Yeni yıl kararlarınız arasında daha çok kitap okumak varsa, işte size kitapçı raflarından bir seçme. Bol okumalı bir yıl dileğiyle. Gerçeğin Büyüsü Richard Dawkins Richard Dawkins'in yazdığı ve Dave McKean'in resimlediği Gerçeğin Büyüsü geçtiğimiz Ekim ayında Türkçe yayınlandı. Bu kitabı geçen Şubat ayında etraflıca tanıttığımız için, burada fazla ayrıntıya girmeyeceğim. Ama, kitabın çevirisinde ve üretimindeki özeni alkışlamadan geçemeyeceğim. Fiyatına (30TL) göre çok kaliteli bir baskı ile hazırlanmış. Okuduktan sonra salonunuza süs diye koyabilirsiniz. Çeviri bilim kitaplarının önemli bir kısmının Türkçesi çok bozuk, hatta yanlış olur, insanı okuduğuna pişman eder. Gerçeğin Büyüsü ise tam tersine, çok güzel ve akıcı şekilde Türkçeleştirilmiş. Türkçeleştirme sadece cümleleri aktarmaktan ibaret değil. Sözgelişi, Dawkins, dillerin de türler gibi evrilip farklılaştığını anlatırken ortaçağ metinlerinden örnek vermiş, çeviride bu örnek Yunus Emre'den alınan bir şiirle karşılanmış. Lehçelerden bahsedilen paragrafta İstanbul, Karadeniz, Ege ağızlarından bahsediliyor. Başka dillerden geçen kelimelerden bahsedilirken Türkçeye geçen kelimeler örnek veriliyor. Bu tercihler sayesinde kitap tercüme edilmekle kalmamış, gerçekten Türkçeleşmiş. Fizik Aşkına Walter Lewin Walter Lewin, MIT'deki dersleriyle ünlü bir fizikçi. Fiziğe giriş derslerinde, matematiksel formülleri gündelik hayatta gördüklerimize bağlayarak anlatıyor ve derste yaptığı deneylerle fiziksel kavramların dinleyicilerin kafasına kazınmasını sağlıyor. Popüler fizik kitaplarının çoğu sicim teorileri, parçacık fiziği, kozmoloji gibi genel okuyucu için egzotik sayılabilecek konuları işlerken, Lewin çoğu kişinin liseden ve üniversiteden aşina olduğu mekanik, optik, elektrik, manyetizma gibi konulardan bahsediyor. Bunları anlatmaya çok temelden başlıyor ve kavramları günlük hayat tecrübelerimize bağlıyor. Sözgelişi, basınç kavramını anlatan bölümde, dalgıçların neden çok uzun bir şnorkel kullanamayacağını öğreniyorsunuz. Optik konusunda gökkuşağı, titreşimler konusunda da müzik aletleri örnek olmuş. Elektrik ve manyetizma konuları kutup ışıklarına, motorlara ve manyetik trenlere bağlanmış. Enerji korunumu kanunu ve enerji kavramı, metabolizma, diyet, enerji santralleri ve füzyon reaktörleri ile genişletiliyor. Alex Sayılar Diyarında Alex Bellos Alex Bellos, Oxford'da matematik ve felsefe okumuş bir gazeteci. İngilizcede 2010'da yayınladığı bu kitap birçok olumlu eleştiri aldı. Türkçede geçtiğimiz Eylül ayında yayınlandı. Alex Sayılar Diyarında matematiğe genel bir bakış. Matematiksel konular, matematik tarihi, kültürü ve etnolojisi ile beraber sunuluyor. Rahatlıkla okunuyor, ilginç ve eğlenceli. Her okuryazarın sahip olması gereken matematik genel kültürünü edinmek için çok uygun bir kitap. İlk bölümde sayı kavramı, rakamlar, ve çeşitli insan gruplarının icat ettiği sayma yöntemleri konu ediliyor. Sonraki bölüm geometri üzerine; Öklid, düzlem geometrisi, mozaikler, ve origami konu ediliyor. Daha sonra aritmetiğin tarihi, toplama ve çarpma için kullanılan parmak hesabı, ve Hint-Arap rakamlarının hesap yapmayı nasıl kolaylaştırdığını okuyabilirsiniz. Matematiğin en büyülü kısımlarından biri olan pi sayısına bir bölüm ayrılmış. Bu bölümde pi'yi hesaplamak için kullanılan formüller, pi'nin basamaklarını ezberleme yarışları, süperbilgisayarların sınırlarını zorlamak için pi'nin nasıl kullanıldığı konu ediliyor. Ardından cebrin gelişimi, sembolik hesabın icadı, x değişkeni, logaritma, ve analitik geometriyi konu eden bir bölüm geliyor. Sonraki bölümlerde matematiksel oyunlar, sudoku, tangram, sabır küpü, sayı dizileri, asal sayılar konu ediliyor. Altın oran ve Fibonacci dizisi de tabii ihmal edilmemiş. Olasılık, şans oyunları, kumar stratejileri, istatistik, çan eğrisi gibi konuların da eklenmesiyle, dört başı mamur bir popüler matematik kitabı ortaya çıkmış. Matematik ve Sanat Ali Nesin Türkiye'de matematik eğitimi ve popüler matematik denince ilk akla gelen isim elbette Ali Nesin. Olağanüstü üretkenliği ile yazdığı kitaplardan en yenisi Matematik ve Sanat bir dizi düşündürücü matematik yazısının derlemesi. Yazılar genel olarak popüler matematik kategorisine giriyor, ama benzerlerinden, sözgelişi Alex Sayılar Diyarında'dan daha fazla çaba gerektiriyor. Ali Nesin'in en büyük ustalığı, ileri matematik bilgisi gerektirmeyen problemler sunarak okurlarını bir matematikçi gibi düşünmeye sevketmek. Nesin çözüm bulmayı değil, ispatlamayı ön planda tutuyor. Sunduğu problemlerin küçük halini açıkladıktan sonra, daha genel çözümlerin nasıl bulunabileceğini de anlatıyor. Matematiğin hesap yapmaktan öte bir şey olduğunu bilen, matematiksel problemlerle oynamasını seven, kağıt kalemle uzun süre düşünmeye zaman ayırabilen okurlar için Nesin'in bütün kitapları mükemmel bir zihin gıdası sağlıyor. Logicomix Apostolos Doxiadis, Christos H. Papadimitriou, Alekos Papadatos, Annie Di Donna. Albatros Kitap. Çeviren