İnsanlık, bildiğimiz kadarı ile, yazılı tarih boyunca kendi tarihi kadar eski ve bir o kadar da ürkütücü kanserle mücadele etmiş ve hala bu mücadelesine devam etmekte. M.Ö. 3000 yıllarında yazıldığı tahmin edilen eski Mısır metinlerinde meme ülserlerinin koterle yakılarak alındığı anlatılıyor. Günümüzde ise kanser hastaları radyoterapi, kemoterapi ve cerrahi müdahaleler ile tedavi edilmeye çalışılmakta. Bu tedavi yöntemlerinin kanserli hücre kadar sağlıklı hücrelere de saldırması nedeni ile kusma, saç dökülmesi, enfeksiyon riskinin artması gibi istenmeyen etkiler hastalarda sıklıkla görülüyor. Kanser araştırmacıları, sağlıklı hücrelere zarar vermeyecek, ancak kanserli hücreleri öldürecek ilaçlar ve tedavi yöntemleri geliştirmeye çalışmaktalar. Sağlıklı hücreler ile kanser hücrelerini birbirinden ayırmak için kanser hücrelerinin genetik yapısının anlaşılması önemli olduğu biliniyor. Nitekim, 2010 yılında yapılan bir meta-analiz çalışması, kanser araştırmacıları arasında tümör biyolojisi ve kanser genetiği araştırmalarının popüler olduğunu gösteriyor . Meme ülserlerinden bahseden eski Mısır metinlerinin üzerinden 5000 yıl, Hipokrat'ın karsinoma terimini kullanarak çeşitli kanser türlerini tanımlamasından 2400 yıl sonra kanser araştırmaları on beş yıldır umut vaat eden yeni bir alanda seyrini sürdürüyor: Kanser kök hücreleri . Kanser, basitçe anlatımı ile hücrelerin kontrolsüz büyümesi nedeni ile oluşan yüzden farklı hastalığa verilen genel bir isimdir. Ancak bu kadar basitçe tanımlanabilmesi kanserlerin basit, kolay anlaşılır hastalıklar olduğu anlamına gelmiyor. Kanserli bir dokuda farklı kanser hücreleri bulunuyor. KKH hipotezine göre bu hücrelerin bir kısmı tedavi süresince ilaçlara dayanıklılık geliştirebilen kanser kök hücreleri. Kök hücreleri bölünmeleri sırasında kendilerinin birebir aynısı iki kopya yapmazlar. Oluşan yavru hücrelerin bir tanesi ana hücrenin tıpkı kopyası iken diğer hücre planlanan işleve göre farklılaşır. Kanser kök hücreleri de benzer bir şekilde asimetrik olarak bölünür. Bu hücrelerin bölünmesi sırasında oluşan hücrelerden bir tanesi standart kanser hücresi olarak yaşamına devam ederken diğer hücre kanser kök hücresi olarak kalır ve daha fazla kanser hücresi üretmeye devam eder . Yavru kök hücrelerinin kendilerini yeniden üretme yetilerine sahip oldukları kadar radyoterapiye ve kanser ilaçlarına direnç kazandıkları da gözlemlenmiştir. Kanser araştırmalarında kök hücre fikrinin aslında çok yeni bir fikir olmadığı söylenebilir. Tümörlerin heterojen histolojik özellikler gösterdiği 19. yüzyıldan bu yana araştırmacılar tarafından biliniyor. Ancak kanser kök hücrelerinin varlıkları akut myeloid lösemi üzerinde yapılan araştırmalar sonucunda ortaya çıkarılmış. AML hücrelerinin sık bölünmediğini gören araştırmacılar temel bir hücre tipinin AML hücrelerini ürettiği fikrini test etmek amacı ile fareler üzerinde çeşitli deneyler yapmışlar. Bu deneyler sırasında araştırmacılar insan kökenli AML hücrelerini fareye nakil etmişler ve bir tip hücrenin kemik iliğine yerleşerek lösemi hücreleri ürettiğini gözlemlemişler. Gözlenen bu hücreler kanser kök hücreleri olarak adlandırılmış. Daha sonraki çalışmalar meme ve kalın bağırsak kanseri başta olmak üzere pek çok katı tümörde de KKH'lerin bulunduğunu gösteren sonuçlara ulaşmış. Önceleri tümörlü bir yapı içerisinde kanser kök hücrelerinin oranının çok düşük olduğu varsayılmaktaymış ama 2007 yılında yapılan bir çalışma farelere enjekte edilen lösemi ve lenfoma hücrelerinin %10 kadarının in vivo ortamda kanser geliştirme yetisine sahip olduğunu göstermiş. Başka bir çalışma ise ileri derece melanomlardan toplanan hücrelerin %25'inin bağışıklık yetmezliği olan fareler üzerinde kanser hücreleri oluşturduğunu belirlemiş . Tümörler içerisindeki KKH miktarı konusunda hala tartışmalar devam etmekte olsa da yapılacak çalışmalar ile önümüzdeki yıllarda bu sorunun yanıtına ulaşılacak gibi gözükmekte. Kansere karşı etkili, tümör oluşturan hücreleri hedefleyen tedavi yöntemleri geliştirilerek tümörleri yok etmek için , kanserli doku içerisindeki oranları ne olursa olsun KKH hipotezinin test edilmesinin gerekli olduğu araştırmacılar tarafından vurgulanıyor. Konu ile ilgili bilim insanları KKH'lerin kanser hücresi üretme yetilerine yol açan özel biyolojik ve genetik yapıları ile uyumlu olarak bu hücrelerin antitümör ilaçlarına karşı duyarlılıklarının da diğer kanser hücrelerinden farklı olabileceğini düşünmekteler. Bu hücrelerin nasıl yok edileceği sorusu ise bilim dünyasını meşgul eden diğer bir soru. Ama bu soruya yanıtlar gelmeye başlamış. Bilim insanları, KKH'lerin bölünmesi sırasında kullandıkları üç farklı moleküler yolağı tanımlamayı başarmışlar: Notch yolağı, Hedgehog yolağı ve Wnt/beta-katenin yolağı. Bu üç yolağı kullanarak kanser kök hücrelerinin tümör üretim aktivitelerini durduracak tedavi yöntemleri üzerine çalışmaların devam ettiği çeşitli kaynaklarda bildiriliyor. Her ne kadar tümör içindeki oranları, her bireyde ve kanserli yapıda gösterdikleri farklılıklar hala tartışmaya açık olsa da KKH hipotezi gelecekte kanser tedavileri için bir umut ışığı yakmış gibi görünmektedir. Üniversiteler ve araştırma kuruluşları AML hücrelerinde kanser kök hücrelerinin tanımlanmasından bu yana KKH araştırmalarına yüksek miktarlarda yatırım yapmışlardır. A.B.D. Ulusal Kanser Enstitüsü tarafından yönetilen Kanser Genom Atlası Projesi kapsamında binlerce tümör örneğinin gen dizilimlerinin belirlenmesi çalışmalarına önümüzdeki beş yıl içerisinde 1 milyar dolar harcanması planlanmaktadır. Bu çalışmaların kanser kök hücreleri ve kanser biyolojisine ait bilgilerimizi arttıracağı tartışma götürmezken, kanser tedavisinde yeni çığırlar açma olasılığı da hem bilim dünyası hem de kanser hastaları için heyecan vericidir.


Kremler öncelikli olarak bizlere kokuları ve görünüşleri ile hitap etseler de aslında farkında olmadan hepimiz kullandığımız kremlerin kıvamına, yağ oranına dikkat ederiz; hatta kullandıkça renk değişimini dahi gözlemleriz. Bunlar tüketici gözüyle normal davranışlardır, ancak çoğu krem günümüzde tenimizin yağ oranına, amacımıza ve kullanım sıklığımıza bağlı olarak bizlere sunulduğu için bahsettiğim kontrolleri yapmak -eğer bu konularda titiz biri değilseniz- gereksiz hale geliyor. Artık teknoloji gelişti ve piyasadaki sıkı rekabet koşulları kozmetik firmalarını doğrudan tüketici ihtiyaçlarına yönelik kremler üretmeye zorluyor. Bu bağlamda da onlar klasik kremlerinin beraberinde (Şekil 1) klinik araştırmalarla, geri bildirimlerle veya uygulanan anket vb. gereçlerle ihtiyaç duyulanı bularak onu üretme yoluna gidiyorlar. Medyayı kullanarak ya da kataloglar üzerinden hedef kitlelere bu ürünleri sunuyorlar. Kozmetik dünyasına göz attığımızda karşımıza kremler ile losyonlar çıkarken, medikal olarak tüm krem türevlerini görmek mümkün. Bu yazı sonrasında hangi türevin hangi işlevlerde daha etkin kullanıldığını daha iyi kavrayacaksınız. Bilimsel açıdan tüm krem ve türevleri yarı-katı ürünler başlığı altında toplandıkları için merhemlerin de, losyonların da, jellerin de aslında bir çeşit krem sayılabileceğini de belirtmek istiyorum. İsimlerindeki farklılık sadece kullanım alanları ile ilişkilendirmede öne çıkıyor. Şimdi losyondan başlayarak kıvamımızı arttıralım ve krem türevlerinin ne tür kimyasal tepkimeler içerdiğini, hangi ihtiyaçlarımızı karşıladıklarını gözlemleyelim: Losyonlar ve kullanım alanları Losyonlar, hasar görmemiş vücut yüzeylerine tatbik edilen, düşük ve orta kıvama sahip krem türleridir. En bilinen losyon türü şampuanlardır; bir şampuan belirgin bir biçimde losyonun tüm özelliklerini bünyesinde barındırır (Şekil 2): Belirli bir amaç için kullanılırlar , düşük kıvamlı oldukları için geniş yüzeylerde etkili olurlar, uzun raf ömrüne sahiptirler, yağ oranları düşük olduğu için suyla temas ettikleri anda vücut yüzeyinden büyük oranda temizlenirler. Bu özellikleriyle şampuanlar saçlarımızı temizler, kepek oluşumunu/çoğalmasını engeller, saç derimizin pH/yağ dengesini korunmasına yardımcı olur. Losyonlar su içindeki yağ emülsiyonlarıdır. Emülsiyon, birbiri içinde çözelmeyen sıvı sıvı karışımlarına verilen addır. Miktarca az olan sıvı diğer sıvı içerisinde dağılmış durumdadır. Buna en iyi örnek süttür. Emülsiyonları kararlı kılmak için emülgatörler kullanılır. Emülgatörler sürfaktan özellikli maddelerdir: Sürfaktanlar yüzey gerilimini düşürerek bir yüzey için daha kararlı bir yapı oluştururlar, böylece faz ayrımı önlenerek düzensiz yayılma engellenmiş olur. Losyon içinde kullanılan emülgatörlerden bazıları parafin, setearil alkol, polisorbat 20 ve setearet 20 olarak sıralanabilir. Emülgatörler aynı zamanda losyona stabilite kazandırdıkları için stabilizatör ajanı olarak da görev alırlar . Medikal anlamda ise losyonlar, mikroplara karşı aşırı hassasiyeti olan kimselerce, vücudun herhangi bir bölgesinde mantar tedavisi amacıyla, egzema veya diğer alerjik deri semptomlarına yönelik tedavilerde, yumuşatıcı, ağrı giderici olarak da kullanılabilir. Kremlerin özellikleri ve kullanım alanları nelerdir? Kremlerin losyonlara oranla biraz daha yoğun ve merhemlere kıyasla daha akıcı olmaları, onlara hem losyon gibi hem de merhem gibi kullanılabilme esnekliği sağlamıştır. Bu nedenle medikal açıdan kremler, merhemlere ve losyonlara tercih edilirler. Jellerin çabuk emilme ve dolayısıyla çabuk tepki verme özelliklerinden dolayı kremlerle kıyası pek mümkün değil. Kremlerin biraz daha yoğun kıvamları olduğunu düşünürsek losyonlarda kullanılan hammaddelerin üzerine bağlayıcı özellikte olan veya başka bir amaca sahip olan ancak bağlayıcı özelliği de bulunan kimyasalların eklenmesi sonucu doğuyor. Bu kimyasallar çoğu zaman kıvam arttırma özelliklerinin yanında sürfaktan, deri yumuşatma vb. özellikler de taşırlar. Bağlayıcılara örnek olarak miristil alkol, setil alkol, karbomer verilebilir. Karbomer içeren kremler çoğunlukla beraberinde nötralizatör olarak sodyum hidroksit ve trietanolamin de içerir . Bunun nedeni karbomerin asidik değerini nötralize etmek içindir. pH dengesi yani kimyasal karışımın içindeki H+ iyon derişimi çok olursa krem fazla asidik, az olursa da bazik olur. Nötralizasyon tepkimelerinde asitler ile bazlar tepkimeye girerek su ve tuz açığa çıkarırlar. En bilinen örneklerden biri sofra tuzunun oluşum tepkimesidir : HCl + NaOH NaCl + H2O (Hidroklorik asit + Sodyum hidroksit Sofra tuzu + Su) Sık kullanılan diğer nötralizatörler içinde potasyum hidroksit ile sodyum hidroksimetil glisinat da sayılabilir. Kremler, genel olarak losyonların kullanım alanlarına ilave olarak nemlendirmenin daha çok ihtiyaç duyulduğu durumlarda kullanılırlar. Merhemlerin bu kadar yoğun kıvamda olmalarını hangi kimyasallar sağlar? Merhemlerin kıvamlarındaki akmazlık daha çok içeriklerindeki parafin, vazelin gibi petrol türevlerinden ve hidrojene lanolin gibi yoğun maddelerden ileri gelir. Hidrojene lanolin oda sıcaklığında taş sertliğindedir, merhem yapısına eritilerek ilave edilir ve doğal olarak merheme koyu kıvam verir. Merhemlerin içeriğinde bağlayıcılardan çok, bahsettiğim koyu kıvamlı hammaddeler olduğu için imalatları esnasında kremlerden daha az kimyasal tepkimeye sahiptirler. Genel kullanım alanları arasında ağrı kesici, anti-mikrobiyal, deriyi yumuşatma ve kuruluğunu önleme gibi özellikler sayılabilir. Jellerin diğer krem türevlerine baskın yönleri nelerdir? Jeller içeriklerinde deri yüzeyini emilime hazırlayan maddeler barındırırlar. Benzil alkol, izopropil palmitat gibi kimyasal maddeler deri yüzeyini aktif maddenin hızlıca emilebilmesini sağlayacak biçimde şekillendirerek kamfor, ibuprofen, levomentol, diklofenak dietilamin, dimetinden maleat gibi acı dindirici, kaşıntı önleyici, alerjik tepkileri dindirici özellikteki aktif maddelerin en kısa sürede görevlerini yerine getirmelerini sağlarlar. Jellerin kıvamları neredeyse merhemler kadar yoğundur; içeriklerindeki bağlayıcılar ve sürfaktanlar jellerdeki bu koyu kıvamın başlıca etkenleridir. Tüm krem ile türevlerinde tüm bu kimyasalların yanında olmazsa olmaz diyebileceğim koruyucu/katkı maddelerini es geçmeyelim. Bu kimyasallar genel anlamda kreme ömrünü biçen kısmını oluşturur ve çoğu yapısal olarak anti-mikrobiyal etkiye sahiptir. Bu maddelere örnek olarak metil paraben, etil paraben, propilen glikol, benzil alkol ile propil parahidroksibenzoatı verebiliriz. Kremler nasıl bozunurlar? Aslına bakarsanız kremler gıda maddeleri gibi görünürde bozunmalarını belli etmezler. Örneğin raf ömrü geçmiş bir peynir kolayca küflenir ve bunu kolayca anlayabiliriz, ancak raf ömrünü tamamlamış bir kremin veya türevinin etkisini kestirmek güç. Çünkü bozunmalar çok çeşitlilik gösterebilir: Örneğin nötralizatörü işlevini kaybeder ve raf ömrü sonrası yoğun asidik/bazik bir hal alırsa krem tahriş edici bir özellik kazanabilir. Diğer yandan aktif maddesi etkinliğini kaybetmiş olabilir ve bu durumda ne kadar kullanırsanız kullanın size olumlu bir etki sağlamayacaktır. Emülgatörler, çevrenin etkisiyle işlevini yerine getiremeyebilir; böylece bir anlamda stabilizatör etkisini kaybetmesiyle yağlı faz ile sulu faz ayrışmaya başlayıp beyaz olan krem gitgide sarımsı bir hal alabilir. Tüm bunlara rağmen raf ömrü 5 yıl olan kremi bir 5 yıl daha kullanmanız da olası elbette. Raf ömrü neye göre belirlenir? Kremlerin formülasyonları oluşturulduktan sonra belirli periyotlar dahilinde üretilen numunelerden analizler yapılır, elde edilen sonuçlar kıyaslanır ve eldeki değerlerin limit içinde kaldığı optimum süre gözetilerek raf ömrü belirlenir. Kremin tazeliğini koruması için en önemlisi hava ile temas etmemesidir. Bu nedenle medikal kremlerin tüpleri, kapaktaki delgeç ile delinene kadar kullanıma kapalıdır (Şekil 4). Kremlerin içeriklerindeki gizleri böylelikle açığa çıkarmış olduk. Rehber niteliğindeki bu iki aylık yazı dizisinin ufkunuzu genişletmiş olması dileklerimle... Serinin ilk yazısı için buyrunuz: Kozmetiğin Vazgeçilmezi: Kremler 1


