Ve böylece, Karaipli kafatasının, burjuvanın siyah ipekten şapkasının altından çıkması gibi, yamyam da halk kitlelerinin içinde ortaya çıkmaya başladı. Gustave Flaubert, 1854 Kanibalizm, Antropafaji, İnsan Yiyicilik ya da en çok bilinen karşılığıyla Yamyamlık, ilk duyulduğunda Kuzuların Sessizliği'ndeki Hannibal Lecter'ı, bir kazan içinde bölgeye gelen masum turistleri pişiren yerlileri ya da bir çeşit ruhsal bozukluk sonucu insan yeme eyleminde bulunan insanları akla getiriyor olabilir. İnsan, başka bir insanı neden yer ki? Bu ne kadar iğrenç bir şeydir! gibi düşünceler sonucu edindiğim merak bu ay bu konuda araştırma yapmamı sağladı ve ilginç bilgilere de ulaştım. Bu yazıda yamyamlık kavramının ortaya çıkışını, nedenlerini ve günümüzdeki durumunu kısaca paylaşmaya çalışacağım ama sakıncalı olma ihtimaline karşı görselleri minimum düzeyde tutacağım. Merak ederseniz internette ilgili görsellere ulaşabilirsiniz. Kelime olarak Antropafaji, Yunanca anthropos ve phagein kelimelerinin bir araya getirilmesinden oluşur ve insan yiyicilik anlamına gelir. Bu kavram 16. yüzyıla dek yamyamlık sözcüğünün yerine kullanılmış, Amerika'nın keşfiyle birlikte de yamyamlık ile birlikte anılır olmuştur. Avrupa dillerinde Cannibale kökünden türeyen yamyam sözcüğünün gerçek kökeni Arawak dilindeki Caniba sözcüğüne dayanmaktadır. Küçük Antiller'in Kızılderilileri, kendilerini gözüpek anlamına gelen Caniba ile adlandırırken zamanla bu sözcük değişime uğramış, yamyam anlamında kullanılmıştır. Bu halkın düşmanlarına göre bu sözcük, barbarlık ve vahşet anlamına gelmektedir. Amerika kıtasını keşfeden Kristof Kolomb aynı zamanda yamyam tabirini de icat etmiştir. Üstelik ona göre yamyam sözcüğü tıpkı Küba Arawakları'nda olduğu gibi barbarlık ve vahşet anlamına gelmektedir. Daha ileride insanları yiyen, bazıları tek gözlü bazıları ise köpek suratlı adamlar vardı. Hartmann Schedel'in Tarih Kitabı'nda rastlanılan canavar türlerinden biri olan bu betimlemenin bir benzeri Kristof Kolomb tarafından da kullanılmıştır. Kolomb'un Batı Hint adalarına yaptığı ilk keşif gezisinde defterine buranın yerlilerinin Bohio Adası'nın tek gözlü, köpek yüzlü ve insan yiyen sakinleri olan Canibalardan çok korktuklarını yazmıştır. (14 Kasım 1492) Bu, gerçekliği ispat edilemeyen bir bilgi olarak kalsa da yamyamlık bu sayede gözde bir konu haline gelmiş, çeşitli kaynaklarda sıklıkla ele alınmaya başlanmıştır. Örneğin; 1544 yılından itibaren Alman Sebastien Münster'in Evrensel Kozmografyası'nı koyun gibi şişte çevrilen, kafaları koparılmış insanlar süsler. Hatta bu tasvir Yeni Dünya'nın barbarlığını temsilen Münster'in haritalarının kenarlarında da yer alır. Avrupalılar'ın hayal gücüyle şekillenen bu tarz resimler başka yayınlarda da geçer. 1506'da basılan Martin Waldseemüller'in Carta Marina'sında ve 1516 yılında Bale'de yayımlanan Simon Grynaeus ve Holbein le Jeune'un dünya haritasındaki benzer betimlemeler oldukça ilginçtir. Dünya haritasındaki betimlemede baltayla insan etinin parçalandığı kasap tezgahı, közün üzerinde şişe geçirilmiş kollar ve bacaklar yer alır. Bu tarz örneklerle yamyamlık konusunda Kristof Kolomb'un ortaya attığı zayıf sav gittikçe güçlenmeye başlar, bir malzeme haline gelir. Örneğin; Aziz Benot tarikatından Avusturyalı Philoponus Amerika'ya giden misyonerleri ve dini savunan kitabında yamyamları kullanır. Ona göre Yeni Dünya'da her taraf kızartılmak için bekleyen çocuklar, kasap tezgahları üzerinde kesilmiş kadın bedenleri, şişte pişen adamlar ile doludur. Çocuklarını ve karısını yiyen bir adam bile görülmüş. Bir adam tanıdım, onunla konuştum, üç yüzden fazla insan bedeni yediğini itiraf ediyordu. Böyle iddialarla gün geçtikçe güçlenen yamyamlık kavramı zaman içerisinde ensest ilişki, çocuk katli, insan eti yeme gibi insanlığın en büyük suçlarını kapsayan bir kavram haline gelmiştir. Küçük Antil Takımadaları'yla ışığa çıkan yamyamlık kavramı zaman içerisinde Kuzey Amerika, Kuzeydoğu Brezilya, Afrika, Avustralya gibi birçok bölgeyle anılmaya başlanmıştır. İnsanın etini yiyen Kanını içen Bir Scytheli'den de acımasız Yamyamı gördün. Guy Le Fevre de la Boderie,1575 Buraya kadar yamyamlık kavramının ortaya çıkış ve yayılım sürecini ele aldık. Peki insan yeme eyleminin amacı nedir? Antropafaji bir yeme alışkanlığından mı kaynaklıdır yoksa bir çeşit güç gösterisi midir? Sigmund Freud öncülüğünde geliştirilen psikanaliz kuramı İnsan Eti Yeme, Hemcinsinin Bedenini Yeme eylemini bir tür psikolojik özdeşleşme olarak görmektedir. Sigmund Freud, antropofaji eylemi hususunda şunları söylemektedir: İnsan eti yeme esnasında bir kişinin bedeninden parçalar ve uzuvlar yenirken, yenilen kişinin sahip olduğu özelliklere de sahip olunacağı düşünülür. Freud'un psiko-seksüel bir rahatsızlık olarak gördüğü antropofajinin iki türü vardır. Biri antropologlar arasında Gynophaji olarak değerlendirilen kadınların yenmesi, diğeri de Androfaji olarak değerlendirilen erkeklerin yenmesi eylemidir. Antropologlara göre ise, antropofajinin üç türü vardır. Birincisinde; yaşamları tehdit altındaki insanlar, ölmemek için insan eti yemek zorunda kalırlar. İkincisinde; insan etine önemli bir yiyecek gözüyle bakılır ama bunu kanıtlayan veriler net değildir. Üçüncüsünde ise; dinsel törenler ya da geleneklerle ilgilidir. Öldürülen bir düşmanın ya da ölen bir akrabanın eti, ölünün güçlerine sahip olmak için yenir. Bu kategoride yamyamlık, animist toplumların ilkel dönemden bu güne dek taşıdıkları bir inançtır. Bu noktada ünlü antropologlar Richard E. Leakey ve Lewin yamyamlığı iki kategoriye ayırmaktadır. İçe dönük yamyamlık : Sadece kabile içi ölü bedenlerinin yenmesi. Dışa dönük yamyamlık : Düşman ya da kabile dışından insanların yenmesi. Bu durumla günümüzdeki yamyamlık olaylarını bir görmek yanlıştır. Günümüzde gerçekleşen yamyamlık olaylarıyla eski kültürlerindeki, ilkel kabilelerdeki, klanlardaki, anlayış arasında fark vardır. İlkel toplumların insan eti yeme anlayışıyla, zevk için insan eti yiyenler aynı amaca sahip değildir. İnsan yeme eylemine başvuran kabileler bağlı oldukları ritüeller ve ayinler doğrultusunda Freud'un da üzerinde durduğu gibi öldürülen kişinin ruhunu kendi ruhuna katma arzusuyla bu eylemi yapmaktadır. Düşmanıysa onun kahramanlığını ruhuna ekleme, dostuysa mezarda onu böceklere yedirmektense kendi bedeninde onu saklama, muhafaza etme ve sonsuz kılma arzusuyla bunu gerçekleştirmektedir. Bunu sırf ritüel olduğu için mi gerçekleştirdikleri, açlık içgüdüsünün olup olmadığı çok net değildir ama genel kanı bir ayinin parçası olarak görüldüğüdür. Açlık, kıtlık, dinsel ritüeller... Nedeni ne olursa olsun Batı toplumları tarafından aşağılamak amaçlı kullanılan yamyamlık, bulunulan coğrafi bölgeler ve amaç hususlarında farklılık gösterse de hala karşımıza çıkmaktadır. Amerika'nın keşfiyle ortaya çıktığına inanılan bir kavram olsa ve günümüzde ilkel kabilelere atfedilse de Durham Üniversitesi hocalarından Richard Sugg'un Mumyalar, Yamyamlar ve Vampirler adlı eserinde Batı toplumlarının eski dönemlerinde de benzer vakaların olduğu öne sürülmesi dikkat çekici bir durumdur. Richard Sugg'a göre; Avrupa'da da eski çağlarda insan eti yeme, kemiklerini ve kanını kullanma gibi olaylar görülmüştür. Yamyamlık barbar toplumlarla ilişkilendirilirken, uygar toplumu temsil eden Avrupa'nın tarihinde de eski dönemlerde yamyamlık vakalarının görülmesi çelişkili bir durum yaratmaktadır. Kitapta çarpıcı örneklere yer verilmiştir. Mesela; insan yağının şifa kaynağı olarak görüldüğünden, hayat iksiri adı altından ölü bedeninin kullanımından bunun yanı sıra ölülerin kanlarının da içildiğinden bahsedilmiştir. Eğer bu savların doğru olduğu kabul edilirse, yamyamlığın eski dönemlerde sadece barbar ve ilkel olarak tabir edilen toplumlarda görülmediği sonucuna ulaşılabilir. Yamyamlığın tarihsel süreci ve antropolojik ve psikolojik boyutlarına kısaca değinmişken bilinen yamyamlık olaylarından örnekler verelim. Kabilelerde yamyamlık durumuna baktığımızda, hemen hemen tüm kıtalarda benzer örneklerin görüldüğünü söylemek mümkün olsa da bir iki örnek olarak, Yeni Zelanda'da da Polinezya'da bazı adalarda, Fiji'de yamyamlığın görüldüğünü belirtebiliriz. Tarihe yamyamlıkla adlarını yazdıran kişilere örnek verirsek; Alferd Packer: Amerikalı altın arayıcısı olan Packer, Colorado dağlarına gittiği 5 kişiyi hayatta kalmak için öldürüp yediğini belirtmiş, bu nedenle de 40 yıl hapis cezası almıştır. Albert Fish: Kuzuların Sessizliği filminin ilham kaynağı olan Fish'in 100'e yakın cinayet işlediği tahmin edilmektedir. Genellikle masum çocukları hedef alan ve kurbanlarına çeşitli işkenceler yapıp, etlerini yiyen seri katil elektrikli sandalye ile infaz edilmiştir. Andrei Chikatilo: Ukraynalı seri katil, 52 kişiyi kaçırmış, tecavüz etmiş ve öldürüp yemiştir. Yamyamlığın kısaca hikayesi bu şekilde. Peki günümüzde durum nasıl? Günümüzde yamyam kabilelere ilişkin net bir bilgi bulunmuyor. Bir varsayıma göre Güney Afrika'nın iç ormanlarında yaşayan kabilelerde yamyamlık bir ritüel olarak devam etmektedir. Son olarak güncel yamyam olaylarına değinirsek belki pek çoğumuzun aklında kalan olayı paylaşmak da yarar var. 26 Mayıs 2012 tarihinde ABD'nin Miami şehrinde uyuşturucunun etkisinde olan Rudy Eugene sokakta yaşayan Ronald Poppo'ya saldırarak yüzünü parçalamış ve yemiştir. Eugene, polis tarafından vurularak durdurabilmiştir. Bu olay o dönem büyük ses getirmiş, özellikle medeniyetin merkezinde gerçekleşen bir yamyamlık vakası olarak oldukça dikkat çekmiştir. Genel olarak değerlendirildiğinde yamyamlık ister dini bir ritüelin parçası olsun, ister psikolojik bozukluk sonucunda gerçekleşsin hala ürkütücü bir olay olarak karşımıza çıkmaktadır. Tarih boyunca hemen hemen tüm kıtalarda gerçekleşme ihtimali olan yamyamlığın sadece korku filmlere ilham veren bir konu olarak kalmasını diliyorum. Meraklısına Not: National Geopraphic Chanel'de bu konuyu ele alan güncel bir belgesel var: Yaşayan Yamyamlar . Piers Gibbon ve ekibinin Güney Pasifik'in uzak adalarına yaptığı yolculuğun oldukça ilgi çekici olduğunu belirtmek isterim. Bu konuda daha detaylı bilgi edinmek isterseniz mutlaka göz atın.


