geçmeyen mütevazi bir tahminleri vardı. Bilimsel tartışmayı bitirecek şey ise 20. yüzyılda radyoaktivitenin keşfi ve kütle spektroskopisinin icadıydı. Claire Cameron Patterson kütle spektroskopisi yöntemiyle ilk kez Oak Ridge ulusal araştırma merkezinde görev alırken tanışmıştı. Savaştan sonra Chicago Üniversitesi'nde Patterson'ın tez hocası olan Harrison Brown bu yöntemle dünyaya çarpan meteor örneklerini inceleyip, güneş sistemindeki elementlerin miktarlarını hesaplamayı düşündü, çünkü meteorlar güneş sistemi oluşurken arta kalan malzemelerdi. Daha doğrusu meteorlar güneş sisteminin steril kırıntılarıydı, çünkü dünya gibi uzun bir süre kor halinde bulunmamışlar, dolayısıyla içerikleri de karışıp başkalaşmamıştı. Brown daha sonra bu fikirle dünyanın yaşının bile pekala hesaplanabileceğini fark etti. Bu plana göre Patterson meteor örneklerindeki kurşun miktarını, takım arkadaşı George Tilton ise uranyum miktarını ölçecekti. Ölçülen miktarlardan yola çıkarak en sonunda da dünyanın yaşını hesaplayacaklardı . Başardık! Patterson 1948'de eski bir laboratuvarda ölçümlerine başladı ama fazla öteye gidemedi. Bir şekilde, istediği ölçümleri yapamıyordu. Aynı örneklerden elde ettiği farklı ölçüm sonuçları inanılmaz sapmalar gösteriyordu. Bu sapmalardan başka ölçtüğü toplam kurşun miktarları da mantıksız derecede yüksek çıkıyordu. Yüksek sapmalar sorunun ya hazırlanmış örneklerde, ya da ölçümlerde olduğunu gösteriyordu. Peki başka kimyasallar için sorunsuzca çalışan kütle spektroskopisi söz konusu kurşun olunca niye birdenbire sapıtıyordu? Bir şekilde, dış etmenler Patterson'un sonuçlarını etkiliyor olmalıydı. Bütün bu sorunlardan ötürü Patterson doktora tezini dünyanın yaşını hesaplayamadan tamamlamıştı. Hedefine ancak 1953te hocası Brown ile birlikte California Teknoloji Enstitüsüne taşınınca ulaşacaktı. Burada Patterson laboratuvarının iç tadilatını kimsenin el sürmesine izin vermeden, kendi başına tamamlamıştı. Aslında Patterson günümüzde nanoteknoloji ve mikrobiyoloji araştırmalarında artık standart haline gelen ilk temiz odayı kurmuştu. Bununla birlikte, kurşun izotop ölçümleri için de yeni standartlar getirmişti. Patterson bu sefer yeni laboratuvarında meteor örneklerini ölçüme hazır hale getirecek işlemlerini tamamladı ve bu yeni örneklerle Argonne ulusal araştırma merkezinde son model bir spektroskopi cihazıyla ölçümlerini tekrarladı. Sonuçlar sonunda beklediği gibi çıkmıştı. Önceden gördüğü sapmalar kaybolmuş, artık tekrar edebildiği sonuçlar almaya başlamıştı. Meteor parçalarındaki kurşun izotop miktarını büyük bir hassasiyetle ölçmeyi başarmış, ve dünyanın gerçek yaşını hesaplamıştı: 70 milyon yıl yanılma payıyla 4,55 milyar yıl. Patterson, makineden sonuçlarının çıktılarını alırken kendi kendine başardık! diye söylendi. Aslında o kendi kendine değil, bu ölçümleri yapabilmesini sağlayan yerbilimcilere, Charles Lyell'a, Michael Faraday'e, J. J. Thomson'a, Ernest Rutherford'a ve hocası Harrison Brown'la birlikte bilimin bütün diğer öncülerine sesleniyordu . Okyanuslarda kurşun avı Hikayemiz burada bitmiyor, aksine yeni başlıyor. Patterson'un sonunda çalışmaya başlayan yöntemi onu yerkürenin kimyasal evrimini araştırmaya itti. Sonradan baş düşmanı olacak Amerikan Petrol Enstitüsü'nün verdiği fonla Atlantik ve Pasifik okyanuslarına açılıp, değişik bölgelerdeki tortularda bulunan kurşun miktarlarını ölçmeye başladı. 