Özge Özgür. Felsefe ve matematiğin kesiştiği yerde bulunan mantık bilimi, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başı arasında kalan dönemde bir devrim yaşadı. Matematiğin temelleri kısmen daha sağlam bir zemine oturtuldu, kısmen de zeminin sağlam olmadığı ispatlandı. Logicomix bu devrimci dönemin kavramlarını hikaye eden bir çizgi roman. Hikaye, matematiksel mantığın en büyük isimlerinden Bertrand Russell'ın ağzından anlatılıyor. Russell'ın gençliği, eğitimi, ve matematiğin sınırlarını zorlamasıyla başlıyor, diğer bir büyük mantıkçı olan Alfred North Whitehead ile tanışması ve işbirliğine başlamasıyla devam ediyor. Russell ve Whitehead'in yıllar süren zor işbirliği, Hilbert'in aksiyomatik yaklaşımına karşı Poincare'nin sezgiciliği, Frege'nin çalışmaları, hatta Russell'ın özel hayatındaki fırtınalar hikayeye dahil edilmiş. Soyut mantığın en büyük eserlerinden birini yazan Wittgenstein, ve eksiklik teoremi ile matematiğin asla cevaplayamayacağı sorular bulunduğunu ispatlayan Gödel de kitapta uzun yer bulan kahramanlardan. Logicomix pek kolay bir okuma sayılmaz, ama matematiğe veya felsefeye ilginiz varsa zevk alacağınız bir eser. Evrenin Çizgi Tarihi 1, 2 Larry Gonick Derin Kitap. Çeviren Şirin Okyayuz Yener. Üretken bir çizer olan Larry Gonick'in en büyük ustalığı derin konuları çizgi kitaplar biçiminde sunmak. Harvard'dan matematik alanında lisans ve yüksek lisans derecesi almış. Uzun yıllar güncel bilimsel konularda kısa çizgi açıklamalar hazırlamış. Bilgisayar, fizik, kimya, matematik, istatistik, genetik, çevre gibi konularda kitaplar hazırlamış. Evrenin Çizgi Tarihi ise adının en çok duyulmasını sağlayan eseri. Gonick Evrenin Çizgi Tarihi projesini uzun zamanda tamamladı. İlk cilt 1990'da, son cilt ise 2011'de yayınlandı. Bunlar resimli kitap değil, çizgi roman formatında hazırlanmış kitaplar. Bu format sebebiyle kalın bir kitapta bile çok fazla ayrıntıya girmek mümkün değil. Bu yüzden Gonick çok kapsamlı bir araştırmayla en önemli ana hatları aktarmaya çalışmış. Bunu yaparken her kareye ince bir mizah katmayı da ihmal etmemiş. Gonick'in üslubunun en sevdiğim tarafı hürmetsizliği. Tarihte geçen büyük isimleri insani ölçeğe indiriyor, abartılmış kahramanlıkları basit çıkar ilişkileri şeklinde sunuyor. Kahramanlar, krallar, peygamberler, Gonick'in fırçasında haris ve uzlaşmaz tipler olarak hayat buluyor. Evrenin Çizgi Tarihi'nin şimdiye kadar iki cildi Türkçeleştirildi. Birinci ciltte hayatın oluşumu, insanın evrimi, tarihöncesi dönemler, Mezopotamya uygarlıkları, Mısır, İsrail, Pers imparatorluğu, Yunanistan yer alıyor. İkinci cilt Hint ve Çin uygarlıkları, Roma'nın kuruluşu ve çöküşünü konu ediyor. Darwin'den Dersim'e Cumhuriyet ve Antropoloji Zafer Toprak Boğaziçi Üniversitesi'nde çalışan tarihçi Prof. Zafer Toprak bu çalışmasında, bilim tarihi ile siyasi tarihin kesiştiği noktalardan birini, 1930'larda Türkiye'de antropoloji biliminin bir devlet bilimi olarak gelişmesini inceliyor. Toprak'ın kendi ifadesi ile bu kitap, Atatürk'ün 30'lu yıllarda gerçekleştirdiği bilimsel ve kültürel devrimi yorumlamaya yönelik bir girişim. Kitabın merkezinde antropoloji var, çünkü Cumhuriyet okullarında eğitimin çağdaşlaştırılması ve laikleştirilmesi antropoloji ile başlamıştı. O döneme kadar okullarda insanın gelişimi Adem ve Havva'ya, insan çeşitliliği ise Nuh'un oğullarına dayandırılan efsanelerden ibaretken, 1930'lardan itibaren evrimsel kavramlara dayandırılan kitaplar yazılmaya başlandı. Dönemin ilk ve orta seviye okul kitaplarında Darwin ve evrim teorisine atıf yapılarak hayat zincirinden bahsedildiği görülüyordu. Ancak Atatürk'ün ölümünden hemen sonra hayat zincirinin ve evrimsel bakışın ders kitaplarından çıkarıldığını öğreniyoruz. Toprak, o çağda dünyada hakim olan bilimsel bakışı kitaba dahil ederek bir karşılaştırma yapabilmemizi sağlıyor. İki savaş arasındaki dönemde antropolojide ırk kavramının önemli bir yer kapladığını öğreniyoruz. Çeşitli vücut özelliklerinin, sözgelişi kafatası biçiminin, ırkların niteliğini ölçmekte kullanılabileceği varsayılıyordu. Ve tabii, Avrupalıların fiziksel özelliklerinin üstünlük belirtisi olduğu kabul ediliyordu . Cumhuriyet'in ilk yıllarında antropoloji, saf bilimsel merakın ötesinde, bir siyasi program olarak da destekleniyordu. Bunun temel sebebinin Türk milletinin Batı'ya kabullendirilme çabası olduğu anlaşılıyor. O dönemdeki uygulamalar kafatasçılık olarak nitelense de, özellikle ırkçılık amacını taşımıyorlardı. Nitekim 1940'ların ortasından sonra ırk temelli tartışmalar devam ettirilmedi. Toprak'a göre son kertede Erken Cumhuriyet'in 'ırk sorunu' 'defansif'ti. İçe değil, dışa dönüktü. Batı'daki önyargılara, kalıtımsal mitlere karşı direnişi simgeliyordu. Türkler de Avrupalılar gibi 'uygar' bir 'ırk'tan geliyordu. Antropoloji tartışmaları çerçevesinde ortaya atılan Türk Tarih Tezi de, Toprak'tan öğrendiğimize göre, benzer bir amaç güdüyordu. Dahası, bu tür tezler Türk entelektüel hayatının laikleşmesi için çok önemli adımlar olmuşlardı. Kitabın bir bölümü, Atatürk'ün uydurma Mu kıtasına olan ilgisinin nasıl gelişip sona erdiğini inceliyor. 