Başlık sizi yanıltmasın, bu bir kişisel gelişim yazısı değil; başkalarıyla ilgili sorunlarımızı değişik kuantum mekaniksel yöntemlerle aşmaya çalışmayacağız. Bu yazı, günlük hayatta, duvarları yıkmadan içlerinden geçmek kadar değişik ve sıradışı, ancak atomik boyutlarda alışılagelmiş bir etki olan, kuantum tünelleme ile ilgilidir. İşe giderken virajı alamayıp arabanızı köşedeki apartmanın bahçe duvarına doğru sürdüğünüz zaman ne olacağı açıktır: o duvara çarparsınız. Yeteri kadar hızlıysanız, o duvarı yıkıp arkasına geçersiniz. Ama ne kadar denerseniz deneyin, o duvarın içinden ne arabanıza ne de duvara zarar vermeden geçemezsiniz. 400 metre engelli koştuğunuz zaman, eğer o engellerin üstünden geçecek kadar zıplayamazsanız, engelleri aşamazsınız. Oldukça açık, değil mi? Günlük hayatımızı yöneten ve hepimizin sağduyusuna güvenerek açıklayacağı bütün bu olayları fizikte klasik mekanik ile açıklamamız mümkün; yani 1600'lerde Galileo ve 1700'lerde Newton tarafından temelleri atılıp geliştirilen fiziksel sistem ile. Alışkın olduğumuz Newton fiziği ile atomların davranışlarını açıklamaya çalıştığımız zaman, oldukça sıradışı ve klasik fizik sınırları içerisinde gerçekleşmesi mümkün olmayan olgular gerçekleşmeye başlar Bütün bunları ise günümüzde kuantum mekaniği ile açıklıyoruz ve işte kuantum mekaniğinin biraz önce bahsettiğimiz bu engellerle ilgili kararı: bütün parçacıklar , enerjileri yetmediği halde karşılarındaki engeli aşma olasılığına sahiptir. Peki ama nasıl? Bunu anlayabilmek için kuantum mekaniğinin biraz derinlerine inmemiz gerekiyor. Öncelikle, kuantum mekaniğinin bize ne verdiğine bakalım. Mekanikte esas amacımız, cisimlerin kuvvet ve yer değiştirme altında nasıl davrandığını bulmak. Bunun için, klasik mekanikte Newton'un bulduğu kuvvet=kütle*ivme denklemini kullanmamız ve bildiğimiz kuvvetler için bu denklemi çözmemiz lazım. Cisme etkiyen kuvvetler için bu denklemi çözmek demek, kısaca bu cismin zaman içerisinde izleyeceği yolu bulmak demektir. Yani, bir topu belirli bir yükseklikten bıraktıktan sonra izleyeceği yolu, herhangi bir anda tam olarak nerede ve hangi hızda olacağını buluyoruz. Kuantum mekaniğinde ise, Schrödinger denklemini çözmemiz gerekiyor. Bu denklemin çözümü ise, klasik mekanikten farklı olarak, m kütleli bir cismin belirli bir noktada bulunma olasılığını veriyor. Diğer bir deyişle, kütlenin tam olarak nerede olduğunu bu denklemi çözerek tam olarak belirleyemiyoruz, sadece o noktadaki bulunma olasılığını hesaplayabiliyoruz. Bu teorinin bir eksikliği mi? Hayır, kesinlikle değil, doğanın işleyişinin bir sonucu. Klasik mekanik, eğer herhangi bir koltukta oturuyorsam, bize benim şu anda bir koltukta oturduğumu söyleyecektir; kuantum mekaniği ise büyük ihtimalle orada olduğumu belirtecektir. Kısacası, kuantum mekaniği ile pozisyonumuz için bir olasılık dağılımı elde ediyoruz. Tam olarak nerede olduğumuzu anlamamız için ise, bir ölçüm yapmamız gerekiyor. Kuantum mekaniğinde ölçüm, sistemin üzerinde oldukça ilginç, geri dönüşü olmayan ve tahmin edilemeyen etkiler bırakıyor. Yuvarlanan bir topun pozisyonunu ölçtüğünüzde, zaten klasik denklemlerin size verdiği noktayı belirlemiş oluyorsunuz. Ama kuantum mekaniği gibi size bir olasılık dağılımı veren sistemde ise, yaptığınız ölçüm sistemi dramatik ve önceden kestirilemez bir şekilde değiştiriyor. Siz kuantum mekaniksel denklemleri çözüp oturduğum yer için olasılık dağılımını elde ettikten ve benim oturduğum yeri ölçtükten sonra artık biliyorsunuz ki o koltukta oturuyorum. Koltuk üzerinde oturmam gerçekleştiğine göre, kuantum denkleminin de aynı cevabı vermesi lazım. Bu da, olasılık dağılımının ancak bir nokta üzerinde toplanması, teknik deyişle o noktaya çökmesi ile gerçekleşiyor. Yani, sizin yaptığınız herhangi bir ölçüm, olasılık dağılımının bir noktaya çökmesine sebep oluyor. Olasılık dalga fonksiyonunu ve onun çökmesini şöyle toparlamaya çalışalım: siz benim nerede olduğumu bilmek için Schrödinger denklemini çözüyorsunuz. Bu denklem size, misal, %10 ihtimalle koltukta oturduğumu, %15 ihtimalle masanın altında saklandığımı, %2 ihtimalle evin dışında olduğumu vs. veriyor. Bu olasılıklar, siz sisteme dokunmadığınızda, yani 'Hey Batu, neredesin?!' diye sormadığınız durumda mevcut. Ne zamanki siz bana nerede olduğumu soruyorsunuz, o zaman bütün bu olaslıklar, kendi içlerinde tek bir duruma toplanıyor ve siz de cevap olarak bunu elde ediyorsunuz . Oldukça ilginç, değil mi? Ama durun, devamı var. Kuantum mekaniğinin bir diğer ilginç özelliği ise size asla ve asla bir parçacığın konumunu ve hızını aynı anda sonsuz kesinlikte ölçmenize izin vermiyor oluşu. Herhangi bir parçacığın konumunu ölçtüğünüzde, onun hızı, dolayısıyla da momentumu hakkında bütün bilginizi kaybediyorsunuz. Tam tersi durumda ise, hızını ölçtüğünüz parçacığın nerede olduğunu bilmiyorsunuz! Heisenberg'in ünlü belirsizlik ilkesi işte tam olarak da bundan bahsediyor; bir parçacığın aynı anda konumunu veya hızını ile enerjisini veya zamanı tam olarak belirleyemiyorsunuz. Koltuk örneğinden devam edecek olursak, benim o koltukta oturduğumu bildiğinize göre, hızım hakkında neredeyse hiçbir bilginiz yok; duruyor da olabilirim, ışık hızına yakın bir hızda gidiyor da olabilirim! Peki, bütün bunların tünelleme ile ne ilgisi var? Bunu anlamak için daha farklı bir örneği inceleyelim. Resimde x=0 noktasında çok yüksek bir potansiyel olan sistem için kuantum mekaniksel çözümlerden birisini görüyorsunuz. Burada kırmızıyla gösterilen grafik, parçacığımızın herhangi bir noktada bulunma olasılığı. Klasik mekanikte bu engeli aşmamızın tek yolu, o engeli aşacak potansiyel enerjiye sahip olmamızdır. Fakat kuantum mekaniğinde işler farklı yürüyor. Bir an için parçacığımızın soldan engele doğru yaklaştığını varsayalım. Eğer enerjisi potansiyelden düşükse, klasik olarak engele çarpıp geri dönmesini bekliyoruz. Ama bu parçacık için denklemleri yazıp kuantum ile çözdüğümüzde, enerjisi yetmese bile engelin sağına geçebileceğini buluyoruz! Nasıl açıklıyoruz? Konu ile ilgili kabul görmüş bir yaklaşım var. Bu yaklaşıma göre, parçacığın yerini ölçmeye çalıştığımız zaman yaptığımız ölçümün bu olasılık dağılımının engelin sağ tarafına çökmesini sağladığı ve gerekli enerjinin de çevreden ödünç alındığı . Kısacası, yaptığımız ölçüm parçacığın konumunu bir anda engelin sağına çökertebiliyor ve parçacığımız, en başta yeterli enerjisi olmasa bile, engeli aşabiliyor! Bu etkiye ise kısaca kuantum tünelleme diyoruz. Sağduyumuza bu kadar karşı olan bir fenomenin varlığını nasıl biliyoruz veya ona sadece matematiksel nedenlerden dolayı mı inanıyoruz? Hayır. Kuantum tünelleme etkisi üzerine inşa ettiğimiz sistemler, tam da beklediğimiz gibi çalışıyor. Bu noktada kuantum tünellemenin etkileri ve bize yardımı konusunda iki tane örnek vermek isterim. Birincisi, yüzey biliminde oldukça sık kullanılan taramalı tünelleme mikroskopu . İkincisi ise, kimyasal tepkimelerde hıza etkisi. STM, Gerd Binnig ve Heinrich Rohrer tarafından IBM'in Zürih'teki araştırma merkezinde icat edilen bir elektron mikroskopu, aynı zamanda mucitlerine 1986 Nobel Fizik Ödülü'nü de kazandırdı . Yüzeydeki atomların yerlerini tek tek belirlememize ve gerektiğinde de onlarla oynamamıza yarayacak kadar yüksek çözünürlüğe sahip. Çalışma prensibi ise temelde kuantum tünellemeye dayanıyor. Çok çok ince bir mikroskop ucu inşa ediliyor. Daha sonrasında bu uç yüzeye yaklaştırılıyor ve uç ile yüzey arasına bir potansiyel farkı uygulanıyor. Eğer uç, yüzeye yeterince yakınsa, elektronlar bu potansiyel farka rağmen arayı tünelliyor ve bir akımın oluşmasını sağlıyor. Bu akım, hem ölçülebilir, hem de ucun konumuna, uygulanan potansiyel farkına ve yüzeydeki atomların yoğunluğuna bağlı. Son olarak ölçülen bu akım, kompleks bir takım matematiksel işlemlerden geçtikten sonra yüzeyin görüntüsü elde ediliyor . STM ile yüzeydeki atomları tek tek görerek çok ileri düzeyde ve hassasiyette inceleme yapabiliyoruz. Hatta, istediğimiz zaman ise gene bu mikroskop ile yüzeydeki atomları istediğimiz gibi hareket ettirebiliyoruz. Kuantum tünellemenin bir diğer etkisi ise kendini kimyasal tepkimelerin hızında gösteriyor. Özellikle hidrojen veya elektron gibi düşük kütleli parçacıkların alışverişine dayanan tepkimelerde, kuantum tünelleme etkisi tepkime hızının klasik tahminlerin çok ötesinde gerçekleşmesine sebep oluyor . Resimde gördüğünüz grafik, klasik bir reaksiyon için potansiyel enerji grafiğini gösteriyor. R'ile gösterilen kısım, tepkimeye giren maddeleri, P ürünleri, TS ise reaksiyonun gerçekleşmesi için ulaşılması gereken minimum enerjiye sahip yapıyı gösteriyor. Aslında bu grafik, biraz önce bahsettiğimiz gibi reaksiyonun önünde bir 'engel' teşkil ediyor. Kuantum tünelleme sayesinde, hidrojen, elektron gibi hafif parçacıklar, enerjileri yeterli olmasa bile bu engeli aşıp ürünlere gidebiliyorlar ve tepkime hızlarının beklenenden çok daha fazla olmasına sebep oluyorlar. En baştaki durumumuza gelecek olursak, günlük hayatımızda neden kuantum tünellemeyi görmediğimizi anlayabiliriz. Her kuantum mekaniksel olay gibi tünellemenin de belli bir gerçekleşme olasılığı var. Bu olasılık ise, parçacığın kütlesinin yanında engelin ve kütlenin enerjisi arasındaki farkla ters orantılı. Yani, kütle ve enerji farkı ne kadar artarsa, tünelleme olasığılı o kadar düşük oluyor. Elbette ki, duvara doğru sürüklenen bir arabanın tünelleme ile karşı tarafa geçme ihtimali var. Fakat arabanın kütlesi (ortalama 1500-2000 kg) bir elektronun kütlesinden (9.1 10^-31 kg) o kadar büyük ki, tünelleme olasılığı neredeyse sıfıra yakın; arabanızla duvara her saniye bir kere çarparak bu olasılığı tutturmaya kalksanız, karşı tarafa tünellemek için harcayacağınız süre evrenin yaşından (13.77 milyar yıl) bile daha fazla olacaktır!