1962'de Tsaihwa Chow ile ortak yayınladığı raporda okyanuslarda bulunan kurşun miktarının inanılmaz derecede yüksek olduğunu belirtti. Normalde, okyanuslardaki kurşun miktarının yüzeyden dibe doğru indikçe artması gerekirken, yüzeyde biriken yıllık kurşun miktarı olması gerekenin 80 katı kadar çıkmıştı.Patterson araştırmalarını derinleştirdi ve 1963'te yayınladığı raporda okyanusların derinlerindeki kurşun miktarının yüzeyden 3-10 kat daha az olduğunu yazdı. Baryum gibi diğer elementlerin miktarları ise beklendiği gibi dibe doğru artıyordu. Bunun tek bir sebebi olabilirdi: İnsanoğlunun doğaya saldığı kurşun. 1965'te yayınladığı cesur bir makalede o güne kadar karşı çıkılmadan kabul edilmiş raporları eleştiriyordu. Bu eski raporlara göre çevreye salınan kurşun miktarı doğal miktarın iki katından fazla değildi. Fakat, bu öne sürülen miktarlar eski ve hata payı yüksek yöntemlerle ölçülmüştü. Asıl gerçek sorun ise bu eski ölçümler yapılırken alınmış referans değerlerdeydi. O zamanlar duvarlara sürülen boyadan, motorlu araçlarda kullanılan benzine kadar insanların maruz kaldığı kurşun miktarı o kadar yüksekti ki, bu eski laboratuvarlarda ölçülen örneklerin temiz kalması imkansızdı. Boş diye tabir edilen, makinelerin kalibrasyonu için kullanılan temiz örnekler bile çok yüksek değerde kurşun içeriyordu. Dolayısıyla, ölçüm için hazırlanan bütün örnekler eninde sonunda havadaki kurşuna bulanıyordu. İşte tam bu yüzden Patterson eski laboratuvarında hazırladığı örneklerle dünyanın yaşını hesaplayamamıştı, çünkü örneklerine dışarıdan kurşun bulaşmıştı . Vücuda yerleşen zehir Yeri gelmişken kurşunun niye bu kadar tehlikeli olduğunu ve kurşun zehirlenmesini kısaca anlatalım. Omurgalı canlıların vücudunda biriken diğer ağır metaller gibi kurşun da hayati organları ve sinir sistemini çökerten bir madde. Kurşun organizmada hayati öneme sahip demir, çinko ve kalsiyum gibi metal atomlarının yerine geçip, vücuttaki proteinlere bağlanır, ama her türlü metabolik faaliyetlerden sorumlu olan bu proteinlerin görevlerini yerine getirmesini engeller. Kurşun zehirlenmesi, organ yetmezliğinden başka sinir sistemindeki sinyal iletimini de sekteye uğrattığı için insanlarda sinir krizi ve hezeyanlara, aşırı doza maruz kalındığında ise ölüme kadar götürebilir. Peki neden havada ve suda bu kadar çok kurşun var? Öncelikle kurşun eski Roma'dan beri insanların sıklıkla kullandığı bir metal. Kurşun hem ucuz, hem işlenmesi kolay, hem de paslanmıyor. Örneğin, antik çağlardan bir süre öncesine kadar su boruları kurşundan imal ediliyordu. Bundan başka, kurşun boyalarda da renk verici madde olarak kullanılırdı, ki eski boyaların soyulup toz halinde havaya karışması akciğer yoluyla kronik kurşun zehirlenmesinin en büyük nedeniydi. Ayrıca, deri tarafından da emilebilen tetraetilkurşun yakın zamana kadar araba yakıtlarında, yani kurşunlu benzinde motor sarsıntısını önleyici katkı maddesi olarak kullanılıyordu. Uçak yakıtlarında ise hala kullanılmaya devam ediliyor. Patterson, ailesinin ve bütün halkın bu zehirle çepeçevre bir hayat sürdüğünü farkettiğinde bu gerçekleri su yüzüne çıkarıp, hükümeti ve insanları uyarmak zorunda olduğunu biliyordu . Kurşuna karşı verilen savaş Patterson'un 