1920'lerde James Churchward isimli bir İngiliz albay, eski Atlantis efsanesine karşılık, Pasifik okyanusunda bulunan Mu isimli bir kıta, ve aynı adda bir uygarlık hayal etmişti. Bu fikre göre, Atlantis gibi Mu da sulara batmış, ama üzerindeki eski uygarlık bugünkü diller ve dinlerde iz bırakmıştı. Meksika büyükelçisi Tahsin Bey, Mu hikayesini bazı eski Maya eserleri ile bağlantılandırmış, biraz da hayal gücü ile Türkçe ile Maya dili arasında bağlantılar kurmuş, fikirlerini raporlarla Atatürk'e bildirmişti. Mu varsayımı Türk Tarih Tezi ve Güneş-Dil Teorisine yakın geldiği için Atatürk'ün başta ilgisini çekmişti. Ancak Toprak, Mu konusundaki kitapların geniş ölçekte basılıp yayılması talimatı vermemesine bakarak, bu uçuk teorinin Atatürk'ün aklına yatmadığı sonucunu çıkarıyor. Halkın Bilim Tarihi Clifford D. Conner TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları. Çeviren Zeynep Çiftçi Kanburoğlu. Bilim tarihi konusundaki birçok kitap bir kahramanlar geçidi gibidir. Bu kitaplarda bilimin Galileo, Newton, Einstein, Pasteur, Gauss gibi birkaç nadir dahi tarafından inşa edildiği izlenimine kapılırsınız. Bilimsel literatürdeki Pisagor teoremi, Newton yasaları, Maxwell denklemleri, Coulomb kanunu, Gauss dağılımı gibi isimlendirmeler de bu izlenimi pekiştirir. Halkın Bilim Tarihi bu yaklaşımı eleştiriyor, ve bilimsel bilginin çoğunlukla, bilimci sayılmayan isimsiz bireyler tarafından biriktirildiğini savunuyor. Madenciler, demirciler, otları toplayan kadınlar, denizciler, makine ustaları, saatçiler, ve benzeri el işçilerinin çok üst seviyede biimsel bilgi ürettiğini, bu bilgilerin meslek sırları olarak grup içinde aktarıldığını anlatıyor. Dahası, elit bilimcilerin, bu meslek gruplarının getirdiği bilgiler veya yarattıkları teknik beceri sayesinde bilim geleneği oluşturabildiklerini savunuyor. Conner'a göre bilim dediğimiz şey tamamen halktan ve zanaatten elde edilen bilgilerden oluşturulmuştur, bugünkü haline de bu kaynaklardan beslenerek ulaşmıştır. Conner, bu savını desteklemek için birçok örnek veriyor. Dahası, ilkel toplulukların zannedilenin aksine son derece yetenekli olduklarını, bilimsel düşünmeye dayalı teknikler geliştirdiklerini anlatıyor. Büyük Okyanus adalarında yaşayanların, kuşaklar boyunca aktarılan gözlemlere dayalı olağanüstü yön bulma bilgileri buna bir örnek. Özünde uygulamalı genetik bilimi olan tarımın büyük bir hızla gelişmesi de tarihöncesi insanların bilimsel yeteneğine başka bir örnek.Dünyadaki yenebilecek bitkilerin tamamının tarihöncesi çağlarda yapay seçilimle evcileştirilmiş olması bu üstün başarının ispatı. Halkın Bilim Tarihi dünya hakkındaki bilginin tarihine değişik bir açıdan bakmayı sağlayan, içeriği çok zengin bir kitap. Zanaatkarların bilgi birikimine dair listelediği ilginç ayrıntılar toplumsal tarihle ilgilenen herkesin ilgisini çekebilir.


Özet: Previously on Metin'in Parmak Yarası... (1. Bölüm'den devam) Metin, henüz 13 yaşında yaramaz bir çocuktur. Sanat merakı yüzünden aldığı maket bıçağı ile başparmağını kesmiştir. Bu bıçak, Metin'in epidermisini ve dermisini kesmiş, yolu üzerindeki bir çok kılcal damarı ve dokuyu parçalamıştır. Metin'in refleksi sayesinde daha büyük hasarlar önlenmiş olsa da, yara çoktan oluşmuştur ve Metin'in vücudunun yapması gerekenler daha yeni başlıyordur. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS İlk emir: Dengeyi yeniden kur! Metin'in vücudunda hasar sonrasında oluşturulan kriz masası, birçok adımdan oluşan bir koruma-onarma planını hemen devreye sokuyor. Bu adımlar bir an önce hayata geçirilmeli; Çünkü kısa zamanda, çok işler yapılması gerek... Hasarlı dokunun onarılmasındaki ilk basamak, kriz bölgesindeki dengenin tekrar kurulması ile başlıyor. Metin, henüz Homeostazi adlı terimden bihaber olsa da, vücudu bu terimin ne anlama geldiğini gayet iyi biliyor. Homeostazi, yani hücrelerin çevresel olaylar karşısında, kendi düzenini koruma ve tekrar sağlama eğilimi, yaranın kapatılması için önemli basamaklardan biri. Ancak, bu dengenin sağlanmasında önemli bir engel var. Parçalanan damarlardan sızan kan... Sızıntı az gibi gözükse de, bu damarlardan her saniye 5 milyon kadar alyuvar, 10 bin kadar akyuvar vücut dışına akıyor. Bu kaybın bir şekilde önlenmesi gerek. Sızıntılar Kapatın! Hasar bölgesindeki bir kanamanın durdurulmasında bir protein grubu önemli görev üstleniyor: Kolajen'ler... Metin'in vücudundaki hemen hemen her bölgede kolajen adlı proteinleri bulmak mümkün. Nitekim, maket bıçağı dermis'i parçalarken de bu kolajen proteinleri ile karşılaşmıştı. Bu proteinler, vücut dokuları içinde bir çelik halat görevi görerek yapısal bütünlük sağlıyor. Normal koşullarda, dokular içerisinde bulunan kolajenler, damar içinde dolaşan kan ile hiç temas etmiyor. Ta ki, o damarlar yırtılıp, damar dışına yani doku