Bu yılın Nobel Fizik ödülü ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Ensitüsü'nden David Wineland ve Paris'te College de France'dan Serge Haroche'a tek kuantum sistemlerin ölçümü ve manipülasyonu konusunda yaptıkları çığır açan deneyler sebebi ile verildi. Bu yazıda önce kuantum dolanıklıktan ve daha sonra çığır açan deneylerden ve bu deneylerin nasıl yapıldığından bahsetmeye çalışacağız. Dolanık durumlar Schrödinger'in Kedisi bilimle biraz ilgilenen hemen herkesin duyduğu talihsiz bir kedidir. Kısaca özetlemek gerekirse, kuantum fiziğine dalga fonksiyonu konseptini kazandırarak en büyük katkılardan birini yapan Erwin Schrödinger, Niels Bohr'un önderlik ettiği kuantum mekaniğinin Kopenhag Yorumu'nun klasik dünyadaki cisimlere uygulandığında ortaya çıkan garipliklere dikkat etmek için bu düşünce deneyini ortaya atmıştı. Kopenhag Yorumu'na göre, dalga fonksiyonu bir sistemin gerçekliğinden ziyade, onun olasılık dağılımını vermekte ve sistem üzerinde bir ölçüm yapıldığında sistem bu olasılık fonksiyonu tarafından rastgele, izin verilen durumlardan birine bürünmekte ve ölçüm sonucu olarak o durum elde edilmekte. Bu yoruma göre ölçüm yapılana kadar sistem izin verilen bütün durumların lineer süperpozisyonu durumundadır. Bu ise ölçüm yapılıncaya kadar sistemin aynı anda tüm durumlarda birden olduğu, ve ölçüm yapıldığında rastgele o durumlardan birine çökmesi olarak özetlenebilir . Yukardaki durumun tuhaflığına 1935 yılında Einstein, Podolsky ve Rosen dikkat çekmişlerdi (Figür 1). Son yıllarda laboratuvarlarda rutin olarak gerçekleştirilen bir örnek ile açıklayalım: özel bir atomik olayda ortaya iki foton çıkar , bu elektronik geçişlerdeki momentum korunumlarına göre, ortaya çıkan fotonların polarizasyonları ya yatay/dikey, ya da dikey/yatay olmak zorundadır. Ama hangi fotonun polarizasyonun yatay, hangisinin dikey olduğu bilinmemekte, tek bilinen birisinin yatay, diğerinin dikey olduğudur. Bu deneyde fotonlardan birisinin polarizasyonu ölçüldüğünde, Kopenhag yorumuna göre foton rastgele bir şekilde iki durumdan birine çöker, ve ölçüm sonucu olarak ya dikey ya yada yatay bulunur. Yapılan bu ölçüm ile diğer fotonun polarizasyonu da otomatikman öğrenilmiş olur. Ölçüm yapılan foton dikey polarizasyona sahip ise, diğer foton yatay olmak zorundadır. EPR paradoksu da tam burada devreye girer. Kopenhag yorumuna göre, diğer foton da aynı anda iki polarizasyonda birden bulunuyor olması gerekiyordu, ve ilk foton üzerinde yapılan ölçüm ile bu ikinci fotonun da aynı anda, aradaki mesafeden bağımsız olarak dalgafonksiyonun yatay duruma çökmesi gerekiyor. Yani ikinci foton bir şekilde ilk foton üzerinde yapılan ölçümden anında haberdar oluyordu. İlk bakışta mantığa aykırı gelen bu bağlantıya dolanıklık adı verilir, bu iki foton dolanık fotonlar olarak adlandırılabilir. Bu durum bilinen hiçbir etki ışıktan hızlı ilerleyemez prensibi ile çelişiyor gözüküyordu. Bu çelişkiyi ilk defa ortaya atan ünlü EPR makalesinde çözüm olarak ise henüz bilinmeyen, denklemlerdeki bir takım gizli değişkenlerin bu mantıksızlığı açıklayabileceği fikri ortaya atılmıştı. Bu makaleden yaklaşık 30 yıl sonra John Bell basit bir matematik ile gizli değişkenler teorisinin hangi koşullarda test edilebileceğini ortaya koymuş ve 1980'lerden itibaren Bell testi deneyleri başarı ile yapılmaktadır. Bu deneyler Haroche ile Wineland'in deneyleri kadar önemli olsa da arada farklar vardır. 2012 Nobel Fizik Ödülü Erwin Schrödinger EPR makalesinde öne sürülen paradoksal duruma daha çok dikkat çekmek için yeni bir düşünce deneyi öne sürer: bu deneyde bir kedi, küçük bir miktar radyoaktif madde, bir radyasyon sayacı ve bu sayaca bağlı bir çekiç ve zehir kapalı bir kutu içine konur. Radyoaktif madde o kadar azdır ki, bir saat içinde ortalama bir atom bozunacaktır ve sayaç tıkladığında bir mekanizma ile çekici zehir şişesinin üzerine düşürerek kediyi öldürecektir. Kopenhag yorumuna göre bu bir saat içinde ölçüm yapmadığımız için, sistemin dalga fonksiyonu aynı anda hem atom bozunmuş hem de bozunmamış durumlarındadır. Atomun bozunması kedinin ölümü anlamına geldiğinden, ölçüm yapılıncaya kadar kedi hem ölü hem de canlı durumlarının süperpozisyonundadır. Bu ise sağduyuya aykırı bir sonuçtur. Bu durum ise kuantum dünya ile klasik dünyayı birbirinden ayıran bir sınır olup olmadığını, eğer böyle bir sınır varsa hangi boyutlarda kendini gösterdiği sorularını ortaya çıkarmıştır. İşte bu noktada Haroche ve Wineland'in deneyleri ve geliştirdikleri teknikler fizikte ders kitaplarına girecek ölçüde önemlidir. Serge Haroche, süper aynaları, tek atomlar ve tek fotonlar Paris'teki deneyleri mümkün kılan düzeneğin merkezinde birbirinden bir kaç cm uzakta yer alan, birbirine bakan çok yüksek kalitede iki ayna yer alır (Figür 2) ve bu iki ayna bu sayede bir kovuk cavity oluştururlar (Figür 3'de C). Bu aynalar düşük sıcaklıkta (bu durumda 0.8 K) mikrodalga fotonlar için neredeyse mükemmel bir yansıtıcıdırlar. Bu sayede dikkatli bir şekilde sisteme gönderilen fotonlar iki ayna arasında çok uzun süreler (ilk zamanlar 160 mikrosaniye, daha sonra 2007 yılında bu süreyi 100 kat artırmışlar) yansıyabilmekte. Bu fotonların kuantum durumlarını takip etmek, ölçmek için ise aynalar arasına yine çok özel şekilde hazırlanmış Rubidyum atomları gönderilir. Bu atomlar kovuğa girmeden önce bir lazer pulsu ile (Figür 3'de B) çok yüksek elektronik orbitallere uyarılırlar (n=50, 51 gibi) ve bu sayede dipol momentleri normal atomlardan çok daha yüksek olduğu için ışıkla da o derece hassas bir şekilde etkileşebilirler. Bu sistemde ise kovuktaki mikrodalga fotonlarının frekansı n=50 ve n=51 seviyelerinin arasındaki frekansın çok yakınındadır (51 GHz civarı). Bu iki enerji birbirine eşit olmadığı için atom kovuktan geçerken kovuktaki mikrodalga fotonu absorbe edemez, ama birbirine de çok yakın olduğu için fotonun fazında bir değişime sebep olur. Fazdaki bu değişim ise atom kovuğu terk ettikten sonra çeşitli detektörlerle atomun durumuna bakılarak ölçülebilir. Buraya kadar her hangi bir dolanıklıktan ve Schrödinger'in kedisinden bahsetmedik. Schrödinger'in kedisi deneyinde ise atom n=50 ve n=51 seviyelerinin süperpozisyonu durumunda hazırlanır (Figür 3'de R1'de gösterilen mikrodalga pulsu ile). Yani bu, atomun hangi durumda olduğunu ölçüm yapılıncaya kadar bilemiyoruz demek. Yapacağımız ölçümlerin ise, istatistiksel olarak yarısında n=50, yarısında n=51 durumu bulacağız demek. Bu kuantum durumda hazırlanan atom, içinde tek bir mikrodalga foton olan kovuğa girdiğinde, yine yukarda bahsettiğimiz mekanizma ile fotonun fazında bir değişme olur. Fakat bu sefer, foton, atomun iki durumuna (n=50, n=51) tekabül eden iki farklı faz kazanır. Bu şekilde iki atomik seviye ile fotonun iki farklı faz durumu arasında dolanık bir kuantum durum yaratılmış olur. Atom kovuktan çıktığında başka bir mikrodalga pulsu bu iki durumu yine birbiri ile karıştırır (Figür 3, R2). Daha sonra ise atom n=50 mi yoksa n=51 durumunda mı olduğu kaydedilir (Figür 3, D). Kovuktan önce ve kovuktan sonra iki farklı mikrodalga pulsu ile bu iki seviyeyi karıştırdığımız için, daha sonra atom üzerindeki ölçümde atomun ne zaman hangi durumda hazırlandığı bilgisini kaybetmiş oluyoruz. Atomu n=50 seviyesinde ölçtüysek, bu ilk puls n=51'e çıkarttı, ikinci puls geri n=50'ye getirdi, yahut ilk puls n=50 seviyesinde tuttu ikinci puls da n=50 seviyesinde tuttu diye yorumlayabiliriz. Bu iki seçenek, ya da yol , bu durumda birbirinden ayrılamazdır. Bu deney, tam bu yüzden bir çift yarık deneyi olarak görülebilir. Çift yarık deneyinin kuantum mekaniği yorumuna göre, iki yarığa doğru gönderilen bir tek fotonun yarıklardan geçme ihtimali eşittir. Bu durumda yarıkların arkasında oluşan girişim deseni, fotonun hangi yarıktan geçtiğini bilmediğimiz için oluşmaktadır. Bu hangi-yol bilgisini edindiğimiz anda girişim deseni kaybolur. Haroche'un deneyine dönersek, yaptığımız ölçümde atomu n=51 durumunda bulduğumuzu varsayalım. Bu duruma iki seçenekten hangisi ile gelindiğini bilmediğimizden, bir girişim deseni görmemiz beklenebilir. Çift yarık deneyinde girişim desenini fiziksel uzayda görürüz . Çünkü desen yarıkların büyüklüğü ve birbirinden uzaklığı gibi parametrelere bağlıdır ve girişime sebep olan yarıkları uzunluk boyutu ile tanımlayabiliriz. Haroche'un deneyinde ise girişim özellikleri atomların enerji seviyelerindeki farka, bunun kovuk içindeki mikrodalga fotonun enerjisi ile olan ilişkisine göre değişir. Yani frekans uzayındadır . Bu yüzden girişim deseni de frekans uzayında olmalıdır. Bunu incelemek için ise, önce kovuk boş tutulur ve atom boş kovuğa gönderilir. Daha sonra atomu bu iki atomik seviyede (n=50, n=51) eşit olarak hazırlayan iki mikrodalga pulsun frekansı değiştirilir, atomun herhangi bir seviyede öçülme ihtimalinin (mesela n=50) frekansa göre bir sinüs şeklinde değiştiği görülür. Bu ise bir girişimdir. Ardından aynı deney, kovuğa mikrodalga fotonları gönderildikten sonra tekrarlanır ve elde edilen iki girişim deseni karşılaştırılır. İki desen arasındaki faz ve büyüklük farkından kovuk içindeki fotonlar ve oluşturulan Schrödinger'in kedisi durumu hakkında bilgi edinilir. Bu deneyin, tek atomlarla tek fotonların kontrollü etkileşmesine olanak vermesi haricinde çok önemli olduğu bir diğer nokta da, hazırlanan Schrödinger'in kedisi kuantum durumunun, zamana göre de değişiminin ölçülebilmesi olmuştur. Bunun için kovuğa gönderilen atomdan hemen sonra bir atom daha gönderilir ve aynı deney tekrarlanır. Bu sefer iki atomun gönderilme zamanları değiştirelerek, kovuktaki fotonların durumunun zamana göre nasıl değiştiği gözlenebilir. Böyle bir deneyde zaman artırıldıkça iki peşi sıra gönderilen bu iki atomun durumları birbiri ile ilişkisini kaybettiği görülür. Bu ise çeşitli çevresel faktörler yüzünden faz bilgisinin yavaşça kaybolması ve bir noktada gelişigüzel bir değere doğru kaymasının gözlemlenmesidir. Eşfazlı olma durumunun bu şekilde kaybolmasına decoherence denir ve gerek temel fizikte, gerekse kuantum hesaplama alanında çok ama çok önemli bir yere sahiptir. Fiziğin Behzat Ç.'si David Wineland Bu yılki Nobel Ödülü açıklanmadan bir kaç gün önce bir arkadaşım Fiziğin Behzat Ç.'si kim acaba? sorusuna anında, David Wineland, diye cevap vermiştim. Çünkü Figür 4'te de görülebileceği üzere, Wineland fiziğe yaptığı katkılar kadar karakteristik bıyıkları ile de ünlü bir fizikçidir. Kendisi Ramsey girişim tekniğini bulan Nobel ödüllü Norman Ramsey'in öğrencisidir. 1970'lerden beri Colorado-Boulder'da Amerikan Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü'nde çalışmaktadır. Wineland'in sistemi ise Haroche'unkinin aksine fotonlarla tuzaklanmış tek iyonları ölçmek üzerinedir. İyon tuzağı olarak bilinen teknikte ise iyonize edilen bir atom, dikkatlice hazırlanmış elektrotlar ile tuzaklanır ve yine düzgün bir şekilde odaklanmış lazer pulsları ile iyonun çeşitli elektronik ve hareket kuantum durumları manipüle edilir. 1970'li yıllarda Hans Dehmelt ve Wolfgang Paul (bu ikili 1989 Nobel Ödülü'nü Ramsey ile paylaşırlar) tarafından ilk defa öne sürülüp geliştirilen bu teknik bugün tek kuantum sistemleri çok büyük bir hassasiyetle manipüle etme adına en başarılı sistemlerden biridir. Figür 5.'te görüldüğü üzere tek iyonlar elektrik alan altında yanyana tuzaklanabilmekte ve fluoresans emilimi ile tek iyonlar görüntülenebilmektedir. David Wineland yaptığı temel fizik deneylerine ek olarak, bu deneylere uygulama alanları da yaratan biridir. Bunlar arasında çok yüksek hassasiyetli atomik saatler ve kuantum hesaplama alanındaki deneyleri sayılabilir. 1995 yılında ilk defa bir kuantum CNOT mantık kapısı gösterimini yine tuzaklanmış iyonlarla yapmışlar ve bu çalışma deneysel kuantum hesaplamanın en temel çalışmalarından biri olarak gösterilmektedir. Bunlar haricinde iki iyon arasında deterministik dolanıklık ve daha sonra dört iyon arasında dolanıklığı yine ilk defa deneysel olarak göstermişlerdir (şu anda rekor 14 iyon ile Innsbruck'tan Rainer Blatt'ta). Yine prensip olarak benzer Schrödinger'in kedisi tipi kuantum durumlarını, Haroche'un aksine ışık ile değil , ilk defa kütlesi olan bir parçacıkla, bu durumda tuzaklanmış iyonlar ile göstermiştir. Wineland'in kedisi ise aynı iyonun farklı iki mekanik hareket modunun süperpozisyonu idi. Wineland de yine daha sonra Haroche gibi bu hassas kuantum durumların decoherence'ını yani eşfazlılığını nasıl kaybettiğini inceleyerek klasik ve kuantum dünyalar arasındaki sınırları da ilk defa deneylerle çalışmışlardır. Özet olarak, Wineland ve Haroche, isimlerini birlikte anmamız gereken bir çok diğer isimle birlikte daha 30 yıl öncesine kadar hayal olan deneyleri gerçekleştirmişler; yüzyılın başında yine kolektif olarak bir çok büyük ismin ortak çabası olarak ortaya çıkarak sadece bilim dünyasını değil, tüm dünyayı yerinden sallayan kuantum fiziğine yepyeni boyutlar kazandırmışlardır.