1965 tarihli raporuna göre bir Amerikan vatandaşının kanında bulunan kurşun miktarı doğal seviyenin 100 katı, kurşun zehirlenmesine yol açacak kabul edilmiş alt sınırın ise 2 katı kadar üstündeydi. Bu ölçülen miktarların o tarihlerde bütün gelişmiş ülkelerde az çok aynı olduğunu farzedebiliriz. Türkiyede ise belki bu kadar çok otomobil yoktu, ama havada, suda ve toprakta insanları zehirleyecek kadar kurşun bulunmadığını iddia etmek de herhalde saflık olurdu.Patterson'un düşmanları çok güçlüydü. Milyar dolarlık bütçeleri olan ve hükümet politikalarını yakından etkileyen petrol ve kimya şirketlerinden başka bu şirketlerin parayla tuttuğu, insanları taraflı ve bilimsel gerçekleri yansıtmayan raporlarıyla kandıran sözümona araştırmacıları da alt etmesi gerekiyordu. Kuşku tüccarları adlı tanıtım yazımızda da bahsettiğimiz bu tür tabiri caizse sahtekarlar, bilim insanı kisvesi altında halkı kurşunlu ürünlerin tamamen zararsız olduğuna, hatta bu ürünler olmadan insanların modern yaşamdan vazgeçmesi gerektiğine ikna ediyorlardı. Tabii, bu kişilerin, özellikle General Motors tarafindan kiralanan uzman toksikog Robert A. Kehoe'nun, Patterson'un 1965'teki raporuna verdiği tepki aşağılayıcı ve saldırgandı. Patterson ise durumu yasal çerçeveye taşımaya çalışıyordu. İlk denemesi zamanın California valisi tarafından reddedildi, ama ısrar edip 1967 yılının Şubat ayında eyalet kamu sağlığı kurumunda bir oturum yapılması için izin kopardı. Patterson aynı anda birkaç koldan saldırıyordu. Hava ve su kirliliğinden sorumlu komitenin başkanı olan senatör Edmund Muskie'ye de bir mektup yazmıştı. Sonunda senatör Muskie tarafından Haziran 1966'da Washington'daki bir oturuma Robert Kehoe ile birlikte çağırıldı. Patterson o sırada devam ettiği Antarktika seferi yüzünden oturuma ancak 5. günde katılabildi ama bu bile iyi bir başlangıçtı. Patterson kamudan ve hatta silahlı kuvvetlerden de destek görmeye başlamıştı, ama hedefine ulaşana kadar 20 yıl beklemesi gerekecekti. Bulgularını desteklemek için 1970'te Patterson ve ekibi Grönland ve Antarktika'dan insan eli değmemiş buz örnekleri topladılar. Bu örnekler, binlerce yıldır kullanılan birer kayıt defteri gibiydi. Buzu ne kadar derinden çıkarırlarsa, geçmişte o kadar geriye gidiyorlar ve o tarihte doğada bulunan kurşun miktarını hesaplayabiliyorlardı. Gerçekler gün gibi ortadaydı. Sanayi devriminden beri doğaya salınan kurşun doğal miktarı bir anda 50-100 kat yükseğe çekmişti. Patterson savaşmaya devam etti ve işler yavaş yavaş lehine değişmeye başladı. Benzindeki kurşun miktarı önce 1973 tarihli bir kararla %60 oranında azaltılacaktı, 1987'de ise tamamen ortadan kalkacaktı. Konservelerde, su borularında ve boyarlarda kurşun kullanımı da tamamen yasaklanacaktı. Beklenen iyileşme gerçekleşiyordu. 1991'de Grönland'da tekrarlanan ölçümlerde, karda bulunan kurşun miktarının 1971'dekine göre 7,5 kat düştüğü görülecekti . Son söz ve teşekkür Clair Cameron Patterson çok parlak ve de örnek bir bilim insanıydı. Öncelikle dünyanın yaşı gibi 100 yıldan fazladır bilimsel yöntemlerle cevaplanmaya çalışılan bir bilmeceyi çözdü. Onun yerinde olabilecek birçok kişi, yıllarca istediği sonucu vermeyen bir yöntemi pes edip bir kenara bırakır, sorunu çözmek yerine başka hedeflere yönelirdi, ki yadırganacak bir durum değil. Büyük