Trafiğe, park yeri sorununa, kazalara ve saatler boyu direksiyon sallamaya son! Kara Şimşek günlerimizden beri gözlerimizin fal taşı gibi açılmasını sağlayan bu iddiaların odağındaki sürücüsüz araba rüyasını inceleyeceğiz. Benzinle çalışan içten yanmalı motora sahip ilk otomobil, 1885 yılında Alman mühendis Karl Benz tarafından yapıldığından beri arabalar büyük bir evrim geçirdi (Şekil 1). Motor verimi ve araç hızı artarken, otomobil fiyatları giderek düşmeye başladı. Sonuç olarak, kullanımdaki araç sayısının gün geçtikçe artması, yaya ve araç trafiğini düzenleyecek kuralların varlığını da gerekli kıldı. Trafik yoğunluğunun da zaman içinde artması, araç kazalarını, dolayısıyla maddi zararları, yaralanma ve ölüm olaylarını da beraberinde getirmeye başladı. Ülkemizde de bu durum dünyadakinden farklı değil. Hatta trafik bilinci eksikliğimiz ve trafik kurallarına uyma konusundaki umursamaz tavırlarımızın bir sonucu olarak, dünya ortalamasının üzerinde seyreden trafik kazası istatistiklerimiz net bir şekilde göze çarpıyor: Emniyet Genel Müdürlüğü Trafik Şube Başkanlığı'nın internette yayınladığı en güncel verilere göre (2010 yılı ortalamaları) trafikte 15.095.603 araç bulunuyor. Bunların neredeyse yarıya yakını (7.544.871) otomobil (Şekil 2). Bir yılda 1.104.388 trafik kazası yaşanırken, bu vakalarda 4.045 vatandaşımız ölüyor ve 211.496 tanesi yaralanıyor . En dikkati çeken istatistik ise trafik kazasına neden olan sürücü, yolcu, yaya, yol ve taşıtların kusur oranlarında gözlemleniyor. Ölümlü, yaralanmalı ve maddi hasarlı 157.970 adet kazada %0,36 oranında yolcular, %8,97 oranında yayalar, %0,63 oranında yollar ve %0,33 oranında taşıtlar kusurlu. Demek oluyor ki %89,72 oranla, yani 141.728 kazada sürücüler suçlu . Peki tüm bu can sıkıcı rakamlarla baş etmek için nasıl bir yöntem kullanılmalı? Öncelikle toplu taşımanın trafikteki araç sayısını ve kaza rakamlarını aşağı çekeceği aşikar. Ancak toplu taşımanın da kendince sınırları ve kısıtlamaları var: Esneklikten yoksun, yani istediğiniz saatte istediğiniz yere gidemiyorsunuz. Ayrıca büyük bir zaman kaybı söz konusu. Taşımacılık sektöründe maliyetleri azaltma adına kaliteden ödün vermek gibi doğal bir sonuçla karşı karşıya kalındığında, bunun faturasını tüm toplum ödemek zorunda kalmaktadır. Yani, bu tarz toplu taşıma hizmetleri genellikle niceliksel çoğunluğu hedef aldığı için, niteliksel anlamda kalitesiz bir yolculuk deneyimi de beraberinde gelmektedir. Buna çok insan taşıyarak daha ucuza ama az sefer yapılmasını örnek gösterebiliriz. Toplu taşımanın dezavantajlarını ortadan kaldıracak bir yöntem mümkün müdür? İşte, kişisel seyahat rahatlığımıza dizgin vurmadan, trafik sorunlarıyla başetmemizi de mümkün kılan yöntemin adı: Sürücüsüz arabalar. Bilimsel jargondaki adıyla otonom, gündelik hayatımızdaki adıyla sürücüsüz arabalar, kendi kendine aldığı kararlarla hareket edebiliyor. Bu arabaların, geleneksel sürücülü arabalardan farkı uzaktan veya içinden kumanda edilmeye gerek duymuyor olmaları ve bağımsız bir şekilde kendi kararlarını uygulayabiliyor olmaları (Şekil 3). Otonom araçlar elektro-mekanik aksamları ve kendilerine has yapay zekaları sebebiyle robot olarak nitelenmektedir. Aracın amacı ise geleneksel arabalarla aynı: İnsanları veya eşyaları bir noktadan diğer bir noktaya nakletmek. Bunun için çevreyi ve trafik unsurlarını bir insan kadar iyi algılamaları, analiz etmeleri ve kendi başlarına seyir halinde olmaları gerekiyor. Hedef noktasını insanın vermesi tabii ki makul bir istek, ancak bunun dışında insanın araca müdahelesi olmaksızın tüm kararların araç tarafından alınması gerekiyor. Peki bu fütüristik girişimle, yani insanı sürüş sırasında bertaraf ederek ve tüm kontrolü araca vererek ne tür avantajlar sağlayabiliriz? 1) Kazaları azaltmak: Otonom aracın, insan sürücülere kıyasla en büyük üstünlüğü daha az hata yapacak olması. Kulağa iddialı gelen bu söyleme peşinen karşı çıkmadan, yani hiçbir makine insandan daha iyi kararlar alamaz demeden önce, aklınıza bugüne kadar gazetelerin 3. sayfalarında okuduğunuz, trafik kurallarına uymayan, uykusuz, sarhoş, cep telefonuyla konuşan, ehliyetsiz, vb. sürücülerin kaza haberlerini getirin. Yol kenarlarında kendi gözlerinizle gördüğünüz, şasesi dağılmış, kaportası göçmüş, cam kırıklarıyla dolu araçları, fren ve kan izlerini ve ne yazık ki üzerinde gazete kağıdı serili talihsiz insancıkları anımsamaya çalışın. Hatta, kendinizin sebep olduğu veya sizin başınıza gelen, tampon müdahelelerini, kapı çiziklerini ve kendinizi şanslı hissettiğiniz tüm keskin frenlerinizi gözünüzün önüne getirmeye çalışın. Bu iddialı söyleme inanmak için hepimizin yeterli sebebi var. 2) Yol kapasitesi arttırmak: Düşünün ki tüm kontrol arabalarda, yani insanların trafik oluşmasına sebebiyet verebilecek davranışları söz konusu değil. Örn: yanlış şeritten ilerleyip son anda şerit değiştirmek, kırmızı ışıkta zaman kaybetmek, bekleme veya durma yapılmayacak yerlerde aksi şekilde davranmak, araçlar arasındaki güvenlik mesafesini korumaya çalışmak, otobanda geri geri gitmek , vb. Sürücüsüz arabalar karınca kolonisinin yürüyüş stili gibi düzenli trafik akışı sağlayabilir. Hayal etmesi güç olsa da, her aracın çevresindeki diğer araçlarla nereye gideceği bilgisini takas ettiğini ve buna göre araçların birbirlerine öncelikleri ve trafik kuralları çerçevesinde yol verdiğini düşünün. Karmaşık ama kendi içerisinde tutarlı ve her daim akan bir trafikten söz ediyoruz. Trafik sıkışıklıklarının ve otobanda duran otomobillerin tarih olması söz konusu. 3) Yolcuları sıkıcı sürüş detaylarından azad etmek: Arabaya bindiğiniz andan itibaren, direksiyona, pedallara, vitese dokunmanıza gerek olmadığını, trafiğin o saatte sahil yolunda daha az olduğu bilgisinin sizi ilgilendirmediği, park yeri derdi yaşamayacağınızı bildiğiniz bir sürüş hayal edin. Çünkü tüm bu dertler artık sizin değil aracın derdi. Üstelik araçların internet, karşılıklı haberleşme ve anlık güncellemelerle sizin tahminlerinizi bile çürütecek seviyede detaylı bilgilere saniyeler mertebesinde ulaşabildiğini, park halinden hareket haline kendisinin geçtiğini ve sizi istediğiniz yerde indirdikten sonra kendisine tahsis edilmiş park yerine yönlendiğini düşleyin. Bu durumda size tüm yolculuk boyunca ayaklarınızı uzatıp arkanıza yaslanmak ve yapmak istediğiniz şeyleri yapmak düşüyor. Gazete okumak, mail cevaplamak, eşinizle sohbet etmek veya örgü örmek... 4) Sürüş kısıtlamalarından arınmak: İster ehliyet almak için yaşınız tutmuyor olsun, ister refleksleriniz araba kullanmanıza elvermeyecek kadar yaşlı olun. İster zihinsel olarak kendinizi yeterli görmediğiniz bir modunuzda olun , ister fiziksel olarak yetersiz olun . Artık araç sizin sorumluluğunuzda olmadığı için sadece gideceğiniz yeri belirlemeniz yeterli. 5) Gereksiz yolculardan kurtulmak: Arabaların artık sürücüye gereksinim duymamasından dolayı, araçlar gerektiğinde boş bir şekilde yük taşıyabilir. Bu sayede sürücü zaman kazandığı gibi, sürücü koltuğu ve teçhizatı atıl kalacağından dolayı araçların içleri de buna uygun bir şekilde yeniden tasarlanabilir. 6) Park sorunuyla başa çıkmak: Arabaların yolcularını hedeflerine ulaştırdıktan sonra, park yerine kendiliğinden gittiğini, hatta park edilemeyen yerlerde sizi bırakıp park yerlerinin daha bol olduğu yerlere gidebildiklerini ve tekrar çağırıldıkları zaman sizi kapınızdan aldıklarını düşünün. Bu sayede, saatlerce park yeri arama çilesi ve stresi de sona erecektir. Kısacası arabanızın konforunun, taksinin esnekliği ile birleştiğini hayal edin. 7) Taşımacılık sektörünün geleceğini yeniden şekillendirmek: Şimdiye kadar sıraladığımız avantajları ve senaryoları biraz daha büyük ölçekte hayal etmeye devam edersek herkesin bir arabaya sahip olmasına bile gerek olmadığını rahatlıkla söyleyebiliriz. Eğer ki araçlar insanlardan bağımsız sürüş yeteneğine sahiplerse, neden kendimize ait bir arabaya ihtiyacımız olsun ki? Hepimizin kendine ait asansörü mü var? Hepimiz uzaya bir uydu atıp, televizyon mu seyrediyoruz? Hepimizin her köşe başında baz istasyonları mı var? Bahsi geçen araçları paylaştığımız gibi, otomobilleri de paylaşabiliriz. Tüm araçların daha kollektif bir yapay zekayla yönetildiğini düşünürseniz, her boşta kalan araç bir kullanıcıya atanabilir ve onun hizmetine sunulabilir. İşi biten araç tekrar kullanıma çağrılabilir; bu sefer başka bir kullanıcı için. Bu modeli sürücüsüz taksi modeli olarak düşünebilirsiniz. Böylece sizden aracın kullanım süresi, sıklığı, mesafesi ve saat dilimi oranında fiyat talep ediliyor olacak (bkz. Şekil 5). Bu tarz bir sistemin kazancı ise saymakla bitmiyor. Öncelile araçların tekrar kullanılırlığı özelliğinden istifade ederek, dünya üzerindeki araç sayısını azaltmak mümkün. Dolaylı olarak, trafiğin azalması, araçların kapladığı alanların azalması, park yerlerinin farklı amaçlarla kullanıma açılması, fosil yakıt kullanımının azalması, yüksek araç vergilerinden muafiyet, trafik polislerinin azalması, araç sigortalarının yeniden düzenlenmesi söz konusu olacaktır. Bildiğimiz anlamdaki ulaşım sisteminin daha iyiye evrilmesinden bahsediyoruz. Evet, bunca güzellikten sonra sürücüsüz araçların tek moral bozucu yanına geliyoruz, o da bu teknolojinin şu anda geniş çaplı bir kullanıma hazır olmaması. Hevesimizi kursağımızda bırakmamıza sebep olan teknolojik güçlüklere değinmeden önce, sürücüsüz arabalar konusunda bugüne kadar ne aşamalar kaydedildiğine ve bu teknolojiyi bize bahşedecek olan bilimsel mekanizmalara göz atacağız. Sürücüsüz Arabaların Tarihçesi İnsansız araçlar insanoğlunun zihnini uzun zamandır kurcalıyor aslında. Popüler kültüre de işlemiş olan bu araçlar, karşımıza Kara şimşek (orijinal adıyla KITT-Knight Industries Two Thousand bkz. Şekil 6), Yarasa Adam'ın akıllı arabası, Jetgiller'in uçan araçları, Azınlık Raporu'ndaki araçlar olarak kurgusal formlarında çıkmışlardı. Gerçek hayatta ise ilk otonom araç olarak 1980 yılında Mercedes-Benz mühendisi olan Ernst Dickmanns'ın tasarladığı kamera görüntüsü ile kendini süren robotik aracı gösterebiliriz. Dickmanns'ın başarısı 1987 1995 yılları arasında Avrupa Komisyonu'ndan 800 milyon Avro yatırım kazanmalarını ve sürücüsüz araçların geleceğe yön verecek bir teknoloji olduğunu kanıtlamasını sağladı. Bu gelişmelere paralel olarak Amerika'da ise DARPA'nın desteklediği otonom kara aracı ilk yol takibi gösterisini sundu. Bu araç kamera görüntülerini, lazer radarını ve robot kontrol mekanizmalarını kullanarak saatte 30 kilometre hız yapabiliyordu. 