Sessizlik... Sadece sessizlik. Yoğun demir içerdiğinden henüz hiç mavi olmanın tadına varamamış olan yeşil bir denizin doğu ve güney yakalarında birkaç yüz milyon yıl sonra bitkilerin yeşereceği yeni bir kıtanın hazırlığı var. Batısı ise olabildiğince ufka uzanıyor ve ufuk gün ortası olmasına karşın turuncu; zira henüz oksijen düzeyi çok az ve yoğun metan kızıl rengi çok seviyor. Renkler hiçbir ses çıkaramıyorlar ve bu gezegenin bir mikrobu dahi yok. Şu birkaç ay önce baş vermiş volkanın hemen dibindeki metalce zengin çamur deryası bir hayat doğurmaya çok hevesli görünüyor, ancak neye niyet, neye kısmet... Ve Sessizlik... Sadece sessizlik. Üstelik çok da nadir bir hali sessizliğin. Gören bir göz olsa idi, kuzeydoğu tarafında bir anda beliriveren ve giderek büyüyen parlak noktanın farkında varırdı, ama böyle bir göz yoktu. O gözün sahibi, parlak nokta alevden çemberini fark ettirecek kadar yaklaştığında, belki eliyle siper alıp yere bile yatardı: ama yoktu. Kocaman gökyüzü içerisinde perspektif algısı bir hayli karıştığından onun ne kadar uzakta olduğunu da anlayamazdı, ama zaten yoktu işte... İyi ki de yoktu, çünkü ses duvarını aşan nesnenin gerisinden gelen şok dalgaları belki de gören gözün sahibine zarar verir, duyan kulağı da rahatsız ederdi. Birkaç milyar yıl sonra da dev dinozorların akıbetini hazırlayacak olan neden, yeşil gezegenin çekimine kapıldığı anda belki daha sonra bu satırları yazan ve okuyanların türüne doğru uzanan bir zinciri başlattığını pek de bilmeden büyük bir gürültüyle yere çarptı. Ardında bıraktığı dumana düştüğünde buharlaştırdığı sığ denizin molekülleri karıştı. Yerde açtığı geniş kratere yavaş yavaş dolan deniz onu şöyle bir gıdıklayana kadar hiç kıpırdamadan ve değişmeden de orada kaldı. Normalde bu çarpışma yüzünden kuşlar havalanır, belki ağaçlar yanar, orman hayvanları panikle kaçışırlardı, ama yoktular. Hiçbirisi henüz yoktu. Zaten bu çarpışma olmasaydı, belki de hiç olmayacaklardı. Kimsenin merak etmediği davetsiz konuğun dış yüzeyinde atmosfere girişiyle birlikte birden artan sıcaklık yüzünden korunaklı ve sert bir tabaka oluşmuştu. İyi kızarmış bir patatesten, ya da dolgulu bir çikolatadan farklı değildi bu haliyle. Bu kızarmış dış çeperin içerisinde kendi değerlerinin bilincine varamayacak olan epey kıymetli yolcular bulunuyordu. Aylarca süren uzay yolculuğuna dayanabilmişler, şimdi ise bilinçleri olsaydı yerlerini çok uzun süreler yadırgayacakları ya da bilakis başarıyla tamamladıkları bu göçün sevincini yaşayacakları ana ulaşmışlardı. Birer ressamdı aslında onlar... Yardırgamak ya da sevinmek yerine, az sonra çatlayacak olan çeperin arasından okyanusa, çamura ve havaya karışacaklar, milyarlarca yıl içerisinde önce denizin, sonra toprağın ve en sonunda da gökyüzünün renginin değişeceği olaylar zincirini başlatacaklardı. Denizi ve göğü maviye, toprağı yeşile boyayacaklardı. *** PANSPERMIA! Yukarıda verdiğim çok kısa öyküyü panspermia fikrinden Açık Bilim'de bahsetmeye karar verdikten sonra yazdım. Tarif edilen ortam 2,5 ila 4 milyar yıl önceleri arasında yaşandığı tahmin edilen Arkeyan Devri'ndeki Dünya gezegeni. Yaşamın Dünya'nın bu döneminde geliştiği düşünülüyor ama ilk canlının nasıl ortaya çıktığına dair pek çok spekülasyon var. Panspermia da bunlardan birisi. Panspermia özetle yaşamın tüm kainatta zaten var olduğu ve meteorlar ya da kopmuş gezegen parçaları ile kainatta dolaştığı fikrine deniyor. Panspermia fikri yaşamın ilk olarak nerede ve nasıl oluştuğu sorusuna yanıt aramaz, ancak Dünya'daki yaşamın ekzogenez ile, yani Dünya dışından tohumlanmasıyla oluştuğunu öne sürer. Destekleyen hiçbir kanıt olmasa da mümkün olması ve böyle bir olayın imkanlı olduğuna dair bir takım bulgulara ulaşılması onu yaşamın başlangıcına yönelik değerlendirilen teorilerden birisi haline getiriyor ve fikir bilim dünyasında yadsınmıyor. Nitekim yaşamın bulunduğu geniş bir alanda canlılığın hareket ettiğini, göç ettiğini biliyoruz: gezegenler birer ada olarak düşünüldüğünde tıpkı adadan adaya uçabilen kuşlar ya da kanolarıyla seyahat eden insan toplulukları gibi, hatta ve hatta rüzgara kapılıp uçan tohumlar gibi, eğer evrende bir yerde uzay boşluğunda ya da bir gezegende- mikroorganizma yaşamı oluştuysa bu yaşamın çeşitli şekillerde diğer yaşanabilir ortamlara dağılabileceği düşünülüyor. Bu spekülasyonun kayda değer olmasını sağlayan dört önemli sacayağı var: 1) Gezegenlerden gezegene kaya transferlerinin mümkün olması. Yaşamın kayalarla transferi anlamına gelen litopanspermia terimi, gezegenler ya da gezegen sistemleri arasında astreoidler yoluyla yaşam transferini ifade ediyor ve bu teorinin önemli bir ayağını oluşturuyor. Litopanspermia'nın mekanizması iki türlüdür: Gezegenler arası transfer ve yıldızlar arası transfer. Dünyamız 3,9 milyar yıl önce Geç Dönem Ağır Bombardımanı adı verilen bir astreoid yağmuru dönemi geçirdi. Aynı bombardımandan nasibini alan ve yüzeyi değişmediğinden incelemesi Dünya'ya göre çok kolay olan Ay'ı tetkik eden bazı bilim insanları bombardımanın büyük ölçüde iç güneş sistemimizin astreoidleri tarafından gerçekleştirildiğini düşünüyorlar . Ancak güneş sisteminin içinden de gelse, dışından da gelse Panspermia fikrinin destekçileri Dünya'da bulunan en yaşlı canlı fosilinin 3,5 milyar yıl yaşında ve bu döneme ait olmasını manidar buluyorlar. 1984'te Antarktika'da bulunan Marslı göktaşı ALH 84001 gezegenler arası göktaşı seyahati için örnek oluşturuyor, ancak tek özelliği de bu değil. Her şeyden önce oldukça yaşlı. Güneş sisteminin en yaşlı parçalarından biri olduğu kabul edilen 4 milyardan biraz fazla yaşa sahip, ama bir özelliği daha var ki, dönemin ABD Devlet Başkanı Bill Clinton'ı TV'de hakkında açıklama yapmaya zorladı: O da 1996'da bu kaya üzerinde keşfedilen bakteri benzeri fosilimsiler. NASA'dan David McKay'in Science dergisinde yayınladığı çalışmasıyla duyurulan, elektron mikroskobuyla alınmış fotoğraf bildiğimiz yaşam formlarına göre fazlaca küçük 20-100 nanometre çapa sahip yapıları içeriyor. Nanobakteri fosili olarak adlandırılarak piyasaya bomba gibi düşen yapılar epey tartışma yarattı elbet. Öncelikle bu yapılar bir tür mikroorganizmaya ait olsa dahi kaynağının Dünya mı yoksa Mars mı olduğu teyite muhtaçken, 2004'te NASA'da çalışan başka bilim insanları söz konusu şekillerin biyolojik olmayan süreçler sonucunda da oluşabileceğini gösterdi ve morfolojinin bir canlılık işareti olarak tek bir kıstas olarak kullanılamayacağını ortaya koydu. Bugün tartışma hala sürüyor ve teknik yetersizliklerden ötürü ALH 84001 içindeki nanobakteri adaylarının yapısı ortaya konamıyor. 2) Uzayda hayatta kalan ekstremofiller Panspermia'nun dayandığı desteklerden ikincisi ise bilim insanlarının bazı bakterilerin, likenlerin, alglerin ve hatta hayvanların kısaca ekstremofillerin- uzay koşullarında hayatta kalabildiğini keşfetmiş olması. Ekstremofil, yani Dünya'daki yaygın yaşam formlarının yaşadığı koşulların çok dışındaki uç koşullarda yaşamını sürdürebilen ya da hayatta kalabilen canlılara verilen bir isim. Çok soğuk, çok sıcak, aşırı bazik ya da asidik, aşırı düşük basınç, aşırı yüksek basınç, yüksek radyasyon vb. özelliklerin birinden, çoğundan ya da hepsinden etkilenmemeyi başarabilen, hatta ve hatta doğal yaşam ortamları bu özelliklere sahip olan organizmalar bulunuyor. Astrobiyoloji için ekstremofiller çok önemli, çünkü hem Dünya'nın erken evrelerinde canlılığın oluşumuna ışık tutuyorlar, hem de sistemimizin bize göre yaşanabilir olmayan diğer gezegen ve uydularında ya da yaşanabilir kuşakta olmayan güneş sistemi dışındaki gezegenlerdeki yaşam araştırması için veri sağlıyor. Ayrıca gün gelip de insan eliyle başka gezegenlere hayat taşıyacak olursak bu organizmaların hayat aktarma aracı olarak etkin bir şekilde kullanılabileceği düşünülüyor. Bazı mikroorganizmaların uzayda durgun bir cisim üzerinde ya da bu cismin iç kısımlarında hayatta kalması Panspermia fikrini destekiyor. Öte yandan Japon bilim insanları biraz daha ileriye giderek çok çeşitli bakteri kültürlerini santrifüjlerde 403 bin 620 G'ye (Yer çekiminin 403.620 katı) maruz bırakmak suretiyle deneyler gerçekleştirdiler. Bazı bakteri çeşitleri bu şartlar altında hayatta kalmayı başarırken Paracoccus denitrificans türündeki bakteri hayatta kalmanın yanısıra hücresel gelişimine devam ettiği görüldü, ki bu deney de sadece kozmik koşullarda görülen aşırı ivmelenmeler ve aşırı çekim koşullarında bazı yaşam formlarının hayatta kalabileceğini göstererek Panspermia fikrinin bazı boşluklarını dolduruyor . 3) Elektrik alanla spor saçılması Aslında çok önceleri ortaya atılan ama geç doğrulanan bir diğer dayanak ise yaşamın elektromagnetizma aracılığıyla yayılıyor oluşu. Panspermia fikri genel olarak önce felsefi bir düşünce olarak Antik Yunan'da, daha sonra da başta 19. yüzyılda olmak üzere modern çağda pek çok düşünür tarafından ortaya atıldı. Bu düşünürlerden birisi olan Svante Arrhenius, 1903 yılında daha spesifik bir tahminde bulunarak mikroorganizmaların güneş rüzgarı ile hareket ederek uzaya dağılabileceğini öne sürdü. Arrhenius'un bu fikri o dönemde pek tutmasa da 2006 yılında Thomas Dehel, Dünya'nın magnetosferinin bazı bakterileri elektrik alan yoluyla uzaya saçabileceğini ortaya koydu. Amerikan Havacılık Otoritesi FAA'de çalışan ve aslında Dünya Atmosferi ve GPS ile ilgili bir çalışma yürüten Dehel, bu çalışmasında elektrik yüklü bir bakteri kullanınca, bu bakterinin kutup ışıklarını yaratan etki sayesinde kolaylıkla Dünya yerçekiminden kurtulduğu gördü. Dehel'in çalışmasını takip eden araştırmacılar bakteri sporlarının her gün uzaya saçılabileceğini gösterdiler. Hem de çok yüksek bir hızla . 4) Uzaylı Organik Materyaller Tüm bu etmenlerin yanısıra uzayda başı boş dolaşan kuyrukluyıldızlar ya da meteorların da organik materyaller içermesi uzay boşluğunun yaşama başlangıç teşkil etmesine yönelik önemli bulgulardan sayılıyor. Murchison meteoriti adı verilen göktaşı kalıntılarında yapılan bir inceleme bu bulgulardan birisi. 2008 yılında yayınlanan bir analizde göktaşının içerisinde urasil olduğu saptandı. Bilindiği üzere urasil, RNA'nın yapıtaşlarından olan bir nükleik asit. Bu urasilin göktaşına Dünya'dan bulaşmış olabileceği şüphesine yer bırakmayacak bir inceleme daha yapıldı: Meteoritte yer alan organik moleküllerde yapılan karbon analizi. Bu analizin ortaya koyduğu 12C ve 13C oranı, urasil de dahil olmak üzere meteorit üzerindeki organik moleküllerin Dünyalı olmadığını gösteriyor! Bu buluştan bir yıl kadar sonra, 2009'da NASA'nın Wild-2 kuyruklu yıldızından örnek almak üzere gönderdiği Stardust aracının topladığı örnekler üzerinde yapılan analiz, kuyruklu yıldızın bir başka yapıtaşı olan aminoasitlerden birini, glisini içerdiğini gösterdi . Geçtiğimiz son iki yılda ise son derece ilgi çekici başka bulgulara ulaşıldı: Dünya yüzeyinde bulunan meteoritler üzerinde yeni bir çalışma gerçekleştiren NASA bilim insanları, meteorların DNA'mızı oluşturan nükleik asitler de dahil olmak üzere organik yapıtaşları konusunda bir hayli zengin olduklarını gösterdiler. Bir diğer çalışmada ise yıldızlararası tozun da organik yapıtaşları olmasa da organik materyaller açısından zengin olabileceğini gösterdi. 2012'de ise birbirinden farklı araştırmalar uzak yıldız sistemlerinde glikoaldehit, aromatik hidrokarbonlar olduğunu ortaya koydu . Sözdebilime dikkat! Dünya'da yaşamın ortaya tam olarak nerede çıktığı hala tam olarak kestirilebilmiş değil. Volkanik faaliyetler, atmosferik çevrim ya da deniz dibindeki hidrotermal bacalar güçlü adaylardan. Panspermia da yabana atılmıyor ancak daha büyük kanıtlara ihtiyaç var. Fakat Panspermia'nın önemli bir sorunu, onu destekleyen bulguların sözdebilimsel iddialar için de sık sık kullanılması. Günümüzde Dünya dışı yaşamın var olduğuna yönelik hiçbir ciddi, bilimsel olarak geçerlilik görmüş kanıt bulunmuyor. Bilim var olduğundan şüphelendiği bir durum için yoktur demez, ama vardır da demez, sadece kanıtlarla konuşur. Bu yüzden evrende başka bir gezegende yaşamın var olması, bu yaşamın o gezegendeki bir çarpma sonucu fırlamış bir göktaşı aracılığıyla başka bir gezegene bulaşması mümkündür, ama bu uzaylı bir medeniyetin yaşamı Dünya'da tohumlamış olduğu, ya da İnsanoğlu'nun kökeninin başka bir gezegende olduğu anlamlarına gelmemektedir. Carl Sagan'dan çok sevdiğim bir alıntı yapacak olursak: Olağanüstü iddialar, olağanüstü kanıtlar gerektirir. Panspermia'nın niçin bilim dünyasında dikkate alındığını yukarıda sunduğumuz dört ana destekle birlikte öne sürdük. Tutarlı bulgular oldukları için akla yatkın görünse de, yaşamın ilk olarak nasıl ve nerede vuku bulduğuna yönelik araştırmalar sürmekte. Belki yakın gelecek, bu sorunun kesin bir yanıtını içeriyordur. Kim bilir?