içerisine kan sızmaya başlayana kadar... Kanın içerisinde yer alan trombosit adı verilen hücreler, kolajen proteinlerine değdiği anda, bir şeylerin ters gittiği anlaşılıyor. Kolajene temas eden o trombositlerden şu cümleleri duyuyoruz: Bir dakika bu kolajen de nereden çıktı? Demek ki ben artık damar içinde değilim. Demek ki bir sızıntı var. Benim bu sızıntıyı durdurmam gerek. . Bu hücreler, temas ettiği kolajen proteinine sıkıca tutunuyor. Hasar bölgesindeki tüm trombositler de benzer yollarla, kolajenlere yapışarak orada bir kümeleşme gerçekleştiriyor. Ancak bu kümeleşme yeterli değil... Yara açılalı şimdiden 5 dakika oldu ve hala sızıntı devam ediyor. Artık bu sızıntının kapatılması için Metin'in vücudunun daha büyük kozları oynamak gerek: Fibrinojen'leri... Kan plazmasının neredeyse %5'ini oluşturan büyük bir protein topluluğu fibrinojen'ler. Normal koşullarda kan içerisinde çözünmüş şekilde dolaşan bu proteinler, hasar bölgesine geldiğinde, çevresel uyarıların yardımı ile fibrin adı verilen başka bir proteine dönüştürülüyor. Fibrin, kanda çözünmüyor ve hasarlı bölge üzerinde bir ağ şeklinde çökerek sarıyor. Gelecek günlerde, Metin'in habire koparmak için uğraşacağı yara kabuğunun da bu şekilde temelleri atılmış oluyor. Yara oluşalı 10 dakika oldu. Ve sızıntılar büyük ölçüde kapatıldı. Bu noktada yara oluşumu sırasında parçalanan hücrelerden çıkan thromboxan ve prostaglandin gibi moleküller, o bölgedeki damarlar büzüşmesine neden oluyor. Bu sayede hasarlı bölgedeki kan akışı da azalıyor. 15.dakikada kan sızıntıları büyük ölçüde duruyor. Ve nihayet Metin'in ağlaması da... Olay Yeri İnceleme Daralan damarlar her ne kadar kanamayı azaltsa da, Metin'in artık daha önemli bir sorunu var: Enfeksiyon. Metin'in kendini kestiği o maket bıçağı, alındığından beri sokağa, okul bahçesine, banyoya defalarca düştü. Şu anda üzerinde onlarca farklı türde mikroorganizma ve spor yer alıyor. Normalde, Metin'in derisi bu organizmalara karşı müthiş bir savunma sağlasa da, maket bıçağı, bu mikroplar için çok iyi bir arka kapı oluşturdu. Bu sayede, bu mikroorganizmalar, tüm savunma katmanlarını geçip hassas bölgelere doğrudan girebiliyor. Metin'in vücudunun acilen bir şey yapması gerek. Metin'in savunma sisteminin en önemli elemanlarından biri Nötrofil'ler, olay yerine gelmek üzere... Ancak, bölgedeki damarlar daraldığı için akış da oldukça kısıtlı. Sızıntı kapandıktan sonra (20. dakika itibari ile) trombositler'den Histamin adlı kimyasal salgılanmaya başlıyor. Bu molekül daralan damarları genişletiyor. Bu sayede, o bölgeye kan akışı artmaya başlıyor. Metin'in yarasının etrafındaki kızarıklığın sebebi de, genişleyen damarlar ile birlikte artan kan akışı... Metin, yarasındaki kızarıklığın yanı sıra, çevre bölgenin de hafifçe şiştiğini farkediyor. Bu şişikliğin sebebi de yine histamin. Çünkü bu kimyasal, aynı zamanda damarların geçirgenliğini artırıyor. Bu geçiş, savunma hücrelerinin dolaşım sisteminden çıkıp hasarlı dokulara girmesini kolaylaştırıyor. Ancak, artan geçirgenlik yüzünden, kandaki suyun bir kısmı da dokulara geçiyor ve yara çevresi hafifçe şişiyor. Savunma Sistemi Olay Yerinde! Yaranın oluşmasından yaklaşık 1 saat geçti. Ve genişleyen damarlar sayesinde savunma hücreleri de artık dokudaki yerlerini almaya başlıyor. Vücudun surları düştükten sonraki, en önemli savunma hattı nötrofil'ler... Bu hücreler, önümüzdeki 2 gün boyunca hasar yerindeki aktif rol alacak. Ve yapmaları gereken çok iş var. Nötrofiller, önümüzdeki bu 2 gün boyunca, hasar bölgesindeki ölü dokuların parçalanması ve yokedilmesinde, bölgedeki yabancı bakterilerin yok edilmesinde, ölü bakterilerin ortamdan alınmasında görev alacak. Görevlerinin sonunda ise intihar edip hayatlarını sonlandıracaklar. Metin, hücrelerinin bu fedakarlıklarını belki de hiç bilmeyecek. Yaranın oluşmasının ardından 2 gün geçti... Artık, nötrofillerin görevini makrofaj adı verilen başka bir hücre grubu alıyor. Dalaktan gelen bu hücreler tam anlamıyla bir obur. Önüne gelen her türlü yabancı dokuyu ister bakteri olsun ister ölü doku olsun, yutan ve sindiren bir hücre türü. Makrofajlar aynı zamanda ortamda bulunan damar çevresindeki pıhtı çökeltilerini de sindirirerek hasar bölgesindeki kan akışını eski haline getirmeye yardımcı oluyor. Bu savunma görevlerinin yanı sıra, makrofajlar, salgıladığı büyüme faktörleri ile onarım ve yenilemeden sorumlu bazı hücreleri de yara bölgesine çekiyor. Küllerinden Doğan Damarlar Gelecek günlerde yaranın derin ve üst kısımları tamir edilerek kapanacak. Ancak bu kapama süreci, yüksek miktarda oksikene, enerjiye ve ham maddeye ihtiyaç duyuyor. Gerekli olan bu maddelerin taşınmasını sağlayacak tek kaynak olan damarların çoğu da parçalanmış ve kesilmiş durumda. Tamirin ilk basamağında hasarlı bölgeye yeni damar yollarının açılması gerek. Metin, parmağını keseli 3 gün oldu. Bu süreç içinde sızıntılar kapatıldı. Olası enfeksiyonlar başlamadan bitirildi. Şimdi ise onarım zamanı. Onarım