İnsan esasen ne erkektir ne de dişi. Cinsiyetin farklı olmasının amacı, cinse özgü biçim farkını oluşturmak olmayıp yalnızca üremeye yarar... Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS Bu satırlar, Rönesans döneminin filozoflarından; Marie Le Jars de Gournay'a ait. Bu ismi belki duymamış olabilirsiniz. Gournay, erkek egemen bir dönemde geri planda kalan kadın düşünürlerden sadece birisi. Günümüzde kadın ve erkek eşitliğini savunan bizler, kadınların pek çok konuda ön planda olmasını savunuyoruz fakat tarihte yolculuk yaptığımızda savunduğumuz bu fikirlerden uzak yaşantılar karşımıza çıkıyor. Okuyacağınız bu yazı dizisinde felsefe dünyasının kadın düşünürlerine kısaca değineceğiz. Bilim dünyasına baktığımızda ünlü fizikçi Marie Curie gibi az da olsa kadın bilim insanları karşımıza çıkıyor. Peki, felsefe dünyasına baktığımızda durum nasıl acaba? Aristotales, Platon, Descartes... Filozoflar dediğimizde aklımıza gelen ilk isimlerin ortak bir özelliği var; hepsinin erkek olması. Bunun nedenini, düşünebilmenin erkeklere atfedilen bir yetenek olması ile değil, kadınların düşüncelerini erkekler kadar sistematik bir şekilde aktarabilmek için yeterli zaman ve imkanlara sahip olamaması şeklinde açıklamamız mümkündür. Diğer bir neden de kadınların ürettikleri belgelere erkeklerden daha az özen gösterilmesine bağlı olarak savundukları fikirlerin yitip gitmesi olarak açıklanabilir. Daha önce yayınladığımız Cadılık mı kötü yoksa insanlık mı? Avrupa'da cadı avları yazısında, kadının cadı olarak yakılmasının ardındaki nedenler üzerinde dururken, kadının nasıl ikinci plana itildiğini ifade etmiştik. Aslında bu yazı da kadın olmanın erkeklere göre daha zor koşullarda mücadele etmek olduğunu anlatıyor. Bu konuda araştırma yaparken faydalandığım en önemli kaynağım; Kadın Filozoflar Tarihi isimli eserde, toplamda 44 kadın filozofun hayatından kesitlere ulaşabildim. Bu düşünürlerin tamamını ele almaktan ziyade dikkat çekici isimler üzerinde durmak istiyorum. Kadın filozofları ele alırken kuşkusuz, dönemler bazında incelemek daha iyi olacaktır. Antik Çağ'ın Güçlü Kadınları: Felsefenin başlangıcı pek çoğumuzun bildiğin gibi Antik Çağ dönemine dayanmaktadır. Yaşadığı hayatı sorgulama, insan ve dünyayı nitelendirme çabaları ilk bu dönemde, Eski Yunan'da başlar. Bu dönemde hem kadın hem erkek filozoflar için önemli sorular vardır, şöyle ki insan neden dünyaya gönderilmiştir, dünyadaki görevi nedir, düşünme ve eylem ilişkisi nedir?... vb. gibi. Bu sorulara bağlı olarak oluşan düşünceler felsefenin temeli olarak tarih sayfalarında yerini almıştır. Daha önce de belirttiğimiz gibi bu dönemin ünlü düşünürleri denildiğinde karşımıza erkek düşünürler çıkmaktadır ama bu dönemde düşünce dünyasının önemli kadın isimleri de var olmuştur. Bu isimlere ilk vereceğimiz örnek; Krotonlu Theano'dur. Krotonlu Theano en ünlü Pisagorcu kadın olarak tarihteki yerini almıştır. Neden Pisagorcu olduğunu belirtirsek; ilk kadın düşünürlerin Pisagor'un çevresinden çıktığı inancı vardır.Bu çevredeki düşünürlerin, onun matematik bilgilerini ve felsefeye dair düşüncelerinin destekleyicisi ve yayıcısı olduğu kabul edilmektedir. İşte, Krotonlu Theano da bu düşünürlerden birisidir. İÖ. 550 yılından sonra yaşayan Theano, aynı zamanda Pisagor'un eşidir. Eşi gibi matematiğe meraklı olan Theano Pisagor'dan felsefe dersleri de almış ve eşinin ölümünden sonra Pisagor Okulu'nu yönetmiştir. Peki, Krotonlu Theano'nun düşünceleri nasıldır? Theano'ya göre, ruh yeniden doğacaktır, bunun için kişi erdemli bir hayat sürmelidir. Sırf madde diye bir şey yoktur, ruh ön planda olmalıdır. Matematik ve müzik önemlidir çünkü ikisinde de sayılar vardır. Öyle ki sayılar düzeni sağlayan tek unsurdur. Theano Pisagor Okulu'nda kızlara ders vermiştir. Bu derslerinin büyük bir bölümünü ahlak üzerinedir. Kendisinin dönemin ileri görüşlü isimlerinden biri olmasına karşın, derslerinde kadınların geri planda kalarak, iyi bir eş olarak yetiştirilmesini anlatması ilgi çekicidir. Bu durum büyük ölçüde o dönemin sosyal hayatının çizgisini yansıtmaktadır. Theano'dan sonra yine Antik Çağ'da ele alabileceğimiz diğer bir isim; Aspasia'dır. İÖ. 460'tan sonra yaşayan Aspasia kadın düşünür olarak nitelendirilirken bazı yazarlar tarafından Hetaira olarak nitelendirilen ve alay edilen de bir kadın olmuştur. Bu nokta oldukça dikkat çekicidir. O dönemde Hetaira olarak çalışan kadınlar, para karşılığı bedenlerini satmaktadır. Aspasia da Atina'da Hetaira olarak çalışmaya başlar ve bir Hetaira okulunu işletir. Bu durum onun toplum içerisinde aşağılanmasına yol açsa da öte yandan sahip olduğu felsefe ve retorik bilgisi kendisine hayran bırakmaktadır. Aspasia esasında oldukça iyi eğitim almış bir kadındır. Sokrates'in ondan ders aldığı ve ona hayranlık duyduğu Platon tarafından kaleme alınmıştır. Aspasia yaşadığı dönemde insanları felsefeye yönlendirmeye çalışan önemli bir isim olarak varlık göstermiştir. Antik çağın diğer önemli bir ismi de Hypatia'dır. M.S. 370 yılından sonra yaşayan Hypatia, Yeni Platonculuğun revaçta olduğu bir dönemde İskenderiye'de yaşamıştır. Önemli bir filozof olmasının yanı sıra astronomi ve matematik ile deilgilenen Hypatia, zor bir dönemde varlığını sürdürmüştür öyle ki, bu dönemde yeni yeni Hristiyanlaşmanın sonucunda Hristiyan olmayanlara karşı düşmanlık mevcuttur. Bu durumdan Hypatia da nasibini almıştır. Felsefenin bu dönemde bölücü, otorite bozucu bir sistem olduğu düşüncesi onun işini daha da zorlaştırmıştır. Buna rağmen üstün zekası ile fark yaratan düşünür, İskenderiye Üniversitesi'nde astronomi ve geometri dersleri de vermiştir. Hypatia'nın babası da kendisi kadar ünlü matematikçi olan Theon'dur. Hypatia'nın Platon düşüncelerini savunduğu belirtilmektedir ama maalesef günümüze ulaşan bir eseri bulunmamaktadır. Platoncu felsefeye göre, asıl gerçek görülebilen değil, onun ardında bulunandır. Hypatia'nın da bu fikri savunduğu varsayılmaktadır. Hypatia'nın hayatı hakkında dikkat çekici nokta ise ölümüne ilişkindir. Hypatia pagan olmakla, devletin işlerine karışmakla suçlanmış ve taşlanarak öldürülmüştür. Ne kadar trajik bir durum olduğunu belirtmemize gerek yok değil mi? Hypatia'nın ölümü tarihsel süreç içerisinde kadınlara yapılan zulmün tanıdık bir örneği olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu üç düşünürü kısaca ele aldıktan sonra antik dönemin kadın düşünürleri hakkında çok kısa şunları söyleyebiliriz; antik dönemin kadın düşünürleri güçlü karakterlere sahiptir; sessiz kalmak yerine bir okulda varlıklarını sürdürmüşler, kendilerine düşman olunsa da ya da aşağılansalar da bir yandan zeka ve bilgi birikimleri ile çevresindekileri kendilerine hayran bırakabilmişlerdir. Ortaçağ'ın Dindar Kadın Düşünürleri: Antik Çağ'dan Orta Çağ'a geçiş yaptığımızda Hristiyanlık inancına bağlı olarak şekillenen baskın düşünce sistemi karşımıza çıkmaktadır. Din olgusunun gitgide güçlendiği bu dönemde felsefenin etkisi gittikçe azalmıştır. Bu dönemin felsefesi Skolastik Felsefe'dir. Bu felsefenin kökeni Aristotales'e dayandırılmakta ve Hristiyanlık inancının mantık çerçevesinde ele alınmasına çalışılmıştır buna bağlı olarak gelişen fikirlerin hemen hemen hepsi dinsel dogmalar üzerine olmuştur. Bu dönemde kadınların rolüne baktığımızda, kadınların yine geri planda olduklarını söyleyebiliriz. Kadınların skolastik felsefe ile uğraşmaları yasaklanmıştır buna karşın Mistitizm ile ilgilenmelerine engel olunamamıştır. Mistitizm'e göre; kişi kendi içine dönerek, sezgileri ile Tanrı ile yakınlaşabilir. Bu akıma göre ben yoktur, Tanrı vardır. Kişi bu şekilde bir gün gelecek bilge kişi haline gelecektir. Nasıl ki insan toza dönüşse de sonradan yeniden dirileceği için her zaman var olmaya devam edecek, eserleri de her zaman görülecektir... Bu cümlenin sahibi, Mistitizm akımın önemli temsilcilerinden biri olan Bingenli Hildegard'dır. Bingenli Hildegard, 1098'de doğmuştur, hayatının 30 yılını bir kadın hücresinde geçirmiştir. Sonrasında ise rahibelik yemini etmiştir. Onun hakkında en ilginç detay, erkek manastırlarından bağımsız kendi manastırını kurmasıdır. Bu durum onun güçlü kişiliği hakkında ufak da olsa bir bilgi vermektedir. Bunun yanı sıra o dönemde bir rahibe için yasak olan vaaz gezilerini de gerçekleştirmiş olması ve ikinci bir manastır kurması dönemin devrim niteliğinde gelişmelerinden birisidir. Bingenli Hildegard'ın düşünce yapısına baktığımızda ise, insan-kozmos-tanrı arasında şekillendiğini görüyoruz. Dünya bir bütündür, kişi kendi benliğine bakmak yerine bu bütünü incelemelidir. Dünya Tanrı tarafından tutulan bir tekerlektir. İnsan bu tekerlek içerisinde dengede durmaktadır ve insanın asıl amacı kozmos ve tanrı arasında denge kurmaktır. Bunu Scvias isimli kitabında yazmıştır. Bu eserinin yanı sıra erdemli davranış üzerine kaleme aldığı, Liber Vintae Meritorum ve insan-kozmos arasında benzetmelere yer verdiği Liber Divinorum Operum adlı eserleri mevcuttur. Bingenli Hildegard'a göre insan ve dünya iç içedir. Din hayatın anlamıdır, ruh ve beden arasında ise birbirini tamamlayıcı bir bağ vardır. Ruh kadar beden de önemlidir, bu nedenle kişi yaşarken bedenine de özen göstermelidir. Bu dönemin diğer bir kadın düşünürü Marguerite Porete'dir. 1255-1320 yıllarında Fransa'da yaşayan bu düşünür de mistik düşüncenin temsilcilerinden kabul edilmektedir. Marguerite Porete'nin hayatı aslında oldukça ilginçtir; din sapkını olarak suçlanarak, yakılarak öldürülmüştür. Bunun nedeni, Yalın Ruhun Aynası isimli kitabında savunduğu fikirleridir. Bu kitapta Marguerite, ruhun tamamen özgür olması gerektiğini savunmuştur, buna göre kilisenin kurallarından kopulmalı ve tanrı ile kurulan bağı kişinin kendi içinde kurmalıdır. Bu düşünce tarzı, Orta Çağ dönemi için oldukça cesur düşünceler olup, cezası ölüm olmuştur. Orta Çağ ile ilgili değinmek istediğimiz bir diğer düşünür ise Fransız Christine de Pizan'dır. Pizan'ın dul bir kadın olması, toplum içerisinde saygınlığının az olmasına yol açmıştır. Gerek bu tutum gerekse gündelik hayatın zorluklarını yaşasa da şiir, siyasi ve felsefi yazılar yazması onun da güçlü bir yapısının olduğunu göstermektedir. En önemli eseri; Kadınlar Kenti Üstüne isimli eseridir. Christine de Pizan bu eserinde aslında bir ütopyadan bahsetmektedir. İnancını kaybetmese de eleştiri yapmış ve bunu eserine de yansıtmıştır. Orta Çağ'ın kadın düşünürlerinin genel özelliklerine baktığımızda, güçlü kişilikler ile karşılaştığımızı söylememiz mümkün. Düşünce sistemlerini değerlendirdiğimizde baskın olanın inanç olduğunu belirtebiliriz. Rönesans Çağının Aydınlık Kadınları: Rönesans dönemine geçişle, bilim ve sanat ilerlemeye başlamıştır. Bu dönemde bilim, kilisenin tekelinden çıkar. Daha önce ele aldığımız Leonardo da Vinci, Copernicus gibi isimler dönemin dahi isimleri olarak isimlerini tarih sayfalarına yazdırmışlardır. Bu dönem aynı zamanda skolastik düşünce yapısından uzaklaşılarak yeniden Antik Çağ felsefesinin de önem kazandığı bir dönemdir. Tüm bu gelişmeler olsa da Rönesans cadı avlarının da yapıldığı bir dönem olmuştur. Buna rağmen bu dönemde de yine kadın düşünürler vardır. Belirli bir hedefe doğru hareket eden her bir şeyin bu hedefe ulaşınca devinimi kestiğinden ve bunun sonucunda artık devinmediğinden kuşku duyulamaz. Çünkü onu devinim içinde tutan ve deviniminin hedefi olan neden ortadan kalktığında zorunluk olarak etkisi de, yani devinim de yok olur. Oysa alışılmış biçimde seven ve sevilen nesneye bedenen sahip olmaktan başka bir özlemi olmayan herkes, özlediği birleşmeyi elde eder etmez devinimi bırakır, artık sevmez. Okuduğunuz bu satırlar, Rönesans döneminin kadın düşünürlerinden birine; Tullia d'Aragona'ya ait. Tullia d'Aragona, ünlü Aşkın Sonsuzluğu Üstüne Diyalog isimli eserinde sonsuz büyük aşk üzerine düşüncelerini dile getirmiştir. Tullia d'Aragona, Platoncu geleneğin temsilcilerinden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. İtalya'da yaşayan düşünür iyi bir eğitim almıştır. Felsefe üzerine yaptığı konuşmalar onu ön plana çıkarsa da cadı ve fahişe olarak suçlanmaktan da kurtulamamıştır. Rönesans döneminde ele alacağımız diğer bir kadın düşünür ise; Marie Le Jars de Gournay'dır. 1565-1645 yılları arasında yaşayan düşünür felsefenin yanı sıra fizik, geometri, tarihle de ilgilenmiştir. Hayatında dönüm noktalarından birisi filozof Michel de Montaigne ile tanışmasıdır. Bu tanışıklık, Marie Le Jars de Gournay'ın daha cesur bir şekilde düşüncelerini dile getirebilmesini sağlamıştır. Dilin önemi üzerine yaptığı araştırmalar dikkat çekicidir. Başyapıtı olan eseri, Erkeklerin ve Kadınların Eşitliği Üzerine kaleme alır ve bu eserinde erkek ve kadının ruhen eşit olduğunu savunur. Teori ve pratiği birleştirdiği yazılarında toplumsal sistem eleştirilerine de yer vermiştir. Rönesans dönemi kadınlar için cadı avı vakaları açısından tehlikeli bir dönem olmaya devam etse de bir yandan özgür düşüncenin tekrar ortaya çıkması açısından dikkat çekicidir. Bu dönemin kadın düşünürleri Antik Çağ'ın düşünürlerini kendilerine örnek alarak, skolastik düşünce yapısından bağımsız düşünceler geliştirebilmişlerdir. Buraya kadar Antik Çağ'dan Rönesans'a kadar olan kadın filizofları ele aldık. Kuşkusuz bu yazıda yazdıklarımızdan başka kadın filozoflar da var, bu isimler sadece bizim seçtiklerimiz. Gelecek ay 17. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar olan süreçte yer alan isimleri ele alacağız.