Bu sayımızda, ayın fotoğrafı köşemizde, yaklaşan bahar aylarında allerjisi olanlarımızın baş belası olan küçük baloncuklara yakından bakalım dedik: Hatmi çiçeği polenleri! Fotoğraf: Cüneyt Özdaş Makine: Canon 7D Lens: Canon MP-E 65mm lens, Yardımcı Ekipman: Canon MT-24EX flaş, Ev yapımı flaş difüzörü Yüksek çözünürlük için tıklayın. Bahar son hızıyla yaklaşırken allerjik bünyelilerin kabusu olan polenler havada uçuşmaya başladı. Bu uçuşan polen popülasyonuna oldukça büyük bir katkıyı da, dünyanın pekçok ülkesinde yaygın olarak yetişen, bizde de hatmi çiçeği ya da çin gülü adıyla bilinen hibiscus çiçeği yapıyor. Polenler, tohumlu çiçekli bitkilerin erkek gametleri tarafından üretilen üreme hücrelerini taşıyan küçük baloncuklar. Eşeyli üreyen bitkilerde, bitkinin erkek organında üretilen üreme hücreleri, polenler halinde paketleniyor ve böcekler veya rüzgar yardımıyla çiçeklerin dişi organlarına ulaşmaya çalışıyorlar. Her bir polenin içinde birden fazla hücre bulunuyor: vegetatif bir grup hücre ve dölleme fonksiyonu olan tek bir üretken hücre. Tüm bu hücreler, yağ ve protein bakımından zengin polen duvarı ile çevrili bir şekilde korunuyor, böylelikle içeriğindeki üreme hücreleri, kuruluktan, aşırı sudan, güneçten gelen radyasyondan korunabiliyor. Çoğu polen yüzeyinde, buradaki fotoğrafta da görüldüğü gibi dikenler veya çukurlar mevcut. Bu diken ve çukurların birden çok işlevi var. Hem polen yüzeyini pürüzlendirerek, polenlerin düştükleri yüzeyde daha sağlam tutunmalarına yarıyorlar, hem de ortamdaki su miktarı değiştiğinde polenin genişlemesi ve sönmesi halinde taşıdığı genetik materyalin zarar görmesini engelliyorlar. Bilim insanları, polenleri bu diken ve çukurlarından tanıyabiliyorlar. Polenler, allerjiye neden olup canımızı sıkıyorlar ama, bize pekçok konuda faydalı bilgiler de veriyorlar. Fosil kayıtlarında rastlanan polenler paleontoloji ve evrim hakkında bize ışık tutuyor, polenlerin bulunduğu zaman ait ortam hakkında bilgi edinmemizi sağlıyorlar. Adli tıp alanında da sıkıklıkla polenlerden faydalanıyor. Olay mahalinde bulunen eşya, ceset ve diğer delillerin üzerinde bulunan polenler, adli tıp uzmanlarına, suçun işlendiği mevsimden, suç mahaline dek pekçok farklı ipuçları verebiliyorlar.


Mart'ın yaz mevsimine selam çakması fakat bu durumun tamamen bir kandırmaca olduğunu atalarımız uzun yıllar önce belirtmiş . Bu durum hava açık olursa eğer yapabileceğiniz en iyi gözlemlere bir delalettir. Havanın soğuk ve açık olması atmosferik etkiyi en aza indirir. Dolu dolu bir Mart ayında herkese iyi gözlemler! Merkür Güneşe yakın bir konumda olacağından Merkür bu ay yok. Venüs Merkür ile aynı kaderi paylaşan bir diğer iç gezegen Venüs de bu ay gözlenemeyecek. Mars Mart ay'ı gezegenler için oldukça fakir bir ay oldu bu yıl. Mars da Güneş'e yakın olacağından gözlenemeyecek. Jüpiter Her ay bizi yalnız bırakmayan Jüpiter, her gün gözlenme süresi azalmasına rağmen, Güneş battıktan sonra meridyen civarında bizleri bekliyor olacak. Jüpiter'in bir de doğal uydumuz Ay ile dansı var bu ay gözlemlerimize sunacağı. 17 Mart tarihi akşam üstü, Jüpiter -2.2 kadir parlaklığıyla, -11.4 parlaklığındaki Ay'ın yakınında görülecek. Literatürde Conjunction diye adlandırılan gök olayına Türk Astronomlar Örtülme demektedir. Bu Ay-Jüpiter yakınlaşmasının bizler için manevi bir anlamında var. 17 Mart'ta hemen hemen Hilal evresinde olacak Ay, Jüpiter'i karşısına alınca ülkemizin bayrağı gökyüzünde oluşacaktır. Satürn Jüpiter batarken, Satürn gezegeni yükselmekte. Ay'ın ilk günlerinde gece yarısından sonra doğu ufkundan yükselmeye başlayan Satürn, ay boyunca yükselmeye devam ederek daha fazla gözlenme zamanına erişecek. 10 Mart Çok ilgi çeken bir gökolayı olan Kuyruklu Yıldız yaklaşması 10 Martta kendini gösterecek. Adı Comet Pan-STARRS olan kuyruklu yıldız güneşe en yakın 10 mart tarihinde olacak. Bu bizlere akşam üstleri güneş batarken ve battıktan hemen sonra Güneşin solunda olacak şekilde gözlemlememizi sağlayacak. Dürbün veya küçük bir teleskop ile bakabilirsiniz fakat her hangi bir gözlem aracı ile filtre kullanmadan, direk güneşe veya çevresine asla bakmayınız! Ay Evreleri: Mart Ay'ı Gökyüzü Genel Görünümü:


Kahveciye kız vermezler Belirsiz bir zaman... Urfa... Selamın aleyküm ağam Ve aleyküm es'selam. Hoşgelmişsen, geç buyur otur. Hoşbulduk, hoşbulduk. Hele kahve içelim. Çıraaaaak, biz kahve kaynat hadi Yahu, nedir senin bu kahve düşkünlüğün be ağam? Ne zaman misafirin olsa kahve kaynattırırsın; maşallah gelenin gidenin de eksik değildir sen de tüm gün kahve içersin. Bizde adet böyledir, biz böyle görmüşüz. Ağa misafirine illa kahve ikram edecek. Sağlığın bozulacak, bu kadar çok kahve fena değil midir? Olur mu yahu, şifadır şifa. Rivayet o ki, Hz. Süleyman bir gün bir köyden geçerken tüm köyün hasta olduğunu farkeder. Köyün derdine çare ararken Cebrail buyurur Süleyman'a kahve kavurup öğütmesini ve suda kaynatarak hastalara içirmesini. Hz. Süleyman işte o kahve ile tüm köyü iyileştirir. Hele o yüzden, bize şifadır kahve. E peki senin şu çırağının derdine neden şifa olmaz bu kahve? Neymiş bakayım derdi benim çırağın? Derken kahveci çırağı odaya üzerinde kahve cezvesi ve fincanları olan tepsi ile girer. Ağa ile konuğu sessizce çırağın kahveleri dökmesini bekler. Çırak kahveleri ikram ettikten sonra geldiği gibi sessizce çekilir yanlarından E sen bilmez misin bu çırağının derdini be ağam. Dile düştü oğlan aşkından, herkes konuşur. Haaaa, şu mesele. Bilirim ya bilirim, için için yanar kavrulur. Niye gülüyorsun be ağam, yazık değil mi oğlana? Sen bilirsin, bu memlekette hamamcıya, kuşçuya ve bir de kahveci çırağına kız vermezler. Bu oğlan harap oldu aşkından, bir yol çaresini bulalım. Bilmem mi töreyi, bilirim de sen merak etme ben çözeceğim o meseleyi. Ama işte daha vakti vardır, beklerim ki biraz daha kavrulsun aşkından. Nasıl yani? Bak şimdi, bu kahvenin ilk hali ham, yeşil bir çekirdektir. Bu çekirdeği alır kavurursun, kızgın ateşte çevire çevire. Az kavurursan hiç tadı olmaz, çok kavurursan acı olur. Çekirdekleri tam kıvamında kavuracaksın ki içene hoş tad versin. Hele bu aşk ta öyledir, aşığı içten içe kavurur. Beklerim ki bu çırak ta biraz daha kavrulsun, daha hamdır o. Kıvamı gelsin hele, ben sonra ağası olarak onun derdine derman olurum. Ah be ağam, vallahi billahi senin işine akıl sır ermez Hadi hadi, kahvemizi içelim. Ağa ile misafiri kahvelerini yudumlarken uzaktan kahveci çırağı kısık sesle türküsünü söylemekteydi Kahveyi kaynatırlar Fincana damlatırlar Sahipsiz aşıkları Vururlar ağlatırlar Qahwa'dan Kahve'ye Kahve kelimesinin etimolojisi hakkında bütün kaynakların birleştiği nokta kelimenin arapça qahwah kelimesinden türediği ve dünya dillerine geçtiği. Avrupa dillerine geçiş Türkçe kahve kelimesinden olmuş. Avrupa dillerinde türemiş kahve kelimelerinin bazılarında kelimenin ikinci harfi o iken , bazılarında ise a harfidir . Bugün dünyanın tüm dillerinde kahve kelimesi arapça kökeninden türemişken sadece Habeş dilinde bunn denmekte ve bu kahve ağacı anlamına gelmekte. Bazı etimolojistler ve tarihçiler kahvenin kelime kökeninin Habeşistan'ın Kaffa bölgesine dayandığını iddia etse de buna dair hiçbir ispat bulunamamıştır. Evet, kahve bitkisinin ilk yetiştiği yer bugün Habeşistan olarak kabul görmüş durumda. Fakat o zamanlar kahve tohumları içecek için kullanılmak yerine yiyecek olarak kullanılıyordu. Yerli halk kahve tohumlarını un haline getirip bir çeşit ekmek yapıyordu, muhtemelen bu ekmeği yiyenler uzun süre zinde kaldığı için çok rağbet gören bir yiyecekti. Kahve ağacının başka bir ürünü de yapraklarıydı. Yerli halk yapraklarını sıcak suda haşlayıp bir çeşit çay olarak içiyorlar ve bunu sağaltıcı olarak görüyorlardı. Kahve yapmak için meyvesinin çekirdeği kullanılan 3 ağaç vardır: Coffea Arabica, Coffea Robusta ve Coffea Liberica. Hepsi de botanik biliminde Rubiaceae familyası altında sınıflandırılmıştır. Kahve ağacı daima yeşil kalır; koyu yeşil yapraklara, beyaz hoş kokulu çiçeklere (Resim 1) ve kirazı andıran meyvelere sahiptir (Resim 2). En kaliteli kahve çekirdekleri Coffea Arabica'dan gelir; sadece bol yağışlı ve yüksek yerlerde yetişir ve dünya kahve ticaretinin % 80'ini oluşturur. Coffea Robusta ve Liberica ise daha düşük rakımlarda yetişebilir ve daha kolay erişime sahipse de Coffea Arabica kadar kaliteli çekirdek vermezler. Robusta daha çok karışık menşeili kahveler ile hazır kahvelerde kullanılır ve Arabica'ya göre daha acı bir tada sahiptir. Mahbub-ı cihan: Kahve Kahve ağacının meyvesini kavurma ve öğüterek içme geleneği ilk kez Yemenli sufiler arasında yaygınlaşmıştır. Kahve hakkındaki en eski eser olan Abdülkadir el-Ceziri'nin Umdetü's-Saffe fi Hilli'l-Kahve adlı risalesinde kahvenin 14. yüzyıl Yemen'inde halk tarafından büyük rağbet gören bir içecek olduğu ve sufi dervişlerinin gece ayinlerinde dinç kalmak için içtikleri yazmaktadır. Araplar kahve konusunda kıskanç olduklarından bu bitkinin ve çekirdeklerininin dışarı çıkmasına izin vermezler ancak kahvenin hem hac hem de ticaret yollarının merkezinde olmasından dolayı önce Kahire, sonra Şam ve Halep'e ve en nihayetinde 1543 yılında İstanbul'a ulaşmıştır. Kahve Yemen'den İstanbul'a doğru yolculuk ederken, Mekke'ye gelen hacılar tarafından dünyanın diğer taraflarına da yayılır. 