bilimsel başarısı bir yana, Patterson bilimin sadece insanların gündelik çıkarları için kullanılan bir araç olamayacağını, insanlığın ve doğanın selameti açısından uzun vadeli düşünülmesi gerektiğini ve bilimin bu yolda kullanılacak bir kılavuz olduğunu insanlara bir kez daha hatırlattı. Bilimsel başarıya ulaşan kaç biliminsanı acaba hükümetler kadar güçlü şirketlerle 20 yıl mücadele edebilir bilemem, ama Patterson gibilerin dünyaya seyrek geldiğinden eminim. Carl Sagan'ın insanlık için öngördüğü olası geleceklerden birisi olan ulaşılan teknoloji ile kendini yok etme belki de Patterson gibiler sayesinde önlenebilir, kim bilir.


Teknoloji küçülüyor ve küçüldükçe bilgisayarlar ceplerimize, cep telefonları saatlerimize giriyor. Vücut içindeki malzemelerle ilgili çalışmaların da katkılarıyla teknoloji derimizin altına inebiliyor ve vücut içine bir şeyler yerleştirebilme imkanı insanlara artık korkunç gelmiyor. Pasaport, kredi kartı gibi şeylere gelecekte ihtiyacımızın olmayacağını; derimizin altına yerleştirilen cihazlar ile yaşacağımıza inanan biyopunklardan daha önce bahsetmiştik. Bu gelecek, beklediğimizden daha hızlı geliyor olabilir. Kalp pili ya da vücut içi protezlerine hiç olmazsa kulak aşinalığımız var ve bunlara ek olarak sürekli ilaç kullanılmasını gerektiren durumlarda bunu vücut içinden gerçekleştirecek mikroçiplere yönelik çalışmalar yapılıyor. Ayrıca sağlığınızla ilgili bilgileri toplayan ve bunu örneğin cep telefonunuza gönderen çipler implant edilebilir teknolojilerin farklı bir çalışma alanı. Öte yandan bugün vücutlarında radyo dalgaları yayan minik etiketler taşıyan azımsanmayacak sayıda insan var. Bu yazı dizisinin ilk bölümünde alışveriş sonrası unutulan ve mağazadan çıkarken güvenlik alarmının bir anda ötmesine sebep olarak yüzümüzü bolca kızarmış RFID teknolojisini ve bu teknolojinin deri altına inme serüveninden bahsedeceğiz. Gelecek ay ise kontrollü ilaç salım çiplerini inceleceğiz. Öncelikle RFID teknolojisini inceleyelim. RFID, Leon Theremin tarafından 1945'te icat edilen ve radyo dalgalarını kullanarak bir etiket ile okuyucu arasında iletişim kurulmasına sağlayan bir teknolojidir. Fotoğrafta gördüğümüz bir elektronik kartın aslında bir etiketin içidir. Mağazalardaki güvenlik yapışkanlarını sökmeye çalışır ya da toplu taşıma kartlarınızı güçlü bir el fenerine tutarak bakarsanız benzer bir yapı görürsünüz. RFID etiketleri bilgi almak, saklamak ve göndermek için programlanabilirler. Sistem temelde bir mikroçip ve antenden oluşur. Aktif etiketler ilave bir pil ile kendileri sinyal yayabilirken, pasif etiketler işlevini yerine getirmek için gereken gücü gelen sinyalden alır. En basit ve düşük maliyetli etiketler çipsiz etiketlerdir, bunlar genellikle ürün güvenlik etiketleri olarak kullanılırlar. Örneğin toplu taşıma araçlarına binerken okuyucuya tutulan kart cihazın oluşturduğu elektromanyetik alana girer ve kendine çarpan elektromanyetik dalgaları karta özgü bir frekansta geri yansıtır böylece okuyucu cihaz, kartı tanır. Benzer şekilde etkisiz hale getirilmemiş güvenlik etiketi çıkışlardaki güvenlik alanındaki elektromanyetik sinyalleri geri yansıtarak güvenlik sistemini alarma geçirir. Bu sistem büyük depolarda ürün kutuları üzerindeki barkodları tek tek okutma zahmetinden de kurtarır. Bir cihazdan