1987 yılında ise ilk kez tamamen sensör bazlı arazi sürüşünü gerçekleştirdi. Bu sürüşü, bulunduğu yeri hiç bilmeyen bir insanın direksiyon başına geçip, aracı A noktasından B noktasına sürmesi şeklinde düşünebilirsiniz. Yolun 600 metre olduğunu ve yokuşları, dönemeçleri, kayaları, bitki örtüsü ile karmaşık bir arazi yapısına sahip olduğunu ekleyelim. Bu ilkel sayılabilecek örneklerden sonra, henüz istenilen seviyede olmayan sensör teknolojileri ve yapay zeka eksikliklerinden dolayı, insanlarla etkileşimli robot araçların kullanımı yaygınlık kazandı. Bu tarz robotlara yarı-otonom denilmektedir, çünkü insan müdahelesine ihtiyaç duyabilmektedirler. Ernst Dickmanns'ın tasarımına devam ettiği VaMP ve Vita-2 adı verilen iki araç Paris'in 3 şeritli bir otobanında, sıradan bir yoğun trafik durumundayken saatte 130 kilometre hız ile 1000 kilometre yol kat etmeyi başardı. Aracın kontrolü tamamen devraldığı durumlar şunlardı: şerit boşken, konvoy şeklinde ilerlerken ve sağ ve sola doğru şerit değiştirirken. 1995 yılında Dickmanns S-sınıfı bir Mercedes-Benz'i 1600 km'lik mesafedeki Münih'ten Kopenhag'a gidip götürmeyi başardı. Araç 175 km/h'lik bir hıza ve %95'lik bir otonomluğa (yolun %95inde kontrol tamamen arabadaydı) ulaştı. Parma Üniversitesi'nden Alberto Broggi'nin tasarladığı araç normal bir otobanda trafik şeridi işaretlerini takip etmek üzere tasarlandı. Kuzey İtalya'da 2000 km'yi 6 günde katetmeyi ve ortalama 90 km/h bir hızla ilerlemeyi başardı. Yolun %94'ünde araç otonom olarak çalıştı. Bu aracın en etkileyici yönü ise, sadece ve sadece iki adet siyah-beyaz kamera kullanarak bu rotayı tamamlamış olmasıydı. 2002 yılında ABD Savunma Bakanlığı Büyük Mücadele anlamına gelen Grand Challenge adıyla bir yarışma başlattı. Sadece Amerikalı'ların katılabileceği bu yarışmada amaç otonom bir aracın Amerika'daki bir çölde belirlenmiş hedefe kendi kendine gitmesini sağlayabilecek bir sistem geliştirmekti. 2004 yılında sonlanan bu yarışmanın ödülü 1 milyon dolardı. Oysa katılan 25 takımdan bu hedefe ulaşabilen takım çıkmadı. Ancak 2005 yılında yinelenen yarışta beş takım 217 km'lik rotayı tamamlamayı başardı, böylece Stanford Üniversitesi'ni temsil eden takım 2 milyon dolarlık büyük ödülü kazandı. 2007 yılında 3.5 milyon dolara çıkarılan toplam ödül yarışmayı tamamlayabilen altı sürücüsüz araç tarafından paylaşıldı. DARPA Şehir Mücadelesi adıyla bilinen bu yarışmada hedef 89 km'lik şehir içi trafiğinde, ralli stili bir yarış sonunda hedefe ulaşmaktı (bkz. Şekil 7). Bu tarihten sonra tasarlanmış tüm araçlar, aracın güvenilebilirliğini, emniyetini, otonomluk oranını arttırmayı ve en önemlisi, şehrin veya arazinin neresinde olursak olalım, harita bilgisi olmayan yerlerde bile aracın istenilen hedefine kazasız bir şekilde ulaşmasını hedef aldılar. Ayrıca artık tek bir aracın kontrolü değil, çoklu araçların grupça kontrolleri amaçlanmaya başladı. Alberto Broggi'nin son çalışması ise bu noktada gelinmiş en büyük başarılardan biridir. Broggi 4 adet sürücüsüz elektrik arabasını, İtalya'dan 13.000 kilometre ötedeki Çin'e, 28 Ekim 2010 tarihinde yapılan Şangay Expo'ya yetiştirecek şekilde kıtalararası göndermeyi başardı (bkz. Şekil 8). Rotterdam'daki ParkShuttle sistemi, sürücüsüz araçların gündelik hayatımızda kullanılan en güzel örneğidir (bkz. Şekil 9). Ancak General Motors, Volkswagen, Audi, BMW, Volvo ve Google başta olmak üzere bir çok büyük otomobil ve teknoloji şirketi sürücüsüz araç sistemleri geliştirmeye devam ediyor. General Motors sürücüsüz araçları 2015 yılında test etmeye başlayacaklarını ve bu araçların 2018 yılından itibaren yollarda yerlerini alacaklarını belirtti . Volvo da 2020 yılını hedef gösterdi . Araç Donanımı Otonom araçlar dünyayı, lazer, radar, lidar, GPS ve kameralar sayesinde algılıyorlar (bkz. Şekil 10). Radarlar radyo dalgaları kullanarak objelerin mesafe, yükseklik, yön ve hızlarını belirlemeye yararken, lidarlar ise aynı amaç için optik ışıkları kullanıyor. Gelişmiş kontrol sistemleri, bu sensörlerden gelen işaretleri uygun sürüş rotalarını belirlemede ve çevrede bulunan trafik öğelerini tanımada kullanıyorlar. Sensör verileri, araba haritalarının güncellemesi için kullanılıyor, bu sayede aracın harita sisteminde bulunmayan dinamik objeler ve hatta statik yollar bile haritalara eklenebiliyor. Bu sayede güvenli bir sürüş deneyimi elde ediliyor. Aşağıdaki resim yardımıyla (bkz. Şekil 11) bazı sensörleri ve ne amaç için kullanıldıklarını anlamaya çalışalım : 1 Radar Yakın objeleri algılamak için radarlar biçilmiş kaftan. Arka tampondaki kaza önleyici sistemler aracın kör noktasında obje algıladığında alarm sinyali veriyor. 2 Şerit takip sistemi Ön cama monte edilmiş kameralar yol yüzeyi, yol kenarları ve şeritler arasındaki kontrastı algılayıp şeritleri tanımak üzere tasarlanıyor. Eğer araç kendi şeridini siz farkında olmadan terkederse, direksiyona gönderilen kısa süreli titreşimler sürücüyü uyarıyor. 3 Lidar Özellikle Google'ın aracında kullanılan Velodyne araç üstü Lidar sistemi 64 lazerin 900 rpm ile araca 360-derecelik bir nokta bulutu görüntüsü sağlıyor. 4 Kızılötesi kamera Gece görüşü sistemleri gözle görünmeyen ve yansımayan kızılötesi ışıkları yola yönlendiriyor. Ön cama monte edilmiş alıcılar ise bu ışığı algılayıp araç içi ekrana tespit edilmiş, olası objeleri yansıtıyor. 5 Stereo kameralar Ön cama monte edilmiş kameralar sayesinde aracın önündeki yolun gerçek zamanlı 3 boyutlu görüntüleri çıkarılabiliyor, bu sayede yayaların konum ve hızlarından yola çıkarak, gelecekte nerede olabilecekleri tahmin ediliyor ve araçla çarpışmalarının önüne geçilmiş olunuyor. 6 GPS/Atalet ölçüm ünitesi Araç nereye gideceği ve nerede bulunduğu bilgisini bu sensörler sayesinde biliyor. 7 Tekerlek kodlayıcıları Tekerleklere monte edilmiş sensörler sayesinde aracın hızı ölçülebiliyor. Ancak tüm bu sensörler güvenli bir sürüş için yeterli veriyi sağlamaya yeterli değil. Bazı sensörler bozulabilir, kör noktalara maruz kalabilir, alınan veriler diğer bir sensörün verileriyle çelişebilir, alınan verinin kalitesi gerçek dünya şartlarından dolayı düşebilir . Bu sebeple, araçlar çevredeki diğer araçlardan da bilgi alabilir ve bu bilgi paylaşımı sayesinde bilgi repertuarlarını genişletebilirler. Yani bilgi paylaştıkça çoğalıyor. Trafik sıkışıklıkları ve kaza bilgileri de bu tarz paylaşılan bilgiler arasında. Araç İletişim Sistemleri araçlar ve yol kenarlarında konuşlanmış istasyonlar arasındaki ağ iletişimini sağlıyorlar. Elde edilen verileri, kullanılabilir yararlı bilgiye çevirmek için ise yapay sinir ağları, görüntü, ses ve video işleme algoritmaları, makine öğrenmesi, istatistiksel veri analizi ve çok gelişmiş karar mekanizmaları kullanılıyor. Zaten, akıllı robot diyebileceğimiz bu arabaların tüm hünerleri işte bu algoritmalarda yatıyor. Sensörlerden gelen 1'ler ve 0'lardan, bir yayanın yola atladığını, yolda öndeki arabadan düşmüş bir parçanın veya çöpün tehlike teşkil ettiğini, yeşil ışığın yandığını anlaması, öndeki arabayı nerede, ne zaman sollaması, kaygan zemin tabelasını görünce hızını azaltması ve sahil yolu tıkalı olduğundan çevre yoluna girmesi gerektiği sonucuna varabilmeli. Tabii ki tüm bu bilgileri işleyecek, güçlü donanımlı bir bilgisayar sistemi de gerekli. Aşağıdaki videoda bu tarz bir aracın becerilerini görebilirsiniz. Aslında şu anda kullanımda olan bir çok araçta sürücü yardımcı sistemler mevcut. Tam otonom araçlarda da zaten kullanılan bu sistemler, yarı otonom araçlardan tam otonom araçlara geçiş evresi teknolojileri olarak da nitelendirilebilir. Bazı sistemlerin açılıp kapanma seçenekleri sürücülerin keyfine bırakılmış durumda. Bu sistemler üç ana kategoriye ayrılıyor. Uyarı sistemleri: Şerit değiştirme uyarı sistemi (bkz. Şekil 12 ) Arkadaki objeleri algılayan arka görüntü alarmı Gelişmiş görüntü sistemleri ve kör nokta yardım sistemleri Altyapı, üstyapı ve yollarla ilgili uyarı/bilgilendirme sistemleri Gözden sarhoşluk ve uyku durumunu algılayan uyarı sistemleri Kontrolü düzeltmeye yardımcı sistemleri: Kilitlenmeyi önleyen fren sistemi ve acil fren yardımı Anti patinaj sistemi Elektronik stabilite kontrolü ve elektronik diferensiyal kilidi . Dinamik direksiyon cevabı İsteğe bağlı kontrol sistemleri: Otomatik park sistemi Otoyolda öndeki aracı takip sistemi- adaptif seyir kontrolü Mesafe kontrol yardım sistemi (bkz. Şekil 12 ) Google otonom araç projesi Kişisel görüşümce şu anda rakiplerine bir boy fark atmış Google'un otonom araç projesinin detayları ortaya çıkmaya başladı. 2011 Eylül ayında IROS konferansında bizzat dinleme fırsatı bulduğum projeyle ilgili ilk kez bu kadar çok detay açıklandı. Google'ın üzerinde çalıştığı robotik Toyota Prius modellerinin şehir içi, kalabalık otoban, ve dağlık yolları da kapsayan ve 300.000 kilometreyi bulan yol deneyimlerinin paylaşıldığı bu konuşmada, projenin hala daha piyasaya sürülecek kadar güvenliği olmadığı da vurgulandı. Stanford Üniversitesi profesöru Sebastian Thrun'un yönettiği bu projeyle ilgili daha önce bilgiler ve bazı videolar paylaşılmış olsa da, ilk kez gerçek araç görüntüleriyle desteklenmiş demonstrasyon detayları verildi. Aracın çevresini nasıl algıladığıyla ilgili paylaşılan görüntülerde, diğer araçları, yayaları ve trafik ışıklarını ne denli başarıyla tespit edebildiği gerçekten de takdire şayan (bkz. Şekil 13). Özellikle de Prof. Thrun'un sunumu sırasında çekilmiş aşağıdaki videoyu seyrettikten sonra sürücüsüz arabalara inancınızın artacağından eminim: Eğer sadece GPS bazlı bir konum belirleme sistemi kullanıyor olsalardı, birkaç metre yanılma payı yaşayacaklarını belirten Google mühendisi Chris Urmson, aracın santimetreler hatta milimetreler seviyesinde yanılma payından ödün vermesi durumunda kazaların kaçınılmaz olduğunu vurguladı. Sabit objelerin , dinamik objelerden belirgin şekilde ayrılabilmesi için, altyapısal bilgilere de ihtiyaç duyduklarını söyledi. Bu verilerin bir şekilde, aracın elinde önceden bulunması kesinlikle bir avantaj teşkil ediyor. Veri dendiği zaman da hangi firmanın aklımıza geldiği çok açık. Google'ın bu işe neden bu kadar yatırım yaptığına şaşmamak lazım. Prof. Thrun'un iddiası, bu proje sayesinde, araçlar güvenli bir şekilde birbirleriyle haberleşip, birbirlerine daha yakın hareket edebileceklerinden dolayı, yoldaki boşlukların %80-90'lara varan oranda daha verimli kullanılacak olması. Sunumun beni en çok etkileyen noktası ise, araçların ortak kullanımda olduğu bir sistemin ilk kez lansmanının yapılıyor olması. Bu sistemde tek yapmanız gereken akıllı telefonunuzda bir tuşa basmanız, ve kapınızda beliriveren araca binip yola koyulmanız. Golf araçlarıyla sergiledikleri ufak çaplı demonstrasyon gerçekten de ağızları açık bıraktıracak cinsten: Araba sürmenin bir hobi olduğunu düşünen ve bundan büyük haz alan şoförler koltuklarını bu robotlara bırakırlar mı bilemeyiz ama sadece işe gidip gelmek için trafik çilesi çeken yüz milyonlarca metropol insanı, sürücüsüz arabalardan gelecek güzel haberleri beklemeye devam edeceğiz.


