Haziran ayı başından beri ülke olarak çok ilginç, bir o kadar da adrenalin dolu günler yaşıyoruz. Onbinlerce insan bireysel özgürlük arayışıyla sokaklara dökülüp, barışçıl yöntemlerle protesto hakkını kullanmaya çalışırken orantısız bir polis müdahalesi ile gaza boğuluyor, dövülüyor, basınçlı su ile püskürtülüyor, bazen gözlerinden ve hatta canlarından oluyorlar. Sahilde durduk yerden saçından sürüklenen genç kızlardan, tekerlekli sandalye ile TOMA suyuna maruz kalan direnişçiye, bir otoparkta kıstırılan üç gencin kendilerinden sayıca çok üstün bir polis grubu tarafından sıkıştırılıp dövülmesine kadar pek çok video seyrettik. Çocukların, yaşlıların suratına biber gazı sıkılışına, mahallede devriye gezen polisin evlerin camını kıtıp içine gaz bombası attığına, hastane içine TOMA ile su sıkılışına şahit olduk. Peki bu polisler içinde hiç mi vicdan sahibi kimse yok? Nasıl oluyor da polis birliklerinin tamamı, her sağduyulu vatandaşın tüylerini ürpertecek müdahalelerde bulunuyor, insanların yüzüne doğrudan ateş edip gözlerinin akmasına sebep oluyor, ancak bu dehşet verici sahnelere rağmen aldıkları emirleri uygulamaya tereddütsüz devam ediyorlar? İşte bu soruların yanıtları toplum psikolojisinin çok ilginç konuları olan otoriteye itaat ve ötekileştirme başlıkları altında gizli. Milgram Deneyi: Otoriteye Hayır diyememek.... Yale Üniversitesi Psikoloji bölümünde çalışan Stanley Milgram, meşhur Nazi savaş suçlusu Adolf Eichmann'ın mahkemesinden üç ay sonra şu soruyu sorar: Nazi Almanyası'nda yaşanan soykırıma aktif olarak katılan binlerce kimse yaptıkları korkunç şeyin ne kadar bilincindeydi? Bu kötülükleri bilerek, isteyerek ve farkında olarak mı yapmışlardı, yoksa toplu bir ahlaki değişim ile kendi değer yargılarını görmezden gelerek otoritenin isteği doğrultusunda sadece emirleri mi uyguladılar? Bu hipotezini test etmek isteyen Milgram, psikoloji tarihine geçecek meşhur Milgram Deneyi'ni düzenler. Önce, deneye katılacak gönüllüler bulunur. Gazete ve sokak ilanları ile toplanan gönüllüler, cezalandırmanın hafıza ve öğrenme üzerine etkisi konulu bir deneye katkıda bulunacaklarını sanmaktadırlar. Gönüllüler laboratuvara geldiklerinde, üzerinde otorite sembolü olan beyaz önlük giymiş olan bir deney gözetmeni ve kendileri gibi bir başka gönüllü ile karşılaşırlar. Deney gözetmeni, gönülllere, bu deneyin cezalandırmanın öğrenme üzerinde etkisi ile ilgili olduğunu söyler, ve gruptakilerden birinin öğretmen, diğerinin de öğrenci olacağını anlatır. Öğretmen, öğrenciye sorular soracak, öğrenci soruları bilemediğinde gittikçe artan elektrik akımı ile öğrenciyi cezalandıracaktır. Kura yöntemi ile kimin öğrenci, kimin öğretmen olacağı belirlenir. Rollerin belirlenmesinin ardından, gözetmen, öğretmen ve öğrenci, öğrenciye ait cezalandırma odasına girerler. Burada, öğretmen vereceği elektrik akımının nasıl bir mekanizma ile öğrenciyi cezalandıracağını görür. Öğrenci sandalyeye oturtulur, kolları kayışlarla bağlanır. Deney gözetmeni ve öğretmen deneyi başlatmak için bitişik odaya geçerler. Bu odada, öğretmen'in oturacağı bir masa ve masanın üzerine elektrik şoku vermesini sağlayacan bir düzenek vardır. Düzenek üzerinde 15 Volt arayla 15 Volttan, 450 Volta dek uzanan şiddet seçenekleri mevcuttur. İlaveten, belirli aralıklar düşük şok, orta şiddette şok, şiddetli şok, çok şiddetli şok, hayati tehlike ve xxx olarak etiketlenmiştir. 220 Volt'un şehir akımı olduğu ve oldukça tehlikeli olduğunu anımsamakta fayda var. Milgram şokmetresinde, 300 Volt civarı çok şiddetli şok 400 Volt civarı, hayati tehlike ve 450 Volt'luk şalter de xxx olarak etiketlenmiştir. Ancak öğretmen rolünü oynayacak gönüllülerin bilmedikleri birkaç şey vardır. Hem deney gözetmeni, hem de öğrenci rolünü oynayan diğer gönüllü aslında deneyin birer parçası, Milgram ile çalışan profesyonel aktörlerdir. Kura ile roller belirlenirken de, hile yapılmış ve gerçek gönüllü her zaman öğretmen, aslında bir aktör olan gönüllü ise her zaman öğrenci rolüne atanmıştır. İlaveten, öğretmenler, deney gözetmeni ile şok odasını terk ettikleri anda, öğrenci rolü oynayan aktör sandalyesinden kalkmış, yerine bir teyp cihazı bırakmıştır. Öğretmen her bir şok seviyesindeki düğmeye basarken, karşılık olarak önceden yapılmış bir ses kaydı çalmaktadır. Öğretmenin verdiğini sandığı şokun şiddetine göre bu kayıttaki ifadeler değişmektedir. Düşük akımlar için sadece hafif acı nidaları varken, yüksek akıma karşılık gelecek kayıtlar iç paralayıcı çığlıklar, artık öğretmene durması için yalvarmalar şeklinde hazırlanmıştır. Hayati tehlikenin başladığı 300 V civarındaki kayıtlardan birinde öğrenci'nin iç paralayıcı bir şekilde çığlık attıktan sonra Yalvarırım artık durun, dayanamıyorum! Ben kalp hastasıyım. Kalbim tekliyor, kendimi iyi hissetmiyorum! diye bağırdığı duyulur. 350 V ve sonrası ise, öğrencinin bilincini kaybettiği, hatta öldüğü izlenimini verecek şekilde sessiz bırakılmıştır. Gönüllüler, her yanlış cevapta, öğrenci rolünü oyandığına inandıkları kişiye artan miktarda şok vereceklerdir. Gönüllü, şok verme konusunda tereddüte düştüğünde deney gözlemcisi lütfen devam edin veya deneye devam etmemiz gerekli gibi cümlelerle gönüllüleri devam etmeye teşvik edecektir. Ancak son karar gönüllünündür, bu teşviklere rağmen deneye devam etmek istemediklerini söylemeleri halinde deney sonlandırılacaktır. Deneyi bırakmak istediklerini ifade etmezlerse, deney ölümcül şok seviyesi olan 450 V kadar sürdürülecek ve gönüllü üç defa 450 V şoku uyguladıktan sonra sonlandırılacaktır. Deneye başlamadan önce, gönüllülere 45 Voltluk akım verilerek, verdikleri akımın ne kadar acıyacağı konusunda bir fikir sahibi olmaları sağlanır. Deney başlar... Pekçok gönüllü 135 Volt civarında tedirgin olmaya başlayarak, arkalarında duran beyaz önlüklü 'deney gözetmeni'ne sorular sorarak deneyi sorgulamaya başlarlar. Çoğu, gözetmenin lütfen devam edin uyarısının ardından vücut dilleri oldukça bariz tedirginlik ve stres belirtileri göstermesine rağmen öğrenciye artan miktarda elektrik şoku vermeye devam ederler. Gönüllülerin pek çoğu, yan odadan gelen acı dolu çığlık seslerini duyduklarında kendi kendine gülme, oturduğu yerde kıpırdanma gibi sinir bozukluğu belirtileri göstermelerine rağmen deneyi sürdürürler. Milgram deneyi, sıradan insanların otoriteden aldıklar emirler karşısında kendi değer yargılarını bir kenara koyup, otorite emirlerini teredüttsüz uyguladıklarını gösteren çok çarpıcı bir örnektir. Deneyin sonuçları öylesine beklenmediktir ki, ne Milgram ne fikirleri sorulan muhtelif üniversitelerden diğer psikiyatristler deneyin sonuçlarını öngörebilmişlerdir. Deney öncesinde yapılan anketlerde, 100 gönüllüden en fazla 3 tanesinin en yüksek akım seviyesine çıkacağı öngörülmüştür. Çoğu anket katılımcısı, gönüllülerin çoğunun en fazla 10. seviyeye (150 Volt) geleceğini tahmin etmiş, hemen hepsi 100 gönüllünün en fazla 4 tanesinin 300 Volt civarına kadar çıkacağını düşündüklerini belirtmişlerdir. Oysa Milgram'ın sonuçları tek kelimeyele tüyler ürperticidir. İlk yapılan deneyde, katılımcıların %65'i (40 gönüllüden 26 tanesi), deneyi sonlandıran en yüksek ceza seviyesi olan 450 Volta kadar çıkmıştır. Bu insanların çoğu, karşılarında kendileri gibi bir deney gönüllüsü olduğunu sandıkları insana bu seviyelerde elektrik akımı verirken soğuk soğuk terlemelerine, dudaklarını kemirmelerine, inlemelerine, sinir krizi geçirmelerine rağmen öldürücü seviyede akım vermekten imtina etmemişlerdir. Tekrarlayan deneylerde de, insanı dehşete düşüren benzer rakamlara ulaşılmıştır. 1999 yılında, Milgram deneylerinden 35 yıl sonra maryland Üniversitesi'nden Thomas Blass, pekçok farklı kurum ve kişi tarafından yürütülen Milgram deneylerini toplayarak bir meta-analiz yapmış, ve deneklerin otoriteye sorgusuz itaatinin pekçok deneyde benzer seviyelerde olduğunu ve ortalama itaat oranının %61-%66 civarında olduğunu saptamıştır. Aşağıda, orjinal deneyden sonra yapılan bir benzer deneyden görüntüler mevcut. Stanford Hapishane Deneyi: Bir ötekileştirme klasiği Milgram deneylerinden yaklaşık 8 yıl sonra, 1971 yılında, Philip Zimbardo isimli bir psikoloğun önderliğinde Standford Üniversitesi'nde bir başka tarihi deney gerçekleştirir. Deneyin esas amacı, hapisane koşullarının tutukluları ve gardiyanların psikoloji ve davranışlarını nasıl etkildiğini ve hapishanelerdeki kötü muamelenin nedenlerini bulmaktır. İki hafta sürmesi planlanan deney, katılımcıların beklenmedik davranış ve hareketler sergilemesi üzerine 6. günde sonlandırılacaktır. Zimbardo ve ekibi, iki hafta sürecek olan bu hapisane deneyine katılmayı kabul eden 70 deneğin en sağlıklı olan 24 tanesini seçerler. Seçilen 24 kişinin tamamı psikolojik testlerden geçirilir, psikolojik ve fiziksel sağlıklarının yerinde oldugu, herhangi bir uyuşturucu kullanım öykülerinin olmadığı onaylanır, hepsinin sabıkaları incelenir ve geçmişte herhangi bir suçtan sabıkalı olmadıkları teyit edilir. Deney hakkında bilgilendirilen ve yazılı olarak izinleri alınan katılımcılar, yazı tura yöntemi ile rastgele bir şekilde iki gruba ayrılırlar. Gruplardan biri, izleyen iki hafta boyunca mahkum, diğeri de gardiyan rolu oynayacaktır. Gardiyan grubuna, üniformayı andıran tek tip haki gömlek ve pantolonlar, göz temaslarını engellemeye yarayacak aynalı güneş gözükleri ve tahta coplar dağıtılır. Zimbardo, mahkum rolü oynayanların hapisaneye geliş sürecini gerçek tutuklama sürecine benzetmek için bölgedeki polislerden yardım ister. Polislerin de işbirliği yapması ile, mahkum olarak seçilen 12 gönüllünün evine polis arabaları giderek gönüllüleri silahlı soygun suçundan tutuklarlar. Stanford Üniversitesi laboratuvarlarında kurulmuş olan sahte hapishaneye getirilen mahkumlara, gerçekte tutuklanıp hapse atılan kimselere uygulanan muamelenin aynısı uygulanır. Hepsinin sabıka fotoğrafları çekilir, soyulurlar, üzerleri aranır ve göğüs kısmında numara olan tek tip birer kıyafet giydirilirler. Gardiyanlar ve deneyde hapisane müdürü rolu oynayan Zimbardo, bu aşamadan sonra, tutuklulara isimleriyle hitap etmeyi bırakırlar ve numaralarıyla hitap ederler. Ardından, gerçek tutuklulara yapılan kafa kazıma sürecini taklit etmek adına saçlarını gizleyen birer bone giydirilir ve hücrelerine gönderilirler. Amaç, tutuklu rolü oynayan gönüllülere, özellikle birseyselliklerini tehdit altına sokacak muamele yaparak, gerçek tutukulularla özdeşmelerini sağlamaktır. Deneyin ilk günü sakin geçer. Ancak ikinci gün, tutuklular beklenmedik bir şekilde isyan çıkarırlar. Karyolalarını kapının arkasına barikat olarak yığar ve gardiyanların komutlarına karşı gelirler. Bu reaksiyona karşı, gecikmeden gardiyanlardan beklenmedik bir tepki gelir. Gardiyanlar, tamamen kendi inisiyatiflerini kullanarak, araştırma ekibinin müdahalesini beklemeden, bir yangın söndürme tüpünü kullanarak, tüpten dondurucu soğukluktaki karbondioksit köpüğünü mahkumların üzerine püskürterek onları etkisiz hale getirmeye çalışırlar. Kısa zaman içinde, düzme hapisanedeki koşullar tuhaflaşır. Her iki rolü oynayan denekler de, bunun aslında bir rol olduğunu bildikleri halde gerçeklikten kopmaya başlarlar. Mahkumlar gittikçe daha sinik bir hale gelir, gardiyanlar mahkumlara zulüm edecek yeni yeni yöntemler keşfetmeye başlarlar. Gardiyanlar, mahkumların şiltelerini alıp onları yerde uyumaya zorlarlar. İttatsizlik eden mahkumların tuvalete gitmelerine engel olur ve ihtiyaçlarını, hücre içinde, verdikleri kovaya yapmalarını isterler. Gardiyanlara karşılık veren veya emrileri dinlemeyen mahkumların hücrelerindeki pislik kovalarının boşaltılmasına müsaade etmezler. Mahkumların kafasına kesekağıdı geçirip, zaman zaman anadan doğma soyarak onları aşağılamaya, verdiği cevapları beğenmedikleri mahkumları ancak ayakta duracak kadar büyük ve karanlık bir hücrede, hücre hapsine mahkum etmeye başlarlar. Deney gözlemcileri, daha sonra yazdıkları raporlarda, gardiyan rolü oynayan deneklerin yaklaşık üçte birinin ciddi sadistik eğilimler sergilediklerini rapor edeceklerdir. Gardiyanlar sadistleşirken, mahkumların psikolojisinde de ciddi bozulmalar baş göstermeye başlar. Kimi mahkumlar, ağlama ve sinir krizlerine tutulmaya başlarlar. Aralarındaki birlik hissiyatı bozulur, her biri sinik ve silik bireyler haline gelirler. Ondört gün sürmesi planlanan deneyin altıncı gününde, Zimbardo'nun o zaman kız arkadaşı olan psikolog Christina Maslach, deneyin gerçekleştirildiği düzmece hapishaneyi ziyaret eder ve gördüklerine inanamaz. Maslach'ın tepkisi, kendini hapisane müdürü rolüne iyice kaptırmış olan Zimbardo'nın hapisanede yaşanan ve artık işkence haline gelmiş olan durumu görmesini sağlar ve deney altıncı günde, ani bir şekilde sonlandırılır. ( İşin ilginç tarafı, deney hapisanesine, o ana kadar dışarında yaklaşık 50 gözlemci ziyaretçi olarak gelmesine rağmen, Maslach'a kadar hiçbir gözlemci, hapisanede yaşananlar konusunda bir tepki vermemiştir.) Deney bittiğinde, mahkum rolü oynayan denekler rahat bir nefes alırken, gardiyan rolü oynayan denekler, deneyin erken bitirilmesinden duydukları hoşnutsuzluğu dile getirirler. Milgram ve Stanford deneyleri, son bir aydır ülkemizde de net olarak gözlemlediğimiz bir duruma ışık tutuyor: Son derece normal insanlar, otoriteden emir aldıklarında kendi değer yargılarını bir kenara bırakabilir, ahlaki değerlerle bağdaşmayacak davranışları kendilerine mazur göstermeye başlayabilirler. İlaveten, normal insanlar kolaylıkla bulundukları mevki, üzerlerindeki üniforma ve birbirlerinden aldıkları güçle kısa zamanda gözü dönmüş şiddet uygulayıcılarına dönüşebilirler. Hepimiz, hayatımız boyunca otoriteye itaat etmemiz gerektiği söylemleri ile büyütülürüz. Çocukluktan itibaren önce anne babamızın sözünü dinlememiz öğretilir, sonra öğretmenlerimizin, güvenlik güçlerinin, patronumuzun.... Bu söylemle yetiştiğimizden, pekçoğumuz için otoritenin istekleri, uyulması gereken birer emir olarak algılanır. Çoğu insan, bireysel konumda olduğunda, yasal bir otorite tarafından kendisine söyleneni düşünmeden, yargılamadan kabul etme ve yerine getirme eğilimindedir. Bu refleksten kurtulmak için yapmamız gereken şey, öncelikle insan psikolojinde böyle bir zayıf nokta olduğunu bilmek, bu durumu kabullenmek ve yukarıda anlatılan deneklerin durumuna düşmek üzere olduğumuz anlarda bu zayıflığımızı anımsayıp birlik olmaktır. İnsanların birbirlerinden aldıkları destek, baskıcı otoriteye karşı gelme yolundaki en önemli araçtır. Milgram'ın 1974'teki bir sözü ile bitirelim: Bizler, ipleri toplum tarafından yönetilen birer kukla olabiliriz. Ama en azından, çevresini algılayabilen, irdeleyebilen kuklalarız. Özgürleşmemizin ilk adımı da bu farkındalık olacaktır. Notlar: - Günümüzde, hem Milgram hem de Stanford deneyi benzeri düzenekteki deneyler artık etik komitlerince onay verilmeyen deneylerdir. İki deney de katılımcılarına acılar ya da kalıcı ruhsal bozukluklar yaşatma potansiyeli olan deneyler olduğundan, artık tekrarlanmamaktadırlar. Daha önceki sayılarımızda, iyi niyetle başlayıp sonu kötü biten deneylere ilişkin bir yazı yayınlamıştık. Konu ilginizi çektiyse Yoldan çıkan psikoloji deneyleri başlıklı yazımızı da okumanızı öneririz.