süreci, hasarlı bölgeye fibroblast adı verilen hücrelerin gelmesi ile başlıyor. Bu hücreler, çevredeki hasar görmemiş damarların, yeni damar yolları oluşturmasını, dallanmasını tetikliyor. Çevredeki damarlar, oksijen açısından aç yerlere uzantılar oluşturuyor. Bu süreçte yara kabuğundan ve hasarlı dokudan gelen sinyalleri takip ediyorlar. Angiogenez adı verilen damar oluşumunun arttığı bu süreçte, Metin'in yara bölgesi de kırmızı-pembe bir renk alıyor. Hasarlı bölgedeki oksijen miktarı normal seviyelere yükseldiğinde ise damar oluşumu durduruluyor. Yapı İskeletinin Kurulması Damarlar oluşurken, aktif onarım süreci de başlıyor. Yaranın oluşumundan tam 1 hafta geçti. Şu anda, hasarlı bölgedeki hücrelerin büyük bir çoğunluğunu, fibroblast oluşturuyor. Bunlar oldukça hareketli hücreler. Açılan yaranın iki duvarı arasında gidip geliyor. Ve bu hareket sırasında, bir örümcek gibi fibrin moleküllerinden bir ağ oluşturuyor. Bu ağ, zayıflamış olan hasarlı bölgenin tekrar açılmasını önlenmesine yardımcı olsa da yeterli değil. Yaranın stabil halde kalması için daha güçlü proteinlere ihtiyaç var. Kolajenlere... Bir süreden sonra, fibroblast'lar hasarlı bölgede kolajen proteinleri de oluşturmaya başlıyor. Bu proteinler aynı zamanda, yara kapanırken yeni oluşacak hücreler tutunacak bir yüzey sağlayacak; Fibroblast hücrelerinin yara içinde bir yapı iskeleti üzerinde onarım gerçekleşecek. İnşaat Mahaline Yaklaşmayın! Şu anda, yara kabuğunun altı tamamen lifsi yapılar ve yeni oluşan damarlar ile dolu. Bu kabuk yakın zamanda düşecek ve o zamana kadar bu damarların üstünün epitel doku ile kapanması gerek. Bu kapanma sürecinde, çok tanıdık bir hücre grubu işe başlıyor. Kerationositler... Hani ilk bölümde, bıçağın kesmeye ilk başladığı epitel hücreleri... Şimdi bu hücreler çekildikleri bölgeye geri dönüyorlar. Büyük bir keratinosit göçü başlıyor. Yaranın hemen yanındaki sağlıklı bölgelerden, keratinositler, kesik bölgesine doğru göç ediyor. Lifsi yapının üstüne ve yara kabuğunun tam altına doğru. Bu hücreler, göç sırasında şekillerini değiştirerek daha geniş ve ince bir yapıya sahip oluyor. Amaçları az sayıda hücre ile daha büyük bir alanı kapatabilmek. Yara kapanırken, bir diğer göç dalgası da öncekinin üzerini kaplıyor. Bu şekilde yara bölgesi kat kat kapanıyor. Keratonsitler yarayı kapadıkça, yara kabuğu ile hemen alttaki lifsi yapıyı birbirine bağlayan dokular birbirinden ayrılıyor. Bu hücreler, aynı zamanda yolları üzerindeki kabuğu da parçalıyor. Metin, yerinden oynayan bu yara kabuğunu çok yakın zamanda oradan çekip çıkaracak. Şu ana kadar yaranın üstünün kapanması sadece çevre bölgelerden gelen göçlerle meydana geliyor. Yaranın üstünde herhangi bir hücre bölünmesi gerçekleşmiyor. Yara tamamen iyileştikten sonra, bu bölgede de normal bölünme işlemleri görülmeye başlanacak. Çevre bölgelerden göç eden keratinositler, yaranın tam ortasında buluştuğu anda göç artık sona eriyor. Metin'in yarasının üstü nihayet kapandı. Bir Yara Kapanıyor! Maket bıçağı, Metin'in elinde 5 milimetre genişliğinde bir yara oluşturmuştu. Bu yaranın üstü kapanmış olsa da bu kadarlık bir genişlik kabul edilemez. Bu yara bölgesinin büzülmesi, kesik bölgenin birbirine yanaştırılması gerekiyor. Yaranın iki duvarının birbirine yanaştırılması için yine fibroblast'lar görev alıyor. Bu hücreler, yaranın üstü kapandıktan sonra, miyofibroblast adı verilen ve kas hücresine benzeyen başka bir hücreye dönüşüyor. Kas hücresi gibi kısalıp uzayabilen, aynı zamanda göç edebilen bu hücreler, yaranın içindeki birbirine bakan duvarlara veya lifsi ağa tutunuyor. Tutunma sonrasında, tüm miyofibroblastlar kasılarak, yaranın iki duvarını birbirine doğru çekmeye başlıyor. Bu süreçte, Metin'in yarası her gün 0.75 mm daha daralıyor. Yara normal ölçülere geldiğinde bu hücreler de intihar ederek ortamdan ayrılıyor. Olgunlaşma Dönemi Metin parmağını keseli 10 gün oldu. Yara kabuğu düştü ve yarası da kapandı. Metin görmese de, vücudun içeride yaptığı işler daha devam ediyor. Yara içinde, hızlıca ve rastgele yayılmış olan kolajen lifleri, yerlerini daha düzenli şekilde dizilmiş liflere bırakıyor. Yaranın fiziksel direnci de düzenli liflerin oluşturulması ile gittikçe artıyor. 3 ay içerisinde yara bölgesi, diğer dokuların direnme gücünün %50'sine varacak. Birkaç yıl içinde sağlıklı derisinin gücünün %80'ine ulaşacak. Son Metin'in başparmağının 10 gün süren macerası, bu noktada son buluyor. Oldukça basitleştirilerek anlatılan bu onarım süreci, Metin'in bilincinden tamamen bağımsız şekilde gerçekleşti. Metin okulda derslerine devam ederken, uyurken, televizyon izlerken, vücudu 1 santimetrekarelik alanda müthiş bir kriz yönetimi gerçekleştirdi. Bir sakarlık ile başlayan sorun, problemsiz şekilde atlatıldı. Benzer onarım süreci, daha yüzlerce defa tekrarlanacak. Metin'in vücudunda da... Sizin vücudunuzda da... Tüm hepsi sizin hayatına devam edebilmesi için... Vücudunuza iyi bakın, çünkü o size çok iyi bakıyor.


Üst tarafları kadındır onların ama alt tarafları hayvandır; bellerinden yukarısı tanrılarındır ama aşağısı şeytanın malıdır... Cehennem, zulmet, kükürt kuyuları, alev alev ateşler, kaynar sular, pis kokular hep, hep oradadır... Yukarıda okuduğunuz mısralar, Shakespeare'nin Kral Lear adlı oyunundan... Peki, böylesine kötü olarak betimlenen kimler mi? Cadılar. Şu bizim masal ve filmlerden aşina olduğumuz sevimli cadılar ya da çirkin, süpürgesiyle uçan cadılardan değil de bir dönem diri diri yakılan ya da asılan kadınlar! Bu konuda araştırma yaparken bir kadın olarak kendimi tuhaf hissettiğimi belirtmeliyim. Okuyacağınız bu yazı Cadı kavramı üzerine kurgulanmış olsa da arka planda çağlar boyunca kadınlara karşı gösterilen saldırgan tutumları, kadın cinselliğinin nasıl kullanıldığını da gösteriyor. Benim cadılarla tanışmam çocukluğuma denk gelir, birçoğumuzun da öyle değil midir? Masallarda dinlediğim kötü yürekli, çirkin, süpürgesiyle uçan yaşlı cadı, bir iki çizgi filmde geçen iyi yürekli, sevimli cadılar... Eğer sizin için de cadılık bunlarla sınırlıysa bu yazıda cadıları bir de benden dinlemenizi öneririm. Keza benim anlatacağım cadılık hikayeleri biraz daha farklı gelebilir. Bakalım sizi aşina olduğunuz cadı hikayelerine mi götüreceğim yoksa tarihin karanlık sayfalarına mı? Genel tanımıyla cadılık; tarihi, antropolojik, dini kaynaklarda sihir ve büyü yetenekleri olarak tanımlanır. Cadı ise cadılık öğretilerini uygulayan kişi olarak ifade edilir. Cadı ve cadılık, tarihi araştırmalarda izine az rastlanılan bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Bunun nedenlerinden biri bu sebepten kurban edilen kadınların çoğunun fakir köylü kadını olması olabilir. Yaklaşık 200.000 kadının yakılarak öldürülmesi gibi büyük bir katliam maalesef Avrupa tarihinde çok önemli bulunmamaktadır. Cadı avının ortaya çıkışı ve ilerlemesi: Cadı avları ilk olarak 15.yüzyılda Fransa'nın güneyinde, Almanya'da, İsviçre ve İtalya'da görülmeye başlanır. Avrupa köylülerinin en çok güçlendiği dönemde başlayan cadı avları, devletin ve soyluların giderek artan saldırgan tutumu karşısında köylülerin direncini büyük ölçüde kırmıştır. Cadı avlarının Ortaçağ'da başladığına dair bir kanı olabilir, fakat karanlık çağ olarak tabir edilen Ortaçağ'da toplu olarak infazlara rastlanılmamıştır. 15.yüzyıla gelindiğinde halk ayaklanmaları, salgınlar ve cadı avları bir kriz dönemini ortaya çıkarmıştır. Bu dönemde gelişimine inanılan cadı öğretileri zaman içerisinde büyücülüğün, doğaya, devlete ve Tanrı'ya karşı yapılan en büyük suç olduğuna karar verilmesine yol açmıştır. 1435 1487 yılları arasında cadı avı üzerine 28 inceleme yazılmıştır. 1486'da yayınlanan Malleus Maleficarum'da , Summis Desiderantes (1458) adlı papalık bildirisi incelenmiş, kiliseye göre cadılığın büyük bir tehlike olarak görüldüğü belirtilmiştir. 16.yüzyılın ortalarından sonra cadı olarak yargılanan kadınların sayısı artmış ve cezalandırma yetkisi Engizisyon'un elinden alınarak seküler mahkemelere verilmiştir. 1580-1630 yılları arası feodal ilişkilerin kapitalizme özgü siyasi kurumlara dönüşmesiyle cadı avları doruk noktasına ulaşmıştır. Cadılığın cezasının ölüm olması, 1532'de Katolik V. Charles tarafından yürürlüğe konan Emperyal Yasa Carolina, Protestan İngiltere'de 1542, 1563 ve 1604 yıllarında geçirilen üç Parlamento Yasası ile yasal hale getirilmiştir. Bu yasaların devamında halkı birbirinden şüphelenecek duruma getiren ve dirençsiz kılan, cadılara yardım edenlerin cezalandırılacağını öngören otoriteler gittikçe daha baskıcı bir role bürünmüştür. Öyle ki, Almanya'da Alman Prensliği'nin onayıyla Lüteriyen Kilisesi tarafından görevlendirilen ziyaretçiler halkı şüphelendikleri kişileri ihbar etmeleri yönünde kışkırtma görevine sahip olmuştur. Kuzey İtalya gibi bazı ülkelerde yetkililer şüphelenme olaylarını abartarak, halka deşifre etme amacıyla şüphelenilen kişilerin elbiselerine işaretler koymuş, onları tecrit etmeye çalışmışlardır. Söz konusu durum bile o dönemin korkunç yaklaşımını göstermektedir. Cadı avları çok çeşitli propagandalarla meşrulaştırılan katliamları ifade etmektedir. Bu dönemde cadıların yakalanış, yargı ve infaz süreçleri yazılı basının başlıca konularından biri olmuştur. Bu zulme katkıda bulunanlar arasında yargıçlar, jüriler ve demonologların yanı sıra Alman Hans Baldung gibi sanatçılarında olması oldukça ilgi çekicidir. Yine bu dönemde cadı avlarını toplumsal bir kontrol açısından onaylayan İngiliz siyaset kuramcısı Thomas Hobbes ve enflasyon üzerine ilk bilimsel çalışmayı yapan Jean Bodin'in cadılara karşı olan nefret dolu söylemleri oldukça etkili olmuştur. Öyle ki Bodin'in sık sık bu davalara katılması, cadıların diri diri yakılmaları hatta çocuklarının da yakılması yönündeki beyanlarını içeren Demomania adlı eseri bakış açılarının ne denli ürkütücü olduğunu göstermektedir. Cadı avı üzerine, Bacon, Kepler, Galileo, Shakesperare gibi dahiler döneminde de tartışılmaya devam edilmiş ve cadılık yine büyük bir suç olarak görülmeye devam edilmiştir. Cadı avlarının politik