1990'da başlayan ve 2003'te sonlanan İnsan Genom Projesi kapsamında, ilk defa bir insanın tüm bir genomu dizilenmiş, insanın genetik kitabı okunmuştu. Geçen 9 yıl içinde DNA okuma teknolojilerinde büyük gelişmeler yaşandı ve DNA dizileme çalışmalarına yenileri eklendi. Günümüzde, 1000 Genomes Project ve Genome 10K Project gibi onlarca dizileme projesi sürmekte. Bu projelerden biri bizi oldukça ilgilendiriyor. Çünkü bu proje, Türkiye genomunu diziliyor. Boğaziçi Üniversitesi bünyesinde gerçekleştirilen çalışma kapsamında, 17 Türkiye vatandaşının genom dizilemesi çoktan bitirilmiş durumda. Türkiye Genom Projesi olarak bilinen bu projenin sonuçları, geçtiğimiz günlerde (20 Ocak) Boğaziçi Üniversitesi'nde bir çalıştayda açıklandı. Türkiye'de ilk defa bu çapta bir dizileme çalışması gerçekleştirildiği için ilgi çeken çalıştaya ait notlara beraber göz atalım. Proje Nasıl Başladı? Projeyi başlatan kıvılcım, Boğaziçi Üniversitesi bünyesinde gerçekleşen Behçet hastalığı üzerine gerçekleştirilen çalışmalar sırasında ortaya çıktı. Araştırma kapsamında 104 kişinin temel düzeyde genomları incelendi. Bu incelemeler sırasında Behçet hastalığı ile ilişkilendirilecek bazı mutasyonlar tespit edilse de, yeterli görülmediği için tüm genom taranmasının yararlı olacağı düşünüldü. Bu noktada Boğaziçi Üniversitesi'ndeki araştırmacılar, Kore menşeili DNA Dizileme ve Analiz firması Macrogen ile görüşmeye geçti. Ancak, görüşmelerden sonra, eldeki verilerin kontrolünün Macrogen firmasında kalacağı fark edildi ve bu anlaşmadan vazgeçildi. Bunun üzerine, araştırmacılar, bu işi Türkiye içinde kendi olanakları ile gerçekleştirmeyi öne sürdüler. Ancak bu sefer çalışmalarını, genomdaki belirli bölgeleri değil; genomun tamamını dizilemeye yoğunlaştırdılar. Behçet hastalığı ile ilişkili olan genlerin bulunma projesi, Türkiye Genom Projesi'ne dönüştü. Kimler Seçildi? Örnekler, farklı illerde yaşayan 11'i erkek ve 6'sı kadın, 17 sağlıklı bireyden elde edilen kan hücrelerinden elde edildi. Türkiye coğrafyasına yayılan bu 17 kişi seçilirken, kişilerin 4 nesildir bulunduğu topraklarda yaşamasına ve bu 4 nesilin kalıtsal bir hastalığa sahip olmamasına dikkat edildi. İki etapta gerçekleştirilen projenin ilk basamağında 4 şehirden, İstanbul, Ankara, Nevşehir ve Diyarbarkır'dan bireyler seçildi ve yüksek kalitede DNA dizilemeleri gerçekleştirildi. Sonraki basamakta kalan 13 kişinin DNA örnekleri dizilendi. Bireylerin isim ve kimlik bilgileri açıklanmayacak ve diğer dizileme projelerinde olduğu gibi anonim olarak tutulacak. Dizileme Çin'de, Analizler Türkiye'de... Türkiye'deki bu bireylerden kan örneklerinin alınmasından sonra, hücrelerden genomik DNA toplandı. Elde edilen bu DNA örneklerinin dizileme çalışmaları Türkiye'de değil, Çin'de gerçekleştirildi. Dizileme konusunda Dünya devleri arasında sayılan Çinli BGI firması ile anlaşıldı. BGI'nın elde edilen DNA dizi bilgileri ise Türkiye'ye gönderildi ve tüm analizler yine Türkiye'de gerçekleştirildi. DNA Bilgileri Açıklanacak mı? Proje sonucunda elde edilen DNA dizileri, şimdilik sadece Boğaziçi Üniversitesi'ndeki analiz çalışmaları için kullanılıyor. Yani genel kullanıma kapalı. Ancak yakın zaman içinde TRGENOM veritabanı adıyla halka açılacak. Türkiye'de emsal bir çalışma olmadığı için, bu bilgilerin açıklanması hala yoğun olarak tartışılıyor. Bu noktada ilk dikkat çekilen nokta ise, DNA bilgilerinin sahiplerinin bu bilgilerin açıklanmasına izin verip vermeyeceği. Ancak, genel görüş bu bilgileri kamu malı olması yönünde. Olası hukuksal sorunları halletmek amacıyla, araştırma grubunun Bilim Bakanlığı'nın da desteğini aldığı belirtiliyor. İlk Bulgular Elde edilen bilgilerin yorumlanması oldukça önemli ve kritik bir nokta. Çünkü, Türklerde x geni bulundu ya da Türkler x hastalığına daha yatkın gibi kesin bir ifade, ciddi yanlış anlaşılmalara neden olabiliyor. Sadece Türkiye'de görülen bir gen diye bir şey olmadığı gibi. Türkleri diğer ülkelerden ayıran bir gen de yok. Sonuçların açıklandığı çalıştayda bu konunun altı dikkatle çizildi. Toplumları ayıran farklar, oldukça küçük genetik farklardan oluşuyor. Bu farkların büyük bir oranı tek harflik değişikliklerden ibaret. Bu değişiklikler, silinme, eklenme ya da harf değişimi olarak kendini gösterebiliyor. Önceki dizileme çalışmalarından ve Türkiye Genom Projesi'nden elde edilen bilgiler, genetik çeşitliliği sağlayan faktörün, ırk, din ten rengi veya dil olmadığını gösteriyor. Buna göre çeşitliliği sağlayan tek faktör coğrafi konum. Türkiye Genom Projesi'nde ortaya çıkan veriler, bu bağlamda Türklerin Avrupa genomuna oldukça yakın olduğunu gösteriyor. Ortadoğu'da benzeri bir çalışma olmadığından doğrudan kıyaslama yapılamıyor. Analizler hala devam etse de bazı bulgular ortaya çıkmaya başladı. Bunlardan biri MAPT geni ile ilgili. Dünya üzerinde H1 ve H2 adı verilen iki versiyonu bulunan bu genin bazı hastalıklarla bağlantılı olduğuna dair önemli kanıtlar bulunuyor. Bu versiyonlardan H2'nin Alzheimer, Parkinson gibi nörodejeneretif hastalıklarla ilişkili olduğu biliniyor. Önceki çalışmalardan Avrupa'daki H2 oranının %20 civarında olduğu biliniyordu. Türkiye Genom Projesi kapsamında yapılan analizler, Türkiye'deki H2 oranının %35 olduğunu gösteriyor. Yani Avrupa'dan biraz daha fazla. Ancak, bu durum, Türklerin Alzheimer'a daha yatkın olduğunu göstermiyor. Hesaba katılması gereken diğer bir çok faktörün olduğunun altı çiziliyor. Yöntem ve Maliyetiler Dizileme projelerinin ilki olan İnsan Genom Projesi (1990) kapsamında 4 kişinin genomu okunmuş ve 3-10 milyon dolara mal olmuştu. Günümüz teknolojileri ile birlikte, bir insanın genomunun dizilenmesi yaklaşık olarak 5 bin dolara kadar inmiş durumda. Ancak, elde edilen dizinin analizi işin başka bir maliyetini oluşturuyor. Günümüzde dizileme projeleri Illumina, SOLiD, Ion torrent gibi sistemlerin cihazlarını kullanıyor. Bu DNA dizileme cihazları üreten firmalar, 1980'ler itibari ile eski dizileme yöntemlerinin yerini de almış durumda. Ancak, bu cihazların çalışma yöntemi gereği, her defasında 100-400 harflik okuma gerçekleştirebiliyor. 3 milyar harfin barındığı genomda, bu harf parçalarının okunması ve bütün oluşturacak şekilde birleştirilmesi büyük bir sorun. İnsan genomunun %50'si kadarı tekrarlardan oluşmasından dolayı, okunan DNA parçalarının, insan genomunda nereye denk geldiğini bulmak ve verileri birleştirmek ciddi emek istiyor. Bu noktada bilgisayar desteğinin önemi anlaşılıyor. Basit bir örnekle, TGP'de tek bir genomunun dizilenmesi için 200 işlemcinin paralel olarak 10 saat boyunca çalışması gerekmiş. Sol tarafta, Türkiye Genom Projesi'nde kullanılan işlemciler gözüküyor. Kullanılan dizileme cihazı popüler bir dizileme cihazı olan Illumina Hiseq2000. Her çalışmada 100 bazlık okuma yapabilen bu cihaz, kısıtlı okuması yüzünden, ciddi bir biyoinformatik yükü getiriyor. 1000 baz başına 0.04$ maliyet içermesi açısından oldukça uygun. Cihazın satış fiyatı ise 690.000$ civarında. Günümüzde kullanılan diğer dizileme cihazlarının maliyet bilgilerine aşağıdan ulaşabilirsiniz. (Ref: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21592312) |Cihaz |Nesil |Yöntem |Dizi Parça Uzunluğu |Hata Oranı |Cihaz Fiyatı |Dizileme Maliyeti |AB 3730xl |1 |Sanger |1000 |0.1 |376.000 |1.500 |454 FLX |2 |Sentez |700 |1 |500.000 |7 |Illumina HiSeq2000 |2 |Sentez |100 |0.1 |690.000 |0.04 |SOLİD 5500 |2 |Ligasyon |75 |0.1 |595.000 |0.07 |Pacific Biosciences |3 |Sentez |1500 |15 |695.000 |11 |Ion Torrent |3 |Sentez |200 |1 |50.000 |0.95 Bunun yanı sıra, güçlü işlemci ağları ile hesaplamalı çalışmalar gerçekleştiriliyor. Bu sayede, dizilenen parçalar, tek bir bütün olacak şekilde birleştirilebiliyor. Bu amaçla kullanılan programlar ise MrFast/MrsFast. Günümüzde dizileme maliyetini sınırlandıran en önemli etkenlerden biri de bu işlemci gücü olduğu belirtiliyor. Kimi firmalar, bu sorunu çözmek için, bir ağa bağlı onlarca bilgisayardan oluşan bulut işlemcileri kullanıyor. Ne İşe Yarayacak? Bu projenin oldukça geç kalınmış bir proje olduğu konusunda birçok araştırmacı hemfikir. İnsan genom projesin'de yer alan ABD, İngiltere, Çin, Japonya, Almanya ve Fransa'nın yanı sıra, bir çok ülke kendi genom haritasını çıkarmak için çoktandır araştırmalar gerçekleştirmekte. 2009 yılında sadece 6 kişinin genomu bilinirken, yıl 2011'e geldiğinde 2500'den fazla kişinin tüm genomu dizilendi. Bu konuda büyük bir yarışın olduğu aşikar durumda. Bu sebeple, Türkiye'nin genetik yarışta geri kalmaması ve bir adım atması açısından önemli bir basamak olacak. Anadolu'ya özgü bazı hastalıklar bulunuyor. Örneğin Ailevi Akdeniz Ateşi gibi. Türkiye'de gerçekleştirilecek geniş kapsamlı bir genom projeleri, bu hastalıkların genetik sebeplerini ortaya çıkarılması açısından da önem içeriyor. Her birimizin DNA'sında insanlığın geçmişi yatıyor. Bu bağlamda, Anadolu gibi önemli bir coğrafi geçiş bölgesine ait genetik izler, insanlığın tarihine dair önemli ipuçları verebilir. Her şeyin ötesinde, bu tür projeler, biyomedikal firmaların DNA dizileme teknolojilerine yatırım yapmasını teşvik ediyor. Gelişen teknolojiler, maliyeti düşürürken, dizileme ve analiz sürelerini kısaltıyor. Tüm bu gelişmeler, geleceğin kişiselleştirilmiş tıbbını bize daha yaklaştırıyor. Genel tedavi yöntemlerinden kişiye özel tedavi yöntemlerine geçişin kapılarını açıyor. Uluslararası Diğer Projeler Şu anda, Dünya üzerinde benzer projeler de sürdürülmekte. Bunlardan HAPMAP, 4 toplum üzerinde 270 bireyin genomunu dizilemeyi amaçlıyor. HGDP adlı başka bir proje de ise 52 toplum içinde 1050 bireyin genomunu dizilenecek. Bu projelerin de üstünde olan 1000 Human Genome Project'in amacı ise 2500 bireyin genomunun dizilenmesi. Eylül 2011 verilerine göre, bu proje kapsamında şimdiden 14 toplum içinde 1197 birey dizilenmiş durumda. 1000 Human Genome Project'teki DNA dizileme çözünürlük oranı* 5x iken, Türkiye Genom Projesi'ndeki çözünürlük oranının x36 olduğunu belirtmekte fayda var. DNA dizileme çalışmalarında, çözünürlük oranı, dizi üzerindeki bir harfin kaç defa bağımsız çalışmalarla doğru olup olmadığı anlatılıyor. 5x'lik bir oran, bir harfin doğruluğunun 5 kez test edilmesini gösterirken, 36x çözünürlük oranı, bir harfin doğruluğunun ortalama olarak 36 defa konrol edildiğini gösteriyor. Bu bağlamda, Türkiye Genom Projesi'nden elde edilen dizi bilgilerinin dünya şartlarına göre yüksek kalitede olduğu söylenebilir. Peki Bundan Sonra? Türkiye Genom Projesi'nin sonuçları henüz bir makalede yayınlanmadı. Muhtemelen analiz sonuçları tamamlanır tamamlanmaz, çalışmaya ait bir makale yayınlanacak. Bunun ardından, bu pilot projenin devamı gerçekleştirilecek. Araştırmacıların gelecek planlarından biri de Y kromozomunu ve Mitokondriyel genomu dizilemek. Y kromozomu sadece babadan, mitokondriyel genom ise sadece anneden kalıtıldığı için, bu bilgiler toplum genetiğinde önemli rol oynuyor. Gelecek projelerde geliştirilecek olan diğer bir nokta, örnek sayısı. İnsan nedir? sorusunda cevap aranıyor. Ancak, bu sorunun cevabı tek bir insana bakılarak verilemiyor. Popülasyona bakılmalı. Bu noktada DNA'yı bir araç olarak görmekte fayda var. Türkiye Genom Projesi kapsamında incelenen 17 kişinin tüm Türkiye'yi temsil edemeyeceği de altı çizilen diğer noktalardan biri. Zaten, araştırmacılar bunun bir pilot proje olduğunu, Türkiye'yi temsil edecek bir çalışma için en az 100 kişinin dizilenmesi gerektiğini beliritiyorlar. Bu sebeple, sonraki çalışmalar, 100 kişi ve üstüne çıkıp daha genel sonuçlar elde edecek.