Yakın geçmişte hayatımıza girmiş olan cep telefonları teknoloji ilerledikçe kabuk değiştirmeye devam ediyor. Bununla birlikte, artık hayatlarımızın bir parçası haline geldikleri için hepimiz ister istemez taşınabilir telefonlar ile ilgili teknolojik gelişmeleri takip etmeye başladık. Bildiğiniz üzere son süreçte cep telefonları, bünyelerine sürekli güncellenen işletim sistemlerinin de dahil edilmesiyle birlikte akıllı telefon olarak adlandırılmaya başlandılar ve akıllı telefonlar arasında da en çok rağbet görenleri kuşkusuz dokunmatik ekranlara sahip olan modeller. Dokunmatik özellikli akıllı telefonların piyasaya çıktığı ilk günlerde dikkat çeken yanları dokunmaya karşı hassasiyetleri, sayfalar arası geçişteki hızları, kapasiteleri, renkleri gibi ilk bakışta cazip gelen özellikleriydi. Ancak gün geçtikçe bu özelliklerin çoğu hemen hemen tüm rekabetçi firmalarca sağlandığı için müşteriler daha nitelikli akıllı telefonlar talep etmeye başladılar. Bu taleplerin başında pil ömrünün uzatılması, darbelere/suya/toza dayanıklılıkları ve elbette dokunmatik ekranlarda yaşanan sorunların çözümlenmesi geliyor. Aslına bakarsanız tüm bu sorunların çözümlenmesi tek bir alandaki gelişmeler ile mümkün görünüyor: Nanoteknoloji. Şimdi yaşanan bu sorunlardan bir tanesinin nanoteknoloji kullanılarak nasıl bertaraf edildiğini inceleyeceğiz. Henüz akıllı telefon teknolojisi ile tanıştınız mı bilmiyorum ancak kullanmasanız da akıllı telefonların çoğunun ekranlarındaki parmak izleri mutlaka dikkatinizi çekmiştir. Bu sıkıntının giderilmesinden önce gelin parmak izlerimizin nasıl oluştuğuna bir göz atalım: Parmak izlerimiz nasıl oluşur? İnsanların ve diğer primatların parmaklarının iç yüzeyindeki deriler girintili çıkıntılı bir yapıya sahiptir . Parmakların iç yüzündeki bu girintili çıkıntılı yapı kişiye özgüdür ve herhangi bir yüzeyle temasında, üzerindeki su bazlı yağ tabakasını iz bırakacak şekilde bulaştırır. Bu biçimde oluşan izlere parmak izi denilir . Parmak izi tutmayan bir yüzey mümkün müdür? Gerçeği söylemek gerekirse son yıllarda yapılan araştırmalar sonucunda ulaşılan noktada dahi parmak izinin bulaşmasını tamamiyle önleyebilecek bir yüzey henüz geliştirilememiştir. Sadece bu yönde geliştirilmiş bir yüzey ile normal yüzeyler arasında gözle görülebilecek düzeyde farklar vardır diyebiliriz . Akıllı telefon ekranlarında kullanılan teknoloji bize nasıl bir fayda sağlıyor? Yapılan çalışmaların çoğu parmak izi oluşmasına neden olan parmak izi yağlarının yüzeye tutunmasını engellemek ve bu şekilde ekranın temiz görünmesini sağlamak amacıyla gerçekleştiriliyor. Yağ tutmazlıktan bahsedebilmemiz için bahsi geçen yüzeyin oleofobik yani yağ tutmaz özellikli olması gereklidir. En bilinen oleofobik özellikli molekül ise su. Sonrasında ise florokarbonlar geliyor. Üretici firmaların akıllı telefonların ekran teknolojisinde kullandıkları teknik ise oleofobik maddelerden ekran yapmaktan çok ekranları oleofobik -örneğin çoğunlukla- floropolimer tabanlı katmanlarla kaplamak ve bu yolla uzun süreliğine ekran yüzeylerinin yağ tutmalarını engellemekten ibarettir . Yapılan kaplamayı mikroskobik düzeyde inceleyecek olursak, Şekil 2'de de gördüğünüz üzere ekran üzerindeki girintili çıkıntılı katmanın yağ tutmasını engelleyecek şekilde kaplandığını görebiliriz.Bu tür bir kaplamanın avantajı uzunca bir zaman bizi parmak izleri veya çeşitli kirlerden uzak tutacak bir ekran sunmasıdır diyebiliriz. Ancak ne yazık ki belirli bir süreden sonra bu özellik kaybolacağından ekranlarımızı yeni bir ince film tabakasıyla kaplamamız veya piyasadaki bu özelliği sağlayacak solüsyonlar ile ekrana iyileştirme yapmamız gerekiyor. 2009 yılında 3GS modeli ile parmak izi tutmayan teknolojiyi ilk su yüzüne çıkaran firmalardan biri diyebiliriz Apple için . Zira, Apple Ağustos 2011'de aldığı patentle birlikte, 2011 ve sonrasında piyasaya süreceği telefonlarda kullanacağı kaplama teknolojisine ve bu yöndeki gelişmelere duyarlı olacağının sinyallerini vermişti . Şekil 3 üzerinde çok belirgin olmasa da oleofobik özellikli katmana sahip 3GS modelin parmak izlerinden arınmasının daha kolay olacağını rahatlıkla söyleyebiliriz. Nanoteknolojinin hız kesmeden ilerleme kaydettiği günümüzde yağ tutmayan ve su tutmayan yüzeyleri çok yakın gelecekte banyomuzda , teknik işlerde, teknik malzemelerde, gündelik kullandığımız eşyalarımızda vb. pek çok yerde göreceğiz. Bu noktada nanoteknolojinin varabileceği noktaları daha iyi hayal edebilmeniz için sizleri aşağıdaki video ile baş başa bırakıyorum:


Toprağa su yürür... Toprağa yalın ayak. Ve insan elbet bir gün anlayacak: Toprak insanın. Toprak da yalın ayak. Tevfik Uyar Tarih: 2250, Yer: Zamonia'da Bir Okul Öğretici sınıfın kapısında belirince az önce gürültülü bir şekilde yaramazlık yapan on iki çocuk bir anda susuverdi. Varkalım Tarihi dersi öğretmeni Aldebaran Sorgun biraz bekledikten ve sınıfı süzdükten sonra kafasını hiç çevirmeden kürsüsüne yürüdü. Yine hiç kimseyle göz teması kurmadan sanal sahnenin düğmesine bastı. Sınıfta konuşlandırılmış üç adet hologram motoru çok tiz bir sesle çalışırken dersin konusu sınıfın ortasında üç boyutlu olarak beliriverdi: Bilgi Çağı Çöküşleri. Aldebaran Hoca, öksürerek genzini temizledi ve İnsanların daha önce kültürel kimliklerine göre millet denilen kümeler halinde örgütlendiğinden ve bunlarında devlet adı verilen biçimsel kurumlar içinde yaşadıklarından bahsetmiştim. Şimdi size MÖ 6. Yüzyılda ilk yazılı anıtları ile tarih sahnesine çıkan, çeşitli imparatorluklar kurduktan sonra coğrafyalarındaki kaynakları hızla tükettikleri ve çağa ayak uyduramadıkları için MS 22. Yüzyılda tarih sahnesinden tamamen silinen bir milletten bahsedeceğim. Bilgi çağı olarak adlandırılan önceki çağda gerçekleşmiş pek az çöküşten birisi olduğu için bu konu önemli. Sınavda kesin sorarım, o yüzden zihin çiplerinizi iyi açın. diyerek bir girizgah gerçekleştirdi. Herkesin dinlemeye, kaydetmeye ve anlamaya hazır olduğundan emin olduktan sonra dersine başladı. Sorgun, bir saat boyunca neredeyse nefes almadan konuştu. Anlattıklarına göre önceleri bu ülke neredeyse kendi başına yetebilecek kadar üretken, toprakları verimli bir ülke idi, ancak ne acıdır ki art arda gelen yönetimler, zaman zaman kendilerine de çıkar sağlamak üzere ülkenin her yerinde önce toprağa sonra doğaya onulmaz zararlar vermiş, ormanları yok etmiş, akarsuları kurutmuş, yakılan ve yıkılan bu alanlara dev tesisler, verimsiz santraller inşa edilmesine izin vermişti. Ulus Devletler Çağı'nın son zamanlarına doğru ülkenin doğal zenginlikleriyle meşhur olan pek çok bölgesi betona ve çöle dönmüştü. O dönemde pek çok ülke üretimi halinde açığa zehirli atık çıkaran fabrikaları topraklarında istemiyorlardı. Bu ülkede iktidara sahip olanlar çıkar ve rant amacıyla küresel işletmelerin zehirli atık üreten fabrikalarını birer birer bu ülkeye kaydırmalarına imkan vermişlerdi. Tüm bunların doğal bir sonucu olarak bir süre sonra hava ve su ileri derecede kirlenmeye uğramış, insanlar çok ciddi hastalıklarla burun buruna gelmişti. Toprağın da kirlenip verimsizleşmesiyle tarım yapamaz hale gelen halk roket gibi fırlayan gıda fiyatları karşısında iyice ezilmiş, gıda üretimi neredeyse sıfıra indiğinden bir süre sonra da kıtlık baş göstermişti. Zaten sayıları giderek artan fabrikalarda birer birer ucuz işçiye dönüşen halk sağlığını kaybedip, kıtlıkla da yüzleşince kitlesel olarak kırıma uğramaya başlamıştı. İmkanı olanlar diğer ülkelere yasal ya da yasadışı olarak göç etmişler, kalanlar ise bir süre sonra hayatlarını ve kimliklerini tamamen kaybetmişlerdi. Öğrencilerin pek çoğu şaşkın, kaşlarını kaldırmış, hocalarının ağzından çıkacak bir cümle daha için sabırsızca bekleşiyorlardı. Aslında Aldebaran Hoca bu dramın bu kadar ilgi çekeceğini tahmin etmemişti, o yüzden böylesine önemli bir konunun öğrencileri bu denli cezbetmiş olmasından memnundu. Her zaman yaptığı gibi ayağa kalktı ve kaşlarını kaldırarak sınıfa baktı. Bu sorunuz var mı? bakışıydı. Arkalardan genç bir kız elini kaldırdı. Buyrun hanımefendi? Hocam, bir şey sormak istiyorum ama doğru ifade edebilir miyim emin olamadım: Bu süreç boyunca nasıl oldu da bu insanlar, böylesine tehlikeli bir durumun farkına varamadılar? *** ARA NOT: Bu yazıyı Gezi Parkı eylemleri başlamadan önce kaleme almıştım. Bu yüzden öğrencinin sorusu nasıl oldu da bu durumun farkına varamadılar? benim için çok acıklı bir soruydu. 21 Aralık 2012 tarihi dolayısıyla hemen hemen herkesin mutlaka en az bir defa duymuş ve bir defa da telaffuz etmiş olduğu Mayalar pek az insanın tarihsel anlamda ilgisini çekmiştir. Bir Orta Amerika topluluğu olan Mayaların daha önceleri gelişmiş bir uygarlık inşa ettiklerini hemen hemen hepimiz biliyoruz, ama Mayalıların nasıl ortadan kaybolduklarından kimse bahsetmiyor . Mayalar hakkında çeşitli kitaplar okumadan önce ben de onların tıpkı Aztek ve İnkalar gibi sömürgeci İspanyollar tarafından yok edildiğini sanırdım. Oysa Mayalar, Aztekler ve İnkalardan farklı bir toplum oldukları gibi, akıbetleri de hiç benzer değildir. Mayalar aşağıda adını anacağımız diğer bazı uygarlıkların yaptıkları gibi topraklarını ve ormanlarını hesapsızca tükettikleri için yok olan topluluklardan sadece birisi imiş. Jared Diamond'un Timaş Yayınları'ndan çıkmış olan Çöküş: Medeniyetler Nasıl Ayakta Kalır Ya da Yıkılır adlı kitap, bugüne dek çöküşe uğramış olan uygarlıkların bu akıbetlerini sınıflandırarak ele alıyor. Daha önce kaleme aldığımız İnsanlık Nasıl Ölür adlı yazımızda yine bu kitaptan faydalanarak Pitcairn, Mangareva ve Henderson adalarındaki toplumların nasıl yok olduğundan bahsetmiştik. Bu yazımızda ise yine aynı kitaptan faydalanarak ortadan kaybolmuş olan uygarlıkların çöküşlerinin arkasındaki doğa katline ilişkin nedenleri ortaya koymaya çalışacağız. Yazımız sonunda da bir takım çevre-insan ilişkisi teorilerinden bahsedeceğiz. BANA DOĞAYA SAYGINI SÖYLE, SANA NE KADAR YAŞAYACAĞINI SÖYLEYEYİM! Paskalya Adası Paskalya Adası. Dünya'nın üzerinde insan yaşayan en ücra toprak parçası olarak tanımlanan bu ada en yakın kara olan Şili'ye 3700 km. uzaklıktadır. Üzerindeki taş heykellerle meşhur olan bu ada Pasifik okyanusundaki en büyük orman tahribatının adresidir. 18. yüzyılda Avrupa'lılar bu adayı keşfettiklerinde üzerinde bir kaç bin kişilik insan topluluğu yaşıyordu. Bilinen diğer pasifik adalarıyla karşılaştırıldığında bu adanın nüfusunun çok daha fazla olması gerekirdi; ancak öyle değildi. Zira ada üzerinde bulunan heykeller, oymalar, taş platformlar ve daha pek çok kalıntılar bu birkaç bin insanın geçmişteki birkaç yüz atası ile yapılamazdı. Adanın günümüzdeki bitki örtüsüne bakılırsa en uzun ağaç iki metre idi ki bu da Paskalya'nın şatafatlı kalıntılarını açıklayamıyordu. O halde ne olmuş ve nasıl olmuştu? Tarih öncesi Polinezya yayılması olarak adlandırılan dönemde insanların kanolarla pek çok ada keşfettikleri düşünülüyor. Bu ücra köşe de korkusuzca denize açılanların adayı bir zamanlar Pasifik'teki en büyük su kuşu kolonisine sahip olması sayesinde keşfettiklerine inanılıyor: Zira bu kuşlar 160 km'lik bir çap içerisinde avlanırlar. Bu da o dönemde ada keşfetmekte uzmanlaşmış olan ve o sırada bu bölgeden geçen Polinezyalıları adaya getirmiş olmalı. Çeşitli arkeolojik bulgular üzerinde gerçekleştirilen radyokarbon tarihlemelerinden çıkan sonuç Paskalya adasının biraz şüpheli de olsa- MS 300 ile 400 yılları arasında keşfedildiğine işaret ediyor. Bulgulara göre Paskalya Adası ilk başta muazzam bir ormana sahipti. Bu orman en az 25 deniz kuşu türüne ev sahipliği yapmaktaydı ve deniz kuşları, kara kuşları ve yunuslar ilk yerleşimcilerin ana gıdaları idi. Ancak gerek alan açmak, inşaat yapmak, kano yapmak için yapılan orman tahribatları, gerek Paskalya adası sakinlerinin ölü yakma gelenekleri sebebiyle sürekli olarak bu amaçla odun tüketmeleri, gerekse de zamanla adada sayıları artan farelerin ağaçlara kemirerek zarar vermeleri bir süre sonra ormanların ortadan kalkmasına sebebiyet verdi. Ormanların tahribatı ile birlikte özellikle kara ve deniz kuşlarının ortadan kaybolmasına sebep oldu. Bu besin kaynaklarını kaybeden halkın bir süre sonra da kano yapamadıkları için denize açılamamak gibi bir dertleri oldu. Böylece adalılar vahşi doğal ortamlardan elde edilen yiyeceklerin büyük çoğunluğunu kaybettiler. 