Tıp tarihi, insanlık tarihi kadar eski ve bir o kadar da renkli. Tarihler boyunca, farklı uygarlıkların karşılaştıkları hastalıklar ve ölüm için birbirinden farklı sebeplere inandıkları, bu farklı sebeplere ilişkin birbirinden ilginç tedavi yöntemlerinden medet umduklarını biliyoruz. Antik çağlardaki tıbba baktığımızda, hastalık nedenlerinin çoğunun doğaüstü güçlerle ilişkilendirildiğini, yapılan tedavi edici uygulamaların da bu güçleri memnun etmek amaçlı olduğunu, kötü ruhları kovmak gibi törensel öğeler içerdiğini görüyoruz. Adaklar, dualar, kan akıtmak, tütsüler ve kullanılan çeşitli sanrı yaratıcı otlar bunların güzel örnekleri. Yıllar geçtikçe, insanoğlu gözlem yaparak hastalıkların kökenine ait neden sonuç ilişkileri hakkında fikir sahibi olmaya başladı. Rönesans dönemi ile başlayan aydınlanma hareketi, bilimsel yöntemin gelişmesi ve 19. yüzyılda hastalık yapan mikropların keşfi gibi önemli buluşlar, zamanla tıbba yön veren mistisizm ve doğaüstü inanışları büyük ölçüde ortadan kaldırarak, kanıta dayalı tıp uygulamalarına öncülük etti. Bugün, eskiden ölümcül olan veba gibi, verem gibi pek çok hastalığın bizler için artık tehdit oluşturmamasını bu gelişmelere borçluyuz. Geleneksel inanca dayalı tıp uygulamalarından modern tıbba geçiş süreci içindeki en ilginç dönemlerden biri 18. ve 19. yüzyıl ve Viktorya dönemindeki tıp uygulamaları. Gelin kısaca, tıp tarihine tuhaflıklarıyla damgasını vurmuş bu dönemin uygulamalarına ve bu uygulamaların altındaki inanışlara bakalım. Viktorya döneminde yaşayan doktorlar, bedenin anatomik yapısı hakkında kabaca bir fikre sahip olmalarına rağmen, organların işleyişi hakkındaki bilgileri oldukça yetersizdi. Organların anatomik yapılarına aşina olsalar da, çoğu hekim, kökeni eski Yunan filozoflarına dek giden Humorizm adı verilen bir tıbbi teoriye inanmaktaydı. Humorizm ya da Dört Sıvı Teorisine göre, insan vücudunda siyah safra , sarı safra , balgam ve kan adında dört adet sıvı mevcuttu. İnsan vücudundaki organların fonksiyonları, vücutta mevcut bulunduğuna inanılan bu dört sıvının dengesi sayesinde düzenleniyordu. Bunlar arasındaki dengesizlik, organik veya psikolojik tüm hastalıkların ortaya çıkma nedeni olarak görülüyor, hatta insanların mizacını dahi bu sıvıların yönlendirdiği düşünülüyordu. Örneğin kolera hastalığının, adından da anlaşılacağı gibi sarı safranın fazlalığından, depresyonun ise siyah safra fazlalığından ortaya çıktığına inanılmaktaydı. Depresyon yerine zaman zaman kullanılan melankoli kelimesinin, siyah safra sıvısının Yunanca adı olmasına şaşırmamak lazım. Humorizm teorisine inanışın devam etmesinin yanısıra, bu dönemde biyokimya, hormonal sistemler, sinir sistemi gibi disiplinlerin hemen hiç bilinmediğini de anımsatmakta fayda var. Kadınların, genital organları dışarıdan görünmediği için erkeklerin eksik birer formu olduğuna inanılıyor, sperm hücrelerinin içinde tüm organları yerinde küçük bir insancık olduğu sanılıyordu. Erken Vikitorya döneminde, henüz mikrop teorisi bilinmediğinden, bulaşıcı hastalıkların kişinin karakter özelliklerinden ve etraftaki iklimden, solunan hastalık yapıcı gazlardan köken aldığına inanılıyordu. Mesela, Buchan'ın 1848 tarihli Domestic Medicine adlı tıp kitabında, su çiçeği, kızamık ve kabakulak hastalıklarının nedenleri baskı yapan ebeveynler, gece havası, hareketsizlik, kızgınlık, ayakların ıslak tutulması ve ısı değişimi olarak sayılmıştı. İngiltere'de pek çok şehirde salgınlara neden olan kolera hastalığının sebepleri ise bozulmuş meyveler, kötü hava, salatalık veya kavun yemek veya kontrol edilemeyen öfke sahibi olmak şeklinde açıklanmıştı. Bu dönemde, ölüm nedenleri de günümüzden oldukça farklıydı. Bulaşıcı hastalıkların önemli bir ölüm nedeni olmasının yanısıra, mesleki kazalar da oldukça yaygındı. Erkekler, henüz toksik etkileri bilinmeyen maddeleri kullanan endüstrilerde çalışmaya başlamışlardı ve cıva, kurşun gibi maddelerin zehirlenmelerine bağlı ölümler sıklıkla görülüyordu. Kadınlardaki en sık görülen ölüm nedeni ile doğum sırasında ortaya çıkan komplikasyonlara bağlı ölümlerdi. Hastalıkların nedeninin tam bilinmediği, ancak batıl inançların etkisini de yavaştan kaybetmeye başladığı bu yıllarda uygulanan tedavi yöntemlerinin kısmen tıbbi, kısmen mistik, kısmen de gözü kara olduğunu söyleyebiliriz. Yeni keşfedilen kıtalardan gelen şifalı maddeler, yavaştan gelişen kimya endüstrisinin yaptığı yeni buluşlar doktorlara tuhaf bir cesaret vermişti. Bütün bunlara Humorizm teorisinden gelen dört sıvının dengelenmesi kavramlarının da eklenmesi sonucu oldukça tuhaf, zaman zaman gülünç ama çoğu zaman oldukça da tehlikeli tıbbi uygulamalar bu döneme damgasını vurdu. Kan Akıtma Kan akıtma, bu dönemde en sık kullanılan tedavi yöntemlerinden biriydi. Humorizm teorisini benimseyen hekimlerin sıklıkla başvurduğu kan akıtma işleminin hemen hemen her hastalığa iyi geldiği sanılıyordu: hazımsızlık, cüzzam, suçiçeği, verem, felç, gut, akne, astım, kanser, kolera, koma, sara, diyabet.... Hatta burun kanaması, aşırı adet kanaması gibi kan kaybıyla karakterize şikayetlerin tedavisinde de sıklıkla kan akıtma yöntemine başvuruluyordu. Ameliyatlardan önce, ameliyatın başarısını artırmak için hastanın kanı akıtılıyordu. Kan akıtma yöntemleri çeşitliydi. Kimi zaman hastanın damarı kesici bir cisimle direkt olarak açılıp, ciddi oranlarda kan kaybetmesi sağlanıyordu. Bu tip cerrahi girişimlerin yanısıra, sülük kullanarak kan akıtılması da oldukça popülerdi. Avrupa'nin çeşitli ülkelerinde kayda değer bir sülük ticareti sürmekteydi, Fransa'dan İngiltere'ye pek çok ülke milyarlarca sülük ithal etmişti. Bir diğer kan akıtma yöntemi, bizim hacamat adıyla bildiğimiz yöntemdi. Hastanın sırt bölgesine açılan kesiklerin üzerine vakum yapacak cam bardaklar yerleştirilerek, bu yaralardan çıkan kanın, bardaklara dolması sağlanıyordu. Bu şekilde, akan kanla birlikte hastalık yapan etkenlerin, kötü etkilerin de hastanın vücudundan çıkacağına inanılmaktaydı. Hijyen uygulamalarının tam olarak bilinmediği bu çağlarda yapılan bu girişimlerin pekçok hastanın kan kaybı ve enfeksiyon nedeniyle ölümüne neden olduğunu belirtmeye gerek yok sanırım. Ancak, gözü kara tıp uygulamaya meraklı doktorların benimsediği bu kan akıtma yöntemin neden olduğu çok meşhur bir ölüm var ki bahsetmemek olmaz. Amerika Birleşik Devletlerinin kurucusu George Washington, 1799 yılında bir gün boğaz ağrısıyla uyandı. Birkaç gün içinde durumu ağırlaştı ve solunum sıkıntısı çekmeye başladı. Washington'un özel doktoru olan Dr. James Craik, solunum sıkıntısının küçük dilin şişerek boğazı tıkamasına bağlı olduğuna kanaat getirdi. Bu durumu tedavi etmek isteyen Dr. Craik, önce George Washington'a kurutulmuş böceklerden yapılmış bir ilaç verdi. İlaçtan sonuç alamayınca kan akıtma yöntemi ile tedaviye başladı. İzleyen gün içinde farklı zamanlarda George Washington'dan yaklaşık 2.5 litre kan akıtıldı. (İnsan vücudundaki toplam kan hacminin 5 lt olduğunu anımsayalım.) Zaten hastalıkla boğuşan Washington, doktorunun tedavi amaçlı uyguladığı yönteme bağlı akut kan kaybının da etkisiyle 17 Aralık 1799'da vefat etti. Dişiniz ağrıyorsa kokain verelim? Viktorya döneminde gördüğümüz absürd uygulamalardan bir diğeri de bugün ne kadar tehlikeli olduğunu bildiğimiz bazı maddelerin şuruplarda ve diğer kozmetiklerde yaygın olarak kullanılıyor olması. Bu dönem, kokain, eroin gibi maddelerin yeni keşfedildiği, nasıl etki ettiklerinin pek anlaşılmadığı, ve bağımlılık yapma etkileri ile diğer ciddi yan etkilerinin bilinmediği bir dönemdi. Daha önce de belirttiğimiz gibi, kimya bilimi henüz emekleme aşamasındaydı. Hal böyle olunca, yaramaz ve huzursuz bebeklerin ağlamasını azaltan, onları mışıl mışıl uyutan şurup ve ilaçlara rağbet büyüktü. Piyasada, çocukların diş ağrıları için kullanılan kokain içeren diş çıkarma şuruplarından, çocukların yaramazlık yapmaması için kullanılan eroin, morfin, afyon karışımı şuruplara dek muhtelif ilaç mevcuttu. O dönemki çocukların biraz sessiz ve yavaş olmasına şaşırmamak lazım sanırım. Öksürük probleminiz mi var? Afyon 'dan elde edilen morfin, çok uzun bir zamandır hem ağrı kesici, hem de kronik öksürük tedavisinde kullanılıyordu. Ancak son yıllarda morfinin bağımlılık yaptığını fark eden bilim adamları yeni alternatifler aramaktaydılar. Alman ilaç firması Bayer, 1895 yılında morfinin yerini alacak yeni bir mucize ilaç bulduğunu duyurdu. İlaç ismini, kullanan kişide korkusuz ve kahramanca hisler uyandırdığı için eski Yunanca'da kahraman anlamına gelen heros kelimesinden alınmıştı: Eroin . Kısa bir zaman içinde, eroinin aranan mucize öksürük baskılayıcı ilaç olmadığı, iddia edildiğinin aksine çok ama çok ciddi bağımlılık yaptığı anlaşılacaktı. Ancak bu durum anlaşılıp müdahele edilene dek, eroin, eczanelerde öksürük ilacı olarak serbestçe satıldı. Yasaklandığında sene 1910 idi. Sigaranın Dumanı Lavman uygulamaları bu dönemde oldukça yaygındı. Zira, barsaklara verilen madde ile vücuttaki dört ana sıvının dengeleneceği, kötü ve hastalık yapan maddelerin lavmanda kullanılan madde aracılığıyla vücudu terkedeceğine inanılıyordu. Lavmanın yanısıra, hastaları kusturmak amaçlı ipeka şurubu, bitki özleri gibi maddeler de sıklıkla kullanılıyorlardı. Bu uygulamaların çoğu hastaların aşırı sıvı ve elektrolit kaybetmesine neden oluyor, daha da hastalanmalarına, hatta ölmelerine yol açıyordu. Ancak bu lavmanlar arasında belki de en ilginci sigara dumanı lavmanı idi. Tütün, Amerika'nın keşfinden sonra Avrupa'ya yeni yeni gelmişti ve çok popüler olmaya başlamıştı. Pek çok hastalığın tedavisinde kullanılıyordu. Lavman formu da, özellikle karın ağrısı, boğulma veya nefes durmalarında kullanılmaya başlamıştı. Nefesi duran kişi yere yatırılıyor, tütün lavmanı yapmak için özel olarak tasarlanmış bir cihazla, yakılan tütünden çıkan duman ve sıvı karışımı makat yoluyla hastaya veriliyordu. Çoğu hekim, bu uygulamanın kişinin soluk alışını düzelteceği ve barsak ağrılarına iyi geleceğine inanmaktaydı. 19. yüzyılın ortalarına gelindiğinde, nikotinin zehirli olduğu farkedildikten sonra bu uygulamaya son verildi. Kalan sağlar bizimdir Bu uygulamalar sayesinde pek çok hastanın, kolayca iyileşen hastalıkları olmasına rağmen sadece gözü kara hekimlerce tedavi edildikleri için telef olduklarını tahmin etmek çok zor değil. Neyse ki, ilerleyen yıllarda hastalık yapan mikroplar teorilerinin gelişmesi, fizyoloji, biyokimya ve diğer bilim dallarındaki bilgi dağarcığımızın artmasıyla modern tıbbın ve kanıta dayalı tıp uygulamalarının temelleri atıldı. Viktorya çağında uygulanan etkisiz ve hatta zararlı tedavilerin pek çoğunun bugün modern tıp uygulamarında artık yeri yok. Ancak şunu da belirtmek gerekli ki, bu ve benzer uygulamaların etkin olduğuna inanan ve bunu hasta kişilere uygulamaya devam eden kimseler az sayıda olsalar da, hala mevcutlar. 19. yüzyılın tozlu sayfalarına gömülmüş bu yöntemleri uygulayan kimselere karşı şüpheci yaklaşmanız ve George Washington'un acı sonunu anımsamanız sağlığınız açısından faydalı olacaktır.