1600'lü yılların başında Hintli bir hacı olan Baba Budan bitkiyi Hindistan'a götürür ve bahçesine eker. Yazar William Utkers 1922 yılında yayımlanmış All About Coffee adlı başyapıtında Baba Budan'ın ilk ektiği ağacın kalıntılarına şahsen rastladığını nakleder. Baba Budan kahve ağacını Hindistan'a taşırken Hollandalı tacirler ise kahve ağacını Hollanda'ya taşırlar. Araplar ne kadar sakınsa da, kahve artık dünya yolculuğuna başlamıştır. İstanbul'da ilk kahvehane 1554 (kimi kaynaklara göre 1555) yılında Halepli Haken ve Şamlı Şems adlı iki tüccar tarafından Kiva Han adı ile Tahtekale'de açılır. Kahve içmek bir anda o kadar popüler olur ki Divan şairi Nev'i şöyle yazar: Kahveye tebdil idüp cam-ı şarabun lezzetin Bağladılar savt ü nakşun yirine efsaneyi Yani, Şarabın lezzeti yerine kahveyi tercih edip / ilahi ile gerçek yerine efsaneyi tercih ettiler . Anlaşılan Nev-i pek sevememiş meyhane yerine kahvehanelerin tercih edilmesini. Oysa arapça kahwa kelimesi ilk zamanlarda şarap kelimesi yerine kullanılmıştı ve kahve ile şarap uzun süre eşdeğer görülmüştü. Nev'i den başka bir çok divan şairi de kahvehane ile meyhane karşılaştırması yapıp meyhaneleri ve şarabı kahveye tercih etmişse de kahveyi tercih edenler de yok değildir. Mesela, Vehbi kahveyi cihan güzeline benzetir: Bir Yemen dilberi mahbub-ı cihandur kahve Bir siyah cemalli esmerce cüvandur kahve Yeşil altın: Kahve çekirdeği Kahve, fincanlara hoş kokular saçarak dökülmeden önceki yolculuğuna ilk yeşil çekirdek olarak başlar. Çay yaprakları ile kahve çekirdeklerinin ortak tarafı ikisinin de acı bir alkaloit olan kafein ve bol fenolik bileşik içermesidir . Arabica türü çekirdekler ağırlıkça %1.5 kafein, %6.5 fenolik bileşik, %16 yağ ve % 7 şeker içerir. Robusta türü çekirdekler ise daha fazla kafein ve fenolik bileşen içerirken, arabica'ya göre daha az yağ ve şeker içerir . Kahve bitkisinin meyveleri toplandıktan sonra çekirdeklerinin işlenmesi için iki yol vardır: 1. Kuru işleme, 2. Islak işleme . Kuru işlemede kahve meyveleri önce güneşte kurutulur ve daha sonra makine aracılığı ile içindeki çekirdekler alınır. Islak işleme'de önce kahve çekirdekleri suya batırılır ve taze ile bayat kahve meyveleri ayrıştırılır. Daha sonra kahve çekirdeklerinin etrafındaki posa makineler tarafından soyulur ve geri kalan posanın sıvılaşması için fermentasyona bırakılır. Daha sonra bolca suyla yıkanan çekirdekler nihayetinde %10 nem oranına kavuşana kadar kurutulur. Islak işleme esnasında bazı şeker ve mineraller kaybolduğu için kuru işlenmiş çekirdeklere göre daha az gövdeli ve daha çok asidik olurlar. Ancak aromaları ve kahve çekirdeklerinin kalitesi daha düzenlidir. Yeşilden kahverengine: Kavurma Kahvenin yolculuğunun ikinci ve en önemli aşaması yeşil kahve çekirdeğinin kavrulmasıdır. Kahve kavrulurken yeşil çekirdeğin hem rengi değişir hem de en son demleme sırasında açığa çıkacak lezzet öğeleri belirginleşir. Bugün bir çok firma kahve kavurmayı bilgisayar kontrollü özel makinalar aracılığı ile kontrollü şekilde yapmakta. Evde kavurmak isteyenler için özel makinalar yaygınlaşmakta, ancak dikkat etmeli zira oldukça dumanlı bir işlemdir kahve kavurmak Kayfeyi kavuranlar Dumanın savuranlar Cennet yüzü görmesin de Seveni ayıranlar Kahve kavurma esnasında kahve çekirdeği yeşilden siyaha doğru gider. Aşağıdaki resim en hafif olan Tarçın LCR- Light Cinnamon Roast seviyesinde kavurmadan en ağır İtalyan IT seviyesinde kavurmaya çekirdeğin geçirdiği değişimi göstermekte. En hafif seviye olan tarçın seviyesinde kavurma 107 derecede olur ve kahve tadı daha gelişmemiştir. Sıcaklık arttıkça önce çekirdek içerisindeki nem buharlaşarak çekirdeği şişirir. Daha sonra kahve çekirdeği içerisindeki protein, şeker ve fenolik maddeler sıcaklıkla beraber parçalanmaya ve birbirleri ile etkileşime girmeye başlarlar. Kek kabartmak bir bilimdir yazımda bahsettiğim Maillard reaksiyonları da kavurma esnasında işbaşındadır. Kavurma sıcaklığı 160 derece civarında iken artık bu reaksiyonlar kendi kendilerine devam etmekte ve parçalanan moleküller daha fazla su buharı ve karbondioksit ortaya çıkarmaktadır. 200 santigrat derece civarında karbondioksit ve su buharı oluşumu tavan yapar. Bu dereceden yukarı çıkılırsa kahve çekirdeğinin yüzeyi çatlamaya ve yüzeyden yağ sızmaya başlar. Yağ sızıntısı kavrulmuş kahve çekirdeğinin parlak görüntüsünden anlaşılır. Naci Özgür'ün Türk Kahvesi Standartları ve Pişirme Ekipmanları Teknik Analizi adlı çalışmasında Türk Kahvesi için kavurma derecesini kahve çekirdeğinin ilk çatırdadığı an olarak tanımlamıştır. Bu da resimdeki CR ve CRP seviyelerine denk gelir . Halk dilinde çifte kavrulmuş olarak bilinen kavurma derecesi ise ikinci çatırdamanın olduğu seviyedir ve resimdeki FCPR ve VR seviyelerine denk gelmektedir. İki kavurma derecesi arasındaki ton farkında dikkat çekmek isterim. Peki ya tat farkı nasıl? Kahve çekirdeği kavruldukça asitliği, gövdesi ve aroması değişir. Hafif kavrulmuş kahvelerin gövdesi ve -henüz maillard reaksiyonları devreye girmediği için- karamel tadı zayıf, asidite oranı ise yüksektir. Asidite kahvenin tadına etki eden en önemli özelliklerden biridir ve kavrulma derecesinin en başında çekirdeklerin asiditesi içeriklerindeki klorejenik asit yüzünden keskin ve acıdır. Kavrulma derecesi yükseldikçe klorejenik asit klorojenik asit laktonlarına parçalanır ve asidite oranı kahvenin tadını olumlu yönde etkileyecek şekilde gelişir. Fakat kavrulma derecesi CR'ı geçtikten sonra asidite seviyesi düşmeye başlar ve kahvenin tadı gitgide yavanlaşır. Konuyu merak edenler için güzel bir bilimsel makale şurada . Türk kahvesi için de en uygun derece olan CRP seviyesi tam gövdeli, asiditesi dengeli ve maillard reaksiyonlarının tam başında olduğu içinde şeker tadının diğer tadları bastırmadan hissedildiği seviyedir. Oysa çifte kavrulmuş VR seviyesinde gövde tam, şeker orta seviyede iken asiditesi zayıftır. Ayrıca kahve artık iyice kavrulduğu için kahve çekirdeğinin kendisinden gelen tadlar artık zayıflamıştır ki bu da istenmeyen bir şeydir. Çarşıdan aldım bir tane, değirmenden çıktı on beş bin tane: öğütme Kahve pişirmedeki en önemli etmenlerden biri de kahve çekirdeklerinin öğütülme boyutudur. Kahve çekirdeklerinin öğütülme boyutuna göre kahve ile su/buhar temas alanı değiştiği için hem demleme zamanları hem de ortaya çıkan tatlar değişir. Filtre kahveler daha kaba öğütülürken, türk kahvesi pudra kadar ince öğütülür. Aşağıdaki resim tek bir kahve çekirdeğinin değişik pişirme yöntemleri için öğütüldüğünde kaç parçaçık ortaya çıktığını gösteriyor Bu yazı kapsamında sadece Türk Kahvesi pişirme yöntemine anlatacağım, diğer kahve pişirme/demleme yöntemleri apayrı bir yazının konusudur. Bu yüzden kahvenin öğütülmesi konusuna çok girmeyeceğim. Ancak iki noktayı belirtmem gerekiyor: - Kahve daha ince öğütüldükçe su ile temas alanı artar ve bu sayede kahvenin tadı suya daha çabuk geçer. Bu da pişirme/demleme süresini etkiler - Kahve öğütüldüğü andan itibaren oksijen ile de daha fazla temas edeceği için hızla okside olmaya ve dolayısıyla bayatlamaya başlar. Taze elden taze pişmiş bayat kahvenin hatırı olmaz! Kahve hakkında en çok bilinen ve söylenen iki maniden biri Ehl-i keyfin keyfini ne tazeler? / Taze elden taze pişmiş taze kahve tazeler. Peki gerçekten taze kahve içiyor muyuz? Ülkemizde son yıllarda hem uluslarası hem de ulusal kahve zincirleri hızla yayılıyor, insanlar daha fazla kahve çeşidine aşina oluyor ama ya taze kahve? Ne yazık ki gerçekten taze kahve içmek bugünlerde lüks. Önce taze kahvenin ne olduğunu tanımlayalım: Kavrulduktan sonra en fazla 7 ila 14 gün geçmiş kahve çekirdeklerinin öğütüldükten hemen sonra pişirildiği kahve taze kahvedir! Kahve kavrulduktan sonra 1 gün kadar dinlendirilir öncelikle ve daha sonraki 7 gün kahvenin aromatik tüm bileşenlerinin (ki 800'den çok aromatik bileşen vardır) kahveye tad verdiği ve kahvenin gerçekten taze olduğu günlerdir. Kahve kavrulduktan sonra yaklaşık 14 gün tazeliğini korur ve daha sonra tadını kaybetmeye başlar. Bu yazımı yazmadan önce kavrulmuş kahve satan kahve zincirlerindeki kavrulmuş kahve paketlerinin üzerindeki kavurma tarihlerine baktım. Kavurma ve paketlenme tarihleri 3 aydan başlayıp nerdeyse 1 yıla kadar uzanıyordu! Kavrulmuş kahve çekildikten sonra ise daha hızlı, neredeyse saatler hatta dakikalar içinde, bayatlamaya başlar. Sebebi çok basit, öğütülen kahvenin yüzey alanı arttığı için daha fazla oksijenle temas eder ve bu da kahveyi hızla bayatlatır. Kahve çekildikten hemen sonra demlenmeli/pişirilmelidir. Marketlerde satılan öğütülmüş ve paketlenmiş kahveler taze değil bayattır bu yüzden. İstenildiği kadar çekildiği an vakumla paketlenmiş olsun, hava ile temas ettiği için bayatlama süreci başlamıştır. Siz de evde açtığınızda pakete daha fazla hava dolmakta ve bayatlama süreci hızlanmaktadır. Türk kahvesi pişirmenin bilimsel standardı! Tüm dünyada en çok bilinen kahvelerden biri olan Türk kahvesinin gerçekten bir standardı yok. Kahve pişirme esnasında tadı etkileyen bir çok değişkeni düzenleyen ulusal bir standardı yüzyıllardır oluştur madık! Kahvenin öğütülme derecesini , kahve/su oranını, kahve için kullanılacak suyun özelliklerini, kahvenin pişme süresi ve sıcaklık derecelerini düzenleyen bir standardımız yok. Bu kadar çok kahve meraklısının olduğu, herkesin Türk kahvesi pişirmeyi en iyi bildiği ve bütün yabancı misafirlerimize övünerek tattırdığımız kahve ile ilgili bu eksikliğimizle ne kadar övünsek azdır. Bulabildiğim tek standart Naci Özgür'ün Türk Kahvesi Standartları ve Pişirme Ekipmanları Teknik Analizi adlı harika çalışması. Naci Bey'in çalışması Türk Kahvesi için yapılmış en güzel çalışmalardan biri ve bence bir gün uluslararası kabul görmüş bir standardımız olursa o standarda en yakın çalışma budur. Ben de türk kahvesi pişirme yöntemini anlatırken Naci beyin çalışmasını ve internette kahve üzerine yazdığı harika yazıları ile tanınan www.home-barista.com üyesi kahvedelisi rumuzlu hanımın şuradaki forum yazılarını temel alacağım. Buyurun bol köpüklü, taze Türk Kahvesi pişirmenin sırlarına 1. Tazelik: Daima taze kavrulmuş kahve kullanın ve pişirmeden hemen önce el değirmeninde pişireceğiniz miktara uygun çekin. El değirmenleri çok ucuz ve etkilidir. Taze kahvenin köpüğü de kahve fincanında 1 mm kalınlığında, düzgün ve kremamsı yapıya yakın olacaktır 2. Kahve miktarı: Fincan başına 7 gr, okkalı isterseniz 9-10 gr kahve kullanın. 3. Su: Oda sıcaklığında taze içme suyu kullanın. Kahvenin %90-95'i sudan oluşur ve tadı doğrudan etkiler. SCAA kahve demleme esnasında kullanılacak su için oluşturduğu standartta suyun özelliklerini şöyle belirlemiş: Klorinsiz, ph seviyesi 6.5-7.5 arası, sodyum seviyesi 10mg/l veya ona yakın ve kalsiyum miktarı ise 17-85 mg/l olmalı Suyun miktarı 90-100 ml civarında olmalı. 4. Cezve: Isıyı homojen ileten bakır cezve veya çelik cezve kullanın. 5.Kahveyi kaynatmayın : Kahve pişerken su sıcaklığı yükseldikçe kahve taneciklerindeki tadlar da suya karışmaktadır. Ancak bir yerden sonra sıcaklık kahvenin tadını acılaştıracağından kahveye temas eden suyun sıcaklığı belli bir dereceyi geçmemelidir. Bu derece de 88+-2 derecedir. Aşağıdaki resim Naci Özgür'ün çalışmasından alınmıştır ve kahvenin tadının en güzel olduğu ve tam köpürdüğü anda sıcaklığı 80 dereceyi geçmediğini göstermekte. Yani, kahveyi fokur foku kaynatmayın ve birden fazla kez cezveyi ateşten çekip tekrar ateşe sürmeyin. Kahveniz kabardığı anda kahveniz içime hazırdır, kaynatarak acılaştırmaya hiç gerek yok. Naci bey çalışmasında iki kere kabartılabilir ama fokurdatılmaz diye özellikle belirtiyor. 