1500'lere gelindiğinde adalıların sadece olta ile sığ kıyılarda tutabildikleri yetersiz miktardaki türleri tüketiyorlardı. Palmiyeleri kemiren fareler yavaş yavaş mutfakları süslemeye başlarken, bir yandan palmiyelerin de tüketilmeye başlaması erozyonu tetikledi. 1400 yılı dolaylarında yokuşlarda kalan tarlalarını terkeden halk 200 yıl içerisinde 15000 kişilik bir nüfustan yaklaşık 2000-3000 kişilik bir nüfusa düştüler. Bu ormansızlık şartları kalan halkın adetlerini de değiştirdi: Bir süre için ölülerini şeker kamışı ya da tarım artıklarıyla yakan halk en sonunda cenazelerin yakılmasından vazgeçip gömme ya da mumyalamaya yoluna gitti, ve daha sonra olabilecek en kötü şey baş gösterdi: YAMYAMLIK! . 1722 yılında Roggeveen tarafından keşfedilen adayı 1774'te Kaptan Cook ziyaret ettiğinde ada sadece birkaç bin nüfusa sahipmiş. Ada halkı Avrupa kapitalizmi ile karşılaştığı için elbette daha kötü bir sona sürüklenmeye başlamıştı, zira Kaptan Cook'tan sonra adaya ziyaretler devam etti. 1805 yılında ada halkından köle devşirme modası başladı. 1836 yılında Avrupalıların bulaştırdığı çiçek hastalığı nüfusu epey kırdı.1862-1863 yıllarında iki düzine Peru gemisi 1500 kişiyi kaçırıp Peru'nun Guano madenlerinde esaret altında çalıştırmaya başladı. Pek çoğu burada öldüler. Kalanları bir takım siyasi baskılarla iade edildiler, ancak bu defa da ikinci çiçek salgını adayı kırdı. 1872 yılına gelindiğinde ada nüfusu sadece 111'di. Pitcairn, Henderson ve Mangareva Adaları Birleşik Krallık'a ait Pitcairn, Henderson adaları ve bunların epeyce bir batısında yer alan Fransız Polinezya'sına ait Mangareva Adası, Güneydoğu Polinezya olarak adlandırılan bölgede yaşamaya ve sürekli ikamete elverişli tek yerlerdir. Bu adaların Dünya'da yaşam olduğu bilinen diğer yerlere ve anakaraya olan uzaklıkları insanın aklını başından alabilir. Zira Pitcairn adasının en azından dağları, ovaları olan büyük bir adaya, Tahiti'ye uzaklığı 2300 km'den fazla iken en yakın anakaraya uzaklığı 5000 km'den fazladır. Bu adalar hakkında daha fazla bilgiye İnsanlık Nasıl Ölür adlı yazımızdan ulaşabilirsiniz. Bu üç adanın her birisi farklı stratejik kaynaklara sahipti ve her birisinin varlığı aralarında süregiden ticarete dayanmaktaydı. Radyokarbon tarihlemelerine göre Güneydoğu Polinezya'daki ticaret ağı MS 1000 yıllarından MS 1450 yıllarına kadar devam etti, ancak MS 1500'de tüm Güneydoğu Polinezya'da aniden sona erdi. Bu ticaretin sona ermesi bu adalardan birindeki çöküşün tıpkı ticari mallar gibi adalar arasındaki ihracından kaynaklanmaktadır. Zira Güneydoğu Polinezya'da hayatın durması temelde Mangareva'da işlerin bozulmasından kaynaklanmıştır. Burada her bir adadaki medeniyetin çöküşünü kısaca ayrı ayrı ele almak gerekiyor: Mangareva'daki çöküşün başlıca sebeplerinden birisinin orman tahribatı olduğu düşünülüyor. Yüksek rakım, azalan yağmur, tarım alanı açabilmek ya da kano yapabilmek için ağaçların sürekli olarak kesilmesi ve yerlerine yeni ormanlar yeşermesi için yeteri kadar beklememek... Bu sebepler bir adadaki dengeyi bozmak için yetiyor. Zira ağaçların tükenmesi tıpkı Paskalya örneğinde olduğu gibi sadece ağaçların tükenmesi anlamına gelmiyor: Mangareva da ağaçlar tükendikçe yağmur daha yüksek rakımlara çıktı, ormanlar ağaçsız büyük ovalara döndü, ağaçların azalması sebebiyle kuşların sayısı giderek azaldı ve hatta bazısının soyu tükendi. Bir taraftan kuşların sayısı azalırken diğer taraftan kano yapacak ağacın kalmaması balıkçılığa da balta vurdu. Ayrıca kanonun yokluğu ticarete de ket vuruyordu. Avrupalılar 1797'de bu adayı keşfettiğinde insanların artık kanoları yoktu ve sallarla idare etmeye çalışıyorlardı. Sallar kanolar kadar etkin ve verimli değillerdi. Ağaçların yok oluşu ile ortaya çıkan zincirleme problemler devamında sosyal problemleri de getirdi: Ağaçların ve besin kaynaklarının azalması sonucunda yamyamlık ortaya çıktı. Bir sürearazi için birbiriyle savaşan rakipler savaş sonunda düşmanlarını mideye indirmeye başlamıştı. Kıtlık bir süre sonra o kadar ilerledi ki sadece savaşan ve savaşta ölen yeni taze ölüler değil, mezarlardaki cesetler de çıkarılıp yenmeye başladı. Besin azlığı siyasi sistemi de değiştirdi ve birkaç yüz yıl çalışan, nesilden nesile aktarılan kabile reisliğini yerine savaşçı liderliğine dayalı bir despotizme bıraktı. Mangarevalılar değişen sosyal ve siyasi şartlar altında ticareti bıraktılar, çünkü savaş sürerken zaten çok az kalan verimli topraklar bırakılarak uzun yolculuklara çıkılması mümkün değildi. Ayrıca savaş az sayıda kereste ile kano inşa etmekten ve bu kanoyla denize açılmaktan daha çok ilgi ve enerji gerektiriyordu. Mangareva'da işler bozulunca öncelikle Henderson sakinleri büyük sıkıntıya düştü. Bir kireçtaşı kayalığından oluşan bu adada ithal mallar olmadan hiçbir şey yapılamazdı. Zavallı Hendersonlular, komşuda işlerin bozulmasından sonra keser yapabilmek için taş yerine dev deniz tarakları, delik açmak için kuş kemikleri, fırın taşı için kireç taşı, mercan ya da dev istiridyeler kullanmaya çalışmışlar. Bu malzemeler oldukça kullanışsız ve kırılgan olduğundan da verim alamadan, sık sık değiştirmek zorunda kalmışlar. Henderson'un bir düzinelik nüfusunun ticaret bittikten sonra bu şartlarda ancak bir yüz yıl daha dayanabildiği düşünülüyor çünkü her yerde olduğu gibi Henderson'da iç tahribat ilerlemiş: Dokuz kara kuşundan beşinin ve altı deniz kuşunun soyu tükenmiş ve besin kaynakları azalmış. Henderson'un Avrupalılarca keşfedildiği 1606 yılında adada artık kimse yaşamıyormuş. Yine de kendi kendine yetebilecek olan Pitcairn'e gelirsek... Küçük bir toprakta Henderson'a görece daha yoğun nüfus barındıran Pitcairn aslında kendi kendine yetebilirdi. Fakat Pitcairn'de de toprak erozyonu ve orman tahribatı halkın sonunu getirdi. Bu tahribat yüzünden Pitcairn sakinlerinin zaten bozulmuş olan ticaret durumunu dengelemesi mümkün olmadı. Anasaziler İsimleri diğer Yeni Dünya toplulukları Mayalar, Aztekler ve İnkalar kadar popüler olmayan, 1880'lerde ilk çelik gökdelenler yapılana kadar en yüksek yapıların mimarı ünvanının sahibi olan Anasaziler bugün ABD'nin Güney Batısı'ndaki Kolorado eyaletine ait topraklarda yaşamışlardır. Chaco Kanyonu'nu mesken edinen Anasaziler, MS 600 yıllarında ortaya çıkmış, 1150-1200 yılları arasındaki elli yıllık bir süreçte ortadan kaybolmuşlardır. Chaco Anasazilerinin yaşadığı topraklarda bugün Chaco Kanyon Milli Parkı bulunur ve bu alan bugün üzerinde hiçbir ağaca rastlanmayan, sadece tuza dayanıklı çalıların yer aldığı, ıssız bir bölgedir. Bu kadar çorak topraklarda bir zamanlar çok büyük şehirler kurulduğunu hayal etmek güçtür. MS 600 yıllarında bölgeye gelen Anasaziler, diğer Güneybatı Amerikan yerlileri gibi önceleri yer altındaki odalarda yaşayacaklar, MS 700 yıllarında taş yapılar yapmak üzere özgün teknikler geliştirecekler, MS 920'de iki katlı binalar yaparken daha sonraki iki yüzyılda altı katlı, içinde 600 oda bulunan, tavanları yaklaşık 5 metre uzunluğunda ve 318 kilogram ağırlığındaki kerestelerle inşa edilen dev yapılar inşa etmeye başlayacaklardır. İlk etapta yakındaki ardıç ormanlarını inşaat ve yakacak temini için kullanmaya başlayan Anasazilerin su kanallarını inşa edip suyu kendileri yönetmeye başlayınca sonu başlattıkları düşünülüyor. Bölgedeki kemirgen gübrelerinden yapılan analizler MS 1000 civarında artan nüfusun orman katliamına neden olduğu ve MS 1000 yılından itibaren bölgedeki çam ve ardıç ormanlarından eser kalmadığı ortaya çıkardı. Sebebi Paskalya ve Pitcairn-Henderson adalarınınkine benzer: Kuru iklimde ağaçların tekrardan büyüme hızının ağaçların kesilme hızının çok gerisinde kalması. Yakın çevredeki ormanların yok olması Anasazileri 80 km. ötedeki Pandorasa çamı, ladin ve köknar ormanlarına yöneltti. Devasa binaları için gereken 318 kg. ağırlığındaki 200 bin keresteyi insan gücü ile taşımak oldukça zor olmalı ama görkemli binaları için oluşturdukları tedarik zincirleri sayesinde bunu yaptılar. Bir süre sonra bu kaynakları da tüketen Chacolular ağaç ithal etmeye başladılar. Bu durum sosyal sisteme de yansıdı: 5 bin kişilik olduğu tahmin edilen Chaco toplumu, iyi beslenen ve lüks içinde yaşayan elit bir sınıf ile tarımla uğraşan köylü sınıfı olmak üzere iki sınıflı hale geldiler. Ancak garip bir avantajları vardı: Bu sıralarda muhtemelen görkemli binaların dini bir anlamı olduğu için, diğer bölgelerden Chaco'ya yardım yağıyordu. Fakat bu da uzun sürmedi. Her ne olduysa 1100'lü yıllarda çatışmalar ve yamyamlık baş göstermeye başlamış. Ağaç halkalarından yapılan analizler MS 1130'da bir kuraklığın baş gösterdiğini ortaya koyuyor. Chaco'lu rahiplerin yağmur vaatlerinin tutmamasının onlara olan inancı zedelediği ve yardımların kesilmesinde rahiplerin yağmur yağdıramamasının etkisi olduğu düşünülüyor. 1200 yılına gelindiğinde bu bölgede tek bir insan bile kalmamıştır. Zaten Anasazi kelime olarak eski halk anlamına gelmektedir ve bu isim yok oluşlarından 600 sene sonra bölgeye gelen, içi boş bina kalıntılarını bulan Navajo çobanları tarafından verilmiştir. Mayalar Maya medeniyeti, Orta Amerika'da Meksika'nın güneyinden Honduras'ın batısına kadar uzanan küçük bir kısımda kuruldu. Yeni Dünya'nın anlaşılabilir yazılı metinlere sahip olan tek kültürüydüler. Mayalılar gerçekten de pek çok alanda harikalar yaratmışlardı. Mezoamerikan toplulukları metal araç gereçlerden, saban ve diğer makinalardan, tekerlekten, yelkenli gemilerden ve Avrasya'da olduğu gibi büyük yükleri taşıyacak ya da sabanı sürecek büyükbaş hayvanlardan yoksun olduğundan Maya'ların bugün keşfedilen o tapınakları taş ve ahşap araç gereçlerle inşa etmiş olmaları, matematik ve gökbilim alanında ilerlemeleri gerçekten de takdire şayandır. Ayrıca Maya medeniyeti oldukça kalabalık bir nüfusa sahipti. Merkez Peten'i bir referans olarak kullanacak olursak; klasik çöküşlerinden önce sadece Peten merkezinin nüfusunun 3-14 milyon arasında bir rakama ulaştığı tahmin ediliyor. Bu nüfusu besleyebilmek kolay bir iş değildi. Parlak zamanlarında düşünmeden çoğalan bu medeniyet bir süre sonra tüm nüfusu yerleştirebilmek ve besleyebilmek için ormanlık alanları tahrip ederek büyümüşler, ormanlar yerine çiftlikler kurmuşlardı. Bu çiftliklerde toprağın canını çıkarana dek tarım yapılması bir süre sonra toprağı son derece verimsiz hale getirecekti. Ayrıca ormanların yok edilmesinin başka etkileri de vardı: İklim değişikliği, erozyon ve kuraklık. Tüm bu sorunların yanısıra, krallar bu problemleri bertaraf edecek politikalar geliştirmek yerine vergi oranlarını arttıracak, birbirleriyle anıt diktirme yarışına girecekti. Velhasıl İspanyollar bu bölgeye ilk ulaştığında bir zamanlar milyonlar mertebesine ulaşan nüfustan geriye açlıktan ölmek üzere olan 30 bin