Yedi Milyarıncı insana bir mesajınız var mı? Yedi Milyarıncı İnsan Projesi size bu imkanı sunuyor. Yedi Milyarıncı İnsan Projesi, 2009 yılında Yale Üniversitesi'nde akademisyen ve aktivistlerin öne sürdüğü Küresel Sorumluluk ve Vicdan kavramından doğdu. Yedi milyarıncı insan için Birleşmiş Milletler'in simgesel olarak öngördüğü doğum tarihi 31 Ekim 2011 idi. Bilim insanlarına göre, insanın Afrika kıtasından dünyaya yayılması üzerinden, 60 bin ila 100 bin yıl arasında değişen bir zaman dilimi geçti. 1960'lı yıllara gelindiğinde ise dünyadaki insan nüfusu yaklaşık 3 milyarı bulmuş. Fakat işin çarpıcı yanı, 1960 2000 yılları arasında, yani sadece 40 yılda, 100 bin yıllık nüfus birikiminin iki katına çıkılmış olması. BM, 2037 yılında bu rakamın 9 milyara ulaşacağını söylüyor. Yani 20 yılda 2 milyar daha artacağız. Böyle bir üremenin içindeyken, sınırlı kaynakları olan dünyamızda gayet sınırsızmış gibi de tüketiyoruz. Durup, bunları düşünmek zorundayız. 7 milyarıncı insan projesi ile dünyada aciliyet kazanmış sorular üzerine kafa yormayı ve hızla akıp giden günlük aktivitelerimizden bir süreliğine sıyrılarak dünyamız hakkında bir muhasebe yapabilmeyi istedik. Fakat bu muhasebeyi demografik ve niceliksel çerçevenin dışına çıkartıp, rakamlara boğulan analizlerin ve tahminlerin ötesinde, 7 milyarıncı insana, ona bırakacağımız dünya üzerine samimi bir şekilde düşünerek, insancıl bir bağ ve küresel bir sorumluluk anlayışı yaratarak yapmak istedik. Bilimin, insan ve gezegen arasındaki rekabetin sonuçlarını kestiremediği günümüzde, çözüm insanoğlunun kendi sorunları için geliştireceği ortak akılda yatıyor. Zira insanlık tarihinde birbirimize bu kadar yakın olduğumuz, kaderlerimizin bu kadar iç içe ve bağlantılı olduğu başka bir dönem daha olmadı. İnsanlık ve geleceğinin sorunlarına yapısal ve kalıcı çözümler getirmek için kurumsal politikalarla yetinilemeyeceğinin anlaşıldığı bu dönemde, bireylerin birbirlerine karşı sahip oldukları küresel sorumluluk fikrinin geliştirilmesine ihtiyaç duyuyoruz. Hiç tanışmasak, aynı ülkeyi hatta aynı coğrafyayı paylaşmasak da, yaşdaşımız, vatandaşımız dahi olmayan tüm dünyalılarla bizi bir arada tutan, yegane ve en önemli ortak nokta, bu ortak aklın sebebini oluşturuyor. Düşüncelerimizi ve kaygılarımızı sadece kendimizle, ailemizle ve/veya yaşadığımız ülkeyle sınırlı tutma lüksüne artık sahip değiliz. Bu dünyada hep birlikte yaşıyoruz, artık birbirimizden daha çok haberdarız ve birbirimizden daha çok etkileniyoruz. Önümüzdeki nesillerin kaderi sadece kendi ulus devletlerinin içindeki dinamiklerle değil, dünyadaki dinamiklerle belirlenecek. Dolayısıyla bize vatandaşlık bağıyla bağlı olmayanlara karşı sorumluluğumuz veya borcumuz olup olmadığını da düşünmeliyiz. Kurumsal şirketler ve ülkeler bazında bakarsanız, çok büyük çalışmalara rastlayamazsınız. Mevcut sistemin yürüdüğü dünyada birtakım çıkarlar var. O yüzden, bireyler olarak da harekete geçmemiz gerekiyor. Bireylerin sorumluluklarını hatırlatmak, üzerine düşündürmek ve birtakım talepler için harekete geçirmek istiyoruz. Dünyaya kulak verip, sivil inisiyatifin gücünü göstermek istiyoruz ve buna www.7milyarinciinsan.com sitesinde sembolik dahi olsa, 7 milyarıncı insan için mesaj toplayarak başladık. Hep birlikte, ona düşüncelerimizi, kaygılarımızı, tavsiyelerimizi aktaralım ve böylece kısa da olsa yaşadığımız dünya ile ilgili bir muhasebe yapalım... Burcu Baran, Cansu Ekmekçioğlu ve Görkem Aydemir


Bir buzulun altı, pek de yaşanabilir bir yer değildir. Ama son araştırmalara göre en az iki cins bakteri burada mutlu bir şekilde yaşamını sürdürebiliyor. Chryseobacterium ve Paenisporosarcina cinsi bu bakteriler, kuzey ve güney kutup bölgelerindeki buzullarını hem soğukluk hem de besin içeriği açısından bire bir taklit etmek üzere tasarlanmış bir laboratuvarda yaşam belirtisi gösterdiler. Penn State Altoona Üniversitesi'nde görevli Asistan profesör Corien Bakermans, bakteri içeren laboratuvarda üretilmiş buz örneklerinde, bakterilerin -2 ila -4 C dereceler arası solunum yaptığını gösteren karbon dioksit seviyeleri saptadığını belirtti. İnsanların şeker molekülünü yakarak enerji elde etmesine benzer bir şekilde, bu bakteriler bir tür sirke olan asetat moleküllerini metabolize ederek enerji sağladılar. Asetat moleküllerini metabolize eden bakteriler, atık olarak ortama karbon dioksit saldılar. Deney sırasında, buzul içinde bakterilerin salgıladığı bu karbon dioksit miktarları ölçüldü. Gözlenen tüm ısılarda karbon dioksit salınımı tespit edildi, ancak ısı arttıkça gözlenen solunum hızında da artma saptandı. Bilim adamları, daha sonra bakterilerin gerçekten canlı kalıp kalmadıklarını özel boyalarla test ettiler. Deney sonuçlarına göre, bakterileri buz içindeki kabarcık ve çatlaklar içinde yaşamlarını sürdürebiliyorlar. Bu küçük çatlaklar, su kanalları oluşturarak besinlerin bakterilere taşınmasını sağlıyor. Bakermans' a göre bu çalışmanın Mars gibi dünya dışı gezegenlerde yaşam arama çalışmalarını ilgilendiren sonuçları olabilir. Deneyde bakterilerin canlılığını sürdürdüğü espit edilen kimi sıcaklık seviyeleri, Mars'taki bazı bölgelerle aynı sıcaklıkta. Bu bulgulara göre, şimdiye kadar yaşam olasılığı düşünülmeyen ekstrem ısılarda da bakteri benzeri yaşam formlarının varlığı mümkün. Buzullar, dünyadaki en büyük ekosistemlerden birini oluşturuyor: Dünya yüzeyinin %10'unundan fazlasını kaplıyorlar ve tatlı su kaybaklarının %78'ini barındırıyorlar. Yapılan çalışma Environmental Microbiology dergisinde yayınlandı.


NASA'nın Kepler Görevi adı altında yürüttüğü Dünya benzeri gezegen bulma programı dahilinde Ocak ayında bir dizi yeni keşif yapıldı. Kepler 22b gezegeni ile dikkat kesildiğimiz bu program galaksimizin çok çeşitli ebatlara, yörünge çaplarına, dönüş sürelerine sahip gezegenlerle dolu olduğunu gösteriyor. Ocak ayında Kepler programı dahilinde yapılan keşifleri bir araya getirerek Açık Bilim okurlarına sunuyoruz. Üç adet en küçük gezegen İlk olarak, 11 Ocak 2012'de NASA tarafından yapılan açıklamaya göre astronomlar, bugüne dek yıldızımızın ötesinde keşfedilmiş en küçük üç gezegeni keşfetti. KOI-961 adındaki tek bir yıldızın yörüngesindeki bu gezegenler Dünya'nın çapının 0,78, 0,73 ve 0,57 katlarında çapa sahipler. Yani en küçüğü hemen hemen Mars boyutunda. Yıldızlarına yakın bir yörüngede olmalarına rağmen Dünya gibi kayalık olduğu düşünülen gezegenler yaşam için biraz fazla sıcaklar ve bu yüzden yüzeylerinde sıvı halde su bulunduğu düşünülmüyor, ancak bugüne dek keşfedilen 700 gezegen arasında kayalık bir yapıya sahip çok az gezegen bulunmasından dolayı heyecanlandıran bir keşif. KOI-961 güneşimizin altıda biri çapa sahip bir kırmızı dev ve bu da onun Jüpiter'den sadece %70 daha büyük olduğu anlamına geliyor. Çift yıldızlı gezegen sistemi NASA'dan yine 11 Ocak'ta yapılan başka bir duyuruda Star Wars filmindeki Tatooine gezegeni gibi çift yıldızlı bir sisteme ait başka bir gezegen daha olduğu bilgisine yer verildi. Çift yıldızlı bir sisteme ait olduğu bulunan ilk gezegen Kepler-16b, 2011 Eylülünde duyurulmuştu. Yaklaşık Satürn büyüklüğündeki iki gaz devi olan Kepler-34b ve Kepler-35b gezegenlerinden her birisi farklı iki çift güneş benzeri ikili yıldız sistemlerinin çevresinde dönüyor. Kepler 34b kendi sistemi çevresinde dönüşünü 289 günde tamamlıyor. Yıldızlar ise birbirleri çevresinde 28 günde bir dönüyor. Kepler 35b ise yıldız çiftinin etrafında 131 günde bir dönerken, yıldız çifti dönüşünü 21 günde tamamlıyor. Sırasıyla Dünya'ya 4900 ve 5400 ışık yılı uzaklıkta bulunan iki gezegen de yıldızlarına yaşam barındıramayacak kadar yakın. 11 yeni gezegen sistemi 26 Ocak'ta kamuoyuna yapılan son açıklamada Kepler programı kapsamında 11 yeni gezegen sisteminde keşfedilen 26 gezegenden bahsedildi. Bugüne dek varlığı doğrulanmış gezegen sayısını ikiye, birden fazla gezegene sahip yıldız sayısını üçe katlayan bu haber, Dünya'nın 1,5 katı çap ile Jüpiter çapı arasında büyüklüğe sahip bir dizi gezegeni literatüre katmış oldu. Hangilerinin kayalık, hangilerinin gaz yapıda olduğunu yeni gözlemler belirleyecek. Ancak gezegenlerin tamamı yıldızlarına Venüs'ün Güneş'e olduğundan daha yakın ve dönüş süreleri 6 günden 143 güne kadar değişiklik gösteriyor. Konuyla ilgili yorum yapan program bilim adamlarından Doug Hudgins, Bugüne dek 500'den fazla dış gezegen keşfedildi. Kepler ise 60'tan fazla gezegen ve 2300'den fazla gezegen adayı keşfetti. Bu da bize gösteriyor ki galaksimiz her türden yörüngeye ve ebata sahip gezegen barındırıyor. dedi. Notlar Son keşfedilen gezegenlerle ilgili makalelere aşağıdaki adreslerden ulaşılabilir: J. Lissauer vd., 2012.Almost All of Kepler's Multiple Planet Candidates are Planets, and Kepler-33 5-planet system. Arxiv E. Ford vd., 2012.Transit Timing Observations from Kepler: II. Confirmation of Two Multiplanet Systems via a Non-parametric Correlation Analysis. Arxiv J. Steffen vd., 2012. Transit Timing Observations from Kepler: III. Confirmation of 4 Multiple Planet Systems by a Fourier-Domain Study of Anti-correlated Transit Timing Variations. Arxiv D Fabrycky vd., 2012. Transit Timing Observations From Kepler: IV. Confirmation Of 4 Multiple Planet Systems By Simple Physical Models Ayrıca Kepler programı ile ilgili daha fazla bilgi için http://www.nasa.gov/kepler ve dış gezegenler ve NASA'nın gezegen bulma programı ile ilgili daha fazla bilgi için http://planetquest.jpl.nasa.gov adresleri ziyaret edilebilir.