6. Pişirme süresi: Türk Kahvesi pudra inceliğinde çekildiği için hızla pişirilmelidir. Kahvenin demlenme süresi kahve tadını doğrudan etkiler. Kahvenin tat verici bileşenleri ağırlıkça yaklaşık %30'undan oluşur. Kahve pişirme sürecinde amaç, suda çözünebilen bu kısmının en az %80 verim ile suya geçmesini sağlayarak ekstraksiyonu %18 ila 22 arasında tutmaktır . Tatların ekstraksiyonu, değişik kademelerde gerçekleşir. Kahve pişirirken farklı tat veren bileşenler aşağıda verilen sıraya göre suya geçerler: 1. Hassas tatlar; meyvemsi, çiçeğimsi tatlar 2. Orta tonlar; ağacımsı, fındıksı 3. Tatlı; karamelize, vanilya 4. Acı; karbonumsu, tütsü Naci bey'in de bahsettiği gibi pişirme süresi uzadıkça kahvenin içindeki acı tatlar kahveye geçecektir. Her ne kadar atasözleri ve deyimlerde kahve acı olarak bahsedilse ve öyle bilinse de aslında kahvenin acısı makbul değildir. Acı olmayan, dengeli tatların olduğu bir türk kahvesi için en doğru pişirme aralığı 2-3 dakika arasıdır. Yani ağır ağır değil, harlı ateşte hızla ve sıcaklığı 88-90 dereceyi geçmeden pişirilmelidir kahve. Bu sırada karıştırılmamalıdır, sadece en başta homojenize etmek için bir kere karıştırılması yeterli olacaktır Yani özetle: taze çekilmiş 7 gr kahve ile 100 ml suyu karıştırıp bakır cezvede harlı alevin üzerinde 2-3 dakika arasında kabaracak şekilde pişirin ve kabardığı an daha fazla ısınmasına izin vermeden fincanlara servis edin. Sonuç: Ah Kahve, Binlerce öpücükten tatlı İşte, Habeşistan'da başlayan ve 15. yüzyıl'dan sonra hızla dünyaya yayılan kavenin öyküsü.2. Viyana seferinden sonra terkedilmiş kahve çuvallarını sahiplenen Franz Georg Kolscitzky sayesinde Türk Kahvesi ile tanışan Avrupa'da kahve hızla popülerleşmiş ve herkesin gözde içeceği olmuştur. Öyle ki Johann Sebastian Bach Avusturya'da bulunduğu dönemde ender dindışı kantatlarından birini Alman şair Friedrich Henrici'nin şiirinden bestelemiştir. Bakın nasıl: Ay bu kahve ne kadar tatlı Binlerce öpücükten daha çok sevimli Muskat şarabından daha yumuşak Bana bir şey ikram etmek isteyen varsa Ah! Bana kahve hediye etsin Kahveniz acı değil, taze ve binlerce öpücükten tatlı olsun! Meraklısına Notlar: 1. Yazımı yazmadan önce sohbet etme imkanı bulduğum ve Türk kahve kültürüne önemli katkıları bulunan Öznur hanıma özellikle teşekkür etmek isterim. Kendisine söz verdiğim için bahsedemiyorum ama ilerde kendisini çok güzel projeleri ile duyacak kahve sevenler. 2. Hz. Süleyman'ın hikayesine benzer bir öykü de Şeyh Şazili'ye dairdir. Derler ki Yemen hükümdar Emir Sadeddin Şeyh Şazili'yi dağlara sürer. Şeyh ve müritleri kahvenin meyvesini yiyip, suyunu içmişlerdir. Sonrasında bir gün salgın bir hastalık çıkar Muha'da, herkes kaşınmaya başlar. Derler ki Şeyh Şazili kahve ile tedavi eder hastaları da, affolunur bu sayede hükümdar tarafından. 3. Taze kahve konusunda yazdıklarımı okuyup Peki nereden bulacağız taze kavrulmuş kahveyi? diye soracak okurlara ne yazık ki bu yazıda cevap veremiyorum, reklam olmasın diye. Ancak Türkiye'de kahve kavurma işini gerçekten profesyonelce yapan ve taze kavurup dağıtan firmalar var. Ne yazık ki ürünlerini marketlerde veya başka satış noktalarında bulamıyorsunuz. 4. Kahve konusunda güzel bir yazı/tartışma için: http://www.kahve.gen.tr/news.php?id=175 Alıntılar 1. S433, McGee Harold, On food and cooking. 2. S442, McGee Harold, On food and cooking. 3 http://scaa.org/PDF/ST%20-%20WATER%20STANDARD%20V.21NOV2009A.pdf 4. S10. Özgür, Naci, Türk Kahvesi Standartları ve Pişirme Ekipmanları Teknik Analizi


Jon Snow ismi sanıyorum bu sıralar herkese oldukça tanıdık gelecektir. Çoğumuzun severek seyrettiği ya da okuduğu Taht Oyunları serisindeki ana karakterlerden biri Jon Snow. Evini, sevdiklerini geride bırakarak, Duvar'a gidiyor, ve burada soğuk ve karlı kuzeyden gelecek ölümü durdurmak için kıyasıya bir mücadele veriyor. Ölüme karşı en az Jon Snow kadar önemli bir mücadele vermiş, yaşadığı yıllarda sayısız insanı öldüren bir başka korkunç tehdite karşı durmuş ve geçtiğimiz ay 200. yaşgününü kutladığımız bir başka kahraman daha var: Dr. John Snow. Dr. John Snow, 15 Mart 1813 yılında, bir işçi ailesinin çocuğu olarak dünyaya geldi. Ondört yaşında, bir cerrahın yanında asistan olarak çalışmaya başlayan Snow, 23 yaşında Londra'ya taşınarak tıp eğitimi görmeye başladı. 1844 yılında doktor olarak tıp fakültesinden mezun oldu ve 1850 yılında İngiliz Kraliyet Doktorları Birliği'ne kabul edildi. Tıbbın pekçok farklı alanında çalışan Dr. John Snow, bir hezarfen idi. O yıllarda anestezi yeni keşfedilmişti ve cerrahi müdaheleleri daha insani hale getirme konusunda ciddi umut vaat ediyordu. Dr. Snow, özellikle kloroform maddesi ile ilgili çalışmalarda bulunuyordu, hatta dönemin İngiltere Kraliçesi Victoria'ya doğum sırasında anestezi vermişti. Ancak Dr. John Snow'u tıp tarihinde saygıyla anılan bir kahraman olmasının sebebinin dönemin en korkutucu hastalıklarından biri olan kolera ile savaşta edindiği zafer ve bu vesile ile epidemiyoloji bilimine yaptığı katkı olduğunu söyleyebiliriz. Daha önce, 19. Yüzyıldaki tuhaf tıp uygulamaları yazımızdan da hatırlayacağınız üzere, o yıllarda henüz mikropların hastalık kaynağı olduğu bilinmiyordu. Kolera ve veba gibi hastalıkların, kötü havadan ve havadaki kötü kokulardan kaynaklandığı düşünülüyordu. Bu nedenle bu tip hastalıklarda bir bulaş etmeni olduğu kimsenin aklına gelmiyordu. Snow, 1854 yılında Londra'nın Soho mahallesinde yaşıyordu. O yıllarda, ülkenin pekçok yerinde sıklıkla kolera salgını görülmekteydi. Bu salgınların en büyüklerinden biri de, Dr. Snow'un ikamet ettiği Soho bölgesinde ortaya çıktı. 31 Ağustos 1854 tarihinde ortaya çıkan salgında, ilk üç günde 127 kişi hayatını kaybetti. İzleyen bir hafta içinde, bölgede yaşayanların dörtte üçü şehri korkuyla terk ettiler. Takvimler 10 Eylül'ü gösterdiğinde ölü sayısı 500'e ulaşmıştı. Bu korkutucu salgının Dr. Snow'un dikkatini çekmesi uzun sürmedi. Dr. Snow, o yıllarda kabul gören koleranın kötü havadan kaynaklandığı görüşüne karşı oldukça şüpheyle yaklaşıyordu. Hastalığın etmeninin ne olduğunu bilmemesine rağmen, araştırmaya koyuldu. Önce mahallede yaşayanlarla konuştu, kimlerin hastalandığının envanterini tutmaya başladı. Zamanla, topladığı veriler arttıkça bunları grafik olarak gösterecek bir yol düşünmeye başladı. En sonunda, bugün adının tarihe geçmesini sağlayan meşhur Soho 1854 Kolera Salgını Haritası'nı oluşturdu. Bu harita, basitçe şehrin sokaklarını ve şehirde bulunan su tulumbalarını gösteren bir haritaydı. Dr. John Snow, ölüm vakalarını bu haritaya bir bir işaretlemeye başladığında ilginç bir sonuçla karşılaştı: Ölüm vakaları bir noktada kümelenmişti. Ölenlerin çoğunluğu, içme suyunu Broad Sokağı köşesinde yer alan su tulumbasından alan evlerde meydana gelmişti. Dr. Snow, söz konusu tulumbayı yakından tetkik etti, tulumbanın çektiği suyu kimyasal ve mikroskopik incelemelere tabi tuttu, ancak bir şey bulamadı. Lakin elindeki tüm veriler, ölümlerin bu tulumba etrafında kümelendiğini gösteriyordu. Bu nedenle önlem olarak, tulumbanın kolunu söktürdü. Salgın tulumbanın kullanılmaz hale gelişinden sonra kısa zaman sonra duruldu . Dr. John Snow'un kolera salgınına yaklaşımı adeta CSI dizilerindeki vakaların çözümünü anımsatıyor. Ölüm vakalarını harita üzerinde işaretlemeye başladıktan sonra, fark ettiği şablona uymayan vakalar olduğunu da gördü. Örneğin, tulumbaya çok yakın olmasına rağmen yakındaki bir manastırdaki papazlardan hiçbiri kolera olmamıştı. Daha detaylı araştırma sonucu, manastırdaki keşişlerin su içmedikleri, sadece kendi binalarının içinde bulunan bir kuyudan alınan suyla bira imal ettikleri ve onu içtiklerini saptadı. Bir başka ilginç vaka da, Soho'dan oldukça uzakta olan West Hampstead'de görülen koleralı bir kadındı. Bu durum ilk başta hastalığın başka bir kaynağı daha olabileceğini düşündürmüştü. Ancak, çok geçmeden söz konusu hastanın, Broad Sokağındaki bu tulumbadan çıkan suyu çok beğendiği, bu nedenle de Soho'da yaşayan oğlunun her gün kendisine at arabası ile bir damacana su gönderdiğini saptadı. Dr. Snow, bulgularını zamanında Medical Times isimli tıbbi dergiye yazdığı mektupta şöyle ifade etmişti: Ölümlerin neredeyse hemen hepsinin Broad Sokağı tulumbasına yakın olduğunu tespit ettim. Bu tulumbadan uzakta, bir başka sokak tulumbasına yakın olan evlerde ise sadece on ölüm vakası meydana gelmişti. Burada ölen kişilerin ailelerinden beşi ile konuştuğumda, evlerine daha yakın bir tulumba olmasına rağmen, Broad Sokağı tulumbasının suyunu daha çok beğendikleri için damacanalarını oradan doldurduklarını öğrendim. Diğer üç ölü ise, Broad Sokağı'na yakın bir okula giden çocuklardı. Şüpheli tulumba yakınındaki evlerde ise 61 adet ölüm vakası tespit ettim. Bu kişilerin tamamı Broad Sokağı tulumbasından su içen kişilerdi. Bulgularımı, 7 Eylül'de St. James Manastırındaki yöneticilere aktardım. Onlara sunduğum veriler sayesinde, ertesi gün tulumbanın kolu söküldü. Daha sonra, söz konusu tulumbanın, eski bir foseptik çukurunun 1 metre kadar yakınında olduğu saptandı. Bu foseptik çukuru, kolera salgınının kaynağı idi. Daha önce kolera olan bir bebek bezi bu foseptik çukura atılmış, çukurdan sızan lağım suyu, hemen yakındaki sokak tulumbasının kuyusuna karışmış ve yüzlerce kişinin ölümüne neden olmuştu. Tulumbanın kolunun çıkarılmasıyla salgın kontrol altına almıştı. Ancak, devlet görevlileri salgın sonlandıktan hemen sonra tulumba kolunu tekrar yerine taktılar ve salgın nedeninin sudaki bir etkenden kaynaklanmış olma ihtimalini asla resmen kabul etmediler. Zira Dr. Snow'un bulguları ne kadar ikna edici olsa da, bu teoriyi kabul etmeleri, koleranın kötü havadan ziyade, insanların lağım suyu karışmış suyun tüketilmesi sonucu meydana geldiğini kabul etmek demekti. Bu, belediye ve diğer yönetim kadrosunun politik olarak kabul etmek istedikleri bir durum değildi. Öyle ya, insanlara temiz su sağlamak onların göreviydi ve lağım suyunun içme suyuna karıştığını kabul etmeleri işlerini iyi yapmadıklarını kabul etmeleri demek olacaktı. Politik engellemelere rağmen, Dr. John Snow, yaptığı bu çalışma ile halk sağlığı ve epidemiyoloji alanında bir çığır açmıştı. Zamanın kabul gören kötü hava teorisine eleştirel bir bakış açısıyla yaklaşması, veri toplamadaki titizliği, tuttuğu sistematik kayıtlar ve yaptığı istatistik analiz, bugün kullandığımız epidemiyoloji metodolojisinin temellerini oluşturuyor. Bugün, 2000'den fazla üyesi olan Kraliyet Halk Sağlığı Birliği, her yıl Dr. John Snow anısına Tulumba Kolu isimli bir kongre düzenliyor. Dünyanın dört bir yanından epidemiyoloji ve halk sağlığı uzmanlarının katıldığı bu kongrede, güncel halk sağlığı konularıyla ilgili sunum ve toplantılar yapılıyor. Ardından, halk sağlığı alanında yüzleştiğimiz zorlukları sembolize etmek adına, Dr. John Snow'un karşılaştığı engelleri anarak, bir tulumbanın kolu önce törenle yerinden çıkarılıyor, daha sonra tekrar takılıyor. Epidemiyoloji: Toplumdaki hastalık, kaza ve sağlıkla ilgili durumların, görülme sıklıklarını, dağılımlarını ve bu görülme sıklıklarını etkileyen süreçleri araştırıp inceleyen bir tıp bilimi dalıdır. Epidemiyolojinin hedefi, bu süreçleri ortaya çıkararak toplum sağlığını iyileştirmektir. Hezarfen : Birden fazla bilimsel alanda yetkin olan biliminsanı. Bazı kaynaklar, kolera salgınının durmasında Dr. John Snow'un tulumba kolunu çıkarttırmasının büyük etkisi olduğuna inanmasına rağmen, salgının tulumbanın çalışmaz hale gelmesinden önce şiddetini yitirmeye başladığını düşünen bir görüş de mevcut. Meraklısına Notlar: - Dr. John Snow'un Medical Times dergisine yazdığı mektubu şuradan okuyabilirsiniz. - Medical London isimli belgeselin, Londra kolera salgını ve Dr. John Snow'u anlatan bölümünü ekte izleyebilirsiniz. .