kadar kişi kalacaktı. İşgalden sonra ortaya çıkan hastalık ve işgal etkilerinden ötürü bu rakam üç bine kadar düşecekti. Viking Dramı: İzlanda ve Grönland İskandinavları MS 8 Haziran 793'te İngiliz kıyısı açıklarındaki Lindisfarne Adası manastırına yapılan saldırı ile başlama vuruşu yapılan Viking akınları Vikinglerin sonbaharda eve dönmek yerine kışları buldukları yere koloni kurarak ikamet etmeleriyle çok farklı bir hal aldı ve kısa süre sonra Faroe Adaları (MS 800), İzlanda (MS 870), Grönland (MS 980), Newfoundland (MS 1000) ve hatta Colomb'un keşfinden çok önce Kuzey Amerika'nın kuzeydoğu kıyı kesimlerini içine alan bir bölgede Viking istilasına dönüştü. Amerikan yerlilerinin kendilerini püskürtmesiyle Vinland istilası kısa sürede sona erdi ama Vikingler İzlanda ve Grönland'da kalıcı oldular. Vikingler İzlanda'ya geldiklerinde İzlanda'nın dörtte biri orman kaplıydı. Ormanların %80'i ilk birkaç on yılda, %96'sı ise modern zamanlarda otlak alanlar açmak, yakacak odun elde etmek, kereste ve mangal kömürü temin etmek amacıyla yok edildi. Bugün İzlanda'nın sadece %1'i ormanlıktır, çünkü yüzeyi volkanik aktivitelerden oluşan toprakla örtülü olan İzlanda da ağaçların yok olması ile birlikte toprak da rüzgarla birlikte kolaylıkla sürüklenmiş, geriye taştan başka bir şey kalmamıştır. İzlanda iskandinavları bol miktarda bulunan balık sayesinde yok olmaktan kurtulmuşlardır. Bugün de İzlanda'nın ekonomisi ihraç ettikleri balık sayesinde varlık göstermektedir ve söylenene göre İzlanda'ya giderseniz en ufak bir ağaç kümesinin bile hayvanların zarar vermemesi için çitle çevrildiğini görürsünüz. Grönland'a gelince... Anakara Norveç'ten çok daha uzak olan Grönland'a MS 980'de gelen vikingler burada çeşitli çiftlikler kurmuşlardır. Dört bin kadar nüfusa ulaşan Gröndland İskandinavları arkeologların ve antropologların da sebebini merak ettiği bir tabu geliştirmiş ve neredeyse hiç balık yememiştir! Bu yüzden tamamen av hayvanlarına ve yetiştirdikleri küçükbaş hayvanlara bağımlı olan Gröndlandlı İskandinavlar bir de Eskimolarla dostane ilişkiler kurmak ve onların yöntemlerini öğrenmek yerine onları daha ilk gördüklerinde öldürmüşlerdir. İgloo'larda yaşayan, her tür fok ve balinayı avlayabilen, keresteye ihtiyaç duymayan Eskimoların aksine, evlerini ahşap ve samanlarla inşa eden, koyun yetiştiren, balık yemeyen İskandinavlar önce ormanları tahrip etmiş, soğuk iklim dolayısıyla kendini zor yenileyen bitki örtüsünü koyunlarına kurban etmiş, çıplak hale gelen toprağı sert rüzgarlarla kaybetmiştir. Önce ev ve gemi yapacak keresteden yoksun kalan Gröndlandlılar, donan deniz nedeniyle Norveç ile de bağlantısını yitirince 1300'lerde bir kişinin dahi canlı kalamayacağı biçimde yok olmuştur. SONUÇ İngiliz düşünür Thomas Robert Malthus, 18. Yüzyılda ortaya attığı nüfus kuramı ile meşhurdur. Malthus'a göre insanlar bolluk zamanlarında bol bol ürerler, ancak besindeki ya da her tür kaynağın- artış hızı nüfus hızının gerisinde kalır, bu da bir süre sonra kıtlığı ortaya çıkartır. Yukarıda bahsettiğimiz pek çok medeniyet zenginlik zamanlarında çok hızlı üremişler, hızla artan nüfusun ihtiyaçlarını karşılayabilmek için de çevrelerini tüketmişlerdir. Bu tüketim, çevrenin kendini yenileme hızının da önüne geçince çöküşleri kaçınılmaz olmuştur. Tarih, Malthus'un teorisine kabaca uymaktadır, bu yüzden Malthus'un kuramı kendisine oldukça fazla sayıda taraftar bulur. Günümüzde Yeni Malthusçuluk olarak adlandırılan çevreci akımlar, nüfus artışının durdurulmasını ya da keskin sınırlarla sınırlandırılmasını savunurlar. Günümüzde ülkemizin nüfusu da hızla artmaktadır. Ekonomideki tartışmalı canlılık, siyasetçilerin kaç çocuk sahibi olmamız gerektiğine yönelik telkinleri ve hızla artan nüfusun taleplerini karşılamak üzere inşa edilecek olan İstanbul'a üçüncü köprü, İstanbul'a üçüncü havalimanı, Karadeniz kıyılarına kurulması planlanan onlarca enerji santrali bize Malthus'un işaret ettiği ve Malthus işaret etmeden çok önce yaşanmış olan ve onu tasdik eden acı sonları hatırlatmaktadır. Amerikalı Uçak Mühendisi ve Felsefeci Peter Senge'in deyimiyle, dünün çözümleri, bugünün sorunlarıdır. Dolayısıyla bugün günü kurtaran tüm çözümler de yarının sorunları olmaya adaydır. Malthus'u haklı çıkarmamak ve 24. Yüzyılda çökmüş medeniyetler arasında yer almamak için bilinçli olmak zorundayız. Yeşil bir gelecek ümidiyle...


Gecenin karanlığında denizden yükselen garip mavi ışıklar eski Yunanlılara göre yıldırımlar ile aynı doğaya sahipti. Zeus'un yıldırımlarına inananlar bir yana çoğu, bu yıldırımların bulutlarda meydana gelen patlamalar sırasında oluştuğuna inanıyordu. Denizden yükselen bu mavi ışıklar elektrik ile haşır neşir bir hayat süren Benjamin Franklin'in de dikkatini çekti. Başta bu ışıkların elektriksel etkileşimlerden meydana geldiğini düşündüyse de kıyısına gittiği o ışıklı denizden aldığı bir şişe su ile bu fikri anında değişti. Şişeyi salladığında içindeki su mavi renkte ışıldıyor, su durağanlaştığında ise ışık kayboluyordu. Denizlerin gündüzleri emdikleri ışığı geceleri geri verdiğine inanılan bir dönemde elindeki bir şişe deniz suyuna bakan Franklin bu ışığın suyun üst yüzeylerinde yoğunlaşan canlıların oluşturduğunu düşündü. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Ateşrengi algler olarak bilinen bu canlıların bir çok türü vardır ve genellikle rahatsız edildiklerinde ışık yayarlar. Halk arasında yakamoz, genelikle Ay'ın su yüzeyinde oluşturduğu parıltılara denmekle birlikte balıkların sudaki kımıldanmalarıyla oluşan parıltılara denir. Bu, yaygın bir yanlıştır. Oysa günümüzden üç asır önce Franklin'in keşfettiği şey yakamozun gerçek sebebidir. Yakamoz, biyolojik ışık üretme özelliğine sahip alglere verilen isim olmasının yanında onların meydana getirdiği parıltıyı da ifade eder. Geceleri yüzmeyi seviyorsanız onlarla birlikte yüzme keyfini, her hareketinizle daha da parlayan mavi suları hiç beklemediğiniz bir anda deneyimleyebilirsiniz. Latince bios ve lumen kelimelerinden oluşturulan biyolüminesans kelimesi, canlılar tarafından meydana getirilen biyolojik ışıldamayı ifade eder. Bu tür ışığın yani biyolüminesansın temel özelliği çıplak gözle görülebilir olmasıdır. Lüminesan canlılar genel olarak 440 480 nanometre dalga boyu arası ışık yayar ve bu da insan gözü ile görebilidiğimiz mavi-yeşil ışık aralığına denk gelir. Canlılar neden ışık yayar? Henüz tamamı keşfedilmemiş olsa da bilinen lüminesan canlıların çoğu derin denizlerde ve okyanuslarda bulunur. Güneş ışığının ya ulaşamadığı ya da çok azının ulaşabildiği okyanus bölgelerinde yaşayan canlıların, karanlıkta yaşıyor olsalar dahi biyolüminesansı aydınlatma amacı ile kullanmayı pek tercih etmedikleri görülür. Avlarını çekmek, karşı cinsi cezbetmek, sürü içi iletişim bu ışığın yaygın kullanılma sebeplerindendir. Bunların yanında doğanın bizlere sunduğu bir hayli ilham verici kullanımları da vardır. Bazı balıklar, lüminesan tepkime ürünlerini vücut dışına açılan salgı bezlerinden suya püskürerek, avcıların kendi yerlerini bulmasını zorlaştırarak hayatta kalırlar. Daha dolaylı bir savunma yöntemi olarak, saldırı altındaki lüminesan bir canlı ışık yayarak daha büyük bir avcının dikkatini kendi bulunduğu bölgeye çeker ve kendi yaşamını tehdit eden avcıyı av konumuna düşürerek hayatta kalır. Karada ise bazı bitkiler, mantarlar ve ışıldayan canlı denildiğinde hemen herkesin aklına gelen ateşböceği gibi bazı böcekler bu özelliğe sahiptir. Lüminesan bitki ve mantarlar uyaranlardan bağımsız, karanlıkta sürekli olarak ışıldar. Böcekler ise belirli aralıklarla ve uyarıldıkları zaman ışıldarlar; bu uyarmalar dokunmayla, ışıkla, kimyasal veya elektriksel olabilir. Yaygın bilinen lüminesan canlı ateşböcekleri, bu özelliği tür içi iletişimde kullanır. Belirli aralık, uzunluk ve miktarlardaki bu parlamaları kendi aralarında özel iletişim kodları gibi kullanırlar. Yolunuz Yeni Zelanda, Waitomo'ya düşerse oradaki ateşböceği mağaralarını mutlaka ziyaret edin. Mağaranın duvarlarında yüzlerce ateşböceği larvası yıldızlar gibi parlayarak size gökyüzü manzarasını aratmayacaktır. Canlılar nasıl ışık yayar? Lusiferin, lusiferaz enzimi varlığında ATP harcanarak oksijen ile birleşir ve bizim gözlemlediğimizi ışığı yayar. Tepkime sonunda inaktif oksilusiferin maddesi oluşur. Oksilusiferin, kimyasal işlemlerden geçirilerek aktif lusiferine geri dönüştürülür ve tekrar tekrar kullanılır. Kıyı şehirlerinde hemen her köşede satılan, şekillerine aşina olduğumuz midyeler ile aynı sınıfa dahil bir yumuşakça türü olan lüminesan Pholas dactylus'u inceleyen Raphael Dubois, 1887'de bu tür ışıkla bağlantılı lusiferin maddesini keşfeder. Sonraki yıllarda süren incelemelerde görülür ki lusiferin tek bir molekül değildir. Birbirinden farklı lusiferin türleri farklı canlılarda ufak farklılıklarla ışık oluşumuna katılır. Temel olarak kimyasal süreç şu şekildedir: Bir tür deniz anası olan Aequorea victoria'da olduğu gibi bazı canlılar GFP şeklinde İngilizceden kısaltılan ve bir tür fluoresan protein yani kendiliğinden ışıldamayan, Yeşil Fluoresan Proteini sayesinde ışıldarlar. Bu özel protein, mavi ve mor renk ışığa maruz kaldığında parlak yeşil bir ışık yayar. Bu protein günümüzde çeşitli araştırmalarda da kullanılmaktadır. Genetik bilimindeki gelişmeler sayesinde bugün ultraviyole ışık altında parlayan tavşanlar dahi üretilebiliyor. Balıklar zaman zaman da lüminesan bakteriler tarafından enfekte olabilir. Balık, yaralanarak enfekte olduğunda bu durum yaradan sızan mavi ışık şeklinde görülebildiği gibi balığın yediği bir besinden aldığı bakteriler balığın içinden yayılan sönük bir ışık şeklinde de görülebilir. Bu bakteri-balık birlikteliği bir tür ortak yaşam örneğidir. Bakteriler balıktan kendileri için gerekli besini alır ve bunu ışık şeklinde geri verir. Bu bakteriler balığa zarar vermez. Anomalopslarda göz altlarında görülen ışık organlarında lüminesan bakterilerden devamlı olarak bulunur. Işık, balık yüzerken seri flaşlar halinde görülür. Anomalopslar ışık organlarını insanlardaki göz kapaklarına benzer bir sistemle perdeleyerek kapatabilir. Göz altında bu tür ışık organı bulunduran bir diğer balık ise loosejaw türüdür. Dinoflagellatlar olarak adlandırılan algler besinlerini fotosentez ile üretebilir. Bu yüzden denizin üst kısımlarında yaşarlar. Bu canlılarda lusiferin, klorofil benzeri bir yapıya sahiptir. Bu nedenle güneşli günlerin sonunda daha parlak ışık yayarlar. Bugün hala keşfedilmemiş, keşfedilse dahi ışığı oluşturma sistemleri çözülememiş bir çok canlı var. Farklı şekillerde ışık üreten canlılar incelenedursun, biyolüminesansa günlük hayatlarımızda yer verebilmek amacıyla başlatılan Glowing Plants projesini Kickstarter üzerinden desteklemeye ne dersiniz? Açık kaynaklı bu proje bizlere parlayan bitkiler vaat ediyor. Bakteriyel lüminesansı genetik olarak bitkilere uyarlamaya çalışan proje, sitesinden bu özel tohumları ve projeye dair diğer ürünleri satışa bile sunmuş durumda. Bir zamanlar Watson ve Crick'in yapısını çözmek adına kafa patlattıkları ve o dönemde pek az kişinin yüksek meblağlar ile sentezleyebildiği DNA'lar, teknolojinin bugün geldiği noktada oldukça makul bir fiyata isteyen herkesçe sipariş edilebilmekte. Hemen herkese bilgisayar başında rekombine DNA oluşturma ve bunu sipariş etme imkanı sunan bir çok yazılım internetten indirilebilir durumda. Örneğin Genome Compiler programı söz konusu parlayan bitkiler projesinin genetik bilgileri üzerinde oynama imkanı verirken bunları sipariş etme lüksünü de sunuyor.