gönderilen sinyal kutulardan yoklama alınan sınıfta burada denmesine benzer özel frekanslarda radyo dalgaları şeklinde yansır. Akıllı cihazlardaki NFC de bu teknolojinin bir sonucudur. Türkiye'de ise İTÜ RFID Laboratuvarı'nda bu teknolojiye yönelik araştırma projeleri yürütülmektedir. Düşük maliyeti, uygulama pratikliği sayesinde kendisine hemen her alanda yer bulabilen bu cihazlar yapıları dolayısıyla bir pirinç tanesi boyutlarına küçültülebilir ve bu sayede deri altına kolayca yerleştirilebilir. 31 Temmuz 1997'de Amerika Patent Ofisi, kişisel izleme ve kurtarma sistemi adı altında implant edilebilir RFID çiplerine patent verdi. Patente göre cihaz çocuk kaçırma olaylarında koruyucu unsur olarak ve kalp krizi gibi acil tıbbi durumlarda sevk işlemlerini kolaylaştırmak için kullanılabilirdi. Patentte cihaz şöyle tanımlanmıştı: İzleme ve kurtarma için insan yararına kullanılan, bir güç kaynağı ve uzun süre kullanılabilir kalmasını sağlayacak bir çalışma sistemi içeren implant edilebilir alıcı-verici cihazdır. Profesör ve azılı bir biyopunk olan Kevin Warwick, Ağustos 1998'de bu RFID çipine vücut içinde sahip olan ilk kişi oldu. Warwick dokuz gün taşıdığı bu çipi odaya girdiğinde ışıkların yanması ve kart ile girilen kapıları açmak için kullandı. Neden vücudumda bir RFID etiketi isteyeyim? Belki telefonunuzun kilidini sol elinize yerleştirilen bir RFID etiket ile açmak isteyebilirsiniz. Nüfus cüzdanınızı sık sık evde unutuyorsunuz ve insanlar sizin siz olduğunuza inanmak için annenizin kızlık soyadıyla ilgili sorular soruyor olabilir, bu sorudan sıkılıyorsanız maalesef buna bir süre daha devam etmeniz gerekecek. Fakat insanların vücutlarında etiket taşıması onaylanırsa bir daha kimlik kullanmanız gerekmeyebilir. Kaçırılan çocukların, kayıp insanların, hapisten kaçan suçluların veya evcil hayvanların yerleri tespit edilebilir. Ancak tıpkı mağazaların kapılarındaki güvenlik geçitleri gibi vücut içindeki etiketleri okuyacak sistemlere sokaklarda da ihtiyaç duyulacaktır. Bu gibi durumların bazıları için beklememiz gerekiyor. Ancak sadece başına siz oturursanız açılacak bir bilgisayar ya da siz odaya girince açılan ışıklar hatta sadece sizin elinizden çalışan bir araba istiyorsanız bir RFID etiket implant ettirebilirsiniz; ama unutmayın ülkemizde doktorların bunu yapmaya yetkileri yok. Amerika'da da 2004 yılına kadar doktorların bu etiketi insanlara implant etme yetkisi yoktu, yapan doktorların lisanslarına el koyuluyordu. Ancak 2004'te Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi , VeriChip adlı etikete onay verdi. Öyle ki satılan enjektörlerle yerleştirme işlemini kendiniz bile yapabiliyordunuz. 2010 yılına kadar bu isimle üretimine devam edilen bu ürün döneminde elbette yoğun tartışmalar yaşandı. Tabiri yerindeyse kamuoyu ikiye bölündü. Big Brother Is Watching You FDA'nın mikroçip implantına verdiği onayın ardından orataya çıkan antiçip oluşumları, illuminati paranoyaları, hayvan hakları savunucuları ve kişisel gizlilik taraftarları çip karşıtı gösteriler düzenledi. Aslında karşıtlığın temelinde iki şey yatıyordu ilki cep telefonu konusunda olduğu gibi radyo dalgalarının kanser yaptığının iddia edilmesiydi. Diğeri ise özellikle Obama'nın 2013'te Amerikan vatandaşları için çip implantına gerek duyulduğunu söylemesi üzerine tavan