Kayıt teknolojilerinin ucuzlamalarının ardından, Rodney Rountree, Francis Juanes ve ekip arkadaşları çoğu balığın birbirleriyle iletişime geçmeleri için çıkardıkları sesleri tespit etmek için, özellikle okyanusun derinliklerinde, zifiri karanlıkta yaşayan balıkları incelemeye başladılar. Massachusetts Amherst Üniversitesi'ndeki balık biyologları okyanusun derinliklerinde yaşayan balıkların sesleri üzerine ilk çalışmalarını bundan 50 yıldan fazla bir süre önce yayınlamıştı; veriler Atlas Okyanusu'nun kuzeyinde, deniz seviyesinin 685 metre altından toplanmıştı. Rountree ve Juanes'in söylediğine göre, derinlerdeki balık seslerinin önemi hakkında günümüzde çok az bilgiye sahip olmamıza rağmen, bu pilot çalışma insanlarca yapılan gürültülerin diplerde yaşayan bazı önemli türler için problem teşkil edebileceğini gösteriyor. Ekibin konuyla ilgili yayını Gürültünün suda yaşayan canlılar üzerine etkileri isimli kitapta yer aldı. Deneysel tıp ve biyoloji alanındaki gelişmeler serisinin bir parçası olan bu kitap, İrlanda'da 2010 yılında gerçekleştirilen uluslararası bir çalıştaydaki makalele ve bildirilerin derlenmesiyle oluşturuldu. Rountree, Juanes ve ekip arkadaşları Kuzey Atlantik-Welker Kanyonu'nda balıkçıların kullandıkları hidrofonlar yardımıyla 24 saatlik bir ses kayıtı elde ettiler. Biyolojik seslerin zenginliğini oluşturan bu kayıt, yüzgeç sesleri ile denek balina, yunus ve diğer en az 12 türün yalın ve belirlenmiş seslerini içeriyor. Yeni makale günlük, dakika bazlı kaydedilmiş homurdanma, mırıldanma ve ördek-benzeri seslerin sayılarını ve ayrıca bu seslerin yoğunluğu ile frekansların tepe noktalarını içeren grafikler içeriyor. Seslerden bazıları geçici ama güçlü bir örüntü içeriyor; örneğin bazı yunus ve balina türlerinin sesleri gece saatlerinde tepe noktasına ulaşarak diğer sesleri bastırabiliyor. Kendi internet sayfasında insanları bilinçlendirme ve bilgilendirme amacıyla balık sesi kolleksiyonunu paylaşan Rountree, açıklamasında şunları belirtti: Bizler sualtındaki sesleri tanımlama işinin son derece değerli olduğunu düşünüyoruz. Tatlı ve tuzlu sulardaki seslerin önemi henüz yeterli seviyede algılanmış değil. Bu noktada, aslında, çalışmalarımızın büyük bir bölümü özverili gözlemler yapmayı içeriyor ve bu gözlemler de bilimsel sürecin ilk adımlarını oluşturuyor. MIT Su Araştırmaları ödeneğince desteklenen çalışmalarında pasif yankı görüntüleme tekniği kullanan araştırmacılar, bu tekniğin balıklara ve onların yaşam alanlarına zarar vermediğini söylüyorlar. Ses dalgaları gönderip toplayarak işleyen aktif yankı görüntülemenin aksine, bu teknik sadece dinlemekten oluşuyor. Juanes'e göre bazı balık türleri belirli sesleri çıkarmak için ses kaslarını kullanıyor ve farklı anlam ile işlevler içeren sesler oluşturabiliyor. İlgili kitap bağlantısı: http://www.springer.com/biomed/neuroscience/book/978-1-4419-7310-8 İlgili internet sayfası: http://www.fishecology.org/soniferous/Deep%20Sea%20Sounds/DeepSea.htm


Dünyanın önde gelen evrim biyoloğu ve memetik kavramının yaratıcısı olan Richard Dawkins, 2011 yılında Batman'den Sandman'a kadar pek çok grafik romanının çizeri grafiker David McKean ile bir araya gelerek çocuklara yönelik bir bilim kitabı yayınladı. Her ne kadar ikilinin bir araya geliş amacı çocuklar olsa da, ortaya çıkan eser, 12 yaş üstü çocuklardan yetişkinlere dek uzanan bir okuyucu kitlesine hitap edebilecek kadar renkli, ilginç ve eğlenceli. Eğer çocukluğunuz 1980'ler civarında geçtiyse aşağıdaki harf dizisi sizlere çok tanıdık gelmiş olmalı. -ayr, ayr-cis, cisi-düra, dürb-gari, gark-hol, hom-kard, kare-limo, limp-moto, moto-peda, peda-sara, sarp-tech, teda-zeyt..... Benim için öyle, çünkü bu harfler evimizdeki kütüphanede dizili duran Meydan Larousse ansiklopedisinin ciltlerinde yazan dizin harfleriydi. O yıllarda büyüyen çocuklar olarak, bizler günümüzdeki kadar zengin ve çok sayıda çocuk kitaplarına sahip değildik. Çocuk romanları ve hikayelerinin azlığı ve kalitesizliği yanısıra, çocuklara yönelik bilim kitaplarının yokluğu bizim kuşağın ortak özelliklerinden biriydi. O nedenle pekçoğumuzun bilimle ilk tanışması gazete promosyonları ya da aileler arasında ansiklopedi edinme modası sayesinde bir şekilde evlerimize girmiş, ciltlerinde bu harflerle bize kütüphaneden bakan kalın yaldızlı ansiklopedi ciltleri sayesinde oldu. Zaman ilerledikçe çocuk kitapları renklendi, şekillendi. Son yıllarda İş Bankası yayınları, Tübitak ve diğer yayınevlerinin yayınlamakta olduğu bilim kitapları artıyor. Bu kitapları gördükçe, Meydan Larousse ansiklopedisinin 30-40 yıl eski birikiminden birşeyler öğrenmeye çalışan çocukluğum gözümün önüne geliyor, zamane çocukları için seviniyorum, ama zaman zaman ne yalan söyleyeyim kıskanıyorum... Çocuk bilim kitaplarına çok değerli bir katkı da ünlü evrim biyoloğu Richard Dawkins'ten geliyor: Gerçeğin Büyüsü Dünyanın önde gelen evrim biyoloğu ve memetik kavramının yaratıcısı olan Richard Dawkins, 2011 yılında Batman'den Sandman'a kadar pek çok grafik romanının çizeri grafiker David McKean ile bir araya gelerek çocuklara yönelik bir bilim kitabı yayınladı. Her ne kadar ikilinin bir araya geliş amacı çocuklar olsa da, ortaya çıkan eser, 12 yaş üstü çocuklardan yetişkinlere dek uzanan bir okuyucu kitlesine hitap edebilecek kadar renkli, ilginç ve eğlenceli. Gerçeğin Büyüsü, son derece basit bir dil ve birbirinden keyifli resimlerle temel bilimsel bilgileri çocuklara öğretmeyi amaçlıyor. Kitap, her biri çocukların sıklıkla sorduğu birer sorudan ismini alan 12 bölümden oluşuyor: - Gerçeklik nedir? Sihir nedir? - İlk insan kimdir? - Neden bir sürü değişik hayvan var? - Gece, gündüz, yaz ve kış nasıl oluşuyor? - Güneş nedir? - Gökkuşağı nedir? - Herşey nasıl ve nerede başladı? - Evrende tek başımıza mıyız? Uzaylılar var mı? - Deprem nedir? - Neden kötü şeyler oluyor? - Mucize nedir? Dawkins, McKean'in birbirinden güzel resimleri ile her bölümde çocukların bu sorular üzerinden çocukları düşünmeye sevkediyor, onlara bilimsel yöntemi günlük hayattaki bu sorulara yanıt ararken nasıl uygulayacaklarını öğretiyor. Soruları çocukların anlayabileceği basit bir dille cevaplarken onlara son derece temel bilgileri aktarmayı da ihmal etmiyor: DNA'nın yapısı, doğal seçilim, atomlar ve maddenin yapısı, yerçekimi, yıldızların evreleri, supernovalar, kara delikler, fotosentez, ışığın yapısı, deprem ve tektonik plakalar..... Çoğu bölüm, bölüm başlığındaki soruya yanıt veren masallarla başlıyor. Dawkins, çocukların peri masallarına olan ilgisini başarılı bir şekilde kullanarak önce onlara aynı bilimsel durum için dünyanın çeşitli ülkelerinde anlatılan masalları aktarıyor. Masalların ardından sorunun bilimsel cevabını sunuyor... ve aslında bilimsel cevabın de en az peri masalları kadar muhteşem ve güzel olduğunu örneklerle gözler önüne seriyor. Örneğin, Güneş Nedir? bölümü önce Afrika kabilelerinin güneşle ilgili masalıyla başlıyor. Ardından İnka ve Aztek'lerin güneşle ilgili hikayelerini anlatan Dawkins, oradan Mısır mitolojisindeki Amon-Ra'ya, ve Yunan mitolojisinde altın arabası ile her gün gökyüzünü kat eden Apollo'ya ilişkin masallara geçiyor. Masal faslı bitince bilimsel açıklama faslına geliyor: Güneşin aslında ne kadar büyük ve sıcak olduğunu, yaşam için ne denli önemli olduğunu, bizi aydınlatan ve ısıtan ışınların nasıl ortaya çıktığını basitçe ve örneklerle anlatıyor. Ardından güneş ışınlarının yaşantımıza olan etkisi, fotosentez ve besin zinciri ile bölümü bitiyor. Kitap, 2011 yılının son yarısında İngilizce konuşan ülkelerde piyasaya sürüldü, Türkçe çevirisi halen sürüyor ve 2012 yılında Türkiye'de piyasaya çıkacak. iPad kullanıcıları için, ingilizce ve hareketli grafikleri olan bir versiyonu iTunes üzerinden satışa sunulmuş durumda. Çocuğu olanlara veya çocukluğu Meydan Larousse ile geçmiş olanlara duyurulur.