Tanrı Parçacığı1 galiba kesin bulundu gibi. Gazetelerimizden birinin, geçtiğimiz günlerde Higgs parçacığı ile CERN'den gelen açıklama ile ilgili olarak verdiği haberin başlığı buydu. Bu şaka gibi ifade aslında önemli bir noktayı açığa vurmakta: Daha geçen sene bu parçacığın keşfini Science dergisi yılın çağır açan atılımı ilan etmemiş miydi?2 (Dergimizde de bu haber Ağustos 2012 sayısında yer almıştı.) Peki, bu ikinci duyuru da ne oluyordu? CERN'den gelen basın açıklaması aslında şöyleydi: Yeni sonuçlar, CERN'de keşfedilen parçacığın bir Higgs bozonu olduğuna işaret ediyor. Çok güzel. Ama sorumuzu yinelemek gereği duyuyoruz: Bu duyuru ne demek oluyordu? Standart Model ve Higgs Parçacığı Soruyu cevaplamadan önce, zamanda biraz geriye gidelim. Yaklaşık 14 milyar yıl kadar geriye, yani evrenimizin doğduğu düşünülen Büyük Patlama diye adlandırdığımız olayın yer aldığı zamanlara. Evrenin bu ilk zamanlarında herşeyin inanılmaz derecede enerji yüklü bir ışınım halinde olduğunu düşünebiliriz. Bu durumda, temel parçacıklar kütlesiz bir şekilde ışık hızında sağa sola vınlamaktadırlar. Ancak, zaman geçtikçe evren de soğumaktadır. Evrenin sıcaklığı kritik bir dereceye düştüğü zaman evreni dolduran Higgs alanının sayesinde Higgs mekanizması dedigimiz mekanizma devreye girer ve evrendeki temel parçacıklardan bir kısmı kütle kazanırlar. İşte bildiğimiz anlamda maddenin ilk adımı da böylece atılmış olur. Yukarıda basitleştirerek anlattığımız kozmik öyküdeki Higgs mekanizmasına şimdi bilinen parçacıkları ve temel kuvvetleri açıklayan kuram olan Standart Model çerçevesi içinde bakalım. Standart Model'in kapsadığı temel parçacıklar şunlardır: Kuarklar, leptonlar, kuvvet taşıyıcılar ve Higgs parçacığı. Bu sembollerden bize muhtemelen en tanıdık geleni elektronu temsil eden e sembolüdür; elektrik yüklü en hafif lepton. Kuarklardan, kütleleri en ufak olan up ve down kuarklar, atomun çekirdeğindeki proton ve notronları oluşturur. Örneğin, hidrojen atomunun çekirdeği tek bir protondan oluşur , ve tek bir elektronu vardır. Bütün kuark ve leptonlar, kütle, yük ve diğer temel özellikleri ile farklılık gösterirler. Kuvvet taşıyıcı parçacıklar , evrende gözlemleyebildiğimiz üç ayrı kuvvetin parçacıklarıdır. Modelin bütün parçacıkları gözlenmiştir. Higgs parçacığı da kuvvet taşıyıcılar gibi bir bozondur. 3 Elektrik yükü sıfırdır. Standart Model, Higgs bozonunun kütlesinin ne değerde olduğunu belirtememektedir. Standart Model'in en büyük başarısı elektromanyetizma ile zayıf kuvveti elektrozayıf kuvvet olarak birleştirmesi olmuştur. Elektromanyetik kuvvet elektronla protonun arasındaki çekimi sağlayarak atomu birarada tutan kuvvettir. Taşıyıcısı kütlesiz bir parçacık olan fotondur . Zayıf kuvvet ise atomun çekirdeğinin bozunmasını sağlayan kuvvettir ve taşıyıcıları W+, W ve Z bozonlarıdır. Elektromanyetik kuvvetin erimi sonsuzdur, ancak zayıf kuvvetin erimi sınırlıdır . Kuvvetlerdeki bu farklılık, W ve Z bozonlarının kütleli parçacıklar olmasından kaynaklanmaktadır. İşte, Standart Model'in cevaplaması gereken de buydu: Eğer foton, W, ve Z vaktiyle kütlesiz yola çıktılarsa, aralarındaki bu simetriyi bozup da yollarını ayıran neydi? Bu sorunun kısa cevabı, kendiliğinden simetri kırılmasıdır. 1964'te P. Higgs, R. Brout, F. Englert, G. Guralnik, C. R. Hagen ve T. Kibble tarafından kuramsal olarak ortaya atıldı ve 1970'lerde Standart Model'e uygulandı ve günümüze kadar Higgs mekanizması olarak bilinegeldi. Kendiliğinden simetri kırılmasını klasik bir örnekle açıklayalım. Dönmekte olan bir topaç düşünün. Topaç için bu durumda her yön simetriktir, her açıdan aynı şekilde geçmektedir. Topaç, hızını kaybedip yere düştüğü anda, rastgele bir yön seçmiş olacaktır. Yani, simetriyi bozmuş olacaktır. Evreni kapladığını düşündüğümüz Higgs alanının başına gelen de böyle birşey. Higgs alanının elektrozayıf simetri kırılmadan önce aslında 4 tane Higgs bozonu vardır. Topaç düşüp simetri kırılınca, Higgs'lerden üçü W+, W ve Z bozonlarına kütle kazandırıp ortadan kaybolurlar. Son Higgs ise bildigimiz elektrik yüksüz Higgs parçacığı olur. W ve Z ile eşdeğerliği bozulan foton ise kütlesiz olarak devam eder. Kütlesiz olduğu için de Higgs bozonu ile eşleşemez . Higgs'in kuark ve leptonlara (yani madde parçacıklarına4) kütle kazandırması ise biraz daha farklı bir etkileşmenin ürünüdür. Bir parçacık Higgs alanı ile ne kadar kuvvetli etkileşiyorsa, kütlesi de o kadar fazladır. Örneğin, up kuarkın 80000 katı kütleye sahip top kuark, Higgs alanından çok daha fazla etkilenecektir. Başka bir deyişle, Higgs parçacığı ile daha kuvvetli eşleşecektir. Higgs Alanını bir Analoji ile Anlatmak... Higgs alanının parçacıklara nasıl kütle kazandırdığına dair güzel analojilerden biri bir İngiliz fizikçinin 1990'larda zamanın Bilim Bakanı için yaptığı açıklama olsa gerek. Analojideki tiplemelere isim vermeden, şöyle anlatalım: Şekilde görüldüğü üzere, birörnek insanlarla dolu bir oda düşünün. Odayı dolduran insanlar, evreni kaplayan Higgs alanını temsil ediyor olsun. Odaya ünlü bir kişi gelir ve aniden bütün insanlar onun etrafını sararlar. Ünlü kişi odada ilerlemeye çalıştıkca insanlar onun etrafında kümelenmeye devam etmektedir. Bu kümelenme yüzünden, yürümek için sarfettiği enerji de fazla olacaktır. Başka bir deyişle, kendisini saran insanlar sayesinde yüksek bir kütleye sahip olacaktır. İşte bu, en basit haliyle Higgs'in kütle ile olan ilişkisinin tanımı: Uzayı dolduran Higgs alanı içinden bir parçacık geçerken alanla etkileşmesi. Şimdi, birisinin odada bir dedikodu ortaya attığını düşünelim . Bu dedikodu da insanların kümelenmesini sağlayacaktır. Bir önceki örnekte ünlü kişiye kütlesini veren böylesi bir kümelenme olduğuna gore, bu dedikodu kalabalığının da bir kütlesi olacaktır. İşte, Higgs bozonu da Higgs alanı içinde böyle bir uyarılmayla oluşan kümelenmenin sonucu olarak düşünülebilir. 5,6 Higgs bozonunu bulup, kütlesini ölçersek, Higgs alanının varlığını kanıtlama yolunda en büyük adımı atmış olacağız anlamına gelir bu. Parçacık Fiziği Deneyleri İşte burada söz deneysel parçacık fiziğine geliyor. Higgs bozonunu bulmak, özelliklerini ölçmek için, deneysel yollara başvurmamız gerek. Evrenin başlangıcındaki yüksek enerjili evreleri anlamak, yüksek kütleli parçacıkları araştırmak için iki ana yöntemimiz var. Birincisi, evrenin kendisini dinlemek. Yani, uzaydan gelen ışınları gözlemek. Buna yağmurla kova doldurmak tabirini yakıştırırsak, çarpıştırıcı fizikçilerinin de yaptığını kuyu kazıp su doldurmaya benzetebiliriz. CERN'de dünyadaki birkaç kuyu merkezinden biri. Hatta en büyüğü. CERN Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi, 1954 yılında 12 Avrupa ülkesi tarafından İsviçre ve Fransa sınırı üzerinde kurulmuş bir parçacık fiziği araştırma laboratuvarı. Günümüzde, 20 kadar asil üyesi var ve on binin üzerinde biliminsanının çalışmalarına ev sahipliği yapıyor. Çeşitli sayıda parçacık hızlandırıcısı ve deneyi bulunduran CERN'in en büyük hızlandırıcı projesi şu an dünyanın en hızlı protonlarını çarpıştıran Büyük Hadron Çarpıştırıcısı . . BHÇ, yerin yaklaşık 100 m altında protonların ışık hızının %99.999998 kadarıyla dönüp durduğu 27 km uzunluğunda bir çember. Protonların bu hıza erişmesi için BHÇ onları 4 TeraelektronVolt , yani protonun kendi kütlesinin 4000 katı kadar bir enerjiye çıkartır. (Protonun kütlesinin yaklaşık 1 GeV olduğunu hatırlatalım). Bu protonlar çemberin üzerinde 8 TeV'lik toplam enerji ile dört ayrı noktada çarpıştırılıp, o noktalardaki devasa boyutlardaki deney aygıtları ile veri toplanır. Bu dört algıçtan sözkonusu Higgs sonuçlarını çıkaranlar genel amaçlı olanlar, yani ATLAS ve CMS. Genel amaçlı çarpıştırıcı algıçları üç aşağı beş yukarı birbirlerine benzerler. Size, ATLAS'i örnek olarak anlatalım. ATLAS deneyi her anlamda uç noktaların deneyi. Mikrometre seviyesinde çözünürlüğe, 100 milyon kadar veri toplama kanalına sahip, 25 metreden daha yüksek ve 7000 Ton ağırlığında bir büyük dijital video kamera. 7000 Ton rakamı size birşey ifade edemediyse, çok bildik bir bina ile karşılaştıralım: ATLAS'in ağırlığı Paris'teki Eyfel kulesinin ağırlığına eşit. Kısaca, bu devasa algıçlar her anlamda mühendislik harikaları. Alttaki resimde Sir Peter Higgs'i, yerin 100m altına şişe içinde gemi misali yüzeydeki bir delikten parça parça indirilerek kurulmuş bu algıcı incelerken görebilirsiniz. Sizi umarız bu sayılarla etkileyebildik. Peki, teknolojinin ve mühendisliğin sınırlarını bu kadar zorlamanın sebebi nedir? 8 TeV'lik çok sayıda protonu algıçın merkezinde çarpıştırdığınız zaman, ortaya çok sayıda (1000'ler mertebesinde) yüksek enerjili parçacık çıkar. Aynı, tenis topu yüklü iki hızlı kamyonunun kafa kafaya çarpışıp bütün topların etrafa saçılması gibi, bu parçacıklar hızla algıcın merkezinden dışarı yol almaya başlarlar. Saniyede 600 milyon kere olan bu çarpışmalarda ortaya çıkan bu parçacıkların büyük çoğunluğu bildik Standart Model süreçlerinden kaynaklanmaktadır. Şimdi, bir proton-proton çarpışmasında Higgs bozonunun yaratıldığını düşünün. Higgs'in ömrü çok kısadır; ortaya çıkar çıkmaz diğer Standart Model parçacıklarına bozunur. Biliminsanları da bu parçacıklardan yola çıkarak Higgs'in kütlesini ve diğer özelliklerini hesaplarlar. Bu hesapların doğruluğunun yüksek olması için Higgs'in bozunduğu parçacıkları algıçtaki diğer parçacıklardan ayırt edebilmek, ve enerji ve momentumlarını yüksek hassasiyetle ölçebilmek gerekir. Algıçlar mikron seviyesinde hassasiyete sahip olmalıdır, çünkü her bir parçacığın izlediği yolu kaydedip, sonra bilgisayar programlarıyla yeniden oluşturabilmemiz gerekir. Algıçlar büyük olmalıdır, çünkü en azından saçılan parçacıkların enerjisini soğurabilecek kadar materyal barındırmalıdır. Higgs Bozonunun Keşfi 4 Temmuz 2012'de yarım asırdır beklenen duyuru CERN'den geldi: Yaklaşık 6000 kişilik ATLAS ve CMS deneyleri 2011 yılında ve 2012 yazına kadar topladıkları BHÇ verisini çözümlemişlerdi. İki deney de Higgs parçacığına benzeyen bir parçacık keşfetmişti. Parçacığın kütlesi 125 GeV civarındaydı (protonun kütlesinin 130 katı kadar) ve gördükleri sinyalin istatistiksel gücü de fizikçilerin bir keşif duyurusunda bulunmak için gerekli kıstasını sağlıyordu (5 sigma). Bu, şimdiye kadar bulunan en ağır bozondu ancak bir Higgs bozonu olduğunu ve daha da ötesi Standart Model'in öngördüğü Higgs bozonu olduğunu göstermek için daha fazla veri toplamak ve parçacığın daha fazla özelliklerini ölçmek gerekecekti. Peki 2012'deki sonuçlar için hangi ölçümler yapılmıştı? Hatırlarsanız, Higgs'in özelliklerini bozunduğu parçacıklardan yola çıkarak buluruz demiştik. İlk göze çarpan ölçümler kütlesi ve beklendiği gibi sıfır çıkan elektrik yükü oldu. Ayrıca, Higgs'in temel parçacıklarla kütleleri ile orantılı bir şekilde eşleştiğini söylemiştik. Bu da verideki Higgs adaylarının çeşitli bozunum kanallarındaki sinyallerin birbirine olan oranlarının beklenen değerlerini belirler. Geçen sene bakılan kanallar da bir Higgs bozonuyla hemen hemen uyumlu sonuçlar verdi. Örneğin, Higgs bozonunun iki Z bozonu yoluyla 4 tane leptona bozunduğu kanalın sinyali gibi. CERN'den ikinci duyuru ise 14 Mart 2013'te geldi. ATLAS ve CMS, 2012'deki keşif duyurusundaki verinin iki buçuk katı kadar daha fazlasına baktılar (toplam 2000 trilyon proton çarpışması). Bu artış, geçen seneki ölçümlerin iyileştirilmesinin yanısıra, daha fazla sayıda özelliklerin incelenmesini sağladı. İncelenen özelliklerin de Higgs bozonu ile uyumu ölçülüp bulunan parçacığın Higgs bozonu olup olmadığını daha iyi anlamaya çalışıldı. Yeni ölçümlerden