yapan devletin herkesi etiketleyip gözetlemek istediği paranoyasıydı. Çip yanlılarının gözetlenme endişelerine karşı savunması ise bu çiplerin takip konusunda kredi kartı kullanmaktan farksız olmadığı yönünde. FDA onayından sonra ortaya çıkan fare deneyleri RFID mikroçiplerin farelerde kansere yol açtığını iddia ediyor ve FDA'yı bunu göz ardı etmekle suçluyordu. Associated Press'te kapsamlı bir eleştiri yayınlandı . VeriChip savunucuları ise insanların farelere göre kansere daha dirençli olduğunu söylüyordu. Radyo dalgalarının kansere yol açtığı iddialarında cep telefonlarınınkine benzer inatlaşmalar sürüyor. Ancak tarafların ellerindeki tek argüman kanser değil. Bu tartışmalara paralel olarak da hayvanların bu şekilde etiketlenmesi üzerine hayvan hakları alanında tartışmalar sürüyor. Karşıt görüşlerin öne sürdükleri potansiyel sağlık risklerinin bazılarını FDA da doğruluyor. Örneğin işlemin yeterince steril gerçekleşmemesi durumunda vücutta enfeksiyon yaratabilmesi, vücudun etiketi reddetmesi, etiketin deri altında yer değiştirebileceği, elektronik kimliğin hacklenmesi, klonlanması ve başka cihazlarla elektromanyetik girişim yaşanması gibi. Bu yan etkiler arasında sayılan MR makinelerine giren çipin sorun çıkarabileceği öngörüsü, çipin patlayacağı şeklinde bir internet mitine dönüştü ve Kari Byron, MythBusters'ın 87. bölümünde sol koluna yerleştirilen bir çip ile MR makinesine girerek bunu test etti. Tarafların karşılıklı kabul ettiği ya da etmediği etkilere sahip bu etiketlerin hayatlarımızı kolaylaştıracağına olan inancını yitimeyen insanlar hep var olacak. Teknolojik yöntemler değişebilir, gelişebilir ancak implant edilebilir teknolojiler insanlığın tarih sahnesine çıktı bir kere. Şöyle bir geri çekilip tabloya baktığımızda RFID implantları konusunda en güzel özet Benim vücudum, benim kararım. olacaktır. Siz ne düşünüyorsunuz? Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Dipnotlar ve


Bilimin ilerlemesi için yeni fikirlere sürekli açık olmak lazım, ama nasıl? Nasıl bazıları yaratıcı fikirlerini sınayıp bilim tarihine geçiriyor da bazıları şarlatan olarak kalıyor? Bir bilim adamıyla bir şarlatanın ortak projesi, bu farkı anlamamız için kaçırılmaz bir fırsat. Bu fırsatı belgesel yapımcısı Gabriel Rhodes'a borçluyuz. Arkadaşı, kanser araştırmacısı Jonathan Brody'nin başına gelen, az sonra özetleyeceğim macerayı adım adım kaydetmiş. Böylece bir bilim insanı ile şarlatan arasında meydana gelen olayları, görüşmeleri bizzat dinleyebiliyor, aralarındaki farkı kendimiz anlayabiliyoruz. İngilizce bilenlerin, aşağıdaki kaydın 6'ncı dakikasından itibaren dinlemesini tavsiye ederim: Jonathan Brody, Philadelphia'daki Thomas Jefferson Üniversitesi'nde yardımcı doçent. Yirmi yıldır kanser araştırması yapıyor. Hikayemiz Brody'nin eski okulunda bir seminer vermesiyle başlıyor. Seminerinde Brody sürekli olarak bilimde farklı düşünmenin önemini vurguluyor. Konuşmasından sonra, Brody'nin eski müzik öğretmeni Anthony Holland yaklaşıyor ve yıllardır bakteriler üzerinde yaptığı araştırmaları göstermek istiyor. Eh, farklı düşünmek üzerine bu kadar konuştuktan sonra, bir de eski hocasının ricasını reddetmek olmayacağından Brody bu teklifi kabul ediyor ve Holland'ın deneylerine dair videoları izliyor. Umut veren veriler, yalnızca bir başlangıç