Bu sayımızda, ayın fotoğrafı köşemizde, bir müzik CDsi üzerindeki dijital bilgiye yakından bakıyoruz. Fotoğraf: Cüneyt Özdaş Makine: Canon 7D Yardımcı Ekipman: Hobi mikroskobu Yüksek çözünürlük için tıklayın. Yukarıda gördüğünüz fotoğrafta bir müzik CDsi üzerindeki dijital verinin CD üzerindeki çukurlar aracılığı ile nasıl saklandığını görüyoruz. Açık renkte görülen alanlar 600 nm genişlikte ve 100 nm derinlikteki küçük çukurlardan oluşur. Bu çukurlar CD yüzeyinde spiral şekilde sıralanır. Spiralin iki çizgisi arasında 1600 nm aralık mevcuttur. Çukurlar ve düzlüklerin sıralaması bir çeşit kodlama ile 0 ve 1 değerlerini saklar. Merak edenler için, bu resim Iron Maiden grubunun Somewhere in Time albümünün ilk parçası olan Caught Somewhere in Time'in fotoğrafı.


Yeni ve vefa örneği adıyla Ankara Üniversitesi Kreiken Rasathanesi bu yıl 50. yılını kutluyor. Bir kurumun, 50. yılı olması, 50 yıl boyunca astronom yetiştirmiş olması ve halen çalışmaya devam ediyor olması gerçekten ülkemiz için saygı duyulası bir başarıdır. Özellikle toplumumuzdaki temel bilimlere karşı olan umursamazlığın gölgesinde AUKR'nin verdiği mücadele okumaya değer. Her Zaman Önce Geçmiş Biz astronomlar, yıldızların geçmişlerine bakarız. Işık hızının sonlu olması yıldızlara baktığımız zaman onların şu andan çok daha önceki zamanlarını görmemizi sağlar. Yani astronomi, geçmişini bilmeyen, geleceğini de bilemez. sözünü doğrular niteliktedir. AUG'nin geçmişine baktığımızda kısa zamanda çok hızlı gelişen bir rasathane görüyoruz. 1954 yılında Ankara'da gözlemsel astronomi başlatmak adına Ankara Üniversitesi Fen Fakültesine bağlı bir gözlemevi kurulması kararlaştırılıyor. Fakülte binalarının şehir içinde olmasından dolayı, bu iş için görevlendirilen Hollanda'lı astrofizikçi Prof. Dr. Egbert Adriaan KREIKEN, gözlemevinin, Ankara'nın 18 km güneyinde, şehir ışıklarından uzak , ulaşımı kolay ve yıllık yaklaşık 300 açık gözlem gecesine sahip bir yer olan Ahlatlıbel'de olmasını sağladı. Bu bölge anlatılanlar kadarıyla ODTÜ'ye ait idi ve ODTÜ'den satın alındı. Ormanlık alanın içerisinde bulunan arazide çalışmalar 1959 yılında başlatılabildi. O zamanın maliyeti ile yaklaşık bir milyon lira harcanarak bir merkez bina ve üç gözlem binası yapıldı. Gözlemevi binalarının tamamlanması ile Kreiken'in bağlantıları sayesinde Hollanda PTT'si tarafından üretilen radyo teleskop, 15 cm çaplı f/10 odak oranına sahip bir astrograf, 15 cm çaplı güneş gözlemleri için yapılmış bir Zeiss Coude teleskop, Hilger Watt mikrofotometre ve iris fotometresi satın alınarak gözlemevine yerleştirildi. Rasathane, 26 Ağustos 1963'te ülkemizde düzenlenen Uluslararası Astronomi Toplantısı ile resmen açıldı. O dönemde yapılan bazı çalışmalara gelince, Prof. Kreiken tarafından ana binanın çatısında çıplak gözle, bugün yoğun bir şekilde yapılmakta olan çalışmaların temeli olan fotometri uygulamaları gerçekleştirildi, Astrograf ile çekilen fotoğraflar Blink komparatörde incelenerek değişen yıldız, küçük gezegen ve kuyrukluyıldız konularında ilginç çalışmalar ortaya kondu. Radyo teleskop ve Zeiss Coude teleskobu kullanılarak 1968 yılından 1989 yılına kadar Zürich Gözlemevi ve daha sonra Belçika'daki Sunspot Index Data Center ile yapılan işbirliği ile Güneş leke gözlemleri yapıldı. 1970 Yılında Prof. Dr. Herczeg'in önerisi ile yıldızların fotoelektrik fotometri gözlemlerinin yapılmasına karar verildi. Bu amaçla İsviçre'den 30 cm çaplı bir teleskop alındı. Eski teleskoplardan birinin yerine konulan bu teleskopta ilk fotometrik gözlem Türk astronomisine sayısız katkıda bulunmuş Zeki ASLAN ve Zeki TÜFEKÇİOĞLU tarafından gerçekleşmiştir. Bu teleskop 1991 yılında modernize edilmiş fakat kurulduğu ilk yıldan beri sayısız çalışmaya imza atılmasını sağlamıştır. 2009 yılında yerine 35 cm'lik daha modern bir teleskop yerleştirilecek diye emekliye ayrılmıştır. Bu teleskopla da bu yaz çalışmaya başlanılması planlanıyor. 2007 Yılında rasathanenin modern astronomi çağını yakalaması 40 cm'lik teleskop ve yüksek çözünürlüklü CCD kamera alınmasıyla devam ediyor. Rasathane sadece gözlem aleti alışveriş yeri olmamış, Türk astronomisinin lokomotifi olan sayısız insan yetiştirmiştir. Burada çalışmış, Ankara Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri bölümünden mezun olmuş kişilerin bir çoğu uluslararası çapta başarılarının yanı sıra ülkemizde diğer bölümlerin ve rasathanelerin açılmasında ön ayak olmuş insanlardır. Prof. Kreiken ülkemiz ve rasathanemiz için çok önemli bir kişidir. Onun sayesinde bu çalışmalar başlatılmış ve bir çok öğrencisini yurt dışına gönderip orada eğitim almalarını sağlamıştır. Bir işbirliğiyle, daha o zamanlarda ülkemize 1 metrelik teleskop getirtmek planı gerçekleşmek üzereyken zamansız bir kalp krizi ile aramızdan ayrılması belki de astronominin ülkemizdeki gelişimini yavaşlatacak bir büyüklükte bir olaydır. Günümüz Günümüzde mevcut gözlem aletleriyle bilimsel çalışmalarına devam eden rasathanede 35 cm'lik teleskobun açılması heyecanı var. Bina düzenlenmesinin tamamlanmasının ardından bu yaz yerleştirilip bilimsel çalışmalara başlanılacak. Böylelikle rasathanede proje usülüyle çalışacak 2 adet teleskop olacak. Bunlar sevindirici haberler tabi. Şehrin ahlatlıbel tarafına genişlemesi, İncek'e siteler yapılması rasathaneyi maalesef daha çok ışık kirliliğinin içerisinde bırakıyor. Dolayısıyla bilimsel gözlemler ciddi oranda sınırlandırılmış oluyor. Diğer bir rahatsız edici olay merkez binasına ekler yapılarak Ankara Üniversitesi Vakıf Okulları yapılmış olması ve arazinin neredeyse tamamının o okulun bir parçası olmasıdır. Bu durumun Prof. Kreiken'in kemiklerini sızlatıp sızlatmadığını merak etmekteyim doğrusu. Tabiki rasathaneyi sadece bu kıstaslar belirlemiyor. Yapılan bilimsel çalışmalar buranın kalitesini belirliyor ve geleceğe umutla bakılmasını sağlıyor. Günümüzde bilimi toplum ile yakınlaştırabilmek adına 2006'da başlatılan halk günleri ve özel etkinlikler astronomi ile insanların ortak payda da buluşmasını sağlıyor. Etkinlikler ve 50. Yıl Rasathane aslında rutin etkinliklerine tüm hızıyla devam etmekte. Her ay düzenli olarak düzenlenen halk günlerinde belirlenen bir konsepte göre içerik ve gözlem imkanları halka sunuluyor. Kurulan seyyar teleskoplar ile gözlemler yapılıyor, her yerde olan uzmanlara istenilen sorular sorulabiliyor, gökyüzü anlatımı dinlenilebiliyor ve rasathanede o güne kadar kullanılan bütün cihazların bulunduğu müzeyi ziyaret edebiliyorsunuz. Özel etkinliklerin tek farkı konsepti orada çalışanların değil evrenin belirlemesi. Göktaşı yağmuru, tutulma veya geçiş gibi nadir görülen olaylarda düzenlenen etkinliklerdir. Bu etkinliklerin yanı sıra randevu ile ayarlanan okul ziyaretleri veya grup ziyaretleri de yapılabiliyor. Her seferinde sizlere istenen konu hakkında sunum ve eğer hava koşulları uygunsa gözlem yaptırıyorlar. 50. yıl olması sebebiyle aslında her zaman düzenlenen etkinliklere daha bir organize ve içeriği dolu şekilde hazırlanan rasathane asıl kutlamayı rasathanenin kuruluş tarihi olan ağustos ayında perseidler ile birlikte düzenleyecek. Gelecek Benim açımdan şu anda pek parlak gözükmeyen ülkemizin geleceğine, bu tarz kurumların ve çalışanlarının işlerine bağlılığı, severek yapmaları ve devamlılıkları ışık tutmaya devam edecektir. Astronomi gibi insanın hayata bakışını tamamen değiştirebilecek bir bilim dalı ne kadar çok insana, özellikle de çocuklara ulaşırsa o kadar iyi olacağı aşikardır. Ankara Üniversitesi Kreiken Rasathanesi özellikle bu konuda üzerine düşeni uzun zamandır fazlasıyla yapmakta. Bu konular böyle güzel ilerlerken bilim'e katkıda bulunmayı ihmal de etmemek gerekir. Rasathane birbirinden değerli bilim insanlarını barındırıyor. Fakat bu popüler uğraş vakitlerinin büyük bir kısmını aldığından bilim yapmaya ayrılabilen zamanın verimsiz olması gayet normal. Eğer yükseklerde bulunan öğretim kurumlarımız bu ihtiyacı görebilir ve bölüm kapatmak yerine bu şekilde kadrolar açılabilirse hem bilim hem de bilim-toplum çok verimli ilerleyebilir. Bahsettiğim etkinlikler ve diğer bilgileri ayrıntılı olarak öğrenmek için:


Kitab-ül Hiyel İhsan Oktay Anar İletişim Yayınları, 1996 Size hepimizin yakından tanıdığı yazar İhsan Oktay Anar'ın 1996 tarihli ikinci kitabını bir mühendisin gözünden tanıtmak istiyorum: Kitab-ül Hiyel ya da günümüz Türkçesine kelimesi kelimesine çevirirsek Hileler Kitabı. Aslında gerçek tercümesi Mekanik Kitabı'na denk geliyor ve sanırım bu ikili anlam durumu mekanik biliminin eski İslam alimlerinin gözünde nasıl bir yere sahip olduğunu da bir nebze anlatıyor, zira kitabın ana konularından birisi de mekanik bilimi sayesinde yapılan makinelerin, sahipleri tarafından zorbalık amacıyla nasıl da suistimal edilebileceğidir; yani mekanik aslında doğanın güçlerine hükmedebilmek için yapılan bir hiledir. Kitab-ül Hiyel, İhsan Oktay Anar'ın diğer birçok eseri gibi bilim kurgu edebiyatının alt kollarından birisi olan alternatif tarih tarzında yazılmıştır. Yani kitapta anlatılan olaylar tarihte hiç gerçekleşmemiştir, ama büyük bir inandırıcılıkla ve dönemin koşullarına el verdiğince sadık kalınarak yazılmıştır. Bu eseri ayrıca steampunk tarzı bilim kurguya dahil etmekte de sakınca görmüyorum. Kitab-ül Hiyel'i daha etraflıca anlatmadan önce İhsan Oktay Anar'dan da kısaca bahsetmek gerek. Yazar yakın zamana kadar lisans ve yüksek lisansını felsefe üzerine yapmış olduğu Ege Üniversitesi'nde akademisyenlik yapıyordu, son kitabında artık emekli olduğu yazıyor. Kitaplarındaki tanıtımlara göre ne mühendislik ne de fizik eğitimi almış. Bu çok önemli bir detay çünkü fizik ve mühendislik konuları yazarın birçok eserinin temel taşlarından birisidir. Hele Kitab-ül Hiyel'de bu konular kitabın artık temel direği haline gelmiştir. Osmanlı'nın ilk makine mühendisi: Yafes Çelebi Kitapta anlatılan fantastik olaylar Padişah 3. Selim zamanında kurgulanmış ve bu olaylar iki ana karakterin başından geçiyor. İlk karakter Yafes Çelebi adında, mekaniğe doğuştan yeteneği olan bir mühendis. Yafes Çelebi önce demirci çırağı olarak işe başlar ve demir dövmeyi öğrenir. Kendisinin ilk özgün tasarımı ise makas benzeri bir mekanizmaya sahip, açılır bıçaklı bir kılıçtır . Bu sıradışı icadının yaratabileceği rekabetten korkan meslektaşları yüzünden Yafes Çelebi esnaf loncasından kovulup işinden olur. Daha sonra hem yeteneğinin hem de şansının yardımıyla Osmanlı donanmasına bağlı mühendishaneye girmeye başarır. Burada geçirdiği vakit boyunca budasyom, yani potasyumla tanışır ve patlayıcılar konusunda tecrübe kazanır. Ne var ki burada da şansı yaver gitmez ve buradan da kovulur. Bu noktadan sonra Yafes Çelebi yoluna ya sponsorlar bularak ya da ufak hilelerle devam eder. Görüldüğü gibi Yafes Çelebi kötü bir karakter olmamasına rağmen, yeri geldiğinde bilimi sinsi emellerine alet etmekten de çekinmiyor. Kendisinin hikayede hayata geçirmeye çalıştığı projeleri sırasıyla debbabe , düşahi ve zülkarneyn , kallab ve tahtelbahirdir . Anlatılan bu projelerle yakından alakalı bazı fizik ve mühendislik konuları ise şöyle sıralanabilir: Balistik, momentum, statik, mukavemet, batmazlık, iş-güç-enerji, makine elemanları, kalıp ve döküm işlemleri, ısı transferi, akışkanlar ve hatta elektrostatik. Bu noktada projelerinden örnek olarak torpidoyu yani kallabı inceleyelim. Osmanlı torpidosu: Kallab Yafes Çelebi'nin bütün icatları gibi kallab da doğal olarak Osmanlıca bir ada sahip. Torpidonun Latinceden gelen adı, Türkçede sokar balık diye tanımlayabileceğimiz torpido balığından geliyor . İhsan Oktay Anar'ın torpidoya karşılık kallab kelimesini kullanmasının sebebini ise maalesef çıkaramadım, çünkü Osmanlıca'da kallab düzenbaz anlamına geliyor ve kalb kelimesinden türemiş. Kalb de değişme, hal değiştirme anlamlarına sahip . Resimde gördüğümüz, kitaptan alınan çizimde kallab 6 temel parçadan oluşuyor. Parça 1 içi patlayıcı dolu bir başlık. Patlayıcı olarak barut veya rum ateşi adlı karışım kullanılabilir. Başlığın ucunda balmumuyla sıvanmış potasyum var, böylece kallab hedef gemiye çarptığı anda balmumu ezilir, potasyum suyla temas edip tepkimeye girer, tepkimenin yan ürünü olan enerji de patlayıcı başlığı ateşler. Kallab suya bırakılınca tahta fıçıcıklar (parça 5) su yüzüne çıkmak isteyecekleri için kallabdan