İlkokuldaki bütün sınıfların duvarında bir çizelge asılıdır. Bu çizelgede aylar ardı ardına sıralı, mevsimlerin hangi ayları kapsadığı işaretlidir. Henüz çevresini yeni tanıyan küçük zihinler için de mevsimler renkli figürlerle betimlidir. Siz de ilkokul sıralarıyla henüz yeni tanıştığınızda hangi ayın hangi mevsime denk geldiğini bu çizelgeden öğrendiniz. Karşısına geçip onu anlamaya çalıştınız. Zaman zaman kendinize sordunuz; Haziranın yaza denk geldiğinden emindiniz ama bazen Şubatı karıştırdınız! Dönüp tekrar baktınız. Sizin tüm bu öğrenme süreciniz bir fizik öğrencisinin elektromanyetik spektrumu anlamasına benzer. Evet, o kesinlikle sizin ilkokuldaki sınıfınızın duvarında asılı mevsimler çizelgesidir! Özellikle optikle uğraşan fizik laboratuvarlarında ya da dalgalar çalışmakta olan bir fizik öğrencisinin defteri arasında bulunabilir. Elektromanyetik spektrum, mevsimlerin ve ayların sıralanışı gibi dalga boylarına göre elektromanyetik dalgaları sınıflandırır. Birçok fizikçi için elektromanyetik dalgalar konusunda en önemli referanstır ve elektromanyetik spektrum da mevsimler gibi süreklidir. Ağustos bitip eylül başlarken birdenbire sonbahar iklimi yaşanmadığı gibi mikrodalgadan radyo dalgalarına geçerken de dalgaların özellikleri birdenbire değişmez. Sınıflandırmalar her ne kadar keskin gibi görünse de geneldir ve bir bütünlük arz eder. Onu ayıran tek şey çizimine başlandığı zamandan bitirilene kadar yaklaşık 250 sene geçmesidir! Elektromanyetik spektrum, oluştuğu tarihsel süreçle, sunduğu bilgiyle ve bir başvuru kaynağı olmasıyla periyodik cetvelle de yakın akrabadır. Çok rahatlıkla söylenebilir ki, bir kimyacı için periyodik cetvel ne ise, bir fizikçi için elektromanyetik spektrum odur. Genelde periyodik cetvelden daha az bilinir çünkü temel fizik eğitiminin üstüne çıkıldığında öğretilir. Fakat göreceksiniz ki onu anlamak için sanıldığı kadar yüksek bir fizik bilgisine ihtiyaç yoktur. Elektromanyetik spektrumu anlamak şüphesiz onu oluşturan 250 yıldan bahsetmeden pek mümkün değil. Birlikte, bu iki buçuk asırlık tarihsel süreci işlerken, bir kez daha bilimin katlanarak ilerlediğine ve bilimsel atılımların yüzyıllara uzanan sabırlar gerektirdiğine şahit olacağız. Tarihsel Süreç Aristo'dan bu yana beyaz ışığın kendi başına bir renk olduğuna inanılıyordu. 1666 yılında karanlık bir odada yaptığı prizma deneyiyle Newton, sanıldığı gibi olmadığını, beyaz ışığın aslında tüm renklerin bir karışımı olduğunu gösterdi. Newton bu deneyde tamamıyla gökkuşağının oluşumunu açıklayabilmeyi amaçlıyordu. Bunun için yapay bir gökkuşağı oluşturdu. Güneş ışığını küçük bir delikten geçirerek odaklandırdı ve doğruca yağmur damlası görevi görecek olan prizmaya gönderdi. Prizmadan geçen beyaz ışık yansıdığı yüzeyde yapay bir gökkuşağı oluşturuyordu. Peki, ne oluyordu da beyaz ışığın prizmadan geçmesiyle bilinen tüm renklerin sürekli bir spektrumu oluşuyordu? Bu soru ışığın yapısının henüz anlaşılamadığı bir dönemde yaşamış olan Newton için cevaplandırılmaktan hayli uzaktı. 1801 yılında Young'ın yaptığı çift yarık deneyiyle dalga olduğu kanıtlanan ışığın, prizmadan geçerken, dalga boyuna göre farklı açılarla kırıldığı ve böylece renklerine ayrıldığı anlaşıldı. Newton, karanlık odada, prizmada kırılıp duvara yansıyan ışığı izlerken tarihin ilk elektromanyetik spektrumunu seyrettiğinin farkında değildi. Henüz bilimsel araştırma tekniklerinin içinde hangisinin doğru olduğunun bile tartışıldığı bir dönemde hiç kuşkusuz bu farkındalık beklenmeyecek bir atılım olurdu. O dönemlerde ışığın yapısının anlaşılması bir yana dursun, hala birçok kişi görme olayının gözün bir ışık kaynağı olarak kabul edilmesiyle açıklanabileceğine inanıyordu! Hal böyleyken Newton'un saçılan ışıklarının aslında mini bir elektromanyetik tayf olduğunun anlaşılabilmesi için yaklaşık 200 yıl geçmesi ve Maxwell'in ışığın bir elektromanyetik dalga olduğunu ortaya koyması gerekecekti. Tayfın gerçekte bu kadarla sınırlı kalmadığına yönelik ilk çalışma 1800'de William Herschel'den geldi. Herschel, Newton'un prizmada kırılan ışıklarını bir termometreyle incelemeye karar verdi ve sırasıyla prizmada ayrışan bütün renklerin sıcaklıklarını ölçtü. Kırmızı rengin ölçümünü aldıktan sonra çok ilginç bir şeyle karşılaştı. Termometrenin, kırmızı rengin ötesinde de yükseldiğini gördü! Bu durum kırmızı rengin ötesinde onun görmediği ama termometrenin algıladığı bir ışımanın varlığına işaretti. Onu son derece şaşırtan bu kırmızı ötesi ışıma türüne kalorifik ışınlar ismini verdi. 19. yüzyılın sonlarında bu ışıma türü için kızılötesi terimi daha sıklıkla kullanılmaya başlandı ve öylede kabul gördü. 1800'de Herschel'in kızılötesi keşfiyle birlikte görünmeyen ışınımların da var olabileceği anlaşıldı ve izleyen yıllarda bilim adamları görünmeyen ışımalara karşı ilk şaşkınlıklarını üzerlerinden atmışlardı. Herschel'in keşfinin hemen sonrasında, 1801 yılında, Alman fizikçi Johann Wilhelm Ritter ışık tayfının kırmızı ötesinde ayrı bir ışıma türü varsa, mor ötesinde de başka bir ışıma türü olabileceğini düşündü. O yıllarda ışığın gümüş klorürü kararttığı biliniyor ve bu teknik fotoğrafçılıkta kullanılıyordu. Ritter, gümüş klorürü tayfın farklı renklerini kullanarak kararttı ve bunu yaparken geçen süreyi ölçtü. Kırmızıdan mora giderken ışığın enerjisi arttığından gümüş klorürün kararma süresi de kısalıyordu. İnsan gözünün göremediği mor ötesinde ise, kararma işlemi tayfın diğer tüm renklerinden daha hızlı gerçekleşiyordu. Ritter, bu deneyle morötesindeki ışıma türünü keşfetmiş oldu. Bu ışımaya, kimyasal bir yolla tespit etmesinden olacak ki, kimyasal ışınlar ismini verdi. Fakat yine ilerleyen yıllarda bunun yerine morötesi terimi kullanılmaya başlandı. Tayfın iki ucunda da görünmeyen ışıma türlerinin keşfedilmesi birçok bilim adamında onun tamamlandığı izlenimini uyandırmıştı ve ışık tayfı, tabiri caizse işi bitmiş olarak kaldırılıp bir kenara konmuştu. Fakat Michael Faraday'ın elektromanyetizma alanındaki ilerleyişi, ışığın bambaşka gizemlere gebe olduğuna işaret edecekti. Faraday'ın 1845 yılında yaptığı Faraday etkisi ismiyle bilinen keşfe göre ışığın, bir manyetik alan içerisinden geçerken polarizasyon açısı değişiyordu. Bu olay ışığın elektromanyetizmayla ilişkili olduğuna işaret eden ilk delildi. 1860'lı yıllarda James Clerk Maxwell'in matematiksel zemine oturtarak ayakları yere basar hale getirdiği elektromanyetik kuramın ışıkla olan bağlantısı tüm açıklığıyla gün yüzüne çıktı. Maxwell, elektromanyetik dalga denkleminin işaret ettiği dalga hızını hesapladığında şaşırtıcı bir sonuçla karşılaştı: 300 000 km/s. Yani ışığın boşluktaki hızı. Öyle ki ışığın hızını veren değerler, ışıkla hiçbir ilgisi olmayan birtakım deneyler sonucu elde edilmiş elektrik ve manyetik sabitlerdi. Bunlar sonucunda ışık hızının elde edilmiş olması, elektromanyetik dalgaların ışık hızıyla ilerlediğinin yanı sıra ışığın da bir elektromanyetik dalga olduğunu fısıldar gibiydi. Maxwell, bu ilişkinin yalnızca tesadüften ibaret olamayacağını düşünerek 1865'te ışığın bir elektromanyetik dalga olduğunu ileri sürdü. Nitekim onun teorik keşfinin ardından yapılan deneysel çalışmalar, ışığın, bir elektromanyetik dalganın karakteristik özelliği olan elektrik ve manyetik alan salınımlarına sahip olduğunu ortaya çıkardı. Maxwell'in olağanüstü keşfi, elektromanyetik kuramı ana hatlarıyla oluşturmakla birlikte, elektromanyetik spektrumun varlığının ilk göstergesiydi. Kuram, spektrumun öyle sanıldığı gibi kızılötesi, görünür ışık ve morötesi ışımadan ibaret olmadığını söylüyordu. Zira denklemler baz alınarak spektrumun her bölgesini oluşturmak mümkündü. Geriye kalan tek şey diğer tüm elektromanyetik dalgaları deneysel olarak keşfetmekti. Keşifler birbiri ardına gelmekte gecikmedi. İlk olarak 1888'de Heinrich Hertz, basit bir elektriksel salınımla spektrumun kızılötesi tarafında düşük enerjili radyo dalgalarını keşfetti ve bu dalgaların Maxwell'in teorisinde olduğu gibi ışık hızında ilerlediklerini doğruladı. Çalışmalarını ilerleten Hertz, radyo dalgalarıyla kızılötesi arasında radyo dalgalarına göre daha yüksek enerjili olan mikrodalga bölgesi elektromanyetik dalgaları da elde edebilmeyi başardı. Hertz'in ortaya koyduğu bulgularla spektrumun kızılötesi tarafındaki elektromanyetik dalgalar tamamlanmış oluyordu. Spektrumun yüksek enerjili morötesi tarafındaki keşifler daha sonra geldi. 1895'te Wilhelm Röntgen, o dönemlerde fizikçilerin çokça üstünde çalıştığı Crookes tüpüyle deneyler geliştirirken yeni bir ışıma türü keşfetti. Bu ışımanın sınıflandırmada nereye ait olduğunu bilmediğinden ona X-ışınları demeyi uygun gördü. Onun bu keşfi günümüzde tıbbi alanda halen kullanılmakta olan yeni bir tanı yöntemini beraberinde getirirken, Röntgen'e de 1901'de tarihin ilk Nobel Fizik ödülünü kazandırdı. Elektromanyetik spektrumun son parçası olan yüksek enerjili gama ışınlarının keşfi 1900'de Paul Villard'dan geldi. Villard, radyoaktif bir çekirdeğe sahip olan radyum atomunun yaydığı radyasyonu incelerken daha önceden bilinen alfa ve beta ışımalarının dışında henüz keşfedilmemiş yüksek enerjili bir ışıma türüyle karşılaştı. Bu yüksek enerjili ışımaya Villard ışıması ismini verdi fakat 1903 yılında, alfa parçacığının kaşifi Ernest Rutherford, bu ismin takip eden analojiye uygun olmadığını ve Villard'ın keşfettiği ışıma türüne gama ismi verilmesinin daha uygun olacağını belirterek bu ışıma türünün gama ismini almasını sağladı. 1666'da Newton'la, bilim adamlarının ilk kez karşısına çıkan elektromanyetik spektrum yaklaşık 250 yıllık bilimsel bir maceranın sonunda Villard'ın gama ışınlarını keşfiyle tamamlanmış oluyordu. Artık tamamlanan spektrum, laboratuvar duvarlarındaki ve fizik öğrencilerinin defterleri arasındaki yerini almaya hazırdı. Bugünkü Haliyle Elektromanyetik Spektrum Spektrum kelime anlamı itibariyle, birtakım fiziksel gerçeklerin sürekli bir şekilde birbiri ardına sıralanmasıdır. Elektromanyetik spektrum denildiğinde fiziksel gerçekliğimiz kuşkusuz elektromanyetik dalgalardır ve onu önemli kılan şey de budur. Elektromanyetik dalgalar artan teknolojiyle birlikte her geçen gün hayatlarımızda daha fazla yer ediyor. Öyle ki bilimin dahiyane çabalarla tanıyıp spektrumdaki yerine yerleştirdiği bu dalgalar, uzaktaki bir sevdiğinizin sesini birkaç tuşa basarak duyabilmenizi, artmış yemeğinizi ısıtabilmenizi ve etrafınızı görebilmenizi sağlıyor! Hayatlarımız onlarla iç içe geçmiş durumda. İşte elektromanyetik spektrum, her alanda karşımıza çıkan bu dalgaları onların belli özelliklerine göre sınıflandırıyor ve bizlere onlarla ilgili teknik bazı bilgiler sunuyor. Peki, tam olarak nedir bu elektromanyetik dalgalar? Spektrum onları hangi özelliklerine göre sınıflandırır ve nasıl böylesine hayatımızın içindeler? Tüm bu soruların cevapları ve elektromanyetik spektrumu daha iyi anlayabilmek için elektromanyetik dalgalara daha yakından bakalım. Fakat önce dalgalar ile ilgili birkaç basit tanımı ele almalıyız. Dalgalar Konu dalgalar olduğunda verilen ilk örnek su dalgalarıdır. Durgun bir göle attığınız taşın suda, merkezinden genişleyerek yayılan halkalar şeklinde dalgalar oluşturduğunu mutlaka gözlemlemişsinizdir. Bu dalgalar yalnızca suda değil, ses olarak havada, hatta deprem olarak hissettiğimiz dalgalar dünyanın yerkabuğunda yayılırlar. İncelediğimiz elektromanyetik dalgalarda dahil olmak üzere birbirinden farklı tüm bu dalgaların ortak bazı özellikleri var. Bu özellikler elektromanyetik spektrumdaki sınıflandırmanın da ana öğesi konumunda. Dalgalar, uzayda yayılan ve enerjinin taşınmasını sağlayan titreşimlerdir. Onları tanımlayan sihirli sözcük enerji transferidir ve bu durum elektromanyetik dalgalarda bilgi transferini de açıklayan bir özelliktir. Dalgalar, kendini tekrarlayan, periyodik bir yapıda olabilecekleri gibi, tek seferlik, periyodik olmayan yapıda da olabilirler. Bütün dalgalar, dalgaboyu, frekans, periyot gibi birbirleriyle bağlantılı ve sadece dalgalara özgü kimi özellikler barındırırlar. Bir dalganın birbirini izleyen iki eş noktası arasındaki uzaklığa dalgaboyu denir. Dalgaboyu bir dalganın en önemli özeliğidir ve elektromanyetik dalgalar için sınıflandırma sadece bu bilgiyle dahi yapılabilir. Periyot, dalganın, tek bir salınım için harcadığı zamandır. Birimi saniyedir. Frekans ise bunun tam tersi olup dalganın bir saniyedeki salınım sayısıdır. Tüm bu tanımlar, dalgaları tanımamıza yarayan, parmak izi gibi bir ayırt edici özellik oluştururlar. Aynı zamanda bu tanımlar birbiri ile sıkı bir bağlantı içindedir. Öyle ki, periyot ve frekans birbirinin tersidir ve dalganın hızı, tanımlardan da anlaşılacağı üzere dalgaboyu ve frekansın çarpımına eşittir. Dalga hızı kavramı akılcı bir yaklaşıma da uyar; dalgaboyu sabit olmak üzere frekans ne kadar büyükse veya frekans sabit olmak üzere dalgaboyu ne kadar uzunsa dalga o kadar hızlı ilerler. Elektromanyetik Dalgalar Elektromanyetik dalgalar genel dalga tanımına tamamıyla uymakla birlikte barındırdıkları birkaç farklı ayrıntıyla özelleşirler. Onlar üç boyutludur! Bir elektromanyetik dalgayı yalnızca iki koordinat kullanarak çizmekte zorlanabilirsiniz. Çünkü o, hem elektrik alan hem de manyetik alan olmak üzere iki bileşen barındırır ve ilerleme doğrultusu üçüncü boyutu oluşturur. Faraday'dan beri biliyoruz ki değişen bir elektrik alan manyetik alan, değişen bir manyetik alan da elektrik alan yaratır. Bir elektromanyetik dalga oluşturmak için elektrik alanda bir salınım oluşturup ayrıyeten bir de bunu manyetik alan için yapmanız gerekmez. Elektrik alanda meydana getirdiğiniz salınım, manyetik alan bileşenini otomatikman meydana getirir. Bu özelliğiyle bir elektromanyetik dalga birbirini yaratan iki bileşeniyle uzayda sürekli bir salınım halindedir ve Maxwell'in denklemleriyle ortaya çıkan gerçeğe göre bütün elektromanyetik dalgalar c ile gösterilen ışık hızıyla yayılır. İncelediğimiz elektromanyetik dalgalar, elektromanyetik spektrumda dalgaboylarına göre sıralanmıştır. Bu sıralama süreklidir yani arada herhangi bir şekilde hiçbir boşluk yoktur. Dalgaboyuna göre sıralanan ışımalar, dalga hızı formülüne göre dolaylı olarak ikinci bir ifadeye göre daha sıralanmış olur. Elektromanyetik dalgaların tümünün yayılma hızı ışık hızı gibi bir sabit değere eşit olduğundan, hızın çarpımını veren dalgaboyu ve frekans değerlerinin ters orantılı olacağı rahatlıkla anlaşılabilir. Yani spektrumda dalgaboyunun artışı frekansın azalması, frekansın artması dalgaboyunun azalması demektir. Bu versiyonda elektromanyetik dalgaların dalgaboyu özellikleri hayatın içinden örneklerle betimlenmiş. Görüyoruz ki, spektrumun bir gökdelen boyundaki radyo dalgalarından atomik ölçülere kadar giden geçerliliği, önümüze oldukça şaşırtıcı ve bir o kadar da anlamaya değer bir tablo çıkarıyor. Elektromanyetik spektrumu çözümledikten sonra elektromanyetik dalgaların her birinin nasıl üretildiklerine, kullanım alanlarına ve hayatımızdaki yerlerine tanımlar oluşturarak bakalım: Radyo dalgaları: Dalgaboyu 1 milimetreden uzun elektromanyetik dalga sınıfıdır. Spektrumda en uzun dalgaboyuna sahiptirler ve dolayısıyla en düşük frekanslı dalgalardır. Bir elektrik titreşimiyle üretilebilir ve evrenin her yerinde bulunabilirler! Süpernova patlamalarının kalıntılarında bile karşımıza çıkabilir. Bu nedenle evrenin uzak köşelerinden gelen radyo dalgalarındaki soğurma tayfı incelenerek bazı yıldız ve gezegen oluşumlarının madde yapısı anlaşılabilir. Evrenin oluşumunu açıklayan büyük patlama kuramıyla ilgili en önemli kanıtlardan biri olan 1.9 mm dalgaboylu arka plan ışıması bu dalga sınıfına ait bir ışımadır. Mikrodalga radyasyonu: Radyo dalgaları sınıfının 1 mm ile 1 metre arası dalgaboylarını kapsayan bir alt sınıfıdır. Elektrik devrelerinde magnetron ve klystron gibi vakum tüpleri kullanılarak üretilebilirler. Radarlarda, cep telefonlarında, kablosuz internet erişiminde ve hepimizin bildiği mikrodalga fırınlarda mikrodalga sınıfı dalgalar kullanılır. Mikrodalga fırınlar su moleküllerinin titreşimini arttıracak özel bir dalgaboyu değerinde(12.25 cm) çalışırlar. Yani korkmayın, mikrodalga aralığında çalışsa da kablosuz adaptörünüz sizi hiçbir zaman ısıtmayacaktır! Kızılötesi radyasyon: Dalgaboyu aralığı 1mm ile 710 nanometre arasıdır ve belli bir sıcaklığa sahip tüm maddelerce üretilirler. Eğer yakın zamanda ateşli bir hastalığa yakalanmadıysanız siz de yaklaşık 37 C vücut sıcaklığınızla her saniye etrafınıza 10 mikrometre(10bin nanometre) dalgaboylu kızılötesi ışıma yayıyorsunuz! Görselde örneğini gördüğünüz termal kamera, bir köpeğin vücudundan yayılan bu ışımaları algılıyor. Farklı sıcaklıklar farklı dalgaboylarında kızılötesi ışınımların oluşmasına neden olduğundan bu kameralarla bölgesel sıcaklık değişimleri de rahatlıkla gözlenebiliyor. Görünür ışık: Spektrumun ilk keşfedilen ve insan gözünün algılayabildiği tek kısmıdır. Görünür ışık 400 ile 700 nanometre dalgaboyu aralığında spektrumun en dar bölgesini oluşturur. Bu aralıktaki bütün dalgaboyları insan gözü tarafından farklı bir renk olarak algılanır. Kırmızı renk bu aralıkta en uzun dalgaboylu ışıma olarak görülürken mor renk en kısa dalgaboylu ışımadır. Güneş, görünür bölge dalgaları için doğal bir kaynaktır. Morötesi ışınım: 10 ile 400 nanometre dalgaboyu aralığındaki ışımalardır. İnsan gözü tarafından görülemeseler de eşek arıları gibi bazı hayvanlar tarafından algılanabilirler. Her ne kadar morötesi ışımaları algılayamasak da onlar sayesinde bronzlaşırız! Güneş kaynaklı morötesi dalgaların çoğu ozon tabakası tarafından tutulsa da bir kısmı dünya yüzeyine ulaşır. Diğer yandan, yıldız ve galaksilerin incelenmesinde de kullanılırlar. Tek zorluk morötesi ışımaları algılayacak olan teleskopun ozon tabakası dışına koyulması gerektiğidir. X ışınları: Dalgaboyları 0.01 ile 10 nanometre aralığında değişen dalgalardır. Yüksek hızlı atomların yavaşlatılması veya atom içindeki elektron yörüngeleri arasındaki geçişlerle üretilirler. Yüksek enerjili bir ışıma olup yüksek dozda maruz kalınması canlılar için tehlikelidir. Kullanım alanları başta tıpta popüler bir tanı yöntemi olmak üzere, molekül geometrilerinin oluşturulmasındaki kristalografi çalışmalarından, maddelerin element analizlerinin yapıldığı cihazlara kadar uzanmaktadır. Gama ışınları: 0.01 nanometreden daha küçük dalgaboylu ışımalardır. Spektrumun en yüksek enerjili bölgesidir. Oluşumları doğrudan atom çekirdeğinde gerçekleşen olaylara dayanır. Radyoaktif atomlar sayesinde veya nükleer reaksiyonlar neticesinde oluşturulabilirler. Evrende, pulsarlar, kara delikler ve kuasarlar gibi yüksek enerjiye sahip gök cisimlerinde meydana gelen nükleer patlamalar neticesinde bolca bulunurlar. Gama ışınları sahip oldukları yüksek enerjiyle canlılar üzerinde yok edici etkiye sahiptir. Bunun yanında gama ışınlarının tıpta kanserli hücrelerin öldürülmesinde ve besinler üzerindeki mikropların yok edilmesinde kullanılıyor olması bu zararlı etkinin bilinçli kullanıldığında faydalı olabileceğinin ispatıdır.


ABD'li Wilbur ve Orville Wright kardeşler modern havacılığın öncüleri olarak bilinir. Kendileri de zaten alçakgönüllülükten uzak bir şekilde bu durumu açıkça beyan etmişlerdi . Peki her şey gerçekten bu kadar basit miydi? Patentler, teknoloji ve sanayinin ayrılmaz bir parçası. Günümüzde Samsung ve Apple'dan aşina olduğumuz patent savaşları aslında sanayi devriminden beridir meydanda. Edison Tesla ve Grahambell Gray çekişmeleri bunların en bilinenleri. Diğer taraftan Wright kardeşler de birçok mühendis ve işadamını deyim yerindeyse mahkemelerde süründürmüş. Peki paylaşılamayan neydi? Kim haklıydı? Isterseniz önce patent kavramını ve dönemin havacılık teknolojisini kısaca irdeleyelim, sonra da Wright kardeşleri ve neyin peşinde olduklarını anlayalım. İcat, mucit ve patent İcat, ya da diğer adıyla buluş, doğada var olmayan bir şeyin insan vasıtasıyla geliştirilmesi veya üretilmesidir. Aksi takdirde icat değil, keşif olurdu. Mucit ise malum, icadı yapan kişidir. Patent ise icat sahibinin, ki bu kişi icadın mucidi olmak zorunda değildir, belirli bir süre boyunca söz konusu icada ait hakları elinde tutmasını sağlayan ve karşılığında da icada dair teknik detayları açıklamasını gerektiren haklar bütünüdür. Böylece hem patent sahibi taklitçilere karşı korunmuş olur, hem de patent kamuya mal olduğu için teknoloji ve sanayinin gelişimi ve sürekliliği sağlanır. Patentlenmiş bir icadın pazarlama, üretim, satış ve diğer hakları patent sahibine aittir. Dolayısıyla söz konusu icadı başka bir kişi veya kurumun kullanabilmesi için patent sahibinden izin alması gerekir, aksi takdirde bu kurum veya kişi cezaya maruz kalır. Temel tanımlar böyle olmakla birlikte, her hukuk dalı gibi patent hukuku da çok dallı budaklı bir konudur ve verilen kararlar birçok kez yoruma açıktır. Patent hukuku kıtadan kıtaya, hatta ülkeden ülkeye değişebilir. Örnek olarak devridaim makinalarını ele alalım . ABD patent yasalarına göre, devrimdaim makinalarının patent başvurularının kabulu için çalışan bir numunenin gösterilmesi zorunludur . AB patent yasalarına göre ise bu başvurular ayrı bir sınıf altında ama tahminimce sorunsuzca kabul edilir, çünkü gerçek hayatta bu makinaların hiçbir geçerliliği yoktur, dolayısıyla anlaşmazlık konusu da olamazlar. Tahmin edeceğiniz gibi, bir icadın patenti için başvurulurken, patentin kapsamı da mümkün olan en geniş şekilde tutulur, çünkü patent sahibi yaptırımlarını olabilecek en geniş alana yaymak ister. Wright kardeşlerin patent macerasının çıkış noktası da işte tam buradadır. Günümüzde patent memurları bu durumların yaratabileceği suistimali önlemek için oldukça titiz çalışırlar ve çoğu zaman başvuru dosyalarını bu tür düzeltmeler için geri gönderirler, ama acaba eskiden durum nasıldı? Bir zamanlar Ohio'da... Wilbur Wright 1867'de Indiana'da, Orville Wright 1871'de Ohio'da doğdu. Dindar bir ailede yetişen iki kardeşin aile bağları oldukça kuvvetliydi. Öyle ki, iki kardeş hayatta kaldığı süre boyunca hep ortak çalıştılar ve hiç evlenmediler. Bazı tarihçiler Wilbur'u atılımcı ruhumdan ötürü daha ön plana çıkarsa da, Wright kardeşlerin dışarıya karşı imajı her konuda ortak harekete dayalıydı. Okumaya ve öğrenmeye çok meraklı olmalarına rağmen türlü şanssızlıklardan ötürü okullarını bitirmeye hiç fırsatları olmadı. Wright kardeşler çalışma hayatına 1889'da matbaacılıkla başladılar. Bir ara kendi gazetelerini de çıkardılar ama bu maceraları çok uzun sürmedi. 1892'de bir bisiklet dükkanı açtılar. 1896'da ise kendi bisikletlerini üretmeye başladılar. Bu süreçte kazandıkları birikimlerle de ilk havacılık maceralarını finanse ettiler. Wright kardeşlerin havacılık macerasının fitilini 1896'da meydana gelen 3 olay ateşlemiş olmalı. İlki Samuel Langley'nin buhar motoruyla çalışan insansız bir hava aracını uçurması, ikincisi Octave Chanute'un Michigan gölü kıyısındaki kum tepelerinde yaptığı planör denemeleri, üçüncüsü de dönemin meşhur planör pilotu Alman Otto Lilienthal'in kendi tasarladığı planörüyle çakılarak ölmesiydi. 1899'da Wilbur Wright, Smithsonian Enstitüsü'ne bir mektup yazıp, o döneme ait havacılık literatürünü ve başka detaylı bilgileri talep etti. Gelen olumlu cevap sonucu 1896'ya damgasını vurmuş diğer üç kişiye ait teknik çizimleri ve hatta Da Vinci'nin tasarımlarını da bir araya getirerek ilk gerçek deneylerine başladılar . Kontrolsüz güç güç değildir Kulağa aşina bir laf olsa da, doğruluğu tartışılmaz. Wright kardeşler de bu fikirde olsa gerek, çalışmalarını motor veya kanat yapısı yerine uçuş kontrolü üzerine odakladılar. Uçuş sırasında 3 çeşit manevra mümkündür. Bunlar yatma, yunuslama ve sapma hareketleridir (Şekil 1). Güvenli bir uçuş için bu üç hareketin de tam kontrolü şarttır. Aksi takdirde, mesela uçak sola yatarken akışkan dinamiğinin etkilerinden dolayı aynı anda sağa doğru sapmaya başlar. Wright kardeşler kuşların uçuş sırasında yön değiştirmek için yana yattıklarını fark etmişlerdi, tıpkı bisiklet sürer gibi. Çakılıp ölen Lilienthal de kendi vücut ağırlığını planör içinde kaydırarak aynı prensibi uyguluyordu. Ama onun yönteminin güvenli olmadığı açıktı. Bu sorunu çözebilmek için Wright kardeşler yine kuşları incelediler . Kuşlar yatarak yön değiştirebilmek için kanatlarının uçlarındaki açıyı değiştiriyorlardı. Bunun için de kanatlarını buruyorlardı . O zaman, benzer bir şekilde planörün veya uçağın da kanatlarını burmak gerekiyordu. Wright kardeşler, dükkanlarına 1,8 metrelik bir rüzgar tüneli kurdular . Amaçları, bu silindir şeklindeki geçidin içine planörlerinin küçültülmüş kopyalarını koyup, tünelden hava akımı geçirmekti. Böylece planörlerinin uçuş sırasındaki seyrini önceden görebileceklerdi. 1901'den 1903'e kadar önce rüzgar tünelinde, sonra açık havada sayısız deney yaptılar. Tasarımlarını önce insansız uçuşlarla, yani araçlarını bir uçurtma gibi yerden iplerle kontrol ederek, sonra da kendileriyle sınadılar. En sonunda da planörlerine bir motor takarak ilk uçan makineyi 1903'te uçurmayı başardılar. Bu uçan makineyi ise 1906'da 821323 Numaralı ABD patenti ile kendi adlarına tescillediler (Şekil 2) .Patentin kapsamı Wright kardeşlerin geliştirdiği uçuş kontrol sistemi, yukarıda belirttiğimiz üç eksendeki hareketi de eşzamanlı bir şekilde kontrol altında tutuyordu. Bu sistemde, yatma hareketi kanatların tellerle burulmasıyla, yunuslama hareketi önde yer alan yatay bir dümenle, sapma hareketi ise gemilerdeki gibi arkada bulunan dikey bir dümenle sağlanıyordu (Şekil 3). Buradaki bağlantıya tıklarsanız, bu sistemin nasıl çalıştığını çok yalın ve güzel bir şekilde görebilirsiniz . Wright kardeşler tasarladıkları uçağı değil, sadece geliştirdikleri uçuş kontrol sisteminin prensiplerini tescillediler. Tabii, hukukun her alanı gibi burada da şeytan ayrıntılarda gizlidir. İlk önemli ayrıntı, patentlerinde betimledikleri sistemin hem motorlu hem de motorsuz araçlar için geçerli olduğunu yazmaları. Böylece hem planör hem de uçak patent kapsamına girmiş oluyor. İkinci ayrıntı ise, ki tüm anlaşmazlıkların kaynağıdır, patentlerine yazdıkları bir cümle oldu. Bu cümle, yatma hareketi için kanat burma yöntemi yerine başka yöntemlerin de kullanılabileceğini belirtiyordu. İlk bakışta bu cümle çok sıradan gelse de, aslında patentin kapsamını genişletme açısından etkisi çok büyüktü. Sırf bu ifade sayesinde Wright kardeşler sadece kendi uçuş kontrol sistemlerini değil, başkaları tarafından geliştirilmiş olabilecek diğer uçuş sistemlerini de kendi patent kapsamlarına almışlardı.Mahkeme köşeleri Eğer uçakla seyahat ettiyseniz ve şansınıza eğer kanat hizasında oturduysanız, belki pencereden bakıp da kanatların havadaki dönüşler sırasında nasıl çalıştığını görmüşsünüzdür. Modern uçaklar, kanatlarının burulması yerine kontrol yüzeyleri denen küçük oynar parçaları sayesinde dönüşlerini icra ederler . Şekil 4'te kontrol yüzeyleri sayesinde bir yolcu uçağının nasıl yattığını görebilirsiniz. Tahmin edeceğiniz gibi kontrol yüzeyleri, burulan kanatlara göre bazı avantajlara sahip. Öncelikle, Wright kardeşlerin tasarımındaki gibi bir sürü tel kullanmak zorunda kalmıyorsunuz, böylece tel kopması ve beraberinde gelen kontrol kaybı riskini önlemiş oluyorsunuz. Ayrıca, sık eğilen metal parçaların teknik tabirle yorulup, kırıldığını hesaba katarsak, burulan kanatların yerine daha uzun ömürlü olan kontrol yüzeylerinin daha mantıklı bir seçim olduğunu fark ediyoruz.Bu kadar teknik detaydan sonra gelelim olayların gidişatına. Yukarıda dediğimiz gibi, Wright kardeşler yatma manevrası için kanatların burulmasından başka kullanılabilecek bütün diğer yöntemleri de patenleri kapsamına almayı başarmışlardı. Teknik bir açıdan bakıldığında, kontrol yüzeyleri burulan kanatlara kıyasla bambaşka bir tasarım içeriyordu. Ne yazık ki, dönemin hakimleri böyle düşünmüyordu. Dönemin bir başka havacılık öncüsü Glenn Curtiss uçaklarının tasarımında kontrol yüzeylerini kullanmıştı ama Wright kardeşlerin açtıkları davayı kaybedip para cezası ödemeye mahkum olmuştu . Wright kardeşlerin Curtiss'e açtığı davalar buzdağının sadece görünen kısmıydı. Kişisel veya tüzel olarak Wright kardeşler, patentlerinin geçerliliği 1917'de sona erene kadar birçok işadamını ve mühendisi hem ABD'de hem de Avrupa'da dava etti. Curtiss de Wright kardeşlerden geri kalmadı ve o da dava furyasına yenilerini ekledi. Modern havacılığın öncüsü sayılan ABD birbirini dava eden şirketler yüzünden havacılıkta yerinde saymaya başladı. Uzun mesafelerden dolayı olsa gerek Avrupa'ya açılan davalar çok uzun sürüyordu, bazen de Wright kardeşlerin lehine sonuçlanmıyordu. Sonuç olarak, Avrupa'daki havacılık ABD'nin oldukça önüne geçti. 1. Dünya Savaşı başladığında Avrupa'nın hava kuvvetleri ABD'ninkinden çok daha üstün bir durumdaydı, öyle ki ABD savaşa girdiğinde elindeki hiçbir uçak savaşta kullanılacak durumda değildi ve bu yüzden Fransız uçaklarını kullanmak zorunda kaldılar. Durumun vahametini sonunda farkeden dönemin ABD başkanı Franklin Roosevelt 1917'de bir patent havuzu oluşturulmasını emretti. Bu havuza küçük bir aidat karşılığı giren şirketler patent engellemelerine maruz kalmaksızın istedikleri gibi uçak üretebildiler. Aidatların büyük kısmı da Wright kardeşlerin ve Curtiss'in şirketlerine tazminat olarak sayıldı . Sonuç Gördüğümüz gibi eskiden de bilim ve teknolojinin kişisel veya hukuki anlaşmazlıklardan dolayı ilerleyemediği haller oluyordu. Wright kardeşler'in tescillediği patentin sınırları o kadar genişti ki, kendilerini havacılıkta tekel ilan etmemeleri için hiçbir sebep yoktu. Belki de bu yüzden modern havacılığın her şeyi kendilerine borçlu olduğunu söylemeleri pek de şaşırtıcı olmamalı. İşin manidar kısmı ise 1899'da Smithsonian Enstitüsü'ne mektup yazıp dönemin havacılık literatürünü, yani o güne kadar elde edilmiş bütün bilimsel birikimi bedava elde edip kendi tasarımlarında kullanan aynı Wright kardeşlerin daha sonra herkesi kendi birikimlerinden ve hatta kendilerine ait olmayan birikimlerden mahrum bırakabilmeleriydi. Günümüzde olsaydı, Wright kardeşler başvurdukları patentin kapsamına kontrol yüzeylerini içeren uçuş kontrol sistemlerini asla alamazlardı, çünkü burulan kanatlar ve kontrol yüzeyleri aynı sorunu çözmek için tasarlanmış çok farklı iki çözüm, dolayısıyla iki farklı patente tabi. Ayrıca, sıkı durun, burulan kanatlar ve kontrol yüzeyleri aslında 1868'te yani Wright kardeşlerden 38 yıl önce sırasıyla Fransız Robert Esnault-Peltiere ve İngiliz Matthew Piers Watt Boulton tarafından tescillenmişti! Eğer patent memuru Wright kardeşlerin başvurusunu onaylamadan önce düzgün bir araştırma yapmış olsaydı, Wright kardeşler kendi uçuş kontrol sistemlerini bile tescilleyemeyecekti. Burada akla durgunluk verecek bir başka durum da 1900'lerin başında o andan 38 yıl öncesine ait bir belgenin Avrupa'dan ABD'ye hala ulaşamaması ve/veya iki kıta arasındaki bilimsel fikir alışverişinin bu kadar zayıf olması. İşin hukuki kısmı bir yana, Wright kardeşler bütün zaman ve enerjilerini patent davalarına harcamaya başladıktan sonra havacılık sektörüne artık bir katkıda bulunamadılar. Davalardan kazandıkları tazminatların bunda ne kadar rol oynadığı ise tartışılır. Umarım günümüzdeki şirketler ve tüm diğer bilim insanları bu tür olaylardan kendilerine bir ders çıkarırlar da, zamanlarını patent davalarından yüz milyonlar kazanmak yerine bilim ve teknolojinin devamlılığını sağlamaya adarlar. Not: Wilbur Wright'ın 1912'deki ölümü ve Orville Wright'ın hisselerinin 1915'teki satışına rağmen yazı boyunca Wright kardeşler adını kullanmaya devam ettim, çünkü Wright kardeşler patentlerini tescilledikten sonra zaten tüzel bir kişiliğe dönüşmüştü.


Geçtiğimiz şubat ayında ünlü astrofizikçi Neil deGrasse Tyson kişisel Twitter hesabından Thor'un çekicinin 300 milyar fil ağırlığında olması gerektiğini duyurdu ve bir anda bir çok popüler bilim yazarının ilgisini bu konuya çekti. Thursday, İngilizcede perşembe gününü ifade eder. Bugün çoğu dil bilimci bu kelimenin kökeninin Thor's Day olduğunda fikir birliğine varmışlardır; Türkçe karşılığı ise Thor'un Günüdür. Daha çok Marvel çizgi-romanlarından ve filmlerinden aşina olduğumuz Thor, ilhamını İskandinav mitolojisinden alır. Yunan mitolojisindeki baş tanrı Zeus gibi İskandinav mitolojisinde de bir baş tanrı vardır: Odin. Thor, Odin'nin oğludur. Kelime anlamı parçalayıcı olan Mjöllnir ise Thor'un gücüne güç katan ünlü çekicidir. Bu çekiçle yıldırımlar, fırtınalar, depremler yaratabilir hatta uçabilir. 2011 yılında yayınlanan sinema filmi Thorda çekicin ölü bir yıldızın kalbinde dövüldüğü söylenir; Brokk ve Eitri adında iki cüce tarafından... Çekiçle ilgili tartışmayı başlatan da bu bilgidir. Tyson, şubat ayında yazdığı twitte nötron yıldızından bahsetmiştir. Nötron yıldızını kısaca açıklamak gerekirse: Bir yıldız , yapısındaki hidrojenleri füzyon tepkimeleri ile birleştirerek helyuma dönüştürür ve bu sayede yaşamını devam ettirir. Yapısındaki hidrojen bitmeye yaklaştığında yıldızın merkezindeki çekim kuvveti güçlü gelmeye başlar ve yıldız içe doğru küçülmeye başlar. Hidrojenler tamamen tükendiğinde ise Helyum atomları birleşerek Karbon atomlarına dönüşmeye başlar ortaya çıkan enerji merkeze doğru olan çekim kuvvetine üstün gelir ve yıldız hızla genişlemeye başlar. Yapısındaki Helyum tükendiğinde ise baskın gelen kütle çekim kuvveti nedeniyle tekrar küçülmeye başlar. İçe çöken yıldızın kütlesi Güneş'in kütlesinin 1,4 katını aştıktan sonra atomlar çekirdekleri birbirlerine değecek kadar sıkışabilir. Bu şartlarda protonlar, elektronlarla birleşerek nötronlara dönüşür ve yıldızdan geriye çapı 10 ila 25 kilometre arasında değişen astronomik seviyede yüksek yoğunluğa sahip bir madde kalır. Yıldız artık ölü bir yıldızdır. Ölü bir yıldızın kalbinde dövülen bir çekiç için nötron yıldızının kalbinde dövülmüş bir çekiçtir demek yanlış olmayacaktır. Eğer Apple, 55,135 cm3 hacmi olan İphone 5S'i, yoğunluğu 2.0 x 1026 kg/km3 olan nötron yıldızı maddesinden üretseydi telefon yaklaşık 10 milyar ton ağırlığında olurdu. Astrofizikçi Tyson da Mjöllnir'in boyutlarını ve nötron yıldızının yoğunluğunu hesaba katarak çekicin kütlesini 300 milyar fil olarak ifade etmiştir. Peki ama Thor bu çekici bu ağırlığa rağmen nasıl kullanabiliyor? Çizgi-romana ya da mitolojiye göre tanrı olduğu için diyebiliriz. Peki ya gerçekte böyle bir şey mümkün mü, yoksa çekiç sanıldığı kadar ağır değil mi? Thor'un sırrı atom fiziğinde gizli olabilir. Gravitonlar, henüz varlığı saptanamamış atom altı parçacıklardır. Teorik olarak kütle çekim kuvvetini bu parçacıkların oluşturduğu -başka bir ifadeyle bu parçacıkların alışverişi ile oluştuğu- düşünülür. Eğer özel güçleri olan bir tanrı olarak betimlenen Thor, gravitonları kontrol edebiliyorsa; bu ona cisimlerin ağırlıklarını değiştirebilme yeteneği kazandırır. Bu, Thor ve çekici arasındaki ilişkinin en tutarlı açıklaması sayılabilir ancak bu, en az Thor'un tanrılıktan uzaklaştırılıp Dünya'ya sürgün edilmesi kadar doğaüstü bir durumdur. Tartışmanın başladığı şubat ayında North Carolina State üniversitesinden çizgi-roman fanatiği profesör Suveen Mathaudhu'nun dikkati sayesinde 1991 tarihli oyun kartlarından Thor'un çekicinin 42,3 pound yani 19,2 kilogram olduğunu ve Uru adlı kurgusal metalden yapıldığını öğrendik. Prof. Mathaudhu ayrıca çekicin yoğunluğunu santimetre küpte 2,13 gram olarak hesaplamış. Bu rakamlar ışığında alüminyumun (yoğunluğu: 2.71 gr/cm3), söz konusu Uru metalinden daha yoğun olduğunu görüyoruz. Gene 2011 yılındaki filmi hatırlarsak çekici sadece Thor ve babası Odin yerinden oynatabiliyordu, ayrıca 2012 yılında yayınlanan Yenilmezler adlı filmden izlediğimiz kadarıyla meşhur yeşil dev Hulk bile çekici kaldıramıyordu. Bu ayrıntılar şüphesiz kurgusal yapının bir parçası gerçekte alüminyumdan daha hafif bir maddeyi kaldıramayacak bir süper kahraman düşünülemez. Aynı şekilde 300 milyar fili elinde sallayan birini görmeyi de bekleyemeyiz. Çizgi-romanlarda havada asılı durabilen Thor'un filmde çekiç sayesinde uçabildiğini de görüyoruz. Aslında bunun bilimsel olarak kısmen mantıklı bir açıklaması var: momentum. Hız ve kütlenin bir sonucu olarak hareket eden her cismin bir momentumu vardır. Buna ek olarak çembersel olarak hareket eden cisimler için de açısal momentumdan söz edilebilir. Doğanın temel bir yasası olan momentumun korunumu yasası, bir sisteme etkiyen hiçbir dış kuvvet mevcut değilse, o sistemin momentumunun sabit kalacağını ifade eder. Yani momentum bir cisimden bir cisme aktarılabilir. Filmde ve çoğu çizgi-romanda Thor'un uçmadan önce bir süre çekici döndürdüğünü görüyoruz. Bunu yaparken çekice bir momentum kazandırır ve bu momentum yeterli büyüklüğe ulaştığında ise bir hamleyle açısal momentumu, kendisi için çizgisel momentuma dönüştürür ve bir doğrultu boyunca tabiri yerindeyse uçar. Teorik olarak mümkün görünen bu olayı gelin matematiksel olarak ifade edelim. Thor'un, Neil deGrasse Tyson'ın 300 milyar fil olarak ifade ettiği çekicini kaydedilmiş en yüksek beyzbol topu atış hızı olan saniyede 48 metre ile savurduğunu düşünürsek: Sonuç olarak Thor, çekici döndürdüğü hıza çok çok yakın bir hızla uçacaktır. Bunun sebebi çekicin kütlesinin yanında Thor'un kütlesinin ihmal edilebilir düzeyde küçük kalmasıdır. Matematiksel olarak da göründüğü gibi Thor, filmdeki hareketi ile 48 metre/saniye (175 km/saat) hızla hava sürtünmesine rağmen uçabilir. Ancak madalyonun diğer yüzünde rakamlar bambaşka anlamlar ifade ediyor. Bu hızda ve kütlede savrulan bir cismin kinetik enerjisi teorik olarak 580 milyon TNT'nin patlamasına eştir. Yani her uçuşunda bir atom bombasına eş şok dalgaları oluşturan Thor'un ve çevresindekilerin hayatta kalması için gerçek anlamda tanrı olmaları gerekir. Thor'un çekici Mjöllnir uzun bir süre tartışılacağa benziyor; fakat eğer içimizi rahatlatacaksa Thor'u, okunmuş çekiç kullanan bir tanrı süper kahraman olarak kabul edip hayatımıza devam edebiliriz, bu arada yepyeni bir Thor filmi muhtemelen siz bu yazıyı okurken çıkmış olacak. Bakalım çekiçle ilgili yeni neler göreceğiz dahası aradığımız cevapları bulabilecek miyiz? KAYNAKLAR - Thor's Hammer Is Not That Heavy , http://web.ncsu.edu/abstract/science/wms-mjolnir/ - The God of Thunder, and Momentum, Scientific American - Neil deGrasse Tyson: Thor's hammer weighs 300 billion elephants, Cnet - http://www.efastball.com/baseball/stats/fastest-pitch-speed-in-major-leagues/ - http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/xte/learning_center/ASM/ns.html - Thor revamped respect thread, comicvine.com - Thor, Graviton, Nötron Yıldızı, Mjolnir, TNT eşdeğeri; Wikipedia


Başta e-postalarımızda olmak üzere 2006'dan bu yana da Twitter'da bahsetmek işlevinde gördüğümüz ve çevremizde /et/, /at/ ve hatta İstanbul ağzının yabancı dilin yükünü çok çektiği anlarda / t/ ve / t/ gibi sesletimlerle duyduğumuz sembolü her üretimimizde bir Aragonlu tüccar, her yerdeyim! diyor. Belki Vikingler gibi uğradığı her deniz mağaralarına işaret koymadılar, biz buradaydık! demediler, belki de onlar gibi varoluş kaygısı gütmediler. Kısacası, insanlığın iddialı bir şekilde atacağı adımdan bihaber, fıçılarda taşıdıklarını sadece ölçmek istediler, kim bilir. Aynı anda birden fazla yerde kullanılan karakterlerden biri olarak bilinen @ sembolünün tarihine baktığımızda, bin bir sesletim arasından hangisini seçeceğimizi bulamamamız gibi, bir sürü işlevinin olduğunu görürüz. Ne var ki 1972 yılında Ray Tomlinson'ın Model 33 teleprinterinin başına oturduğu anda fark ettiği sorun, sembolün bugünkü işlevini ortaya çıkardı: Normal durumlarda sözcüklerin içinde yer almayacak, en basitinden henüz hiçbir insan adında bulunmayan bir sembol ihtiyacı. Çünkü Tomlinson, sol tarafta mesajın gideceği kişiyi, arada bir sembolü ve sağ kısımda da kişinin ya da kurumun bulunduğu sunucuyu belirginleştirmeyi ve tanımlamayı amaçlamıştı. Bu bakıma Tomlinson, e-postanın mucidi olmakla kalmayıp insanların 1980 sonrası modern İnternet üzerinde en sık gerçekleştirdiği bir standardın da mucidi olarak bilinir. Yazının geri kalan bölümü çoğu kişinin, hakkında senin bilgisayarında @ işareti nasıl çıkıyor? sorusunu sorduğu sembolün kısa tarihçesini ve 1996 yılının ilk altı ayında dilbilimcilerin bu sembolü, nasıl adlandıralım? merkezinde bir sesletim standartlaştırması getirmek için sunduğu yaklaşımları içeriyor. @ sembolü: Kısa bir tarihçe Kısa tarihçesi için tam bir bilmece diyebileceğimiz @ sembolünün bilmece olmayan tek yönü bugüne kadar sıklıkla ticari işlevlerde kullanılmış olması. Bu bakıma sembolün tarih içindeki ilk izlerinde ticaret temelli yaklaşımlar olduğu yönündeki görüşleri sıklıkla görebiliyoruz. La Sapienza Üniversitesi'nde bilim tarihi profesörü olan Giorgio Stabile, Treccani Ansiklopedisi için yürüttüğü çalışma sırasında @ sembolünün en eski kullanımlarından birine ulaştığında 2000 yılındaydık. Bugünkü temel anlamından da tahmin edilebileceği gibi sembol x noktasında/alanında/ölçeğinde bulunma anlamına sahip. Stabile'nin ulaştığı kaynak, Orta Çağ ve Rönesans arası dönemde, 4 Mayıs 1536'da Francesco Lapi adında Floransalı bir tüccar tarafından yazılan ve Sevilla'dan Roma'ya gönderilen, Güney Amerika'dan İspanya'ya gelen hazine dolu üç gemiden bahseden bir mektup. Mektupta @ sembolü ağırlık birimi olarak iki kulplu, dibi sivri, dar boyunlu, karnı geniş bir testi olan amfor sözcüğü yerine kullanılıyor. Stabile'nin mektupta dikkat çektiği nokta ise @ sembolünün tipik bir tüccar yazı tipi olması. Açık artırma ile antika eşya satan ortamlara göz attığımızda tüccar yazı tipinin nasıl bir çizime sahip olduğunu görmek olası. Amfor temelli bir ağırlık/hacim betimlemesi o dönemlerde İspanyollar tarafından arroba sözcüğü ile kullanılmaktaydı. 16. yy'ın sonlarına ait olduğu bulunan bir kaynak bir arrobanın 11.3 kg olduğunu veriyor. @ sembolüne detaylı yaklaşımlar getirmeyi amaçlayan bilimsel kaynaklar elbette Stabile ile sınırlı değil. Ondan yaklaşık 70 yıl önce, Latince profesörü Berthold L. Ullman (1932/1997) Ancient WritingandItsInfluence adlı kitabında tam olarak şöyle bir not düşüyor: Aslında bir de d karakterinin yuvarlatılmışı gibi kullanılan ve ad sözcüğünün dönüşmüş biçimi olan @ sembolü var. Ullman'ın betimlediği bu süreç, Latincede sayılardan önce kullanılan @ sembolünü gösteriyor. Tabi Latincenin yazılışında kullanılan büyük harflerin zaman içinde büyümesi, küçülmesi ve alt-üst karakter olarak yer alması gibi çizim ölçeği değişikliklerinin ardından Ullman'ın bu görüşü bir düşünce olarak kalıyor. Karakterlerin zaman içindeki dönüşümleri üzerinde verilen bir diğer görüş de Fransızcada gördüğümüz a gibi karakterlerin taşıdıkları anlam temelinde birleşiyor. Noktasında, oranında gibi anlamlara sahip olan a ön eki, kalem kaldırmadan yazıldığında ve saat yönünün tersine bir biçimde yuvarlandığında karşımıza @ sembolü olarak çıkıyor. Bu görüşe dair ulaşılan tek kanıt bazı Fransızca el yazmaları. Haliyle bu da @ sembolünün çıkış yerine ulaşmak adına destekleyici bir birikime sahip olmuyor. Bugün vitrin yazı tipi dediğimiz, hemen hemen her dilde benzer çizgi hattına sahip olan yazı tiplerinde a karakterini dekoratif çizdiğimizde elde edeceğimiz sonuç @ sembolüne benzer bir motif olacaktır. El yazmalarından devam edelim. Matbaanın icadından önce, Orta Çağ'da her bir karakteri zahmetli bir el yazısı inceliğiyle işlemek durumunda kalan papazların yorgun ellerinin sıklıkla görülen sözcükleri ve sözcük içinde aynı sıklıkta bulunan karakterleri kısaltma yoluna gittiği söylenir. Sembolün sesletiminin benzer olarak at şeklinde bulunan sözcüğün kısaltılması şu aşamada pek mantıklı gelmeyebilir fakat bu sözcüğün, el yazmalarındaki diğer sözcüklere göre daha sık bir şekilde bulunması, papazların bu yönde bir ihtiyaç duymalarına neden olur. Sonuç olarak papazların, a karakterinin sağında bulunan t karakterini yuvarlattıkları ve a karakterinin çevresinde el kaldırmadan bir yuvarlak oluşturdukları iddiası bazı kaynaklarda yer alıyor. Stabile'nin çalışmasına geri dönelim. Bugün @ sembolüne ticari @ denmesi, Stabile'nin bulgularını doğrular görüntüye sahip. Yani, Floransalı denizcilerden daha sonraları İspanyol ve Portekizli denizciler @ sembolünü benzer amaçlarda kullandılar (Örnek olarak 12 bananas @ 1 ). Biraz yukarıda da değinildiği gibi İspanyol ve Portekizli denizciler @ sembolünü kökeni Arapça ar-rub sözcüğü olan arroba sözcüğü ile karşılıyorlardı. Bugün bu sözcük birçok Güney Amerika ülkesinde hayvanlarla taşımacılık yapan topluluklar arasında kullanılmakta. Sembolün tarihçesine dair son izler ise @ sembolünün ilk kez görüldüğü kaynaktan. Stabile'nin Floransalı denizcilerinin mektup diline ticaret aracılığıyla geçme olasılığı yüksek olan @ sembolünün en eski izi İspanyol Jorge Romance tarafından 1448 yılında taula de Ariza kayıtlarında bulundu. Kastilya'daki en güçlü ticari hacme sahip Aragon Krallığı tüccarları, 1700'lerin sonlarına kadar bölge dışı ile yoğun ticaret yaptılar. 1448 tarihli arroba sözcüğü üzerinde verilen @ sembolünü bulan biliminsanları, daha uzakta ve daha eski kayıtlarda bulunan diğer @ sembollerine de ulaştılar. Bu duruma yönelik verdikleri tahminler, sembolün merkezinde bulunan a karakterinin çevresindeki yuvarlağın zaman içinde evrilmiş olduğu noktasında birleşiyor. İşin ilk @ sembolü nerede bulundu? sorusuna yönelik araştırmaları bir yana dursun, keşfin yapıldığı dönemlerde, @ sembolü kimin? Aragon Sevilla çekişmesinin 20.yy görünümü temalı bir rekabet çıkıyor ortaya. Dilbilimciyim, bana güvenin Şu ana kadar okuduklarımıza baktığımızda @ sembolü için ağırlık ölçüsü birimi olan arroba sözcüğünün kullanıldığını gördük. Peki, bizlerin bugün @ sembolünün sesletiminde kullandığı sözcük nereden, nasıl geldi? 1997 yılının başlarında Amerikalı dilbilimci Karen SteffenChung, sembolün ileride daha fazla işleve sahip olacağını sezerek dilbilimcilerin yürütmekte oldukları çalışma aşamalarını, kitap eleştirilerini ve kaynakçalarını paylaşmak için kullandıkları e-posta grubu işlevi gören LinguistList üzerinden dünyadaki dilbilimcilere konuyu açıyor. Chung'ın bu çağrısı @ sembolü için uluslararası ve anadilinde bir ad üzerine yoğunlaşıyor. Bu çağrının ardından LinguistList üzerinde kayıtlı olan dilbilimciler, kendi anadillerinde öneriler getiriyorlar. Chung ise bu önerileri 2 Temmuz 1996'da, Türkiye saati ile 10:43'te bir derleme metni olarak gönderiyor ve farklı anadili konuşucusu dilbilimcilerin @ sembolü için getirdikleri önerileri paylaşıyor. Bir köpek havlamasının farklı dünya dillerinde adlandırılması gibi doğadaki sabit olguların farklı dünya dillerindeki görünüşleri üzerinde yoğunlaşan bazı bilişsel dilbilim çalışmalarına benzeyen bu girişim ilk aşamada farklı bir tutum ortaya koyuyor. Bu tutumu 40 farklı dilden gelen 115 sonuca göz attığımızda hemen anlayabiliriz. @ sembolünün tarihçesinden de anlaşılabileceği gibi Fransızca ve İtalyancada kullanılan karşılıklardan biri antik bir ağırlık birimi olan anfor. Yine Portekizce ve İspanyolcadan önerilen karşılık ise anfor sözcüğünün eş anlamlısı olan arroba. Diğer dillerde ise öneriler hayvan adları ya da uzuvları üzerinde veriliyor. Örneğin Çincede önerilen karşılık küçük fare, Fransızca, İbranice, İtalyanca ve Korecede salyangoz, Rusçada küçük köpek. Türkçe için verilen öneriye baktığımızda ise karşımıza bir bitki çıkıyor: Gül. Türkçe için verilen bu öneri Chung'ı heyecanlandırmış olacak ki gönderdiği geribildirim e-postasına şu şekilde başlıyor: @ için sizlere gönderdiğim e-postaya gelen yanıtların derlemesi sonunda karşınızda! Yanıtı uzunca bir süre beklettiğim için özür dilerim. Umuyorum ki beklediğimize değmiştir. Şundan eminim ki bu işten çok keyif aldım. Küçük bir @ sembolünden gelişen yanıtlar oldukça muhteşem . E-postaya göz atanlar önerilen hayvan temelli sözcüklerin bir bölümünün maymun sözcüğü üzerinde yoğunlaştığını görecekler. Hatta Sırpça için önerilen majmun, majmunsko a ve majmunskirep sözcüklerini de bunların arasında görebilirler. Tahmin ettiğimiz gibi bu sözcük Sırpçaya Türkçeden geçti. Uzun yıllar boyunca maymun sözcüğü Sırpçada aktif olarak kullanılmış olacak ki bu sözcük, temel sözcük dağarcığından bir öneri olarak Chung'ın e-postasına düşmüş. Gelelim Türkçe için verilen diğer önerilere. Chung'ın e-postasına Türkçe için öneri veren üç kişi var. Bunlardan biri o dönemlerde Chula Üniversitesi'nde çalışan PeansiriVongvipanond, diğeri ise aynı dönemde Clemson Üniversitesi'nde doktora eğitimi alan, şu an ise Mersin Üniversitesi Elektrik-Elektronik Mühendisliği Bölümü'nde görev yapan Hüseyin Canbolat ve son olarak da herhangi bir kurum belirtmeyen Halil Teletaş. Vongvipanond'un sembolün Türkçe karşılığı olarak önerdiği sözcükler gül ve hayvan karşılığındaki at. İlk öneriye baktığımızda fiziksel bir benzetmeyi, ikinci öneride ise sembolün İngilizcedeki eşsesini görebiliriz. Hüseyin Canbolat'ın ilk önerisi ise kulak. Benzer önerileri Arapça, Almanca, Lehçe ve İsveççede görüyoruz. Hüseyin Canbolat ile yapılan ikinci e-postalaşmada ise gül sözcüğünün uygunluğu vurgulanırken at sözcüğünün @ sembolü ile fiziksel bir uyum göstermemesi nedeniyle uygun olmadığı belirtiliyor. Halil Teletaş'ın önerisi ise Türkçe karşılığı verilmemiş, İbranice için önerilen ve bir pasta türü olan strudel. LinguistList bir yana dursun, TRT Radyo dinleyicileri ise bir dönem @ sembolü için spikerlerin güzel a ve özel a adlandırmaları kullandığına şahit oldular. 15. yy'da tek işlevli bir işaret olarak doğan, 20. yy'ın ortalarında bir klavye çabukluğuyla insanları sunuculara bağlayan bir karakter görünümüne bürünen ve 21. yy'ın ilk dönüm noktalarından birinde de işlevini sosyal medya ile daha da genişleten ve tam bir sembol olarak karşımıza çıkan @ sembolünün tarih içindeki yolculuğu faklı işlevler kazanarak devam edecek elbette. İşlev çok, sesletim ve adlandırma için seçeneğimiz de çok; /et/, /at/, / t/, / t/, gül, kulak, güzel a, özel a, kuyruklu a...


Örümcek ve sevimli kelimeleri genelde aynı cümle içinde pek kullanılmaz... Sıçrayıcı örümcekler hariç. Bilimsel tasnifte salticidae ailesini oluşturan bu örümcekler avlanmak için birçok örümceğin yaptığı gibi kurdukları ağda miskin miskin beklemezler; tam aksine çok atik olan bu örümcekler çevik bacaklarının yardımı ile avlarının üzerlerine atlayarak avlanırlar. Avlarına çaktırmadan yaklaşabilmek ve sıçradıktan sonra tam üstülerine konabilmek için kurbanın konumunu yüksek hassasiyette bilmeleri gerekir ve bu yüzden diğer örümceklere göre çok iyi bir görüşe sahiptirler. Birçok örümcekte olduğu gibi sıçrayıcı örümcekler de 4 çift göze sahip olmakla birlikte öndeki ana gözleri diğerlerine göre oldukça büyüktür. Bu örümcekleri sevimli yapan da işte bu siyah kocaman gözlerdir. Kısa yuvarlak surat ve büyük gözler birçok türde olduğu gibi insanda da yeni doğanların tipik özelliğidir ve bu nedenle evrimsel olarak insanlar iri gözleri şirin, sempatik ve hatta çekici bulurlar. Bu koca gözler insanlara sevimli görünmek yanında başka bir marifete daha sahip; kafayı oynatmadan sağa sola bakabilmek. Biliyorsunuz bizim de arasında olduğumuz birçok canlı başını oynatmadan etrafa bakabilmeyi sağlayan hareketli göz kürelerine sahip; bu yapıdaki gözlerde ışığa duyarlı retina diğer tüm optik elemanlarla birlikte hareket ediyor böylece değişik yönlere bakabiliyoruz. Ancak sıçrayıcı örümcekler aynı problemi daha değişik bir yaklaşımla çözmüş gibi görünüyor: Dışarıdaki mercek sabit kalırken içerideki retinayı hareket ettirmek. Yukarıdaki çizimde de görüldüğü gibi ana gözlerin arkasında uzun tüp şeklinde yapılar var, retina bu tüplerin arka uçlarında bulunuyor. Örümcek esnek olan bu tüplere bağlı kaslar sayesinde tüpleri eğerek retinanın yerini değiştiriyor ve bu sayede mercekler sabit kaldığı halde değişik yönlere bakabiliyor. Fotoğraf hakkında detaylar Bu örümcekleri bizim evin arka bahçesinde, çimlerin üzerinde oraya buraya sıçrarlarken buldum. Çok hareketli oldukları için çimenler içinde fotoğraflamak mümkün olmadı. İki tanesini bir plastik kap ve bir parça kağıt ile yakalayıp hemen içeri taşıdım. Ancak içeride de hoplayıp zıplamaktan vaz geçmediler. Fotoğraf seansı sırasında sabit durmalarını sağlamak için takip etmekte olduğum makro fotoğraf forumlarından öğrendiğim faydalı şu bilgiyi kullandım; birçok böcek gibi bu örümcekler de sıcak havada çok hareketli iken soğukta oldukça yavaşlıyorlar. Her biri 4-5mm olan bu iki minik kafadarı küçük plastik kapta buz dolabına koyup 1-2 dakika bekledim. Bu arada derin dondurucudan birkaç tane de buz kalıbı çıkarttım ve fon olarak kullandığım mavi tabağın altına yerleştirdim. Böylece buz dolabından çıkan örümceklerin fotoğraflama aşamasında da soğuk bir ortamda kalmasını sağlamış oldum. 5-10 dk boyunca fotoğraflarını çektiğim bu minik foto modeller, onları çimlerin güneş gören bir köşesine saldıktan 10 saniye sonra hiçbirşey olmamış gibi hoplaya zıplaya uzaklaştılar. İnternetten arayınca bu şirin ikilinin bizim bulunduğumuz San Francisco bölgesinde sıklıkla bulunan habronattus coecatus türünün dişisi ve erkeği olduğunu öğrendim. Rengarenk olan erkek habronattus coecatus oldukça uzun ve süslü olan üç numaralı bacaklarını kur yaparken dişiyi etkilemek için kullanıyormuş. Erkeğin komik kur dansını şuradan izleyebilirsiniz: Fotoğraf künyesi - Fotoğrafı çeken: Cüneyt Özdaş - Kamera: Canon EOS 7D - Lens: Canon MP-E 65mm - Flash: Canon MT-24EX flaş, Ev yapımı flaş difüzörü - Yer: San Francisco, USA


Boğaziçi Üniversitesi'nden Prof. Dr. Cem Yalçın Yıldırım çalışma arkadaşları Daniel Goldston ve Janos Pintz ile birlikte ikiz asallar sanısı üzerine yaptığı çalışmalarla sayılar teorisi alanında 2014 Frank Nelson Cole Ödülü'ne kısaca Cole ödülü layık görüldü. Cole ödülü 3 senede bir Amerikan Matematik Cemiyeti tarafından tarafından cebir ve sayılar teorisi alanlarında veriliyor ve matematiğin en önemli ödüllerinden birisi olarak kabul ediliyor. Goldston, Pintz ve Yıldırım ödülü geçtiğimiz mayıs ayında ikiz asallar üzerine yaptığı olağanüstü çalışma ile bir anda adını duyuran Yitang Zhang ile paylaştı . İkiz asallar sanısı Temmuz sayımızda bahsettiğimiz gibi sayılar teorisinin en eski ve en önemli problemlerinden birisi: Aralarındaki fark iki olan sonsuz sayıda asal var mıdır? Anlaması son derece kolay olan bu problem 2007'de Goldston, Pintz ve Yıldırım aralarındaki fark en fazla 16 olan sonsuz sayıda ardışık asal çifti olduğunu gösterene kadar matematikçiler tarafından pek ulaşılabilir görünmüyordu . Goldstone, Pintz ve Yıldırım'ın kanıtı ilk umut ışığını yaksa da halen kanıtlanmamış olan ve sayılar teorisinin en güçlü sanılarından birisi olan Elliot-Halberstam sanısına dayanıyor. Geçtiğimiz Mayıs ayında hiç kimsenin beklemediği bir anda, o ana kadar adı hiç duyulmamış olan Yitang Zhang aralarındaki fark en fazla 70 milyon olan sonsuz sayıda ardışık asal olduğunu kanıtladığını duyurdu . Üstelik Zhang'ın kanıtı halen kanıtlanmamış hiç bir sanıya dayanmıyor! Dolayısıyla koşulsuz. Mayıs'tan bu yana, bir çok matematikçinin işbirliği yaptığı geniş katılımlı bir çalışmayla 70 milyon sınırı şimdiden 5 binler seviyesine indirilmiş durumda .


21 Eylül 2013 tarihinde, Rusya'da bulunan International Scientific Optical Network kurumu C/2012 S1 ismini verdikleri kuyrukluyıldızı keşfettiler . ISON Oort bulutundan gelen ve hiperbolik yörüngeye sahip bir kuyrukluyıldızdır. ISON sungrazing kuyrukluyıldız olarak sınıflandırılmıştır. Bu, Güneşe çok fazla yaklaşacağı anlamına geliyor. 28 Kasım'da Güneş'e en yakın noktası olan enberi noktasına ulaşacak ve Güneş'e uzaklığı yaklaşık 11 milyon 668 bin km olacak. Çoğu sungrazing kuyrukluyıldızlar Güneş'e yaklaşmaları esnasında buharlaşırlar fakat astronomlar ISON'un yeterince büyük olduğu için, Güneş'in kütle çekimi ve yüksek sıcaklığından dolayı büyük darbe alsa da hayatta kalacağını tahmin ediyor. ISON tamamen parçalanmayacak olsa bile, meteoroid denilen küçük taş ve toz parçaları yüzeyinden ayrılacaktır. Eğer bu meteoridlerin dağılma yolları ile Dünya'nın yörüngesi kesişirse, meteor yağmuru görme ihtimalimiz var. Peki bu olacak mı? Bu makalenin yazarları yörünge mekaniğini kullanarak bu soruya cevap veriyorlar. Hesaplanacak temel nicelikler, kuyrukluyıldızın iniş ve çıkış düğümlerinin Güneş'e olan uzaklıkları olan ra ve rd'dir. İniş ve çıkış düğümleri, bir yörünge üzerinde bulunan ve referans düzleme göre seçilmiş iki noktadır . ISON'un yörüngesi belli bir açı ile Dünya'nın yörünge düzlemine eğiktir. Bu durumda meteor yağmuru olabilmesi için ISON'un yörüngesinin iniş ve çıkış düğümlerinin Güneş'e uzaklığı, Dünya Güneş arası uzaklık kadar olmalıdır (Örneğin 1 AB ~ 150000000 km). Bu durum sağlansa bile Dünya'nın yörüngesi üzerinde doğru konumda olması gerekir. Yani ra = 1 ve rd = 1 AU durumu bir meteor yağmuru için gerekli fakat yeterli değildir. ISON'un yörünge parametreleri ilk keşfedildiği günden beri dikkatli bir şekilde ölçülmektedir. İniş düğümünün rd = 0.76 AB olduğu bilinmektedir (Çıkış kolu ise 1 AB'den çok daha fazladır). Bu da demektir ki, ISON'un yörünge düzlemi ile Dünya'nın yörünge düzlemi çakışmamaktadır. Peki, ISON'un yüzeyinden farklı hızlarda çıkan meteoridler için de aynı durum geçerli mi? Meteoridler, ISON'un yüzeyinden çıkışlarına göre farklı yörüngelere sahip olabilir ve muhtemelen daha yüksek rd değerlerine ulaşabilir. Yazarlar, ISON yörüngesinin farklı noktalarındayken çıkacak bir meteoridin yörüngesini hesapladılar. Sonuçları şekil 3'te görülmektedir. Sonuca göre bir meteorid için rd değerindeki en büyük değişim ISON'un ilerlediği yönün çaprazına ekstradan bir hız ile sağlanıyor. Ama buna rağmen, meteorid saniyede 1 km hızla fırlasa da, maksimum rd 0.91 AB olmakta. Daha büyük hızlar meteoridi Dünya'ya yaklaştırabilse de meteoridin bu hızlara çıkabilmesi ihtimal dahilinde değil. Ayrıca çok yüksek hızlarda kuyrukluyıldızdan ayrılabilen meteoridler çok küçük olacağından bir meteor yağmurunda bile onları gözlemleyebilmemiz çok zordur. Yazarlar, sonuç olarak bizlere, ISON'un bir meteor yağmuru bırakmayacağını göstermiş oldular. Aynı zamanda, Gottfried Kirch tarafından 1860 yılında keşfedilen Newton Kuyrukluyıldızını da incelediler. Her iki kuyrukluyıldız da çok benzer yörüngelere sahip. Aynı hesaplamaları kullanarak Newton kuyrukluyıldızından gelebilecek meteor yağmurunun olabilmesi için 800 m/s hızda fırlatmalar olması gerektiğini buldular. Ama keşif zamanlarından bugüne kadar kimse bu kuyrukluyıldızdan gelen bir meteor yağmuru gözlemlemedi. ISON bizlere meteor yağmuru vermedi diye üzülmeyin. ISON Kuyrukluyıldızı halen Güneş'e yaklaşmakta ve daha da görünür olmaktadır. Eğer enberi noktasını da sağ salim atlatırsa epey bir süre daha gözlemleyebileceğiz. NASA'nın ISON Gözlem Kampanyası sayfasını ziyaret edip daha fazla bilgi alabilir ve gözlemlere siz de katkıda bulunabilirsiniz.


Geçtiğimiz ay Ekim Ayı Gökyüzü Rehberini yazacağım vaktin, yıllık iznimin bir kısmını kullanma anına denk gelmesiyle maalesef yazılarımı tamamlayıp yazamadım. Siz okuyucularımdan bu durum için özür diliyor ve Kasım ayı rehberini başlatıyorum. Merkür Güneş'e en yakın gezegen Merkür, Kasım'da ay ortalarına doğru doğu ufkunda Güneş doğmadan hemen önce gözlenebilir. Fakat Güneş'e yakın olmasından dolayı çok kısa bir süre görülebilir olur. Hemen arkasından Güneş gökyüzünü tamamen aydınlatıyor ve Merkür'ü görme imkanımız kalmıyor. Venüs Güzellik kraliçesi ve sera gazı mağduru Venüs gezegeni, ay boyunca gökyüzünde, batı ufkunda ve güneş battıktan sonra batıda göreceğiniz en parlak cisim olacak. Mars Gece yarısından sonra saat 02:00'den sonra doğu ufkundan yükselmeye başlayacak olan Kızıl Gezegen ay boyunca yükselmesine devam edecek. Gözlemek için uygun konumlara doğru emin adımlar ile ilerliyor. Jüpiter Saat 21:00 civarında doğu ufkunda gözlenmeye uygun yüksekliğe sahip olan gezegenlerin devi Jüpiter ay boyunca gökyüzünde olacak. Bu Ay Kaçırılmaması Gerekenler 3 Kasım: Hibrid Güneş Tutulması. Bu tarz güneş tutulması Ay, Dünya'ya en yakın konumdayken gerçekleşir. Nadir olan bir gök olayı olan hibrid güneş tutulmasında, Dünya'daki bazı yerler tam tutulma, bazı yerler halkalı tutulma bazıları ise parçalı tutulma olarak görecektir. Ülkemizde de gözlenecek bu tutulma da beklentiniz yüksek olmasın çünkü ancak Güneş filtreli bir teleskobunuz varsa bu olayı gözlemleyebilirsiniz. Ayrıntılı bilgiyi http://rasathane.ankara.edu.tr/?p=1640 adresinde bulabilirsiniz. 4-5 Kasım: Taurid'ler Meteor Yağmuru. Boğa takımyıldızından geliyormuş gibi görünen yıldız kaymaları sayısı saatte sadece 5-10 adettir. Fakat meteorların kaynağı pek sıradan değil. 2 farklı kuyrukluyıldızın kalıntısı olan bu meteorları 7 Eylül'den 10 Aralığa kadar gözleyebilirsiniz. 4-5 Kasım maksimum zamanlarıdır. Ay'ın yeni ay evresinde olması gözlem için ideal bir fırsat yaratmaktadır. 16-17 Kasım: Leonid'ler Meteor Yağmuru. Ortalama bir meteor yağmuru olan Leonid'ler, 1865 yılında keşfedilen Temple-Tuttle kuyrukluyıldızının ardında bıraktığı irili ufaklı taş parçalarından oluşur. 6-30 Kasım tarih aralığında gözlenebilirler. 28 Kasım: ISON kuyrukluyıldızının Güneş'e En Yakın Olduğu Tarih. ISON için bir dönüm noktası olacak bu tarih ISON'un hayatına devam edip edemeyeceğini belirleyecek. Eğer en yakın geçişi başarıyla atlatabilirse gelmiş geçmiş en meşhur kuyrukluyıldız olacak ve gündüz bile görülebilecek. Ay Evreleri Kasım Ayında Gökyüzü Genel Görünümü


Balkan ileride okusun diye... Dost sohbetlerinin iyi bir mezesidir evin büyüğü ya da küçüğü olmanın hayatımıza, kişiliklerimize etkileri. Çocukların doğum sırasının karakterlerini etkilediği düşüncesi o kadar hayatımızın içerisindedir ki neredeyse her türlü kişilik özelliğini ağabey, abla ya da kardeş olmakla açıklamaya çalışırız yeri geldiğinde. Büyük çocuklar daha akıllı olur, başarı odaklıdır ya da küçükler asi olur, kuralları pek takmazlar gibi genellemeler her derde deva klişeler haline dönüşmüş toplumsal bilincimizde. Oysa sosyal bilimler içerisinde en çok tartışılan konulardan biri doğum sırasının insanların karakterleri, hayattaki başarıları üzerine etkileri. Tartışmanın bir tarafında doğum sırasının yaşamımıza önemli etkileri olduğunu öne süren araştırmacılar var. Diğer tarafta yer alan araştırmacılar ise aile ortamı dışında doğum sırasının önemine ilişkin etkilerinin yanılsamadan ibaret olduğunu öne sürüyorlar. Kimin haklı olduğu konusu henüz kesinlik kazanmış değil. Doğum sırasının yaşam deneyimlerimize etkisi üzerine bilinen ilk çalışma 1874'te Darwin'in kuzeni Sir Francis Galton'un 99 bilim insanının doğum sırası üzerine derlediği bilgilerden oluşuyor. Galton, araştırmasına konu ettiği bilim insanlarının %48'inin tek ya da en büyük oğul olduğunu tespit etmiş. Elde ettiği verilere dayanarak ailenin büyük oğlu olmanın yaşam kalitesini arttırdığına ikna olan Galton'un çalışması sanki gelecekteki tartışmaların habercisi gibi. Sir Francis Galton zamanın düşünce yapısına uygun olarak kız çocuklarını doğum sırası hesaplamalarına dahil etmemiş . Diğer bir deyişle önemli bir karıştırıcı değişkeni hesaba katmayarak ciddi deneysel hata yapmış. Galton doğum sırası hakkında ilk çalışmayı yapmış olsa da başka araştırmaları tetikleyecek bir teori ortaya atmamış. Modern doğum sırası çalışmalarının temeli Galton'un fikirlerine değil Alfred Adler'in teorilerine dayanıyor. O nedenle günümüz tartışmalarında bir önemi yok bu hatanın.Adler doğum sırası fikrini çalışmalarında kullanan ve bu bilgiyi diğer bilgilerle beraber kişinin yaşam tarzı değerlendirmekte kullanan ilk teorisyenlerden biri. Alan E. Stewart, Adler'in bireyin doğum sırasının kişinin yaşam tarzı seçimlerine ve kişilik süreçlerine etkisi olduğunu vurguladığını aktarıyor. Stewart, Adler'in bu düşüncesinin altında bireylerin ait olmak için farklı yollar araması yattığını belirtiyor. Aileye katılma sırası bireylerin aidiyet ve önem duygularına ulaşmaları için açık yolları etkiliyor Stewart'a göre . Ancak Adler'in doğum sırasının öneminden bahsederken gerçek doğum sırasını kast etmediği çeşitli kaynaklarda aşağıdaki alıntı ile açıklanıyor: Şüphesiz çocuğun karakterini etkileyen birbirini izleyen doğumlar sırasındaki konumu değil, doğduğu ortam ve çocuğun o ortamı yorumlama biçimidir Kişinin deneyimlediği bu algılanan gerçekliğe ve bu gerçekliğe dayanarak çevresindekilerle etkileşimde benimsediği role Psikolojik Doğum Sırası adı veriliyor. Doğum sırası üzerine yapılan çalışmalar uzun süre Adler'in açık ifadesine rağmen Gerçek Doğum Sırası temel alınarak yapılmış. Araştırmacılar, hem tespit edilmesi çok kolay olduğundan hem de gerçek sıranın psikolojik sıranın da göstergesi olduğunu düşünmelerinden ötürü gerçek doğum sırasına yönelmişler . Ancak gerçek doğum sırası çalışmalarının çeşitli problemleri var. Ailenin büyüklüğü, üvey kardeşlerin varlığı, ailelerin sosyal durumu, eğitim seviyesi gibi değişkenlerin mi yoksa gerçek doğum sırasının mı eğilimlerimizi, kişiliklerimizi etkilediğini söylemek zor. Özellikle aile büyüklüğünün önemi doğum sırası araştırmalarında çok önemli. İki çocuğu olan bir ailede çocuklardan birinin ilk doğan olma olasılığı %50 iken beş çocuklu bir ailede ilk doğan olma olasılığı ise %20. Eğer teorik fizikçilerin büyük çoğunluğunun ilk doğanlar olduğunu gösteren bir çalışma olduğunu varsayarsak ilk doğanların teorik fizikçi hamurundan mı olduğunu yoksa sadece az sayıda çocuğa sahip ailelerden mi geldiğini söylemek mümkün değil. Aynı şekilde eğitimli ailelerin çocuk sayılarının az olduğu göz önünde bulundurulursa aile kaynaklarından daha çok faydalanacak olan eğitimli ailelerin çocuklarının büyük ailelerden gelen çocuklara göre daha başarılı olmaları doğum sıralarından değil kaynakların bölüşülme şekli ile ilintili olabilir. Dolayısı ile aile büyüklüğü, ailenin eğitim durumu gibi değişkenler de düşünüldüğünde gerçek doğum sırasının kişiliklerimiz üzerine etkisi belki de hiç yok. Nitekim 1983 yılına kadar yapılmış son 35 yılın çalışmalarını inceleyen Cecile Ernst ve Jules Angst yetişkinlerde doğum sırasından kaynaklanan farklılıkların olmadığını bildirmişler. Ernst ve Angst'ın ilk doğanlarla daha sonra doğanlar arasında bulabildiği tek önemli fark iki grubun kişilik özelliklerinin ebeveynler ve kardeşler tarafında farklı yorumlandığı olmuş . Ernst ve Angst'ın bulguları doğum sırası araştırmalarının azalmasına ya da doğum sırası hipotezlerinin terk edilmesine yol açmıyor şüphesiz. Eleştiriler karşısında doğum sırası araştırmacıları Adler'in teorilerinin psikolojik doğum sırasını temel aldığını tekrarlıyorlar. İtiraz edilen noktaların ise iyi kanıtın yokluğundan kaynaklandığını yoksa etkinin yokluğundan kaynaklanmadığını öne sürüyorlar. Adler'in takipçisi araştırmacılar psikolojik doğum sırası kullanarak Adler'in teorilerini geliştirmeye çalışıyor ve zaman zaman anaakım medyada da ses getiren araştırmalara imza atıyorlar. Peki bu psikolojik doğum sırasına neden ihtiyaç duyulmuş ve nasıl belirleniyor? Gerçek doğum sırası bilgisine ulaşmanın kolay olduğunu belirtmiştik ancak bireyin kendini konumlandırdığı yer çeşitli sebeplerle farklılık gösterebiliyor araştırmacılara göre. Örneğin hem kız hem erkek çocuklu ailelerde, erkek çocuk doğum sırasına bakılmaksızın ebeveynleri tarafından ağabey rolünü üstlenmeye teşvik edilebiliyor. Benzer şekilde aile içinde engelli bir çocuğun varlığı ya da ebeveynlerden birinin yokluğu çocuğun gerçek sırasından farklı roller üstlenmesi ile sonuçlanabiliyor . Bu etkileri uzun zamandır bilen araştırmacılar kişinin psikolojik doğum sırasını belirleyebilmek için çeşitli yöntemler geliştirmek için uğraşmışlar. 1977 yılında psikolojik doğum sırasını belirlemek için yaş, kardeşler arasındaki yaş farkı, kardeşlerin cinsiyetleri gibi önemli parametreler ile daha bir kaçını daha bir araya getirdikleri bir yöntem geliştirilmiş. İzleyen yıllarda farklı araştırmacılar farklı yöntemlerle psikolojik doğum sırasını tespit etmeye çalışmışlar. 1991 yılında üç araştırmacı psikolojik doğum sırası envanteri adını verdikleri bir yöntem geliştirmişler. Diğer yöntemlerin eksik kaldığı noktaları kapatmak, konu hakkındaki literatürü kapsayan ve klinik araştırmacının yorum yeteneklerinden bağımsız olmak kaygısı ile hazırlanan bu envanter bireyin aile içindeki ve kardeşleri ile ilişkisine dair algısını ve hangi rolü üstlendiğini belirlemek amacı ile geliştirilmiş. Ülkemizde doğum sırası ile ilgili çalışmalar yapan Melek Kaplan 2008 yılında bu envanteri dilimize çevirmiş . Kısacası psikolojik doğum sırasını belirlemek için çeşitli yöntemler var ve hala farklı yöntemler geliştirilmeye çalışılıyor. Frank Sulloway 1996 yılında yayınladığı Born To Rebel isimli kitabı ile doğum sırasına evrimsel psikoloji açısından bakarak bir şekilde psikolojik doğum sırasının gerçek sıraya göre daha baskın olduğunu öne söylüyor. Sulloway'in bulguları Adler'in teorilerini destekliyor. Sulloway ilk doğanlar için hayli farklı özelliklerin tipik sayılabileceğini belirtmiş kitabında: sorumlu, organize, kendine güvenli, geleneksel, dışa dönük v.s. gibi. Ancak Sulloway'in araştırma tasarımının eksik olduğu ve verilerle oynadığı gibi çıkarımlar Sulloway'in çalışmalarına gölge düşürüyor. Yine de Sulloway'in bulguları ile paralellik gösteren çalışmalar yok değil. Örneğin ilk doğanların daha başarı odaklı olduğu hipotezini öne süren Sulloway'i destekleyen çalışmalar 2007 yılnda gelmiş . Ancak Sulloway'in çalışmaları nedeni ile doğum sırası araştırmalarına en kapsamlı eleştirileri getiren psikolog Judith Harris ile Sulloway Edge.org web sitesinde karşı karşıya geliyor. Judith Harris doğum sırası araştırmalarını kötü bilim olarak nitelendiriyor. Harris doğum sırasının kişilik özellikleri üzerinde etkisi olduğu yönündeki inancın arkasında kişisel deneyimlerden kaynaklanan izlenimler, hatalı tasarlanmış ya da yanlış yönlendiren araştırmalar, bağlam içinde değerlendirilebilecek doğum sırası etkilerinin bağlam dışına taşınması, araştırmacı ve klinik psikolog önyargıları, doğum sırası hipotezini doğrulayan araştırmaların yayın için tercih edilmesi gibi faktörlerin yattığını belirtiyor . Harris doğum sırasının aile içi etkileşimlerde yetişkinlikte dahi etkisinin gözlemlendiğini belirtiyor. Ancak bu etkinin sadece aile bağlamı ile sınırlı kaldığını ekliyor. Harris, doğum sırası araştırmalarının temelinde yatan varsayımın doğum sırası etkilerinin çocukluk dönemlerinde yaşanan deneyimlerden kaynaklandığı ve bu etkilerin yetişkinlik dönemindeki karakterimize yansıdığı varsayımı olduğuna işaret ediyor. Ancak çocukların bir durumda öğrendikleri davranış modelini farklı bir durumda tekrarlama eğiliminde olmadığını, aksine yeni durumlar, yeni sosyal bağlamlar için farklı stratejiler geliştirdiklerini söyleyen Harris araştırmacıların bu nedenle çok aramalarına karşın istedikleri etkiyi bulamadıklarını öne sürüyor . Harris ayrıca eski zamanlarda çocukların vakitlerinin çoğunun kardeşleri ile geçtiğini dolayısı ile genç kardeşin bütün çocukluğunu abi ya da ablasının gölgesinde geçirdiğini belirtiyor. Bunun sonucu olarak eski zamanlarda doğum sırasının çocukların rollerini sadece aile içinde değil bütün toplumda belirlediğini söyleyen Harris günümüzde ise kardeşlerin aile ortamı haricinde çok fazla bir arada olmadıklarına işaret ediyor. Dolayısı ile çocukların aile içinde varsaydıkları rollerin aile dışına aktarılmasına ihtiyaç duymadıklarına öne sürüyor. Gelişim psikologlarının çokça aramalarına rağmen kardeş ilişkilerini yaşıt ilişkilerine taşıdıklarına dair bir emare bulamamalarını fikrini destekleyen bir örnek olarak sunuyor . Harris'in doğum sırası araştırmalarına yönelik itirazı sadece öğrenilen davranışların farklı ortamlarda tekrarlanmadığı ya da modern zamanlar ile fikrin ilk ortaya atıldığı zamanları karşılaştırdığı noktalarında kalmıyor. Örneğin genetik etkilerin önemine de vurgu yapıyor. Genetik etkilerin bağlam gözetmeksizin davranışlarımız üzerinde etkileri olduğunu ve bu etkilerin doğum sırası araştırmalarının sonuçlarını etkileyeceğini söylüyor. Genetik olarak uyumlu olmaya eğilimli bir bireyin bütün ortamlarda uyumlu olacağını ya da genleri nedeni ile daha çekici, yakışıklı olan bireylerin sosyal başarıyı her türlü ortamda yakalayacağını belirtiyor. Bu gibi genetik etkilerin araştırmacılar için bir tuzak olduğunu söylüyor . Judith Harris'in ikna edici, detaylı argümanlarına rağmen psikologlar arasında konunun hala tartışmalı olduğunu ve araştırmacıların doğum sırası etkilerini aramaya devam ettiklerini belirtmeliyiz. 2007 yılında Norveç'te 250,000 askeri inceleyerek yapılan epidemiyolojik bir çalışma IQ ile doğum sırası arasında bir ilişki bulmuş . Çalışma aile büyüklüğünü sıkı sıkıya kontrol etmesi ve kapsamlı olması nedeni ile ikna edici gibi görünüyor . Yine de IQ ile doğum sırası arasında ilişkiyi aile kaynaklarının dağılımı ile açıklamak mümkün. 2009 yılında yapılan bir çalışma ise eş seçiminde doğum sırasının etkili olduğu sonucuna ulaşmış. Araştırma ailenin büyük çocukların eş olarak yine büyük çocukları seçerken küçüklerin küçükleri, tek çocukların ise tek çocukları tercih ettiği sonucuna ulaşmış. Araştırmacı eş seçiminin doğum sırası ile olan ilintisinin doğum sırasının kişiliklerimizi etkilediği sonucuna bağlasa da daha fazla araştırma yapılması gerektiğinin hakkını da teslim etmiş. Sosyal bilimler alanında tartışmalı olan doğum sırası konusunda kılıçlar çekilmiş olsa da doğum sırası araştırmalarının kötü bilim mi, yoksa iyiye doğru sürekli gelişen, eleştiriler karşısında kendini düzelten, dünyayı doğum sırası gözlükleri ile açıklayabilecek bir alan olup olmadığını zaman gösterecek. Şu an için dost sohbetlerinde anamın babamın ilki olacağıma dağda gezen tilki olaydım şeklinde başlayan cümleler kurmadan önce doğum sırası tezlerinin şiddetli tepkiler aldığını ve doğum sırası üzerinde yoğun tartışmalar olduğunu hatırlayın.


Voyager-1, popülaritesini her daim diri tutmayı başarmış uzay araçlarının başında gelir. Ancak okulun bu en popüler kızının ardında, pek tanınmıyor olsa da önemi yadsınamayacak aykırı bir kız vardır: Pioneer-10! Bu yazıda, Voyager-1/2 ve Pioneer-10/11 ikizlerinden, Voyager-1 ve Pioneer-10'a odaklanacağız. Popüler kız Voyager-1 ve aykırı kız Pioneer-10'un maceraları arasında mekik dokurken, otuz yıl boyunca bilim dünyasını meşgul etmiş 'Pioneer aykırılığı'nı da yazının merkezinde bulacaksınız... * Voyager-1 fırlatıldığında, yaklaşık beş buçuk yıldır keşifte olan Pioneer 10; astroid kuşağını geçen ilk uzay aracı olmuş, ve Jüpiter'in ötesine geçmeyi başarmıştı. Bir yandan boş durmamış, Jüpiter üzerinde direkt gözlem yaparak ve yakın plan fotoğraflar çekerek başka başka ilklere de imzasını atmıştı. Voyager-1'in yolculuğunun başladığı 1977 yılında ise Pioneer-10; o zamanların gezegeni, şimdinin cüce gezegeni, Plüton'un bulunduğu mesafeyi hedeflemiş, tam gaz ilerlemekteydi. Nitekim 1983'te Plüton'un ötesine geçme ilkine de nail olacak ve Dünya'dan 'en uzak' uzay aracı olma unvanını on beş yıl daha elinde bulunduracaktı. Dış Güneş Sistemi'ni keşfe giden ilk araç Pioneer-10 Dünya'dan uzaklaşıyordu, ancak 1980 yılına gelindiğinde; bilim insanları, ters giden bir şeylerin ayırdına vardılar: Doppler kayması sonuçlarına göre Pioneer-10, gereğinden fazla yavaşlıyordu! Yanımızdan hızla geçip giden bir Formula-1 aracı düşünelim. Aracın bize olan mesafesi değiştikçe duyduğumuz sesin yalnızca şiddeti değil, frekansı da değişir. Bize doğru yaklaşan araçtan gittikçe tizleşen bir ses duyarken araç uzaklaştıkça sesin pesleşmeye başladığını duyarız. Aracın ürettiği ses sabit olmasına rağmen, 'viiiuuu' şeklinde bir ses duyma sebebimiz, hızla bize doğru yaklaşan aracın ürettiği her yeni ses dalgasının kulağımıza ulaşana dek daha kısa yol izlemesi, yani daha kısa sürede bize ulaşabilmesidir. Araç yaklaştıkça ses dalgalarının bize ulaşma sıklığı artar ve daha yüksek frekansta bir ses işitiriz. Benzer şekilde uzaklaşan araçtan duyduğumuz sesin frekansı da gitgide azalır. Bu durum Doppler kayması olarak adlandırılmaktadır. Dalga boyu, frekansla ters orantılıdır. Yani bizden hızla uzaklaşmakta olan cisimlerden gelen sinyallerin dalga boylarının gittikçe arttığını ve bize hızla yaklaşan cisimlerden gelen sinyallerin dalga boylarının gittikçe azaldığını söyleyebiliriz. İnsan gözü en kısa dalga boyuna sahip renk olan mor ile en uzun dalga boyuna sahip kırmızı arasındaki renkleri ayırt edebilir (yaklaşık 400nm-700nm arası). Bu yüzden, dalga boyunun kısalma durumuna 'maviye kayma' , dalga boyunun uzama durumuna ise 'kırmızıya kayma' denir. Kısacası; bize yaklaşan bir cisimde maviye kayma, uzaklaşan bir cisimde kırmızıya kayma görürüz. Ayrıca cismin uzaklaşma hızına göre bu kırmızıya kaymanın şiddeti de değişir. Bu kavramdan hareketle, galaksilerin birbirlerinden uzaklaştıkları ve daha uzak galaksilerin daha hızlı uzaklaştıkları tespit edilerek evrenin genişlediği, hatta artan bir hızla genişlediği sonucuna varılmıştır. Benzer şekilde Pioneer-10 üzerinde yapılan Doppler kayması ölçümlerinin beklenenden farklı bir sonuç verdiği görülmüş; Pioneer-10'un, hesaplanandan biraz daha fazla yavaşladığı tespit edilmiştir. Küçük, küçücük, göreve, araştırmalara, Pioneer'in yörüngesine etkisi yok sayılabilecek bir yavaşlayış... Bu küçük değer, sonradan yapılacak bütün araştırmalara sebebi bulunamayan bir 'sapma' olarak direnecek, bildik tüm etmenleri içinde barındıran hesaplamalara meydan okuyarak varlığını ve bilinmezliğini korumayı sürdürecekti. 1972'de gönderilen Pioneer ikizlerindeki bu aykrılığın ancak 1980'de tespit edilebilme sebebi ise, Pioneer-10'un 20 astronomik birimlik mesafeye 1980'de erişebilmesi ve Güneş ışınımının yarattığı basıncın etkisinin ancak bu mesafede Pioneer aykırılığını tespit edebileceğimiz kadar geri planda kalmasıdır. (1AU=Güneş-Dünya arası mesafe ~150milyon ) Bu kesin tespitin ardından bilim insanları kolları sıvadılar. Aykırılığın sebebine dair bir açıklama sunmasa da; yedi yıl boyunca Pioneer'ın üzerindeki sensörlerden alınan ölçümleri içeren telemetri verilerinin analizine ilişkin çalışmanın sonuçları, ilk kez 1998 tarihli makalede yayımlandı. 1998 yılı aynı zamanda Pioneer-10'un 'insan yapımı en uzak cisim' olma bayrağını Voyager-1'e kaptırdığı yıl olarak da tarihe geçmiştir ve Voyager-1, bu unvanını halen korumaktadır. Nihayetinde Pioneer aykırılığı, sebebi bilinmeyen ama varlığı bilinen, 20-70 AU mesafede sabit kabul edilen ve yönü Güneş'e doğru olan küçük bir ivmelenme olarak literatüre geçti. (Değeri: ap=(8.74 1.33) x 10-8 Bu ivmenin ne kadar küçük olduğunu görebilmek adına kaba bir hesap yaparsak; sabit bir hıza kilitlenmiş şekilde, kesintisiz seyreden bir aracın hızının, 10 yılda sadece 1 azalması olarak düşünebiliriz. Öte yandan, Pioneer'in hızının cinsinden on binler ölçeğinde olduğunu da unutmamak gerekir. İvmenin yönü ise Güneş'e doğrudur. Aşağıdaki şekilde 1 numaralı ok Pioneer'den Güneş'e doğru çizilmiştir. 2 numaralı ok Dünya'yı, 3 numaralı ok aracın gidiş yönünün tersini ve 4 numaralı ok aracın dönüş aksisini göstermektedir. Pioneer aykırılığı ise 1 numaralı ok yönündedir. Otuz yılı aşkın süre boyunca gizemini koruyan Pioneer aykırılığının üzerindeki sır perdesi, geçtiğimiz yıl kaldırıldı. Böylesi bir bilinmezliği çözme yolunda bilinir fizikten, bilinmeyene pek çok öneri ortaya atılmış; evren anlayışımızın değişeceğini düşünenler dahi çıkmıştır. Ancak nihai sonuç, yeni teorilerin doğacağı ve fizik kurallarının değişeceği beklentisinde olanlar için tam bir hayal kırıklığı olmuştur: Diğer uzay araçlarında, örneğin Voyager'da bu denli gözlemlenmeyen etkiyi araştırmak için NASA-JPL'den Slava Turyshev önderliğinde bir çalışma yapıldı. Yıllar boyunca Pioneer'dan alınmış veriler incelenerek Pioneer'ın detaylı bir termal modeli oluşturuldu ve derinlemesine bir ısıl analiz gerçekleştirildi. Günümüz yazılımlarının hakkını verecek nitelikte bir termal modeli 1970'lerin başında tasarlanmış bir uzay aracı için oluşturabilmek hiç kolay olmasa gerek... Pioneer'lar, kendi üzerlerindeki altı farklı sensörden aldıkları sıcaklık bilgilerini Dünya'ya düzenli olarak gönderiyorlardı. Yıllar boyunca alınan bu veriler toparlanarak hesaplamalarda kullanıldı ve Doppler verilerinden bağımsız olarak oluşturulan termal tepki kuvveti modeline göre yapılan hesaplamaların Doppler verileri ile paralellik arz ettiği görüldü. %80 oranındaki bu paralellik, Pioneer aykırılığını açıklamak için yeterliydi. Pioneer aykırılığının sebebi, termal tepki kuvveti'ydi... Turyshev, çalışmanın sonucunu şu sözlerle özetliyor: Termal tepki kuvveti tam anlamıyla hesaba katıldığında, geriye aykırı bir ivmelenme kalmıyor. Yeni bir tür fizik keşfetmek elbette heyecan verici olsa da, biz bir gizemi araladık. * Pioneer'ların açığa çıkardığı ısı her yöne eşit olarak yayılmıyordu . Nükleer güç üreteçlerinin yaydığı ısı, yansımalardan sonra aracın ön tarafına doğru yönleniyor ve fazlaca ısınan elektronik sistemlerin de aracın ön tarafında konuşlanmış olması, ön tarafa doğru daha fazla ışımaya sebep oluyordu. Newton'un 3. hareket yasasını hatırlayalım: Her etkiye karşı, eşit ve zıt bir yönde bir tepki vardır. Bilindik bir örnek olarak tüfek atışını ele alırsak; ateş edildiğinde, bu etkiye karşılık tüfeğin geri teptiğini görürüz. Benzer durumu, ateş etmeyen ancak ışınım yapan Pioneer için de düşünebiliriz. Pioneer'ın yaydığı ısının ve dolayısıyla tepki kuvvetinin her yönde eşit olmaması, bir yöne doğru net tepki kuvveti oluşmasına sebep oluyor; bu kuvvetin aracın gidiş yönünün tersine oluşması ise böyle bir yavaşlamayı beraberinde getiriyordu. Turyshev, Pioneer aykırılığını; seyir halindeki aracın farlarından çıkan fotonların aracı geri itmesine benzetiyor... Ancak Pioneer aykırılığını düşünerek, yakıt tasarrufu olsun diye farları yakmamak etkili bir yöntem olmayacaktır. Zira farlarla birlikte yanan stop lambaları, iki yönde de , aynı şiddette tepki kuvveti oluşturacak ve net kuvvet sıfır olacaktır. Bu örneği biraz daha abartarak fren yaptığımızı düşünelim. Aracın yalnızca arkasında bulunan fren lambalarından çıkan fotonların aracımızın gidiş yönünde bir tepki kuvveti oluşturarak frenin etkisini azalttığını söyleyebiliriz. Ancak bu kadar küçük ve ihmal edilebilir bir etki için fren lambalarını sökmenin pek de akılcı olacağını söyleyemeyiz. * Aykırı kız Pioneer'in aykırılık sorunu çözüldüğüne göre en başa dönebiliriz: Bir gün akıllı bir yaşam formunun uzay araçlarını bulma ihtimali düşünülerek tasarlanmış mesajlar, hem Pioneer hem de Voyager araçlarının üzerlerinde bulunmaktadır. Ancak Pioneer'ın üzerinde yalnızca altın kaplı levhaya işlenmiş görsel bir mesaj bulunurken, Voyager'a çeşitli çizimler, müzikler, yansımalar ve Türkçe dahil elli beş ayrı dilde söylenmiş selamlama mesajları konulmuştur. Yazıyı sonlandırmadan önce bu iki uzay aracının güncel durumlarına bakacak olursak: Pioneer-10, 108AU mesafeden; Voyager-1 ise 125AU mesafeden ve birbirlerine hemen hemen zıt yönlerde Dünya'dan uzaklaşmaya devam etmektedirler. Pioneer-10'dan 2003 yılının Ocak ayından itibaren haber alınamamaktadır. Voyager ise Dünya'ya veri göndermeye devam etmektedir. Voyager üzerindeki afili mesaj Pioneer'inkini gölgede bırakırken, 'en uzak' olma şerefi yıllar önce Pioneer'dan Voyager'a geçmişken, ve 'gözden ırak, gönülden ırak' durumu yalnızca Pioneer için geçerliyken, Pioneer'ın daha popüler olmasını beklemek zaten beyhude olurdu... Yazar: Soner Işıksal Boğaziçi Elektrik-Elektronik Mühendisliği mezunudur ve İTÜ Uçak-Uzay Mühendisliği'nde yüksek lisans yapmaktadır. Donanım mühendisi/araştırmacı olarak çalışmalarını sürdürmekte olup; bilim, bilim tarihi, edebiyat, bilimkurgu ve gereksiz hesap kitap işleriyle uğraşmaktan büyük keyif alır.