Bu güzel ülkemize her taraftan göz diktiler. Göklere uzanan basamaklı kulelerimizin, görkemli tapınaklarımızın, arı gibi işleyen çarşılarımızın, her tarafa ulaşan kervanlarımızın, dümdüz uzanan yollarımızın, boy ürün veren tarlalarımızın, nehirlerimizde ve açtığımız kanallarda salına salına yüzen teknelerimizin, dolup taşan iskelelerimizin, her tür bilgiyi veren okullarımızın ünü uzak ülkelere kadar yayıldığından; ilkel olan bu ülkelerin halkı kıskandı bizi. Fırsat buldukça üzerimize saldırdılar. Kentlerimizi yakıp yıktılar Okuduğunuz paragraf; Nippur'lu Ludigirra'nın anılarından bir alıntı. Yanlış duymadınız; yaklaşık M.Ö 3500'li yıllarda yaşayan Ludingirra ülkesini, anılarını yazdığı tabletlerde böyle ifade etmiş. Kendisinden sonra gelecek kuşaklara medeniyetinden iz bırakma kaygısıyla kaleme aldığı notları bir medeniyetin izlerini günümüze ulaştırmayı da başarmış. Bu yazı sadece bir tarih yazısı değil; ismini tarihe altın harflerle yazdırmış bir medeniyete ufak bir yolculuk yapmak ve ömrünü Sümerlere adamış bir bilim insanı olan Muazzez İlmiye Çığ'dan da kısaca bahsetme amacı taşıyor. Bir medeniyet düşünün... Bu medeniyet yaklaşık M.Ö 3500-M.Ö 2000'li yıllarda Mezopotamya'da varlık gösteren, bolluk bereket içerisinde yaşayan bir halktan oluşsun. İşte Sümerler böyle bir uygarlık olarak karşımıza çıkıyor. Mezopotamya medeniyetlerinin temelini oluşturan Sümerler yazı ve astronominin mucidi olarak tarihte önemli bir yerde bulunuyor. Günümüzde Irak'ın güneyi olarak tabir edebileceğimiz; Dicle ve Fırat nehirlerinin kıvrımları boyunca Basra Körfezi'ne kadar uzanan topraklarda varlık gösteren Sümer Devleti, Sami kökenli olmayan bir halk tarafından kurulmuştur. Bazı kaynaklara göre bu halk; Ubaidliler olarak adlandırılmaktadır.Sümerlerin kökenleri noktasında net bir bilgi yoktur. Dağlık bölgelerden gelip yerleşmiş olma ihtimalleri üzerinde durulmuştur. Yerleştikleri Mezopotamya'yı dönemin en güçlü toprakları haline getiren Sümerler; tarımla uğraşan bir millettir. Bataklıkları kurutup tarım alanlarını çoğaltarak Mezopotamya topraklarını verimli hale getirdikleri belirtilmektedir. Sümerlerin devlet yapısını incelediğimizde karşımıza şehir devletleri çıkmaktadır. Sümerlerde dinsel doktorinler ve devlet yönetiminin iç içe olduğu monarşik bir sistemin olduğunu belirtebiliriz. Bu durumu; her şehir devletinde birbirinden farklı tanrılara adanmış, bir rahip ya da kral tarafından yönetilen ve en önemli merkez olarak görülen tapınakların varlığından anlayabiliriz. Sümer şehirlerinden bazıları şu şekildedir; Kiş , Uruk , Ur , Nippur , Lagaş ...vb. Yapılan araştırmalarda Sümer Devleti'nin en güçlü döneminde yaklaşık 35 şehir olduğu belirtilmektedir. Şehirler surlarla çevrilerek korunmuştur. Sümerlerde toplum yapısına baktığımızda ise; sınıfsal farklılıkların olduğunu görebiliriz. En güçlüden en güçsüze sınıflar şu şekildedir: 1) Din adamları ve askerler 2) Halk 3) Köleler. Bu sınıflara baktığımızda benzerlerini tarih boyunca ne kadar çok gördüğümüzü düşünebiliriz. Sümerlerde dinsel inanışların önemi anlaşılacağı üzere büyüktür. Sonraki dönemlerde din adamlarının güçlenerek kent yöneticileri haline gelmeleri hem dinsel hem de siyasi tüm işleri yürütmeleri, bir noktada Ortaçağ dönemiyle benzerlik taşımaktadır. Çok farklı coğrafi bölgelerde, çok farklı dönemlerde yaşayan toplumların benzer özelliklere sahip olması insanlık tarihi açısından oldukça ilginçtir. Sümerler'de din olgusu Sümerler çok tanrılı inanca sahip bir millet olarak tapınaklarına çok önem vermişlerdir. Ziggurat adını verdikleri tapınakları aynı zamanda onlar için sosyal merkez anlamına da gelmektedir. Ziggurat'lar üç kısımdan oluşmaktadır; ilk kat erzak deposu, orta kat; okul ve ibadethane, üst kat; rasathane. Sosyal hayatın tapınaklar etrafında şekillendiğini belirtmek yanlış olmaz. Sümerlerin en önemli tanrılarına örnek olarak; Anu: Gök tanrısı Enlil: Hava tanrısı Ki: Yer tanrısı Enki: Bilgelik tanrısı Nimmah: Ana tanrıça Nanna: Ay tanrısı Utu: Güneş tanrısı İnanna: Aşk tanrısı verilebilir. Evrenin oluşumuna dair Sümer bakışı Sümer mitolojisine göre insanın yaradılışı ve evrenin yaradılışı aşama aşamadır. İlk olarak deniz vardır, deniz ve yer birleşir, kozmik bir dağ ortaya çıkar, tanrılar insan haline gelir ve Anu ile Ki 'nın birleşiminden Enlil doğar. Enlil'in Ki'yi ele geçirmesiyle Nimmah ortaya çıkar ve dünyanın esas şeklini ve düzeni Nimmah tarafından oluşturulur. Bu durum Gılgamış Destanı'nda da ele alınmıştır. İnsanın yaradılışına bakarsak; insan tanrılara hizmet edilmesi için yaratılmıştır. Bilgelik tanrısı Enki'nin isteği üzerine insan, Ninmah ve Nammu tarafından dünyaya gönderilmiştir. Sümerler bu inanışa uygun olarak tarımla uğraşmayı tanrılara bir hizmet olarak görmüşlerdir. Bir bilim devleti olarak Sümerler Sümerlerin en eski medeniyeti oluşturmalarından, toplum yapıları ve dinsel inanışlarından bahsettik. Kuşkusuz tüm bunlar önemli fakat Sümerler dediğimizde esas önemli olan durum; bilime verdikleri önemde gizli. M.Ö 3500'lü yıllarda yaşayan bir uygarlığın evreni açıklama çabaları oldukça ilgi çekici. Sümerlerin sulama sistemleri oluşturmalarını, tarımı geliştirmelerini, tekerleği bulmalarını ve öküzlere bağlı sabanlarla toprakları sürer hale gelmelerini ihtiyaca yönelik gelişmeler olarak yorumlayabiliriz. Ama Sümerler bunların yanı sıra farklı buluşlara da imza atmışlardır. Matematik konusunu ele aldığımızda; 60 rakamına dayalı seksajismal sayı sistemini bulmuş ve bu sistemi tüm zaman ve mekan hesaplamalarında kullanmışlardır. Sümerlere göre ay; 30 gün, yıl; 360 gündür. Gece 12 saat, gündüz de 12 saattir. Bir yıl; 12 aydır. Dört işlemi, çarpma ve bölme cetvellerini bulmuşlardır. Yine dairenin 360 dereceye bölünmesi gerektiğini öne sürmüşlerdir. Bu bilgilere dayanarak; günümüz takvim sisteminin temelini Sümerler'e dayandırmamız kanaatimce yanlış olmayacaktır. Sümerler aritmetik ve geometrinin temelini atan medeniyet olarak kabul edilmektedir. Sümerlerin tapınakların en üst katını ayırdıkları rasathanelerle uzaya ilişkin yaptıkları çalışmalar astronomi biliminin temelini oluşturmuştur. Güneş ve ay tutulmalarını saptayabilmişler. Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter'in hareketlerini takip edip kayıt altına almışlardır. En önemli merkezlerinde rasathaneleri kurmaları ve uzaya ilişkin bilimsel saptamaları onların bilime verdikleri önemi açıkça ortaya koymaktadır. Günümüzde popüler olan burçlar da yine Sümerler tarafından ortaya çıkarılmış ve günümüze ulaşmıştır. Alan, hacim, uzunluk ve ağırlık ölçülerini kullanan Sümerler; sütun, kubbe ve kemer yapılarını bulan ve bunları mimarilerinde kullanan uygarlıktır. Kabartmacılık, oymacılık, heykeltıraşlık, kuyumculuk yine o dönemde ortaya çıkmıştır. Çanak çömlek yapmışlar ve madenleri işlemişlerdir. İnsanlık tarihinin en önemli buluşlarından biri olan tekerlek; Sümerlerin vurgulanması gereken buluşlarından birisidir. Tarihi kayıtlara bakıldığında ilk tekerlek tasviri; M.Ö. 3.500 yıllarına ait, Sümerler tarafından resmedilmiş bir kızakta görülmektedir. Hukuk kurallarını da ilk kez bulan devlet yine tarihte Sümerler olarak belirtilmektedir. İlk kurallar Lugaş Kralı Urukagine tarafından oluşturulmuştur. Çivi yazısıyla tarihe imza atmak Sümerler tarihte, yazıyı bulan ilk medeniyet olarak yer almaktadır. Yazının bulunduğu tarih olarak M.Ö 2500'lü yılları söyleyebiliriz. Buldukları çivi yazısı sayesinde sonraki dönemlerde Sümerlerle ilgili bilgilere kolayca ulaşılmıştır. Sümerler fikirler ya da sözcükler için farklı grafik semboller kullanmışlardır. Bu semboller; İdeogram olarak adladırılmaktadır. Yine Sümerlerin yazınsal eserlerine bakıldığında pitogramlara da rastlanmaktadır. Pitogram da yine bir kavramı resmetme yoluyla temsil eden semboldür, fakat sadece somut kavramları temsil eder. Örnek verirsek; bir evi, bir tapınağı...vs. Sümerler buldukları çivi yazısı ile yazınsal alanda önemli eserler bırakmışlardır. Bunlara örnek olarak Gılgamış Destanı, Yaradılış Destanı ve Tufan Hikayesi verilebilir. Sümerler konuştukları dili; Emegir olarak adlandırmışlardır ve okullarda dil eğitimine önem vermişlerdir. Sümerce üzerine yapılan çeşitli araştırmalarda; Sümerce'nin Ural-Altay dil ailesine benzediği belirtilmekte, Türkçe ile benzerlik ve farklılıklara değinilmektedir. Bu çalışmalara örnek olarak; İbrahim Okur ve Muazzez İlmiye Çığ'ın araştırmalarını gösterebiliriz. Mustafa Kemal Atatürk'ün de Sümerce ve Sümerler'e verdiği önem büyüktür, bunu da belirtmeden geçemeyiz. Atatürk; Sümerceyi Türkçeye yakın bulmuş, Sümerlerin Asya'dan gelmiş olabileceklerini düşünmüştür. Sümeroloji bölümünün kurulmasını sağlamasından, 1933 yılında Sümerbank'a bu ismi vermesinden verdiği önemi açıkça görebiliriz. Sümerli Devleti'nin makus talihi Sümerli Devleti yaşadığı bolluk bereket döneminden sonra maalesef güçsüzleşmeye başlamış, Mezopotamya'ya göç eden Akkadların egemenliği altına girmiştir. Son kalan Ur Kenti'nin yönetiminin de düşmesi sonucu Sümerlilerin yönetimi son bulmuştur. Bundan sonra Mezopotamya'da Sümerli olmayan farklı grupların yönetimleri söz konusudur. Sümerlerden söz ederken Sümerolog Muazzez İlmiye Çığ'dan bahsetmemek olmaz. Muazzez İlmiye Çığ Türkiye'de bu alandaki az bilim adamlarından, aynı zamanda akla ilk gelen isimlerden de biri. Muazzez İlmiye Çığ 1914 doğumludur. Ankara Üniversitesi Dil Tarih Fakültesi Hititoloji Bölümü'nden mezun olan Çığ, İstanbul Eski Şark Eserleri Müzesi Çiviyazılı Belgeler Arşivi'nde 31 yıl boyunca Sümer, Akad ve Hitit dillerinde yazılmış on binlerce tableti temizleyip, sınıflamış, 74bin tabletten oluşan çivi yazılı belgeler arşivini oluşturmuş, üç bin tabletin kopyasını yapıp katalog halinde yayımlamıştır. 1972 yılında emekli olana kadar bu alanda çeşitli kongre ve çalışmalara katılan Çığ, emekli olduktan sonra da bu alandaki çalışmalarına devam etmiştir. Samuel Noah Kramer'in yazdığı, Sümerleri anlatan en ünlü kitap Tarih Sümerlerde Başlar kitabını yine Türkçe'ye çeviren de Muazzez İlmiye Çığ'dır. Fahri Doktora ünvanına sahip olan Çığ yazdığı 13 kitapla Sümer ve Hitit kültürlerini tanıtmaya çalışmıştır. Bu kitaplardan biri olan Sümerli Ludingirra ile Sümerli Devleti'ne orada yaşayan birinin gözüyle bakabilme imkanına sahipsiniz. Yazının girişinde anılarından bir alıntı okuduğunuz Sümerli Ludingirra kuşkusuz çivi yazısını etkili bir şekilde kullanan biri. Kendisi bir öğretmen, 70 yaşına geldiğinde ülkesinin gelecekte unutulmaması için bir şeyler yapmanın gerekli olduğuna inanıyor ve anılarını yazmaya başlıyor. Bunu neden yaptığını bir de kendisinden öğrenelim; Ben küçük bir adamım, bunu önlemek elimden gelmez diye yakınıyordum. Bir gün birdenbire aklıma geldi. Ben bir yazar olduğuma göre, ulusumuzun bulduklarını, başardıklarını, geçmişimizi, geleneklerimizi, ne kadar uygar olduğumuzu, gerek Sümerliliklerini unutmaya başlayan gençlerimize, gerek daha sonra gelecek kuşaklara neden yazılarımla bildirmeyeyim dedim ve yaşamöykümü yazmaya karar verdim. Böylece her tarafa, herkese, her çağa ulaşacağımı umut ediyorum Ludingirra'nın bu ifade ettiklerinin tamamı bir kurgu değil, gerçek. Bunları bize ulaştıran Sümerolog Muazzez İlmiye Çığ.Sümerli Ludingirra isimli kitabında incelediği tabletlerden derlediği Ludingirra'nın anılarına yer vererek o döneme farklı şekilde bakmanızı sağlıyor. Ludingirra'dan son olarak: Bizim uygarlığımız belki binlerce yıl sonra yaşayan insanlara da geçecek. Bizim attığımız temeller üzerine yenilerini koyacaklardır. Ah! Onlar da bizi hatırlayıp bıraktığımız kültür mirası için teşekkür edebilseler. Ludingirra'ya Sümerler tarihini incelediğinizde şaşkınlıkla katılıyorsunuz. Kültür seviyesi yüksek, bilimsel yenilikleri gerçekleştiren bir medeniyetle günümüz medeniyetleri arasındaki benzerlikleri görüyor ve karşılaştırma yapma imkanına sahip olabiliyorsunuz. Günümüzde sahip olduğumuz teknolojik ve sosyolojik bazı imkanlarımızı onların medeniyeti sayesinde kazandık, bunu ön gören Ludingirra'ya hayran kalmamak imkansız. Mezopotamya'nın bu güçlü, bilgili toplumunun buluşlarının tarihimizde önemli bir yere sahip olduğu bir gerçek. Sümeroloji biliminin devamının ve gelişiminin desteklenmesi bu noktada büyük önem arz ediyor.