Açık Bilim artık her hafta Dr. Karl ile Bilim Sohbetleri sunacak. İyi ama kim bu Dr. Karl?! Avustralya radyolarının sıkı takipçisi olmadığımdan Dr. Karl Kruszelnicki ile BBC yayınlarından tanışmıştım. Dinleyecek yeni bilim programları arıyordum BBC sitesinde, Dr. Karl'ınkini de bir denedim. İngiltere'de sabahın üçünde yayınlanan bu programa Avustralya'dan bağlanan Dr. Karl, telefonla gelen bilim sorularını cevaplıyordu. Ama ne cevaplamak! Fizikten tıbba, kimyadan bilgisayarlara dek çok geniş bir yelpazeden soruları anında karşılıyordu Dr. Karl. İlk başta işin içinde bir bit yeniği var sandım. Ancak bu cevaplar aslında yılların birikimiydi. Dr. Karl, fizik-matematik, tıp, cerrahi ve biyomedikal mühendisliği alanlarında akademik derece sahibi, bilim dergilerini hala takip eden bir bilim meraklısı. Araştırma tecrübesi de var: Gözün ağtabakasındaki elektriksel etkinliği ölçen bir aygıt geliştirdiği gibi, göbek pamukçuğu üzerine yaptığı araştırmalarla güldürürken düşündüren araştırmalara verilen Ig Nobel Ödülü'nü kazanmış. Avustralya'nın en sevilen isimlerinden İngiltere saatiyle sabahın üçünde BBC'nin konuğu olan Dr. Karl aslında bundan hemen önce Avustralyalı gençlerin sorularını cevaplıyordu, gençlik radyosu TripleJ'de. Avustralya'da saat 10'a denk gelen bu programı arayan gençlerin seslerindeki cıvıltı ve merakı, zamanla uykulu İngilizlerinkine tercih eder oldum. Perşembe sabahları TripleJ'de Karl'ın programı başlayınca, soru sormak isteyenlerin aramalarından radyo istasyonunun telefonları kilitleniyor. Çünkü Dr. Karl onların dilinden konuşuyor, en güncel ve karmaşık görünen kuramları bile sade ve esprili bir dille anlatıyor, okunacak kaynak gösteriyor. Ayrıca bilimi herkesin anlayabileceği ve öğrenip yapabileceği bir uğraş olarak tanıtıyor: Kendi gözlem veya deneylerini anlatanlar eğer ki gözlemlerini ve ölçümlerini bir kağıda yazmışlarsa uyduruk hediyeler bile kazanabiliyor! Bütün bunlar sayesinde birçok Avustralyalı, bilim merakını Dr. Karl'dan kazanmış. Şimdi Sydney Üniversitesi Fizik Bölümü'ndeki özel kadrosuyla Avustralya'daki ilkokul öğrencilerine fiziği ve bilimi sevdirecek etkinlikler düzenlemekle de meşgul. Bütün bunlar Dr. Karl'a hem haklı bir şöhret hem de güvenilirlik getirmiş. En güvenilir Avustralyalılar sıralamalarında her sene hatırı sayılır bir yer ediniyor. Ayrıca ismi bir göktaşına verilmiş: '18412 Kruszelnicki'. Dr. Karl ile Bilim Sohbetleri Açık Bilim'de dinleyeceğiniz ve okuyacağınız ise yaklaşık beşer dakikalık bilim sohbetleri. Avustralya'nın kamu yayıncısı ABC'nin radyolarının bu kısa yayınlarında Dr Karl çok geniş bir yelpazeden konuları ele alıp özetliyor, ama özetlerken neyi nasıl bildiğimize odaklanıyor, deneylerden, araştırmalardan bahsediyor. Bu sohbetleri Açık Bilim'de yayınlamak için kendisine yazdığımda, Dr Karl öneriyi sevinçle karşıladı ve bize bu dizisinin Türkçeye çevrilip yayınlanması için izin verdi, para pul da istemedi! Burada Türkçe olarak bile olsa kendisine çok teşekkür ediyorum. Dr. Karl'ın yardımcısı Sophie Hamley'ye de ve Açık Bilim ekibinden tercüme ve seslendirme konusunda hemen gönüllü olan arkadaşlarıma da çok çok teşekkürler. Yakında hem web sitemizden hem de cepyayın olarak taşınabilir cihazlardan ulaşabileceğiniz bu serimizi ilgiyle dinleyeceğinizi umuyoruz.


Herkese merhabalar. Kasımda gözlem başkadır diyerek bu ayın gökyüzü rehberini başlatıyorum. İyi okumalar! Leonid meteor yağmuru Leonidler nispeten daha iyi gözlemlenebilen meteor yağmurlarından biridir. Saatte ortalama 40 meteor gözlenebilir. Leonidler 33 yılda bir maksimum gösterir. Bu maksimumlarda saatte 100'lerce meteor gözlenebilir. En son maksimum 2001 yılında gerçekleşmişti. Meteor yağmuru genellikle 17 ve 18'i arası maksimum gösterecek ama 13-20 Kasım arasında da gözleyebilirsiniz. Bu tarihlerde hilal evresindeki Ay erken batacağından Ay'dan oluşacak ışık etkisi de olmayacaktır. Gözleyebilmek için gece yarısından sonra ışık kirliliği olmayan bir yerde hazır olmanız gerek. Venüs Güneş doğmadan hemen önce doğacak ve doğu ufkunda en parlak cisim olacaktır. Günler ilerledikçe alçalacaktır. Mars Artık ufaktan kendini göstermeye başlayan kızıl gezegen Mars, Güneş battıktan hemen sonra batı ufkunda olacak. Ay sonuna doğru gittikçe alçalmaya devam edecektir. Jüpiter Geçen ay olduğu gibi bu ay da tüm gece gökyüzünde olacak Jüpiter. Satürn Gökyüzünün güzeli, halkalı gezegen Satürn yükselmeye başlıyor. Ayın 20'sinden itibaren doğu ufkunda güneş doğmadan önce gözlenebilir. Gittikçe yükselmekte. 13 Kasım tam Güneş tutulması Efsanevi bir gökyüzü şovu olmasına rağmen ülkemizden gözlemlenemeyecek. Aslında sadece Kuzey Avustralya'dan ve Pasifik Okyanusu'nun güney kesimlerinden gözlenebilecek. Parçalı tutulma olarak da Doğu Avustralya ve Yeni Zelanda'dan gözlenecek. Tutulmanın NASA tarafından hazırlanan grafiği: 28 Kasım Parçalı Ay Tutulması Tutulma şovlarının ikincisi Ay tutulmasında da ülkemizin pek şansı yok. Ay saat 16.50 civarında doğu ufkumuzdan yükselirken tam o sırada parçalı tutulma sona erecek. Ayrıntılı bilgi için NASA'nın hazırladığı tutulma dosyasına göz atmakta yarar var. Ay'ın evreleri Kasım ayında gökyüzünün genel görünümü


Karanlık sisli bir gece... Lanetli ve karanlık manastırda kütüphaneci Malachi, bastıramadığı bir merak içerisinde... Yaşlı Jorge ortalarda yokken aklındakini gerçekleştirmeli mi? Yavaşça ilerliyor, gizli bölme buralarda bir yerde olmalı... Evet işte orada, etrafına bakınarak yavaşça gizli şifreyi giriyor. Her yer çok sessiz, aslında manastır bir süredir oldukça karışık, içinde büyük korku var... Manastırda işlenmiş cinayetleri çözmek için gelen eski bir sorgucu William'ın da gözü kütüphanenin üzerinde... Tüm bunlar zihninde dolaşırken yavaşça merdivenlerden çıkıyor. Gizli bölüm boş, hızlıca rafları inceliyor, işte aradığı tam elinin altında, Aristoteles'in Poetika'sının yasaklı cildi. Karşı koyamıyor, kitabı eline alıyor, kitap ne kadar da eski ama bir o kadar özenle saklandığı belli, acaba William'ın bahsettiği gibi komedi üzerine mi? Eldivenini takıyor, sayfaları çevirmeye başlıyor ve... Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Ortaçağ İtalya'sında bir manastır... Yedi günlük bir zaman dilimi çerçevesinde işlenen cinayetler ve onları çözmeye çalışan bir Frensisken ve eski sorgucu William, yardımcısı Adso... Tarihsel gerçeklere uygun bir şekilde kurgulanan bir eser; karşınızda Gülün Adı . 1980 yılında Umberto Eco tarafından kaleme alınan roman ve 1986 yılında çekilen film sizi Ortaçağ'a doğru kısa bir yolculuğa çıkarıyor; ruhban sınıfının gücünü ölçüsüz bir şekilde kullandığı, skolastik düşünce yapısının egemen olduğu, kilise-devlet-tarikatlar arası çekişmelerin yaşandığı bir döneme... Manastır kütüphanesi etrafında gelişen olaylar zinciri ve dinsel hoşgörüsüzlüğün kütüphaneye olan yansımaları izleyeni oldukça etkiliyor. Gençler artık hiçbir şeyi öğrenmek istemiyor, bilim geriliyor, tüm dünya tepetaklak olmuş, körler körleri yönetiyor ve onları uçuruma sürüklüyorlar... Yazar Umberto Eco eserinde Ortaçağ'daki durumu böyle ifade ediyor. Yazardan söz etmişken; Umberto Eco İtalyan yazar, Bologna Üniversite'sinde akademisyen, Ortaçağ ve Göstergebilim Uzmanı... Romanını kurgularken yapmış olduğu derin tarihi araştırmalardan beslendiğini açıkça ifade ediyor. Bu sayede okuyucularına polisiye bir romanın yanı sıra tarihin izlerini de sunuyor. Eski bir sorgucu olan William, yardımcı Adso ile başrahibin odasında... Son birkaç gün içerisinde kardeş olarak tabir ettikleri değerli rahipler teker teker ölmüş. Başrahip bunun bir lanet olduğu kanısında ama William'a göre bunun ötesinde bir sır olmalı... İpuçlarını bulmalı, öncelikli olarak da kütüphaneyi incelemeli... Ama nasıl? Eserde manastır kütüphanesi en iyi korunan yerlerden biri. Kütüphaneci ve yardımcısı haricindeki diğer kişilerin kütüphane okuma salonu dışındaki diğer bölümlere girişi yasak. El yazması eserler keşişler tarafından yazılıyor, çoğaltılıyor fakat bir eseri yazan keşişin yazılan diğer kitaplar hakkında en ufak bir bilgisi yok. Tinsel bir labirent olduğu kadar, dünyasal bir labirenttir o. İçeri girebilirsiniz, ama dışarı çıkamazsınız. Kütüphane böyle betimleniyor. Labirent şeklinde tasarlanmış olan kütüphaneye izinsiz giren kişinin çıkması imkansız. Finis Africae olarak adlandırılan gizli bir bölmede saklanan yasaklı kitap herkesten saklanıyor. Özellikle yaşlı Jorge bu konuda çok katı. Kitabın varlığını inkar ederek inandıramadığı keşişler için başka düşüncelere sahip. Bu kitap asla okunmamalı, acı dolu yaşaması gerekirken komedi içeren bu cildi kimse eline geçirmemeli. Tek bilinmesi gereken dinin öğretileri; bilim ilerlememeli, inanç sarsılmamalı. Eserde işlenen bu tema oldukça ilgi çekici çünkü kitap ve bilgiye erişim karşısındaki bu tutum değişik yüzyıllarda farklı kültürlerde karşılaşılan bir durum olma özelliğine sahip. Çin İmparatoru Qin Şi Huang'in M.Ö. 212 yılında ülkedeki felsefe ve tarih kitaplarından sadece imparator kütüphanesi için bir nüsha bırakarak yaktırması bu durumun yüzyıllar öncesine dayandığına, o dönemde bile kitapların iktidar karşısında tehlike unsuru olarak görüldüğüne dair dikkat çekici bir örnek. Eserin konu aldığı Ortaçağ dönemindeki tutuma değinmişken, bu konuyu biraz açmakta; bilme olan bakış açısından söz etmek de yarar var. Ortaçağ 4. ve 14. yüzyıllar arasındaki bir zaman dilimini ifade eder. Ortaçağ'ın karanlık olarak nitelendirilmesindeki başlıca etken skolastik düşüncedeki skolastik sözcüğü, Latince schola kelimesinden gelmekte ve okulcu anlamını taşır. Bu kelime, o dönemde eğitimin manastırlarda ve katedral okullarında olmasından dolayı ilk bakışta ruhban sınıfını akla getirir. Düşüncelerde dinileşme süreci sonucunda Eskiçağ'ın ilk yıllarında geçerli olan doğru bilgi arayışı yerini doğru davranış arayışına bırakır. Bilimsel bilgiyi destekleyecek çok fazla çalışma olmaz ve önceki çağların bilgi birikimi de büyük ölçüde unutulur. Bu dönemde mevcut olan dini koruma arzusu, doğayı araştırmak yerine büyük ölçüde diğer din ve felsefeleri araştırmaya iter, Hıristiyanlığın liderliğini sağlamlaştırma arzusu ve rakipleri eleme isteği dönemin kutsal kitaplar çerçevesinde şekillenmesine neden olur. İnanç ve akıl arasında bağdaştırma yapabilmek için Aristoteles'in fikirlerinden yararlanılır. Ortaçağ döneminde eğitim büyük ölçüde manastır ve katedral okullarında verilir. Skolastik düşüncenin hakim olduğu bu eğitim düzeni 12. yüzyılda ortaya çıkan üniversitelere kadar devam eder. 1088 yılında kurulan Bologna Üniversitesi ; İtalya'nın Bologna şehrinde hukuk eğitimi almak isteyen öğrencilerin bir öğrenci locası kurması ve buraya Universitas adını vermeleri ile ortaya çıkar. Universitas kelimesi bugünkü üniversitenin bilinen anlamından farklı olarak dernek anlamında kullanılır. Bir yüzyıl sonra felsefe ve tıp fakültelerinin eklenmesiyle Bologna Üniversitesi ilerlemeye başlar. Bu üniversiteyi, Oxford, Cambridge, Padua, Ravenna ve Paris Üniversiteleri izler, her üniversite, ilahiyat, kilise hukuku, tıp ve genel meslekler olmak üzere dört bölümden oluşur ve öğretim üyeleri yine din adamları olur. Hemen hemen tüm programlarda dersler Yedi Özgür Sanat'a uygun olarak iki ana gruba ayrılır: birinci grup Trivium olarak adlandırılır ve gramer, retorik ve diyalektikten oluşur; ikinci grup ise Quadrivium olarak isimlendirilir ve aritmetik, geometri, müzik ve astronomiden oluşur. Daha sonra, bu bölümlere, felsefe ve mantığın yüksek kısımları da ilave edilir. Ortaçağ dönemi baskıcı bir yapıya sahip olsa da yine bilim adamlarının da yetiştiği bir dönem olur. Doğa ve Bilgi Felsefesi ile ilgilenen Albertus Magnus , tıp alanında çalışmalar yapan Paul Aeginata, fizik alanında Roger Bacon dönemin ünlü isimlerindendir. Yine bu dönemde katedral okulları, üniversiteler kadar önemli başka oluşumlar da ortaya çıkar. Bu oluşumlar; 1209'da kurulan Fransisken Tarikatı ile 1215'de kurulan Dominiken Tarikatı'dır. Başlangıçta dinsel amaçlara sahip olan bu tarikatlardan Fransisken Tarikatı zamanla bilime, Dominiken Tarikatı ise felsefeye yönelir. Özellikle Fransisken Tarikatı oldukça etkili olur. Gülün Adı'nda Frensisken olması sıkça vurgulanan ve bu özelliğiyle saygı duyulan William yardımcısıyla cinayetleri araştırmaya devam eder. Evet manastırın büyük kütüphanesinde çalışan Adelmo'nun kuleden düşmesi sonucu ölümü intihar olarak görülmektedir fakat Yunanca-Arapça çevirmeni Venantius, retorikle uğraşan Benno, kütüphane yardımcısı Brengar, yazmaları kopya eden Aymora, kütüphaneci Malachi ve şifalı otlar uzmanı Severinus'un ölümleri oldukça trajiktir ve gizli bir sırrı korumak için öldükleri şüphesini uyandırmaktadır. Eserde William kadar ilgi uyandıran karakter yaşlı keşiş Jorge yenilikçi düşüncelere olan sert tutumu ile oldukça ilgi çeker. Jorge hayatını buradaki kitapları okumaya adamış ve bu uğurda kör olmuştur. Kör olmasına karşın yasaklı kitabı okumak isteyenler için hazırladığı tuzaklar oldukça şaşırtıcıdır. Kitaba dokunan ve parmağına zehir bulaşan kütüphaneci Malachi, ayin sırasında tüm keşişlerin gözleri önünde ölür. William'a güvenmeyen başrahibin engizisyon yargıcını manastıra çağırması ve onun sergilediği tutum da Ortaçağ'a bir gönderme olarak karşımıza çıkar. Gülün Adı; bir polisiye eser olmasının yanında çok önemli bir tarihi eserdir. Düşünmenin yasaklanması, dinsel öğretilerinin dışında yenilikçi fikirlere olan katı tutum, devlet- kilise- tarikatlar arasındaki ilişki arasında çatışma noktasında öğretici bir niteliğe de sahiptir. Bu özelliğini günümüz şartları bağlamında düşündüğünüzde oldukça farklı noktalara geçiş yapabilirsiniz. Ayin sırasında yardımcısı Adso'yu gizlice yanına çağıran William nihayet gizli geçidin yerini bulduğunu söyler. Aradığı tüm soruların yanıtı ordadır, bundan artık emindir... Kimseye görünmemeye çalışarak hızlı bir şekilde gizli bölmeye giderler, şifreyi doğru tahmin edip merdivenlerden çıkarlar, karşılarında siyah cüppeli yaşlı rahip vardır, beni buldunuz der yaşlı rahip ve elindeki yasaklı kitabı William'a verir, ama her şey göründüğü kadar sorunsuz değildir. William ve Adso'nun gizli bölümden çıkışı kolay olmayacaktır, elindeki meşaleyle raflardaki diğer kitapları tutuşturur. İşte o an William elindeki Poetika'ya sarılarak her şeyin bittiğini düşünür...Acaba gerçekten de her şey bitmiş midir? 1986 Yapımı filmin fragmanı:


Bir Aralık akşamı dersaneden çıkmış, yeni tanıştığım ve aynı mahallede oturuyor olduğumuzu öğrendiğim bir arkadaşla beraber evlerimize yürüyorduk. 1999 yılıydı. On beş dakikalık mesafe süresince kişisel konularımızı konuşabileceğimiz kadar samimiyetimiz olmadığından gündemdeki bir konuyu seçmek akıllıcaydı. Birlikte yürüdüğüm genç kız, 2000 yılının girmesi ile birlikte kıyametin kopacağına inandığını söylüyordu. Kıyamet kopmasa dahi, kesin bir şeyler olacak, eminim... diye de devam ediyordu. Basın, tüm kıyamet senaryolarına olduğu gibi 2K yani 2000 kıyamet senaryosuna da haddinden fazla ilgi gösteriyor, astrologlar, sayı bilimciler başımıza gelebilecek türlü felaketlerden ya da insanoğlunun yaşayacağı değişimlerden bahsediyorlardı. Felaket senaryoları arasında akla en yatkın olanı eski bilgisayar teknolojilerinin 31.12.1999'dan sonra tekrar 01.01.1900'e dönecek olmasının yaratacağı sorundu. Ona da dijital kıyamet dendiğinden diğer sözde kıyametlerden kolaylıkla ayrılıyordu ve en azından mantıklıydı. Bildiğiniz üzere 2000 yılbaşında ne dijital ne de küresel bir kıyamet gerçekleşti. 5 Mayıs 2005 yılında gezegenlerin bir hizaya dizilmesinden kaynaklanacak olan kıyamet de kopmadı. 2006 yılında çarpması beklenen göktaşından iz yok. 2012'ye geldik ve şimdi de Maya kıyametini bekliyoruz. Maya kıyameti ya da doğru tabirle Mayalılara ait olduğu iddia edilen kıyamet kehaneti, pek çok bilgi kirliliği ile birlikte sulandırılmış, magazinleştirilmiş bir konu. Maalesef Dünya'da pek çok inananı var. Bu kuvvetli inancın arkasında tabi ki her zaman olduğu gibi bilgisizlik, araştırma eksikliği ve duyulana sorgusuzca inanma eğilimleri yer alıyor. Aşağıdaki satırlarda Maya'lıların kim olduğunu, bu takvimin aslında ne olduğu ve kıyamet senaryosunun hangi olmayan varsayımlara dayandırıldığını ortaya koyduğumuzda, konunun varmış olduğu noktayı hayretle karşılayabilirsiniz. Maya Medeniyeti Maya medeniyeti, Orta Amerika'da Meksika'nın güneyinden Honduras'ın batısına kadar uzanan küçük bir kısımda kuruldu. Yeni Dünya'nın anlaşılabilir yazılı metinlere sahip olan tek kültürüydüler. Mayalıların kentlerini İspanyollar işgal etmişlerdi ama Mayalıların kalıntıları 1839 yılında John Stephens ve Frederick Catherwood tarafından yeniden keşfedilene dek Mayalılar hakkında hiçbir şey bilinmiyordu. Günümüzde mayalıların başkentleri Azteklerinki gibi modern binalarla kaplanmadığından, balta girmemiş ormanlar arasındaki kalıntıları arkeologlar için paha biçilmez bilgiler sundu, ancak yine de kalıntıların biz modern insanlara anlattıkları çok yeterli değil. Kuşkusuz 1549-1578 yıllarında Maya eyaletlerini ele geçirmeye çalışan İspanyollar putperestliği yok etmek adına tüm Maya el yazmalarını yakmasa idi onlar hakkında daha çok şey bilirdik. Neyse ki bu kararı veren ve bir tarihi küle dönüştüren Piskopos Diego de Landa bir yandan Maya el yazmalarını yakarken onlar hakkında detaylı bir eseri de kaleme almış ve bu sayede yüzyıllar sonra Maya metinlerinin çözülmesine katkıda bulunmuştur. Mayalılar gerçekten de pek çok alanda harikalar yaratmışlardı. Mezoamerikan toplulukları metal araç gereçlerden, saban ve diğer makinalardan, tekerlekten, yelkenli gemilerden ve Avrasya'da olduğu gibi büyük yükleri taşıyacak ya da sabanı sürecek büyükbaş hayvanlardan yoksun olduğundan Maya'ların bugün keşfedilen o tapınakları taş ve ahşap araç gereçlerle inşa etmiş olmaları, matematik ve gökbilim alanında ilerlemeleri gerçekten de takdire şayandır. Ancak Mayalar, bırakın astronomik ya da jeolojik bir kıyametin tarihini tayin etmeyi, pek çok teknolojiyi icat edecek kadar ilerleyememişlerdir. Çömlekçilik, köyleşme, şehirleşme, yazı, ilk devletler, 365 günlük güneş takvimi ve ay takvimi diğer Orta Amerika toplumlarınca bulunmuş, Mayalılar tüm bunları bir ya da birkaç yüzyıl gecikmeyle ithal etmişlerdir. Tabi tüm bu teknik ve teknolojiler Maya toprakları dışında gelişse de Mayalıların bunları ilerlettikleri inkar edilemez, lakin Mayalılar her yok olmuş topluluk gibi kendi sonlarını getirecek tehlikelere karşı tedbir alamayan, sıradan bir topluluktur. Mayalılardan korunarak kalan ve yaklaşık 15 bin yazıttan oluşmuş mevcut Maya külliyatının tamamı taş ve çömlek üzerine yazılmış olup sadece krallar ve soylulardan bahsetmiş, halk hakkında tek bir kelime etmemiştir. El yazması eserlerden Piskopos Landa'nın kıyımından kurtulanlar ise sadece 4 kitaptır ve bunlar da astronomi ve takvimle ilgilidir. Uzun Sayım Takvimi Mayalıların astronomi ve takvim ile ilgili el yazmalarından anlaşılmaktadır ki, Mayalılar için takvimin özel bir anlamı vardır. Krallar astronomik ve takvimsel ayinlere bir rahip olarak katılmak zorundadır. Kralın katılımı yağmur ve bereket getirir, çünkü krallar ve aileleri ilahlarla ilişkilere sahiptir ve bu sayede doğaüstü güçleri bulunmaktadır. Bu inanç o kadar geçerlidir ki, yağmur yağmadığı kuraklık zamanlarında kralla halkın araları bozulmaktadır. İşte bu özel takvimlerden birisi Maya Uzun Sayım Takvimi'dir. İlk olarak Maya Bölgesi'ndeki bir anıt üzerinde M.S. 197 yılında işlenmiş olduğu görünen bu takvim çözüldüğünde M. Ö. 355 civarında kullanılmaya başlandığı anlaşılmıştır. Takvimde geriye gidildiğinde M. Ö. 11 Ağustos 3114'te 0.0.0.0.0 tarihini başlangıç aldığı anlaşılmaktadır. Beş haneli bu takvim karmaşık görünse de çalışma prensibi basit. En sağdaki hane günleri gösteriyor. Bugün 0.0.0.0.2 olsa idi, yarın 0.0.0.0.3 olacaktır. Bir hafta sonra ise 0.0.0.0.9. Tıpkı bizim takvimizde olduğu gibi. Ancak Mayalılar takvimlerinde 20'lik tabana dayalı bir sistem kullanmışlardır. Yani takvim 0.0.0.0.19'u gösterdiğinde, ertesi gün 0.0.0.1.0'a karşılık gelir. Bu hanelere karşılık gelen zaman birimlerini sıralayarak takvim sistemi için şu genelleştirmeye ulaşırız: BAKTUN.KATUNN.TUN.UINAL.KİN (400YILLIK-20YILLIK-YILLIK-YİRMİLİK-GÜNLÜK) KİN, gün demektir. UINAL ise 20'lik gün. Yani 20 KİN, bir UINAL yapar. Bir TUN ise 360 güne denk gelir. Bir KATUNN 7200 gün, yani 20 TUN yapar. Bir BAKTUN ise 20 KATUNN, yani 400 yıl, başka bir deyişle 144 bin gün yapar. 1.2.2.5.8 gibi bir tarihi çözümleyecek olursak bu 1 BAKTUN, 2 KATUN, 2 TUN, 5 UINAL ve 8 KİN'e karşılık geldiğini buluruz. (Benzetim yoluyla bizimkini YIL.AY.GÜN olarak sıralasa idik, miladı 0.0.0 olarak almak üzere, 21 Aralık 2012 tarihini 2012.12.21 olarak yazardık. Bizde de GÜN, bir gün demekken, AY 30 gün, YIL ise 365 güne ya da 12 AY'a denk gelir. Bu kadar basit.) 21 Aralık 2012 günü, Maya takvimleri 13.0.0.0.0 tarihini gösterecek ve 0.0.0.0.0 tarihinden bu yana 5126 yıl geçmiş olacak. Ancak Mayalılardan kalan kitaplardan ya da çömleklerden hiçbirisi bu tarihte Dünya'nın yüzleşeceği herhangi bir kıyametten haber vermez. Kıyamet senaryosu nasıl doğdu: 13. Baktun... Mayalıların uzun sayım takviminin miladı kendilerinin yaşadığı bir döneme rastgelmemektedir. Uzun sayım takvimini ilk kez kullanmaya başladıkları günün özelliği nedir ve o gün rakamları nasıl ve neden böyle seçmişlerdir bilinmez ama tüm Maya medeniyeti 8, 9 ve 10. Baktun'da yaşanmıştır. Bu süre zarfında takvim bir sona ulaşmadığından ki 5126 yıllık bir takvimin sonlanıp başa dönmesi çok zordur- Mayalıların kendi takvimlerinin sonu hakkında ne düşündüğü kesin olarak bilinmiyor. Kendi takvimimize bakalım: 365 günlük miladi takvimin her bir yılı 31 Aralık'ta sona eriyor ve bu tarihte herhangi bir kıyamet kopmuyor. Yıl sayısını bir arttırarak tekrar 1 Ocak'tan başlatıyoruz. Eğer Maya takvimini kullansa idik ve gerçekten de 13.0.0.0.0 tarihinde sonlansa idi tıpkı yılbaşlarında 31 Aralık tarihinden sonra 1 Ocak ile yeniden başladığımız gibi 0.0.0.0.0 tarihi ile takvime yeniden başlayabilirdik. Gerçi 14'e devam ettirmek, ya da aşağıda bahsettiğimiz bulgulardan birinin de işaret ettiği gibi olsa olsa sola bir hane daha ekleyerek 1.0.0.0.0.0 yapmak da mümkün olabilirdi. Zaten 13.0.0.0.0 tarihinin önemi de oldukça şaibelidir. Sadece tek bir Maya anıtında, Tortuguero bölgesindeki bir anıtta yer alan ifadeler 13. Baktun başının önemine işaret etmektedir ve hakkında yazılan kralın hakimiyetiyle ilgilidir. Muhtemelen bu ifadelerin kısa sürede bir kıyamet senaryosunda dönüşmesinde batı ülkelerinin 13 sayısı konusundaki mevcut inançlarının payı bulunmaktadır. Kıyamet senaryosu sayesinde kitap yazarak epey bir para kazanan spekülatörlerin atladığı ve kıyamet senaryosunu körükleyen basının görmek istemediği başka bulgular da var: Bu bulgular 13.0.0.0.0 tarihinden sonralarına işaret ediyorlar. E hani Maya takvimi 13.0.0.0.0'da bitiyordu sorusunu sormamamız için bizlerle paylaşılmayan kehanetlerden birisi 21 Ekim 4772 tarihine işaret ediyor. Bir diğeri ise Maya takvim sisteminin başka bir özelliğini ortaya çıkarması açısından manidar. Çünkü bu bulgu şöyle bir tarihi referans veriyor: 13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.13.0.0.0.0 Buradan anlıyoruz ki, Mayalılara göre her 13 Baktun solda yeni bir birim , her 13 Tevfik de bir başka yeni birimi devreye sokacak ve 41 oktilyon yıl sonra takvim yukarıdaki hali olacak (evrenin mevcut ömrünün tahminen 3 oktilyona karşılık geldiğini düşünürsek Mayalıların astronomi bilgisinin iddia edildiği kadar ileride olmadığını da çıkarabiliriz.). O halde sözde kıyametten bir gün sonrasını, yani 22 Aralık tarihini, Maya takvimini soldan bir hane daha ekleyerek 1.0.0.0.0.0 olarak kaydedebiliriz. Zaten araştırmaların hala sürdüğünü de eklemek gerek. Bu araştırmalar, 13. baktundan sonrasından bahseden yeni kanıtlar ortaya çıkarıyorlar. 2012 yılında Guatemela'da yapılan kazılar sırasında 17. Baktuna işaret eden yeni yazıtlar ortaya çıkarıldı. Dünya'nın 21 Aralık'ta sona ereceğini ifade eden hayali yazıt hala ortada yok! Görünen o ki, Maya takviminin 13. Baktunda sona erdiği, Mayalıların 13. Baktun'da Dünya'nın yok olacağına inandıkları koca bir yalandır. Ve Mayalıların Sonu Yaptıkları müthiş astronomik ölçümlerle Dünya'yı bekleyen bir tehlikeyi farkedip, bunu takvim sistemlerine yansıttıkları düşünülen bu medeniyet maalesef kendi sonunu göremedi ve gerekli önlemler alamadı. Peki Mayalılar nasıl yok oldu? Maya medeniyeti oldukça kalabalık bir nüfusa sahipti. Merkez Peten'i bir referans olarak kullanacak olursak; klasik çöküşlerinden önce sadece Peten merkezinin nüfusunun 3-14 milyon arasında bir rakama ulaştığı tahmin ediliyor. Ancak kuraklık, kıtlık ve savaşlarla birlikte epey bir kan kaybettiler. İspanyollar bu bölgeye ilk ulaştığında açlıktan ölmek üzere olan nüfus 30 bin kadardı. Peten'de işgalden sonra ortaya çıkan hastalık ve işgal etkilerinden ötürü bu medeniyetten sadece üç bin kişi kaldı. Mayalıların kendi çöküşlerinin kabaca beş nedene dayandığı düşünülüyor: Hızlı nüfus artışı, orman katliamları ve erozyon, artan savaşlar, su kaynaklarının azalması ve kralların bu sorunları çözmedeki başarısızlığı. Zira krallar genelde birbirleriyle mücadele etmiş, kendi ceplerini doldurmuş, ağır vergilerle kendilerini zenginleştirirken diğer yandan anıt diktirme yarışına girmişler. Kısacası Maya medeniyetinin sahipleri, bırakın Dünya'nın sonunu, kendi sonlarını dahi ön görememişlerdir. Bu da yazının sonu Takvimlere, sayılara ve bunların oluşturduğu anlamlı gibi görünen rakamlara iyi ya da kötü mesajlar yüklemek insanoğlunun adeti gibi geliyor. Bugüne dek Dünya'nın sonunun geleceğinin iddia edildiği ve kayda değer sayıda ya da nitelikte insanın da inandığı 242 adet muhtemel kıyamet tarihi ortaya atıldı. Bu yazıyı okuyabildiğinize göre bunların hiçbirisi gerçekleşmedi. Bu arada, 21 Aralık'ta gerçekten de kıyamet kopacağına inanan, kitaplar yazan ve bunu basında bas bas bağıranların kredi kartı hesaplarını inceleyebilsek ne güzel olurdu değil mi? Zira bu kehanetten bu kadar emin olduklarına göre, nasılsa ödemeyeceklerine güvenerek sonuna kadar harcamış ve son günlerinde epey eğlenmiş olmalılar, ama eminim öyle değildir. Sözdebilimcilerin kitap yazması, basın-yayın organlarında görünüp büyük laflar etmesi için illa ki kıyamet senaryosu var olmasına da gerek yok. Kullandığımız takvimin 10.10.10 ya da 11.11.11 gibi tarihlere denk gelmesi de çeşitli senaryoların ortaya atılmasına sebep olabiliyor . Bu yıl 12.12.12 tarihi 21 Aralık senaryosunun gölgesinde kalmış gibi görünüyor. Her neyse... 22 Aralık sabahında bu yazıyı hala okuyorsanız Maya kehaneti de tarihin tozlu sayfalarına gömülmüş olacak. Yok eğer okuyamıyorsanız ve bu kehanet gerçekleşmiş ise en azından yaaa, ne oldu, çok güveniyordun kendine? diyecek kimsenin de kalmayacak olması beni rahatlatıyor. Benim tuzum kuru, ötekiler düşünsün.


Tıp fakültesinde özellikle bulaşıcı hastalıklar uzmanlarının vurguladığı bir konuydu: Antibiyotik kullanımı ciddi bir işti. Herhangi bir durumda antibiyotik kullanılıp kullanılmayacağı, kullanılacaksa hangisinin tercih edileceği dikkatle değerlendirilmeli, bu karar bir kere verildi mi de ciddiyetle, sonuna dek uygulanmalıydı. Hocaların bunları vurgulamasındaki sebep, gerçekte tam da aksine, antibiyotiklerin hastalara pek düşünmeden verilmesi, verildikten sonra da kullanılıp kullanılmadığının birçok zaman takip edilmemesiydi. Bu gevşek kullanımın uzun vadede büyük zararı var: Bakteriler elimizdeki antibiyotiklere böyle böyle direnç geliştiriyor ve birer birer tıpta kullanılamaz hale geliyor. Buna daha sonra değineceğim. Ama önce antibiyotiklerin daha yakın zamanda anlaşılmış bir özelliğinden bahsedeceğim: Antibiyotikler bakterilere karşı kullanılan silahlar olduklarından, yalnızca bize zararlı bakterileri değil, yararlı olanları da etkiliyor. Yararlı bakteri tedavisinde alışılmadık bir yöntem: Dışkı nakli Bize yararlı bakteriler mi dedim? Evet. Vücudumuzda çooook bakteri var. Aslında bağırsaklarımızdaki mikrop sayısı, bizim kendi hücre sayımızın neredeyse on katı. Bu mikroplar arasında hastalık çıkarmaya fırsat kollayanlar da var ama birçoğu zararsız, hatta yararlı: Bizim sindiremediğimiz bazı besinleri sindiriyor, bağırsaklarımızdan emilebilir hale getiriyor, ayrıca B7 ve K vitaminlerini üretiyorlar. Bu bakteriler sadece mevcudiyetleriyle bile, zararlı olabilecek olanlarına yer bırakmamak yoluyla bize fayda sağlıyor. Bu yararlı bakteriler aldığımız bir antibiyotikten etkilenirse, meydan o antibiyotiğe dirençli ve bize zararlı bakterilere kalabiliyor. O kadar ki Clostridium difficile adlı bakteri, bir insanda bu şekilde ağır ishale, hatta ölüme sebep olabiliyor! Minnesota Üniversitesi'nden Alex Khoruts, artık başka tedavilerden fayda görmeyip ölümü bekleyen bir hastasına çok başka bir yöntem uyguladı: Kocasından aldığı dışkıyı, hastasına nakletti. . Naklin hemen ertesi günü ishal durdu, sekiz ay sonrasında hasta sağlığına kavuştu. Kocasının bağırsaklarından dışkı yoluyla gelen yararlı bakteriler, Clostridium difficile'yi yenmiş gibi görünüyordu. İngiltere'deki Sanger Enstitüsü'nden Gordon Dougan ve ekibi ise bu tedaviyi kontrollü bir deneyle sınadı (Şekil 1): Yedi gün boyunca sularına klindamisin adlı antibiyotiği ekledikleri farelere bir yandan ağız yoluyla C. difficile bulaştırdılar. Böylece yararlı bakterileri, bu zararlı mikropla değiştirdiler. Bu bulaşı vankomisin adlı antibiyotikle tedavi etmeye çalıştıkları her deneme sonrasında bakteri yeniden hortladı (Şekil 1). Sonunda sağlıklı farelerden aldıkları dışkılarla bu fareleri ağızdan tedavi edince C. difficile giderek azaldı, kaybolmadıysa da tehlikesiz seviyelere düştü (Şekil 1). İğrenç bir şey ama hiç değilse bağışçı sıkıntısı çekilmez, diye düşünebilirsiniz. Ama bireylerin bağırsaklarında yaşayan bakteriler toplum genelinde farklılık gösterdiğinden, birbirlerine yakın bakteri taşıyanları bulup onlar arasında nakil yapmak gerekiyor. Bu çok zor değil, birbirine yakın yaşayan insanlar benzeri bağırsak bakterileri taşıyor olduğundan nakle uygun olabilir, yukarıdaki karı-koca örneğindeki gibi. Buraya kadar antibiyotiklerin kısa süreli kullanımının açtığı bir sorundan bahsettim. Antiyotiklerin uzun vadeli kullanımı ise daha ciddi sağlık sorunlarına yol açabiliyor. En azından kasaplık hayvanlarda! Kasaplık hayvanlara verilen antibiyotikler, faydalı bakterilerine zararlı Vaktiyle Erman Toroğlu tavuklara antibiyotik veriyorlar diyerek memleketin tavukçuluk sanayiine bir darbe vurmuştu. Bizde gerçekten de öyle mi bilmiyorum ama ABD'de sadece tavuklara değil, sığır, domuz, koyun ve hindilere de su veya yem yoluyla düşük dozda antibiyotik veriliyor. Bu da hayvanları ortalama %15 ağırlaştırıp çiftçinin karını artırıyor. Avrupa'da ise buna yönelik kısıtlamalar var. İyi de mikroplarla savaşsın diye kullandığımız antibiyotikler, nasıl olup da hayvanın ağırlığını etkiliyor? New York Üniversitesi'nden Martin Blaser ve ekibinin eylül ayında yayınlanan araştırmasına göre bunun sebebi, antibiyotiklerin bağırsaklarımızdaki mikroplar üzerindeki etkisi. Blaser'in ekibi, bu etkiyi araştırmak için farelerin içme sularına 7 hafta boyunca düşük dozda antibiyotik ekledi. Bu işlem, erişkin farelerin vücutlarındaki yağ oranını artırdı, bağırsaklarındaki bakterilerin de dengesini değiştirdi: Besinlerdeki karbonhidratları yağ asitlerine çeviren bakterilerin diğerlerine oranı arttı, bu tepkimeleri düzenleyen genlerin de antibiyotik alan hayvanların bağırsaklarında daha etkin olduğu görüldü. Üstelik, düzenli antibiyotik alan farelerin karaciğerleri daha çok yağ üretir oldu. Bütün bunlar esnasında farelerin iştahı etkilenmedi, yani hayvanlar aynı miktarda besinle daha yağlı bir bedene sahip oldu. Yani hayvana yedirdiğimiz antibiyotik, bağırsaklarından geçerken oradaki mikroplar vasıtasıyla tüm vücut üzerine etki gösteriyor. Sonra ne oluyor? O antibiyotikler dışkıyla atılıyor, yani toprağa geçiyor. Toprakta biriken antibiyotikler, uzun dönemde ciddi tehdit oluşturabilir Özellikle ABD'deki hayvancılığın boyutlarını düşündüğümüzde büyük miktarda antibiyotiğin hayvan dışkısıyla toprakta bittiğini söyleyebiliriz. İnsandaki çok daha sınırlı kullanımında bile mikropların direnç geliştirdiği bu antibiyotiklere, topraktaki mikroplar direnç geliştiriyor olamaz mı? Bu sorunun cevabını St. Louis'deki Washington Üniversitesi'nden Gautam Dantas ve ekibi araştırdı. Bunun için ABD'de 11 ayrı noktadan aldıkları toprak örneklerini laboratuvarda belirli antibiyotikleri içeren çözeltilerde yetiştirdiler. Bu yöntem dirençsiz bakterileri durduracak, dirençlileri ortaya çıkaracaktı. Aslında bu, antibiyotik direncinin oluşumu için kabul edilmiş mekanizma (Şekil 2). Ortamda antibiyotik yokken bile, rastgele kalıtsal değişinimlerle belirli antibiyotiklere direnç kazanmış bakteriler diğerleriyle bir arada yaşar (Şekil 2A) ve aynı kaynaktan beslenir. Ortama antibiyotik girdiğinde dirençsiz bakteriler ya ölür ya da duralar (Şekil 2B), böylece meydan dirençlilere kaldığından onlar çoğalır (Şekil 2C). Nitekim bu araştırmada da böyle oldu, toprakta halihazırda bu antibiyotiklere dirençli bakteriler vardı ki çoğalıp ortaya çıktılar. Ekip bunlardan özellikle insanlarda hastalık yapanları toplayıp kalıtım maddelerindeki antibiyotik direnci sağlayan genleri inceledi. Gördüler ki bu bakterilerdeki direnç genleri, insanlara musallat olan mikropların genleriyle ya tamamen ya da neredeyse tamamen aynı. Eğer bu genler birbirlerinden bağımsız olarak ortaya çıkmış olsalardı, dizilimleri bu kadar benzerlik göstermeyeceklerdi. Demek ki bu genler, bir bakteriden diğerine aktarılıyor olmalıydı. Bu, bakterilerin çok özel yeteneklerinden biridir ve yatay aktarım diye bilinir. İster aynı türden olsun, ister farklı türden, iki bakteri birbirleriyle gen alışverişinde bulunabilir. Bu durumda aktarılan genlerin etrafında bu işlemi sağlayan belirli uç diziler bulunur ve bakterilerin genomunda bu bölgeler bu dizilerden tanınabilir. Araştırmacılar da hem genlerin dizilimleri birbiriyle aynı olduğundan, hem de genlerin etrafında bu uç diziler bulunduğundan, gördükleri direnç genlerinin ayrı ayrı oluşmadığını, aynı direnç geninin bir kere oluştuktan sonra değişik türden bakterilere yayıldığını belirledi. Peki bu genler insanda mı oluşup da topraktaki bakterilere geçti, yoksa tersi mi oldu? Bu araştırmanın verileri bunu cevaplayamıyor. Ancak yine de toprakta antibiyotik bulunmasının, insanlardaki bakterilerin elimizdeki antibiyotiklere direnç kazanması açısından riskli olduğunu düşünmemize yetiyor. Bu çok ciddi bir konu. Bir antibiyotiğin geliştirilmesi yıllarca sürüyor ve yüz milyonlarca, belki milyarlarca dolara mal oluyor. Sonra ilaç şirketi bu masrafı çıkarmak için ilacı mümkün olduğunca pazarlıyor, ki bu da o ilaca karşı direnç gelişimini hızlandırıyor. Bu nedenle antibiyotik kulanımının düzenlenmesi ve denetlenmesi gerekiyor, Avrupa ülkelerinde hayvanlara verilen antibiyotiğin sınırlandırıldığı gibi. Aynı şekilde, antibiyotik üretimiyle kendilerini zararlılardan koruyan genetiği değiştirilmiş bitkilerin etkileri bir de bu açıdan değerlendirilmeli. Sonuç Antibiyotikler günümüz tıbbının vazgeçilmez bir parçası, ancak bunları dikkatle kullanma gereğini gün geçtikçe daha çok hissediyoruz. Bunun sebebi antibiyotiklerin hem canlılara hem de çevremize yeni ve beklenmedik etkilerini görüyor oluşumuz. Bakterilerin elimizde kalan antibiyotik ilaçlara da yaygın direnç geliştirmesini, torunlarımızın bu bakterilerin yol açtığı hastalıklara karşı savunmasız kalmasını istemiyorsak, hem tıpta hem de tarımda antibiyotikleri daha dikkatli kullanmalıyız.


1990 yılının Ağustos ayında Vittorio Gallase, Giacomo Rizzolatti ve ekibi makak maymunlarının beyinlerini incelerken ilginç bir durum dikkatlerini çekti: Maymunun üzüme uzanırken uyarılan nöronu, bir başkası üzüme uzanınca da uyarılıyordu. Gallase ve Rizzolatti makak maymunun beynine, saç teli kalınlığında bir elektrot yerleştirmiş ve sinir hücresi etkinleşir etkinleşmez elektrottan ölçülen zayıf akımı güçlendirmişlerdi. Daha sonra bu akım hoparlörle bir sese dönüştürülmüş ve bir osiloskopun ekranında yeşil bir çizgi olarak görünmüştü. Maymun üzüme uzandığında da başkasının üzüme uzandığını gördüğünde de aynı nöron uyarılıyordu ve aynı sesler duyuluyordu. Bu olay bilim dünyasında yeni bir buluşun sinyalleriydi. Birçok bilim adamı bu olayı yakından incelemeye başladılar, benzer deneyler yaptılar ve ayna nöronlarını keşfettiler. Daha sonra başka bilim adamları da ayna nöronlarıyla ilgili yeni deneylerle ayna nöronlarının özelliklerini detaylandırdılar. Maymunlar üzerinde çalışan bir diğer bilim adamı Christian Keysers da bunlardan biriydi. Bir deneyinde maymunun önüne fıstık koydu ve maymun fıstığı alırken nöronun uyarıldığını amplifikatörden duydu. Maymunun fıstığı alırken uyarılan nöronu, deneyi yapan Keysers de fıstığa uzanınca uyarıldı. Bunun üzerine Keysers fıstığı diğer eliyle maymuna göre farklı bir açıdan aldı ve yine aynı nöron uyarıldı. Keysers ayna nöronlarıyla ilgili yeni bir bilgi keşfetmişti: Ayna nöronları eylemin nasıl yapıldığıyla değil, sadece yapılıp yapılmadığıyla ilgilenir. Keysers'in bir diğer deneyi şöyleydi: Maymunun görmeyeceği şekilde arkasında bir kağıt yırttı ve çıkan sesle birlikte maymunun beyninde bir nöron uyarıldı. Daha sonra maymuna ıslak bir kağıt verildi. Islak kağıttan ses çıkmayacağı için nöronun vereceği tepki çok önemliydi. Maymun ıslak kağıdı yırtarken de aynı nöron uyarıldı. Keysers yeni bir şeydaha keşfetmişti: Ayna nöronları beynimizin görsel, işitsel ve motor bölümlerini birleştirerek cevap veriyor, bir başka deyişle ayna nöronları görme, ses ve eylem uygulamasını birleştiriyor. Makak maymunları üzerinde yapılan deneyler insanlar üzerinde de yapıldı ve aynı sistemin insanlarda da bulunduğu görüldü: Ayna nöronları başkalarının yaptığı eylemleri, sanki biz yapıyormuşuz gibi algılamamızı sağlıyor ve beynin ilgili nöronlarını uyarıyor. Bir deneyde bir grup katılımcıdan somurtmaları ve biraz öfkeli görünmeleri istendi, karşılarındaki katılımcılarının ise benzer yüz ifadelerine sahip oldukları ve benzer duyguları hissettikleri rapor edildi. Daha sonra katılımcılardan gülümsemeleri ve mutlu olmaları istendi. Bu deneyde de karşılarındaki katılımcıların aynı şekilde benzer yüz ifadelerine sahip oldukları ve benzer duyguları hissettikleri bildirildi. Bu nedenle ayna nöronları bir nevi Bana arkadaşını söyle, sana kim olduğunu söyleyeyim atasözünü doğrular niteliktedir. Çünkü çevremizdeki insanların ruh halleri ve eylemleri ayna nöronları aracılığıyla kopyalanıyor ve aynı duyguları hissetmiş, aynı eylemleri yapmış gibi oluyoruz. Bu durumla ilgili olarak Keysers ne kadar çok tecrübe sahibiysek karşımızdakileri o kadar iyi algılayabileceğimizi belirtiyor. Keysers'e göre ayna nöronlarının bir diğer faydası ise herhangi bir spor dalındaki temel hareket ve etkinlikleri algılamamızı sağlamalarıdır. Yalnız, Keysers ayna nöronları aracılığıyla bir spor dalında ilk defa öğrendiğimiz hareketlerin ancak temel özelliklerini algılayabilecekken eğitimli olduğumuz alanlardaki hareketleri daha kapsamlı algılayabileceğimizi belirtiyor. Buna ek olarak, Keysers bir eylemi nasıl yapacağımızı öğrenmenin algımızı da değiştireceğini söylüyor. Ayrıca Keysers ayna nöronları sayesinde karşımızdakilerle empati kurabildiğimizi belirtiyor. Örneğin, elini kesen birini gördüğümüzde o acının benzerini biz de hissederiz, çünkü ayna nöronları gördüklerini kendi deneyimlerimizle eşleştirir ve benzer duyguyu bizlere yaşatır. Özetle şunu belirtmeliyiz ki ayna nöronları aracılığıyla biz çevremizi etkiliyoruz, çevremiz de bizi etkiliyor. Bu nedenle hem kendimizin hem de karşımızdakilerin eylem ve duygularına dikkat etmekte yarar var.


Metin, Metin, Metin... Henüz 13 yaşında ve yaşıtlarından çok çok daha hareketli ve yaramaz. Bulduğu her aleti kurcalayan, her şeyi tamir etmeye çalışan ve genelde başarısız olan bir çocuk Metin. Son 2 ayda 5 defa çarpılmasının ardından, neyse ki elektriğe ve prizlere olan ilgisini yitirmiş durumda. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Yeni ilgisi ise sanat. En azından kendisi öyle zannediyor. Okul dersi için aldığı maket bıçağı, birkaç dakika içinde, sanata olan bu yoğun ilgisini, bütün keskinliği ile ortadan ikiye kesecek. Ve kesilen tek şey sanata duyduğu ilgi olmayacak, sol başmarmağı da bu keskinlikten nasibini alacak. Nihayetinde, Metin, 2 hafta içinde, Yara Kabuğu adını verdiği, çok eski bir arkadaşı ile tekrar görüşecek. Peki, bu tanışma gerçekleşene kadar içeride neler yaşanacak? Metin'in içindeki muhteşem onarım sistemleri, o yarayı nasıl kapatacak? Düşen savunma sistemi kendini nasıl koruyacak? İçeri girip bakmakta yarar var. O an Görüntüyü biraz geriye saralım ve o şanssız an'a geri dönelim. Görüntümüzde, maket bıçağının keskin ucu, kartondan kopuyor ve hızını kesmeden, yolu üzerindeki bir sonraki hedefe, Metin'in bahtsız baş parmağına doğru ilerliyor. İlk Durak Epidermis Kaçınılmaz buluşmada maket bıçağını, Metin'in derisinin en üst tabakası epidermis karşılıyor. Bu ilk tabakanın en üstü, stratum corneum adı verilen ve ölü hücrelerden oluşan katmandan oluşuyor. Hemen altında ise, önemli işlevlere sahip canlı hücreler yer alıyor. Epidermis'te bulunan hücrelerin büyük bir kısmı, ince bir protein ağı ile örülmüş durumda. Bu protein ağının temel maddesi ise keratin. Keratin, aslında, lifsi yapıda bulunan bir grup proteine verilen ad. Lif şeklinde, hücre içinde boydan boya uzandığı için bir nevi hücresel çimento görevi görüyor. Keratin, hücrelere yapısal bütünlük sağlıyor. Nitekim, Metin'in saç ve tırnaklarının bu kadar sağlam olmasının temel sebebi de keratin protein ailesi. Epidermis'in de %90'ını keratin açısından oldukça zengin olan keratinosit adlı hücreler oluşturuyor. Diğer tüm insanlar gibi, Metin'in epidermis'i de sürekli bir devinim içinde. Ölü derinin alt kısmında yeni hücreler oluşurken, eski hücreler yaklaşık 28 gün süren bir süreçte giderek derinin dış kısmına itiliyor. Bu itilme sırasında, aşağıdaki damarlardan uzaklaştığı için ve dışarıdan gelen fiziksel darbelerle birlikte ölüyorlar. Nihayetinde, ölen hücreler deriden koparak ayrılıyorlar. Bu devinim o kadar etkili gerçekleşiyor ki, Metin her dakika 30.000-40.000 kadar hücreyi sadece derisinden kaybediyor. Epidermis'i oluşturan ölü ve canlı hücreler birbirlerine boşluk kalmayacak halde, bir yapbozu andıracak şekilde düzenlenmiş duruyorlar. Bunun yanı sıra, hücreler desmosom adı verilen hücreler arası bağlantılarla birbirlerine sıkı sıkı kenetlenmiş haldeler. Tüm bu özellikler sayesinde, Metin'in derisi büyük oranda su geçirmez halde. Bu şekilde, vücuttaki fazla su kaybı da önleniyor. Eğer, bu 1 milimetrelik katman olmasaydı, Metin ciddi oranda su kaybı yaşayıp çok kısa zamanda hayatını kaybedebilirdi. Bu tabaka, sık dokusu ile vücuda patojenlerin ve suyun girişini önleyebilse de, hızla gelen keskin bir maket bıçağına karşı yapabileceği pek bir şey yok. Bıçak, sadece 1 milimetre kalınlığındaki bu dış zırhı kolaylıkla kesip geçebilir. Nitekim, geçiyor da. Şu ana kadar, bıçağımız epidermisin hemen altındaki serbest sinir uçlarına varmadığı için, Metin'in bu kazadan henüz haber yok. Ancak, çok yakında olacak. Nitekim, bıçak yoluna devam ediyor ve karşısında, epidermisin hemen altında, onu bekleyen geniş bir sinir ağı var. Birinin canı çok yanacak. Acı yok, Acı Aslında Beyinde! Tabii canım! Bıçak, yolu üzerindeki doku ve hücreleri parçalayarak ilerlerken, normalde hücre içinde olması gereken moleküller hücre dışına sızmaya ve yayılmaya başlıyor. Etrafa saçılan bu hücresel ve moleküler cesetler, bölgedeki serbest sinir uçları tarafından algılanıyor ve acıdan sorumlu sinir almaçları bir tahribat olduğunu anlıyor. Benzer şekilde, kesik bölgesinde meydana gelen gerilmelerde sinir uçlarında sinyal iletimini başlatıyor. 1-2 dakika içinde Metin'in diyaframını son güçte kullanıp ağlamasına neden olacak olan zincirleme olaylar da bu an itibari ile başlıyor. Acı sinyalinin başlangıcı artık veriliyor. Sinir uyarıları, gitmesi gereken beyine omurilik üzerinden ulaşıyor. Acının hızlı iletilmesi, beynin gerekli önlemleri alması açısından oldukça önemli olduğu için, bu yol üzerinde, uyarıyı oldukça hızlı ileten A delta nöral lif adlı nöronlar görev alıyor. Nitekim, parmakta başlayan sinirsel uyarı, saniyenin onda birinde Metin'in beynine çoktan iletilmiş olacak. Saniyenin onda biri kısa bir süre gibi gelse de, olası hasarların önlenmesi için aslında uzun bir süre. Buna ek olarak, sinyalin beyine ulaşması, ilgili bölgelere ulaşıp orada bu sinyallerin işlenip, anlamlı hale getirilmesi ve en nihayetinde hasarı önleyici bir harekete karar verilmesi, yarım ya da 1 saniyeyi bulacak. Neyse ki, Metin'in vücudu bu gibi durumlarda, beyinde gerçekleşen tüm bu bürokrasiyi atlayıp, kendi insiyatifini kullanabiliyor. Şöyle ki; Parmaktan gelen acı sinyalleri , omuriliğin arka kapısı olan dorsal boynuz'dan merkezi sinir sistemine giriş yapıyor. Sinyaller burada ikiye ayrılıp, bir kısmı beyine doğru yol alırken, bir kısmı da omurilikte hemen o anda, beyinden gelecek cevabı beklemeden, harekete dönüştürülüyor. Metin'in sol elini geriye çekmesine neden olacak olan sinyal, omuriliğinin ön kapısı olan ventral boynuz'dan çıkıyor ve sol kol kaslarını hareket ettirmek üzere yol çıkıyor. Beyin bürokrasisinin atlandığı bu kısa yola refleks adı veriliyor. Omurilik, sol kolun geri çekilmesi için gerekli kararları çoktan vermiş olsa da, Metin'in bu kesikten haberi olması gerek. Çünkü, gelecek hayatında, maket bıçağına karşı daha dikkatli olmasını sağlayacak anıların ve korkuların oluşması lazım. Bu haberi beyine taşıyacak olan sinyaller ise omurilik üzerinden taşınıyor. Kesik acısının beyindeki ilk durağı ise talamus. Beynin tam ortasında bulunan yarım bir yumurta boyutundaki bu küçük yapı, tüm duyu organlarından gelen sinyallerin dağıtım öncesinde toplandığı bölge. Bir nevi santral. Buraya gelen duyusal sinyaller, talamus tarafından ilgili bölgeye yönlendiriliyor. Yönlendirilen bu bölgeler, gelen sinyallerin anlamlı hale getirip işleyen, beynin kabuk kısmındaki çeşitli bölgeler oluyor. Örneğin gözden gelen veriler, beynin arkasında bulunan birincil görsel kortekse gönderiliyor ve orada anlamlı hale getirilip işleniyor. Metin'in sol elinden gelen acı sinyalleri ise talamus'u geçtikten sonra, başka bir bölgeye, birincil somatosensör korteks adlı bölgeye gönderiliyor . Somatosensör korteks, gelen sinyalleri deşifre ettikten sonra, Metin'in beyni artık, a.) Bir hasarın meydana geldiğinin, b.) hasarın sol el başmarmağında olduğunun ve c.) Bir şey yapılmasının gerektiğinin farkına varıyor. Bu noktada, işlerin daha karıştığını da söylemekte yarar var. Son çalışmalar, talamus'a gelen sinyallerin, birçok farklı kortekse dağıldığını ve hatta duygu ve anılardan sorumlu olan limbik sisteme kadar gittiğini gösteriyor. Bu çalışmalar, bu tür çevresel hasarların unutulmayacak anılar oluşturup, gelecekteki olası kazaları önleyebileceğini öne sürüyor. Sinir sisteminde biraz fazla kaldık. Beyinde tüm bunlar sürerken ve refleks sinyalleri Metin'in sol koluna doğru ilerlerken, bıçağımız, uzun ince yoluna devam ediyor. Bu noktada, damar açısından oldukça fakir olan epidermis bölgesini geride bırakıyoruz. Artık önümüzde, gittikçe daha büyüyen ve genişleyen bir damar ağı ile birlikte başka dokular var. Maket bıçağımız şimdi dermis denilen bölgede. Dermiş'im, ortamı gerermişim Maket bıçağı dokuları parçalayarak ilerlerken, keskin ucuna gözle görülemeyecek kadar küçük liflerin takılmaya başladığını görüyoruz. Lifler o kadar yoğun ki, maket bıçağının şu ana kadar hiç azalmayan hızı, düşmeye başlıyor. Epidermis'in hemen altında uzanan dermis adlı bu doku, kolajen adı verilen çok güçlü protein liflerinden oluşuyor. Metin'in korneasından tendonuna kadar hemen hemen her dokusunda kolajeni bulmak mümkün. Nitekim, vücudundaki tüm proteinlerin %25-%30'unu tek başına kolajenler oluşturuyor. Ancak, kolajenler her ne kadar fiziksel direnç sağlasalarda, fazla elastik değiller. Bu noktada, deriye elastiklik kazandıran elastin adı verilen liflerini de görüyoruz. Maket bıçağının hızı azalırken, ilk damar buluşması da gerçekleşiyor. Dermis bölgesi sadece kılcal damarlar içerdiği için şanslı sayılırız. Bu kılcal damarlar, hem üstteki epidermisteki hücreleri besliyor hem de Metin'in vücut sıcaklığını korumasını sağlıyor. Adlarının hakkını veren bu kılcal damarları saran doku, sadece bir hücre kalınlığında bir tabakadan ibaret. Diğer bir deyişle, damar yüzeyinde delik açmak için bir grup hücreyi parçalamak yeterli. Bir saç telinden 10 kat daha ince olan bu damarların, bir bıçak konusunda fazla direnç göstermesi mümkün değil. Bıçağımız yoluna devam ederken, önündeki kılcal damar ağını parçalayarak geçiyor. Damarlardaki akış hızı oldukça düşük olduğu için, Metin'in kanı fışkırmadan ziyade sızma şeklinde dışarıya akmaya başlıyor. Bıçak yolu üzerindeki 100'e yakın kılcal damarı biçmiş durumda. Bu noktada, bıçağımız 2 milimetre kalınlığındaki dermis'in de sonuna yaklaşıyor ve daha derindeki bağ dokulara doğru yol almaya başlıyor. Metin'in refleks uyarıları, sol koluna biraz daha geç ulaşırsa, dermisinin altındaki daha büyük damarlar da bıçaktan nasibini alacak. Neyse ki, omurilik tarafından gönderilen sinir uyarıları, kol kaslarına ulaşıyor. Sol kolu geri kaçarken, 4 milimetre kadar içeri girmiş olan bıçak da Metin'in derisinden ayrılıyor. Bıçağın ayrılması sonucunda, Metin'in geride 1 santim uzunluğunda ve 4 mm derinliğinde bir yarası, parçalanmış deri dokuları, deli gibi sinyal gönderen serbest sinir uçları, parçalanmış onlarca kılcak damarı kalıyor. Metin'in artık ağlamaktan başka yapabileceği bir şey yok. Ancak, vücudunun yapması gerekenler, daha yeni başlıyor. (1. Yazının sonu)


Ruhum kitaplarda yeni ile eskiyi aramasına ve kılı kırk yarmasına rağmen idrak edemedi bir tekini dahi. Gönlümde binlerce güneş yanarken, Çözemedim tek bir zerrenin manasını dahi. Okuduğunuz dörtlük Batı'da Avicenna olarak bilinen İbn-i Sina'ya ait. İslam dünyasının bilim insanları denildiğinde akla ilk gelen isimlerden biri olan İbn-i Sina, Avrupa bilim tarihinde de öneme sahip bir isim olarak karşımıza çıkıyor. M.S. 980 yılında İran, Buhara yakınındaki Efşene'de doğan İbn-i Sina, tıp bilgisi sayesinde ün kazanmış olsa da matematik, fizik, kimya, jeoloji, felsefe, şiir ve müzik alanlarında da çalışmalara imza atmıştır. Çok yönlü özelliği ve yaratıcı zekası onu tarihin önemli dehaları arasına sokmuştur. Kuşkusuz İbn-i Sina'nın büyük ünü öncelikle başarılı bir doktor olması sayesindedir. Kuşyar isimli bir doktorun yanında ve okuduğu tıp kitapları sayesinde kendini geliştirmiş, 18 yaşına geldiğinde klasik tıp alanında oldukça bilgili hale gelmiştir. Genç yaşta doktorluğa başlayan İbn-i Sina, Samani hanedanından Nuh ibni Mansur'u tedavi etmiş bu sayede saray kütüphanesini kullanma hakkına sahip olmuştur. Burada başka disiplinlere ait öğretileri de öğrenme fırsatını yakalamıştır. Hiçbir ülkeye sığmayacak kadar büyüktü ünüm, Kimsenin ödeyemeyeceği kadar yüksekti ücretim! Bir dönem şehir şehir gezen İbn-i Sina yoldayken bu dizeleri kağıda dökmüştür. Evet, İbn-i Sina'nın ünü İslam dünyasında yayılmıştır. Genç yaşına rağmen önemli bir doktor oluşu, yeni bilgi kazanmaya duyduğu istek onu bu noktaya getirmiş olabilir ama İslam dünyasının yanı sıra Avrupa'da da ününe ün katmasının nedeni, ansiklopedik bir eser olan El Kanun Fi't Tıb isimli eseridir. Yaklaşık altı yüzyıl boyunca Asya ve Avrupa'daki tıp okullarında etkili olan bu eser 5 ciltten oluşmaktadır ve Çin, Hint, Mısır'ın geleneksel tıp bilgilerini de içermektedir. Defalarca Latinceye çevrilen eserin ilk çevirisi XIII. yüzyılda Cremonalı Gerard tarafından yapılmıştır. Peki, bu eserin içeriği nedir? Kısaca bunu ele alırsak; eserde kanıta dayalı tıp, deneysel tıp, klinik testler, verimlilik analizi, risk faktörü ve sendroma dayalı hastalık teşhisi gibi konular yer almaktadır. Ayrıca farmakoloji alanında önemli bilgilerin olması dikkat çekicidir. Ancak eserde, dönemin ampirik ama bir yandan da hurafelerden tam olarak da kurtulamayan özelliği de görülmektedir. Tümörün nasıl temizleneceği, ameliyat esnasında narkoz etkisi yaratacak bitkiler, şeker hastalığı ve tedavisi ve benzeri konular eserde yer alan diğer konulardır. 700 küsur ilacın da yer aldığı eser XIX. yüzyıla kadar tıp okullarında el kitabı olarak kullanılmıştır. İbn-i Sina'nın tıp alanında yazdığı diğer önemli eseri ise; Kalp İlaçları Risalesi'dir. Bu eser kalp hastalıkları ile ilgili yazılmış, eczacılığa da yer veren monografik bir eserdir. Kalp ile ilgili genel teoriler ve ilaçların genel özellikleriyle başlayan eserin devamında kalp ilaçları ele alınmış ve alfabetik düzende hangi kalp hastalıklarına hangi kalp ilacının kullanılması gerektiği belirtilmiştir. İbn-i Sina'nın bir ruh hekimi olarak da çalışmalar yapması ilgi çekicidir. Ona göre insanı oluşturan iki unsur vardır: ruh ve beden. Ve bu iki unsurun kendilerine özgü hastalıkları da vardır. Örnek olarak melankoli ruha dair incelenmesi gereken bir konudur ve İbn-i Sina buna dair değerlendirmelerde bulunur. İbn-i Sina'nın Kasr-i Meyl'i: İbn-i Sina, ona asıl ününü kazandıran tıp alanı dışında diğer ilgilendiği alanlarda da önemli çalışmalara imza atan bir bilim insanı olarak karşımıza çıkmaktadır. Fizik alanında; optik ve dinamik konularına ilgi duyan İbn-i Sina, hareket konusuyla ilgili Kasr-i Meyl kavramını ortaya koymuştur. Ona göre bir cisim, engelleyici bir unsur olmaması durumunda sürekli hareket edebilir. Kasr-i Meyl, cismin hızı ve hareket hızıyla doğru orantılıdır. Kasr-i Meyl kavramı Batı'da İmpetus adıyla bilinmektedir. İbn-i Sina bunun yanı sıra görme konusunda da araştırmalar yapmış, ışığı ele almış ve ışığın hava içerisindeki hareketi ile ilgilenmiştir. Ona göre görme; dışarıdan göze gelen ışınların hareketi ile mümkün olmaktadır. Transmutasyon teorisine bakışı: İbn-i Sina'nın kimya alanında da transmutasyon teorisinin doğru olup olmadığını araştırmış, araştırmaları sonucunda ise bu teoriyi reddetmiştir. Su üzerinde deneysel bir çalışma yapan İbn-i Sina deney sonunda su içindeki tuzlara bağlı olan beyaz renkli bir sıvıya ulaşmış, bunun zaten olağan olduğu varsayımından yola çıkarak simyaya karşı çıkmıştır. Aristoteles'den etkilenen düşünceler ve İbn-i Sina Felsefesi İbn-i Sina felsefe alanına da yakınlık duymuş, duyduğu bu yakınlık sayesinde İslam dünyasının önemli filozoflarından biri haline de gelmiştir. El-Kindi, El- Farabi ve İbn-i Rüşd ile birlikte dört Aristotelesçi İslam filozofu arasında yer alan İbn-i Sina'ya göre; bilgi üç aşamalıdır. - Temel bilim - Doğa bilimleri bilgisi - Felsefe incelemeleri Bu düşüncesi doğrultusunda El- Farabi'nin el yazmalarını okuyarak felsefe alanında kendini geliştirmeye başlayan İbn-i Sina, El-Farabi'nin Aristotelesçi fikirlerini Yeni Platoncu öğretilerle birleştirmeye çalışsa da tam olarak bir bütünlük kuramamıştır. Dünyanın ebedi olduğunu, ölümden sonra insanların tekrar dirileceğini reddeden düşünceleri eleştirilmesine neden olmuştur. Özellikle tutucu bir filozof olan Gazali, onu sert bir şekilde eleştirmiştir. Düşünceleri nedeniyle ülkesini terk etmek durumunda kalmış, tutuklanarak zindana bile atılmıştır. Tutuklandığı dönemde de çalışmalarını sürdüren İbn-i Sina aşağıdaki dizelerle iğnelemelerde bulunmuştur: Gördüm ki İbn-i Sina hükmedenlerce aldatılmış ve en beter ölümlere terk edilmiş zindanda, Eseri Şifa kavuşturamadı sağlığına, Necat dahi kurtuluşu sağlayamadı ona. Bu dizelerde geçen Şifa ve Necat onun önemli eserleridir, burada onlara da göndermelerde bulunmaktadır. İbn-i Sina Aksam el-ulum adlı eserinde felsefeyi şöyle tanımlamıştır; Felsefe spekülatif bir sanattır, insan buradan tüm varoluşunu belirleyen ve eylemlerini yönlendiren şeyleri özümseyerek yararlanır, böylelikle ruhu inceler ve yetkinleşir, bilgisi artarak izan ve feraset sahibi olur, mevcut dünyaya benzer hale gelir ama insani yetilere uygun olarak başka bir dünyadaki en büyük mutluluk için kendini hazırlar. Yine ona göre felsefe ilimleri teorik ve pratik olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Teorik olanlar yani matematik, doğa bilimi ve metafizik aklı sürekli düşünür bir hale getirerek, ruha düşünme yetisini kazandırır. Pratik felsefe yani etik ise; teorik düşünme yetisini kişinin karakter özelikleriyle birleştirerek eylemler ile de ilişkilendirir. İbn-i Sina bu çalışmalarının yanısıra kuramsal felsefe bilimlerini de sınıflandırmıştır. Kuramsal felsefeyi üç bölüme ayırır; 1. Bölüm: gök cisimleri, öğeler gibi tanımı maddeye, maddenin hareketine bağlı şeyleri ele alır. 2. Bölüm ara bir aşamadır ve bu aşamada, varoluşu maddeye ile harekete bağlı ama tanımı ikisinden de farklı kavramlar bulunur; mesela geometrik biçimler ve sayıları ele alır. 3. Bölümde ise; varoluş ve tanımın olmadığı hareketten bağımsız şeyler vardır. Gök cisimleri, öğeleri ele aldığı ilk bölümü doğa felsefesi olarak nitelendiren İbn-i Sina doğa bilimlerini ise felsefenin hareketleri ve değişimlerini ele alan bölümleri olarak ele almıştır. Bunları Aristotales'e göre sınıflandırmıştır, ona göre bu bölümler şu şekildedir; 1.Bölüm: Tüm doğal cisimlerde ortak olan madde, biçim, hareket, hareket eden ve hareketler arasındaki ilişki...vb. bunların hepsi fiziktir ve ilk bölümdedir. 2.Bölüm: Evrenin temelini teşkil eden cisimler, yani gökyüzü ve gökyüzü cisimleri bu bölümdedir. 3. Bölüm: Oluş ve bozuluş evreleri, tanrısal yaratışın güzelliği oluş ve bozuluş ilkelerle bu bölümde yer alır. 4.Bölüm: Yıldızların kayması, gökkuşağı, depremler, deniz ve dağlar bu bölümü oluşturur. 5.Bölüm: Madenler ve madenlerin durumları bu bölümü oluşturur. 6.Bölüm: Bitkilerin durumları bu bölümü oluşturur. 7.Bölüm: Hayvanlar ve hayvanların doğası bu bölümdedir. 8.Bölüm: Ruh bilgisi son bölümdür. İbn-i Sina ilk aşamayı çok önemsemiş ona bağlı olarak alt sınıflandırmalar yaparak ve bunları bilimsel ilkeler ve felsefi ilkeleri harmanlayarak kendi düşünce sistemindeki sınıflandırmayı oluşturmuştur. Bilimlerin ara aşaması olarak nitelendirdiği ikinci aşama yine ona göre kendi içinde sınıflandırılmalıdır. Ona göre matematik şu konuların birleşimidir: i) Aritmetik ii) Geometri iii) Uzay bilimi iv) Müzik aletleri öğretisi Ara sınıf olarak nitelendirilen matematiğe değinmişken, İbn-i Sina'nın matematik alanındaki düşünceleri ve çalışmalarına yer vermemiz de iyi olacaktır. Matematik, varlıkta maddeden ayrılmayan ama yansıtma sırasında ayrılması mümkün olan durumların ilmidir. Matematiği böyle tanımlayan İbn-i Sina Hint aritmetiğine ilgi duymuş ve Hint rakamlarını eserlerinde kullanmıştır. Öklid'in geometri kavramlarının yorumunu yapmış, astronomini ve matematik arasında ilişki kurmuş, trigonometri hesapları ile ilgilenmiştir. Astronomik incelemeler ve İbn-i Sina İbn-i Sina astronomi konusunda kuramsal sorunlara eğilen en az yedi risale ele yazmıştır. Bu alandaki en önemli eserleri Astronomi Müşahedeleri Kitabı ile Almagest Elkitabıdır. Almagest Elkitabı isimli eserinde İbn-i Sina, ilkesel ve öze ilişkin sorunları ele almıştır. Gerçekleştirdiği gözlemleri ve astronomi araçlarındaki değişiklikleri ele alan İbn-i Sina bunları da eserine yansıtmıştır. Müziğin doğası ve İbn-i Sina Müziği matematiğin dördüncü bölümü olarak nitelendiren İbn-i Sina bu konuda Antikçağ örneklerine bağlı kalmıştır. Ses perdeleri, kakoforiler, harmoniler, sistemler, ritimler vb. konularda makaleler yazmış, çoksesliliğe ilişkin yorumlarda bulunmuştur. Müziği tıp içerisinde de kullanmaya çalışmıştır. Örnek olarak; bir ruh hastasının tedavisinde müzikten yararlanılabileceğini öne sürmüştür. İran'dan Batı'ya yayılan bir ün, tıp alanından felsefeye kadar bilgi arayışında olan bir bilim insanı. 57 yıllık yaşam öyküsüne sığdırdığı sayısız bilimsel çalışma ve eser. Başarılarıyla hala anılan, adı Ay'da bir kratere ve üniversiteye verilen bir dönemin ünlü kişisi. İşte İbn-i Sina bu tanımlamalarla karşımıza çıkmakta ve çok yönlü kişiliği ve bilgiye olan düşkünlüğü ile kendine hayran bırakmaktadır. Bu yazıda kısaca onu anlatmaya çalışsak da kapsamlı araştırma yaptığınızda onun farklı branşlardaki derin araştırmaları onun neden hala konuşulduğunu anlamanıza yardımcı olacaktır. Yazımıza yine onun dizeleriyle son verirken, uzun yıllar boyunca bilim tarihi denilince akla gelen ilk isimlerden biri olmasını dilediğimizi belirtmeden geçemeyeceğiz. Kapkara toprağın derinliklerinden Zühal yıldızına kadar evrende karşılaştığım tüm sorunları çözdüm. Tüm bağlar çözülmüş yalnız biri kalmıştı geriye, o da ölümün bağıydı işte.