Videolarda gördüğü şey beklediğinden ilginç oluyor: Holland, kendi yaptığı aygıt sayesinde belirli frekanstanki elektromanyetik dalgaları çeşitli bakterilere yönlendiriyor ve onları bu yöntemle öldürebiliyor! Belirli bir frekansın yalnızca belirli bir hücreye etki etmesi ilginç geliyor Brody'ye, zira kendi araştırmalarında kullanabileceğini düşünüyor bunu. Elimizdeki cerrahi yöntemler birçok zaman tüm kanserli hücreleri vücuttan çıkaramıyor. İlaçlı ve ışınımlı tedaviler ise, kanserli hücreler kadar birçok sağlıklı hücreyi de etkilediğinden çok miktarda yan etkiye yol açıyor. Kanserin türüne ve yayılımına göre hekimince her hastaya bunların bir bileşimi öneriliyor. Tüm kanser araştırmacılarının peşinde olduğu, yalnızca kanserli hücrelere etki edecek, diğerlerine ise dokunmayacak bir tedavi yöntemi. Holland'ın şimdiye kadar Brody'ye gösterdikleri bunun için umut veriyor olduğundan Brody, eski hocasının bunu Philadelphia'daki kanser araştırma laboratuvarında denemesine razı oluyor. Holland bu aleti nereden çıkarmış? İş burada komplo teorilerine varıyor. 1950'lerde Royal Raymond Rife adlı bir şarlatanın çıkardığı bir makineden, bununla kanseri aslında tedavi edip de açgözlü tıp dünyasının tekerine çomak soktuğundan, dolayısıyla bu aygıtın yok edildiğinden bahsediyor. O kadar ki, bunları bize aktaran Rhodes'un hayatının tehlikede olduğunu bile düşünüyor, birkaç kez onu bir kenara çekip uyarıyor! Bu komplo teorilerini okuyan Holland, aynı makineyi kendi yazılım bilgisiyle birleştirerek yeniden yapıp denemeye karar veriyor. Brody ile karşılaşıncaya dek de deneylerini kendi evinde yürütüyor. İyi deney yapmak meğer o kadar kolay değilmiş Karşılaştıktan sonra ise Holland, deneylerini kanser hücreleri üzerinde yapmak üzere Brody'nin laboratuvarına geliyor, hem de tüm masraflarını kendi cebinden karşılayarak. Kendi aletlerini de yanında getiriyor, bunları kullanarak Brody'nin asistanlarınca kendisine verilen kanser hücrelerini elektromanyetik ışınlara tutarak öldürmeye çalışıyor. İlk bakışta sonuçlar sevindirici: Elektromanyetik dalgalara tutulan hücrelerin %60'ı ölmüşken, tutulmayanların %10'u ölmüş. Brody bu sonuçları sevinçle karşılıyor. Ama hemen ardından, biz bilim insanlarına çok tanıdık bir sürece başlıyor: Bu sonuçlar gerçek mi, diye kendi kendine soruyor. Acaba EMD'lerin bir etkisi olmayıp da başka bir şeyin etkisini görüyor olabilir miyiz? Böyle bir ihtimal varsa bunu açıklığa ne gibi deneylerle kavuştururuz? Bu sorgulama sırasında ortaya çıkıyor ki Holland, deney hücrelerini EMD'lere maruz bırakmak için onları inkübatör denen 37 santigrat derecelik dolaptan oda sıcaklığına çıkarmış, ama aynısını kontrol hücrelerine yapmamış. Yani %60'ı ölen hücrelerin, %10'u ölenlerden farkı bir değil, iki: Hem EMD'ye maruz bırakılmışlar, hem de daha düşük sıcaklığa. Ölen hücreleri bu etmenlerin hangisi öldürdü? Bilmiyoruz, zira kültür tabağındaki hücreleri değişen sıcaklık da öldürebilir, kolonya da, yandaki karikatürdeki gibi tabanca da! Holland eğer deney sırasında bütün hücreleri oda sıcaklığına çıkarsaydı, ve o zaman da bu farkı görseydi, sonuçlar daha anlamlı olacaktı. Deneyde sonucun bağlanabileceği tek bir değişken bırakmak, kontrollerin işlevlerinden yalnızca biri. Ayrıca kontroller bize bir deneyin işlemesi gerektiği gibi işleyip