nedenlerden ötürü arttığı varsayımına ulaşılsa da kilisenin de rolü büyüktür. Papalık bildirileri, kilisenin kadın düşmanı tavrı cadılık avını tetiklemiştir. Ancak sanıldığı gibi cadı avları Katolik kilisenin tekelinde değildir. Protestan inancının hüküm sürdüğü ülkelerde de cadı avlarının sayısı oldukça fazladır. Öyle ki seküler mahkemelerin infazları Engizisyon Mahkemeleri'nin infaz sayısından daha fazla olmuştur. Cadı avı zamanla sınır tanımaksızın ilerlemiş, tuhaf bir şekilde Avrupa ülkeleri arasında birleştirici bir unsur haline gelmiş, Fransa'dan İsveç'e kadar uzanan bir alanda oldukça etkili olmuştur. Cadılık Suçlamaları: Buraya kadar kısaca cadı avının ortaya çıkışını ele aldık. Sıra ilginç bölümlerden birine geldi. Cadı avı altında yüzlerce kadın yakılmış ama acaba hangi suçlardan dolayı? Cadı olduğu iddia edilenlere karşı en genel suçlamalar olarak, bedenlerini ve ruhlarını şeytana satmaları, büyü yaparak çocuk öldürmeleri ve onların kanlarını emmeleri, hayvanlara ve mahsullere zarar vermeleri, fırtınalar çıkarmaları olarak belirtebiliriz. Bu suçlamalara karşı cadı olarak suçlanan kadınların savunmalarının da olmayışı oldukça ilginçtir. İşkence altında alınan ifadeler dışında yazılı beyanların olmayışı dönemin yargı sürecinin ne denli sert olduğunu göstermektedir. Cadı avları kadın bedeninin, emeğinin, cinselliğinin ve yeniden üretim yetilerinin devlet kontrolü altına alındığı bir dönemin başlangıcını teşkil etmiştir. Öyle ki toplum içerisinde hoş görülmeyen kadın davranışları bile zamanla cadılıkla özdeşleştirilmeye başlanmıştır. Kanıt bulunamasa dahi gerçekleştirilen infazlar dönemin cadı avlarının sadece büyücülükle ilgili olmadığını göstermektedir. Cadı avlarının arka planındaki belirleyici unsurlar olarak, topraklara el konulması, kolektif ilişkilerin yok olması ve kırsal kapitalizmin gelişimi olarak belirtmek mümkündür. Korku ve zulmün artması, zaman içinde durumu en yakın kişilerin birbirlerinden şüphelenmesi noktasına getirmiştir. İngiltere'de cadı olarak suçlanan kadınların, yardımlarla ayakta duran yaşlı kadınlar ya da yemek dilenen kadınlar olması ilginçtir. Bu kadınların aşırı yoksul olması, onların yiyecek için şeytanla işbirliği yapmış olmaları gibi tuhaf kanılara yol açmıştır. Kendilerine sadaka vermeyenleri lanetlemeleri, mahsullere zarar vermeleri... vb. suçlamalarla bu kadınlar infaz edilmiştir. Bu noktada kayıt altında bulunan ilginç bir suçlama metnini paylaşmak isterim: Komşusunun tarlasından izin almadan bir sepet armut topladı. Geri vermesi istendiğinde öfkeyle armutları fırlattı, o günden sonra tarlada bir daha armut yetişmedi. Sonra William Goodwin'in uşağı mayasını almak istemedi, bunun üzerine birası kuruyup gitti. Efendisinin toprağından odun çalarken bir görevli tarafından yakalandı, sonra görevli delirdi. Bir komşusu atlarından birini ödünç vermeyi reddedince atlarının hepsi öldü. Bir beyefendi hizmetçisine onun ayranını almamasını söyledi, daha sonra ne yağ ne de peynir yapabildiler. Bu suçlamalara maruz kalan kadın, 75 yaşında Margaret Harkett isimli bir İngiliz vatandaşıdır. 1585 yılında Tyburn'de infaz edilmiştir. Trajikomik değil mi? Buna benzer birkaç örnek daha vermek gerekirse; Waterhouse Ana: Ekmek ve yağ dilenirken komşularıyla münakaşa etmekten infaz edilmiştir.(1566) Elizabeth Francis: Kendisine maya vermeyen komşusunu lanetlemiş, komşusunu hasta etmiştir. Ursula Kemp: Kendisine biraz peynir vermeyen bir Dük'ü topal etmiştir.(1582'de infaz edilmiştir) Alice Newman: On iki pens istediği ama alamadığı yoksulların tahsildarı Johnson'un vebaya tutularak ölmesine neden olmuştur. Bu örneklerden de anlaşılacağı gibi ölen kadınların çoğunluğu yoksul sınıfın üyeleridir. O zaman zengin kesimin alt sınıflara karşı takındıkları tutumlardan kaynaklı ölümlerin yaşandığı varsayımında bulunmak da çok yanlış olmayacaktır. Büyüye olan savaş altında aslında kadınlara yönelik savaş söz konusudur. Kadınların büyüye daha yatkın olarak görülmelerinin yanı sıra bazı köylü ayaklanmalarında görüldüğü gibi (Montpellier-1645) kadınların köy hayatında önemli bir güce sahip olmaları ve bu gücün kırılmasını sağlamak amaçlı kadınlara yönelik saldırgan bir tutum geliştirildiği varsayımları da ilginçtir. Cadıların geceleri Cadı Sabbatı olarak adlandırılan gizli toplantılara katıldıkları, belli bir örgütlenme çalışması yaptıklarının savunulması ve bunun otoriteyi sarsacak nitelikte bir tehlike olduğunun savunulması cadılık olayının boyutlarını değiştirmektedir. Bu toplantılarda daha çok çocuk olmak üzere insan etinin yendiği savunulmuş hatta bu varsayımlar tasvir edilmiştir. Cadı avlarının ilk ortaya çıktığı bölgelerin, heretiklerin zulme uğradığı bölgeler olarak ortaya çıkması ilginçtir. Heretikler de yine büyüyle uğraşan bir gruptur. Cadılığın o emrine giren gerçek dine hakaret, oğlancılık, bebek katli, hayvanlara tapınma gibi suçlarla itham edilen heretikler de kazıklarda yakılarak öldürülmüşlerdir. Heretikler ve cadılar arasındaki en önemli fark cadılığın kadınlara ait bir suç olarak görülmesidir. Bu