Düşleriniz size film gibi mi geliyor? Gece yatağınızda mışıl mışıl uyurken bir anda kendinizi esrarengiz olay örgüleri içindeki kahraman olarak mı buluyorsunuz? Yoksa rüyanızı bir film gibi dışarıdan bakarak mı izliyorsunuz? Bu yazımda önce rüyalar ve video oyunları hakkında genel bilgiler verip, yazımın sonuna doğru da ikisinin bağlantısı üzerine yapılan çalışmalara değineceğim. Başlamadan önce psikolog ya da nörolog olmadığımı ve uykusunda vücutlarından çıkıp dolaşan ve bu sırada ufolar tarafından kaçırılan ruhlara da inanmadığımı söylemeliyim. Bana göre rüyalar yaratıcı üretime yaptıkları katkıların da ötesinde aslında insanın kendi kendine üretip izlediği bir sanat ortamı, başka bir deyişle kendi kendimize ve kendimiz için yaptığımız bir sanat dalı. Rüya ve oyun ikilisini biraraya getirirken karşılaşılan temel zorluk, her ikisi hakkında da ayrı ayrı toplumsal önyargıların bulunması. Video oyunları çok yeni olan, toplum tarafından şüphe ile yaklaşılan ve sık sık öcüleştirilen bir konu. Ancak son yıllarda oyunların bilgilendirme ve iletişim konusundaki yararları anlaşıldıkça, bu konuda yapılan araştırmalar da artmakta ve oyunlar da giderek ciddiye alınmakta. Gerçekten de 'ciddi oyunlar' olarak adlandırılan bir oyun türü de mevcut. Ciddi oyunlar sosyoloji, politika gibi 'ciddi' alanlardan içerikleri aktarmak için hazırlanmış oyunlar. Rüyalar ise oldukça eski, fakat spiritüel akımların ilgisi dışında batı dünyasında çok ciddiye alınmayan ve belki de unutulmaya yüz tutmuş bir alan. Bir Bilim Dalı: Oneiroloji Evet, rüyalar fazlaca üzerinde durmadığımız, ciddiye almadığımız bir konu. Oysa her gece 2 saat rüya görüyoruz, yani günün 1/12'si rüyada geçiyor. Bu da bize ortalama bir insanın, ömrününün 1/12'sini yani tam 6 yılını rüyalarda geçirdiğini gösteriyor. Üstelik rüyada geçen bu 2 saat, hemen hemen hiçbir bedensel ve zihinsel aktivitemizin olmadığı, bazı insanların büyük bir zaman kaybı olarak gördüğü, hayatımızın 1/3'ünü kaplayan 8 saatlik uykunun en aktif 2 saati. (1, 3) Genellikle sadece bir rüya diyerek geçiştiririz. Bunda materyal değerler üzerine kurulu dünyamıza rüyaların pratik bir etkisinin olmamasının rolü büyük. Çok istediğimiz bir yiyeceği, bir oyuncağı ya da hep gitmek istediğimiz yerleri ve yapmak istediğimiz eğlenceli şeyleri küçükken rüyamızda görüp, uyandığımızda hayal kırıklığına uğradığımız çok olmuştur. Belki de bu yanılsamalardan sonra giderek rüyalarımızı ciddiye almamaya ve hatırlamak için özen göstermemeye şartlandırmış olabiliriz kendimizi. Büyüdüğümüzde sabahları uyanınca çalar saatin yerini ararken kopuk kopuk hatırlasak da, yataktan fırladıktan bir kaç dakika sonra tamamen unuttuğumuz, eğer bizi çok etkilememişse de hatırlamak için çok uğraşmadığımız silik anılarımız haline gelebiliyor rüyalarımız. Oysa rüyaları hatırlamak, kaydetmek ve değerlendirmek için geliştirilmiş birçok yöntem ve bu yöntemleri kullanarak rüyaları inceleyen bilim insanları var. Bunun da ötesinde rüya görürken bilincimizi uyandırmaya ya da bilincimiz açıkken istemli olarak rüyaya dalmaya yarayan teknikler de geliştirilmiş rüya bilimciler tarafından. Rüyaları inceleyen bu bilim dalına Oneiroloji adı veriliyor. Geçen yüzyılda yapılan araştırmalar, rüyaların, yeni edinilen bilgileri eski bilgilerin arasına 'örmek suretiyle' eklediğini; bu şekilde duygusal dengeleme, hafızanın gözden geçirilmesi ve edinilen bilgilerin ayıklanarak işlenmesi gibi işlevleri gerçekleştirdiğini ve rüya görmenin evrimsel avantajlar sağladığını göstermiştir. Bilim ve Din Arasında Rüyaları denizin üzerindeki yoğun bir sis bulutu olarak gözümüzde canlandıralım. Bu denizin kıyısında iki kent var. Birinde bilime önem veren diğerinde ise din ile ilgilenen insanlar yaşıyor olsun. Her iki şehirde yaşayanlar da aslında denizin üzerindeki sis kümesini merak etmektedirler. Bilimsel olan grup sisin yoğunluğunu, ışığı geçirmesini ve yansıtmasını, nemini, rengini, hareketlerini kıyıdan yaptıkları ölçümlerle incelerken, dine önem veren grup daha çok sis bulutunun şekillerini hayvanlar, ejderhalar ve insan yüzlerine benzetip bunlara anlamlar vererek tanrısal mesajlar çıkartmak peşinde. Oysa ikisi de sisin içinde gerçekten neler olup bittiğinin pek de farkında değil. Bilimsel grup sislerin içinde hiç bir şey görülemeyeceğini, bu yüzden de içine girip inceleme yapmanın anlamsız olduğunu öne sürerken, din insanları ise sisin içine girmenin tanrılarla olan iletişimi koparacağını düşünmekte. Sebep-sonuç ilişkisine önem veren bilime göre rüyaların sebepleri araştırılabilse de; rüyanın kendisinin son derecede subjektif olması, yani rüya içeriğinin sadece rüyayı gören kişi tarafından gözlenebilmesi, elle tutulup incelenebilir kanıtlardan mahrum olması nedeniyle rüyalar pek de sağlam bir araştırma alanı oluşturmamaktadırlar. Bu zorluğa rağmen rüyaları araştırma konusu yapan nörolog ve psikologlara oneirolog deniyor. Uyuyan insan beynini sorunsuzca kablolara bağlayarak denek olarak kullanma fırsatını kaçırmayan nöroloji bilimi, rüyaların tekinsiz bölgesine girerken oldukça rahattır. Çünkü nöroloji, empirik bilginin mabedi olarak niteleyebileceğimiz beynimizi araştırma konusu yaptığı için üst düzey bir saygınlığa sahiptir. Bu saygınlığın getirdiği dokunulmazlığı sayesinde rüyaları araştırması cadılaştırılmaz. Aklı başında -yani beyninde- olan hiçbir bilim insanı nörolojinin bilimselliğini sorgulama cüretini göstermez. Aksi takdirde bu bilim insanının aklının başında olmamasından şüphe edilirdi. Nöroloji dışında rüyalarla doğrudan ilgilenen ve aslında rüyayı ana araştırma konularından biri haline getirmiş diğer bir bilim dalı olan psikoloji ise hafif hafif metafizik ülkesi sınırlarına doğru itilir; bilimselliği sık sık sorgulanarak, düzenli aralıklarla cadılaştırılır. Psikolojinin ağır toplarından saydığımız Sigmund Freud ve Carl Gustav Jung rüyalar konusunda yapılan bilimsel çalışmaların da öncüleriydiler. Her ikisi de çalışmaları geçen yüzyıl boyunca en çok eleştirilen, fakat buna rağmen en çok tartışılıp tekrar tekrar gündeme getirilen bilim insanları arasında yer almaktadır. Oysa Jung ve Freud'un, hastalarının rüyalarını incelemeleri tıp açısından yeni bir buluş değildi. Antik çağlarda Doğu Akdeniz'de ve Mezopotamya'da hastaların rüyalarını yorumlayarak hastalıklarını teşhis ve tedavi etme amaçlı kurulmuş tapınaklar vardı. Bilim ve dinin içiçe olduğu o günlerde toplumsal kabullenmeler de oldukça farklıydı elbette. Ucuca eklenen düşünce parçaları ve hikayeler eğer kulağa yeterince tutarlı geliyorlarsa gözlemlenebilir deneyler kadar inandırıcı sayılıyorlardı. Din insanları rüyalara oldukça pragmatik yaklaştılar. Rüyalar doğaüstü güçlerle doğrudan bağlantıya geçmek konusunda eşsiz bir olanaktı. Modern bilim açısından bakınca rüyaların subjektif yönü, onları somut kanıt isteyen bilimsel çalışmalar için elverişsiz kılsa da, tam da bu özellik onları bol keseden yazılabilecek kehanetler için eşsiz bir hammadde haline getiriyordu. Nitekim dinsel metinlerde geçen kişilerin rüyaları büyük önem taşır. Bunun yanında bir çok dinsel mucize de sanki rüyalardan çıkmış ve anlatıla anlatıla gerçeklik kazanmış gibidir. (1, 4) Rüyaları bir fenomen olarak dışardan inceleyen modern bilim insanları ve onları doğaüstü varlıklarla iletişim amaçlı kullanan dinlerin yanı sıra üçüncü bir grup daha bulunmaktadır. Bu grupta yer alanlar rüyaları rüya sırasında inceleme yöntemleri geliştirmişler, yani kayıklarına binip denize açılmışlar ve sislerin içine dalmışlardır. Bu şekilde merak ettiklerini kendileri deneyimleyip rüyaların aslında ne oldukları konusunda daha iyi fikir sahibi olmuşlardır. Tibet'te 8. yüzyılda geliştirilen rüya yogası Dzogchen öğrencilerinin karşılaştıkları bir yan ürün sayılabilir. Dzogchen, zihnin asıl durumuna dönmesini hedefleyen bir felsefi aydınlanma yolu ve bu yoldaki öğretiler ve meditasyon pratikleri olarak tanımlanır. Tibet'te 1110 ile 1193 yılları arasında yaşayan Birinci Karmapa Lama olarak Karma Kagyu isimli Budist okulunun başında bulunan Düsum Khyenpa, rüya yogası tekniğini kullanarak insanın zaman algısını keşfetmiş büyük bir ustaydı. Öğrencileri tarafından ona verilen 'Düsum Khyenpa' ismi geçmişi, bugünü ve geleceği yani 'üç zamanı bilen' anlamına geliyordu. (1) Rüyaları içerden deneyimleyen başka bir grup ise Senoilerdi. Malezya'da yaşayan avcı toplayıcı Senoi toplumunun uygulamaları ise geçen yüzyıl başında Kilton Stewart ve 70'lerde Ann Faraday ve Patricia Garfield gibi araştırmacıların çalışmaları sonucunda keşfedildi. Senoiler rüyalara bireyin kişisel gelişimi açısından önem vermekteydiler ve toplumsal iletişim için her sabah toplanarak gördükleri rüyaları birbirlerine anlatma adetlerine sahiplerdi. Çocuklarını küçüklükten itibaren rüyalar konusunda eğitirlerdi. Bu eğitim sonucu rüyalarını bilinçli olarak yönlendirmeyi yani lüsid rüya görmeyi öğrenmişlerdi. Psikolog ve sosyolog G.Richard Domhoff'un Stewart, Faraday ve Garfield'in raporlarına dayanarak verdiği bilgilere göre bu öğretilerden bazıları şöyleydi: Rüyanda her zaman tehlike ile yüzleş ve ona egemen ol. Rüyanda ormanda bir hayvanla karşılaşırsan ondan kaçma ve peşinden git, Rüyalarda her zaman zevk almaya bak. Eğer birini çekici buluyorsan ona cinsel olarak yaklaşmaktan çekinme, eğer uçuyorsan ya da sallanıyorsan rahatla ve bunun tadını çıkar, Her zaman rüyalarını olumlu bir şekilde sonlandırmaya çalış ve rüya dünyasından şarkı, resim ya da şiir benzeri bir hediyeyi yanında getirmeye çalış. Ne yazık ki Freud ve Jung Kilton Stewart'ın 1948'de Senoiler hakkında yayınladığı ve uzun süre keşfedilmeden bekleyen doktora tezinden haberdar olamadılar. Eğer bilselerdi ikisinin de ayrı ayrı sebeplerden hayrete düşmeleri kaçınılmaz olurdu. Bölgede yaşanan İkinci Dünya Savaşı ve Vietnam Savaşı sonrasında ve modernizmin de etkisiyle bu toplumun değişmesi sonucu artık Senoilerin rüya kültürü hakkında bu eski raporları doğrulayıcı yeni çalışmalar ne yazık ki yapılamamaktadır. (2) Rüya sırasında bilincin açılması rüya yogasında kullanılan ve Senoilerin de hakim oldukları lüsid rüyalar yoluyla oluyordu. Lüsid rüyalara örnek olarak belki sizin de deneyimlemiş olduğunuz uçma rüyalarını verebiliriz. Lüsid rüyalardan birazdan daha detaylı olarak bahsedeceğiz ama önce rüyaların yapısına bir göz atalım. Rüyanın Yapısı ve İşlevi Rüya konusundaki somut bilgilerimiz, bütün diğer uyku araştırmalarında olduğu gibi, öncelikle polisomnografi ölçümlerine dayanıyor. Polisomnografi nabız , kas hareketliliği , göz hareketliliği , beyin dalgalarını ölçen elektroensefalografi , cinsel uyarılma düzeyi ve solunum hızı gibi verilerden oluşuyor. Mesela REM olarak sıkça duyduğumuz hızlı göz hareketleri de EOG ile ölçülüyor. Bunlara ek olarak rüya içeriğine ait birinci ağızdan anlatımları yani rüya günlüklerini de empirik yöntemle elde edilmiş bulgular olarak sayabiliriz. Rüya günlüklerinin içerik olarak analiz edilmesinde, psikolog Calvin S. Hall ve Robert Van de Castle tarafından 1960'ların ilk yarısında geliştirilen Hall/VDC yönteminden yararlanılıyor. Buna göre rüya içeriğine ait mekan, kişiler, objeler, sosyal ilişkiler, aktiviteler, yaşanan duygular, saldırganlık düzeyi, başarı-başarısızlık, şans-şanssızlık gibi olgular ele alınıyor. Örneğin rüyadaki kişiler, belirsiz-tanımlanabilir-metamorfoz, yakın-yabancı, yaş, cinsiyet gibi kategoriler üzerinden değerlendiriliyor. Rüyalar, bu ölçülen ve gözlemlenen verilerden yararlanılarak kendi aralarında gece rüyaları, kabuslar, kötü-rahatsız edici rüyalar, karabasanlar, lüsid-aydınlık rüyalar ve lüsid rüyaların alt türü olan kontrol rüyaları gibi kategorilere ayrılıyorlar. (1, 4, 7) Rüyanın oluşumu doğal olarak uyku sırasındaki zihinsel ve vücutsal aktiviteyle ilgilidir. Uyku sırasında vücudun iki koruma mekanizması devreye giriyor. Uyku felci dediğimiz vücudun uyku sırasında istemsizce hareket ederek kendine zarar vermesini engelleyen mekanizma ve duyu organlarının bloke edilmesi ile bilincin dış dünyadan izole edilmesi. Stanford Üniversitesi'nde 1980'li yıllarda önemli rüya araştırmaları yapan fizyopsikolog Dr.Stephen LaBerge'e göre uyku sırasında beyin, hafızanın gözden geçirilmesi görevini yürütmektedir. İşte bu hafıza gözden geçirimi sırasında bazı düşünceler, anılar ve hayaller algı eşiğini geçerek bilince ulaşmakta ve görüntü, ses ve tecrübe olarak rüyaya dönüşür. Sağlıklı bir durumda aslında orada olmayan şeyleri gördüğümüzde algı ve mantığımız hemen bizi uyarır. Peki neden aynı uyarı rüya görürken gelmez? LaBerge bunu uyku sırasında çok az ya da hiçbir algının bilince ulaşmamasına bağlıyor. Böylece beynimiz, kıyaslayacak başka bir algı olmadığı için eldeki verileri doğru kabul etmek zorunda kalıyor. Bazı sahte algılar bilince ulaşırken diğerlerinin algı eşiğini geçememesini de yine LaBerge'e göre uyanıkken olduğu gibi beklentiler ve motivasyon belirliyor. Bu aşamadan sonra algı eşiğini geçen görüntü, ses ve tecrübeler bir hikaye şeması içerisinde rüyaya dönüşüyorlar. Rüyalarımızda izlediğimiz ve bazen bizi çok etkileyen film gibi hikayeler ilk başta bilinçaltımızın üstün yeteneğiyle bize verdiği bir mesaj gibi gözükse de, LeBerge aslında hikaye ve anlatım şemalarının insan kültürünün basit ama evrensel bir parçası olarak her yerde mevcut olduğunu hatırlatıyor. (3) Rüyaların Dünyası ve Gerçek Dünyadaki Yansımaları Rüyaları inceleyen bilim insanları rüyanın çeşitli işlevlerini tanımlarlar. Bunlardan bir tanesi tehlike simülasyonlarıdır. Atalarımızdan gelen bir alışkanlıkla rüyamızda bizim için tehlike oluşturan durumlarla yüzleşip bir tür egzersiz yaparız. Başka bir grupta ise problem çözümlemeler yer alır. Hayatımızda bizi meşgul eden sorunlar rüyamızda karşımıza çıkarlar. Böylece gün içinde düşünmeye zaman bulamadığımız konuları vücudumuz uyurken rüya örgüsünün içinde çözmeye çalışırız. Rüyaların bize sunduğu bu olanak bazen kabuslara yol açsa da aynı zamanda yaratıcılığı ve hayal gücünü kullanarak yeni ve farklı düşünce şekillerini de ortaya çıkarmaktadır. Sanat tarihindeki birçok eserin rüyalardan ilham alınarak yapıldıklarını ve birçok bilim insanının uzun süre uğraşıp uyanıkken çözemedikleri soruları rüyalarında çözdüklerini biliyoruz. Bu buluşların en ünlüleri arasında Mendeleyev'in Periyodik Tablo'sunu, Descartes'in Analitik Geometri'sini, James Watt'ın suya kurşun dökerek elde ettiği küre şeklini, William Blake ve Henri Rousseau'nun resimlerini ve başta Federico Fellini olmak üzere bir çok yönetmenin filmlerini sayabiliriz. Federico Fellini bir röportajında şöyle demiştir: Rüyalar hakkında konuşmak sinema hakkında konuşmaya benzer, çünkü sinema rüyaların dilini kullanır. Yıllar bir saniye içinde geçer ve bir yerden diğer bir yere sıçrayabilirsiniz. Bu, görüntülerin dilidir. Ve gerçek sinemada her nesne ve her ışık bir şey ifade eder, tıpkı rüyalarda olduğu gibi.(8) Rüyaların sinemaya benzediklerini söylemek yerine, sinemanın ya da daha genel bir ifadeyle rüyalar da dahil anlatım içeren bütün eserlerin, Jung'un arketip olarak tanımladığı biraz önce sözünü ettiğimiz, insan kültüründe belirleyici olan anlatım şemalarından ve yapılardan etkilenerek şekillendiğini söylemek daha doğru olur. Filmlerin düşlerle olan benzerlikleri sinemanın ilk yıllarında bile film teorisyenlerinin dikkatlerinden kaçmamıştır. Ricciotto Canudo ve Jean Epstein gibi sinema teorisinin öncüleri de filmin düşsel niteliğini vurgulamaktadırlar. (1) Yirminci yüzyılın ortalarından bu yana bilgisayar teknolojisine paralel olarak gelişen video oyunları ise sinemayı etkileşimli hale getirdiler. Bütün anlatımlarda olduğu gibi sinemada da görülen şemaların video oyunlarında tekrarlanması, beklenilen bir gelişmeydi. Yalnız video oyununun şimdiye kadar olan anlatımlardan bir farkı vardı. Öncelikle sinema tek yönde sadece izleyiciye doğru ulaşan bir ortamdı. Oyunlar ise izleyiciyi pasif seyircilik konumundan aktif katılımcı konumuna getirdiler. İşte tam bu noktada karar verme mekanizmasının doğası gereği verilen bu özgürlük, seyirciyi yani oyuncuyu yalnızlaştırdı. Sinema öncülleri, tiyatro ve opera gibi bir grup tarafından izlenen ve birlikte içine girilen ve bittiğinde de üzerinde tartışılan yapay bir dünyaydı. Video oyunlarının, seyircisinin yani oyuncunun kararlarına dayalı olarak şekillenmesi bu tartışmalara yeni bir boyut kazandırdı. İlk oyun sistemlerinin yapısı gereği oyuncu, kararlarını verirken tamamen yalnızdı. Böylece aynı oyunu ayrı ayrı satın alıp oynayan iki kişi deneyimlerini birbirlerine anlatırken farklı tecrübelerden bahsediyorlardı. Bu durum son zamanlarda çok oyunculu oyunların olağanüstü bir biçimde gelişmesiyle birlikte daha da ilginçleşti. Binlerce oyuncunun aynı anda katılıp birlikte oynayabildikleri sanal dünyalarda yine her oyuncu kendi avatarının hikayesini deneyimlemektedir. Fakat bu dünyada gördüğü ve etkileşime girdiği diğer karakterlerin bir çoğunun kontrolü de gerçekten bilgisayarı ya da konsolu başında oturan oyuncuların elindedir. Kendi oyunlarının başrolünde olanlar başkalarının oyunlarında da figuran ya da yardımcı oyuncu olarak yer almaktalar. Yani aynı oyun dünyasını paylaşan oyuncuların her biri aslında kendi hikayesini arkadaşlarının, tanıdıklarının ve hatta tamamen yabancı insanların katılımıyla yaşamaktadır. Bu sadece oyunun gerçekçiliğini arttırmakla kalmıyor, aynı zamanda bir şeyler kaçırmak ve diğer oyunculardan geride kalmak endişesinde olan oyuncuyu iyice oyuna bağlıyor. Video oyunları, gerçekten de oyuncuları olabildiğince oyun dünyasının içine çekerek bu yapay dünyaya dalmalarını sağlamak amacıyla kurgulanırlar. Bu çekim 'immersion' kelimesiyle ifade edilir. Macar eleştirmen Bela Balazs'ın tanımıyla 'immersion', hareketli resimlerin keşfinden sonra ortaya çıkan bir olgudur. Balazs'a göre kameranın kullanımı opera ve tiyatroda mevcut olan seyircinin yapay dünya ile arasındaki mekansal farklılığı ortadan kaldırmıştır. Seyircinin gözü ve dolayısıyla bilinci artık kameradır. Video oyunlarında seyircinin yani oyuncunun kamerayı ve olayların akışını görünürde kontrol etmesi ise kişinin kendini oyuna kaptırma hissini arttırır. Oyun yapımcıları oyuncuya oyun içi özgürlükler vererek bu hissi arttırmaya çalışırlar. Ancak oyuncuya verilen her yeni özgürlük, daha fazla içerik ve buna bağlı olarak yapımcı için daha fazla masraf demektir. Bir video oyununun ticari başarısı büyük oranda bu ikisi arasında kurulan dengeye bağlıdır. 'Immersion' teriminin Türkçe karşılığı olarak 'filme dalmak' ve 'kendini oyuna kaptırmak' ifadelerini kullanabileceğimizi söylerken, göz kırparak 'düşlere dalmak' ve 'kendini rüyalara kaptırmak' deyişlerini de hatırlatmadan geçmeyelim.(1) Lüsid Rüyalar ve Kontrol Rüyaları Şimdi tekrar rüyalara dönelim. Rüyaların gece rüyaları, kabuslar, kötü-rahatsız edici rüyalar, karabasanlar, lüsid-berrak rüyalar ve lüsid rüyaların alt türü olan kontrol rüyaları gibi türlerinin olduğunu söylemiştik. Konumuz video oyunları olduğunda bu türler içinde bizim için en ilginç olanları lüsid rüyalar ve kontrol rüyaları. Lüsid rüya, kişinin rüya görmekte olduğunun bilincine varması olarak tanımlanıyor. Yani uyanık olmaya benzer bir bilinçle rüya görmeye devam ediyorsunuz. Lüsid kelimesi, Türkçe'ye terim olarak berrak olarak çevrilmiş olsa da aslında latince 'lux' yani 'ışık' kelimesinden türeyen 'aydınlık' anlamına geliyor. Terim ilk kez Hollandalı psikiyatrist Frederik Willem Van Eeden tarafından, 1880'lerde bohem bir hayat yaşadığı zamanlarda sahip olduğu sağlıklı bir ruh halini ifade etmek için kullanılmış. Bu terimin rüya bilimine kazandırılması ise psikolog ve filozof Celia Green'in 1968'de yayınladığı Lüsid Rüyalar' adlı kitap sayesinde olmuş. (1) Biraz önce söylediğimiz gibi, uyku felcinin etkin olduğu bir durumda ve algınız dışarıda olup bitenlere kapalıyken, bilincimiz rüyada olduğunu anlayıveriyor ve berrak bir rüyanın içine giriyoruz. Bundan sonrası ise bize kalmış. Paniğe kapılarak kendimizi uyanmak isteyip de uyanamadığımız karabasanın içinde itebilir ya da rüyada olmanın sunduğu olanaklardan faydalanmaya çalışabiliriz. Stephan LaBerge 1980'lerde lüsid rüyaların varlığını kanıtlamayı başardı. Daha sonra ondan bağımsız olarak başka araştırmacıların da tekrarlayıp onayladığı deneylerde, polisomnografi ölçümlerine göre uykuda olan kişilerin önceden belirlenmiş göz hareketleri ile verdikleri sinyaller sayesinde lüsid rüyada oldukları, yani rüya gördüklerinin farkında oldukları doğrulandı. Bu sinyallere bir örnek olarak mors alfabesi ile deneğin ismini yazmasını gösterebiliriz. LaBerge'in bu deneyi, George Trumball Ladd tarafından 1892'de öne sürülüp o güne dek kanıtlanamamış olan, rüyada bakılan yön ve gerçekte ölçülen göz küresinin hareketleri arasında doğrudan bir bağlantı olduğu tezini de aynı zamanda kanıtlamış oldu.(1, 3) Genelde öğleden sonra uykusu sırasında veya gece rüya görüp uyandıktan sonra tekrar uykuya dalındığında, bazen de yorgun bir günün sonunda uykuya dalmadan önce görülen lüsid rüyaların bir sonraki aşaması ise kontrol rüyalarıdır. (3, 5) Bu tür rüyalarda rüya gören kişi sadece rüya gördüğünün farkına varmakla kalmıyor, aynı zamanda rüyanın kontrolünü de kendi eline alıp rüyayı yönlendirmeye başlıyor. İşte istediğiniz gibi davranabileceğiniz, çatılardan atlayıp yere tek parça düşebileceğiniz hatta istemezseniz düşmeyip uçabileceğiniz bir oyun... pardon 'rüya' dünyasına hoş geldiniz. Üstelik bu oyunun sadece içeriğini değil kurallarını da siz belirliyorsunuz. Araştırmalar Uyku öncesi algınan uyarıların rüyalara olan etkisi 1800'lerde yapılan deneysel rüya araştırmalarından biliniyor. Bu eğlenceli örneklerin birkaçını vermeden geçmeyelim. 1867 yılında Fransız Markiz Hervey Saint-Denys, güzel bir kadınla birlikteyken sık sık üzerine parfüm sıktığı mendilini koklar. Daha sonra uşağından bu parfümü kendisine haber vermeden rastgele bir zamanda o uyurken yastığına sıkmasını ister. Markiz gerçekten de rüyasında o kadını gördüğünü rüya günlüğünde anlatır. Markiz bir başka deneyinde düzenli olarak her baloda belli bir valsi belli bir kadınla yapar. Daha sonra uykusunda yine rastgele bir zamanda, uşağı müzik kutusu ile bu valsi çalar ve markiz rüyasında -o kadınla dansetmese, hatta dans kıyafetleri içinde olmasa dahi- o valsle ilişkilendirdiği kadını görür. 'The World of Dreams' adlı kitabın yazarı Max Simon ise deneylerini ay ve güneş ışığıyla yapar. Perdesiz odasında sabahları üzerine vuran güneş ışığının etkisiyle gördüğü mutlu insanlarla dolu rüyalarını aktarır. 1877 yılında Avusturyalı doktor Otto Pötzl, tachistoscope adı verilen ve belirli bir hızda geometrik şekiller gösteren bir tür ilkel sinema makinası ile yaptığı deneylerde, deneklerin gördükleri şekilleri gösterimden sonra betimlemelerini ve daha sonra da o geceki rüyalarını not etmelerini istemiştir. Sonuçta, çok hızlı geçtikleri için deneklerin ilk betimlemelerinde yer almayan birtakım şekillerin, şaşırtıcı bir şekilde rüyalarında karşılarına çıktıklarını bulmuştur. Ancak yoğun bir görsel uyarı olarak filmlerin rüya içeriğine etkisi pek de beklenildiği gibi yüksek değildir. D.Foulkes ve A.Rechtschaffen'ın 1964 yılında Amerika'da üniversite öğrencileri arasında yaptıkları bir araştırmada deneklere şiddet içeren bir western filmi ve nötr bir romantik film izletildi. Deneklerin gördükleri rüyaları inceleyen hakemler sadece %5 oranında bir başarıyla, o da sadece görülen rüya içeriğinin açıkça filmle örtüştüğü durumlarda, deneğin hangi filmi izlediğini doğru olarak bilebildiler. D.Foulkes ve ekibinin 1967 yılında yaptığı benzer bir araştırmada 7-11 yaş arası erkek çocuklara izletilen western ve beyzbol konulu filmlerin içerik olarak sadece %8 oranında rüyalara yansıdığı tespit edildi. (4) Video oyunlarının uyku öncesi uyarı olarak rüyalara etkisi hakkında yapılan araştırmaların başında ise Harvard Üniversitesi'nde Robert Stickgold ve ekibinin ortaya çıkardığı 'Tetris Efekti'ni sayabiliriz. 'Tetris Efekti' fenomenine 1987'de yazdığı bir şiirle ilk değinen 'The Sandman' çizgi romanlarının yaratıcısı Neil Gaiman'ın oldu. Neil Gaiman 'The Virus' isimli şiirinde, ilk başta oyun disketinden bilgisayarına bulaşmasından korktuğu virüsün, aslında gerçek hayatındaki algısını değiştirerek her yerde oynadığı oyunu görmesini sağlayan, yani insan zihnine bulaşan bir virüs olduğunu anlatır. Robert Stickgold, 2000 yılında yaptığı deneyde anterograde amnesia hastalarının, yani zihinleri geçirdikleri beyin travmasından sonra yeni anı oluşturamayan, unutkanlıktan muzdarip hastaların, bütün gün tetris oynadıktan sonra oyun oynadıklarını hiç hatırlamamalarına rağmen gece rüyalarında düşen şekiller gördüklerini keşfetti. Hastaların unutkanlık şikayetlerinin olması, Tetris görüntülerinin özerk bir hafıza yaratmış olduğunu kanıtlıyordu. Bu araştırmadan esinlenerek 2009 yılında Oxford Üniversitesi'nde Dr.Emily Holmes'ın yürüttüğü bir diğer araştırma ise travma yaşayan insanların travmadan hemen sonra tetris benzeri oyunlar oynaması durumunda travmatik anılarını daha kolay unutulabileceğini ortaya çıkardı. 2010 yılında yine Prof. Robert Stickgold ve ekibi, bu kez 'Alpine Ski 2' isimli kayak simülasyonunu kullanarak yaptıkları deneylerde, oyuncuların rüyalarında da kayak yaptıklarını belirlediler. (1, 5) Tehlike Simülasyonu Teorisi Finlandiyalı psikolog Antti Revonsuo ve Katja Valli tarafından 2000 yılında yeni bir rüya teorisi ortaya atıldı: Tehlike Simülasyonu Teorisi . Revonsuo'ya göre rüyalar, özellikle de kabuslar, evrimsel açıdan yarar sağlayan tehlike simülasyonu işlevi görüyorlar. Rüyanın tehlikesiz ortamında kaçma, korunma, saklanma provaları yapan canlılar gerçek hayattaki tehlikelere hazırlıklı hissediyorlar. Tehlike Simülasyonu Teorisinden yola çıktığımızda, aslında çoğu bir simülasyon ya da en azından bir emulasyondan ibaret olan video oyunlarına ulaşmamız, çok uzun bir mesafe gerektirmiyor. Rüyalar da oyunlar da bize tehlike simülasyonu sunuyorlar. Yani hem rüyalarda, hem de oyunlarda birtakım engeller ve tehlikelerle risksiz bir ortamda karşılaşmakta ve gerçek bir engel ya da tehlike karşısında nasıl davranabileceğimizin provasını yapmaktayız. Revonsuo ve Valli'nin bu teorisi rüya alanında daha sonra yapılan araştırmaları oldukça etkiledi. (1, 5) Psikolog Prof.Jayne Gackenbach da video oyuncularıyla yaptığı araştırmalarda Revonsuo ve Valli'nin Tehlike Simülasyonu Teorisi'nden yararlanmıştır. Kanada'nın Edmonton kentindeki Grant MacEwan ve Athabasca Üniversiteleri'nde çalışmalar yürüten Gackenbach, araştırmalarında 'high-end gamer' olarak adlandırdığı ileri seviyedeki video oyuncularını ve onların rüyalarını inceliyor. Gackenbach ileri seviye video oyuncusunu şu şekilde tanımlıyor: İlkokul 3. sınıftan veya daha öncesinden bu yana video oyunları oynayan, hayatı boyunca 50'den fazla video oyunu oynamış olan, haftada birkaç kez ve bir seferde 2 saatten fazla süreyle video oyunu oynayan kişiler. İlk okuyuşta çok sıkı kriterler olarak gözükse de, çevremizde 40 yaşın altındaki kişiler arasında bu özelliklere sahip denekleri bulmak aslında hiç de zor değil. Üstelik her yeni kuşakla birlikte ileri seviye video oyuncularının sayısı da artıyor. (5) Gackenbach'ın yine rüya konusunda çalışmalar yapan Beena Kuruvilla ile 2008 yılında 35 erkek ve 63 kadın üzerinde yaptığı araştırmada, deneklerin rüyalarındaki tehlike düzeyleri karşılaştırıldı. Ulaşılan sonuç ise oldukça ilginç. İleri seviyedeki video oyuncuları kabuslarında daha az tehlike ile karşılaşmakla kalmayıp, bunun da ötesinde kendileri asıl tehlike kaynağına dönüşüyorlar. Yani av olmaktan avcı konumuna geçiyorlar. Böylece başkaları için korkunç olan rüya durumları, video oyuncuları için eğlenceye dönüşüyor. Çünkü tehlike karşısında kaçıp saklanmak yerine dönüp tehlikeyle savaşıyorlar. Ancak bunun bir yan etkisi de bulunmakta. İleri seviyedeki video oyuncuları tehlikeli kabuslarla daha nadiren karşılaşmakla birlikte, böyle bir durumda dehşet saçar hale geliyorlar. (5) 2011 yılında Gackenbach, araştırmalarını savaştan dönmelerinin ardından Travma Sonrası Stres Bozukluğu yaşayan ve bu yüzden normalden çok daha sık kabus gören askerlere yöneltti. Rakam vermek gerekirse, bir sivilin kabus görme oranı %3 ile %5 aralığında iken, bu sayı PTSD mağdurlarında %71 %96 gibi ürkütücü seviyelere çıkmaktadır. Gackenbach görevde bulunan ve aynı düzeyde şiddete maruz kalmış askerler üzerinde yaptığı çalışmada şu iki asker grubunu karşılaştırdı: Yoğun şekilde 'Call of Duty' ve 'World of Warcraft' gibi ileri düzeydeki oyunları oynayan askerler ve 'Bejeweled' gibi daha az şiddet içeren düşük seviyedeki oyunları oynayan ve genel olarak da video oyunlarıyla daha az ilgilenen askerler. Her iki grup da aynı yoğunlukta kabus görmüş olmakla birlikte, ileri düzeyde oyun oynayan askerlerin, kabuslarındaki tehlikelerle savaştıkları ve daha az yoğunlukta korku duydukları, düşük seviyede oyun oynayanların ise rüyalarındaki saldırgan düşmanlara karşı daha korunmasız kaldıkları ortaya çıkmıştır. (5) Video Oyunları ve Lüsid Rüyalar Jayne Gackenbach'ın 2009 yılında öğrenciler üzerinde yaptığı deney ise yoğun şekilde elektronik medya kullanımının lüsid rüya ve özellikle kontrol rüyaları görme olasılığını da arttığını gösterdi. Yani uzun süre televizyon izlemek veya film seyretmek de tıpkı video oyunları oynamak gibi rüyada rüya gördüğümüzün farkına varmamızı sıklaştırıyor. Lüsid rüyaların sıklığı konusunda ileri seviye video oyuncuları ile düşük seviyede video oyuncuları arasında bir fark yokken, kontrol rüyalarına baktığımızda ileri seviyedeki oyuncuların, rüyaları daha sık kontrol edebildikleri ortaya çıkmış. Kontrol rüyaları ve oyun oynama seviyesi arasındaki bu bağlantıyı daha da açmak isteyen Gackenbach, üç grubun lüsid rüya ve kontrol rüyaları görme oranlarını karşılaştırdı. Birinci grupta oyuncular, ikinci grupta meditasyon ve dua gibi aktivitelerle yoğun zaman geçiren denekler vardı. Üçüncü grup ise deneyin kontrol grubuydu. Meditasyon ve dua ile ilgilenenlerin daha sık lüsid rüya gördükleri önceki araştırmalarda tespit edilmişti. Bu karşılaştırmanın sonucunda yine meditasyoncuların en sık lüsid rüya gören grup oldukları ortaya çıktı. Ama yine de oyuncular kontrol grubundan, yani normalden, daha sık lüsid rüyalara dalmaktaydılar. Buna karşın kontrol rüyaları görme sıklığı karşılaştırıldığında oyuncular her iki grubun da önünde yer aldılar. (5) Rüyada Antreman Oyunların rüyalara değil de rüyaların oyunlara, en azından spora olan etkisini araştıran bir isim ise 2011 yılından beri Bern Üniversitesi Spor Biyolojisi ve Spor Bilimleri Enstitüsü'nde çalışan Dr. Daniel Erlacher. 2005 yılında yayınlanan ve Heidelberg Üniversitesi'nde kabul edilen doktora tezinde lüsid rüyaların motorik öğrenme yeteneğine etkilerini araştıran Erlacher lüsid rüya tekniğini kullanarak rüyada antreman yapan sporcuları incelemiş. Çıkış noktası yine Antti Revonsuo'nun tehlike simülasyonu teorisi. Revonsuo'ya göre tehlike simülasyonu rüyalarında merkezi sinir sistemi motorik hareketleri tetikliyor. Yani örneğin bir kabus sırasında tehlikeden kaçarken gerçekten vücut kaslarımız uyarılıyor. Erlacher'in sporcular üzerinde yaptığı EMG ölçümleri tehlike simülasyonu teorisini doğrular nitelikte. Lüsid rüya sırasında elini oynatması istenen deneklerde minimal EMG hareketi tespit edilirken beyindeki motorik hareketi sağlayan korteks de aktive oluyor. Bunun yanında sporcuların rüyada prova ettikleri hareketleri inceleyen Erlacher diz çökme hareketi örneğinde nefes alış verişlerin ve kalp atışlarının rüyada ve gerçek hayatta benzerlikler gösterdiğini buldu. Şaşırtıcı bir bulgu ise rüyada diz çökerken ve gerçekte diz çökerken geçen sürelerin her zaman birbirini tutmaması. Rüyada antremanı yapılan hareketlerin gerçekte de yararlı olabileceğini merak eden Erlacher, sporculardan rüyalarında bir fincana bozuk para atmaya çalışmalarını istemiş. Bu çalışma gerçekte de sporcuların bozuk parayı isabet ettirme oranlarını yükseltmiş.(6) Sonuç: Çeşitli örnekleri inceleyerek rüyalar ve oyunlar arasındaki benzerlikleri ve ortak noktaları belirginleştirmeye çalıştık. Toparlamak gerekirse; rüyalar da oyunlar da fiziksel gerçekliğe alternatif gerçeklikler oluştururlar. Bunları rüya gerçekliği ve sanal gerçeklik olarak adlandırabiliriz. Rüyaların da oyunların da fiziksel gerçeklikten esinlenen ama fiziksel gerçeklikten bağımsız kurallar ve kurgularla örülen içerikleri vardır. Bu içerik bizi fiziksel gerçeklikten alıp kendi gerçekliğinin içine alır. Rüyadaki simülasyonlar bize, ve aynı bizim gibi rüya gören canlılar olan kuşlar ve diğer memelilere, evrimsel olarak avantaj sağlayan bir özellik. Bu özelliğini bilinçli bir şekilde kullanmak için lüsid ve kontrol rüyaları görme yeteneğimizi geliştirebiliriz. Rüyaları kontrol yeteneğini sık sık video oyunu oynayarak arttırılabilir, yani sanal gerçekliği kontrol yeteneğini, rüya gerçekliğini kontrol yeteneğine dönüştürülebiliriz. Senoilerin çocuklarına verdikleri rüya eğitimini hatırlayalım. Hem tehlikelere karşı uykuda kendilerini hazırlıyorlar, hem ulaşılamaz zevkleri ve duyguları sansürsüz ve sınırsızca tadıyorlar, hem de yaratıcı güçlerini serbest bırakarak şiir, resim ve şarkı gibi sanatları besleyerek kültürel üretim yapıyorlardı. Bu şekilde Senoiler bugün elektronik ortamları kullanarak yaratmaya çalıştığımız sanal dünyaları masrafsızca ve mükemmel olarak yaratmışlardı. Üstelik her sabah bu dünyaları birbirleriyle paylaşıyorlardı, yani rüya bireysel bir olgu olmaktan çıkıp sosyalleşmişti. Size de rüyalar sanki video oyunlarının bir adım ilerisindeymiş gibi gelmiyor mu? Ne yazık bu adımı atabilmek için önce Senoi toplumunun modern uygarlık tarafından silinmesi nedeniyle kaybolan bilgileri yeniden keşfetmemiz gerekiyor.


Gezegenlerin keşfine kısa bir göz atacağımız bu yazıda, öncelikle Mars'a 250 milyon kilometrelik ufak bir yolculuk yapacağız. Hızımızı alamayıp bu keyifli yolculuğumuzu Satürn semalarında süzülerek sonlandıracağız. Maliyet, karmaşıklık ve risk öğeleri söz konusu olduğunda çok az mühendislik projesi uzay aracı üretmekle aşık atabilir. Parçalayıcı ivmeler, aşırı sıcaklıklar, radyasyon fırtınaları gibi en zorlu şartlar altında hassas aletlerin ve parçaların zarar görmemesi gereklidir. Ve tabii ki en dramatik öğeyi sona saklıyoruz: Bir kez havalandıktan sonra, uzay araçlarını geri çağıramazsınız! Gezegenlerin keşfini amaçlayan uzay projelerinde, özellikle de geçmiş 20 yılda gezegenlere indirilen arazi araçlarının öne çıktığını görüyoruz. Bu araçlar insansız uzay görevlerinin en çok faydalandıkları keişf robotları oldu ve üstelik dünyamızda otonom sürücüsüz arabaların gelişmesini de sağladı. 2004 yılında Spirit ve kendisinden 3 hafta sonra da ikiz kardeşi Opportunity yarı-otonom robot arazi araçlarının Mars'a inmeleri, belki de NASA'nın aya insan indirmesinden sonra en başarılı ve heyecanlı girişimiydi. . Neden bu kadar uzaktaki (Mars'ın Dünya'dan uzaklığı iki gezegenin yörüngelerindeki konumlarına göre 50 ile 400 milyon kilometre arasında değişiyor) soğuk ve yalnız bir gezegene gitmeye bu kadar emek verildi? Çünkü Mars'ın jeolojisi Dünya'mızın tarihini anlamamız açısından yardımcı olabilecek özellikler taşıyor; çünkü o gördüğümüz mars kayalarının ve kumlarının aralarında bir yerde Evrende yalnız mıyız? sorusunun cevabı yatıyor olabilir; ve çünkü belki ileride Mars bizim yeni anavatımız olacak. Bu yazımızda özellikle uzak gezegenlerde kendi başlarına çalışan/çalışabilecek robotları, evrimlerini ve en önemlisi insanlığa neler kattıklarını inceleyeceğiz. Mars arazi araçlarının tarihçesi NASA, Spirit ve Opportunity ortaya çıkmadan önce, kendine esin kaynağı olarak Sovyet uzay programı Lunokhod'u aldı. Lunokhod (Şekil 2), Ay yüzeyinde dolaşması için tasarlanmış, 8 tekerli, güneş enerjisiyle çalışan bir robottu. 1970 ve 1973 yıllarında Ay'a gönderilen bu iki robot da kameraları yardımıyla dünyadan -neredeyse gerçek zamanlı olarak- kontrol ediliyorlardı . Ancak iş Ay'dan daha uzak gezegenlere uçmaya gelince arazi araçları gözden düştüler; onların yerine boşlukta veya atmosferde asılı kalan uydular, yörünge sondaları, ve iniş yapan araçlar popülerlik kazanmaya başladı. Ayrıca Jüpiter gibi bir gaz bulutunda bu tarz arazi araçları tamamen kullanışsızdı. 70'lerin ortalarında NASA'nın Viking programı yaşam belirtisi için aramak amacıyla Mars'a yönlendi. Bu tarz iniş yapan modüller veya kapsüllerde sorun sadece bir noktada sabit kalmaları ve sadece ayaklarının dibindeki toprağa bakabiliyor olmalarıydı, bu yüzden çok fazla bilgiye ulaşılamadı. Aracın ayağının hemen yanında evrenin en enteresan taşı olsa bile, ona ulaşamadığın sürece arkasında yatan gizemleri anlamak mümkün olmuyor. 1996 yılında arazi araçları NASA'nın Pathfinder programı çerçevesinde tekrar sükse yaptı. Aslen bir iniş modülü olan Pathfinder ayrıca küçük bir arazi aracı olan Sojourner adlı robotu da içinde barındırıyordu. Bu araç başarıyla ortalıkta dolanıp resimler çekmeyi ve kayaların kimyasal analizini yapmayı becerdi. 1990'ların sonlarına doğru iki adet uzay aracını kaybeden NASA, başarılı bir görev tamamlamak zorundaydı. Jet Tahrik Laboratuvarı 'nın bir süredir üzerinde çalıştığı seyir ve robot teknolojilerini uygulamaya geçirmek için bundan iyi zaman olamazdı. Acaba NASA bir iniş kapsülünden ziyade bir arazi aracı indirebilir miydi? Bu fikri gerçekleştirmenin tek yolu, MARS'a ulaşmış bir uzay aracını Mars atmosferine girerken roket ve paraşütler kullanarak yavaşlatmak ve sonrasında hava yastıkları kullanarak da yere inmesini sağlamaktı. Aşağıda bu fikirlerin bilgisayar animasyonları ile modellendiği ağzınızı açık bırakacak videoyu izleyebilirsiniz. Bunun için hali hazırdaki Pathfinder tasarımlı bir iniş modülünü, dışını sabit tutup içine bir arazi aracı sıkıştıracak şekilde tekrar dizayn ettiler. 2003 yılında Mars ve Dünya yörüngelerinin en uygun şekilde konumlanmalarından faydalanacak şekilde 3 yıl içerisinde bu projeyi sonlandırmaları gerekiyordu. Üstelik başarı şansını arttırmak için NASA tasarından iki adet arazi aracı imal edilmesi gerektiği emri gelmişti. Spirit (Şekil 3) ve Opportunity (Şekil 4) bu şekilde doğdu. Üretim, fırlatma ve operasyon dahil her bir araç 400 milyon dolara mal olmuştu. Güneş panelleri origami gibi açılıp kapanıyordu. Araçların içinde koşan yazılım merkezden navigasyon talimatları alıp, daha sonra robotları otonom şekilde Mars yüzeyinde ilerletecek şekilde tasarlanmıştı. Bu sayede robotlar yüksek tepelerden ve uçurum kenarlarından uzak durmayı başarabileceklerdi. Ve iki robot da başarıyla Mars'a iniş yaptı. Panoramik kameralar, bir mikroskopik görüntüleyici, bir taş zımparalama aleti, ve 3 farklı spektrometri kullanan araçlar Mars'ın jeoloji ve minerolojisi hakkında bir çok bilgi toplamayı başardı. En önemli keşfi ise, Mars'ın bir zamanlar hayat için elzem olan suya sahip olduğu kanıtlarıydı. Tahmin edilen 90 günlük kullanım sürelerinin aksine tam tamına 7 yıl hayatta kalmayı başardılar. Spirit ne yazık ki kuma saplandı ve büyük ihtimalle de Mars kışını çıkaramadı. Ancak Opportunity hala ortalarda fink atıyor. Bu robotlar birçok soruyu yanıtladıkları gibi, yepyeni soruların oluşmasına da sebep oldular. İşte bu nedenle NASA Mars'a tekrar dönme kararı aldı, üstelik daha büyük bir arazi aracı ile! Bahsi geçen yeni robotun adı Curiosity (Merak, Şekil 5). Spirit ve Opportunity'e kıyasla yeni araç bir beden büyük oldu. 2.3 metre uzunluğunda robotik koluyla araç kayaları delerek kaylardan örnek toplayabilecek. Yarım metre çapında tekerlekleri zorlu arazilerde ilerleyebilmesine imkan verecek ve plütonyum-238 termoelektrik jeneratörü sayesinde de soğuk kış şartlarında ve ekvatordan uzak enlemlerde de çalışmaya devam edebilecek. Bu yetenekleri yeni görevinin başarısı için önem arzediyor, çünkü seleflerinin bıraktığı mirası bir adım ileriye götürmek zorunda. Mikroorganizmalar için yaşanabilir olan habitatlar olup olmadığını araştıracak. Bu proje sonunda su, enerji ve karbon gibi öğelerin Mars'ın yüzeyinde nasıl evrildiklerini daha iyi anlamak hedefleniyor. Curiosity, 5 ülkeden 10 deneysel ekipmanı taşıyor. Kaya ve toprak örneğini alıp, kütle spekrometresi, ayarlanabilir lazer spektrometresi ve gaz kromotografı kullanarak moleküler yapısını ve izotopik oluşumunu analiz edecek ve organik karbon olup olmadığını test edecek cihazlar bulunduruyor. 80 kilogramlık bilimsel donanımı araca yerleştirmek en büyük sorunlardan biriydi. Curiosity'nin önceki modelleri olan Spirit ve Opportunity kabaca golf arabası büyüklüğünde araçlardı ve sadece 5'er kilogram taşıyorlardı. Bu sebeple alçalan bir araçtan hava yastıklarıyla aşağıya atılmışlardı. Ancak yeni arazi aracının küçük bir araba boyutunda, 900 kilogram ağırlığında ve üzerinde nükleer güç kaynağı ve 10 adet hassas bilimsel ekipmanla dolu olmasından dolayı aynı yöntemin uygulanması mümkün değil. Bu yüzden NASA'nın yeni ama bir o kadar da riskli stratejisi aracı kablolar vasıtasıyla aşağıya doğru indirmek üzerine kurulu, aynen helikopterlerden aşağıya inen komandolar gibi. Aşağıdaki videoda Curiosity'nin nasıl indirileceğinin tasarlandığını görebilirsiniz : Buna göre Curiosity atmosfere girene kadar kapsül içinde seyahat edecek ve atmosfere girdikten sonra bir paraşüt açılacak. Ancak hala ses hızından yüksek hızlarda seyahat ettiğinden, araç ters yön motorlarını aktive edecek ve yerden 20 metre yüksekliğe gelinceye kadar yavaşlayacak. İşte bu noktada araç kendisine kenetlenmiş kapsülden ayrılacak ve kendisini halatlar vasıtasıyla aşağı indirecek. Yere değdiği zaman, patlayıcı çelik kesici düzenek kabloları koparacak ve bu sayede kapsül araçtan daha uzak güvenli bir mesafedeki bir alanda çakılabilecek. Programın son durumu hakkında bilgi vermek gerekirse: NASA'nın Mars Bilim Laboratuvarı diğer adıyla Curiosity, atmosferi beraber aşacağı Atlas V roketi ile Florida'daki Cape Canaveral Hava Üssü'nden başarıyla havalandı. Roketten başarıyla ayrılan modül, Mars'a doğru ilerlediğinin sinyallerini Dünya'ya iletti. Bütün sistemlerinin doğru çalıştığı bilgisi ulaşan Curiosity aracının 8,5 aylık bir yolculuk sonunda Ağustos 2012'de Mars'a inmesi bekleniyor. Son olarak da iki dipnot düşelim: Birincisi, arazi araçları sondaları ilerletmek için tasarlanmış tek yöntem değil. Aşağıdaki videodaki düşünce, sondaların kendilerini Mars rüzgarlarına teslim etmeleri ve zorlu vadilere aletler zarar görmeden inilmesi için tasarlanmış. Ancak bu teknolojinin henüz hayata geçmiş bir örneğini göremedik. İkinci olarak gezegen arazi araçları faaliyetlerini tabii ki bir tek NASA yürütmüyor. ESA ile NASA bir yandan da 2018'de gönderilecek geleceğin Mars araçlarını tasarlamakla meşguller . Aşağıda projenin videosunu seyredebilirsiniz: PEKİ YA RUSLAR? Bu kadar Amerikan merkezli uzay aktivitesinden sonra geçmişlerine saygımızdan dolayı Rusya'ya da kulak vermemek olmazdı. Uzay yarışı sırasında Amerika Birleşik Devletleri ile kapışan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği 'nin devamı niteliğindeki Rusya'nın bir süredir sesinin sedasının çıkmadığını biliyoruz. 1957'den 1975'e kadarki süreç içerisinde ilk uzay aracı, uzayda ilk canlı, uzayda ilk insan ve uzayda ilk kadın gibi unutulmaz ilklere imza atan Rusya bu sefer de gözünü Mars'ın uydusu Phobos'a (Şekil 6) dikti. Patatese benzeyen bu ortalama asteroid büyüklüğündeki uydunun nasıl oluştuğuna ve Mars'ın çekim alanına nasıl girdiğine dair belirsizlik sürüyor. Ayrıca Mars'ın asteroidler tarafından bombalandığı bir evrede, Mars'ın yüzeyinden kalkan maddelerin uydularına serpildiği düşünülüyor. Ayrıca Phobos'a ulaşmak görece daha kolay, çünkü bu uydunun yerçekiminden kaçmak o kadar kolay ki, bilim insanları Mars'a insanlı uçuşlarda veya yerleşilmesi durumunda astronotlar için bir alıştırma imkanı sunabileceğini düşünüyorlar. Phobos Grunt (Şekil 7) denilen aracın 11 ayda Mars'a ulaşması, bir robotik kol yordamıyla 200 gram Phobos toprağı toplaması ve Ağustos 2014'te Dünya'ya geri dönmesi planlanıyor . Güzel haber: Rusya bu aracı 8 Kasım 2011'de yollamayı başardı. Kötü haber: Araç 15 Ocak 2012 yılında dünyaya düşerek hakkın rahmetine kavuştu. Aslında Rus'ların Mars'la arası hiçbir zaman iyi olmadı. Sovyetler Birliği'nin Mars'a gönderdiği 19 araçtan sadece 4 tanesi hedefine ulaşabildi ve genel olarak hedeflenen amaçlarının sadece küçük bir kısmını başabildiler . Anlaşılan Ruslar'ın şeytanın bacağını kırmaları için biraz daha çalışmaları gerekecek. Ancak proje 65 milyon dolar gibi çok da yüksek olmayan bir paraya malolduğu için (operasyon giderleriyle 163 milyon doları bulacağı düşünülüyordu ), projenin tekrarlanabileceğine inanmak istiyoruz. SATÜRN RÜYASI Mars'tan aracımıza atlayıp, Jüpiter'i solluyor ve Satürn'e iniyoruz... Huygens sondasının 2005 yılında Satürn'ün bir uydusu olan Titan'da yaptığı çalışmalardan öğrendiğimiz iki şaşırtıcı olay vardı: 1) Methan yağmurlarından dolayı birikmiş hidrokarbon gölleri, 2) Su ve amonyak fışkırtan volkanlar. Sadece bunlar bile Titan'ın nitrojen atmosferine bir uçak gönderip yakından izlemek için yeterli sebepler. Ancak bunun da ötesinde Titan Kendi güneş sistemimizde olası bir yeni konak hayallerimizi süslüyor (Şekil 8). Carolyn Porco'nun etkileyici Titan hakkındaki TED konuşmasına Türkçe altyazılarıyla buradan ulaşabilirsiniz. AVIATR adı verilen bu proje 750 milyon dolar gibi bir bütçeye sahip olduğu için, insanlık adına yeni sınırlara yelken açan projeler arasında ucuz sayılabilecek NASA projelerinden. Konan ve gezen araçların aksine, AVIATR elektrik pervanesi ile çalışan, büyük bir anten vasıtasıyla Dünya ile iletişime geçebilen, içerisinde bilimsel aletlerle yüklü 120 kilogramlık bir uçak olacak (Şekil 9). Yerde gezen araçlar kadar yakınlaşmasa da, tüm yüzeyi bir yörünge uydusundan çok daha yüksek hassasiyette, detayda ve çeşitlilikte araştırabilecek . Bilim insanlarını bu sıradışı araç seçimine iten sebep ise Titan'da uçmanın çok kolay olması. Dünya'ya kıyasla Titan'ın atmosfer yoğunluğunun dört kat fazla olması ve yerçekiminin 7 kat daha az olması, Titan'da uçmayı Dünya'da uçmaya oranla 28 kat kolaylaştırıyor. Mars ile kıyaslandığında ise yaklaşık 1.000 kat daha kolay. Birkaç radyoizotop enerji jeneratörüyle ağır bir AVIATR bir yıla yakın bir süre havada kalabilir. Titan'ın kendi etrafında dönmesinden dolayı, daima batıya doğru uçtuğu sürece Dünya'ya doğru bakacak olan AVIATR'ın bu sayede Titan'ın gece tarafıyla karşı karşıya kalması gerekmeyecek. Ayrıca bu araç uçuş yeteneğini bir pil gibi kullanacak şekilde tasarlandı. Yani yüksekte uçarken kendini şarj edecek ve süzülürken de enerjisini topladığı verileri dünyaya iletme gibi diğer işlere kanalize edebilecek. Peki NASA AVIATR'ı ne zaman yollamayı planlıyor? Titan'a gitmeyi öncelikleri listesine koyarsa 2020 diyelim. Olur da bu proje seçilirse, aracın Dünya'dan Titan'a varması da yaklaşık 7.5 yıl alıyor. Ancak NASA projelerinin ne kadar kırılgan oldukları da bilinen bir gerçek. Her başkan değişimi, her bütçe planlaması, her yeni bilimsel buluş ve her hedef revizyonunda işleyiş hızlanabiliyor da, projeler hepten rafa kaldırılabiliyor da. Bekleyip göreceğiz... KAYNAKLAR: http://spectrum.ieee.org/aerospace/robotic-exploration/forgotten-soviet-moon-rover-beams-light-back-to-earth/0 http://www.esa.int/SPECIALS/ExoMars/index.html http://spectrum.ieee.org/aerospace/robotic-exploration/a-russian-return-to-a-martian-moon/1 http://en.wikipedia.org/wiki/Fobos-Grunt http://spectrum.ieee.org/automaton/aerospace/robotic-exploration/cute-little-drone-could-soar-through-the-skies-of-titan


Bundan 51 yıl önce, 12 Nisan 1961'de Yuri Alekseyeviç Gagarin, Vostok 1 uzay aracına binmiş, uçuş önceki kontrollerini tamamlamış ve geri sayıma hazırlanmıştı. Kalkıştan birkaç saat sonra, tarihteki 108 dakikalık ilk yörüngeye oturan insanlı uzay uçuşunu gerçekleştirecek, bu uçuş sırasında basit ve bir o kadar da güzel şu cümleler ağzından dökülecekti: Dünya masmavi görünüyor. Ne kadar da muhteşem. İnanılmaz! Gagarin'in uzay aracının camından gördüğü Dünya gerçekten de muhteşemdi. O, bu kelimeleri yaşadığı dünyanın, evinin uzaydan nefes kesici görünümünden son derece etkilenerek sarfetmişti ve bu kelimeler Rusya'nın Kluşino köyünde doğan ve uzaya çıkıp yörüngeden Dünya'yı seyreden ilk insan olan Yuri Gagarin'in ağzından çıkan kelimeler olarak tarih sayfalarında yerini alacaktı. Gagarin bu sözleri söylediğinde, gezegenimizin yüzeyinin 300 km üzerinde uçmaktaydı. İlerleyen yıllarda, sayıları 500'ü bulan, farklı milletlerden astronotlar Gagarin'in ayak izlerini takip ederek yörüngeye çıktılar ve onlar da dünyamıza uzayın derinliklerinden baktılar. Tüm astronotların hissedecekleri şey bu sözlerde gizliydi. Uzaya ve diğer yıldızlara ulaşmak adına yapılmış bu girişim, hem Gagarin'e hem de tüm dünyaya gezegenimizin ne kadar kıymetli ve özel olduğunu bir kez daha anımsatacaktı. Yuri Gagarin'in görevinin başarısı inanılmaz yankı yaptı. Sovyet Rusya ile sürekli bir yarış halinde olan ABD, Yuri Gagarin'in uzaya çıkma haberi doğrulanır doğrulanmaz, uzaya astronot gönderme çalışmalarını hızlandırmıştı. Gagarin'in hemen ardından ABD'li bir astronot olan Alan Shephard, balistik bir füzeyle uzaya çıkıp, yörüngeye oturmadan hemen Dünya'ya dönerek ABD'nin uzaya çıkan ilk astronotu unvanını alsa da, ABD'nin yörüngeye oturacak bir aracın içinde astronot gönderebilmesi için bir yıl geçmesi gerekecekti. Bir yıllık çalışmanın ardından, ABD'li Astronot John Glenn, 7 Şubat 1962'de Friendship uzay gemisi ile Dünya yörüngesine çıkacak, ve 4 saat, 55 dakika ve 23 saniye yörüngede kalacaktı. Ne yazık ki, uzaydan döndükten sonra ulusal kahraman ilan edilmesine karşı Yuri Gagarin bir daha hiç uzaya çıkmadı. Komünist Sovyet rejimi, ABD ile olan uzay yarışında kendisine çok büyük bir avantaj yaratmış bu halk kahramanını kaybetme riskini göze almak istemiyordu. Bu nedenle o yıllarda son derece riskli olan uzay uçuşlarının kapısı artık Gagarin'e kapanmıştı. Sovyetler Birliği'nin uzay programlarını geliştirdiği merkez olan Uzay Şehri'ne geri döndü ve burada yeniden kullanılabilen uzay araçları ile ilgili araştırma ekibinde çalışmaya başladı. Sovyet hükümetinin önlemleri işe yaramadı, bu göreve gelmesinden birkaç yıl sonra, rutin pilotluk eğitimi uçuşu sırasında geçirdiği bir kaza sonucunda, 27 Mart 1968 tarihinde, 34 yaşında hayata gözlerini kapadı. Yuri Gagarin, uzayın bilinmezliğine adım atan ilk insan olarak sadece Rusların değil, tüm dünyanın sevgi ve saygısını kazanmıştı. Geçen yıl, Nisan 2011'de Yuri Gagarin'in uzaya çıkışının 50. yıl dönümünde Avrupa Uzay Ajansı ve Uluslararası Uzay İstasyonu'nun 26. ve 27. seferlerine katılan mürettebat, el ele vererek Yuri Gagarin'in gerçekleştirdiği yolculuğu yeniden yaşamamıza olanak veren bir film ortaya koydular. Vostok 1'in izlediği rotayı takip eden Uluslararası Uzay İstasyonu'nun dünyaya bakan penceresinden, astronot Paola Nespoli ve belgesel ustası Christopher Riley, Yuri Gagarin'in bundan 51 yıl önce baktığı dünyamızın yüksek çözünürlüklü görüntülerini kaydettiler. Bu kayıtlar Yuri Gagarin'in çıktığı yolculuğa ait özgün görüntü ve ses kayıtları ile birleştirildi ve besteci Phillip Sheppard'ın özgün müziği ile bu müthiş yolculuğun anısına yayınlandı. Gelin, uzaydan Dünyamıza Yuri Gagarin'in gözleri ile bakarak, insanlık için çok önemli bu 108 dakikayı bir kez de bizler yaşayalım.


Bu yeni köşemizde Mayıs ayında gökyüzünde nelerin nerede olacağını okuyacaksınız. Dünya Nerede? Dünya, Güneş etrafında dolanırken Mayıs ayı itibariyle Güneş'ten yaklaşık 1,00918 Astronomi Birimi uzakta olacak. Bilim dünyasında 1 AB, Yer-Güneş arası ortalama uzaklığı olarak kabul edilir. Bu değer de 149.598.000 kilometredir. Yani bu ay Güneş'ten 150,971,309.64 km uzakta olacağız. Venüs Nisan ayında akşam yıldızı ve gökyüzünün en parlak cismi olarak görsel bir şölen sunan Venüs gezegeni artık daha kısa süre gözükmeye başlayacak. Yörüngesinde Yer-Venüs-Güneş düzlemine doğru ilerlemekte. Güneş battıktan hemen sonra Batı ufkundaki en parlak cisim olarak görülmeye devam edecek. Mars Kızıl gezegen ve uzay araştırmalarının göz bebeği Mars gezegeni bütün ay boyunca gözlenebilir olacak. Ay sonuna doğru gittikçe batı ufkuna yaklaşacak ve haziranda ufkun altına inecek. Satürn Halkalı yapısı ile ufak bir teleskop ya da dürbün aracılığıyla harika bir görüntü sunan Satürn, ay boyunca gökyüzünde olacak. Mayıs'ın ilk günlerinde Doğu ufkuna yakınken ay içerisinde yükselmeye devam edecek. Merkür, Uranüs ve Neptün Merkür gezegeni Güneş'e çok yakın olduğundan gözlenebilir pozisyonda değil. Uranüs ve Neptün gezegenlerini ise gözlemleyebilmek için büyük çaplı teleskoplar ve gezegen olduklarını anlayabilmek için de uzun gözlem süresi gereklidir. Ay Nerede, Ne Zaman, Nasıl? Dünyanın tek doğal uydusu olan Ay tabii ki her zamanki gibi gözlenebilir ve gökyüzünde olacak. Fakat bildiğiniz üzere Ay, Dünya etrafında dolanırken konumuna göre evreler gösterir ve bazen bize bütün yüzünü gösterirken bazen de hiç göstermez. Ay ve evreleri aşağıdaki gibidir: Mayıs Ayı Genel Gökyüzü Görünümü


Merchants of Doubt Naomi Oreskes ve Erik Conway Bloomsbury Press, New York 355 sayfa, kaynakça, dizin Geçen şubat ayında Amerikalı muhafazakar düşünce kuruluşu Heartland Enstitüsü'nün bazı iç yazışmaları kamuoyuna sızdırıldı. Bu belgelere göre birkaç kişisel veya kurumsal bağışçı tarafından desteklenen Heartland, küresel ısınma inkarcılarına maddi destek sağlıyordu. Mesela, Craig Idso adlı küresel ısınma inkarcısı blog yazarı, bu iş karşılığında enstitüden ayda 10.000 dolardan fazla para alıyordu. Heartland önce bu belgelerin uydurma olduğunu iddia etti, ama bu sırada belgeleri sızdıran kişi ortaya çıktı ve belgeleri değiştirmeden açıkladığını bildirdi. Bir bilim adamı olan Peter Gleick, sahte bir kimlikle bu belgeleri şirketten sızdırmayı başarmıştı. Bunu yapmasının sebebiniden bahsederken ise iklim bilimleri ile iklim bilimcilerine saldıran ve tartışmayı önlemeye yönelik çoğunlukla isimsiz, geniş maddi destekli ve iyi koordine edilmiş çabalara değindi. Alıntıdaki vurgu bana ait. Bu yazıda tanıtacağım kitap, Kuşku Tüccarları, tam da bu yöntemleri ve dört ustasını anlatıyor. Bunlardan biri, bu sızıntıya göre Heartland'ın ayda 5.000 dolar ödediği Fred Singer, diğerleri ise Frederick Seitz, William Nierenberg ve Robert Jastrow (Şekil 1A-D). İlk başta Seitz ve Nierenberg'in sigara-kanser ilişkisine itirazlarıyla başlayan bu beraberlik, Ronald Reagan'ın Yıldız Savaşları da denen silahlanma projesine verdikleri destekle devam ediyor, hatta buna destek için George C. Marshall Enstitüsü adı altında kurumsallaşıyor. Seitz ve Nierenberg ile onlara katılan Singer ve Jastrow, ozon deliğine insanların sebep olduğu gerçeğine de karşı çıkıyor, nükleer silahların dünya iklimini etkileyebileceğini ileri süren bilim insanlarına da itiraz ediyor, DDT adlı böcek öldürücüsünün canlıların vücudunda birikerek insanlara ve diğer canlılara zarar verdiğini de inkar ediyor, ve nihayet, küresel ısınmanın varlığını reddetmek için bin dereden su getiriyor. Yalnızca verilere itiraz etmekle kalmıyor, bu konulardaki bilimsel uzlaşmaları da inkar ediyorlar. Burada her konunun ayrıntılarına girmem mümkün değil, o nedenle kuşku ticaretinin örneklerini sigara-kanser ilişkisi üzerinden vereceğim. Sigara içmek kansere sebep olur mu? Bu sorunun cevabının evet olduğunu hemen herkes biliyor, ama bu günlere kolay gelinmedi. ABD'liler 1950'lerde sigara tüketimi ile akciğer kanseri arasındaki ilişkiyi fark ediyor. Bu bir anda meydana gelmiyor, bilimsel verilerdeki boşluklar zamanla yeni çalışmaların sonuçlarıyla dolduruluyor. Her gelen veri, sigaranın akciğer kanserine sebep olduğunu daha da doğrularken, tütün sanayii kendi pazarını daraltacak bu gelişmeleri izlemekle yetinmiyor. İlk olarak, gazetecilere bazı sorular gönderiliyor, mesela: Neden akciğer kanseri cinsiyet ve yaşa göre farklı oranlarda görülüyor? Sigara bağlı olsa bunların aynı oranda olması gerekmez miydi? Aslında bilim insanları bunun sigara tüketimindeki cinsiyet ve yaş farklarına paralel olduğunu, dolayısıyla sigara-kanser ilişkisini desteklediğini biliyor, ama gazeteciler bilmiyor. Onlar da kendi bilmediklerini hiç kimsenin bilmediğine hükmedip, sigaranın kansere sebep olduğuna dair ciddi şüphelerin varlığına ikna oluyor ve buna göre haber yapıyor. Böylece anlaşılıyor ki sadece soru ortaya atarak bile artık kesinleşmiş bir konu tartışmalıymış gibi gösterilebilir. Dahası var. Tütün sanayii basından her iki tarafa eşit söz hakkı tanınması için bastırıyor. Böylece sigaranın kansere sebep olduğunu keşfetmiş uzman bilim adamlarıyla bunlara sanayinin çıkarı için karşı çıkan, konunun uzmanı da olmayan birkaç kişi herkesin gözünde aynı kefeye konuyor. Ortaya atılan sorulara bilim adamlarının verdiği cevapların bir önemi yok. Halkın, yöneticilerin, hukukçuların kafasının karışması, bu bilimsel sonuçlar kesin değil galiba demesi yeterli. Çünkü o zaman sigaraya karşı bir önlem getirilemiyor, sigara nedeniyle kansere yakalananlar tazminat alamıyor. Ama deliller birikip de 1964'te ve 1967'de ABD'nin en üst düzey sağlık yetkilisi, sigaranın kansere sebep olduğunu kesin olarak dile getirince sanayi de strateji değiştiriyor. Madem kuşku kalmadı, biz yaratalım diye kansere sebep olabilecek başka şeylerin araştırılmasına para sağlanıyor. Burada devreye, eski ABD Bilimler Akademisi Başkanı olan Frederick Seitz girip 43,4 milyon dolarlık araştırma fonunun dağıtımını üstleniyor. Seitz'ın görevi öyle araştırmacılar bularak araştırmalarını desteklemek ki, hem gelecekte Kanserin başka sebepleri de var diye kuşku sürdürülebilsin, hem de mahkemelerde sigara sanayii lehine şahitlik yapacak yandaş bilim adamları yaratılsın. Bütün bunlar yazarların tahmini değil, sigara şirketlerinin sızdırılmış veya mahkemelerce açığa çıkarılmış iç yazışmalarından öğrenilmiş gerçekler. Edilgen içicilik ve kanser Sigaranın kansere sebep olduğuna dair deliller iyice birikip iş kesinleşince, araştırmacılar bir de sigara içmeyenlerin etraftaki sigara dumanından ne kadar etkilendiğini araştırmaya başlıyor. İlk deliller, edilgen içicilerin de kansere yakalanıyor olabileceğine işaret edince Japonya'dan Takeşi Hirayama, kendi sigara içmeyen, ama kocası sigara içen 540 kadını mercek altına alıp şunları buluyor: - Kocası sigara içen kadınlardaki akciğer kanseri oranı, kocası sigara içmeyenlerinkinden yüksek. - Ne kadar sigara, o kadar kanser: Sigara içmeyen bir kadının kocası günde ortalama ne kadar sigara içiyorsa, kadıncağızın akciğer kanserine yakalanma ihtimali de o kadar yüksek. - İçki aynı etkiyi göstermiyor. Sigaraya bağlı olmayan kanserlerin oranı da değişmiyor. Yani gözlenen etki, tütüne özgü. Bu dört dörtlük bilimsel çalışmanın sonuçları kesin: Sigara dumanı, sigara içmeyenlerde de akciğer kanserine sebep oluyor. Bu verilerle sigara dumanı artık çevresel bir sorun haline geldiğinden ABD Çevre Koruma Dairesi işin içine girip bilimsel bir rapor hazırlıyor. Rapora göre çevresel sigara dumanı erişkinlerde az da olsa kansere sebep oluyor, ama daha vahimi, çocuklardaki zatürre ve bronşit vakalarını artırıyor. Aslında sigara sanayii bütün bunları bilim insanlarından bile önce fark edip bu konuda ne yapacağını hesaplamaya başlıyor. Bunların ortaya çıkması çok endişe verici; zira başkalarının sağlığını etkileyen bir maddeyi savunmak çok zor: Hadi sigara içerek kendini zehirledin diyelim, ya başkaları, hele ki çocuklar? Derhal savaş açılıyor. Bilim insanları öne çıkarılarak önce araştırmaların açıkları bulunmaya çalışılıyor, tam sayfa gazete ilanlarıyla araştırmanın hatalı olduğu duyuruluyor. Sonra sıra araştırmayı yapan kuruma, EPA'ya geliyor. Paravan şirketler aracılığıyla yüz binlerce dolar halka ilişkiler firmalarına aktarılarak EPA'yı eleştirmeye özel broşür çıkarılıyor, kitap basılıyor. Bilim adamlarının birçok defa yanıldığı, bunun da o durumlardan biri olduğu hikayesi basına pompalanıyor. EPA'nın raporunun bilim dünyasında çok eleştirildiği yalanı atılıyor. Basın bunları olduğu gibi yayınlarken bilim insanlarının ve EPA'nın cevaplarını duymazdan geliyor, güçlünün tarafını tutuyor. Bitmedi. Sigara içenlere kılavuz hazırlanarak sigara dostu şirketleri tercih etmeleri tavsiye ediliyor, uçuşlara sigara yasağı getiren British Airways'in boykot edilmesi isteniyor. Sylvester Stallone'a en az beş filminde, sigara içen sağlıklı adamı oynaması için toplam yarım milyon dolar ödeniyor. Bütün bu çabalar, çevresel dumana karşı önlemleri engelleyemiyorsa da geciktiriyor. Bu gecikme, endüstriye zaman ve para kazandırıyor. Niye bu adamlar? Kitabın en önemli özelliği bunun ne ilk ne de son olduğunu göstermesi: Aynı kişileri, sigara konusundan başka, asit yağmurunun, ozon deliğinin, küresel ısınmanın varlığını, olmadı önemini inkar ederken, önemli olduğu anlaşıldığı zaman bunların nasıl olsa teknolojiyle çözüleceğini ve aslında herhangi bir şey yapılması gerekmediğini, yapılması gerekse bile yapılmamasının daha ucuza mal olacağını savunurken görüyoruz. Devletin etkinliğini sürekli azaltmaya çalışan bu kişiler, Ronald Reagan'ın Yıldız Savaşları projesine ise büyük destek veriyor! Aynı kişiler, ne zaman bilimsel veriler sanayinin çıkarına dokunacak olsa harekete geçiyor ve bilimsel görüşlerin kamuoyunca anlaşılmasını engellemeye çalışıyor. Bazen biri başrolü oynuyor, bazen diğeri. Ve bu işi çok iyi beceriyorlar. Hepsi, vaktiyle ya kendi alanlarına ya da soğuk savaşın kazanılmasına yönelik önemli bilimsel veya teknolojik katkılar yapmış bilim insanları... Ve bundan gelen prestijlerini, kamuoyunu ve basını etkilemek için kullanıyorlar. Şimdi ele aldıkları konularda uzmanlıkları yok. Verileri çarpıtan, okuyanı yanıltan bildiriler, raporlar hazırlıyor, veya hazırlanmasına aracı oluyor, bilimsel görüşleri kamuoyuna yanlış aktarıyorlar. Bilim insanlarına, araştırmalarına saldırıyor, uzmanların kamuoyu, basın veya siyasilerin gözündeki güvenilirliğini azaltıyor ve onları yıldırıyorlar. Basını çok iyi kullanıyor, tüm uzmanların görüş birliğinde olduğu konularda dahi kendi karşıt görüşlerine en az aynı ağırlıkta yer verilmesini sağlıyor, sanki o konuda hala önemli bir bilimsel tartışma varmış havası estiriyorlar. Özellikle büyük basın organlarında sadece kendi görüşlerinin yayınlanmasını, bilimsel görüşlerin ise ancak yine bilim adamlarından başkasının okumadığı dergilerde kalmasını sağlıyorlar. Dördünün de hedefi hep aynı ve çok açık: Beğenmedikleri bir bilimsel görüş hakkında tozu toprağa katıp şüphe uyandırarak o konuda somut adım atılmasını engellemek. Farklı durumlarda benzeri ama yine de değişik yöntemlerin aynı kişilerce uygulandığını gördükçe aklıma küçükken izlediğim çizgi diziler geldi. Bu bilim adamları, her bölümde karşımıza yeni bir hain planla çıkan İskeletor gibi görünmeye başladı gözüme. Benzeri oyunlar: Şimdi ve burada Bütün bunları okurken, ister istemez aklıma geçen yıl Wikileaks sızıntısıyla ortaya çıkan entrikalar da geldi. Külebi ve Eren'in (2011) bu sızan belgeler üzerindeki incelemesinden öğreniyoruz ki Türkiye'deki genetiği değiştirilmiş organizmaların üretimine ve tüketimine yönelik görüşlerin olumsuzluğundan yakınan ABD'nin Türkiye temsilcileri, ülkelerine yolladıkları kriptolarda bu yöndeki bilim propogandasının ipuçlarını veriyor. GDO'ların yaygın kullanımını savunan bir uzmanın Türkiye'deki üniversitelerde vereceği konferanslar ve Bilim ve Teknik dergisine vereceği mülakat Amerikalı yetkililerince ayarlanmış (Şekil 2A). Dergiye bakılınca (Şekil 2B) bu uzmanın Illionis Üniversitesi'nden Prof. Bruce Chassy olduğu anlaşılıyor. Kendi laboratuvarından 1998'den bu yana araştırma makalesi yayınlamamış, üniversitesinin sitesine göre yeni doktora öğrencisi kabul etmeyen ve tüm zamanını GDO savunmasına ayırmış Chassy'nin bu akademik profili, bahsettiğim dörtlününkine çok uyuyor. Chassy'nin bu konuda ilk bakışta mantıklı yüzeysel bilimsel cevaplarla işin ardındaki ekonomik ve siyasi gerçeklere değinmediğini görüyoruz, özellikle Öztürk'ün (2011) incelemesinde. GDO'lar konusundaki bilimsel tartışma hala sürüyor. Ancak bu girişimin bu tartışmadaki yeni veri ve kararlara, özellikte aleyhte olanlara, saygı duymasını beklemek güç. İdeolojilerin pençesindeki bilim Peki bu bilim adamları bu işlere bu kadar bulaşıyorlar? Para için mi? Conway ve Oreskes işin ardında çıkarcı değil, ideolojik bir yaklaşım görüyor. Seitz, Singer, Nierenberg ve Jastrow dörtlüsünün ortak yanları aşırı bir piyasa serbestçiliği: Onlara göre piyasanın gizli eli her sorunu çözecektir ve buna en ufak bir müdahale bile hürriyet düşmanlığıdır. O kadar ki devlet sigarayı sınırlamak yerine sağlıklı sigara araştırmalarını teşvik etmelidir, yeter ki sigara içme hürriyetine halel gelmesin! Bunun gibi, piyasanın çözemiyor olduğu, devlet müdahalesi gerektiren bir sağlık veya çevre sorununun var olabileceğini kabul edemiyor, bunlardan söz edenlerin karpuz gibi dışta yeşil, içte kırmızı, yani çevreci görünümündeki gizli sosyalist olduğunu düşünüyorlar. Bu yolda önlerine bilim bile çıksa ona saldırmaktan çekinmiyorlar. Aslında ideolojik sebeplerle karşı çıktıkları siyasi düzenlemeleri, işin ardındaki bilimin anlaşılmasını önleyerek engellemeye çalışıyorlar. Eklemek gerekir ki ideolojik önyargıların bilim anlayışına etkisi sosyalist sistemde de vakiydi: Sovyetler Birliği'nde tarımcı Trofim Lısenko (Şekil 3), devlet ideolojisine uygun, ama yanlış bir biyoloji anlayışını savunmuş, böylece Stalin'in desteğini alarak bütün ülkenin tarım politikasını belirlemişti. Lısenko'ya prestijini geçmişteki olmayan mesleki başarıları değil, çiftçi bir kökenden gelmiş, eğitimsiz biri olması sağlamış, sosyalist söylemle süslü, daha bitmeden başarılı ilan edilen uyduruk deneyleri onu partide yükseltmişti. Bu saçmalıklara itiraz eden bilim insanları ise sürgünü boylamıştı. Böylece Lısenko, bilimin kamuoyundaki görüntüsünü etkilemekle kalmamış, bilimsel araştırmaların kendisine de büyük bir darbe indirmişti. Bu ideolojik tercih Sovyetler'e çok pahalıya patlamış, tarım büyük sekteye uğrayınca milyonlarca insan açlıktan ölmüştü. Başarılı bir anlatım Beş yıllık bir çalışmanın ürünü olan Kuşku Tüccarları konu aldığı olayları çok büyük bir başarıyla naklediyor. Her bir konudaki bilimsel gelişmeler herkesin anlayabileceği bir şekilde aktarılmış. Bu da kuşku tüccarlarının neleri çarpıttığını veya gizlediğini çok rahatça anlamamı sağladı. Yazarlar bazı durumlarda küçük bir hayali parantez içinde bilimin nasıl işlediğini, bilimsel kuşkunun yerini, bilim adamlarının nasıl tartışarak böyle konularda uzlaşmaya vardığına da değinmişler. Bu açıklamalar hakemli bilimsel yayın sistemine gereğinden fazla önem atfediyorsa da okuyanların bilimsel süreci anlamasına katkıda bulunacaktır. Bu sebeplerle İngilizce bilenlerin okumasını, birilerinin de Türkçeye çevirmesini temenni ettiğim bir kitap, Kuşku Tüccarları...


Bundan yüzyıl önce, Robert Scott ve dört meslektaşı Güney Kutbu'na yaptıkları talihsiz bir keşif yolculuğu sırasında öldüler. Christopher Riley, Antarktika'ya özgü uç koşulların insan vücudundaki etkilerini anlamamıza yarayan bilimsel süreçleri inceliyor ve bir araya geldiklerinde Scott ve beraberindeki ekibinin ölümüne neden olan bu koşulları gün ışığına çıkarıyor. 1912 yılında, Antarktika kıtasına olan ilgisizliğimiz, böyle bir yerdeki uç iklim koşullarının insan vücuduna olası etkilerine olan ilgisizliğimizle bir yarış halindeydi. İnsan ruhunun güçlükleri alt ettiği ve gezegenleri keşfetmeye giriştiği bu keşif gezileri çağında, insan vücudunun fiziksel kısıtları, üzerinde çok da düşünülen ve kabul gören konular değildi. O günlerde, Scott gibi maceraperest adamların bilime duydukları güven, bilmedikleri şeylerin kendilerine zarar veremeyeceği yolunda olan inançlarıyla perçinlenmişti. Bu sarsılmaz iyimserlik, genelde Viktorya dönem keşiflerinin temel kaynağını oluşturuyordu ve beraberinde biraz da iyi şans olduğunda genelde keşifleri zaferle sonuçlanıyordu. Ancak şans kaşiflerin yanında olmadığında, korkunç sonuçlara da yol açabiliyordu. Soğuk Scott, kendinden önceki kutup kaşifleri gibi, aylar boyunca soğuk bir ortamda kalmanın sonunda insan vücudunda bazı adaptasyonlara neden olacağına, bu adaptasyonların da insanların hayatta kalmalarını kolaylaştıracağına inanıyordu. Gerçek şu ki insanlar homeotermik canlılardır ve dondurucu soğuk yerine daha ılıman iklimlerde yaşamak üzere evrimleşmişlerdir. Soğuğa karşı olan en temel adaptasyonumuz olan ve kol ve bacaklarımıza giden kanı azaltmaya yarayan damar büzüşmesi, sadece ilave bir kat giysinin bize verebileceği kadar bir ısıl koruma sağlar. İronik olanı, damar büzüşmesi yoluyla sağladığımız bu koruma, bizi soğuk ısırığına karşı da savunmasız kılar. Soğuk ısırığı sırasında, hücrelerimizin içindeki sıvı donarak buz kristalleri haline gelir ve bu kristaller hücrelerde geri döndürülemeyen hasarlara neden olur. Scott ve ekibi, kutup bölgesinden dönerken -40 C'lik soğuk bir havayla karşılaştılar ve hepsi soğuk ısırığının kurbanı oldular. Aslında, Antarktika yaylasında bu denli soğuk havaların çok nadir olduğunu biliyoruz. 30 yıl boyunca yapılan meteorolojik ölçümler, Scott'un Güney Kutbu'na gitmeye çalıştığı mevsimlerde Antarktika'daki hava sıcaklığının ortalama 25 C civarında olduğunu gösteriyor. Scott'un deneyimlediği kadar soğuk günler ancak on yılda bir görülüyorlar, on yıldan dokuzunda hava sıcaklığı hayatta kalmaya çok daha elverişli. Ancak ne büyük şanssızlık ki 1912 yılı çok soğuk bir yıldı ve -40 C sadece soğuk ısırığı riskini artırmakla kalmıyor, aynı zamanda kayakların altındaki karların erimemesi nedeniyle kızakla kaymayı da imkansız hale getiriyordu. Bu durumda kaşifler, kızaklarını çekmek zorunda kalmışlar ve bu nedenle olması gerekenden çok daha fazla enerji harcamışlardı. Bu sıradışı hava sıcaklığı bölgedeki hava basıncını da artırmış ve bu artan basınç normalde yüksek yaylalardan sahile doğru esen rüzgarı da engellemişti. Normalde, bu rüzgarın keşif ekibini önüne katıp daha hızlı ilerlemerini sağlaması gerekirdi. Rüzgarın yokluğu ve karın kızakla kaymaya elverişsiz derecede soğuk olması ekibin ilerlemek için fazlasıyla çabalamasına neden olmuştu, böylece hem kendilerini sıcak tutmak hem de ilerleyebilmek için çok daha fazla kalori harcamak zorunda kalmışlardı. Açlık 1912 yılında beslenme bilimi hala emekleme aşamasındaydı.Besinler ve insan vücudundaki metabolizmalarının altındaki kimyasal ve fiziksel etkiler hakkında çok az şey biliniyordu. Ancak ana besin gruplarının sağladığı enerji miktarı 20. yüzyılın başlarında ölçümlenmişti, bu nedenle Scott'un yağın kalori değeri hakkında bilgi sahibi olması gerekir. Ancak bu bilgiye rağmen, tıka basa dolu 100 kg ağırlığındaki bir kızağı buz üzerinde itmeye çalışmak gibi öngörülmeyen aktivitelerin vücutta doğuracağı artmış kalori ihtiyacı tam olarak hesaplanmamıştı. Bu hesap, Scott'dan yaklaşık 80 yıl sonra Dr. Mike Stroud ve Sir Ranulph Fiennes 1992-1993 yıllarında Antarktikayı yürüyerek kat etmeye kalkıştıklarında yapılacaktı. Stroud ve Fiennes, bu yürüyüş sırasında kişi başına günde 7000 kcal harcadılar, yokuş yukarı çıktıkları günlerde bu rakam 11.000 kcal'ı bulmuştu. Bu rakamlara karşılık, Scott'un ekibinin günlük porsiyonlarının kalori değeri sadece 4.400 kcal idi, yani kilo vermelerini önleyecek miktarın %60'ından daha azdı. Scott hesaplamalarını yaşadığı dönemde elinde bulunan en iyi veriler üzerinden yapmıştı, bu veriler ise Ernest Shackleton tarafından 1908 yılında yapılmış bir Antarktika keşif gezisinden geliyordu. Fizyolojist Lewis Halsey ve Mike Stroud'a göre, kalori alımındaki böyle bir eksiklik, ekip üyelerinin vücut ağırlığında haftada yaklaşık 1.5 kg kayba neden olmuş olmalı. Stroud, Güçlüler hayatta kalır isimli kitabında, bir insanın kayda değer şekilde güçten düşmeksizin vücut ağırlığının en çok %15'ini kaybedebileceğini belirtiyor. Arama ekibinin kayıtlarına göre, Scott öldüğünde vücut ağırlığının %40'ını kaybetmişti. Bu denli çarpıcı bir kaybın kalori eksikliğine ilaveten bir diğer nedeni de o yıllarda metabolizma ile ilgili çok temel bir yanlış anlaşılma idi. 20. yüzyılın başlarında, kasların egzersiz sırasında kasılmaları sonucunda kütlelerinin bir kısmını kaybettiklerine inanılıyordu. Bu nedenle, bu tip bir keşif seyahati için yağ yerine proteince zengin bir diyet önerilmişti. Bu öneri sonucunda erzaklarda ekip üyelerinin esas ihtiyacı olan yağ kısıtlanarak protein miktarı artırılmış ve bu da öğünlerdeki kalori miktarının ekip üyelerinin keşif sırasında yapacağı fiziksel aktiviteler için gerekli olacak kalori miktarının altına düşmesine neden olmuştu. Bugün artık yoğun fiziksel aktivite sırasında ilk üç saat içinde vücuttaki hazır glikoz depolarının tükendiğini biliyoruz. Bu sürenin sonunda , vücut karbonhidrat ve yağlardan enerji elde etmeye başlıyor. Vücuttaki proteinler, yani kas dokusu, ancak yağ ve karbonhidrat depoları bitince glikoza çevrilip enerji üretiminde kullanılıyorlar. Bir gram yağ yakıldığında 9 kalori enerji ortaya çıkarken, bir gram karbonhidrat veya protein yakıldığında sadece 4 kalori enerji ortaya çıkıyor. Olası kalori eksikliğinin önüne geçmek için bu bilgiler ışığında hazırlanan modern Antarktik diyetler oldukça yağdan zengin. Stroud ve Fiennes, 1992-1993 yıllarında teknolojik destek olmadan insan gücüyle yaptıkları Antarktika yürüyüşünde, kaslarını koruyacak yüksek enerjili bir diyet uyguladılar. Diyetlerinin %57'sini yağ, %35'i karbonhidrat ve sadece %8'i proteinden oluşuyordu. Bu yüksek enerjili diyete rağmen, harcadıkları günlük kalori, besinle aldıklarının üzerine çıktı ve her biri yaklaşık 20 kg kaybetti, seyahat sırasında ortaya çıkan kas dokusu kaybı nedeniyle de fiziksel kondisyonlarında %20 düşüş ortaya çıktı. Stroud ve Fiennes'in diyetinin aksine, Scott'un porsiyonları sadece %24 yağ, %29 protein ve %47 karbonhidrat içeriyordu. Bu oranlarla, Scott ve ekibinin attıkları her adımda kilo vermiş olması ve sonunda aşırı derece zayıflamaları çok da şaşırtıcı bir durum değil. Ekip üyeleri zayıfladıkça, vücut sıcaklıklarını sabit tutabilmek için daha çok çabalayacak ve hipotermiye daha da meyilli hale geleceklerdi. Bu diyete devam ettikleri sürece vücutlarındaki yağ ve protein depoları tamamen boşalacak ve artık hayati organları metaboliza etmeye başlayacaklardı. Bu durum nedeniyle kısa zaman içinde fizyolojik fonksiyonları bozulacak, kalp ve damar sistemi kapasitelerinde azalma, ve metabolizma hızlarında yavaşlama meydana gelecekti. Yavaşlayan metabolizma nedeniyle ısı üretimi mekanizmaları iyice bozulacak, bu yokuş aşağı süreç önce ciddi hipotermiye neden olacak ve ardından da ölümle son bulacaktı. İskorbüt C Vitamini Eksikliği Günümüzde raflarda sıra sıra gördüğümüz multi-vitamin tabletleri satan dükkanlar, vitaminlerin beslenmemizde ne kadar önemli bir rol oynadığını unutmamıza neden oluyor. Ancak Scott, vitaminlerin öneminin bilinmediği bir çağda yaşıyordu. Evindeki beslenmesi sağlıklı bir yaşam sürdürmesini sağlayacak kadar vitamin içeriyor olmasına rağmen, yolculuk için hazırladığı yiyecekler sağlıklı olmasını sağlayacak hayati mikrobesinlerinden yoksundu. Örneğin, o yıllarda uzun süreli seyahat edenlerin bir hastalığı olan C vitamini eksikliği yani skorbütün, besinlerin saklandıkları kaplardan yayılan zehirler yüzünden ortaya çıktığı sanılıyordu. Hatta bazıları, skorbütün bulaşıcı bakteriyel bir hastalık olabileceğine inanıyorlardı. Skorbütün en belli başlı belirtisi küçük damarların çeperlerindeki bozulma ve yara iyileşmesindeki gecikmeydi. Daha ileri vakalarda vücudun farklı yerlerinde iç kanamalar, hatta beyin kanaması görülebiliyordu. Sebze, taze meyve ve et gibi belirli başlı yiyeceklerin bu belirtileri iyileştirdiği biliniyordu. Ancak karanlık, soğuk ve yoğun bedensel aktivitenin de kötü beslenmenin yanı sıra skorbütün nedenlerinden olduğu sanılıyordu. Ne yazık ki ekibin bakterileri öldürmek için erzaklarını pastörize etmesi çok ciddi bir soruna neden olmuştu: Pastörizasyon işlemi sırasında skorbüt olmalarını engelleyecek tek şeyi de imha etmişlerdi: C vitaminini. Diğer vitaminlerin aksine, insan vücudu C vitamini sentezleyemez. Vücudumuz en çok 12 hafta boyunca C vitaminini askorbik asit olarak depolayabilir. Bu süre, Scott'un kutup noktasından geri dönüş yolculuğu ile aynı uzunluktaydı. Artık, C vitamininin bağ dokumuzun yapı taşı olan kollajen sentezi için hayati öneme sahip olduğunu biliyoruz. Kollajen eksikliğinde, deri, yara ve tendonların gelişimi bozulur, iyileşmeleri yavaşlar. Eksiklikten muzdarip olan kişilerin kasları -ki buna kalp kasları da dahil- zayıflar. Her ne kadar Dr. Edward Wilson'un günlükleri bu belirtilerden bahsetmemiş olsa da belirtilerin açlıktan kaynaklanan güçten düşmeden ayırdedilememiş olması mümkün. Bugün, skorbüt hastalığının ekibin güçten düşmesine büyük katkısı olduğunu düşünüyoruz. Gerçekten de ekibin çelimsiz vücutları yaklaşık 8 ay sonra bulunduğunda Astubay Edgar Ewans'ın cildinde iyileşmemiş yaralar mevcuttu, burnu çürümüştü ve ellerinde iltihaplı yaralar açılmıştı. Yükseklik Deniz seviyesinin 3000 metre yukarısındaki kutup yaylalarındaki havanın oksijen miktarı deniz seviyesine göre %30 daha azdır. Bugün, yüksekliğin insan vücuduna etkisi hakkında bildiklerimizin çoğunu son 50 yılda öğrendik. Scott bunların hiçbirini bilmiyordu. Soğuk ortamlara uyum sağlayamamızın aksine, vücudumuz düşük oksijen seviyesine kolaylıkla adapte olabilir. Önce hücre solunumumuzun verimliliğini artırırız, birkaç hafta içinde de kırmızı kan hücrelerimizin sayısını ve hemoglobin konsantrasyonunu yükselterek damarlarımızın oksijen taşıma kapasitesini artırabiliriz. 2007 yılında, Londra Universitesi'nde çalışan Dr. Daniel Martin, Everest'in tepesinde, yüksek irtifalarda kandaki oksijen miktarını ölçen bir deney yaptı. Everest dağının en yüksek zirvesinde atar damar kanında oksijen miktarı ölçülen Daniel, şimdiye kadarki bilinen en düşük kan oksijen seviyesini kayda geçirdi. Yaptığı bu deney, Gümüş Kulübe adıyla anılan ve 1960'lardan beri Akut Dağ Hastalığı 'nı anlamak için yapılan deneylerin son aşamasıydı. Bu deneyler gösterdi ki insan vücudu yüksek irtifaya hızla uyum sağlayacak fizyolojik değişimler gösterme kapasitesine sahip olsa da düşük basınçlı oksijene maruz kalmanın yine de istenmeyen ciddi fizyolojik etkileri mevcut. ADH'nin belirtileri arasında baş ağrısı, iştahsızlık, bulantı, kusma, baş dönmesi ve uykuda düzensiz nefes alma var. Kaşiflerin günlüklerinde bu belirtileri deneyimlediklerine dair notlar var. Bu deneyim, kesinlikle fiziksel anlamda çöküşlerini hızlandırmış, psikolojik durumlarının bozulmasını hızlandırmış ve iyileşmelerini engellemiş olmalı. Ancak, ADH'nın bugünkü kadar detaylı bilinmemesi nedeniyle Scott'un ekibinin bu durumun zaten bozulmaya başlamış fiziksel ve mental durumlarına olan etkisinin farkında olması ya da sürekli sıvı alımı ile ADH'yi tedavi etmeleri mümkün değildi. Peki bunlara değdi mi? Bu ekibin 1912 sonbaharında, Antarktika yaylasında geçirdikleri 50 gün boyunca çektikleri acılar günlüklerinin her sayfasına kazınmış durumda. Ancak çektikleri acılara rağmen, önceden yaptıkları programa uyarak kutup yolculuklarına devam ettiler, 7 Şubat'ta Mt. Buckley'den 14 kg kaya örneği toplamak ve bunların kaydını tutmak için durakladılar. Bu örnekleri toplamak, yaptıkları keşif gezisinin ana hedefiydi ve onları taşımanın getirdiği ilave yüke rağmen, ekibin bu keşif gezisini bilimsel veri toplamak için yaptığına olan inancı tamdı. İlerleyen haftalarda başlarına gelenlere rağmen, bir arama ekibi daha sonra topladıkları örnekleri bulacaktı ve ekip üyeleri boşu boşuna ölmemiş olacaklardı. Verdikleri moladan on gün sonra, bir süredir sürekli tökezlemeye başlamış olan Astsubay Evans tekrar düştü, yolculuktan zaten yeterince zayıflamış olan bedeni artık iflas etmişti ve 17 Şubat'da beyin sarsıntısı nedeniyle öldü. Evans'ın ölümü zaten kötü hava koşulları ve yetersiz besin nedeniyle morali iyice bozulmuş olan diğer ekip üyelerini çok etkilemişti ve onların da çöküşlerini hızlandırdı. O zamanlar tam nedeni anlaşılamayan ağrılı kar körlüğü bu dünyadaki son günlerini inanılmaz ızdıraplı hale getirmişti. Durumu diğer ekip üyelerinden daha hızlı bozulan kaptan Lawrence Oates, 16 Mart sabahı çadırından çıkıp yürümeye başladı ve bir kar fırtınası içinde kayboldu, vücudu asla bulunamadı. Scott, Bowers ve Wilson bir sonraki erzak depolarına kadar gitmeye çalıştılar, ancak bir fırtına nedeniyle duraklamak zorunda kaldılar ve fırtına geçene dek çadırlarına sığındılar. 800 millik dönüş yolculuğunu bitirip son erzak depolarına ulaşmaya sadece 11 mil yolları kalmıştı. Ancak tarih 29 Mayıs olduğunda fırtına hala dinmemişti, tüm enerjileri ve yemekleri son şansları ile birlikte tükenmişti. Scott'un son günlük yazısı şöyle diyor: Sonuna kadar dayanacağız, ama elbette ki gün geçtikçe daha çok güçten düşüyoruz, sonumuz çok uzakta olamaz. Yazık, ama artık daha fazla yazamayacağım.... Tanrı adına ailelerimize iyi bakın. Sekiz ay sonra bir arama ekibi Scott ve kalan iki ekip üyesinin cesetlerini çadırlarının içinde buldu. Donmuş bedenlerinin yanında topladıkları fosiller, tuttukları hava durumu kayıtları, çeşitli notlar ve Scott tarafından çekilmiş fotoğraflar vardı. Seyahatleri boyunca, karşılaştıkları korkunç sona kadar araştırma ve keşif amaçlarından sapmamışlardı. Antarktika'ya 45 yıl boyunca kimse gitmedi. Ancak Scott'un 1912'de yaptığı Güney Kutbu gezisinde toplanan veriler buzul bilimi, jeofizik, oşinografik akıntılar ve Dünya'nın manyetik alanları ile ilgili çalışmaları yıllarca besledi. Scott'un cesedinin hemen yanında bulunan fosillerden biri Glossopteris indica idi: 250 milyon yıllık, soyu tükenmiş bir tür huş ağacı. Bu ağacın Antarktika'da bulunması, tüm güney kıtalarının bir zamanlar birleşik olduğunu kesin olarak kanıtladı. Bu, kayan kıtalar teorisini destekleyen çok önemli bir veriydi ve gezegenimizi jeolojik olarak anlama sürecimizdeki çok önemli bir zinciri tamamlamıştı. Bu veriyi insanlığa sunmak, Güney Kutbu'na ilk varan kişi olmaktan çok daha büyük bir ödüldü, hatta uğrunda ölmeye değecek kadar büyük...


İnsanoğlu tarihi boyunca hastalıklardan pek çok sıkıntı çektiği gibi, hala bu sıkıntıları aşmak için yollar aramakta. Kimi zaman ciddi enfeksiyonlar, kimi zamanda basit enfeksiyonlar geçirsek de, hepimiz hemfikiriz ki; hastalıklar can sıkıcıdır! Peki bizim için can sıkıcı bu sürece sebep olan virüsler ve bakteriler gibi dış etmenleri vücudumuz nasıl önce nasıl tanıyor ve nasıl hafızasında tutuyor? Hastalıklar konusunda büyük bir avantajımız var ki, geçirdiğimiz bir hastalığa genelde tekrar yakalanmıyoruz. Bu görevi üstlenen kazanılmış bağışıklık sistemi elemanları, görevlerini şaşırtıcı bir teknikle yerine getiriyor ve bizi aynı hastalığa tekrar yakalanmaktan koruyor. Gelin, bunun için önce bağışıklık sistemimizin kısaca nasıl çalıştığını tekrar hatırlayıp, bu ajanların lenfositler üzerinde gerçekleştirilen genetik rekombinasyonlarla nasıl tanındığına ve bunun hayati önemine bir bakalım. Vücudumuz ile dışarıdan gelen tehditlerin ilk karşılaşması ilk olarak deri ve ağız-burun açıklıklarımızın iç yüzeyini örten mukoza zarlarında gerçekleşir. Bu yapılarımız da koruma için özelleşmiş salgılar üretir. Normal koşullarda; yaralanma ve benzeri bir durum yoksa, buralardan vücudumuza mikropların girmesi bir hayli zordur. Fakat tabii ki bu her zaman işe yaramamakta ve bu ilk savunma hattından içeriye mikroplar girmekte. İşte bu noktadan sonra bağışıklık sistemimiz devreye girer ve bu ilk savunma hattını aşan mikroplara karşı amansız savaşına başlar. Öncelikli olarak mikropların girdiği bölgedeki vücut hücreleri çeşitli moleküller salgılayarak o bölgede bir yangı oluşmasını ve bölgedeki kılcal kan damarlarının genişleyerek daha fazla geçirgenlik kazanmalarını sağlar. Ayrıca yaralı bölgedeki kan damarları yine bazı molekülleri salgılayarak fagositik akyuvarların bölgeye çağırılmasında rol oynar. Böylece alarm verilen bölgeye akyuvarlarımız hızla ulaşır. Dışarıdan gelen mikropların dış yapılarında bulunan çeşitli proteinleri tanıma özelliğine sahip ve fagositoz yapabilen akyuvarlarımız sayısını arttırır tanıdığı bütün davetsiz misafirleri yutmaya başlar. Bağışıklık sistemimizin bu kısmı çok özelleşmiş tanıma sistemleri kullanılmadığı için ve sonradan kazanılan tanıma sistemleri olmadığı için kalıtsal bağışıklık sistemi olarak adlandırılır. Peki, buraya kadar kısaca gözden geçirdiğimiz kalıtsal bağışıklık sistemimizin gözünden kaçan ya da bu savunma sisteminin yok etmekte zorlandığı mikroplar yok mu? Tabii ki var. Peki bunları kim, nasıl tanıyor? İşte asıl soruya şimdi geldik. Bildiğimiz gibi kanımızda fagositoz yapan akyuvarlar dışında başka akyuvar tipleri de var. Bu akyuvar tiplerinden biri; T hücrelerini, NK hücrelerini ve B hücrelerini kapsayan lenfositlerdir. Lenfositler; diğer kan hücreleri gibi fetusun kemik iliğindeki ya da karaciğerindeki pluripotent denilen kök hücrelerinden oluşur ve gelişimlerini tamamladıkları yere göre işlev kazanarak T veya B hücreleri olarak adlandırılırlar. Bu lenfositler edinilmiş bağışıklık sistemimizin yapı taşlarını oluşturular. Burada ele alıp inceleyeceğimiz temel lenfosit B hücreleri olacak. B hücrelerinin dış yüzeyinde yabancı yapıları tanıyan ve onlara bağlanan 'antikor' olarak adlandırdığımız glikoprotein yapılar vardır. Bu antikorlar immunoglobulinler olarak da adlandırılır. Tipik bir antikor molekülü Y şeklinde bir yapıdadır ve 4 polipeptid zincirinden oluşur. İç taraftaki diğerine göre uzun olan zincire ağır zincir, dıştaki kısa zincirlere ise hafif zincir denir. Antikorun bu temel yapısı yabancı proteinlere bağlanmak için hayati önem taşır. Çünkü ağır ve hafif zincirin ucundaki bağlanma bölgesi 'antijen' tanıma özelliğine sahiptir. (Şekil 1) Bu özel yapılara sahip B hücreleri yoğun olarak dalakta konumlanarak kan içerisinde önüne gelen her yapıya dokunur ve antikor yapısının bağlanabildiği antijeni arar. İşte bu noktada bu antikor yapılarının hangi antijenleri tanıyabildiği çok önemlidir. Kanda dolaşan farklı antijenleri tanımak için farklı antikorlar üretmek gerekmektedir ve B hücreleri bu işte gerçekten çok ustadır! Peki nasıl? Yukarıda bahsettiğimiz antikor yapısının uç bölgelerinde tanıma bölgeleri olduğunu söylemiştik. Bu uçların sürekli ve rastgele olarak değişmesi, herhangi bir antijeni tanıma ve yakalama olasılığı yüksek antikorların üretilmesi hayati önem taşır. Tek tip üretilen antikorlardan çok fayda göremeyeceğimiz belli! B hücreleri bu çeşitliliği sağlamak için, normal vücut hücrelerinde göremeyeceğimiz bir mekanizmayla tanıma bölgelerini kodlayan, yeri ve sayısı belirli olan çok sayıdaki genleri çok farklı yerlerden ve farklı biçimlerde kesip-biçerek ortaya tamamen yeni bir DNA dizisi çıkarır! Bu kesip çıkarılan bölgeler o kadar farklı şekillerde yeniden yapılandırılır ki, ortaya çıkan olasılık şaşırtıcı düzeyde olur. Ve bu genomdan kodlanan tanıma bölgeleri bir öncekinden farklı bir yapı kazanıp, farklı antijenler tanıyabilir. (şekil 2) Normalde bütün hücrelerimizdeki DNA'ların aynı olduğunu bilirdik, değil mi? Evet ama B hücrelerin buna dahil olmadığını söylebiliriz! B hücrelerindeki bu rekombinasyonal mutasyonlar hayat kurtarıcı özelliğe sahipler. Ve B hücreleri bu rekombinasyonu özel olarak idare eden ve özellikle hata yapmaya eğilimli enzimler üretirler. Son olarak; çok farklı şekillerde dizayn edilen bu antikorlar bütün vücudumuzda devriye gezer ve antijen arar. Antijenleri bulduğu zaman ise, bir kısmı büyük bir hızla kendilerini çoğaltır ve yüzeyindeki antikorları hücre dışına salgılar. Hücre dışına çıkan antikorlar yüzeyi ile yabancı maddelere tutunur ve onları işaretleyerek etkisiz hale getirmeleri için fagositik hücrelere sunar. Aynı antikoru içeren bir kısım B hücresi ise kendini bellek hücreleri olarak ayırır ve uzun süre kanımızda kalırlar. Daha sonra aynı antijenle karşılaştığında bellek hücreleri bu antijeni tanır. Böylece vücudun erken ve hızlı tepki üretmesini sağlarlar. Önceden hastalık simülasyonları: Aşı Yukarıda son olarak sarfettiğim cümle size de bir şeyleri çağrıştırmış olmalı diye düşündüm ve bu mekanizmayı kullanarak üretilen aşılardan kısaca bahsetmek istedim. Siz de çocukken kızamık aşısı oldunuz değil mi? Ya çiçek aşısı? Peki siz korkup bağıran çocuklardan mıydınız? Yoksa korktuğunu belli etmeyen, sınıfta kahraman olma umuduyla en öne atlayanlardan mı? Çocukken çok fazla kafa yormadığımız ya da anlayamadığımız aşı olayı tam olarak savunma sistemize karşılacağı tehlikeler için önceden bir uyarı ve destek niteliğinde. Aşı dediğimiz şeyin aslında kulaktan dolma da olsa 'zayıflatılmış mikrop'lar olduğunu biliyoruz hepimiz. Aslında tam olarak öyle olmasa da, temel olarak aynı etki mekanizması kullanılır. Aşı ile birlikte savunma sistemini uyarmak için sadece mikroplar verilmeyebilir. Örneğin bu mikropların salgıladığı toksik proteinler de verilebilir. Ya da hastalık yapıcı virüslerin dış yapılarında bulunan proteinler. Sonuç olarak vücdumuza giren, çok güçlü hastalık etkisi göstermeyen bu yapılar yukarıda bahsettiğimiz özel B hücreleri tarafından tanınır ve hafızaya alınır. B hücreleri artık aynı mikropların saldırısına çok hızlıca yanıt verip yok edebilecek teknik bilgiye sahiptir!


Bir bilim adamı önce okur. Sonra yine okur. Bir miktar daha okuduktan sonra bir değişiklik yapıp okumadıklarını da okur. Sonra düşünür, hipotezini kurar ve deneylerine başlar. Hipotezini destekleyen sonuçlar üretebilirse bunu yazar ve yayınlar. Hipotezi desteklenmiyorsa, ne olup bittiğini anlayabilmek için tekrar okumaya başlar. Döngü bu şekilde devam eder gider. Okumak, gerçek bir bilim adamının gerçekleştirdiği en elzem aktivitedir. Öyleyse bilim adamının okuyabilmesi için gerekli koşulların sağlanması gerekir. Bu koşullar bilimsel dergilere sınırsız erişimin sağlanması şeklinde olmak zorundadır ve bu, bilim adamının bulunduğu üniversitenin veya enstitünün kütüphanesinin sorumluluğu altındadır. Günümüzde kütüphaneler bu sorumluluğu yerine getirmekte güçlük çekiyor. Bunun sebebi, sayıları binleri bulan bilimsel dergilerin üyelik masraflarını karşılamak için büyük maddi kaynaklara ihtiyaç duymaları. Araştırmacıların hizmetine ihtiyaç duydukları zengin ve sürekli güncellenen arşivler sunulamadığı zaman bilgi paylaşımı ve dolayısıyla bilimsel ilerleme konusunda aksamalar meydana geliyor. Bu yazımda sorunun kaynağını inceleyeceğim ve çözümüne yönelik yapılabilecekleri aktaracağım. Akademik yayıncılık sektörü İlk hakemli bilimsel dergi 1665 yılında Philosophical Transactions adı altında yayınlanmaya başlanmış. Günümüzde ise 2.000 yayın evi, 23.000 dergiyle bilim, teknik ve tıp alanında yılda 1,5 milyon adet hakemlerce değerlendirilmiş makale yayınlıyor. Aşağıdaki şekilde görüleceği gibi tüm makalelerin %50'ye yakını, Elsevier, Wiley, Springer ve Taylor&Francis isimli yayınevleri tarafından piyasaya sürülüyor. Yaklaşık 19 milyar dolarlık akademik yayıncılık pazarının gelirlerinin dörtte biri bu dört büyük yayınevi tarafından paylaşılıyor. Aşağıdaki tabloda bu yayınevlerinin 2011 yılına ait gelirlerini, net karlarını ve kar marjlarını karşılaştırabilirsiniz. Zenginin malı züğürtün çenesini yorarmış. Akademik yayıncılık işinde çok para var. Bu işe bir el atmak lazım. gibi bir öneride bulunmaya niyetim yok. Amacım, bilimsel yayınlara bağımlı olan bir bilim adamı olarak bu sektörün para kazanma sistemini eleştirmek. Sisteme öyle bir kapitalist anlayış hakim ki, bilgi paylaşımına ciddi anlamda darbe vuruluyor. Fakat önce sistemin nasıl işlediğini anlayalım. Bilimsel bir makalenin yayınlanma süreci Olağan bir bilimsel makalenin yayınlanmadan önce izlediği süreç şu şekildedir: Bilim adamı makalenin taslağını hazırlar ve çalıştığı alanda makale yayınlayan bir dergiye gönderir. Derginin editörü, taslağı yayınlamaya değer bulduysa hakemlere yönlendirir. Hakemler bilgi ve tecrübelerinin ışığında taslakta sunulanları değerlendirirler ve eğer onlar da makalenin dergide yayınlanmasında sakınca görmedilerse metnin geliştirilmesi için bazı eklemeler ve değişiklikler isteyebilirler. Şu şu deneylerin de sonuçlarını ekleyin, şu şu soruya cevap bulmanız gerekiyor, kullanılan bu istatistiki yöntem yerine şunu kullanmalısınız, başlığı şu şekilde değiştirin, metinin düzenini şu şekilde ayarlayın gibi yorumları birer rapor halinde dergi editörüne yollarlar. Editör bu raporları inceler ve taslağın yazarına bildirir. Yazar gerekli değişiklikleri yaptıktan sonra editöre geri döner. Eğer editör ve hakemler yapılan değişikliklerden tatmin olmuşsa basım için son ayarlamalar yapılır ve makale nihayet yayınlanır. Yayınevlerinin olağanüstü kar marjlarının kaynakları Bir makale yayınlanmadan önce, bilim adamı yaptığı çalışmanın finansmanını devlet, üniversite, araştırma enstitüsü gibi kaynaklardan sağlamıştır. Makale dergide kabul edildiği takdirde yazarın emeğinin karşılığının dergi tarafından maddi olarak ödenmesi söz konusu değildir. Aksine bazen, yazar yazarlık ücreti adı altında dergiye belli bir meblağ öder. Ayrıca dergi yayınlanmadan önce makalenin tüm telif hakları yayınevlerine devredilir. Yani yazarın, kendi yaptığı çalışmanın kendi yazdığı makalesine ulaşabilmesi için dergiye tekrar para ödemesi gerekir. Hakemler, dergi editörü tarafından benzer konularda çalışan bilim adamları arasından seçilir. Taslak yorumlaması işi onlar için bir prestij kaynağıdır. Aynı zamanda hakemler, yapılmış bir çalışmadan yayınlanmadan önce haberdar olma ayrıcalığına sahip olurlar. Fakat sağladıkları bu servis karşılığı maddi herhangi bir beklentileri yoktur. Yani bir nevi, bilgi ve tecrübelerini dergiye bağışlarlar. Bu zincirde sadece editörün maaşı dergi tarafından ödenir. Hatta bazı dergilerin editörlüğünü de bilim adamları yine maddi bir karşılık olmadan yaparlar. Kısacası akademik yayınevleri, yazarlık, hakemlik ve bazen de editörlük servislerini bedavaya getirir, üzerine bir de ücret talep eder. Yayınevleri kütüphanelere üyelik satar ki bu üyelik ücretleri bol sıfırlıdır. Örneğin Elsevier'in Biochimica et Biophysica Acta dergisinin yıllık üyelik ücreti 20.930 dolar. Dergilerin basılmış hali kütüphanelere sadece birkaç kopya halinde postayla gönderilir. Fakat kütüphaneden yararlananlar makalelere çoğunlukla internet üzerinden erişir. Yani dergilerin kağıda basılmış hali günümüzde pek de gerekli değildir. Bu sayede yayınevleri basım ve dağıtım masraflarından tasarruf eder. Ayrıca basılmış dergilere ve internet sitelerine reklam alarak da ek gelir sağlar. Müşterinin pazarlık etme kabiliyetini düşürmek için yayınevlerinin uyguladığı ilginç bir taktik ise kütüphanelere dergi paketleri sunmak. Yani kütüphane, üye olmak istediği bir dergiyle aynı pakette sunulan ama istenmeyen başka bir dergiye de üye olmak zorunda bırakılır. Dolayısıyla üyelerine geniş bir arşiv sağlamak isteyen kütüphaneler bütçelerinin büyük bir bölümünü dergilerin yayınevlerine vermek zorunda kalır. Dünyanın en geniş arşivine sahip Harvard Üniversitesi Kütüphanesi'nin dergilere ödediği para yılda 3,5 milyon dolar. Harvard zengin bir üniversite olmasına rağmen kütüphanesinin yüksek maliyetlere ve sürekli artan fiyatlara dair yakınmaları geçenlerde gazetelerde çıktı. Kaçınılmaz olarak bazı üyeliklerini iptal edeceklerini söylüyorlar. Akademisyenleri açık ulaşım imkanı sağlayan dergilere yönelmeleri konusunda teşvik ediyorlar. Harvard bile böyleyse gelişen ülkelerin üniversiteleri ne yapsın? Kullanılan işletme sistemi ve pazarlama taktiği sonucu yayınevlerinin %32-42 aralığında değişen kar marjlarına ulaşması hiç şaşırtıcı değil. Aslında her sektörün kendine özgü kar marjı olur. Örneğin parekende satıcılığın kar marjı %3-4 civarındadır ki dünyanın en yüksek gelire sahip firması Wal-Mart %3.5 kar ediyor. Yatırım maliyetleri düşük düzeyde olan yazılım firmaları nispeten yüksek kar oranlarına sahiptir. Örneğin, Facebook'unki %17 ve Google'ınki %25. Eğitim, iş dünyası ve tüketime yönelik kitap basımında dünya lideri olan Pearson yayınevinin kar marjı %10 civarında. Elsevier yetkilileri, yüksek kar oranlarını verimli çalışma prensiplerine bağlıyorlar. Hiç de haksız sayılmazlar: Yayınlanan makalelerin yazarlarına herhangi bir kaynak sağlanmaması, hakemlik ve bazen editörlük hizmetinin bedavaya getirilmesi, üstüne telif haklarının elde edilerek yüksek fiyatlara satış yapılması, günümüzde dergilerin dağıtımının internet üzerinden yapılabilmesi sonucu şirket için oldukça verimli bir işletim sisteminin ortaya çıkması kaçınılmaz! Çözüm önerileri Akademik yayıncılığın bencil düzenine karşı herkesin yapılabileceği bir şeyler var. Cambridge Üniversitesi'nden matematikçi Tim Gowers'ın önayak olduğu The Cost of Knowledge isimli, özellikle Elsevier'i hedef alan bir protesto kampanyası sürüyor. Web sitesine girerseniz imzalayabileceğiniz bir dilekçe göreceksiniz. Elsevier'de makale yayınlamayacağım, hakemlik yapmayacağım veya editör olmayacağım. diyerek imzalayabiliyorsunuz. Bu yazı yazıldığında 11.940 kişi imza atmıştı. Ama Mesela Cell bir Elsevier dergisi. Orada bir makale yayınlama fırsatım olursa boykotun arkasında duramam. derseniz sizi anlarım. Bu durumda şöyle bir öneride bulunuyorum: Beyaz Saray'ın bir uygulaması var. Herhangi bir konuda hazırlanan bir dilekçe 30 gün içinde 25.000 kişi tarafından imzalanırsa Beyaz Saray çalışanları dilekçeyi dikkate alıyorlar. İmzalamak için ABD vatandaşı olmaya gerek yok. Şu anda vergi ödeyenlerce finanse edilmiş araştırmaların makalelerine internet üzerinden ücretsiz ulaşımının sağlanması başlıklı bir dilekçe mevcut. 25.000 imzaya ulaşmak için 19 Haziran'a kadar zaman var. Bu yazı yazıldığında 4.339 imza daha gerekliydi. Sizin için küçük ama insanlık için büyük bir imza atabilirsiniz. Bugüne kadar bilimsel bilginin yayılması misyonunu üstlenen akademik yayınevleri, bilgi paylaşımın hızlandığı ve ucuzladığı günümüzde bilim adamlarının emeğini ve devlet kaynaklarını sömüren bir konumdadır. Sorun, akademik yayıncılığın kar amacı güdüyor olması değil. Sorun, adil olmayan çıkar dağılımı ve bilgiye erişimin kısıtlanması. Bu konuda bilinçli bir direniş göstermek bilimin geleceği için önem arz ediyor. Ana sayfa resmi: Flickr'da Giulia Forsythe'nin CC BY-NC-SA 2.0 izinli eserinden değiştirilerek kullanıldı.