işlemediğini de gösterir. Bunu daha önce şu yazıda (Şekil 6'da) işlemiştim. Beklenmedik sonuçlar: Bazısına ilginç, bazısına ayrıntı Yani Brody için deneyle kontrol grupları arasında birden çok etmen değiştirilmiş olduğundan bu deney sonuçsuz kalıyor ve deneyin, uygun kontrollerle tekrarlanması gerekiyor. Holland için ise bu önemsiz bir ayrıntı, zira inancı tam: İmkansızı başardık, Rife makinesinin kanseri öldürebildiğini kanıtlıyoruz. Hatta kanıtlamıyoruz, kanıtladık bile. Şimdi soru şu: Başkalarını ikna edecek ne kadar veri toplayabiliriz? Başkaları inanmayabilir, ama başkaları ne derse desin, ben bunun işe yaradığını biliyorum. Brody ise, bu yöntemin işe yaramasını istemekle beraber, kolay ikna olmuyor. Yöntemin çok çeşitli sınamalardan başarıyla geçmesi, bu sınamaların hep iyi kontrollerle yapılmış olması, yukarıdaki ilk deneyin aksine, sonucun şüpheye mümkün olduğunca az yer bırakması lazım. Aslında Brody bu deneyler böyle yapılmadıkça sonuçlara kendi bile inanmıyor ki başkalarını da inandırmaya çalışsın! Ona göre Müthiş, emsalsiz sonuçlar var ama bunu meydana getiren tek sebep bu dalgalar olmayabilir. Bu yüzden bunları tekrar etmeliyiz. Henüz çok belirsiz. Ama gelen haberler kötü: Holland'ın yönteminin, işe yarıyorsa, kanser ilaçları ile birlikte daha da çok hücre öldürmesi beklenir, ama deneyde tam tersi bir sonuç ortaya çıkıyor. Nasıl oluyorsa oluyor, EMD'ler kanserli hücreleri ilacın etkilerinden koruyor, hücrelerin %100'ü deneyden sağ salim çıkıyor! Daha iyi kontrollerle yapılmış, giderek geliştirilmiş deneylerden gelen olumsuz ve uyumsuz sonuçlar Brody için önemli birer soru işareti. Üstelik gelen sonuçlara göre daha da çok deney, daha da çok sınama istiyor. Zira ilginç, umut verici sonuçlar ile bir şeyin gerçekten işlediğinin kanıtlanması arasında çok büyük fark var. Onun gibi bilim insanlarının gündelik işi bu: sürekli sınama ve sorgulama. Sonuçları başkasına sunmadan kendilerini ikna etmeye çalışıyor, hatta canla başla çalışarak elde edilmiş dünya kadar veriyi icabında gözden çıkarabiliyor. Sorgulayıcılık, bilimin anahtarı Öyle herkesin, mesela Holland'ın tahammül edemediği düşünsel bir süreç bu. Kendisince kesinleşmiş bir gerçeğin sürekli sorgulanmasını, iyi sonuç verdiğini düşündüğü deneylerin geliştirilerek tekrarlanmasını anlayamıyor. Bu sonuçlar tekrar tekrar elde edilemediği sürece yönteminin etkinliğinin hiç kanıtlanmış olmayacağını kabul edemiyor. O yüzden olacak, ne kadar eksik, yetersiz ve sorunlu olursa olsunlar, hep o eski, olumlu sonuçlara dönüyor, onları aşamıyor. Bu farkın ne kadar büyük bir hüsrana sebep olduğunu Holland'ın tavrından anlıyoruz. Nitekim giderek artan taleplerden bıkıyor, Brody ile işbirliği resmen olmasa da fiilen sona eriyor. Onun yerine, elindeki verileri internette yayınlayarak onlarla ilgilenecek başkalarını arıyor, gerçek bilim camiasının görmek istediği, ileri seviyede deliller yerine başlangıç seviyesindeki deney sonuçlarıyla başkalarını da ikna etmeye çalışıyor. Yani bir yanda, iyi kontrollerle birlikte elde edilmiş, tekrarlanabilen, birbiriyle uyumlu verilerle elindeki kuramı sınayan bilim insanları... Diğer bir yanda ise, maksadı sınamak değil de zaten inandıklarına delil uydurmaya çalışan, bilimsel araştırmayı ufak bir ayrıntı olarak görenler. Hangisini seçeceğinizi biliyorsunuz.