Bir ay daha geçti. 2012'ye girdik derken, neredeyse çeyreği bitti. Kış ise çok sert! Mersin'in, İzmir'in kar gördüğü bir kış geçiriyoruz. Üç kıtada yazarları ve editörleri olan dergimizin içerikleri doğal olarak farklı ortamlarda, farklı havalarda hazırlanıyor. İşin en güzel kısmı ise, yayın tarihi gelip çatmaya yaklaştığında, farklı zaman dilimlerindeki yazarların aynı amaçlarda buluşabilmesi. Komik yanı ise bir süre sonra kendinizi GMT'ye göre konuşmaya başlarken bulabilmeniz. Bu sayıda cepyayın serimize devam ettik ve Radyoloji Uzmanı Doç. Dr. Alp Dinçer'i konuk ettik. Yazarlarımız birbirinden ilginç konuları kaleme aldı ve zengin örneklerle süslemeye çalıştı. Radyo yayınlarımız tüm hızıyla sürüyor. Teknolojinin de nimetlerinden fayfalanarak hem dergi cepyayınlarımızı, hem de radyo programlarımızı gerek web'den gerekse iTunes'tan okur ve dinleyenlerimizle paylaşıyoruz. Facebook ve Twitter'dan da okurlarımızla sürekli olarak temasta kalıyoruz. Açık Bilim okurlarıyla bilgisini, araştırmalarını, yazılarını paylaşmak isteyenler varsa eğer, bunun mümkün olduğunu da belirtmek isteriz. Okurlarımız dilerlerse konuk yazar olabilirler. Bunda bir süreklilik sağlamak isterlerse de yazar kadromuza dahil olabilirler. Bunun için iletisim@acikbilim.com adresini kullanabilir, editörlerimize temasa geçebilirsiniz. Nisan ayında görüşmek üzere, Şimdilik hoşçakalın. (Editör anasayfa resmi: Flickr, Fiduz CC BY-NC-SA 2.0)


Gündelik hayatımızda dahi rekabetin önem kazandığı günümüzde, bilim ve teknolojinin ilerlemesiyle birlikte spor dünyasında da bu rekabetin katbekat fazlasına tanık olmaktayız. Bu rekabet kendini teknik bilginin sürekli geliştirilmesinin yanısıra sporcu performansının da güçlendirilmesi olarak ortaya çıkarıyor. Peki, sporcu kendini geliştirebilmek için ne tür yöntemler kullanabilir? Bunları birkaç başlık altında toplamak mümkün; - Mekanik veya biyomekanik - Psikolojik - Farmakolojik - Fizyolojik - Nutrisyonel İşte bahsi geçen bu yöntemlerden farmakolojik ve fizyolojik desteklerin birçoğu, sporda eşitsizlik yaratıp rekabette adil bir ortamı ortadan kaldırdığı düşüncesiyle yasaklanmıştır. Genel itibariyle adı doping olarak geçen bu madde veya metotlar günümüzde Uluslararası Olimpiyat Komitesi'nin oluşturduğu Dünya Anti-Doping Ajansı tarafından denetlenmekte ve takip edilmektedir. Doping kelimesi genelde spor haberlerinde sporcuların belirli süreyle müsabakalardan uzaklaştırılma nedeni olarak karşımıza çıktığından halk arasında performans arttırıcı olarak bilinmektedir. Oysa ki Doping, spor müsabakalarında adaletsizlik yaratmaktan öte sporcu sağlığına verdiği zarar yüzünden de yasaklanmıştır. WADA tarafından yapılan resmi açıklamaya göre bir madde ve/veya yöntemin doping sayılabilmesi için onun sportif performansı arttırma potansiyeli olmalı ve, ya gereksiz zarar verme riski olmalı, ya da spor ruhuna aykırı olmalıdır. Özetle: Doping = a+b, veya a+c, veya a+b+c. Dünya Anti-Doping Ajansı bu üç ihtimali içeren kimyasal ve/veya yöntemleri her yıl güncellediği yasaklı listesiyle kamuoyuna sunmaktadır. Listeye buradan ulaşabilirsiniz. Doping Güney Doğu Afrika yerli dillerinden Hollandalı göçmenlerin diline giren dop sözünden gelmekte olup savaşçıların tapınma törenleri sırasında uyarıcı olarak kullandıkları, bazılarına göre özel bir bitki, bazılarına göre üzüm kabuğundan yapılan alkollü bir içecekten adını almaktadır. İngilizce dope sözcüğü uyuşturucu, ilaç, ilaç uygulaması anlamlarını taşır. Eylem haliyle doping şeklinde dilimizde doğrudan kullanılmaktadır. Doping olarak kullanılan çoğu kimyasal aslına bakılırsa amacı dışında kullanılan birer ilaçtan ibarettir. Örneğin; astım ilacı efedrin, sürat koşucusunun depara tepki süresini kısaltarak harekete geçisini çabuklaştırmaktadır; pediatride kullanılan büyüme hormonu, haltercinin adele ağırlığını, dolayısı ile gücünü arttırmaktadır; depresyon ilacı prozac, maratoncunun acıya direncini güçlendirmektedir; kansızlığa karşı tedavi ilacı eritropoietin yani EPO, kandaki oksijen dolaşımını artırarak bisikletçinin dayanıklılığını arttırmaktadır; Alzaymır hastalığında kullanılan tachrine, Formüla 1 pilotunun veya golf oyuncusunun katedeceği yolu daha iyi hatırlamasını sağlamaktadır; damarda yüksek tansiyonu düşürücü bir beta-bloker, atıcının titremesini azaltır; uyku halini tedavi eden modafinil, Körfez Savaşı sırasında askerler tarafından kullanılmış, sporda ise, tek başına uzun yelken yarışlarna katılanlarca kullanılmaktadır. Doping etkinliğinin henüz benimsenemediği yıllarda birçok sporcu bunu kendi lehinde kullanmış ve başarılara imza atmıştır. Bunun en çarpıcı örneklerinden biri de Doğu Almanya sporcularının başarı grafiklerindeki ani artıştır. 1956 Melbourne Oyunları'nda sadece tek bir madalya alabilen Doğu Alman sporcuları, 1960 Roma Oyunları'nda da yine tek madalya, 1964 Tokyo Oyunları'nda ise sadece dört madalya kazanabilirler. Sonrasında büyük patlama: 1972 Münih Oyunları'nda 70 madalya, 1976 Montreal Olimpiyatları'nda 90 madalya, 1980 Moskova'da 125 madalya. Doping etkisini fark etmemek elde değil. Tarih bu ve bunun gibi çarpıcı pek çok örnekle doludur. Sporun ana amacının sağlıklı birey ve toplumlar yetiştirmek olduğu düşünülürse, bu bağlamda doping, kazanma hırsına yenik düşen kişilerin sağlıkları pahasına göz yumdukları bir eyleme dönüşmektedir. Doping olarak kullanılan madde ve yöntemler sonucu sakatlıklar, anormallikler ve hatta ölümler bile gerçekleşebilmektedir. Bu nedenle bu tür madde ve yöntemleri kullanmadan önce mutlaka ve mutlaka yan etkilerini de göz önünde bulundurmayı ihmal etmeyiniz. Dünya Anti-Doping Ajansı'nın Türkiye'deki merkezi durumunda diyebileceğimiz kurumumuz Türkiye Doping Kontrol Merkezi de alanında uzman kişilerce son derece üstün bir performansla görevini sürdürmektedir. Doping kontrol teknikleri ve daha fazla bilgi için kurumun resmi internet sitesini ziyaret edebilirsiniz.


Sabah uyandı ve daha yüzünü yıkayamadan çocuğuna kahvaltı hazırlarken anne oldu. Kocası giysin diye ütücü oldu, gömleğini ütüledi. İşe gitti, işçi oldu. İsyerindeyken çocuğunun okulundan aradılar, veli oldu. Akşam eve vardığında cocuğu atesliydi, doktor oldu. Aşçı oldu, yemek hazırladı. Gece kocası eve geç ve sarhoş geldi. Tartışmaya başladılar, bıçağın parlayan ucu idi son gördügü. Dünya Kadınlar Günü idi o gün, üçüncü sayfa haberi oldu. Hayatıma giren ilk kadın, anneme Kadın Silüetinden Korkanlar Bütün eşyalar toparlanmış, artık son kontrolleri yapmaktadır. Tam iki yıl, sekiz ay ve yedi gün geçirdiği bu ülkedeki son gecesidir. Ülkelerarası taşımayı yapacak nakliye şirketinin temsilcisi evde eşyaları kontrol ederken bir anda panikler: Aman hanım! Etmeyin eylemeyin! Ev sahibi ne olduğunu anlamaya çalışırken adam söylenmeye devam eder: Hanım, bence biz bu tabloları başka bir şekilde göndermeye çalışalım. Bunları bu çıplak halleriyle gümrükten geçiremeyiz. O yüzden derim ki mahrem yerlerine kalın paket bantları yapıştıralım. Ev sahibi anlamaz gene. O güzelim tabloların üzerindeki küçük detayları, o kadın silüetlerini bantlamak mı? diye düşünür. İçi acır bir an, kendi emeği olan tablolar da vardır aralarında. Aklından binbir düşünce geçerken nakliye şirketinin adamı daha önce yaşadıklarını anlatır. Bir müşterileri için Tayland'dan gelen porselen çay takımlarının üzerindeki kulplarındaki minicik çıplak kadın heykelleri ve minyatürlerini kurtarmak için nasıl o boyutlarda minicik elbiseler diktiklerini ve heykelleri nasıl örttüklerini anlatır. Durum ciddidir, çıplak kadın silüetleri gümrükten böyle geçemez. Yapacak bir şey yoktur, o güzelim ülkedeki son gecesini tabaklardaki resimlerden, kitaplarının içindeki çizgi kadınlara kadar kadın silüetlerini tespit edip sansürleyerek geçirir. O ülkede kadının silüeti dahi rahatsız edicidir. Sabaha kadar kadın silüetlerini bantlayan kadın Şafak Pavey'dir ve ülke İran'dır. Şafak Pavey İran'da geçirdiği yılları anlattığı kitabının adını Nereye Gidersem Gökyüzü Benimdir koyar. Nereye giderse gökyüzünün sahibi olduğuna inanan kederli sürgünleri anmak için yazmıştır. Gökyüzü kadınlarındır. Güneşi Zapteden Kadın: Dilhan Eryurt 2010'un Ocak ayında gazetelerde ufak bir haber çıkar, ancak dikkatli gözlerin fark edeceği. Yıllarca devlete çeşitli kademelerde hizmet etmiş karı-koca tüm servetlerini Erzurum Milli Eğitim Müdürlüğü'ne bağışlamışlardır (1). 800.000 TL'lik bağış şartlıdır: Bir kısmı ile Erzurum merkezine anaokulu, kalan kısmı ile Pasinler ilçesine 100 öğrenci kapasiteli bir kız yurdu yaptırılacaktır. Bağışı yapan çift Erzurum eski milletvekili Sebahattin Eryurt ile Türkiye'nin astrofizik alanında gururu Dilhan Eryurt'tur. Çocukları olduğu halde neden tüm servetlerini bağışladıkları sorusuna kısa ama anlamlı bir cevap verir: Ömrümüzün sonuna geldik, memlekete vefa borcumuzu ödemek istedik Bağışın bir kısmının kızlar yurdu olarak harcanmasının istenmesi çok yerindedir; zira Dilhan Eryurt iyi bilmektedir zor şartlar altında çalışmanın ve okumanın ne demek olduğunu. 1926 doğumlu Eryurt, Ankara Kız Lisesi'ni takdirname alarak bitirmiştir. Üst üste üç yıl da iftihar listesine girdiği için dönemin Milli Eğitim Bakanı Hasan-Ali Yücel ona Nutuk'u hediye eder ve içine not düşer: Gönlümün bütün dileği bildiğiniz meslekte ilerlemeniz ve vatana faydalı işler yapmanız. (3) Dilhan Hanım üniversite eğitimi için İstanbul Üniversitesi Yüksek Matematik ve Astronomi Bölümü'nü seçer, o dönem astronomi matematiğe yardımcı olarak okutulmaktadır. Dilhan Hanım şanslıdır, zira Nazi zulmünden kaçan bir çok profesör o dönem İstanbul Üniversitesi'nde ders vermektedir. O zamanlar, Hitler'in Nazi Almanya'sından kaçan en değerli bilim adamları İstanbul Üniversitesi'nde çalışıyordu, bu insanların bilimsel temelleri çok güçlüydü. Bize de aynı şekilde iyi bir temel verdiler. (4) Bilimsel metodolojiyi o değerli insanlardan alan Eryurt'un tüm ilgisi astronomi üzerinedir. Astronomi o dönem hızla ilerleyen, neredeyse her gün yeni bir şeylerin keşfedildiği bilim dalıdır. Eryurt o kadar sevmektedir ki bilimi, iki yıl Ankara Üniversitesi'nde kadrosuz ve dolayısı ile ücretsiz çalışır. Üstelik iki günde bir Rasathane'deki saati kurma görevi de onundur ve bazen pazarları da gitmek zorundadır Rasathane'ye. Yaklaşık 50 yıl öncesinin Ankara'sını anlatıyorum. Bir gün Prof. Okyay Bey geldi, 'Bir şey söyleyeceğim ama utanıyorum. Seni hiç olmazsa laborant konumuna sokalım da, bari yol paran çıksın' dedi. (5) Kadro çıktığında daha önceden Amerika'ya gitmek için hazırlanmıştır çoktan Dilhan Hanım. İzin alır ve bir yıllığına Amerika'ya gider. Michigan Üniversitesi'ne başvurup astrofiziğe orada başlar ve yüksek lisansını orada tamamlar. Döndüğünde UNESCO'dan Hollandalı Profesör Kreirken'in asistanlığına başlar. Astrofizik alanına eğilmiştir. Ankara Üniversitesi'nde astrofizik alanındaki ilk doktorayı yapar, Amerika'dan getirdiği spektrum verileri ile. Doçentliğini tamamlamasının ardından 1959 yılında Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın bursu ile Kanada'ya Dr. Cameron'un yanına gider. Kendi deyimi ile gerçek astrofizik ile burada karşılaşır ve araştırmak için kendisine, olabilecek en zor konu olan hidrojen yıldızlarını seçer. Konusunun hesaplamaları için bir program yazmalıdır ama Dilhan Eryurt o güne kadar daha bilgisayar görmemiştir bile. Bir bilgisayar programı yapmam gerekiyormuş. Programa belli sıcaklık ve yoğunluk girilince, programın o gazda opozitenin ne olması gerektiğini bulmalıymış. Yani programın bunu yapması için, benim de programı yapmam gerekiyordu. Ama ben değil bilgisayar programını; bilgisayarı ve programlamayı bile bilmiyordum. Hemen kütüphanelere gittim, kitaplar aldım ve programlamayı öğrendim ve programı başardım. Dr. Cameron, şimdi bunu bilgisayara koy dedi, ama ben daha bilgisayarı görmemişim. Gittik kartları yerleştirdik ve Dr. Cameron git sonucu al dedi. Sonucu birkaç saniye içinde elimde görünce doğrusu çok şaşırdım. (7) Dilhan Hanım daha sonra ABD Bilimler Akademisi bursu ile Amerika'ya gider. NASA'nın Goddard Uzay Araştırma Enstitüsü'nde Astrofizik ve yıldız yapılar üzerine ders almaya ve çalışmaya başlayan Eryurt o kadar çok çalışır ki üstüste üç kere bursunu uzattırır ve esas kadroya alınır. Ne kadar maaş alacağını öğrendiğinde verdiği tepki ise genç cumhuriyetin kendisini ne kadar idealist yetiştirdiğinin ve yüksek çalışma ahlakının göstergesidir: Öyle bir ücret veriyorlardı ki, hayal etmeme bile olanak yoktu. Hemen, ama bu çok büyük para, her halde çok sıkı çalışmam gerekecek, deyiverdim. Profesör de 'aptal olma, sen bunu hak ediyorsun' diye çıkıştı. (8) Dilhan Hanım ücret alsa da almasa da sevdiği bilim dalında çok çalışacaktır zaten, zira genç bir kızken babası ona yazdığı mektuplarda öğütlemiştir: Mefkureli bilim muntazam ve disiplinli çalışma ile olur (9) Profesör Eryurt muntazam ve disiplinli çalışması ile alanında hızla ilerlemeye başlar. Yıldızların evrimi üzerine eğilir, küçük kütleli yıldızlardan büyük kütleli yıldızlara hepsinin oluşumunda geçirdiği evrimleri inceler. Yeni oluşmakta olan yıldızların nükleer reaksiyon oluşturmak için gerek duydugu kritik kütle hesaplamalarını yapar ve bu konudaki hesaplamalarda kullanılan fitting yöntemini geliştirir. Kanada'da beraber çalıştığı Profesör Cameron ile yıllar sonra Amerika'da tekrar karşılaşan Eryurt onunla beraber bu sefer Güneş'in evrimi üzerine çalışmaya başlar. Gezegenimizdeki hayatın kaynağı olan Güneş'in o zamanki evrim modeli yetersizdir. Eryurt, Prof. Cameron ile çalışarak tekrar modeli oluşturur ve 1963 senesinde hocası ile beraber The Early Evolution of the Sun adı ile yayınlar (10). Çalışma gerçekten önemlidir: Bu çalışmanın önemi ise şöyle açıklanabilir. Dünya, Güneş'in en parlak döneminde oluşmuşsa, bu gezegeni meydana getiren maddelerin on binlerce yıl ve binlerce derece sıcaklıkta kalmasıyla, Dünya'nın fiziksel ve kimyasal özelliklerine de doğrudan önemli bir etki yapmasıydı. Tabii aynı yöndeki bir etki, uydumuz Ay için de geçerliydi. O sıralarda yapılması tasarlanan Apollo Ay projesi nedeniyle, bu yüksek sıcaklık etkisi, Ay yolculuğuna çıkacak astronotların karşılaşacakları ortam nedeniyle önemliydi. (11) 1965 senesinde yine aynı ikili Güneş üzerine A Study of Solar Evolution başlıklı makaleyi yazar. Dilhan Eryurt, Güneş ve diğer yıldızların evriminde söz sahibi bir bilim kadınıdır artık. Dilhan Hanım Amerika'da çalıştığı yıllarda, sık sık Türkiye'ye gelip bilgi ve birikimlerini aktarmaya çalışır. 1968 senesinde ODTÜ'de misafir profesör olarak çalışır ve ülkemizin ilk ulusal astronomi toplantısını düzenler. 1973 senesinde Odtü Fizik bölümünde Astrofizik Anabilim Dalı'nı kurar. 1993'te emekli oluncaya kadar ODTÜ'de çalışır. Yıldızları Zapteden Kadınlar Pickering'in Haremi Profesör Eryurt gökyüzünü anlamaya dönük çalışmalara ülkemizde başladığında ne bilgisayar vardır ne de başka modern bir cihaz, yıllar sonra Amerika'da karşılaşır bilgisayar ile. Amerika bu alanda çok ileridedir, zira daha 1870'li yıllarda bilgisayar/computer kullanmaya başlamıştır astronomi alanında. Yani programlanabilir ilk bilgisayardan tam altmış yıl önce! Hem de onlarca bilgisayar/computer vardır Amerika'nın elinde. Göklerdeki yıldızlar ilkçağlardan beri insanoğlunun ilgisini çekmiştir ve bu yüzden en eski bilimlerden biri astronomidir. Bugün Hubble teleskopu sayesinde evrenin ilk oluşum zamanına dair görüntüleri bile elde edebiliyoruz. Ancak 1800'lü yılların ilk yarısına kadar gök gözlemlerini resmetmekten başka kayda geçirmenin yolu yoktu. Teleskoplar gelişkindi, dünyanın birçok şehrinde modern rasathaneler kuruluyordu ve bilim adamları günlerce gecelerce gözlem yapıyordu ama modern bir şekilde kayda geçiremiyorlardı. 1839'da Louis Daguerre, daguerrotip denilen ve bir görüntüyü metal plakaya kazıyan kimyasal bir işlemin ayrıntılarını yayımladı (12). Yani, fotoğrafın ayrıntılarını... Fotoğraf, astronomi alanında kendine hemen yer buldu. Fotoğraflar, astronomlara ihtiyaç duydukları nesnelliği kazandırdı (13). Artık bütün modern gözlemevleri fotoğraf çekip, plakalara basıp onları arşivliyordu. Bunlardan biri de Harvard Gözlemevi idi. Harvard Gözlemevi kendisine bağışlanan büyük bir miras sayesinde yüz binlerce fotoğraf çekebiliyordu. Ancak bir sorun vardı: Fotoğraflar analiz edilmeli idi. Her bir fotoğraf plakasında yüzlerce yıldız vardı ve bunların konumlarının bulunup parlaklıklarının ölçülmesi gerekiyordu (14). Gözlemevi Müdürü Edward Pickering bilgisayar/computer olmaları için bir grup erkeği işe aldı. O dönem computer, yani bilgisayar terimi, veri toplayan ve hesaplama yapan bu insanlar için kullanılmıştı. Görevleri plakaları tasnif etmek, üzerlerine pozlanmış olan yıldızların konumlarını bulmak ve parlaklıklarını ölçmekti. Bütün bunlar çok dikkat istiyordu, ancak erkeklerden oluşan ekip dikkatsizdi ve detaylar ile ilgilenmiyorlardı. Pickering, ekibinin hataları sonucu çileden çktığı bir gün bağırdı: Temizlikçim bile sizden iyi iş çıkarır! Ve dediğini ispatlamak için erkeklerden oluşan ekibini kovup temizlikçisi Wilhelmina Fleming'i işe aldı. Wilhelmina, kaderin garip bir cilvesi sonucunda kendisini Edward Pickering'in temizlikçisi olarak bulmuştu. Aslen İskoçya'da öğretmenlik yaparken Amerika'ya göç etmiş, hamile kaldıktan sonra kocası tarafından terk edilmişti. O da bulabildiği ilk iş olarak Pickering'in yanında temizlikçi olarak çalışmaya başlamıştı. Pickering haklıydı, Wilhelmina çok daha iyi iş çıkarıyordu. Hemen daha fazla kadını fotoğraf analisti olarak işe aldı. Bu kadın bilgisayarlar harıl harıl çalışıyor, yüzlerce plakayı inceleyip gökyüzünden plakalara zaptetikleri yıldızları sınıflandırıyorlardı. Hem de erkek emeğine biçilen paranın yarısına, saati 25 sente çalışıyorlardı. Daha da üzücü olan ise ekibe takılan addı: Pickering'in haremi. Erkek-egemen toplum asıl emek harcayan kadınları hem görmezden geliyor hem de onları bir erkeğin haremi olarak adlandırıyordu. Her ne kadar toplum onlara Pickering'in bilgisayarları gözü ile baksa da kadınlar kısa sürede kendi bilimsel tahminlerinde bulunmaya başladı. Örneğin, Annie Jum Cannon, 1911 ve 1915 arasında ayda ortalama 5000 yıldız kataloglamıştı ve her birinin konumunu, rengini ve parlaklığını bulmuştu. Bununla da kalmayıp, yıldızların sınıflandırılması için yeni bir teknik bulmuştu (17). Ekibin en çok tanınan üyesi Henrietta Leavitt ise evrenimizin nasıl doğduğunu açıklayan Büyük Patlama'ya kanıt olacak bulguları fotoğraf plakalarında ilk fark eden kadındı. Leavitt'in bulduğu yöntem sayesinde astronomlar bir Sefe yıldızının parlaklık değişimini ve Dünya'ya olan uzaklığını hesaplayabiliyordu. Bu keşif sayesinde Büyük Patlama ispatlanabilecekti, ancak mütevazı kadın hesaplamasını alelade bir başlık altında yayınladı. O kadar sessiz kalmıştı ki, hesaplamasının önemi anlaşılıp Nobel'e aday göstermek isteyen İsveç Bilim Akademisi Leavitt'e ulaşmaya çalıştığında onun üç yıl önce öldüğünü öğrenmişti. Leavitt'in keşfinden yararlanarak Büyük Patlama'yı ortaya koyan Edwin Hubble'ın adı dünyanın en önemli teleskobuna verilirken, Leavitt'in adını kimse hatırlamaz. Duygu Asena'nın dediği gibi, kadının adı yoktur. Kadınlar Günü Değil, Çalışan Kadınlar Günü Pickering'in haremi erkeklere göre yarı yarıya ücretle çalışır ve geri planda kalırken, Amerika hızla kapitalistleşiyordu. Büyük Buhran'a 20 sene vardı ve Sanayi Devrimi her alanda refahı arttırıyordu. Bu yeni dünya düzeninde sınıflar oluşurken işçi sınıfının haklarını savunacak oluşumlar da dünyaya geliyordu. Bunlardan biri de Amerikan Sosyalist Partisi idi. Nasıl bir tezattır anlaşılmaz ama kadın emeğinin, bilim de dahil her alanda sömürüldüğü ülkede çıkmıştır ortaya ilk defa çalışan kadınlar günü, 28 Şubat 1909'da. Rusya'daki şubat devrimi ile beraber, 8 Mart tarihinde kutlanmaya başlanmıştır. Halen bütün eski SSCB ülkelerinde 8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günü olarak kutlanmaktadır ve kadınlar için resmi tatildir bu gün. Kendine pazar yaratmaya çalışan firmalar her yaklaşan 8 Mart'da Dünya Kadınlar Günü için ürünlerinde özel indirimler yapmakta ve kampanyalar düzenlenmekte. Üçüncü Dünya ülkelerinde ucuz kadın emeği sayesinde üretilen ürünleri gene kadınlara satmak için 8 Mart fırsat bilinmekte. Oysa ki Kadınlar Günü tüketimden haz duyan kadınlar için değil; soğuk gözlemevlerinde gözlerini kör edercesine çalışan ve sömürülen kadınlar için, ağır şartlarda hem çalışıp hem ailesini ayakta tutmaya çalışan kadınlar için, kendi sağlığını ve hayatını çocuğu için feda eden kadınlar için, askerdeki oğluna harçlık gönderebilmek için boğazından kesen kadınlar için, yeni doğmuş çocuğunu bırakıp sabahın köründe servis yollarına düşen kadınlar için, üretime katılan kadınlar için, çocuğunu iyi yetiştirmek için, emeğini evde değerlendiren kadınlar için, çalışma dünyasında var olmak için mücadele eden kadınlar için, fabrikalarda çalışan kadınlar için vardır. Ama en önemlisi, erkek şiddetinin kurbanı olup bir fotoğrafda yıldız olan Ayşe Paşalı ve onun gibi tacize, cinayete kurban giden kadınlar için vardır Kadınlar Günü. Dünya Çalışan Kadınlar Gününüz kutlu olsun.