özellikle iki tanesi önemlidir: Higgs parçacığının dönüsü, yani kendi çevresinde dönmesi diye tabir edebileceğimiz iç açısal momentum değeri, ve paritesi, yani aynadaki görüntüsünün nasıl davrandığının bir ölçüsü diye tabir edebileceğimiz uzamsal bir simetri özelliği. Higgs bozonu dönüsü sıfır, paritesi de pozitif olan bir parçacıktır. ATLAS ve CMS keşfedilen parçacığın bu iki özellikle uyumlu olduğunu gösterdiler. Artık, deneyler gönül rahatlığı ile ellerinde bir Higgs bozonu olduğunu söyleyebiliyorlar. Higgs bozonunun keşfi ile Standart Model'in temel taşı yerine oturtulmuş olduğu sanılabilir. Ancak öykü burada bitmiyor. Öncelikle, bazı verilerde hala cevaplanmamış sorular var. Bazı bozunum kanalları için eldeki istatistikler yeterince kesin sonuç verememekte. Bu da bu parçacık Standart Model Higgs'ini andıran bir başka Higgs bozonu olabilir mi? sorusunu akla getiriyor. Bu sorunun cevabı evet ise, şüphesiz Standart Model ötesinde bir kurama çatmış oluyoruz. Bu durumda akla en yatkın cevap, süpersimetri denen bir kuram. Eğer süpersimetri doğruysa, bir tane Higgs değil, herbiri birbirinden farklı özelliklere sahip kardeş Higgs'ler olacağını biliyoruz. Bu da aslında parçacık fiziği için çok heyecanlı bir aşama olurdu. Belki bu sayede BHÇ'de cevaplanmamış daha bir sürü soruya da cevap bulabiliriz. Örneğin, son zamanların en büyük gizemlerinden karanlık madde ve karanlık enerjinin sebepleri. BHÇ, şu an 14 TeV'lik çarpışma enerjisine hazırlanmak üzere kapatılmış durumda. Deneyler, bu arada muhtemelen çözümlemelerine devam edip, sonuçlarını güncelleyecekler. Belki böylece keşfedilen Higgs bozonunun tam olarak ne tür bir Higgs bozonu olduğu anlaşılacak. Ya da akıldaki soruların çoğu, 2015'te BHÇ tekrar veri toplamaya başlayıp bizi gerçeğe biraz daha yaklaştıracağı zamanı beklemek zorunda kalacak. Keşif niye 50 sene bekledi? Higgs mekanizması ortaya atılalı yarım asır oldu. Peki, Higgs bozonunu görebilmek niye bu kadar uzun sürdü? Bu soruya verilebilecek kısa cevap şu olabilir: Güçlü çarpıştırıcıların inşasını beklemek gerekiyordu. Bir parçacığın, bir çarpıştırıcıda ne sayıda oluşabileceği, o parçacığın kütlesinin küçüklüğüne, parçacığın kendini üreten parçacıklarla eşleşmesinin kuvvetine, çarpıştırıcının enerjisinin yüksekliğine ve saniye başına yaptığı çarpışmaların sayısının çokluğuna bağlıdır. Yüksek kütleli Higgs bozonu nadir sayıda oluşur. Örneğin, BHÇ'de, bir Higgs bozonunu gözlemek için bir trilyon proton carpışmasına ihtiyaç vardır; yani samanlıkta iğne aramak gibi birşey. BHÇ faaliyete geçene kadarki çarpıştırıcıların nitelikleri ve ömürleri bu önemli keşfi gerçekleştirmeye yetecek düzeyde değildi. Nitekim, ABD'deki Tevatron hızlandırıcısının geçen seneki sonuçları BHÇ'de keşfedilen parçacık ile uyumlu idi, ancak 2011 sonunda kapatılmıştır. Son olarak... Ne işimize yarayacak bu Higgs? Parçacık fizikçisinin sıkça karşılaştığı bir soru: Benim vergi paramla bana ne geri veriyorsunuz? Bu gibi sorulara basmakalıplaşmış yol, su, elektrik lafıyla cevap verseler bile doğru bir cevap duymuş olursunuz. 1600'lerde ilk defa kitaplarda gördüğümüz elektrik, ancak 1700'lerde pratik olarak kullanılmaya başlandı. 400 yıl sonra ise bu yazıyı okumak için kullandığınız aletin gücünü sağlamakta. 1600'lerde ilk çalışmaları yapan biliminsanına kime yarayacak bu elektrik? diye sorulsaydı, cevap muhtemelen şimdilik bilmiyorum, ama ileride bir işe yarayacaktır olurdu. Higgs için de aynı şeyi söyleyebiliriz. Şu an gündelik hayatımızda bu keşfin yerini kestirmek zor. Biz kaç yüzyıl daha bekleriz bilinmez ama, gelin bu arada Higgs bozonu gibi evrenin temel taşlarını inceleyen parçacık fiziğinin bize kazandırdığı WWW ile yeniliklerden haberdar olmaya devam edelim. 1 Bu yazıda Tanrı parçacığı tanımı ilk ve tek olarak burada geçmektedir. Bu yakıştırma, Nobel ödüllü fizikçi Leon Lederman'ın 1993'te yazdığı populer bir bilim kitabının ardından basın-yayın tarafından anlamsızca benimsenmiştir. 2 CERN 2012'deki basın duyurusunda da Higgs'i keşfettik dememiş, Higgs olması çok muhtemel bir parçacık keşfettiklerini ifade etmişlerdi. 3 Parçacıkları iki sınıfa ayırabiliriz: Aynı kuantum durumunu paylaşabilenler ve paylaşamayanlar . Bozonlar iç açısal momentumları tamsayı olan parçacıklardir. Fermiyonların dönü değerleri ise tamsayıların yarısı şeklindedir . Kuvvet taşıyıcı parçacıklar bozon, madde parçacıkları ise fermiyondur. 4 Maddenin yapıtaşı olarak kabul edilen atomun toplam kütlesinin nereden geldiğini açıklamak icin Higgs mekanizmasından daha fazlasına ihtiyacımız var. Atomun kütlesinin yaklaşık %99'undan sorumlu olan, Standart Model'in güçlü kuvveti açıklayan kısmıdır. 5 Bu, katı hal fiziğinde de görülmektedir. Odayı ve içindeki insanları, artı yüklü atomların dizildiği kristal bir yapı olarak düşünün. Bu kristal yapının içinden geçen bir elektrona, atomların uyguladığı çekim, kendi öz kütlesinden kat be kat daha büyük bir kütleye sahip olmasını saglayacaktir. Kristal yapının içinden elektron geçmeden de kümelenmeler oluşabilir. 6 Meraklısı için, bu analojideki kavramları açıklayan teknik terim kuantum alan kuramıdır. Şimdiye kadar bahsedip durduğumuz, alan, alana ait parçacık, temel parçacık seviyesinde etkileşmeler gibi kavramların hepsi bu kuramın çerçevesinde anlam kazanan tanımlardır.


İnsanoğlunun, onbinlerce yıldır üzerinde yaşadığı yerküreye iyi davrandığı söylenemez. Doğanın bu yapılanlara kayıtsız kalmadığından mıdır bilinmez, doğal olarak yaşadığımız pek çok olay afet derecesinde sonuçlar doğurabiliyor. Gerek yerküredeki değişimlerin sonucu olarak gerekse doğal hayatın bir parçası şeklinde ilerleyen bu olaylar biz insanoğlunu tehdit etmekte. Bu ayki sayımızda, doğanın insan hayatını tehdit eden ve en çok ölüme sebep veren doğa olaylarından birini yıldırım çarpmalarını inceleyeceğiz. Bilinenin aksine, her yıldırım çarpmasının sonucunda insanlar kül olmuyor. Çarpılma neticesinde olayın ölümle sonuçlanması ihtimali dünya genelinde yaklaşık olarak %20'lerde ; yani kurtulma şansınız daha yüksek. Hatta yere düşen yıldırım hizası boyunca -tabi mümkünse- üst üste dizilmiş insanlar olmadığı sürece de herhangi bir yıldırım çarpması toplu ölümlere sebebiyet vermiyor. Toplu ölümler, tarih boyunca yıldırımla etkileşen patlayıcı maddelerin oluşturduğu tahribatla yani dolaylı yollarla gerçekleşmiş . Konuya ilginç bir Guinness dünya rekoruyla başlayalım; yıldırım çarpması olayıyla ilgili en ilginç rekor, Roy Sullivan adında bir Amerikalı'ya ait . Roy Sullivan tam tamına 7 kez yıldırım tarafından çarpılmasına rağmen hayatta kalmayı başararak bir rekora imza atmış ve bu konuda onunla kapışabilecek birinin varlığına da pek ihtimal verilmiyor. Zira, yapılan araştırmalara göre 80 yıllık ortalama bir insan ömrü süresince, bir insanın yıldırım tarafından çarpılma ihtimali 1:10000 . Ne olur ne olmaz diyerek yıldırımın kötü etkilerinden korunmak için yapılması gerekenleri ilerleyen satırlarda paylaşacağım. Gelelim işin bilimsel boyutuna... Yıldırım olarak adı geçen hava olayı terimi aslında bir şimşek çeşidi. Bulutların içinde yer alan elektrik yüklü bölgeler arasındaki devasa elektrostatik boşalmalar şimşek olarak adlandırılıyor ve bu tür boşalımlar bulutlar arasında olabildiği gibi bulutlar ile yer arasında da gerçekleşebiliyor. Bu yolla atmosferin, kendi içinde bulunan ve fakat farklı elektriksel yoğunluğa sahip bölgelerinin enerji yoğunluklarını eşitlediği biliniyor. Bulutlar arasındaki bu enerji etkileşimi çakma , bulutlarla yer arasındaki enerji etkileşimi ise çarpma olarak söylenegeliyor. Yıldırım öncesinde bulutun içinde üst bölge pozitif yüklü iken yere bakan kısmı ise negatif yükle yüklüdür. Bu yüklerin dağılım süreci tam olarak açıklanamasa da bulutların üst bölgesindeki buz kristallerinin görece pozitif yüklü, alt kesimdeki -yağışa hazır- su taneciklerinin de görece negatif yüklü olduğu tespit edilmiştir. Negatif yüklerin bulutların alt kısmında yoğunlaşması bulutun altında kalan yerküre alanındaki negatif yüklerin o alandan uzaklaşmasına sebebiyet verir. Böylece bulutun altına denk gelen yerküre alanı pozitif yüklü hale gelir. Bulutun altındaki negatif yükler yerdeki pozitif yüklerden etkilenir ve aşağı doğru bir akıma zorlanır. Yere doğru uzanan negatif yükler yere yakın kısımdaki molekülleri de bir anlığına -negatif yükleri uzaklaştırdığı için- pozitif yüklü hale getirir. Ancak yere doğru uzanan akım öylesine kuvvetlidir ki yere ulaştığı anda yerkürenin o alanını yeniden nötr hale getirecek negatif akımı iletir. Bu -saniyenin üç ila dörtte biri kadar sürede gerçekleşen- iletim esnasında açığa çıkan enerji, hava moleküllerinde bir anlık basınç artışı neticesinde havanın akımdan dışarı doğru ani bir şekilde genleşmesine sebep olur. Sonrasında da duyulabilir bir şok dalgası meydana getirir ki bu sesi bizler gök gürültüsü olarak biliriz. Bu olay kinetik teorinin doğal bir sonucudur. Animasyondaki(Şekil 2) yerden yukarı doğru hareket ediyormuş gibi görünen pozitif yükler sizi yanıltmasın; bilindiği üzere akımı yaratan negatif yüklerdir ve o pozitif yükler negatif akımın yere yakın kısımdan uzaklaştırdığı anlık negatif yük göçü ile oluşurlar . Işık hızının 300 000 km/s ve ses hızının 340 m/s olduğunu düşünürsek 1 km uzaklıktaki şimşek çakmasının ardından sesin bize ulaşması yaklaşık 3 saniye sürecektir. Doğal olarak yağışlı bir havada görülen şimşek çakmasının ardından gök gürültüsü duyulacak ve elektrik akımın meydana getirdiği O3 kokusu toprak kokusuna benzer bir kokuyla kendini hissettirecektir. Yıldırım çarpması için havanın yağışlı olmasına gerek yoktur. Bu nedenle bulutlar arasında şimşek çakması gördüğünüz veya duyduğunuz anda o çevreye yıldırım düşmesi ihtimali de doğar. Şehir merkezinde doğrudan insana yıldırım çarpması pek muhtemel değildir, çünkü alanda insan boyundan daha yüksek pek çok cisim vardır. Dolayısıyla negatif akım yere en kolay ulaşma şeklini yani yüksek noktaları tercih ederek yolunu bulacaktır. Ancak açık alanda bu durumu yaşarsanız, en güvenli korunma biçimi yere ayaklarınızı birleştirerek çömelmeniz ve başınızı olabildiğince öne eğmenizdir. Binalar yıldırımdan korunmak için en güvenli sığınaklardır, çünkü binalar sizin üzerinizde kalkan görevi görür ve akımı doğrudan toprağa iletebilirler. Yüksek binaların en uç noktasında bulunan paratonerler de üzerlerine gelen akımı doğrudan toprağa iletecek şekilde kurulmuşlardır. Yağışlı bir havada evinizde otururken, balkonunuzdan, çakan şimşekleri izlemek ve ozon kokusuyla doğayı hissetmekse herhalde şimşeğin bize doğrudan sağladığı tek iyiliktir diyebiliriz. Meraklısına notlar Eğer ki yıldırım üzerine yapılmış araştırmalar hakkında daha fazla bilgi edinmek isterseniz, BBC'nin yıldırım üzerine yapmış olduğu 7 bölümden oluşan belgesel serisini izlemenizi tavsiye ederim. Bir diğer tavsiye de Amerika'daki tutulan istatistikler üzerine. 2012 yılında Amerika'da gerçekleşen yıldırım çarpması olaylarına bu adresten ulaşabilirsiniz: http://www.lightningsafety.noaa.gov/fatalities12.htm Yararlanılan kaynaklar: http://www.nationmaster.com/graph/mor_vic_of_lig-mortality-victim-of-lightning http://en.wikipedia.org/wiki/Lightning_strike http://en.wikipedia.org/wiki/Roy_Sullivan http://www.lightningsafety.noaa.gov/medical.htm http://regentsprep.org/Regents/physics/phys03/alightnin/ http://en.wikipedia.org/wiki/Lightning http://www.fizikist.com/icerik-yildirim-nasil-olusur yildirimdan-nasil-korunulur 837.html http://www.turkcebilgi.org/bilim/cografya/yildirim-ve-olusumu-32346.html Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS