Albert Einstein ismini duymayanımız var mı? Bilimle ilgilensin veya ilgilenmesin, büyükten küçüğe hemen herkesin ismini bildiği, az çok hayatı hakkında bir şeyler duyduğu büyük bir dahi Einstein. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Bu yazının konusu, ne Einstein'ın fizik alanında bir devrim yaratmış olan görelilik kavramı, ne dünyanın en meşhur denklemi olan E = mc2 'nin bulunuş öyküsü. Aldığı Nobel ödülünden de bahsetmeyeceğiz, zira bütün bunları zaten daha önce, Einstein'in İdrakı, Nazım'ın Hikmeti isimli bir başka Açık Bilim yazısında anlatmıştık. Bugünkü konumuz, hikayesi sahibinin ölümü ile başlayan, Einstein'in beyninin tuhaf hikayesi. Albert Einstein, 17 Nisan 1955 tarihinde, 76 yaşındayken, göğüs ağrısı şikayeti ile Amerika'nın New Jersey eyaletindeki Princeton Hastanesi'ne başvurur. Ünlü fizikçi kurtarılamaz ve ertesi sabah, patlamış aort anevrizması nedeniyle vefat eder. Vefatın hemen ardından, Einstein'in cenazesine otopsi yapılmaya koyulur ki, bu genelde bu tip ani ölümlerde, ölüm nedenini anlamak için yapılan rutin bir uygulamadır. Hastane patoloji uzmanı Dr. Thomas Harvey, tüm dünyanın saygısını kazanmış bu dahiye otopsi yapma fırsatı bulduğu için çok heyecanlanır, hattta bu heyecanına yenilerek rutin otopsi sınırılarının oldukça dışına çıkar. 18 Nisan 1955 yılında yapılan otopsi kayıtlarına göre Einstein'in beyni erişkin bir erkek beyni için normal sınırlarda, 1230 gram ağırlığındadır. Dr. Harvey, beynin bol bol fotoğrafını çeker, ardından beyni 170 parçaya böler. Beyin parçalarını, fotoğraflarını çektikten sonra kafatasına geri koymak yerine, gizlice formaldehit dolu bir kavanoza koyar, kavanozu evine götürür ve masasının altına gizler. Ayrıca Einstein'in gözlerini de çıkararak, gene kimsenin haberi olmadan Einstein'in göz doktoru olan Henry Abrams'a verir. Einstein'ın beyin ve gözleri eksik olan cesedi, krematoryumda yakılmak üzere ailesine teslim edilir. Thomas Harvey, her ne kadar bazı röportajlarında otopsi için hastanenin aileden izin aldığını iddia etmiş olsa da işin aslı başkadır. Harvey, tıp fakültesinden eski bir öğretmeni olan ve aynı zamanda Einstein'ın özel doktorluğunu yapan Dr. Harry Zimmerman'a Einstein'ın beynini otopsi sırasında çıkardığını ve bazı kesitleri kendisine vermeyi planladığını söyler. Bu tarihi fırsatın heyecanına yenilen Dr. Zimmerman, New York Times gazetesine, yakında Einstein'in beynini incelemeye başlayacakları ve bunun nöroloji alanında bir çığır açacağını söyleyen bir demeç verir. Einstein'ın ailesi, bu gazete haberi sayesinde beynin olması gereken yerde, cesedin içinde olmadığını oldukça nahoş bir biçimde öğrenir. Ama artık cenaze töreni yapılmış, Einstein'dan geriye kalanlar vasiyeti gereği krematoryumda çoktan yakılmıştır. Einstein'ın oğlu, Hans Albert, oldukça sinirli bir şekilde hastaneye gelir, ancak hastane yönetiminin skandalı önleme çabaları sayesinde uzun tartışmalardan sonra, beyninin bilim için kullanılması ve bulunanların güvenilir bilim dergilerinde yayınlanması kaydıyla, babasının beyninin incelenmesine biraz da mecburen izin verir. Princeton Hastanesi, Dr. Harvey'in bu izinsiz girişimi ve neden olduğu skandaldan çok rahatsız olmuştur. Hastane yönetimi, Dr. Harvey'den beyni Einstein'in ailesine iade etmesini ister, ancak Harvey, aileden emrivaki ile de olsa geriye dönük alınan izni bahane ederek bu isteğe karşı çıkar. Kısa bir zaman sonra Dr. Thomas Harvey'in işine son verilir. İşten kovulan Dr. Harvey, elindeki beyin dolu kavanozla bu defa Philedelphia Hastanesi'nin yolunu tutar. Burada, bir teknisyenin yardımı ile beyni 200 tanesi mikroskopla incelemeye uygun ince kesitler olmak üzere toplam 240 parçaya böler. Thomas Harvey, bir sinirbilimci değildir. Patoloji konusundaki uzmanlığının Einstein'in beynini ailenin istediği şekilde bilimsel ve detaylı bir şekilde incelemeye yetmeyeceğinin farkındadır. İzleyen yıllarda, gerek beyni çalarken hayalini kurduğu büyük buluşa imza atmak, gerek Einstein'in ailesinin öne sürdüğü ciddi bilimsel araştırma ve yayın şartını yerine getirmek için kavanozdaki beyni parçalar halinde dünyanın çeşitli yerlerindeki bilim adamlarına gönderecek, onların Einstein'in dehasını anlamak için gönderdiği örnekleri inceleyeceklerini ve çalışmalarını yayınlayacaklarını umacaktır. Kısa bir zaman sonra, Harvey'in evliğinde de sorunlar baş göstermeye başlar. Karısının, masa altında evin demirbaşı haline gelmiş kavanozdaki beyin parçalarını atacağını söylemesi üzerine, yanına Einstein'ın beynini de alan Harvey evi terk eder ve Kansas eyaletine yerleşir. Harvey, 1988 yılında girdiği tıbbi lisans yenileme sınavından kalınca patolog lisansını kaybeder ve bir plastik fabrikasında işçi olarak çalışmaya başlar. Bu arada, epey renkli bir de komşu edinir: Beat kuşağının öncülerinden meşhur yazar Willian S. Burroughs. İş dönüşü, iki komşu verandada oturup bira içer ve şakalaşırlar. Harvey, William Burroughs ile ahbaplık ettiğiyle övünürken, Burroughs Einstein'in beynine istediği anda dokunabildiğini anlatmaktadır eşe dosta. Bu bira sohbetleri sırasında beyin, masanın altındaki bir kavanozda beklemektedir. Kırk yıldan uzun bir süre, beyne ne olduğunu soranlara, onu incelemeyi sürdürdüğünü, yakında kapsamlı bir rapor yazacağını söyler bıkıp usanmadan Thomas Harvey. Ancak bu arada, beyinden kestiği parçaları Amerika'nın dört bir yanındaki sinirbilimcilere göndermeyi teklif etmekten de geri durmaz. 1985 yılında, California Berkeley Üniversitesi'nden, Marian C. Diamond, Harvey ile iletişime geçer. Beyin plastisitesini inceleyen Diamond, Einstein'ın beyin dokusunu benzer yaş grubundaki 11 kişiyle karşılaştırarak, bulgularını 1985 yılında Experiemental Neurology dergisinde Bir Dahinin Beyni: Albert Einstein başlığıyla yayınlar. Diamond, Einstein'ın beyninin kimi bölümlerinde glia hücrelerinin sinir hücrelerine oranının diğer deneklerinkinden daha yüksek olduğunu, bu durumun glia hücrelerienin bazı fonksiyonlar üstlenmesi ile açıklanabileceğini iddia eder. Ancak çalışma başta çok ses getirse de, kısa bir zaman sonra metodolojisindeki ciddi hatalar nedeniyle dikkate alınmaz. Thomas Harvey, 1990 yılında, ani bir kararla 40 yıldan uzun bir süredir kavanozda muhafaza ettiği beyni Einstein'ın torununa teslim etmeye karar verir. 78 yaşında gelmiş bu acayip adam, beynin hikayesini yazmak isteyen Michael Paterniti isimli bir yazarla, kıtayı bir uçtan diğerine kat edecek bir araba seyahatine çıkar. Bir Buick arabayla, New Jersey'dan yola çıkan Harvey Paterniti ikilisinin hedefi Einstein'in torununun yaşadığı California eyaletidir. Bagajda Einstein'ın beyni bulunan bir Tupperware saklama kabıyla kıtayı kat eden ikili, sonunda Enstein'ın torunu olan Evelyn'e ulaşır. Evelyn, dedesinin beynini aradan geçen yarım yüzyıldan sonra teslim almaya pek hevesli olmaz, Harvey elinde beyin kavanozu ile evine geri döner. Harvey, rastgele bir şekilde beyin parçalarını farklı biliminsanlarına göndermeyi yıllar boyu sürdürür. Kimi zaman kendisi, adı duyulmaya başlamış bir sinirbilimciye Einstein'ın bir parçasını teklif eder, kimi zaman da beynin onda olduğunu duyan biliminsanları kendisinden beyin parçaları ister. Bunlardan en tuhaf olanı, 1994 yılında, Japonya'daki Kinki Üniversitesi'nde profesör olan Sugimoto Kenji'nin talebidir. Profesör Kenji, Einstein'a hayrandır ve Einstein'ın beyninden bir parça edinebilmek en büyük hayalidir. Bu hayalini gerçekleştirmek için yollara düşer ve beraberinde bir belgesel film ekibiyle Amerika'ya gelir. Beynin izini süre süre, sonunda Thomas Harvey ile buluşur. Artık yaşlı bir adam olan Harvey'in evine gelir ve ondan ünlü fizikçinin beyninden bir parça ister. Harvey kıa bir tereddüt geçirdikten sonra bu talebi kabul eder, mutfağa giderek buradan ekmek tahtası ve bir adet bıçak getirir. Kenji ve kameramanın önünde seki ve kapağı zor açılan bir kavanozdan, meşhur beyni çıkarır, ekmek tahtasının üzerinde beyni dilimler ve ayırdığı parçayı eski bir ilaç kavanozuna koyar. Kavanozun üzerine formaldehit ilave eder ve kendisini biraz şaşkınlık biraz da heyecanla izleyen Prof. Sanji'nin eline ilaç kutusunu tutuşturur. Thomas Harvey, 2007 yılında ölmeden önce beynin elinde kalan parçalarının büyük bir kısmını Princeton Üniversitesi'ndeki Patoloji Ana Bilim Dalı Başkanı Dr. Elliot Krauss'a teslim eder. Böylece, Einstein'ın beyninin tuhaf yolculuğu ailesinin Harvey'de kalan son parçaları da 2010 yılında, Maryland eyaletindeki Ulusal Sağlık ve Tıp Müzesi'ne bağışlamasıyla son bulur. Meraklısına notlar - Einstein'ın beyni, farklı zamanlarda pekçok biliminsanı tarafından incelenmiş. Genel olarak varılan kanı, beynin büyüklük olarak normal insanların beynine göre bir farkı olmamasına rağmen yapısal olarak bazı küçük yapısal farklarının olduğu yönünde. Bilim insanları, beynin kimi bölgelerindeki girintilerin daha derin olduğunu, sağ beyin yarımküresindeki pre-frontal korteks bölgesinin göreceli olarak geniş olduğunu saptamış durumdalar. Bu bulguların, Einstein'in ileri bilişssel yetenekleri ve matematiksel dehası ile uyumlu olduğunu düşünüyorlar. Beyne ait detaylı bulguları özetleyen güncel bir makaleye Brain isimli bir nöroloji dergisinden ulaşmak mümkün. - Ulusal Sağlık ve Tıp Müzesi, Einstein'ın beyninden alınan kesitlerin mikroskopik görüntüleri ve yapılan incelemelerde saptanan bulguları içeren bir iPad uygulaması yayınlamış durumda. Einstein Brain Atlas isimli uygulamayı iTunes'dan indirebilirsiniz. - Aşağıdaki klip, Prof. Kenji'nin başrolü oynadığı, Einstein'in Beyni isimli belgeselin en çarpıcı sahnesini içeriyor. - Michael Paterniti, Thomas Harvey ile Amerika kıtası boyunca bagajında Einstein'ın beyni ile yapmış oldukları yolculuğu Driving Mr. Albert isimli kitapta anlatıyor.


Rahmetli Arman Kırım ve Tuğrul Şavkay ustalarımın anısına... Kek inşa eden Hemşinliler Polonya'nın Suwalki kentinde bir pastane, sene 1898. Pastane önünde bembeyaz önlükleri ve şapkaları ile aşçılar poz veriyor. Pastanenin vitrinini göremeyiz ama kapının iki yanındaki tabelaların üzerindeki kek ve pastalar iştah açıcı, belli ki ustalar işinin ehli. Pastanenin adı, Pıekernia i Cukıernia Konstantinopolska dır ve sahibi Hemşinli Şerif Gulaboğlu'dur. Şaşırdınız mı? Şaşırmayın. Muhtemelen sabah poğaçanızı aldığınız fırındaki usta, sevgilinize aldığınız o güzel doğumgünü pastasını süsleyen yamak ve sabahleyin sıcacık pandispanyaları vitrine dizen pastane sahibi hep Hemşin'lidir. Çarlık Rusyası döneminde göç ettikleri Rusya'da annelerinin oğlum, karnını da doyurabileceğin bir yerde çalış öğüdüne uyan Hemşin'liler o dönemki rus pastanelerinde işin sırrını öğrenirler ve memlekete geri döndüklerinde bugün meşhur olmuş bir çok pastanenin ilk dükkanını açarlar. Bir kısmı da Şerif bey gibi başka ülkelere göç ederek pastane açarlar. Aslında Hemşin'lilerin kek yapımında usta olması hiç de tesadüf değildir. Kek aslında bir müteahhit eseridir ve diğer karadenizli müteahhitler çimento, demir ve tuğladan ibaret binalar inşa ederken Hemşin'liler Un, şeker, yağ ve yumurtadan ibaret kekler inşa ederler. Peki nasıl kabarır o kek? O sulu hamur nasıl ağız dolduran, hafif ve lezzetli bir yapıya dönüşür? İşte kek yapının kimyası... Cıvık hamur'dan Maillard Reaksiyonlarına Her kekin aslında 5 ana hammaddesi var: Un, yumurta, şeker,yağ ve hava. Bu malzemelerden un ve yumurta yapı kurucu iken, şeker ve yağ ise yapı zayıflatıcı olarak görev yapıyor. Undaki nişasta ve gluten ile yumurtadaki protein kekin iskeletini oluştururken şeker ve yağ sayesinde keke lezzet katıyor ve en önemlisi hava sayesinde kekimizi kabartıyoruz. Nasıl mı? 1. Çırpın çırpın çırpın (1-2 saat kadar): Kek yapımının ilk aşaması cıvık hamur elde etmek ve bunun için şeker ve yağı uzun süre çırpmak gerekiyor. Neden? Çünkü kekin kabarması için gereken hava kabarcıkları işte tam bu aşamada kek hamurunun içine giriyor. Şekerin kristal yapısı sayesinde hava molekülleri şeker ile beraber cıvık hamurun içerisine karışmakta. Bu yüzden normal şeker yerine caster şekeri denilen daha ince şeker kullanmak lazım daha kabarık kekler için. Normal şekere göre daha ince yapıda olduğu ve daha fazla girinti çıkıntısı olduğu için daha fazla havayı cıvık hamurun içine hapsedebiliyoruz. Caster şekeri elde etmek için bir miktar sofra şekerini blender'dan geçirmek gerekiyor ancak çok inceltip pudra kıvamına da getirmemek gerekiyor çünkü o zaman da şeker topaklanabiliyor Peki ne kadar çırpacağız? Mümkün olduğu kadar çok çırpmak gerekiyor, en az 1 saat. 1857 yılında yemek yazarı Eliza Leslie cıvık hamuru 1 saat yorulmadan çırpın, mümkünse hizmetçinize bunu yaptırın diye yazmış .Bugün evlerimizdeki elektrikli çırpcılar sayesinde işimiz daha kolay ama onlarla bile mümkün olduğunca çırpmak gerekiyor gene. Aslında çırpma sadece şeker ve yağ ile olmak zorunda değil, pasta ustaları kek hamurunu havalandırmak için değişik yöntemler deniyor. Yumurta ve şekeri çırpmak, bütün malzemeleri çırpmak gibi teknikler de mevcut ama en temel kek hamuru için önce şeker ve yağı çırpıyoruz. Piyasada satılan kek hamurlarını ise çok çırpmak gerekmiyor çünkü özel un işleme yöntemleri sayesinde daha siz çok çırpmasanız da kabarabiliyor Şeker havayı taşıyor dedi, peki yağ ne yapıyor? Yağ şekerin taşıdığı hava kürelerinin etrafını kaplayarak onların kaçmamasını sağlıyor, en azından pişene kadar. Yağ şekerin taşıdığı havanın etrafını köpük şeklinde sararak havanın cıvık hamur içinde hapsolmasını sağlıyor. Aynı zamanda undaki nişasta ve proteinleri de kaplayarak pişme esnasında çok sertleşmesini engelliyor 2. İki yumurta kırın: Kekin ilk cıvık hamuruna kırılan yumurtanın görevi kek yapısını ayakta tutmak. Yumurtanın beyazı ve sarısı kekimizde farklı görevleri olacak. Yumurta, ünlü kimyager ve yemek yazarı Herve This'in deyimi ile pişirmenin tanınmayan yıldızıdır.Çok doğru, mutfaktaki bir çok temel sosun ana maddesi, pastanecilik ürünlerinin ise birleştirici ve destekleyici harcı ve Pazar sabahlarının en lezzetli kahvaltı malzemesi yumurtadır. Yumurtanın beyazı yumurtanın toplam ağırlığının üçte ikisini oluşturur ve beyazın %90'ı aslında sudur. Basit bir hesap ile yumurtanın da yaklaşık %75'inin su olduğunu burdan çıkarabiliriz. Kekimizin o hafif nemli yapısı işte burdan geliyor. Ayrıca yumurtanın sarısı da yağlı yapısı sayesinde kekimizin nemli ve yumuşak olmasını sağlıyor Peki Geri kalan % 10? Protein, protein ve protein, yaklaşık 8 farklı protein var! Yumurtanın beyazında bir miktar mineral, yağ ve glukoz da var ama çoğunluk protein aslında. Kekimiz için önemli olan da bu proteinler. Çünkü proteinler yağ/hava kürelerinin etrafını saracaklar ve pişme esnasında bu kürelerin patlamasını engelleyeccekler. Kekinizi kestiğinizdeki o küçük küçük yuvarlak kesitler işte o küreler. Bu küreler için gene uzun uzun çırpmak gerekiyor cıvık hamur ve yumurta karışımını, elektrikli çırpıcıyı keşke kaldırmasaydınız Yumurta üzerine sayfalarca yazılabilecek bir malzeme ama kek için önemi pişirme esnasında ortaya çıkacağı için şimdi sıradaki malzememize geçelim. 3. Unu okside et yoksa o gluteninler bir işe yaramaz: Yemek kitaplarında kulak memesi kıvamı denilen hamuru düşünün. Hafifçe bastırdığınızda içine çöker ama sonra büyük ölçüde geri döner, yani malzeme bilimi dilinde hem elastik, hem plastik. İşte bunu sağlayan madde gluten. Gluten'in bu plastik/elastik yapısı sayesinde.. Çinliler Gluten'e unun kası adını vermişler; çok büyük protein moleküllerinden oluşan bir molekül için gayet uygun bir ad. Gluten iki farklı protein yapısından oluşuyor, gliadin ve glutenin. Gliadinler birbirleri ile zayıf bağ yaparken gluteninler birbirlerine bağlanarak uzun, yay gibi bir yapıya kavuşabilirler. Her glutenin zincirinin sonunda diğer glutenin zincirlerine bağlanmayı sağlayan sülfür içerikli amino asitler vardır. Ama bu aminoasitlerinin birbirine bağlanıp o yay yapısını sağlamaları için ortamda oksidasyon sağlayan bazı yardımcı elementlerinin olması lazım ki bunların en önemlisi havadaki oksijendir. İşte bu yüzden kek unlarının mümkün olduğunca havalandırılması istenir, bazı tarif kitapları ise unların açıkta bir kaç hafta bırakıldığında daha iyi sonuç verdiğini yazar ki bu da gluten zincirlerinin havadaki oksijen sayesinde daha iyi bağ kurmaları sayesinde oluyor. Peki gliadinler? Gliadinler ise glutenin zincirlerinin birbiri ile bağ kurmadan birbirinin üzerinden kayıp gitmesini sağlayan moleküller. Gluten zincirleri bu sayede hamuru esnetip genleştirebiliyor ve pişme bittiğinde çökmesini engelleyebiliyorlar. Aşağıdaki resim bu durumu çok güzel açıklıyor: Gluten pişme sırasında genleşen hava kabarcıkları sayesinde yay gibi uzayarak kekin çökmeden kabarmasını sağlarken belli bir sıcaklıktan sonra katılaşarak kekin dokusunu belirliyor. Eğer yüksek proteinli bir un kullanırsanız sert bir hamur elde edersiniz, bu yüzden kek için satılan unlar nispeten düşük proteinlidir. Bazı tariflerde kek hamuruna bir tutam tuz katılması tavsiye edilir. Tuz şekerli bir karışım için tat arttırıcı olarak kullanılırken bu tür glutenli karışımlarda ise içinde barındırdığı pozitif sodyum ve negatif klor iyonları sayesinde glutenin yapısında açıkta kalmış yüklü proteinlere yapışarak glutenin moleküllerinin birbirini itmesini engeller. Unu cıvık kek karışımına karıştırırken çok dikkatli olmak şart, bir anda karıştırır ve çırparsanız bütün o hava kürecikleri patlayabilir. Unu bu karışıma nazikçe ve parça parça karıştırmanız tavsiye edilir yemek kitaplarında 4.Fırının sıcaklığını doğru ayarlayın: Kimya laboratuarınızda, aman mutfağınızda bütün malzemeleri bir araya geitrdiniz ve artık tepkimeye sokma zamanı. Şimdi işte bütün bu karışımın içindeki malzemeler belli görevleri yerine getirerek keki kabartacaklar. Pişme esnasında üç safha var: - a. Genleşme: Fırına konulan kek karışımının cıvık hamuru bu aşamada genleşebildiği kadar genleşir. Sıcaklık hava küreciklerinin içindeki havanın genleşmesini sağlar ve yaklaşık 60 santigrat derece sıcaklıkta su buharı da artar ve hava kürecikleri iyice genleşir. Genleşen binlerce küre kek hamurunu yavaş yavaş kabartır.b.Dokunun oluşması:Hava kürecikleri genleşirken etrafındaki yumurta proteinleri de yavaş yavaş katılaşır, 70-80 derece sıcaklığa gelindiğinde yumurta karışımı katılaşır, undaki nişasta suyu emer, şişer ve jelleşir ve gluten uyapısı elastikiyetini kaybeder. Yani kekinizi kestiğinizde oluşan doku bu esnada son halini alır. Eğer şekeri biraz fazla koyduysanız bu doku oluşumu sıcaklığı 100 dereceye kadar çıkabilir çünkü şeker protein katılaşması ve nişastanın şişmesini geciktirir. Bu aşamada hava küreleri artık son hacimnlerine ulaşmıştır ve gluten ile yumurta sayesinde kek soğusa bile çökmezler c. Renk ve tat oluşumu: Fırından çıkan sıcacık bir kekin o güzel kokusu ve rengi işte tam bu aşamada oluşuyor ve burda devreye giren Maillard reaksiyonları. Sıcacık ekmeğin o çıtır kabuğuna lezzet veren, ızgaraya attığınız etin yüzeyini renklendiren, yağda sotelenen soğanın tadını değiştiren ve tost makinesinde bastığınız ekmeği kahverengileştirip lezzet veren kimyasal tepkimelere Maillard reaksiyonları diyoruz. Yemeklerdeki protein ile şekerin sıcaklıkla tepkimeye girmesi sonucu orataya çıkan bu reaksiyonlar sayesinde değişik yemeklerde onlarca değişik tat ortaya çıkar. İşte kekimizin fırında son anında hafifçe kahveringileşmesini ve hafif karamelize tadı bu sayede ortaya çıkar. Yalnız bu son pişirme aşamasının en önemli adımı baştan fırının sıcaklığını çok doğru ayarlamak lazım. Tavsiye edilen sıcaklık aralığı 175-190 derecedir, fırınınızı iyi tanırsanız doğru sıcaklığı bir iki kerede yakalayabilirsiniz. Eğer gerektiğinden soğuk olursa ilk sıcaklık, hava kürecikleri daha genleşmeden birleşip sönük ve kaskatı bir kek ortaya çıkarır. Daha yüksek sıcaklıkta ise kürecikler çok hızlı genleşeceği için içi pişmemiş, fazla kabarmış ve üst tarafı aşırı kızarmış bir kekiniz olur Kekiniz kabarmasa da olur, yeter ki... Jean Pierre Jeunet'nin 2001 yapımı filmi Amelie'nin son sahnesinde Amelie mutfağa girer ve kek yapmaya koyulur. Üzgündür, sinirlidir çünkü ona kavuşamamıştır. Malzemeleri bir araya getirirken kabartma tozu paketinin boş olduğunu farkeder ve tam o esnada hayal kurmaya başlar. Hayalinde sevdiği adam yağmura rağmen dışarı çıkmış ve köşedeki bakkala gitmiştir. Bakkal Amelie o meşhur erikli kekinden mi yapacak gene diye sorar, cevap evettir. Daha sonra adam elinde kabartma tozu paketi ile hızla merdivenleri çıkar, sessizce mutfağa süzülür, mutfağa girmeden kendini gizler ve kapıdaki boncuklu ipleri şöyle bir sallar Amelie'nin hayalinde. Tam o esnada gerçekten mutfak kapısındaki ipler sallanır; Amelie irkilerek ve büyük bir umutla kapıya bakar ama kapı bomboştur. Gelen kedidir sadece; Amelie gözyaşlarına boğulur... Kek pişirmek bir mutfakta yapılabilecek en güzel, en keyifli şeylerden biri. Hazırlaması esnasında tatmak, pişerken çıkardığı kokular ve sonrasında yemeden önce soğumasını beklemek. Ama yalnız başınıza kek yapmanın hiçbir anlamı yoktur, bunları paylaşamadıktan sonra. ama yanınızdaysa sevdiğiniz eğer, kekiniz kabarmasa da, istediğiniz gibi pişmese de dert etmeyin. Afiyet olsun!


Lodos'u biraz araştırdığımızda, karşımıza güneybatı yönünden esen masum bir rüzgar çıkıyor. Ancak bu masumiyet aslında pek çok olumsuzluğu da barındırıyor. Yapısı gereği Lodos, estiği bölgelerde aşağıya doğru bir basınç oluşturmakta, dolayısıyla da bacalardan çıkan gazların salınımını engellemektedir. Haberlerde kesin denk gelmişsinizdir; spikerler Lodos uyarısı yaptığı zaman sobayla ısınan kişileri özellikle uyarırlar, çünkü en büyük risk grubunu onlar oluşturur. Her yıl yüzlerce kişi bu uyarıları dikkate almadığı için bir nevi ihmalkarlıklarından dolayı hayata veda ediyor. Olayların perde arkasındaysa çok sinsi bir gaz çıkıyor karşımıza: Karbonmonoksit . Sinsi bir gaz deniyor, çünkü karbonmonoksitin herhangi bir rengi, tadı, kokusu yok ve maruz kalmış kişiler durumu ancak zehirlenmenin son safhalarında farkedebiliyor. Belirtilerse baş dönmesi, aşırı halsizlik , görme bozuklukları, nefes alma güçlüğü vb. şekillerde ortaya çıktığından, bu zor anda yardım istemek neredeyse imkansızlaşıyor. Ne hareket edebilmek mümkün, ne de bağırabilmek... Karbonmonoksit nasıl oluşur? Karbonmonoksit, kısaca CO, yanma tepkimesi ile açığa çıkar. Yanma tepkimesi herhangi bir molekülün oksijen gazıyla tepkimeye girmesi ve ısı açığa çıkarması şeklinde özetlenebilir. Yapısında bolca karbon bulunduran kömür ve petrol türevi yakıtların yakılması sonrasında oluşan tepkime dizilerini en basit haliyle şu şekilde formüle edebiliriz: C + O2 > CO2 Ancak tepkime dizileri her zaman CO2 gazının açığa çıkmasıyla sonuçlanmaz; bazılarında tam yanma gerçekleşmez ve CO2 yerine CO gazı açığa çıkar. Evlerimizde amacımız ısınmak olduğu için biz işin bu kısmıyla pek ilgilenmeyiz tabi ki, ama yanma sonrasında açığa çıkan dumanın yüksek oranda CO ve CO2 gazlarını içermesi bazen bizlere problem çıkarabilir. ... ve Lodos devreye girer. Lodos'un etkili olduğu günlerde baca işlevini yerine getiremeyebilir, başta da bahsettiğimiz üzere Lodos aşağı doğru bir basınç oluşturduğu için baca gazlarını geri teper. Ancak bu geri tepme, yoğunluğuna bağlı olarak sadece dumanlı yani gözün görebileceği şekilde gerçekleşmez. Siz farkında olmadan bacadan geri dönen gazları solumaya başlarsınız, bir noktadan sonra rahatsızlıklar görülmeye başlar: baş ağrısı, halsizlik, baş dönmesi, uyuşukluk ya da bulantılar. Karbonmonoksit vücudumuzu ne şekilde etkiler? Karbonmonoksit, onu soluduğumuz anda akciğerlerimiz üzerinden kanımıza geçer. Normal şartlarda akciğerlerimiz oksijence bol temiz havayı alyuvarlarımızla buluşturur, ancak CO soluduğumuz anda alyuvarlarımızdaki hemoglobin molekülleri oksijen yerine CO ile birleşir. Çünkü CO gazı hemoglobine oksijenden daha kolay bağlanır. Akciğerlerimizde bulunan tüm CO molekülleri bitmeden O2 molekülleri hemoglobine bağlanamaz. Bu nedenle kanımızda oksihemoglobinler yerine karboksihemoglobinler çoğalmaya başlar. Maruz kaldığımız süre boyunca alyuvarlarımızdaki hemoglobinler oksijen yerine CO taşırlar ve hücrelerimize oksijen taşıyamadıkları için hücrelerimiz bir bir ölmeye başlar. Bu hücre ölümleri kendini ilk merkezi sinir sistemi üzerinde gösterdiğinden vücudumuzun ilk tepkisi baş dönmesi ile baş ağrısıdır. İşin ciddiyeti beyin hücrelerinin oksijensiz kalması sonucunda ortaya çıkar. Belirli bir seviyeden sonra hasta, müdahale ile kurtarılsa dahi beyin hücrelerinde ölüm gerçekleştiği için vücutta tahmin edilemeyecek türde geri dönüşü olmayan hasarlar oluşabilir. Karbonmonoksit zehirlenmesinden hayatını kaybeden insanların çoğu bu gaza gece, uykuları esnasında maruz kaldıkları için hiçbir şey anlamadan hayata gözlerini yumarlar. Hemoglobinin %20'si karboksihemoglobine dönüştüğü anda vücudumuzdan ilk sinyaller gelir: - baş ağrısı, - baş dönmesi, - bulantı, - kusma, - taşikardi ve kan basıncı yükselmesi, - kulak çınlaması, - dalgınlık, - genel bitkinlik, - bazen kas krampları, - ciltte kiraz kırmızısı renk Oran %50'ye vardığında bilinç kaybı oluşur; %60-70 civarlarındaysa ölüm gerçekleşir. Zehirlenme olayları başka ne şekilde gerçekleşebilir? Bu olay sadece soba ile ısınan evlerin dışında şofben kullanımında da görülebilir. Bunun haricinde araba ile jeneratörlerden çıkan egzoz gazları da CO barındırır . Bu nedenle kapalı park alanları, feribotlar veya motor onarımı, bakımı yapılan yerler de risk bölgeleridir. Ne gibi önlemler alınabilir? CO zehirlenmelerinin önüne geçmenin en kolay yolu CO dedektörü kullanmaktır. Sızıntı ihtimali olan bir yerin en yüksek noktasına yerleştireceğiniz bir dedektör hayatınızı kurtarmanın en kolay yoludur. Bunun dışında baca temizlikleri, bakımları zamanında yapılmalı ve özellikle Aralık aylarında olası lodos uyarılarını göz ardı etmemek gerekli. Bacaların uçlarına takabileceğiniz döner bacalar da çıkan gazların dışarı atılmasını sağlarken rüzgarın geri tepmesine engel olur (Şekil 3). İlk müdahale ve sonrası için ne yapılabilir? Olası bir zehirlenmede yapılacaklar şu şekilde sıralanabilir: - Kişinin olay mahallinden uzaklaştırılması, - Temiz havaya çıkarılması, - Hastanın battaniye ile sarılarak vücut ısısının korunması, - Acil sağlık hizmetlerine haber verilmesi, - Ambulans gelene kadar solunumu engelleyebilecek ağız ve burundaki kusmuk, balgam gibi maddelerin temizlenmesi, - En yakın sağlık kurumuna hastanın nakledilmesinin sağlanması. Bunun dışında karbonmonoksit zehirlenmesinin mutlaka hastanede tedavi edilmesi gerektiğini ve Sağlık Bakanlığı'na bağlı, 114 Zehir Danışma Merkezi'nin telefon numarası aranılarak zehirlenmelerde yapılacak ilk yardım hakkındaki gerekli bilgilerin alınabileceğini çevrenizdeki insanlarla paylaşabilirsiniz. Lodos'un sadece güneybatıdan esen ve sıcaklığı artıran bir rüzgar olarak anılması dileğiyle... Yararlanılan kaynaklar: - http://tr.wikipedia.org/wiki/Lodos - http://www.sciencedaily.com/releases/2012/11/121112171217.htm - http://www.pendikdevlethastanesi.gov.tr/news.php?ID=24 - http://www.cdc.gov/co/faqs.htm - http://www.cumhuriyet.com.tr/?hn=382354&kn=7&ka=4&kb=7 - http://tr.wikipedia.org/wiki/Karbonmonoksit - http://tr.wikipedia.org/wiki/Karbon_monoksit_dedekt%C3%B6r%C3%BC


Evinizde, ofisinizdeki çekmecelerde, dolaplarda uçları kırık bir halde terk edilmiş kurşun kalemlerine dikkatlice bakın; bir parça selobandın yardımı ile Nobel Fizik ödülüne layık görülebilecek bir bilimsel araştırmayı başlatabilirsiniz. İnanmadınız mı? 2004 yılında Manchester Üniversitesi'nden Andre Geim ve Konstantin Novoselov'un yaptığı tam da buydu, bilim dünyasını heyecanlandıran grafeni elde ettiklerinde. Grafen iki boyutlu, bir atom kalınlığında, mekanik, elektrik, termal ve optik özellikleri ile bilimde çığır açan yeni keşfedilmiş bir karbon allotropu*. Bilim dünyasında heyecan yaratmış olsa da aslında çok nadir bulunan bir malzeme değil grafen. Kurşun kalemlerin içindeki grafit grafen tabakalarının üst üste binmesinden oluşuyor. Bir grafen tabakası küresel halde yuvarlandığında yine zamanında bilim dünyasında yankı uyandıran fulleren, silindir şekli verildiğinde ise karbon nanotüp oluşturuyor. Karbon atomlarının iki boyutlu altıgen bir yapıda dizilmiş bu formu, doğada iki boyutlu tek malzeme örneğini oluşturmasının yanı sıra, grafene olağanüstü özelliklerini de kazandırıyor. Elektronlar bu tek atom kalınlığındaki karbon tabakası içerisinde sanki hiç kütleleri yokmuşçasına hızlı hareket ediyorlar. Dijital teknolojinin süper starı silikon silisyum, grafen ile karşılaştırıldığında bir kaplumbağa gibi kalıyor. Elektronların silikon silisyum içindeki hızları grafen içindeki hızlarına göre 100 kez daha yavaş. Grafenin elektrik özellikleri bu sıra dışı malzemenin tek olağanüstü özelliği değil. Bilinen en ince malzeme olmasına rağmen aynı zamanda en güçlü malzeme. Aşağıdaki grafiklerde göreceğiniz gibi çelikten 100 kat daha güçlü. Isıyı en iyi ilettiği düşünülen diğer bir karbon allotropu olan elmas, grafenin keşfi ile tahtından inmiş durumda. Grafen şu anda bilinen en iyi ısı iletkeni. Atomları çok sıkı bir şekilde dizilmiş olan grafen içerisinden en küçük atom dahi geçemiyor. Buna rağmen grafen kolayca esneyebiliyor ve değişik formlardaki bir çok malzemenin yüzeyine kolayca kaplanabiliyor. Elektronik yarıi letken transistörleri açık kapalı ya da dijital anlamı ile 0 1 konumlarına getirmek için gerekli olan bir özellik olan bant-aralığı** grafende yok. Ancak bu özelliğin eksikliği grafeni optik alanında özel bir malzeme haline getiriyor. Grafen ışık tayfının bütün dalga boylarındaki ışıkları aynı derecede soğuruyor. Grafenin bu sıra dışı özellikleri bilim dünyasında bir araştırma çılgınlığına yol açmış durumda. Grafeni selobant ile ayırıp içinden elektronları geçiren araştırmalarıyla 2010 Nobel Fizik ödülüne layık görülen Geim ve Novoselov'un grafen üzerine yazdıkları iki makaleye sırası ile 4300 ve 3000'den fazla atıf yapılmış ve bu iki makale şimdiden son on yılın en çok atıf yapılan 20 makalesi arasına girmiş. Nitekim Thomson Reuters tarafından Haziran 2011'de hazırlanan Küresel Malzeme Bilimi ve Teknolojisi Araştırmaları Raporu grafenin en çok araştırılan malzemelerden biri olduğunu gösteriyor. Sadece fizikçilerin ve kimyacıların değil bilimin farklı dallarında çalışan araştırmacıların grafene gösterdiği ilgiyi Thomson Reuters'in raporundan görmek mümkün (Tablo 1). Elbette bu kadar araştırma ve çalışma grafenin gerçek hayattaki uygulama alanlarını ve üretim metotlarını geliştirmek için yapılıyor. Grafenin şu an için yüksek kalitelerde seri üretimi oldukça zor; bu nedenle gerçek hayattaki uygulamaları henüz emekleme aşamasında. Ancak bu süper malzemenin potansiyel uygulama alanları oldukça geniş. Bu malzemenin uygulamada ne kadar başarılı olacağını ya da en sık kullanıldığı alanın ne olacağını bizlere zaman gösterecek olsa da potansiyel uygulamalara kısaca bir göz atmakta fayda var. Elektronların içerisinde kolayca hareket edebiliyor olması grafeni entegre devreler için ciddi bir alternatif malzeme haline getiriyor. IBM araştırmacıları 2011 yılında ilk grafen içeren transistörü üretmeyi başardılar. Grafenin kullanımı ile süper hızlı bilgisayarlar üretmek mümkün olabilecek. Elektrik özelliklerine ek olarak en küçük atomu bile geçirmeyen iki boyutlu sık kafes yapısı grafenin teorik olarak mükemmel bir sensör olmasını sağlıyor. Bütün hacminin kendisini çevreleyen ortama açık olması, yüzeyine tutunan molekülleri hızlıca belirlememize olanak tanıyor. Bir takım teknolojik problemler çözülebilir ise grafenin kullanıldığı sensörler ile tek bir gaz atomunu tespit eden araçlar yapmak çok da olanaksız gözükmüyor. Grafen vücut içerisinde bulunan iyonik sıvılarda yapısı bozulmadan kalabildiğinden dolayı biyolojik uygulamalar için de umut vaat eden bir malzeme. Biyonik kulaklar, biyonik gözler grafen teknolojilerinin geliştirilmesi ile mümkün olabilecek. Henüz biyoelektronik ve biyomalzeme olarak kullanımı için yapılan araştırmalar çok başlarda olsa da araştırmacılar gelecek için oldukça umutlu. Bunlar grafenin yüksek teknoloji olası uygulamalarından bir kaç tanesi. Fotovoltaik hücreler, katlanabilir elektronik araçlar, optik cihazlar ve araştırmacıların hayal güçlerinin el verdiği bir çok uygulama bu malzemenin ümit vaat ettiği alanlar. Sekiz yıl önce varlığından bile haberdar olunmayan grafen belki de bugün mucize diye adlandıracağımız ama gelecekte yaşamımızın ayrılmaz parçası olacak bir çok bilimsel ve teknolojik gelişmenin öncüsü olabilir; bu mucize malzemenin insanlığa neler kazandıracağını hep beraber göreceğiz. * allotropi: Bazı elementlerin, kristal ya da molekül yapıları birbirinden farklı biçimler halinde bulunması ve bu biçimlerden her biri . ** bant aralığı: Katılarda hiç bir elektron durumunun var olamayacağı enerji aralığına bant aralığı adı verilir. Temelde çekirdek etrafında dönen en dışarıdaki elektronu yörüngesinden kurtaracak ve bu elektronu bir elektrik yükü taşıyıcısı haline getirecek enerji seviyesidir.


2006 yılında, Fransa'nın bir köyünde yalnız yaşayan 57 yaşında bir adam, evinde yanmış halde bulundu. Başı, göğsü, kolları ve ayakları neredeyse sapasağlamdı, ama vücudunun karnından bacaklarına kadar olan kısmı tamamen kül olmuştu. Yanmış bedenin birkaç santim yanındaki gazeteler, hasır iskemle, ve diğer nesneler isten kararmış, fakat yanmamışlardı. Evin kapısı içeriden kilitliydi ve anahtar içeriden kilide takılmıştı. Kapıyı kırmaktan başka içeri girme yolu yoktu. 2006 yılında, Fransa'nın bir köyünde yalnız yaşayan 57 yaşında bir adam, evinde yanmış halde bulundu. Başı, göğsü, kolları ve ayakları neredeyse sapasağlamdı, ama vücudunun karnından bacaklarına kadar olan kısmı tamamen kül olmuştu. Yanmış bedenin birkaç santim yanındaki gazeteler, hasır iskemle, ve diğer nesneler isten kararmış, fakat yanmamışlardı. Evin kapısı içeriden kilitliydi ve anahtar içeriden kilide takılmıştı. Kapıyı kırmaktan başka içeri girme yolu yoktu. Yine 2006'da, 55 yaşında bir adam Cenevre'deki evinde ölü bulunduğunda bedeninin dizlerinden göğsüne kadar olan kısmı, kemikleri dahil, bütünüyle küle dönmüştü. Fakat başı, bacaklarının alt kısmı ve ayakları çok az zarar görmüştü, çorapları ve ayakkabıları hala üzerindeydi. Ceset halının üzerindeydi ve halının sadece cesede temas eden kısmı yanıktı, vücudun etrafındakı kısmında hasar yoktu. Ahşap mobilyalar, kanepe, masa, çok yakında olmalarına rağmen yanmamışlar ama yağlı, sarımtırak bir maddeyle kaplanmışlardı. Bu vakalar, ve nice benzerleri, adli tıp araştırmacılarının alışık olduğu yanmalardan ve olağan ev kazalarından çok farklı özelliklere sahip. Geçmiş yüzyıllardan bu yana defalarca benzer nitelikte vakalar anlatılageldi. Bu olguya, 19. yüzyıldan kalma bir terimle Ani İnsan Yanması adı veriliyor. Bu tür yanmalara dair bilinen en eski yayın 1663'de, Paris'te yatağında yanarak ölen, ama yatağının çoğu ateşten etkilenmemiş olan bir kadına dair bir rapordur. Ondan seksen yıl sonra, 1745'te Philosophical Transactions of the Royal Society'de başka bir vaka aktarıldı: 62 yaşındaki zarif ve asil Cesena Kontesi Cornelia Baudi, 1731 yılında bir sabah yatağıyla penceresi arasında bir kül yığını olarak bulunmuştu. Kül haricinde geriye sadece çoraplı bacakları kalmıştı, odadaki eşyalar yangından etkilenmemişti. Makalede En iyi açıklama, içten gelen bir ateşle yanmış olduğudur diye yazıyordu. 19. yüzyılda İngiltere ve Fransa'da yeni vakalar rapor edildi. 1832 yılında yazılan bir derleme, 1692 ve 1829 arasında gerçekleşen on dokuz ani yanma vakası listeledi. Kurbanların çoğunun sık sık veya sürekli olarak alkol aldığı belirtildi. Tartışmalar başladı, ama vakaların nadirliği yüzünden veriler yetersizdi. Ani yanma diye bir şey olmadığını, ifadelerin güvenilmez olduğunu söyleyenlerin yanı sıra, kurbanların çoğunun alkolik ve Viktoryen ahlakın sınırlarını zorlayan insanlar olmasına işaret ederek, tanrının gazabı olduğunu ima edenler de vardı. 1888'de British Medical Journal'da yayınlanan bir raporda, samanlıkta uyurken yanarak kül olan bir adamdan bahsedildi. Elleri ve sağ bacağı kopup aşağıdaki ahıra düşmüştü. Doktor, yakındaki saman yığınının ateş almadığına bakarak, ateşin dış sebeplerden değil, kurbanın içinden başladığına kanaat getirdi. Kurban aşırılığa kaçan davranışları ile bilinirdi diye yazarak, arif olan anlar demeye getirdi. Dönemin ruhçuluğa ve paranormale yatkın romantik havasında, cehennem ateşi imgesi ve nokta vuruşlu ilahi gazap algısı, ani yanma olayını mistik bir haleye büründürmüş olsa gerek. Nitekim ani yanma, dönemin edebiyatında Dickens, Zola, Balzac, Twain, Verne gibi yazarların eserlerinde yer bulur. Belki biraz da bu mistik hava yüzünden bilimciler ani yanma olaylarına bir süre sırt çevirdiler. Ancak, 20. yüzyılda benzer vakalar görülmeye devam etti. Adli araştırma yöntemlerinin gelişmesi sayesinde daha ayrıntılı belgelemeler yapmak mümkün oldu. Mary Reeser'in 1951'deki ölümü en iyi incelenen vakalardan biri oldu. Florida'da yaşayan Reeser, 2 Temmuz 1951 akşamı oğlunu ve torununu ziyaretine geldiğinde uyku haplarını almış, uyumaya hazırlanıyordu. Ertesi sabah bir komşusu onu uyandırmaya geldiğinde kapı kolunun tutulamayacak kadar sıcak olduğunu gördü. İçeri girildiğinde odanın dumanla kaplı olduğu görüldü. Odanın ortasında, içinden tek bir bacak çıkan bir kül yığını vardı. Tavandaki kiriş hala küçük alevlerle yanmaya devam ediyordu, ama diğer eşyalar isle kararmalarına rağmen yanmamışlardı. Aynı korkunç kader başka yer ve zamanlarda tekrarlandı. 8 Kasım 1964'de Helen Conway, Pennsylvania'daki evindeki koltukta, bacakları sapasağlam ama geri kalanı kül olmuş olarak bulundu. 5 Aralık 1966'da Dr. John Irving Bentley aynı kadere Coudersport, Pennsylvania'daki evinin banyosunda yakalandı, geriye sadece bir bacağının dizden aşağısı ve giydiği ayakkabısı kalmıştı. Bu şanssız insanların akıbetleri fotoğraflarla kayda geçti. Bu fotoğraflar çok itici ve korkunç olduklarından bu yazıya hiçbirini eklemedim. İlgilenenler verilen isimlerle internet araması yaparak veya kaynaklara bakarak resimleri görebilirler. Jenny Randles ve Peter Hough, tarihi vesikaları tarayarak 1613 ve 1990 arasında 111 tane ani yanma vakası tespit etti. Bunların çoğu İngiltere ve Fransa'dandı. 1988-2000 arasında Fransa'da beş ayrı vaka , 2000-2011 döneminde ise Avrupa ve ABD'de oniki vaka bildirildi . Tarih boyunca bildirilen ani yanma vakalarının toplam sayısı 150-200 arasında. Uzunca bir zaman ani yanma diye birşeyin olmadığı söylenirdi, ama artık adli tıp bu olguyu gerçek olarak kabul ediyor . Elbette paranormal veya ilahi değil, sadece yeterince açıklanamamış nadir ve şaşırtıcı bir olay. Ortak özellikler Ani yanma terimiyle tanımlanan olaylar, başka yanmalardan farklı özellikler taşıdıkları için şaşırtıcı ve ürkütücü. Bu vakaların hepsinde vücudun orta kısmı, kemikler dahil olmak üzere, tamamen kül oluyor, fakat kafa, kollar veya bacaklar sağlam kalmış olabiliyor. Alelade yangınların kurbanlarında ise tam tersine, en büyük zarar kafa, eller ve ayaklarda görülüyor. Başka bir şaşırtıcı ortak özellik, cesedin yanı başındaki eşyaların hiç yanmamış olması. Yanan vücuttaki yağın sıvılaşarak yere akmış olduğu görülüyor. Kurbanların hiç birinin yanında şiddetli bir ısı kaynağı veya ateşleyici madde bulunmuyor; en fazla sigara, çakmak, su ısıtıcısı gibi basit nesneler var. Bu eksiklik garip, çünkü et, çoğunlukla su barındırmasından dolayı kolay ateş alabilen bir madde değildir. Kurbanların hepsinin olmasa da birçoğunun kanında yüksek oranda alkol tespit edildi. Bu yüzden 19. yüzyılda alkolün dokuları yanıcı hale getirmiş olabileceği ileri sürüldü. Ancak, alkol safken bile yandığında güçlü bir ateş yaratmaz. Alkol alevinin içinden elinizi rahatlıkla geçirebilirsiniz. Ünlü kimyacı Justus von Liebig, bu hipotezi test etmek için 1851'de yaptığı bir deneyde, %70'lik alkol çözeltisi içinde muhafaza edilen numunelerin Bunsen ocağı alevinde bile tutuşmadıklarını gösterdi. Ne kadar alkol alırsanız alın, etiniz yanıcı hale gelmez. Kurbanların neredeyse hepsi orta yaşın üstünde, sağlıkları çok iyi değil, ve yalnız yaşıyorlar. Bir kısmı multipl skleroz veya kalp-damar hastalıklarından muzdarip, bir kısmı da sigara ve alkol bağımlısı. Vakaların kundakçılık ve cinayet olduğuna dair hiçbir delil yok. Kendini yakarak intihar muhtemel değil, çünkü kendini yakanların giysilerinde yakıt kalıntısı gözlenir, yakıt kabı da cesedin yakınında bulunur. En büyük acayiplik kemiklerin bile kül olması. Şiddetli yangınlarda veya cenaze ateşlerinde, yumuşak doku tamamen kül olsa da, kemikler geriye kalır. Krematoryumlar, cenazeyi çok yüksek sıcaklıklarda bir iki saat yakarak tamamen külleştirebilirler, ki o zaman bile geriye birkaç küçük parça kalır. Kemikleri külleştirecek kadar güçlü, ama birkaç santim uzaktaki eşyalara zarar vermeyecek kadar zayıf bir ateş nasıl ortaya çıkabilir? Fitil teorisi Vücut yağının ateşi devam ettirecek muhtemel bir yakıt olabileceği 1830'da ortaya atılmıştı, ama daha kapsamlı bir açıklama 1965'te geldi. Adli tıp uzmanı D. J. Gee, yanan bir insanın elbiselerinin vücuttaki yağın tutuşmasını kolaylaştırdığını, böylece uzun süreli, dokuları tamamen tüketen bir ateşin idame ettirilebileceğini ileri sürdü. Bir kap dolusu zeytinyağının içine attığınız bir kibrit söner gider; yağı bütün halde tutuşturmak zordur. Oysa kabın içine bir fitil koyarak onu bir kandil haline getirirseniz, saatlerce yavaş yavaş yanan bir ateş yaratabilirsiniz. Gee'nin fitil teorisi insan yağının da aynı şekilde yandığını öne sürüyor. Eğer vücudun bir noktasında deri altına inen bir yara veya yanık varsa, oradan çıkan yağ giysiye bulaşır. Yanarak kömürleşen pamuk veya yün dokuma, yağı azar azar çeken ince gözenekli bir malzemeye dönüşür. Bu ateş çok kuvvetli değildir, ama uzun saatler boyunca yavaş yavaş yanarak bütün vücudu tüketebilir. Fitil teorisi ani yanma olaylarının birçok ortak özelliğini açıklayabiliyor. İnsan yağı epeyce su barındırdığı için, yandığında fazla ısı vermiyor. Bu yüzden şiddetli alev görülmüyor ve yakındaki eşyalar tutuşmuyor. Deri altında fazlaca yağ barındıran göğüs-karın-kalça bölgesi kül olurken, daha az yağ barındıran veya giysiye temas etmeyen kısımlar etkilenmiyor. Ateşin hükmü sınırlı kalıyor . Bu teoriyi denemek için yapılan ilk deneylerde, bir parça insan yağı, önce bir parça insan derisine, sonra birkaç kat kumaşa sarıldı ve açık alevle tutuşturuldu. Yağ, açık alev olmadan bir saat için için yanarak tükendi. Harici bir ateşleyici fitil teorisinde kilit rol oynuyor. Ama ev şartlarında böyle bir ateşin nasıl oluştuğu konusunda görüş birliği yok. Bazıları, kurbanların sigara alışkanlığından yola çıkarak düşen bir izmaritin tutuşmaya yol açtığını söylüyor, ama bir sigara yanığının deri yağını açığa çıkarabilecek kadar derin bir yara açıp açmayacağı meçhul. Başka vakalarda yakındaki bir odun sobası, hatta cesetten altı metre uzakta bulunan bir su ısıtıcısı, ateşleme kaynağı olarak gösterildi. Görünüşe göre, her türlü basit ısı kaynağını ateşleyici olarak görme hevesi var. Adli araştırmacı John DeHaag, fitil teorisini daha gerçekçi şartlarda denemeye tabi tuttu. Domuzların doku ve yağ yapısı insanınkine benzediği için, ilk deneylerinde, temizlenmiş ve buzdolabında saklanmış bir domuz bedenini kullandı. Yeni bir çalışmasında ise insan kadavraları kullandı . Her iki deneyde de, bedendeki yağ yanmanın çok uzun süre devam etmesini sağlıyor, yanan bedene temas etmeyen eşyalar zarar görmüyor. Tavanda, bedenin üstüne denk gelen yerde çok yüksek sıcaklıklar oluşabiliyor. Bu gözlem, tavanın nasıl ateş aldığını açıklayabiliyor. Böylece, ani yanma olaylarının adli tıpta genel kabul gören açıklaması ortaya çıkıyor: Genellikle kurbanlar kalp krizi vb. doğal bir sebeple can veriyorlar, ya da uyku ilacı veya aşırı alkol alımından dolayı hissizleşiyorlar. Yakındaki bir ısı kaynağından gelen bir tutuşturma sonucu deri deliniyor, yağ açığa çıkıyor. Kurbanların giydikleri veya örttükleri kumaşlar bu yağı emiyor, ve yağın yavaş yavaş yanmasına, bedenin kül olmasına yol açıyor. Vücudun giysili olmayan baş, el gibi kısımları bu yüzden zarar görmüyor. Yakıt vücudun içinden dışarı çıktığı için ve büyük alevler oluşmadığı için çevreye zarar gelmiyor. Bu açıklamanın kabulünden sonra ani yanma terimi artık kabul edilmiyor, onun yerine devam eden yanma terimi teklif ediliyor. Zaten yanmanın ani olduğunu gören kimse yok; tarihteki hiç bir vakada bedenler alevler içinde gözlenmemiş. Gel gör ki, kadavralı deneylerde ortaya çıkan manzara, olay yeri fotoğraflarındakilere hiç benzemiyor. Gerçek vakalarda eller ve bacaklar bir vitrin mankeninden kesilip konmuşçasına sağlam kalabiliyorken, DeHaag'ın deneyinde bütün vücudun kömürleştiği görülüyor . Bu muhtemelen kadavranın bir yatağa yatırılmış olması ve yatağın dokumasının fitil etkisi yapmasından ileri geliyor. Ancak, daha önemli olan nokta, deneylerde kemiklerin sağlam kalmış olması. Oysa ki olay yeri raporlarına göre kemiklerin kül olması gerekiyor. Aseton teorisi Araştırmacı Brian J. Ford, etin tutuşturulmasının çok zor olduğuna, ve fitil etkisiyle bile kemiklerin sağlam kaldığına dikkat çekti ve alternatif bir teori teklif etti . Ford, çok daha hızlı ve kuvvetli bir yanma gerektiğini savunarak, metabolizmadaki bir dengesizliğin böyle bir yanıcılık sağlayabileceğini ileri sürdü. Karbonhidrat içeren gıdalar aldığımızda kanımızdaki glikoz artar. İnsulin hormonu, bu glikoz moleküllerinin başlıca karaciğerde bir zincir haline yani glikojene dönüştürülmesini sağlar. Karaciğerde depolanan glikojen gerektikçe parçalanır ve glikoz olarak kana salınır. Glikojen depoları tükendiğinde, vücut enerjiyi yağlardan elde etmeye yönelir. Yağlar metabolize edilirken hücrelerin enerji üretmekte kullandığı çeşitli moleküller ortaya çıkar. Uzun süren bir açlığın sonunda karaciğerde bu moleküllerin bazıları, keton cisimleri adı verilen moleküllere dönüştürülür ve hücreler enerji üretiminde bu molekülleri kullanırlar. Metabolizmanın bu acil durum planına ketoz adı verilir. Keton cisimleri vücutta beş saat içinde kullanılmazlarsa kendiliklerinden parçalanarak asetona dönüşür. Bu aseton idrarla ve nefesle vücut dışına atılır. Ketoz, uzun süren açlık ile ortaya çıkabilir. Nefesle atılan aseton açlıktan nefesimizin kokmasına sebep olur. Ayrıca uzun süren egzersiz, Atkins gibi karbonhidratsız diyetler, aşırı alkol alımı, ve tip-1 diyabet ketoza yol açabilir. Ketosis durumunun sağlığa zarar verdiği düşünülmüyor, ancak aşırı olması kandaki asit-baz dengesini bozacağı için zararlı olabilir. Ford'a göre, ketoz durumunda vücudun her yerinde çok miktarda aseton bulunacağı için, etin alev alması mümkün olabilecekti. Ani yanma olaylarının ortak özelliği olan bütünüyle külleşme bu şekilde sağlanabilirdi. Dahası, Ford ani yanma raporlarında güçlü mavi alevlerden bahsedildiğini, fitil teorisinin bunu vermediğini söyledi. Ford, bu teorisini denemek için, bir domuzun karnından, bir insanın 1/12 ölçeğinde biçimlendirilmiş bir parça aldı ve beş gün aseton içinde bekletti. Asetonu iyice emmiş olan et parçası, bir alevin yaklaştırılmasıyla hemen ateş aldı. Yaklaşık bir saat içinde numune kül oldu, fakat iskemleye oturur şekilde yerleştirilen modelin ayakları sağlam kalmıştı. Sonuç Ford'u çok etkiledi. Eldeki ceset modelinin bacakları sağlam kalmış, üst kısmı kül olmuş görünüyordu. Beklediği gibi, çok hızlı bir yanma gerçekleşmiş ve mavi alevler çıkmıştı. Bununla beraber, aseton teorisinin açıkları ve eksikleri, alternatifi olmayı iddia ettiği fitil teorisine göre çok daha fazla. Ford aseton yanışındaki yüksek hızın ve mavi alev fışkırmasının ani yanma raporlarına uygun olduğunu, fitil etkisinde böyle alev görülmediğini, dolayısıyla kendi teorisinin daha doğru olması gerektiğini iddia ediyor. Oysa bilimsel makalelerde ve tarihi kaynaklardaki vakalarda böyle bir gözlem yok. Ford'un verdiği mavi alevli yanma örneklerinden birinin ani yanma olduğu şüpheli, diğeri için ise literatüre değil, bir TV haber programına atıf yapıyor. Ford'un deneyinde modelin bacakları, alevler yukarı doğru uzandığı için sağlam kalıyor. Eğer yatar durumda olsaydı tamamının kül olması beklenirdi. Aseton teorisi kol, bacak ve kafanın neden sağlam kaldığını açıklamakta yetersiz kalıyor. Ford yanlış olarak, 1/12 ölçekli model ile gerçek bir kadavranın aşağı yukarı aynı sürede yanacaklarını iddia ediyor. Bu, bir ağaç kütüğü ile ince bir çıtanın aynı sürede yanacağını söylemek gibi birşey. Tam ölçeğe taşındığında hem yanma süresi, hem de yanmanın biçimi çok değişecektir. Daha da önemlisi, yaşayan insan dokusunda bulunabilecek azami aseton miktarının bu tür bir yanma için yeterli olup olmayacağını bilmiyoruz. Ford beş gün marine ettiği on beş santimlik et parçasının içinde ne miktarda aseton bulunduğunu ölçmemiş, ama canlı dokuda bulunabilecek miktardan çok fazla olduğunu tahmin edebiliriz. Yani, aseton teorisi fos çıktı. Kötü bilim Biraz konu dışına çıkıp, bilimsel görünen her şeye inanmamak hakkında ahkam keselim. Aseton teorisini Ford 2011'de ortaya attı, deneyini ise 2012'de yayınladı. Teori, muhtemelen zayıf noktaları yüzünden, bilimsel çevrelerde pek bir tesir yaratmış gibi görünmüyor. Ford'un yazdığı makalenin, bilimsel dergilerdeki başka makalelerin aksine, hakem incelemesinden geçmediği çok açık. Bağımsız gözlerle değerlendirilseydi, kolayca bulunabilecek hatalarla yayınlanamazdı. Ford'un The Microscope isimli, pek tanınmayan bir dergide, serbestçe yazabildiği düzenli bir köşesi bulunduğu anlaşılıyor, bu hipotez de bu köşede yayınlanmış . Ford'un hipotezi, popüler bilim dergisi New Scientist'te yayınlanmasından sonra internete ve çeşitli haber sitelerine yayıldı . Konuya meraklı olup da bir internet araması yaptığınızda öncelikle bu haberlere ulaşırsınız. Teorik bir mekanizma belirlemiş, deneyini de yapmış, demek ki şüpheye yer bırakmadan ispatlamış diye düşünebilirsiniz. Oysa bu iddiaya, önceki çalışmaların da ışığında, eleştirel bir gözle baktığınızda açıklarını görmeniz kolaylaşıyor. İnternette sık sık Cambridge profesörü olarak anılsa da, Ford aslında profesör filan değil . Herhangi bir konuda uzmanlık diploması yok, hatta üniversite diploması da yok. Cambridge ile tek bağlantısı Sürekli Eğitim Enstitüsü'nde mikroskop meraklılarına üç günlük bir ders vermiş olması . Ford iki yıl Cardiff Üniversitesi'nde biyoloji okumuş, sonra da kendi ifadesiyle bilimin gidişatı onu tatmin etmediği için üniversiteyi bırakıp bilimsel araştırmaya yeni bir disiplinlerarası yaklaşım getirmek için kendi laboratuarını kurmuş . Bunda kötü birşey yok, ama bağımsız çalışan bir bilimci de genel bilimsel kriterlere uymak zorundadır. Ford'un yazdığı çeşitli kitaplar, bilimsel konulara dair hazırladığı radyo ve TV programları var, ama kendisini bir bilim yazarından çok araştırmacı gibi göstermeyi tercih ediyor. Birçok değişik alanda spekülasyon yapmaya bayılıyor, ancak hepsine yabancı olduğu için temel hatalar yapıyor. Sözgelişi, büyük dinozorların karada değil suda yaşamış olması gerektiğini iddia ediyor. Bu iddia paleontologlar arasında yüz küsur sene önce yaygındı, ama artık çürütüldü. Alandaki temel bilgilere sahip olmadan özgüvenli iddialarda bulunması yüzünden epeyce tepki çekti. Ford ayrıca hücrelerin bireysel zekaya sahip oldukları, Darwinizm'in bir din haline geldiği gibi spekülasyonlar yapıyor. Aseton teorisinin de diğerleri gibi kafasına esiveren bir fikir olduğu anlaşılıyor. Skepticblog'dan Donald Prothero, Ford'u abartılmış amatör bilim meraklısı ve medya meşhuru olarak tanımlıyor. İngiliz bilim camiasında, hiç bir alanda ileri seviye eğitimi veya niteliği olmayan bir çatlak olarak biliniyor. Anlaşılan bütün olayı, pek bilgi sahibi olmadığı farklı bilim alanlarına bulaşıp parlak birşeyler ortaya atarak medyaya konu olmak, ve sonra başka bir şeye geçmek. Yani, bilimsel terimler kullanan, bilimsel görünen her şey bilimsel değildir. Bilim disiplininin gerektirdiği özenle yapılıp yapılmadığına bakmak gereklidir. Bu elbette kolay bir şey değil. Ani yanma olayını merak edip okumaya başladığımda aseton teorisine rastlayıp ondan çok etkilenmiştim, ama biraz daha düşünmeye vaktim olması sayesinde açıklarını görebildim. Herkesin bu kadar vakti olmayabilir, veya daha derin inceleme hevesi olmayabilir. O yüzden Yalansavar gibi siteleri takip etmeniz, ve Palavra Tespit Kiti'ni aklınızın bir köşesinde bulundurmanız çok faydalı olur.


24 Ağustos günü, öğleden sonra, annem alışılmadık bir büyüklük ve görünümdeki bulutu farkederek amcama gösterdi. Amcam, dışarıda güneş altında soğuk duşunu almış, uzanarak öğle yemeğini yemiş, kitapları üzerinde çalışıyordu. Ayakkabılarını getirtti ve bu fenomeni en iyi görebileceği yere tırmandı. Bu uzaklıktan bulutun hangi dağdan çıktığı anlaşılmıyordu, ancak şekli bir şemsiyeye benziyordu. Önce yukarı yükseliyor, sonra kollara ayrılıp havaya dağılıyordu... (1) MS 79 yılında Genç Pliny'nin donanma komutanı amcası Yaşlı Pliny ile birlikte gördükleri şey aslında Azrail'in yoğun mesaisini haber veren bir mesajdı. Genç Pliny, Napoli'deki Vezüv yanardağının aktivitesini kağıda dökerek bu alanda kayda geçen ilk gözlemi bilim camiasına sunuyordu arkadaşı Tacitus'a yazdığı mektupla. Doğayı anlamaya adanmış beyinler sayesinde bin yıllar sonra volkanlara olan bakışımız daha bilimsel bir hal aldı. Önce olup biteni anlamaya çalıştık, sonra zaman boyutuyla değerlendirmeye başladık, fotoğraf giderek karmaşık hale gelince sınıflandırmaya yöneldik, büyük resmi görmüş olduk: Yerküre'nin en büyük hobilerinden biri volkanik battaniyeyi üzerine örtmesi, ya da daha bilimsel bir ifade ile volkanik aktiviteler, yerkabuğunun dinamik yapısının kaçınılmaz bir sonucudur. Milyonlarca yıl öncesini görme kabiliyetine sahip jeoloji gözlüğü ile, Yerküre'nin volkanik aktivitelerle dolu geçmişini ayrıntılı olarak görebiliyoruz artık. En net olarak görebildiklerimiz 4,5 milyar yıllık yerküre tarihi için çok kısa sayılabilecek Kuvaterner periyodunda (2,6 milyon yıldan günümüze) aktif olmuş volkanlardır. Ayrıntılı jeoloji ve volkanoloji haritaları yapılması ve yeni yöntemlerin kullanılması ile bu volkanların aktivitelerinin boyutları ortaya çıkarılmaya başlanmıştır. Yerkürenin güç gösterisi 18 Mayıs 1980... Berrak bir pazar sabahında kameralar volkanik bir aktiviteyi ilk kez canlı olarak kaydetme fırsatı buldular. ABD'nin batı kıyısındaki Washington eyaletinde yer alan St. Helens Dağı inanılmaz bir gürültü ile neredeyse ikiye bölündü! O andan itibaren dağ, kendisini çevreleyen gri kül kütlesiyle görünmez oldu! Yavaş yavaş büyüyen dev bir patlama bulutu geniş bir alanı kaplayarak atmosferde yükselmeye başladı. Sonra gri toz bulutlarının arasında kırmızı tonlarında renkler görülmeye başlandı, bunlar patlamanın yarattığı basınç ferahlamasıyla yukarı çıkan lavlardı. Kısa süre sonra hava kararmasıyla başlayan kül yağmuru 11 eyaleti etkileyecek büyüklükteydi (2)! Patlamanın kümülatif etkileri günler sonra anlaşılacaktı. Patlama kolonu atmosferde 24,4 km yüksekliğe kadar ulaşmış, patlamanın buzul örtüyle etkileşimiyle oluşan çamur akıntısı 80 km uzaklıktaki Kolombiya nehrine kadar ulaşmıştı. Olaya tanık olmak isteyen bir yerbilimci ve bu görülmemiş olayı görüntelemek için orada bulunan bir fotoğrafçının da aralarında bulunduğu 57 kişi 483 km/s hıza sahip, 360 C sıcaklığındaki gaz ve kaya parçalarından oluşan piroklastik akıntının etkisiyle yanarak can verdi (3). Aktivitenin azalmasının ardından olay yerine ulaşan bilim insanları ve medya mensupları gördüklerine inanamadılar. Ağaçlar, dairesel şok dalgası etkisi ile topograyaya bir halı gibi yayılmış ve 9.400.000 m3'lük bir yığın oluşturmuşlardı (Şekil 2). Patlamanın ürettiği 1 km3 hacmindeki malzeme , 596 km2'lik bir alana yayılmış, bacanın 27 km kuzeybatısına kadar ulaşmıştı (3). Patlama, Hiroşima'ya atılan atom bombasının 1.600 tanesine eşdeğerdi (17). Spirit gölü, dev dalgalara dönüşerek eski yatağından 61 metre yüksekliğe kadar ulaştıktan sonra ağaçları da bünyesine katıp zaman içinde eski havzasına ağaç çamuru olarak geri dönmüştü (4). Bu büyük felaketten sonra bilim insanlarıyla birlikte kamuoyu da volkanlara karşı ilgi duymaya başladı. Popüler bilim statüsüne ulaşınca ardı ardına yapılan çalışmalar üpertici gerçekleri halkın da bilgisine sundu. 1883 yılında 36.417 kişinin ölümüyle sonuçlanan Krakatoa akvititesi St. Helens'e göre çok daha büyük bir felaketti. Ancak hem patlamasına an be an şahitlik edilmesi hem de olayın Amerika'da gerçekleşmesi St. Helens'in toplumda daha büyük bir etki yaratmasına neden oldu. Olaydan iki yıl sonra Newhall ve Self, bir volkanik patlama endeksi (5) tanımlayarak tarihsel ve güncel volkanik patlamaları püskürme sırasında atmosfere ve yeryüzüne bıraktıkları kül ve kaya parçalarından oluşan volkanik malzemenin hacmine göre göre sıraladı. 2,5 milyar dolarlık bir zarara yol açan St Helens aktivitesi, 0 ile 8 VEI arasında sıralanan listede 5 ile orta sıralarda yer aldı. Korkunç bir afet olan ve beyaz perdede de hayat bulan (6) Krakatoa aktivitesi ise 6 büyüklüğündeydi. Bu liste aynı zamanda doğanın sahip olduğu ihtişamlı gücü ölçen bir skala olarak düşünülebilir. Şu ana kadar sayılan afetlerin hiçbiri Endonezya'daki Tombora volkanınınkiyle ile boy ölçüşemez! 