ayrılırlar ve kendilerine bağlı olan kurşun ağırlıkları da (parça 6) serbest bırakırlar. Kurşun ağırlıklar suyun dibine doğru hareket ettikçe iplerle bağlı oldukları makaraları da (parça 3) çevirmeye başlarlar. Bu makaralar da uskurları, ya da modern adıyla Arşimet vidalarını (parça 4) döndürecekleri için kallab da yatay olarak yol alır. Son olarak kallabda içi boş tahta odacıklar var (parça 2). Bunların amacı, Arşimet'in batmazlik prensiplerinden faydalanarak kallabın suyun dibine batmasını engellemek. Şimdi gelelim kallabın zayıf noktalarına. Kitapta da belirtildiği gibi kallabın menzili makaralardaki ipin uzunluğuyla sınırlı. Çünkü ip ne kadar uzunsa kurşun ağırlık ancak o kadar derine inebilir, dolayısıyla uskurlar da ancak o kadar dönebilir. Tabii bu arada su da yeterince derin olmalı ki kurşun ağırlık ip bitmeden önce dibe dokunmasın, yoksa kallab ilerleyemez. Yafes Çelebi bu sorunu daha sonraki icadı tahtelbahirde teorik olarak hallediyor gerçi. Bir başka sorun da kallabın doğru yol alabilmesi. Kitaba göre kallab öyle tasarlanmış ki, bulundurduğu içi boş tahta odacıklar sayesinde suya bırakldığında yarım kulaç kadar su yüzeyinin altına iniyor, ama batmıyor. Bu da kallabın toplam yoğunluğunun suyla aynı olmak zorunda olması demek. Otomatik bir denetleme mekanizması olmadan kallabın yoğunluğunu bu derece hassas ayarlayabilmek ve de sabit tutmak zor olmalı. Ama asıl sorun kallabın su yüzeyine paralel gitmesi. Şöyle ki, eğer kallabın toplam yoğunluğu su ile aynıysa, suyun neresine hangi yönde bırakılırsa o şekilde yol almak zorunda. Eğer bırakıldığında düşey düzleme göre eğri yol almaya başlarsa ve de hedef gemi yeterince uzaktaysa, kallab gemiye ulaşamadan ya su yüzüne vuracak demektir ya da dibe. Kallab için sorun yaratabilecek başka unsurlar da tabii ki bulunabilir, ama benim anlatmak istediğim aslında gerekli iyileştirmeler yapılmadan Yafes Çelebi'nin tasarımlarının ilk denemede çalışabilmesi gerçekten çok zor. Kallab da dahil olmak üzere Yafes Çelebi'nin bütün diğer projeleri bir dizi trajikomik olayı takiben zaten hem teknik hem de bürokratik sebeplerden dolayı başarısızlıkla sonuçlanır. Yine de bana göre önündeki en büyük engel kapıcıdan vezire kadar bütün saray memurlarının her daim rüşvetçi olmasıdır. Zaten Yafes Çelebi'nin maymun iştahlılığı yüzünden de gereksiz gecikmeler sonucu aklı sürekli bir sonraki projesine kayar ve o an üzerinde çalıştığı projesi de hep yarım kalır. Yafes Çelebi'nin bu yarı üretken ve şanssız durumu, teşbihte hata olmazsa, bana biraz da Tesla'nın hayatını anımsatmadı değil. Tesla da devlet yerine Edison'la sürekli bir didişme halindeydi ve Edison da nüfuzu sayesinde Tesla'nın önünü tıkamayı hep başarmıştı . Mühendislerin yüz karası Calud Yafes Çelebi, son hezimeti olan tahtelbahir projesinde geçirdiği bir kaza sonucu işlerini çırağı Calud'a devreder ve mekaniğe tövbe ederek bir kenara çekilir. İkinci ana karakter olan Calud da doğuştan mekaniğe karşı yeteneklidır ama ustası Yafes Çelebi'nin aksine saf emellere sahip bir mühendis değildir. Calud'un amacı sonsuz gücün sırrına vakıf olmak ve nihayetinde yapacağı dev yılan makinesiyle bir silah tüccarı olup, yaratacağı terörle herkesi önünde dize getirmektir. Calud ilk çalışmalarına çırakken saat ve tabanca tamirciliği ile başlar. Sonra eline yeterli para geçince devridaim makinesi yapmayı kafasına koyar. Yazar bu noktada termodinamiğe kenarından dokunarak böyle bir makinenin yapılamayacağını ve Calud'un termodinamiğin birinci ve ikinci kanunlarına karşı gelmek için nafile bir çaba gösterdiğini anlatır . Kısaca anlatmak gerekirse, devridaim makineleri sınırlı bir enerji girdisiyle sonsuz miktarda enerji elde etmeyi amaçlar. Maalesef bu durum termodinamiğin birinci kanununa aykırıdır, çünkü enerji yoktan var edilemez veya yok edilemez, sadece bir biçimden diğerine dönüşebilir. Dolasıyla bir fiskeyle dönmeye başlayan bir devridaim makinası sürtünme gibi enerji kayıplarından muzdarip olmasaydı bile en fazla bir fiskelik bir enerji üretebilirdi. Tam bu noktada tahmin edileceği üzere devridaim makinaları termodinamiğin ikinci kanununa da aykırıdır, çünkü bir makina çalışırken sürtünme gibi nedenlerden dolayı iş ve enerji kayıplarına uğrar ve en başta girdi olarak verilen enerjinin bir kısmını ısı olarak kaybeder ve entropiye dönüştürür. Özetlemek gerekirse Calud'un bir fiskeyle dönmeye başlayacak makinesi eninde sonunda durmaya mahkumdur. Calud devridaim makinesinin, dolayısıyla da sonsuz enerjinin, 'fani' yöntemlerle elde edilemeyeceğini öğrenir ve bunun tek çözümünün iktidar taşını bulmak olduğunu anlar. Yazar bu noktada sayısız hikayeye ve efsaneye konu olan felsefe taşını da hikayenin içine sokarak hikayeye mistik ve felsefi bir hava ekler. Hikaye bu noktadan sonra daha da eğlenceli ama bir o kadar da müstehcen bir hal alarak Calud'un cinsel saplantılarıyla içiçe olan dev yılan makinesini yapmaya çalışmasını ve bu makineyi çalıştıracak enerjinin kaynağı olan felsefe taşını aramasını anlatır. En sonunda Calud da sonsuz hırsının kurbanı olup, makinesini tamamlayamadan hayata veda eder ve bütün işlerini çırağı Üzeyir'e bırakır. Üzeyir'in başına gelenler ise çoğunlukla felsefe ve tasavvuf boyutunda anlatılır ve hikaye Üzeyir'in yılan makinesini ve felsefe taşını bir kenara bırakıp sonunda kendini bulmasıyla biter. Sonsöz İhsan Oktay Anar'ın Kitab-ül Hiyel'i bilimin, felsefe ve mizahla bana göre çok dengeli bir harmanı. Yer yer teknik detaylara fazla giriyor gibi görünse de, teknik konular aslında kitabın temel direklerinden birisi, dolayısıyla bu konuları yüzeysel geçmek sadece kitabı daha boş kılardı. Yazar yine de teknik içeriği dengede tutuyor ve okuyucuyu yormuyor. Bu kitabı beğenenlere yazarın diğer kitaplarından Puslu Kıtalar Atlası, Suskunlar ve Yedinci Gün'ü tavsiye ediyorum, ama bana göre birincilik tacını Kitab-ül Hiyel hakediyor. Kitab-ül Hiyel kısa ama dopdolu bir kitap. Yine de insan okurken anlatılan makineler hakkında daha fazla bilgi istiyor. Mesela tahtelbahir bir bütün halinde nasıl çalışıyor, ya da çift ve dört gülleli topların karmaşık güzergahı gerçekten de planlandığı gibi mümkün mü? Umarım vakti ve motivasyonu bol Kitab-ül Hiyel severler duruma el koyar ve üç boyutlu animasyonlar ve hesaplamalı modellerle bu güzel esere destek verirler.


Normal diye bir kelime mevcut dilimizde! Halk arasında normal tanımlaması genelde orta karar durumlar için kullanılırken sosyolojik olarak birkaç anlam içeriyor. Kimi araştırmacılara göre normal olma durumu sağlıklı olmakla eşdeğerken kimine göre normallik, organizmadaki tüm kişilik yapılarının birbiri ile uyum ve denge içinde olmasını ifade ettiği için bu kavramdan söz edemiyoruz, yani böyle bir şeyin mümkün olmadığını iddia ediyorlar. Bir grup araştırmacı ise normal kavramının ortalamaya karşılık geldiğini savunuyor. Bu kavramı süreç olarak tanımlayan araştırmacılar içinse normallik biyolojik, psikolojik ve toplumsal değişikliklerin katkısıyla ve zamanın sürekliliği içerisinde işlevin sürdürülebilmesidir; bunu işlerin olağan haliyle yürümesi diye özetleyebiliriz. Anlayacağınız, normal deyip geçmemek gerek... Bu tanımlamalar ışığında normal dışı davranmak bireyin fiziksel ve psikolojik olarak dengede olmadığını gösterir.Ancak akıllara ilk gelen genelde şu oluyor: Rahatsızlığın belirtileri çok çeşitli olabilir ve insan yapısının karmaşıklığını düşünecek olursak uzmanlar teşhis koyarken bu birliği nasıl sağlıyorlar? Bu konudaki ilk adım 1952 yılında Amerikan Psikiyatri Derneği tarafından atılmış; oluşturulan Zihinsel Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı ile normal dışı davranışlar sınıflandırılmış ve bunun bir sistematiği oluşturulmuş. 1994 yılındaki güncellemenin ardından, geçtiğimiz Mayıs ayında beşinci kez güncellenen bu kitapla konulacak tanıların daha güvenilir olması amaçlanıyor . Normal dışı davranışlarla ilgili olarak kuramcılar iki farklı yaklaşıma sahipler, bunlar biyolojik yaklaşım ve psikolojik yaklaşımlardır. Biz bu sayımızda biyolojik yaklaşımların günümüzdeki kullanım şekilleri ve insan vücudundaki işleyişleri üzerinde duracağız. Biyolojik yaklaşım anormal davranışları sinir sistemi, salgı bezleri gibi organik işlev bozuklukları ve kalıtsal faktörlerle ortaya çıkan yanlış işleyiş çerçevesinde açıklamaktadır. İlk tedavi yöntemi birazcık elektrik içeriyor. Biyolojik yaklaşım olarak nitelenebilecek ilk tedavi hepimizin filmlerden, kitaplardan aşina olduğu bir yöntem aslında: Elektrokonvülsif Tedavi . Şimdi bu ismi duyunca aklınızda bir şey canlanmadıysa, hani filmlerde kontrolden çıkmış akıl hastalarını sedyelere bağlayarak bir odaya alırlar ve başlarına bağladıkları elektrotlarla şakaklarından elektrik akımı verirler ya desem gözünüzün önüne birkaç sahnenin geleceğinden eminim(Şekil 2). EKT yöntemi, çıktığı 1938 yılı sonrasında başlangıçta bıraktığı iyi izlenimler nedeniyle sıklıkla kullanılır olmuştu. Ancak verilen akımın vücutta yaratabileceği tahribat ilk başlarda hesaba katılmadığı için kötü durumlar ortaya çıkmaya başladı. Verilere göre EKT uygulanan hastaların %40'ında kemik kırılmalarına yol açan şiddetli kas kasılmaları yaşanmış, %1'inde ise hastalar kalp krizi veya diğer beklenmeyen etkiler dolayısıyla ölmüştür . Uygulama esnasında yaşanan bu üzücü olayların yanında EKT hastalarından gelen en önemli geribildirimlerden biri de hafıza kayıplarıydı. Kiminin yakın dönem hafızası EKT sonrasında silinmişken, kimisi son 20 yılını hatırlayamadığını söyledi. Bazı hastalar eşleri ve çocuklarını dahi çok zor hatırladığını bildirmişti . Tek başına bu yan etkisi bile EKT yönteminin ne kadar kötü sonuçlar doğurabileceğini dünyaya göstermiş oldu. Washington Post gazetesinde Şok Tedavisi adı altında yayınlanan makale sonrasında, bu tedaviyi deneyen hastalardan gelen mektuplar durumun vahametini gösteriyor. Bu hayat hikayelerini merak eden okuyucularımız ilgili arşive buradan ulaşabilirler. 1940 ve 50'li yıllarda yaşanan bu üzücü olaylar sonrasında yöntem üzerinde pek çok değişiklik yapıldı. Hastaya uygulama öncesinde, genel anestezi ve kasılmaları önlemek için kas gevşeticiler verilmektedir. Eskiye oranla daha hafif bir elektrik akımının da verilmesiyle günümüzde kayıt altındaki ölüm oranı 4:100000 olarak ifade edilmiştir. Ölüm oranının bu kadar düşük olmasında alınan önlemler kadar, EKT yönteminin zorunlu olmadıkça kullanılmamasının da etkisi büyüktür. Vücuda verilen düşük dozlu elektrik akımının kalp ve beyin üzerinde yarattığı ufak krizler ile şizofreni ve majör depresyon hastalıklarında pozitif etki yarattığı bilinmektedir. Günümüzde geliştirilen daha etkin tedaviler nedeniyle bu yöntemin son çare uygulamaları arasında yer aldığını da belirtelim . Dışardan elektriksel müdahale yerine doğrudan beyne müdahale etsek? Tahmin edilebileceği gibi dışardan müdahalenin yetersiz kalacağını savunan bazı uzmanlar psikocerrahi adında bir yöntem geliştirdiler. Bu yöntem kabaca, beynin anormal işleyen kısımlarını almak ya da kısımları etkisiz hale getirmekten ibaretti. En bilindik örneği ise lobotomi adı verilen bir yöntemdir. Lobotomi ile frontal lobu beynin geri kalanına bağlayan nöronlar kesilmektedir(Şekil 3). Başlangıçta, depresyondan psikoza kadar pek çok ciddi psikolojik problemde lobotominin işe yarayacağı, hatta üç hastadan birinde iyileşme sağlanacağı öngörülmüştü. Uygulamanın yapıldığı bazı hastalarda bu yöntem o kadar iyi sonuçlar verdi ki medya yaptığı sansasyonel haberlerle bunu iyice yaydı ve kullanımının artmasına sebep oldu. Hatta ve hatta 1930'ların ortalarında psikocerrahiyi dünyaya tanıtan Portekizli nörolog Egas Moniz, 1949 yılında Nobel ödülü bile aldı.Ancak bu yöntemin de yarattığı tahribatın açığa çıkmasıyla birlikte psikocerrahi uygulamaları 1950'li yıllarda yasaklandı. Risk olarak aşırı kanama, enfeksiyon, nöbet, duyguların kalıcı kaybından söz edilebilir. Günümüzde dahi beyin içi etkileşimin tam olarak çözülememiş olması o yıllardaki uygulamanın olumsuz sonuçlar doğurabileceğini öngörmemiz için yeterlidir. 60'lı ve 70'li yıllarda psikocerrahi üzerinde çokça tartışılmış ve sonrasında bazı ülkelerde bu yöntemin çok basite indirgenmiş halleri kullanılmaya başlanmıştır. Örneğin beynin limbik sisteminde çok küçük parçaların alınmasını kapsayan bir yöntemle ağır depresyon, iki uçlu duygudurum bozukluğu ya da kronik kaygıda olumlu sonuçlar gözlenebilmektedir. Elbette bu müdahaleler de bir son çare tedavisi olarak görülmeye devam etmektedir . Günümüzde hemen her tedavide kullandığımız ilaçlar davranış bozukluklarında da tarih sahnesine çıkıyor. En başarılı biyolojik temelli tedaviler olarak görülen ilaçla tedaviler 1950'li yıllardan günümüze dek gelişim gösterdiler. Önce şizofreni semptomlarını hafifleten ilaçların, sonrasında da ciddi depresyonu hafifleten ilaçların keşfiyle birlikte ilaçla tedavi, EKT ve lobotomilerin yerini aldı . Antipsikotik ilaçlar olarak geçen ilk grup 1950'de geliştirilmiş ve hastaları sakinleştirmede işe yaramışlardır. Bunların ilki reserpindi, ancak reserpin içeren ilaçların önemli yan etkiler oluşturması bu ilaçların kullanımını sınırlandırdı. Sonrasında geliştirilen klorpromazin ile daha ciddi başarılar elde edildi. Bugün kullanılan tipik antipsikotik ilaçlar ile varsanı, hezeyan gibi şizofreni semptomlarında önemli azalmalar gözlenmiştir. Yapılan araştırmalar neticesinde şizofreninin ortaya çıkmasında dopaminin artması ya da dopamine duyarlılığın artması önemli bir rol oynamaktadır. Bu ilaçlar etki mekanizması olarak sinir uçlarındaki dopamin alıcılarını bloke ederek ilgili şizofreni semptomlarının bastırılmasında rol alırlar. Bu ilaçları kullandıktan sonra bırakıldığında çok daha ağır semptomlarla karşılaşıldığı için hastaların aynı anda psikoterapi desteği almaları da önerilmektedir . Antidepresan ve antimanik ilaçlar ise ikinci grubu oluşturuyor. Klorpromazinin ortaya çıkışından sonra depresyonu da etkili biçimde azaltan ilaçlar geliştirildi. 1980'lerin sonuna kadar Monoamin Oksidaz İnhibitörleri ve Trisiklikler olmak üzere iki çeşit antidepresan bulunuyordu. Bu antidepresanlar başta norepinefrin ve serotonin olmak üzere belirli taşıyıcı maddelerin yoğunluğunu artırma amacı taşıyordu. MAO inhibitörleri bu işlevi norepinefrin ve serotonini yok eden enzimi durdurarak, Trisiklikler ise bu taşıyıcı maddelerin geri emilimini engelleyerek sağlarlar. Bu ilaçların depresyonun etkilerini hafifletme gibi etkileri bulunsa da yan etkilerini bilmekte yarar var: MAO inhibitörleri hipertansiyona yol açarken, Trisiklikler uyuşukluk, kalp atımlarında düzensizlik, görmede bulanıklık ve kabıza neden olur . 1980'lerin sonlarındaysa yan etkileri daha az olan antidepresan bir ilaç geliştirildi. Prozac adı verilen bu antidepresan ise serotoninin geri emilimini bloke ederek depresyon etkilerini dindirmeyi amaçlıyordu(Şekil 4). Medyada harika ilaç olarak tanıtılan bu ilaç az sayıda hiperaktivite, manik durum ve tehlikeli saldırganlıklar içeren geribildirimler alsa da günümüzde hala tartışılan bir ilaçtır . Hızlı bir tedaviyi gerektiren iki uçlu bozuklukların manik dönemlerinde ise semptomları hafifletmek, hatta geriletmek için Lityum Karbonat kullanılmaktadır. Bileşiminde doğal olarak bulunan tuzun manik semptomları gerilettiği gözlemlense de Lityum'un bu etkiyi nasıl yarattığı tam olarak bilinememektedir. Yorgunluk, aşırı susama, aşırı idrara çıkma ve bellek/konsantrasyon kayıpları gibi yan etkileri olan bu ilacı aniden bırakınca semptomların birkaç hafta içinde tekrar nüksettiği gözlemlenmiştir. Son ilaç grubu olarak kaygı giderici olarak kullanılan anti anksiyete ilaçlarından bahsedebiliriz. Bu grup içinde en yaygın kullanılan ilaçlar benzodiazepinlerdir. Benzodiazepinler, beynin doğal kimyasal işleyişinden sorumlu reseptörlerin etkinliğini artırarak nöronlar arasındaki etkileşimi azaltıcı yönde bir uyarı sağlarlar. Bu da beyinde ve dolayısıyla bireyde sakinleşme etkisi yaratır. Bu ilaçlar düzenli alındığında panik bozukluk, fobi ve genelleşmiş anksiyete bozukluğu olan hastaların çoğunluğunda semptomları azaltırken travma sonrası stres bozukluğu ile obsesif-kompulsif bozukluklarda etkili değildir. Benzodiazepinlerin uzun süreli kullanımları sonrasında birdenbire kesilmesiyle hastaların daha önce yaşadıkları kaygıdan daha yoğun bir kaygı yaşadıkları gözlemlenmiştir. Bu nedenle ilacın zamana yayılarak kesilmesi tavsiye edilmektedir . Tüm bu bilgiler ışığında unutulmamalıdır ki zihinsel bozuklukların tedavisinde kullanılan ilaçların hiçbiri iyileştirici bir etkiye sahip değildir, sadece hastalıkların semptomlarını geriletir veya hafifletirler. Etkileri güçlü olduğu için bu tür ilaçların doktor kontrolünde ve yalnızca belirlenen dozlarda alınması gerektiğini unutmayalım! Yararlanılan kaynaklar: Tuna Y. & Kayaoğlu A. 2013. Birey ve Davranış. T.C. Anadolu Üniversitesi Yayını No: 2329, Eskişehir. Uba L. & Huang K. 1999. Psychology. New York: Longman. https://en.wikipedia.org/wiki/Electroconvulsive_therapy#Mechanism_of_action http://en.wikipedia.org/wiki/Psychosurgery#1960s_to_the_present Baron, R. A. (1996). Essentials of Psychology. Allyn & Bacon, Boston. Morris, C. G. (2002). Understanding Psychology. Çev. Ed. H. Belgin Ayvaşık ve Melike Sayıl, Psikolojiyi Anlamak , Türk Psikologlar Derneği Yayınları No:23, Ankara.


Şimdi ıssız bir adaya düşecek olsanız siz yine aynı siz olur muydunuz? Ya da üç yıldır bir dağ köyünde yalnız yaşıyor olsa idiniz, alışkanlıklarınız ve huylarınız şimdiki gibi mi olurdu? Daha güncel bir soru soralım: Yanlış olduğuna, haksızlıkta bulunulduğuna ve insani olmadığına adınız kadar emin olduğunuz bir olayın savunucularının bulunduğunu görerek hayrete düşüyor musunuz? Hepimiz muhtemelen tahminlerimizin ötesinde bir sosyal etki altındayız. Sosyal etkiler çeşitlidir: Mahalle baskısı, sosyal uyum, itaat, toplumsallaşma veya gruplaşma... Sosyal etkiyi kısaca tanımlayacak olursak, bir bireyin düşüncelerinin, davranışlarının, alışkanlıklarının ya da duygularının başkası veya başkaları tarafından etkilenmesi olduğunu söyleyebiliriz. Sosyal etki çok çeşitli şekillerde ve boyutlarda gerçekleşebilmektedir: Seyirci sayısı çokken heyecandan daha düşük performans gösteren bir lise basketbol oyuncusu, bir taraftar grubuna girmekle birlikte daha fanatikleşen ve hatta şiddete yönelen bir taraftar, sırf onay görmek için yanlış olduğuna inandığı bir şekilde davranan genç... Tüm bunlar sosyal etki altında kalmış bireylere birer örnektir. Ancak biz bu yazımızda Asch Paradigması olarak da anılan sosyal uyum konusuna eğileceğiz. Asch Uyum Deneyleri Sosyal uyum, bireylerin durum, davranış ve inançlarını grup normlarına göre değiştirdikleri bir sosyal etki biçimidir. Asch Paradigması olarak da anılır. Böyle anılmasının nedeni, 1950'li yıllarda Polonyalı Psikolog Solomon Asch'in gerçekleştirdiği bir dizi deney ile ortaya konmuş olmasıdır. Aslında sosyal uyuma yönelik ilk deneyler 1936 yılında Türk Psikolog Muzaffer Şerif tarafından o sırada doktorasını yapmakta olduğu Columbia Üniversitesi'nde otokinesis fenomeni kullanılarak yapıldı. Otokinesis, çoğumuzun da tecrübe ettiği gibi, karanlık bir ortamdaki ışık kaynağının hareket ettiğine yönelik göz yanılsamamızı ifade eder. Şerif'in denek grubu laboratuvarda karanlık bir ortama alındı, noktasal bir ışık kaynağının yaklaşık 5 metre önünde konumlandırıldı ve her bir denekten ışık kaynağının ne kadar hareket ettiğini tahmin etmeleri istendi. Aslında ışık kaynağı hareket etmedi; fakat denekler otokinesis etkisi yüzünden hatalı bir algıyla kaynağın 20 cm'den 80 cm'e kadar değişen bir aralıkta hareket ettiğini tahmin ettiler. İlginç olan şey aynı insan grubunun deneyin tekrarlandığı ikinci günden dördüncü güne dek yanıtlarının giderek birbirine benzemesi ve en nihayetinde aynı yanıtta buluşmuş olmalarıydı. Gruptaki insanlar aslında olmayan ama olmadığını da bilmedikleri yanılsamalı bir algının sayısal değeri üzerinde mutabık olmuşlardı ve deney bu hayret verici sonucu nedeniyle sosyal psikoloji açısından önem kazanarak tarihe geçmişti. Solomon Asch ise bu deneyden 25 yıl sonra grup normlarına yönelik yeni deneyinde konuya çok farklı bir perspektiften yaklaştı ve kendi adıyla meşhur olan deneylerinden ilkini 1951'de gerçekleştirdi. Asch ilk deneyinde Swarthmore Yüksekokulu öğrencilerinden tamamı erkek olan sekiz kişilik bir grupla çalıştı. Bu gruptakilerin yedisi, Asch'in asistanıydı ve işbirlikçiydi. Sekizinci kişi olan gerçek denek diğerlerinin işbirlikçi olduğunu bilmemekte, kendisi gibi birer denek olduklarını sanmaktaydı. Aşağıdaki videoda ve yandaki resimde de görüldüğü gibi, Asch gruba üçü A, B ve C olarak işaretlenmiş üç adet çubukla birlikte bir adet de işaretsiz bir çubuk göstermekte ve bu işaretsiz çubuğun A, B, C çubuklarından hangisi ile eşit boyda olduklarını sormakta ve tüm katılımcılardan sesli olarak yanıtlamalarını istemekteydi. Deneyde toplam 18 kez soru soruluyor, yani 18 kez farklı çubuklar gösterilerek karşılaştırma sonrasında hangi çubuğun boyunun eşit olduğunun ifade edilmesini istiyordu. İşbirlikçilerin hepsi sırayla ve sesli olarak sorulan soruya yanıt veriyordu, ancak bu 18 sorudan 12'sinde işbirlikçiler, sorulan soruya ağız birliği içerisinde özellikle yanlış yanıt vermekteydiler. Sıra gerçek deneğe geldiğinde Asch paradigması ortaya çıkmaktaydı: Gerçek denek, yanlış olmasına karşın grubun yanıtını tekrarlamaktaydı. Asch'in ilk deneylerinde katılımcıların %75'i en az bir soruda yanlış yanıt vererek grup yanıtına uymayı tercih ettiler. Yani kimi denekler kimi zaman diğerlerinin verdiği yanıtın yanlışlığı bariz bir şekilde ortaya olmasına rağmen aynı yanıtı tekrarladılar. %25'i ise her ne olursa olsun doğru yanıtı vermeyi tercih etmişti, fakat bu doğrucu grubun da zaman zaman şüphelendiği, strese girdiği ve vazgeçmek istediğine de şahit olunmuştu. Asch deney sonrasında deneklerle mülakat yaparak bu paradigmanın zemininde yer alan mekanizmaları çözmeye çalıştı. Bu mülakatlardan çıkan sonuca göre gruba uyanların çok küçük bir kısmı kendi algılarında bir problem olduğunu düşünerek bu şekilde davranımışlardı. Öte yandan büyük bir çoğunluğu ise yargılarına güvenememiş ve belki de diğerleri haklıdır diyerek kendi kararlarından vazgeçmişlerdi. Yine çok küçük bir kısmı ise doğru yanıtın verdiğim yanıt olmadığına emin olmama rağmen grup ile ayrı düşmek istemedim demişti. Deneyin varyasyonları ve sonuca etkiyen diğer parametreler... Asch karşılaştığı bu fenomen üzerinde daha fazla araştırma yapmaya karar verdi ve 1952'de deneyi biraz daha değiştirdi. 12'si yanıltmacalı 18 olan soru sayısını 7'si yanıltmacalı olan 12 soruya düşürdü ve bir adet gerçek denek daha ekledi. Ortamda başka bir deneğin bulunması ya da doğru yanıt vermeye programlanmış başka bir işbirlikçinin bulunmasının sosyal uyum etkisini azalttığını tespit etti. 1955 yılında 3 farklı üniversiteden 123 kişinin katıldığı, ve yedi ila dokuz kişiden oluşan grupların yer aldığı bir başka çalışma daha gerçekleştiren Asch, 1956'da deneyini yine 123 kişiyle tekrarlayarak farklı parametrelerin sosyal uyum üzerindeki etkilerini inceledi. Mesela daha önceki deneylerde yanlış yanıt veren çoğunluk yedi kişilikti ve denek bu çoğunlukla birlikte deneye giriyordu. Asch çoğunluk sayısının miktarıyla oynadı; çoğunluk bir veya iki kişiden oluşurken sosyal uyum çok düşük oluyordu. Bu sayı üçe çıktığında değişim bariz bir şekilde gerçekleşiyor, sosyal uyum yüksek miktarda artıyordu. Üçten büyük sayılarda belirgin bir artış görülmemesi üzerine Asch grup normlarının algıya müdahalesi için yeter sayıyı üç olarak belirledi. Ancak Asch deneyi daha sonra o kadar çok tekrarlandı ki, bu kritik sayının ne olduğu sorusuna yanıt verebilmek için elde daha çok veri birikmeye başladı. 1980'lerde yapılan yeni çalışmalar ve geçmişe dönük metaanalizler sosyal uyumun sabit bir üç sayısıyla ilişkili olmaktan çok çoğunluk sayısına bağlı bir S-tipi büyüme eğrisi modeline uygun olarak arttığını gösterdi. Yine 1996'da geçmişteki tüm uyum deneylerini inceleyerek bir meta-analiz çalışması gerçekleştiren Bond ve Smith ülkelerin kültürel özellikleri ile uyum oranlarını karşılaştırdı. Bond ve Smith'in çalışmasına göre ABD'de tekrarlanan Asch uyum deneyleri incelendiğinde 1950'den meta-analizin yapıldığı 1996 yılına kadar sürekli olarak uyum oranları düşüş gösteriyordu. Bu durum tüm dünyadaki demokratikleşme hareketleri sonucunda farklı fikirlerin dile getirilme cesaretindeki artış ve eleştirilme korkusundaki düşüş ile açıklanabilir. Öte yandan 17 ülkeden 133 çalışmanın incelendiği araştırmada sosyal uyum oranları ile ülkelerin bireysellik / toplumsallık derecelerinin birbiriyle ilişkili olduğu gözlendi. Yani toplumsallığın daha yüksek olduğu gelişmemiş ülkelerdeki deneyler bireyselliğin yüksek olduğu ülkelerdeki deneylere göre anlamlı bir şekilde daha yüksek uyum oranları içeriyordu. Asch deneyi tekrarları daha bir çok parametrenin sosyal uyum üzerindeki etkisini anlamaya çalıştı. Sözgelimi 70'lerin sonlarında cinsiyet farklılıklarının sosyal uyuma olan etkisini araştırmak üzere yapılan çalışmalar kadınların erkeklere oranla daha fazla sosyal uyum gösterdiklerini ortaya koydu. Ayrıca deneğin yanıtlarını sözlü ya da yazılı verme seçeneklerinin yarattığı etki de araştırıldı. Bu araştırmalara göre deneklerin yanıtını sözlü olarak değil de yazılı olarak verdiği Asch deneylerinde sosyal etki ciddi derecede düşüyordu. Bu yöntem değişikliğinin özellikle doğru yanıtı bilmesine ve kendi fikrine güvenmesine karşın grupla ters düşmemek için onların verdiği yanıtı veren denekler üzerinde etkili olduğu düşünülüyor. Asch deneyleri insan ve toplum ilişkisi hakkında tuhaf sonuçlar ortaya çıkardığından bilim dünyasında sıkça tartışılagelmiştir. Herkes Asch ile aynı şekilde düşünmüyor: Kimi düşünürler Asch paradigmasının sosyal etki olmadığı yönünde karşı görüş belirtiyorlar. Bu düşünürlere göre her ne kadar başkaları sebebiyle yanıtlarını değiştirmiş olsalar da sonuç itibariyle denekler doğru yanıtı bilmektedir ve olan biten bir sosyal etkiden ziyade, grupla tutarlı olma arzusundan başka bir şey değildir. Kendini konumlandırma bireyin kendisini belli bir gruba ait görmesi ve o grubun norm ve değerlerini kabul etmesidir. Çoğunluğun yanlış yanıt veriyor olması kişilerin algısını değiştirmediğine göre, bireylerin bile bile yanlış yanıt vermeleri bir kendini konumlandırma etkisidir. Sonuç Dışarıdan baktığımızda Asch deneyinin sonuçları hayret verici gibi görünebilir. Eğer deneklere deneyin mahiyeti açıklanmasa idi, algılarına ya da muhakemelerine güvenmeyenler ve bu yüzden gruba uymayı tercih edenler muhtemelen gerçeğin herkesin verdiği yanıt olduğunu sanarak deney binasından ayrılıp gideceklerdi. Bu çerçeveden bakıldığında sahip olduğumuz pek çok düşüncenin gerçekten kendi bilgi ve inançlarımızdan örülü olup olmadığını anlayabilmenin zor olduğunu düşünebiliriz. Zaman zaman belki de kendimize sormak gerekiyor: Sahip olduğumuz tüm düşünce ve inançlar sadece kendimize mi ait? Onlara kendi aklımız yoluyla, bilinçli bir şekilde mi ulaştık? Yoksa çevremizdekilerin düşünce ve inançlarını mı dile getiriyoruz? Acaba bir hususta yargıya varırken gerçekten algıladığımızı mı söylüyoruz? Yoksa grubumuzun normlarını mı dile getiriyoruz? Birbirinden bariz bir biçimde boyut farkı bulunan üç çubuk için yargıda bulunurken dahi kasıtlı ya da kasıtsız yalan söyleyebilen insan, gözle görülür bir ölçüte sahip olmayan sosyal konularda acaba kendini nasıl kandırabiliyor? Asch deneyini düşününce haksızlık ya da saygısızlık içeren pek çok olayı haklıymış gibi algılayan ya da bunu bu şekilde dile getirenlerin hangi etkiler altında bunu gerçekleştirdiğini anlayabiliyoruz. Asch deneyinde de görüldüğü gibi: Miktarı değişmekle birlikte deneklerin %75'i en az bir soruda yanlış yanıt verererek gruba uymayı tercih etmiştir ve ancak %25'i her soruda, her ne olursa olsun doğru yanıtı vermeyi tercih etmiştir. E... Ne diyelim: Göz yanılır, dil yalan söyler. Meraklısına: Dergimizde daha önce sosyal etkiye dair yayınlanmış diğer yazılara göz atmak isterseniz Ömer Cansızoğlu'nun anonimleşme hakkında kaleme aldığı Seyirci Kalmanın Anatomisi: Hello Kitty, Işıl Arıcan'ın itaat hakkında kaleme aldığı Otoriteye İtaat ve Ötekileştirme ve benim kaleme aldığım Ayakta Alkış ve Mahalle Baskısı etkilerini içeren Filmler Neden Cuma Günü Vizyona Girer? adlı yazılara göz atabilirsiniz.


Kırmızı ışıkta birikmiş araçları anımsayın; en ön sırada ışığı bekleyen araçlar var ve onların arkasına dizilmiş olan diğerleri. Farzedelim ki siz de bu kuyrukta ortalarda bir yerdesiniz. Sizin ilerleyebilmeniz için önce önünüzdeki aracın ilerlemesi lazım. Sizin arkanızdaki araç da sizi beklemek zorunda. Tabii bütün araçlar da en öndeki aracın hareketine bağımlı. Aynı durum herhangi bir kalabalık caddede yürüyen insanlar için de geçerli. Bu ve benzeri örneklerdeki ortak durum şu: Hareket tek bir düzlemde yapılıyor ve bu hareketi de en öndeki birey yönlendiriyor. Bir başka deyişle trafikteki arabalar birbirinin üstünden gidemiyor, ya da siz caddede yürürken önünüzdeki insanın üstüne çıkamıyorsunuz. Peki ya çıkabilseydiniz? Farklı bir yürüyüş tarzı Çeşitli sürü hareketleri uzun süredir bilim insanlarının ilgisini çekiyor ve bu konuda halihazırda bir çok karmaşık teori var . Yalnız, Amazonlar'da yaşayan bir tırtıl türüne ait aşağıdaki videoda daha önce hiç görmediğim bir sürü hareketine rastladım. Videoda görüldüğü üzere bir grup tırtıl sürü halinde, ama belli bir düzene uyarak birbirlerinin üstünden giderek yol alıyorlar. Bu düzen ise görüldüğü kadarıyla şöyle; tırtıllar iki-üç katman halinde bir müddet ileriye gidiyorlar, sonra en arkadan öne doğru ilerleyen bir sinyalle duruyorlar. En arkadaki ve alttaki tırtıllar bu durma sürecini başlatıyor. Amaçları ise tekrar üst katmanlara çıkabilmek için bir fırsat yakalamak. Daha sonra tırtıllar hep birlikte harekete devam ediyorlar, ta ki en alt katmandan yeni bir sinyal gelene kadar. Sonra yine duruyorlar. Bu durumu alışageldiğimiz trafik düzeniyle karşılaştırırsak inanılmaz bir tezat ortaya çıkıyor. Trafikte veya kaldırımda herkes önündeki bireye bağımlıyken, tırtıllar en arkadakilere bağımlı. Peki kulağa komik gelen bu durumun nasıl bir amacı olabilir? Anlamak için ufak bir simülasyon Tanım olarak simülasyon, ya da Türkçesiyle benzetim, gerçek zamanda gerçekleşen bir olayın belirli varsayımlara dayanarak, daha basit ve tanımlı koşullar altında tekrarlanmasıdır. Bu varsayımların ve koşulların bir araya gelmesiyle bir model oluşturulur, dolayısıyla simülasyon yapma işine modelleme de denir. Amazon tırtıllarının yukarıda anlatılan bu ilginç yürüyüşlerini anlayabilmemiz için bir simülasyon yapmamız lazım. İlk videoyu izlemeye devam ederseniz, tırtıllardan sonra legolarla yapılmış basit ama etkili bir modelleme göreceksiniz. Bu modelde tek başına giden bir tırtıl üstüste ilerleyen tırtıllarla karşılaştırılıyor. Yani alışageldiğimiz trafik sistemi Amazon tırtıllarına karşı. Farkedeceğiniz üzere birbirlerinin üstünden ilerleyen tırtıllar tek başına ilerleyen bir tırtıldan daha hızlı hareket ediyor! Yani bütün bu dur kalk tarzı yürüyüşün amacı daha hızlı ilerleyebilmek. Peki ne kadar daha hızlı? Hangi durumda ne olurdu... Herhalde ilk açıklanması gereken, katmanlar halinde ilerleyen tırtılların niye daha hızlı gittiği. Bir görüntü bin kelimeye bedeldir deyip sizi ikinci videoyu izlemeye davet ediyorum. Maalesef videonun Türkçe altyazıları yok, ama seslendiren arkadaş en başta kendi hesapladığı şekilde katman sayısının hız artışına olan etkisini gösteriyor. Katman sayısı, yani N, arttıkça tırtıl grubu da tek bir tırtıla nazaran o kadar daha hızlı gidiyor. Mesela çift katman halinde giderlerse 1,5 kat, üç katman halinde giderlerse 2 kat daha hızlı. Gösterilen formüllerin detaylarına girmekten ziyade katman sayısının hızı niye arttırdığını anlatmak istiyorum. Farzedelim ki tek bir tırtılın yapabileceği hız saniyede v milimetre olsun . Resimde de göreceğiniz gibi en alt katmandaki tırtılların yere göre hızı da v olmak zorunda. İkinci katmandaki tırtıllar da aynı türden canlılar dolayısıyla onlar da v'den daha hızlı gidemezler, ama üzerinde ilerledikleri düzlemin zaten kendine ait bir hızı olduğu için ikinci katmanın yere göre hızı aslında 2v. Dolayısıyla alt katman bir adım ilerlerken, üstteki katman yere göre 2v hızla ilerliyor. Anlamak zor geliyorsa havaalanlarındaki yürüyen bantları aklınıza getirin. Eğer hareketli bandın üzerinde normal hızınızla yürümeye başlarsanız sizi beton zemin üstünde takip eden insanlardan iki kat hızlı ilerleyeceksiniz. O zaman şöyle bir durum oluşuyor: Çift katmanlı bir grupta tırtılların bir kısmı v, bir kısmı da 2v hızla hareket ediyor. Dolayısıyla sürünün ortalama hızı da tek bir tırtılın hızından, yani v'den daha fazla oluyor. Haliyle eğer üçüncü bir katman daha olsaydı orada ilerleyen tırtılların da hızı yere göre 3v olacaktı ve sürünün ortalama hızı daha da yükselecekti. Basit ama çok etkili değil mi? Bazen beklemek iyidir Şimdi gelelim ikinci soruya: Hareket halindeki tırtıllar niye bir anda durup arkadakileri bekliyorlar? İkinci videoyu izlemeye devam edersek şöyle bir simülasyon göreceğiz: Tırtıllar çift katman halinde ilerlemeye başlayacak, ama arkadaki tırtıllar için hiç durmayacaklar. Farkedeceğiniz gibi eğer öndeki tırtıllar durup arkada açıkta kalan tırtılların tırmanmasına fırsat vermezlerse, bir süre sonra tek katmana düşecekler ve tren benzeri bir yapı oluşturacaklar. Bu da sürünün hızının tek bir tırtılınkine, yani v'ye düşmesi demek. Demek ki en arkadan durma sinyali geldiğinde öndeki tırtıllar hareketin devamlılığı için durup beklemek zorunda. Aksi taktirde üst katmanlar erozyona uğrayacak. Tabi bu beklemelerin de ufak bir götürüsü var. Sürünün ilerlemesi bir süre duruyor, o yüzden en başta hesaplanan teorik hızlara (misal çift katman için 1,5v) ulaşılamıyor. Yine de uzun vadede tırtıl sürüsü katmanlar halinde v'den daha hızlı hareket ediyor. Gelelim detaylara Ana noktaları açıkladıktan sonra biraz da detayları irdeleyelim. Burada soru cevap tarzında ilerleyelim. Soruların cevaplarını kendi hesaplamalarıma dayanarak veriyorum. -Katman sayısını arttıkça sürünün hızı da artıyor, o zaman niye çok daha fazla katman yok? +Sorunun biyolojik cevabı basit, tırtıllar da nihayetinde bir dayanma haddine sahip, dolayısıyla bir yerden sonra alttaki tırtıllar ezilecek. Sorunun fiziksel cevabı ise daha çetrefilli. Eğer yüksek katmanlı bir yapının denge sorunlarını görmezden gelirsek (elinizde içiçe geçmiş 5 bardak taşımayı denerseniz ne demek istediğimi anlayacaksınız), üç katmandan sonrası sorun yaratıyor. Kendi mini simülasyonlarıma göre üç katmandan sonra maalesef sürdürülebilir, yani döngüsel bir hareket oluşmuyor ve daha üst katmanlar erozyona uğruyor. Bir diğer deyişle uzun soluklu bir yürüyüş, üçüncü katmandan sonra mümkün değil. Bu da aslında ilk videoda gösterilen sürünün yapısıyla örtüşüyor diye düşünüyorum. Kısa süreli olarak tırtıllar üçüncü katmandan sonra ara sıra kaçak kat çıkabilirler, ama dediğim gibi uzun vadede kalıcı olmasını beklemiyorum. -Sürünün nüfusu sürünün hızını etkiler mi? +Hayır. Nüfusu farklı iki sürüyü ele alalım. Eğer bütün tırtılların aynı uzunlukta olduklarını ve iki sürünün de aynı sayıda katmana sahip olduğunu farzedersek, hesaplarıma göre kalabalık olan sürünün hızlanma konusunda bir avantajı yok. +Tırtılların uzunluğu sürünün hızını nasıl etkiler? -İşte bu önemli bir nokta. Tırtılların uzunluğu arttıkça sürünün hızı da artıyor. Yine iki farklı sürüyü ele alalım. Bu sefer sürülerdeki katman sayılarının ve nüfuslarının aynı olduğunu farz edelim ama değişkenimiz tırtıl uzunluğu olsun. Tırtıllar ne kadar uzunsa, sürü hızı da o kadar artıyor, ama belli bir noktaya kadar. İkinci videonun başında teorik olarak çift katmanlı bir sürünün 1,5v ve üç katmanlı bir sürünün de 2v hızla gideceği gösterilmişti. İşte tırtıllar uzadıkça sürülerin hızları da bu değerlere yaklaşıyor . Bundan çıkan başka bir sonuç ise katmanlar halinde ilerleme yöntemi tırtıl gibi yatay olarak uzun hayvanlar için son derece ideal. İnsanlar gibi dikine uzun canlılarda tahmin edeceğiniz gibi bu yöntem pek başarılı olmayacak. Sonuç Türünü bile bilmediğim ve şans eseri gördüğüm bu Amazon tırtılları fizikteki basit hareket prensiplerini kullanarak içinde bulundukları koşullara göre muhteşem bir hareket yöntemi geliştirmişler. Hedeflerine tek başlarına ya da alışageldiğimiz şekilde yanyana ilerlemek yerine, yere dikine paralel sıralar halinde 2 kata kadar daha hızlı yol alabiliyorlar. Daha da önemlisi bir grup bilinci oluşturarak yeri geldiğinde birkaç birey için bütün sürüyü bekletmeyi düşünebilmeleri. Bana göre buradan çıkarılacak ders ise ilk duyuşta kulağa mantıksız gelen kim bilir nice fikrin doğada nasıl bir avantaja dönüştüğünü görebilmek.