1812 yılında başlayan aktivite 3 yıl boyunca devam etmiş ve 1815 yılında olağanüstü bir patlama ile sonlanmıştır. Kayıtlı tarihin gördüğü en büyük patlama olması sebebiyle üretilen en yüksek ses gibi birçok rekora da sahip küresel bir olaydır. Patlama ile 100 km3'ten fazla malzeme üretilmiş, patlama kolonu ise atmosferde 40 km'den fazla yükselmiştir. 50 km3'lük magma yeryüzüne ulaşmıştır. Aktivite sonrası oluşan kırıklarla zayıflayan kabuğun içeri doğru çökmesi sırasında meydana gelen deprem 500 km ötedeki Surabaya'da hissedilmiştir! (7, 8). Yer sarsıntılarının büyüklüğünü saptamaya yarayan sismometre 19. yüzyılın sonu yerine, başında icat edilmiş olsaydı bu deprem muhtemelen kaydedilmiş en büyük deprem olurdu! 1816 yılında, yaz mevsiminin gelmesini bekleyen Avrupa ve Kuzey Amerikalı büyük hayal kırıklığı yaşadı. Tombora aktivitesi ortalama küresel sıcaklıkta 3 C'lik bir düşüşe neden olmuştu. Bu sayı küçükmüş gibi görülebilir ancak küresel boyutta çok büyük ve ani bir değişimdir. 1816 yılı, tarihe yazsız yıl olarak geçmiştir. Tombora gerek aktivitesi sırasında, gerekse sonrasında neden olduğu değişimler nedeniyle aktivite listesinde 7 büyüklüğüyle yer alır. Küresel etkileri göz önüne alındığında Tombora sıradan bir volkandan farklıdır. Oregon'daki eski volkanların aktivitelerini çalışan F. M. Byers Jr., 1949 yılında küresel etkiye neden olan volkanlar için süpervolkan adlamasını kullandı (9). Bu adlandırma, iddialı kelimelerden kaçınan bilim camiasınca benimsenmedi. Bilim için kaçınılması gereken spekülatif adlama ya da teoriler, medya için ise kaçınılmaz gerekliliktedir ve haber değeri taşır. Dünyanın en çok izlenen ve en eski belgesel serilerinden birisi olan BBC Horizon, 2000 yılında Supervolcano adlı bir bölüm yayımlayarak süpervolkan adlandırmasını dimağlara kazıdı. Artık bilimsel makalelerde de beni oku diyen başlıklar görmek mümkün. Küresel tehdit Büyük yıkımlar, küresel değişimler... Yerküre'nin jeolojik tarihi boyunca küresel afetlere sahne olduğunu ve bunun neredeyse döngüsel bir gerçek gibi göründüğünü söyleyebiliriz. Peki size bu döngülerden birinde olduğumuzu söylesem ve uyanmak üzere olan bir devden bahsetsem? Vezüv, St Helens, Krakatoa ve Tambora volkanlarının tümünü toplayıp 10 ile çarpın desem? Yazının başından beri zikredilen akıl almaz olay ve rakamları cüceleştiren ve yeğ kılan bir süpervolkan var desem? Aktivitesi halinde bulunduğu kıtadaki yüz milyonlarca insanı doğrudan, tüm dünyayı ise dolaylı olarak tehdit edebilecek küresel bir afetten bahsetsem? Bu volkan, eşsiz derecede güçlü olan Yellowstone süpervolkanıdır (şekil 3). ABD'nin Wyoming eyaletinin kuzeybatısında yeralan bu megakaldera, aynı zamanda bir doğa harikası olan Yellowstone Doğa Parkı olarak bilinir. Evet, tahmin ettiğiniz gibi bu doğa parkını ziyaret edenler 45 km x 85 km büyüklüğündeki megakaldera üzerinde yürüyorlar! Kalderanın genişliği, muazzam: Park, dünyanın geri kalanından daha fazla gayzere sahip.. Bu olağandışı aktivite geçmişte gerçekleştiğinde ne oldu? Bu denli büyük bir etki, nasıl bir tepki doğurdu? Yaklaşık 640.000 yıl önce gerçekleşen aktivite Lava Creek Tüfü olarak bilinen dev volkanik kül birikimini yarattı. 1.000 km3'lük kaya, toz ve kül, 7.500 km3 lik bir alana yayıldı! (10). Patlama o denli güçlüydü ki (VEI 8) 2000 km uzaklıkta aktiviteye bağlı küllere rastlandı! Bu kül birikimi Kuzey Amerika'nın neredeyse yarısını örttü. Yellowstone süpervolkanı VEI listesinin zirvesi olan 8 büyüklüğündedir. Patlama kolonunun, atmosferde 50 km'den fazla yükselmesi iklim değişimi için yeterlidir. 640.000 yıl önce meydana gelen bir erüpsiyonun iklimdeki etkilerini takip etmek zor olduğu için bu felaketin iklimi ne denli değiştirdiğini bilemiyoruz. Ancak yaklaşık 75.000 yıl önce meydana gelen Toba aktivitesinin 1000 yıl süren bir buzul çağının başlamasına neden olduğu (11), insan evrimini derinden etkilediği (12) ve nüfusu 10.000'den de aza indirmesine neden olduğuna dair teoriler vardır (13). Yellowstone megakalderasının güneybatı yönünde keşfedilen bir diğer kaldera 16 km x 16 km büyüklüğünde ve 1,3 milyon yaşındaydı. Sonra tüm bu aktivitelerden daha büyük olan (75 km x 95 km) bir kaldera daha bulundu ve bunun 2,1 milyon yıl önce patladığı anlaşıldı. Bu aktivitenin döngüsel olarak devam eden bir sıcak nokta olduğunu anlayan bilim insanları yaptıkları hesaplarda yeni bir süper-patlamanın periyodu içerisinde olduğumuzu, yani zamanın yaklaştığını anladı. Modern aletlerle sürekli olarak izlenen Yellowstone, 2004-2008 yılları arasında ortalama 7,6 cm/yıl'lık eşi görülmemiş bir yüzey kabarması gösterdi (14). Bilim insanlarını korkutan bu gelişme Amerikan basınında ilk haber olarak verildi. Daha sonra kabarma ortalaması zaman içinde düşerek normal değerlere döndü. Son dönemde, Yellowstone'nin ne zaman patlayacağının yanı sıra patlayınca neler olabileceği de tartışılıyor. Tüm kariyeri boyunca Yellowstone volkanizmasını çalışan Robert Smith'in tahminlerine göre patlama anında 87.000 kişi ölecek (15). Zaman biriken etkiler önce Amerika, sonra tüm dünya hissetmeye başlayacak. Patlamanın yarattığı damlacıkların 1 ay içerisinde stratosferi kaplayacağı düşünülüyor (şekil 4; (16)). Bundan sonrasını öngörmek zor olmasa gerek. Patlamanın doğrudanve dolaylı etkilerini sıralayalım: Doğrudan etkiler: - Patlama anında büyük ölçekli bir deprem meydana gelecek. - Sıcak dairesel şok dalgası olağanüstü bir hızla önüne geleni yakıp/yıkıp geçecek. - Sıcak gaz ve kaya parçalarından oluşan piroklastik akıntı ve lavlar kilometrelerce uzağa akacak ve önüne geçilemeyecek dev yangınları tetikleyecek. - Günler, hatta haftalar sonra etkiler daha dayanılmaz hale gelecek. Kül yağmuru aylarca devam edecek, milyonlarca insan için büyük bir tehlike oluşturacak. - Volkana uzaklığına göre 2-3 katlı evlerin tamamı kül yağmurunca örtülebilecek. - Zehirli gazlar çevre eyaletlerdeki insanları tehdit edecek . Dolaylı etkiler: - Zamana bağlı olarak kaçacak yer kalmayacak. Çünkü uçakların havalanması aylar sonrasını bulabilecek. Kuzey Amerika'ya uzun bir süre ulaşılamayacak. - Avrupa hava trafiğinde de aksamalar meydana gelecek. - Enerji hatları zarar görecek ve su sıkıntısı baş gösterecek. - Açlık binlerce insanın ölümüne neden olacak. - Wall Street'in çöküşü tüm dünya borsalarını peşinden götürecek. - Yaklaşık 1 ay sonra aerosoller stratosferi kaplayarak iklimi değiştirmeye başlayacak. - Yıllık ortalama sıcaklık düşüşü 3-7 C'i bulacak. - Tarım zarar görecek ve tüm dünyada besin sıkıntısı baş gösterecek. - Tüm dünyayı etkileyen bir kaos süreci başlayacak... Bunlar sadece akla ilk gelenler. Dolaylı etkiler, yaşama bağlı her olguyu etkileyecektir. Bu boyuttaki bir patlamanın medeniyeti yok edebileceğini iddia edenler de mevcuttur (18). Son olarak Yellowstone aktivitesinin kıracağı rekorlara bakalım: - Görülmüş en büyük patlama - Görülmüş en büyük patlama kolonu (40-50 km) - Kaydedilmiş en yüksek ses - Tek afetle en büyük can kaybı - Tarihin en büyük ekonomik kaybı - Kayıtlı tarihin en uzun süren kışı (muhtemelen 100-1000 yıl arasında) - En uzun süren kül yağışı - Dünyanın eksenindeki en yüksek açı değişimi Sonuç Jeolojik katmanlar bu gibi büyük olayların binlercesinin izlerini barındırır. Yerküre için bu olaylar yabancı değildir. Yüz milyonlarca yıl dünyaya hakim olan dinozorlar da büyük yok oluşların kurbanı olmuşlardır. Asıl soru, medeniyetimizin böyle bir felaketi kaldırabilecek güçte olup olmadığıdır. İzlanda'daki sadece 4 büyüklüğündeki Eyyafyallayöküll aktivitesi Avrupa'da küçük çaplı bir ulaşım krizi çıkarmaya yetti. Bir süper patlamanın görünen en büyük tehdidi hayatta kalırsak yaşam stardartımızda büyük bir değişim yaratacak olmasıdır. İnsaoğlu, 75.000 yıl önce mağaralarda hayatta kalmayı başardığına göre bunu yeniden başarabilecek güçte. İnsan üzerindeki etkisi unutulmaya yüz tutmuş doğal seçilim mekanizması sazı yeniden eline almayı bekliyor.


Bilimde insanlarla deney yapmanın çeşitli riskleri olduğu için deney hayvanları bir alternatiftir, ancak söz konusu olan sosyal psikoloji deneyleri ise konu direk olarak insan olduğu için deney hayvanı kullanma şansı bulunmuyor. Hayvanlar konuşamadığı için ise beyne ya da psikolojiye ait pek çok konuyu araştırmak için insanların birebir kullanılması bir gereklilik olarak karşımıza çıkıyor. Podcast : Play in new window | Download Subscribe: RSS Günümüzde sosyal psikoloji deneyleri katılımcılara zarar vermemek, bir zarar verilse dahi bunu telafi etmek üzerine kurgulansa da geçmişte bu etik kuralların bulunduğunu ya da bulunsa bile bilim insanlarının bu kurallara uymak konusunda çok da hevesli olduklarını söyleyemiyoruz. Ayrıca bazı etkenlerin insanda ne çeşit bir tepki yaratacağını ancak yine deneylerle gözlemlemek mümkün. Tarihte yoldan çıkarak amaçlanandan farklı bir noktaya sapan, iyi niyetli başlasa da kötü sonuçlar doğuran, katılımcılarına acılar ya da kalıcı ruhsal bozukluklar yaşatan psikoloji ya da sosyal psikoloji deneylerinin ardında kabaca üç nedenin yattığını söyleyebiliriz: 1. Bilim insanının deneyi tasarlarken olabilecekleri ön görememesi, 2. Bilim insanının etik kurallarını, insan ya da hayvan haklarını önemsememesi 3. Bilim insanının tezini kanıtlayabilmek için aşırı hırslı davranması ve deneyin başarısızlığının birinci dereceden etkileyeceği kişiler arasında kendisinin bulunmaması. Bu yazımızda katılımcılarına zarar veren ya da tahminlerin çok ötesinde sonuçlar verdiği için yarıda kesilen deneylerden bahsedeceğiz. Canavar Çalışması (1939) Iowa Üniversitesi'nden, kendisi de kekemelikten mustarip olan Wendell Johnson tarafından tasarlanan ve 1939 yılında 5 ila 15 yaş arasındaki 22 yetiştirme yurdu öğrencisiyle gerçekleştirilen deney, deneklerde kalıcı hasar yaratma konusunda akla gelen ilk örneklerden biridir . 10'u kekeleyen, 22 öksüz ve yetim çocuğun kontrol ve deney grupları olarak iki gruba bölündüğü çalışmada her iki gruba da diksiyon dersleri verilmiştir. Bir gruba doğru telaffuzlarında pozitif geri besleme verilirken, diğer gruba yaptıkları telaffuz hatalarında dayak atma ve kekeme olduğunun yüzüne vurulması gibi uygulamalar gerçekleştirilmiştir. Bu 6 aylık çalışmanın sonuçları ortaya korkunç bir manzara çıkarmıştır: Negatif geri besleme alan gruptaki çocuklardan sadece kekeme olanlar değil, normal olanlar dahi hayatları boyunca konuşma güçlüğü çekmişlerdir. Sonuçları halen Iowa Üniversitesi kütüphanesinde bulunan araştırma, tarihin tozlu sayfalarına gömülü idi. Ancak 2001 yılında California eyaletinde yayınlanan San Jose Mercury News konu hakkında bir makale kaleme aldı. Bu makaleyi ihbar kabul eden savcıların devreye girmesiye deney ulusal bir skandala dönüştü. Haberlerden sonra Iowa Üniversitesi özür diledi, ancak 2005 yılında Iowa yüksek mahkemesi davayı görüştü ve 2007 yılında kalıcı hasara uğramış 6 denek, toplamda 925.000 ABD doları tazminata hak kazandı. Dava böyle sonuçlanmış, Wendell Johnson ve Iowa Üniversitesi suçlu bulunmuş olsa da bazı meslektaşları Wendell Johnson'ı savunuyorlar. Aslında Johnson saygın bir bilim adamı. Adı böyle bir deneyle tarihe kötü geçmiş olsa da konuşma bozuklukları ve kekemelik tedavisindeki başarılı çalışmaları sebebiyle hala iyi bir şekilde anılıyor. Üniversite'nin savunma zemini ise daha farklı: İnsan kullanılarak yürütülecek deneylerle ilgili Nuremberg Kanunları 1948 yılında yayınlandığından, 1939 yılındaki bu deney o günün kurallarına uygun görünüyor . Milgram Deneyi (1963) 1963 yılında Yale Üniversitesi'nde Profesör Stanley Milgram tarafından tasarlanan deney insanların belli bir rol altında anonimleşerek kendi kimliklerinden sıyrılacağını ortaya koymayı amaçlıyordu. Denekler gazete ilanları ve posta yoluyla bulundular ve 20 ila 50 yaşlar arasında toplumun her kesiminden erkekler seçildiler . Katılımcılara grubun öğretici ve öğrenci olarak iki gruba bölündüğü bilgisi verildi. Oysa öğrenci tekti ve tüm katılımcılar öğretici olarak görev yapacaktı; tabi ki deneklerin bundan haberleri yoktu. Zira öğrenci bir işbirlikçi idi, ve iyi rol yapabilen bir muhasebeciydi. Denekler, rastgele verilen kağıtlardan öğretmen yazanın şans eseri kendilerine geldiğine inandırıldıktan sonra öğretmen ve öğrenci birbirini duyabilecek ancak göremeyecek şekilde ayrı odalara alınıyordu. Deney gözlemcisi -yine işbirlikçi-, gri bir laboratuvar önlüğü giyen, sert ve hissiz bir biyoloji öğretmeni rolünde idi. Deney başlamadan önce öğretmene 45 voltluk bir elektrik şoku uygulanarak öğrenciye uygulayacağını sandığı şokun neye benzediği hakkında bir fikir verilmiş oluyordu. Öğretmene daha sonra öğrenciye öğretmesi amacıyla sözcük çiftlerinden oluşan bir liste veriliyor, öğretmen de bu listeyi öğrenciye bir kere okuyarak işe başlıyordu. Ardından öğretmen listeyi oluşturan sözcük çiftlerinin ilk sözcüklerini teker teker okuyor, okuduğu her sözcük için öğrenciye dört adet seçenek sunuyor, öğrenci de bu seçenekler arasından doğru olduğunu düşündüğü cevabı bildirmek için bir cevap düğmesine basıyordu. Verdiği cevap doğru ise öğretmen sonraki sözcük çiftine geçiyordu. Cevap yanlış ise, her yanlış cevap sonucu giderek artan elektrik şoklarına maruz kalıyordu aslında elektrik verildikçe çığlık atılan, önceden kaydedilmiş bir kaset aracılığıyla öyle olduğu sanısı veriliyordu-. Voltajın birkaç defa artırılmasından sonra işbirlikçi, kendisini yan odadaki denekten ayıran duvarı yumruklamaya başlıyordu. Deneyin sürümlerinden biri, işbirlikçi deneğin gerçek deneğe bir kalp rahatsızlığı olduğunu söylemesi gibi ek bir özellik taşıyordu. Birkaç defa yumrukladıktan ve kalp rahatsızlığını hatırlattıktan sonra ise artık sorulara cevap vermemeye ve şikayette bulunmamaya başlıyordu. Bu noktada pek çok denek, öğrencinin ne halde olduğunu öğrenmek için deneyi durdurmak istediklerini ifade ettiler. Kimi denekler 135 voltta durup deneyin amacını sorgulamaya başladı, ama bunların çoğu sonuçlardan sorumlu tutulmayacaklarına dair güvence aldıktan sonra devam etti. Denek herhangi bir noktada deneyi durdurma isteğini ifade ettiği zaman kendisine sırasıyla aşağıdaki sözlü uyarılarda bulunuluyordu: 1. Lütfen devam edin. 2. Deney için devam etmeniz gerekiyor. 3. Devam etmeniz kesinlikle çok önemli. 4. Başka seçeneğiniz yok, devam etmek zorundasınız. Denek bu dört uyarıdan sonra bile hala durmak istediğini ifade ederse deney durduruluyordu. Tersi durumda ise deney ancak denek en yüksek şok olan 450 voltu 3 kere art arda uyguladıktan sonra durduruluyordu. Sizce deneklerden ne kadarı 450 volta kadar çıkmış ve öğrenciyi öldürmeyi, öldürmese bile onu çok büyük acılara maruz bırakmayı göze almıştır? %5? %10? Hatta yarısı? Milgram, deneyini gerçekleştirmeden önce Yale üniversitesinin 14 psikoloji yüksek lisans öğrencisiyle sonuçların ne olacağına yönelik bir anket yapmış ve katılımcıların tümü, sadece birkaç sadist eğilimli deneğin (%1,2) en yüksek voltajı uygulayacağını düşünmüştü. Psikiyatristler ise sadece onbinde 12'sinin (%0,12) 450 volta kadar çıkabileceğini düşünmüşlerdi . Oysa sonuçlar dehşet vericiydi: Bu ilk deneyde 40 denekten 26'sı, yani %65'i deneydeki en yüksek gerilim olan 450 voltu -her ne kadar epey huzursuzluk hissetmiş olsalar da- uygulamışlardı. Hepsi deneyin bir noktasında durup deneyi sorgulamış, hatta bazıları kendilerine ödenen parayı geri vereceklerini söylemişlerdi, ancak bir çoğu bunu yapmamıştı. Hatta katılımcılardan hiçbiri 300 volt seviyesinden önce şok uygulamaktan tereddütsüzce vazgeçmemişti. Üçüncü Dalga (1967) Milgram Deneyi'yle benzer özellikler taşıyan bu deney, California, Palo Alto'da bulunan Cubberley Lisesi'nde, tarih dersi kapsamında gerçekleştirilmiştir. Nazi Almanyası konusu kapsamında gerçekleştirilen uygulamanın amacı demokratik toplumların dahi faşizme meyilli olduklarını anlatmayı amaçlamış, ve aslında deneyin sahibi, tarih öğretmeni Ron Jones bir bakıma bunu kanıtlamıştır da. Jones ilk gün bir kaç basit kural getirmiştir: Ders zili çalmasıyla birlikte öğrenciler 30 saniyede yerlerini alacak, söz almadan ve ayağa kalkmadan konuşmayacak, söz alırsa söyleyecekleri üç beş kelimeyi geçmeyecek ve her cümlelerinin sonunu Bay Jones diye bitireceklerdir. İkinci gün Jones mevcut sınıfın özel olduğunu belirtmiş, diğerlerinden ayırmış ve disiplinin sağlanmasından sorumlu kılmıştır. Onlara Üçüncü Dalga adını veren Jones, bir okyanusun en güçlü dalgasının üçüncü dalga olduğu gibi sahte bir efsane uydurarak ismi anlamlandırmıştır. Bu gruba Nazi selamını öğreten Jones, bu grup öğrencilerinin sadece sınıfta değil, dışarıda dahi birbirlerini bu şekilde selamlamalarını emretmiştir. Öğrenciler bu kurala istisnasız uymuşlardır. Üçüncü gün Jones deneyin kapsamını büyüterek okula yaymıştır. Gün başında 30 öğrencilik sınıf, 13 katılımcıyla beraber 43'e yükselmiştir. Öğrencilerin hepsi derslerine hevesle sarılmaya başlamış, katılımlarında artış olmuştur. Ron Jones'un konuyla ilgili kendisinin kaleme almış olduğu makalede belirttiğine göre, kimi öğrenciler İlk defa adam akıllı bir şeyler öğrendiklerini beyan etmişler ve hatta Bay Jones, niçin diğer konuları da bize böyle öğretmiyorsunuz? şeklinde sitem etmişlerdir . Kendilerine bir üye kartı düzenleyen öğrenciler, bir de logo tasarlayarak kurumsallaşmışlardır ve grup üyesi olmayan öğrencileri sınıfa sokmamışlardır. Yeni üye bulma koşul ve kurallarının da belirlendiği üçüncü günün sonunda toplam katılımcı sayısı 200'ü bulmuştur. Gün içerisinde bazı grup üyeleri diğer grup üyelerini kurallara uymadıkları gerekçesiyle jurnallemeye başlamışlardır. Dördüncü gün Jones, öğrencilerin projeye haddinden fazla dahil olduklarını, disiplin kurallarına görülmemiş bir liyakatle bağlandıklarını farkedince, olayların kontrolden çıkacağını sezerek deneyi durdurmuştur ancak bunu yaparken, bu hareketin ulusal bir hareket olduğunu, ertesi gün, yani cuma günü başbakanlıktan bir açıklama yapılacağını belirterek yapmıştır. Ertesi gün vaat ettiği gibi sınıfa bir televizyon getiren Jones, bir kaç dakika karıncalı ekran izlettikten sonra gerçeği açıklamış, bunun Nazi Rejimi dersi kapsamında faşizmi anlatmak için yaptığını belirtmiş, hemen ardından bir Nazi belgeseli izleterek amacını doğrulamıştır. Çocukların olayı velilerine söylemesinden sonra gerçekleşenler ilginçtir: Bir haham velilerin kaygılarını iletmek için Jones'u aramışlardır. Jones amacını anlattıktan sonra haham velilerin kaygılarını giderme sözü vermiş hatta deneyin bir parçası olmuştur . En nihayetinde deney sonlanmış ve deneyin okul yönetimince duyulmasından sonra Jones çalıştığı okuldan kovulmuştur ama kovulma gerekçesinin bu deney olduğu resmi olarak belirtilmemiştir . Ron Jones'un Üçüncü Dalga deneyi, 2008 yılında Alman yapımı Die Welle adlı filmde işlenerek beyaz perdeye aktarılmıştır. Zimbardo Hapishane Deneyi (1971) Zimbardo deneyi, beyaz perdeye de farklı şekillerde yansımış olan bir deneyi konu alır. 1971 yılında Stanford Üniversitesi ve ABD Deniz Kuvvetleri ile ortaklaşa gerçekleştirilen bu deneyi kabaca özetlersek, hiçbir psikolojik sorunu bulunmayan sıradan insanların bir deney için hapishane ortamına sokulmaları ve gardiyan ve mahkum olarak ikiye bölünmeleri sonrasında neler olduğunu incelemiştir. Asıl amaç kişilerin sosyal rollerine nasıl ve ne kadar kolay uyum sağladıklarını gözlemleyebilmektir ancak çok başka sonuçlar doğurmuştur. Stanford Üniversitesi'ne ait bir binanın altında kurulan hapishane benzeri odalarda gerçekleştirilen deneyde, mahkumlar daha ilk günden edilgen, gardiyanlar ise daha ilk günden agresif olmak üzere, rollerine çok çabuk bir şekilde uyum sağlamışlardır. İkinci günden itibaren deney öngörülenden daha fazla duygusal şiddet barındırmaya başlamış ve iki hafta olarak planlanan deney 6. gününde mecburen sona erdirilmiştir. Zimbardo deneyi öngörülen sınırların dışına çıkıp deneklerine tehlikeli ve psikolojik olarak hasar veren bir duruma gelmiştir. Mahkumların ikisi daha deneyin başında zorunlu olarak deneyden ayrılmışlardır. Birçok mahkum duygusal olarak travma geçirirken gardiyanların üçte biri gerçek sadistik eğilim sergilemekten yargılanmıştır. Konuyla ilgili müdahalede bulunulmamasından dolayı eleştirilen Philip Zimbardo, bir gözlemci bulunması halinde deneyin gerçek sonuçlar vermeyeceğini düşünüldüğünden gözlemci bulundurulmadığını ve müdahalede bulunulmadığını belirtmiştir . David Reimer Vakası (1966) Tarihte bir vaka daha var ki, yukarıda saydığımız deneylerden bir çok yönüyle ayrılmaktadır, fakat yine de bir bilim insanının hatasının ya da hırsının hastayı ya da deneği nerelere sürükleyebileceğini göstermesi açısından manidardır. Ayrıca söz konusu deney, on iki yıl kadar uzun sürmüş, psikoloji sınırlarını aşmış ve çeşitli ameliyatları ve hormon tedavilerini de içermiştir.22 Ağustos 1965 yılında Kanada'da ikiz kardeşi Brian Reimer ile birlikte Dünya'ya gelen David Reimer adındaki erkek çocuk, 8 aylıkken ailesi tarafından sünnet ettirilmek istenmiş, sünnet sırasında kazara penisi yanmış ve hasar görmüştür. Profesyonel destek almak isteyen aile Baltimore'daki John Hopkins Hastanesi'ne, televizyondaki bir programda cinsiyet konuları tartışılırken tanıdıkları ve gayet de bilgili gördükleri Psikolog John Money'e başvurmuşlardır. Psikolog John Money durumu dinledikten ve inceledikten sonra aileyi bebeğin cinsiyetini değiştirmek üzere yönlendirmiş ve bu seçeneğin kesinlikle daha iyi olacağını söylemiştir. Ancak John Money, cinsiyetin doğuştan gelmediği ve öğrenilmiş olduğuna yönelik bir teorinin taraftarı olduğunu ve bir ikiz kardeşi de bulunduğu için aynı zamanda kontrollü deney olanağı sağlayacak olan David Reimer'ı bu teoriyi ispatlamak adına denek olarak kullanmak istediğini itiraf etmemiştir. David'in testisleri 22 aylıkken orşidektomi operasyonuyla alınmıştır ancak henüz yapay bir vajina tesis edilmemiştir. Ona yeni bir isim verilmiştir: Brenda. Vakaya epey vakit ayıran Money, sosyal öğrenme yoluyla cinsiyetin sağlıklı bir şekilde değiştirilebilmesini garanti altına almak için enteresan uygulamalarda da bulunmuştur. Çocuklukta gerçekleşen seks provalarının cinsiyetin edinilmesinde önemli rolü olduğunu düşünen Money, kardeşleri cinsiyetlerine göre çeşitli cinsel pozisyonlara sokmuş, hatta bir kısmını fotoğraflamıştır. Bir başka uygulamada da ikisini de soyarak birbirlerinin cinsel organ farklılıklarını incelemelerini istemiştir . Bir süre için gerçekten de şirin, küçük bir kız çocuğu gibi davranan Brenda ve kardeşi için durum sütlimanken zamanla durum değişmiştir. Göğüslerinin gelişmesi için verilen östrojen işe yaramamış, kendisine bir kız çocuğuymuş gibi davranılmasına rağmen Brenda kendisini bir kız çocuğu gibi hissetmemiştir. 22 aylıkken gerçekleşen operasyondan ergenlik çağına kadar karın bölgesinde tesis edilmiş bir delik aracılığıyla idrarını yapan Brenda, tekrar Baltimore'a götürülürse intihar edeceğini beyan edince ona yapay bir vajina tesis edilmesini isteyen Dr. Money ile ilişkiler kesilmiştir. 13 yaşında iken, endokrinoloğu ve psikiyatristinin tavsiyesiyle birlikte, aile Brenda'ya gerçekleri açıklamıştır. Brenda, tekrar David adını almış, bir süre sonra da ameliyatla süreç tersine çevrilmiştir. Ayrıca 1990 yılında Jane Fontain ile evlenmiş, onun üç çocuğuna babalık yapmıştır. Maalesef Reimer kardeşler için hayat mutlu bitmemiştir. Money'nin terapi uygulamalarından kaynaklanıp kaynaklanmadığı bilinmiyor ancak şizofreni hastası olan Brian, 2002'de aşırı dozda şizofreni ilacı alımı sebebiyle hayatını kaybetmiştir . Ağabeyinin acısını yaşayan David, 2 Mayıs 2004'te bir de karısı Jane'in kendisinden boşanmak istediğini öğrenmiştir. 5 Mayıs 2004'te henüz 38 yaşındayken kendi kafasına kurşun sıkmak suretiyle intihar etmiştir , . Brian'ın sahip olduğu şizofreninin ve David'in intiharının sebebinin kesin olarak Money'nin uygulamaları olduğu iddia edilemez. Her şeyden önce David, sünnet uygulaması sırasında cinsel organını kaybettiği için daha sekiz aylıkken ruh sağlığı açısından olası bir olumsuz geleceğe aday olmuştur. Ancak burada doktorun hastasını taraftarı olduğu bir teori uğruna denek olarak kullanması, David Reimer'ı yazımızın konusu haline getirmiştir.


Bu sayımızda, ayın fotoğrafı köşemizde, insan gözüyle göremediğimiz bir diyara adım atıyoruz: Kızılötesi Dünya. Fotoğraf: Zeki Melek Makine: Canon A610 P&S Makine Detayları: R72 IR Filtre, f2.8 1/2 saniye Yer ve Tarih: 16 Subat 2006, College Station, Teksas Yüksek çözünürlük için tıklayın. İnsan gözünün algılayabildiği rekler, elektromanyetik spektrumun oldukça dar bir kısmını içerir. Çıplak gözle 400 nanometre (0,0000004 metre) dalga boyundaki mor ışıkla, 700 nanometre (0,0000007 metre) dalga boyundaki kırmızı ışık arasındaki renkleri algılayabiliriz. Gözümüz, bu aralıktaki farklı dalga boyu aralıklarını, farklı renkler olarak algılar. Örneğin 450-495 nanometre arası dalga boyuna sahip ışınları mavi, 620-750 nanometre arası ışınları da kırmızı renk olarak görürüz. Dalga boyu 400 nanometrenin altındakı ışıklara ultraviyole ışınlar, dalga boyu 700 nanometrenin üzerindeki ışınlara da infrared denir. İşte, kızıl ötesi fotoğrafları sayesinde, insan gözünün normalde göremediği 750-900 nanometre dalga boyundaki alana bakabiliyoruz. Bu ayki fotoğrafımız da, kızılötesi dünyayı görmemizi sağlayan bir teknikle çekilmiş, adeta bir masal dünyasından fırlamış bir fotoğraf. Kızılötesi dünyaya kaçamak bakışlar atmamızı sağlayan bu fotoğrafçılık tekniğini, ve bu fotoğrafla ilgili detayları, gelin bu fotoğrafı çeken Zeki Melek'in kaleminden okuyalım: Fotoğrafçılıkta kullanılan filmler normalde IR ışınlara hassas değil, bunun için özel üretilmiş filmler kullanmak gerekiyordu. Ancak dijital fotoğraf makineleri ile beraber IR filmlere görünen ihtiyaç ortadan kalktı, hatta Kodak, popüler IR filmi HIE'nin üretimini 2007'de durdurdu. Dijital fotoğraf maiknelerinin IR ve UV hassasiyetleri normal filmlerden epey farklı. Mesela, normal filmler UV dalgaboyuna çok hassas oldukları için, fotoğraf makinalarımızda eskiden UV filtre takılırdı, ama dijital sensörler artık UV ışınlara hassas değil, onun için sadece lensi koruma amaçlı filtre kullanıyor. Öte yandan dijital sensörler IR alanına hassas, hatta bu yüzden dijital sensörlerin üzerine IR dalga boylarını fıltreleyen kalıcı bir filtre ekleniyor. Tabi, IR fotoğraf çekmek isteyen biri için, bu sonradan eklenen filtre büyük bir engel. Çeşitli şirketler, mevcut fotoğraf makinenizin üzerindeki IR filtresini sökerek, yerine görünür ışığı engelleyen filtre takma hizmeti sağlıyorlar. Ancak bu geri dönüşü olmayan bir işlem ve bu filtre değişikliğini yaptırdığınız makine artık sadece IR çeken, normal resim çekmeyen bir makine haline geliyor. Diğer bir alternatif IR fotoğrafçılık yöntemi ise fotoğraf makinasının önüne görünür ışığı bloke eden R72 filtresi yerleştirmek. Bu filtreyi takarak, makinaya sadece IR ışınların ulaşmasını sağlayabiliriz. Sensörün üzerindeki IR filtresi, bu gelen IR ışınların bir kısmını engellese de, sensöre az miktarda da olsa IR ışın ulaşacaktır. Böylece sensöre ne kadar IR ışın ulaşırsa, onun resmini çekebiliriz. Ancak bu durumda kullandığınız makinenin sensöründeki kalıcı IR filtresinin ne kadar güçlü olduğu önemli. Genelde DSLR makinaların oldukça güçlü bir filtresi oluyor, P&S makinalarda ise daha güçsüz bir filtre oluyor. Elbette bu, makinadan makinaya değişebilir, örneğin benim bu fotoğrafta kullandığım A610'un filtresi çok güçlü değildi, ama daha sonra denediğim çeşitli P&S makinalarında hep daha güçlü filtreler vardı. Biz filtre ile üzerindeki görünür ışığı bloke ettik, sensör üzerindeki filtre de IR ışınlarını engelledi, dolayısıyla sensöre gelen foton sayısını bu iki filtre ile oldukça azalttık. Bu nedenle artık fotoğrafı oldukça uzun sürede çekebiliriz. Örneğin, ben bu fotoğrafı o sırada öğlen güneşinde olmama rağmen f2.8 ve 1/2 saniyede çekmiştim. Halbuki elimde IR dönüşümü olan makinem olsaydı, aynı fotoğrafı f8 ve 1/125 saniyede çekebilirdim. Ayrıca IR dönüştürülmüş makinelerde filtre makinanın sensörünün üzerinde olduğu için vizörden bakınca ne çektiğimi de görebilirdim. IR fotoğraf çekerken dikkat edilmesi gereken bir diğer konu da IR dalgaboyunda odak noktasının değişmesidir. Otomatik netlik sistemleri görünür ışıkta çalıştığı için, dar bir alanda çekim yapıyorsak IR dalgaboyuna güvenmemek gerekir. Eskiden lenslerin üzerinde uzaklık işaretleri olurdu, bazı lenslerde de bunların yanında kırmızı harflerle IR dalga boyunda neye denk geldiği yazardı. Sadece IR dalga boyunda çekilen fotoğraflar siyah beyaz işlenirken, görünür ışığın tamamını filtrelemez ve fotoğrafa katkıda bulunmasına izin verirsek sahte-renkli kızılötesi fotoğraf çekebiliriz. Bu fotoğraflar, işlenmemiş halde koyu kırmızı bir filtreye çekilmiş gibi görünürler. Genelde mavi ve kırmızı kanalların yerini değiştirdiğinizde bildiğimiz mavi renkli gökyüzü görüntüsü elde edilebilir. Meraklısına notlar: - Zeki Melek'in çektiği diğer IR fotoğraflara kendisinin flickr hesabından ulaşabilirsiniz. - Fotoğraf makinanızı kalıcı IR makineye çevirmenize yardım eden oldukça çok sayıda firma var. İsterseniz, doğrudan IR çekim yapan fotoğraf makineleri almanız da mümkün. İyi bir internet araştırması ile bu firmalara ve ürünlere ulaşabilirsiniz. Araştırmanız sırasında IR filter, IR conversion gibi arama kelimelerini kullanabilirsiniz.


2012 yılının bu son ayında Dünya, Güneş etrafındaki dolanımını bir kez daha tamamlayacak ve 2013 yılına merhaba diyeceğiz. Şimdiden herkese mutlu yıllar, bol yıldızlı yıllar!... Merkür, Venüs, Satürn Ufuktan yüksekliği gün geçtikçe azalan ve Güneş'in arkasına doğru ilerleyen Venüs'ün aksine gittikçe yükselen ve ay boyunca yükselmesine devam edecek olan Satürn'e sabahları Güneş doğmadan önce kısa bir süre de olsa Merkür eşlik edecek. Satürn gezegenini ufak bir teleskop ya da dürbün ile gözlemleyebilir, doğu ufkundaki parlak cisimlerden biri olacağından kolaylıkla bulabilirsiniz. Satürn'ün halkalarının ihtişamını kaçırmayın. Mars Mars ufkun altında olduğundan Aralık ayında gözlemlenemeyecek. Jüpiter 3 Aralık'ta karşı konumda yani Dünya'ya en yakın konumunda olacak olan Jüpiter ay boyunca gökyüzünde olacak. Ay boyunca doğu ufkuna doğru alçalmaya başlayacak olan Jüpiteri ve 4 Galileo uydularını ufak bir teleskop veya dürbünle rahatlıkla görebileceksiniz. Gökyüzünün en parlak cismi olarak bulmakta zorluk çekmeyeceksiniz. İkizler Meteor Yağmuru İkizler meteor yağmuru, saatte 60 adet ve birçok renkte gözlenebilecek meteorları ile en iyi meteor yağmurları arasındadır. Maksimuma 13 ve 14 Aralık'ta ulaşmasına rağmen 6-19 Aralık tarihleri arasında gözlenmeye başlanabilir. Meteor yağmurunun merkezi yani radyan noktası İkizler takım yıldızı üzerindedir. Bu tarihlerde Ay yeni ay evresinde olduğundan, ışık kirliliğinden uzak ve açık bir gökyüzünde harika bir şov sizleri bekliyor. Kış Gündönümü 21 Aralık Kış gündönümü Türkiye saati ile 13:12 saati itibariyle gerçekleşecek. Güney kutbu yüzünü güneşe dönecek ve bu kuzey yarıküre için kış mevsiminin ilk günü olurken, güney yarıküre için yaz mevsiminin ilk günü olacaktır. 21 Aralık ve Maya Takvimi İnsanları heyecanlandıran bir diğer olay 21 Aralık tarihinde Maya takviminin bitişi ile Dünyanın sonunun geleceği ya da gelmeye başlayacağı söylentisi. Bu konuyu Astronomi açısından bilimsel bir yaklaşımla ele alan, Kayseri Erciyes Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri bölümü öğrencilerinden Aziz Kayıhan'ın, astronomi topluluğu ASTER'in 5. Astronomi Günleri'nde konu ile ilgili yaptığı sunumu izleyebilirsiniz: Ay Evreleri: Aralık Ay'ı Gökyüzü Genel Görünümü (15 Aralık 00:00:00):


Atalarımız ağrının yarattığı duygusal şiddeti oldukça dramatik bir şekilde ifade etmişler. Ağrı, Latince adıyla aljezi TDK'da vücudun herhangi bir yerinde duyulan şiddetli acı olarak tanımlanmaktadır. Uluslararası Ağrı Araştırmaları Teşkilatı ağrıyı doku hasarı veya potansiyel doku hasarı ile birlikte olan ya da böyle bir hasar süresince tanımlanan duyusal ve emosyonel deneyim olarak tanımlamıştır. Ağrı, insanlık tarihi kadar eski bir duygudur. İlaç endüstrisinin gelişiminden önce bitkisel kaynaklı etkin maddeler günümüzde kullanılan ilaçlara göre daha basit formülasyonlar şeklinde kullanılmakta idi. Özellikle Papaver somniferum bitkisinden elde edilen opium ve söğüt kabuğu sıklıkla kullanılan ağrı kesicilerdi. 1500'lü yıllarda Paracelsus afyonun alkolde daha iyi çözündüğünü farkeder ve yeni çözeltisine Laudanum adını verir. Ebers Papirüslerinde, Hipokrat ve Galen zamanından günümüze ulaşan kaynaklarda söğüt kabuklarının ağrıyı ve ateşi azaltıcı özelliklerinden bahsedilmiştir. Söğüt kabuklarından aspirinin hammaddesi olan salisilik asit molekülünün elde edildiğini bilmeyenimiz yoktur. Şüphesiz ki bu konuda en büyük gelişme 1897 yılında Bayer'de çalışan kimyager Felix Hoffman tarafından salisilik asidin asetillenmesi ile oluşan asetilsalisilik asit etkin maddesinin, bildiğimiz adıyla Aspirin'in bulunması ile olmuştur. Opium'a gelince bağımlılık yapıcı etkileri keşfedilince kullanımı kısıtlanmıştır. Ağrı kesicilerin yanı sıra ağrı mekanizmasının aydınlatılması, yeni ağrı kesici keşifleri için büyük önem arz etmekteydi. İngiliz farmakolog John Vane ağrıya neden olan prostaglandin ve ilgili biyoaktif maddelerine dair keşfi nedeni ile 1982 yılında Nobel Ödülü almaya hak kazanmıştır. Ağrı kesiciler artık kolayca ulaşabildiğimiz, hemen herkesin çantasında, evinde, çekmecesinde bulunur ilaçlar haline geldi. Ülkece sıklıkla tükettiğimiz ilaç grubu olan ağrı kesicileri kullanırken hemen herkesin aklından Ağrı kesici benim neremin ağrıdığını nereden biliyor? sorusu geçmiştir. Bu soruya cevap bulabilmek için öncelikle ağrının nasıl oluştuğunu bilmemiz gerekmektedir. Vücudumuzun sinir hücrelerinden oluşan bir ağa sahip olduğunu hepimiz biliyoruz. Bu sinir hücrelerinin ağrıyı algılayan reseptörlerine nosiseptörler denilir. Nosiseptörler sinir hücrelerinde olduğu gibi vücudumuzun her yerine dağılmış halde bulunmaktadırlar. Normal dokunma duyusu ile ağrıyı ayıran da bu reseptörlerdir. Zaten adı da Latince nocere yani zarar vermek ten gelmektedir. Nosiseptörleri zararı/hasarı algılayan reseptörler olarak anlamlandırabiliriz. Eğer ucu sivri bir cisme dokunursak bu his duyu reseptörleri aracılığı ile beynimize iletilirken, sivri cismi elimize daha yüksek bir basınç uygulayarak batırdığımızda bu his nosiseptör aracılığıyla beynimize iletilir. Vücudumuz buradaki ayrımı eşik değeri ile ayırt eder. Parmak ucuna yaptığımı uyarı belirli bir şiddeti aşınca-yani eşik değerini aşınca- devreye duyu reseptörleri değil ağrı reseptörleri girmektedir. Buradaki eşik değeri ağrı eşiğidir. Bireyler arasında ağrıya karşı verilen cevapta oluşan farklılık da ağrı eşiklerinin farklı olmasından kaynaklanmaktadır. Bu eşik bireylere veya cinsiyete göre farklılık gösterebilmektedir. Meditasyon, kendi kendini motive etmek, derin nefes almak gibi faktörler ağrı eşiğini yükselten psikolojik yöntemlerdir. Bununla birlikte, vücudumuzda meydana gelen herhangi bir hasar sonrasında ortaya çıkan kimyasal maddeler ağrı eşiğini düşürürler. Kötümser bir senaryo ile ağrı mekanizmasını anlamaya çalışalım. Diyelim ki kolunuz kırıldı. Bu vücut için bir hasar demektir. Bu uyarı bölgedeki hücrelerin hücre zarında bulunan araşidonik asit denilen 20 karbonlu bir yağ asidinin koparak COX enzimleri ile reaksiyona girmesine neden olur. COX enzimleri ile reaksiyona giren araşidonik asitten prostaglandinler denilen kimyasal maddeler salgılanır. Prostaglandinlerin pek çok alt türü dolayısıyla pek çok fonksiyonları bulunmaktadır. Uterus kasılmasından, mide iç çeperinin korunmasına kadar pek çok yolakta görev alan prostaglandinler ağrı mekanizmasından da sorumludurlar. Peki ağrı kesiciler bu reaksiyonun neresinde yer almaktadır? Ağrı kesiciler kimyasal yapılarına göre farklı mekanizmalarla etki etmekle birlikte, büyük bir kısmı araşidonik asidin prostaglandinlere dönüşümünü sağlayan enzimi bloke etmektedirler. COX enzimleri hücre zarında bulunan reseptörlerle anahtar kilit ilişkisi içerisindedir Bu kilide COX yerine ağrı kesici etkin maddeler anahtar olursa COX enzimleri reseptöre bağlanamayacak ve dolayısı ile prostaglandinler salgılanmayacaktır. Böylelikle de ağrı eşiği düşmeyecek ve nosiseptör faaliyeti de azalmış olacaktır. Ağrı uyarısını iletme faaliyeti de azalınca doğal olarak ağrı hissinizin azaldığını hissedeceksiniz. Peki ağrı kesici benim kolumun kırıldığını veya neremin ağrıdığını nereden biliyor? Aslında bilmiyor. Ağrı kesici bir tablet, kapsül, şurup gibi ağız yolu ile aldığımız etkin madde kan dolaşımına geçerek tüm vücuda dağılır ve verildiği doz kadar vücuttaki COX enzimlerini bloke eder. Yani elinden geldiğince kilitleri kapar. Burada ağrı kesici etkin maddenin vücudun ağrılı veya ağrısız bölgesini tercih etmek gibi bir özelliği ne yazık ki yoktur. Dolayısıyla ağrı kesici almak tedavi edici değil, semptom gidericidir.