durum özellikle 1550-1650 yılları arasında geçerlidir. Cadının bir kadın olduğu, Tanrı'nın erkekleri böyle bir musibetten koruduğuna dair beyanlar ilginçtir. Mallus Maleficarium yazarları kadınların asla tatmin edilemeyen şehvetleri yüzünden cadılığa daha yatkın olduğunu öne sürmüş, Martin Luther gibi yazarlar ise kadınların ahlaki ve zihinsel zayıflıklarını bu sapkınlığın kaynağı olarak göstermişlerdir. Bu duruma göre kadınların cinsiyet yüzünden baştan böyle bir şeye meyilli olabileceği öne sürülmektedir. Cadılık davalarında göze çarpan önemli bir unsur üreme suçlarının da vurgulanmasıdır. Cadılar insanların üreme gücünü elinden almak, kürtaj yapmak ve çocukları öldürerek soyları tüketmekle suçlanmıştır. Cadı olarak tabir edilen kadınlar arasında ebelerin de olması buna bağlanmıştır. Cadılığa atfedilen önemli suçlardan birisi de cadıların erkekleri baştan çıkarmalarıdır. Öncelikli olarak şeytanın baştan çıkardığı kadın, diğer erkekleri de yoldan çıkarmaya çalışmaktadır. Malleus'da bu durum şöyle ifade edilmiştir; Cadıların cinsel ilişkiye ve gebe kalmaya sirayet edebilmesinin yedi yolu vardır: Birincisi erkeklerin zihnini aşırı tutkuya yöneltmek, ikincisi onların üreme güçlerini ellerinden almak, üçüncüsü bu işi gerçekleştiren uzvu ortadan kaldırmak, dördüncüsü erkekleri hayvanlara çevirmek, beşincisi kadınların üreme güçlerini ellerinden almak, altıncısı kürtaj yapmak ve yedincisi şeytana çocuk kurban etmek... Cadılıkla suçlanan kadınların maruz kaldıkları işkencelere bakıldığında oldukça ürkütücü bir tablo karşımıza çıkmaktadır. Standart olarak cadılıkla suçlanan kişi, çırılçıplak soyulmakta, tamamen tıraşlanmakta, cinsel organı dahil olmak üzere tüm vücuduna uzun iğneler batırılmaktadır. Bakire olup olmadığının anlaşılması için tecavüze uğramakta, daha da ileriki boyutlarda etleri lime lime edilmekte, kemikleri kırılmaktadır. İnfaz edilmesine karar verildiğinde ise herkese ibret olması için topluluk önünde asılmakta ya da yakılmaktadır. Bu vahşi durum karşısında erkeklerin bu duruma karşı çıkacak bir şey yapmamaları da oldukça trajiktir. Avrupa'da cadı avları 17.yüzyılın sonralarına doğru son bulmuştur. Bu dönemde sağlanan toplumsal disiplin sonrasında cadı davaları ve cadılık alay konusu haline gelmiştir. İki yüzyıl boyunca öldürülen yüzlerce kadından sonra birden bire cadı davalarının unutulması, durumun sadece büyücülükle ilgili olmadığını bir kez daha göstermektedir. Avrupa'daki cadı avlarının benzeri Yeni Dünya'da da görüldüğünden buradaki durumdan da kısaca bahsetmemizde yarar var. Bu bölgeye gelen İspanyollar bu bölgede yaşayan ve çok tanrılı eski dine inanan kadınları şeytanla anlaşma, havada uçma, balmumundan putlar yapma gibi cadılığa ait suçlarla suçlamışlardır. Amerika'da da suçlananlar Avrupa'dakine benzer şekilde infaz edilmişlerdir. Salem Cadı Mahkemeleri'nde yargılanan ve infazına karar verilen kişiler arasında 9 erkeğin de olması dikkat çekici bir durumdur. Tüm bu bilgiler ile Avrupa'da cadı avını ele aldığımızda sadece büyücülükte bağlantılı kalmayan zamanla özellikle kadınlara yönelik saldırgan bir tutumu yansıtan bir katliam olduğunu söylememiz yanlış olmaz. Cinselliği kötüye kullanma, küfür, kavgacılık gibi olumsuz olarak tabir edilen tüm davranışlar da zamanla cadı adı altında kadınlara atfedilerek, suçu kanıtlanamasa dahi yüzlerce kadın katledilmiştir. Bunun kadınların güçlü olduğu bir dönemde başlaması ve toplumsal sistemlerin değişimine kadar devam etmiş olması bu avların büyük ölçüde devlet otoritesi çerçevesinde şekillendiğini göstermektedir. Cadı avları büyücülüğe karşı bir savaştan çok kadınlara yönelik bir savaş olarak yüzlerce kadının yok olmasına neden olmuştur.


Hemen hepimizin yakın çevresinde, hava raporunu bizlere üşenmeden özetleyen arkadaşlarımız vardır. Hele içlerinden kimileri vardır ki tahmin raporlarının üzerine kendi yorumlarını da eklemeyi ihmal etmezler; anlayacağınız hava durumunu doğru tahmin etmek onlar için bir görevdir artık. Lise çağlarınızda coğrafya dersleriyle biraz ilgiliyseniz, hava durumunun gelişimini takip etmek aslında çok da zor olmuyor. Bulutlar, çiçekler, kuşlar, havanın sakinliği veya rüzgarlı olması... Her biri kendi içinde anlamlı ve hepsi bize birşeyler anlatmaya çalışıyor. Aslında çoğu zaman, doğadaki işaretleri iyi okumak doğru hava tahmini sağlar. Bu işaretleri merak mı ettiniz? Gelin hep birlikte bu işaretlere bir göz atalım: Bulutlar Bize havanın geleceği konusunda en büyük yardım, şüphesiz bulutlardan gelir. Örneğin bir kış akşamında gökyüzünde bulutlu bir havanın olması, nispeten az soğuk havaya işaret eder. Çünkü bulutlarla kaplı gökyüzü yeryüzündeki ısının uzaklaşmasını önleyecektir. Açık hava için de tam aksini söylemek mümkün. Kendi içinde pek çok çeşidi bulunan bulutlar, gökyüzündeki kümelenmeleri ve yapıları gereği bizlere farklı hava koşullarını anlatır. Mesela kümülüs kastellanus bulutları günün ilerleyen saatlerinde muhtemel yağışın habercisidirler(Şekil 1). Farklı yönde seyreden bulutlara şahit olursanız kötü hava yaklaşıyor demektir, dolu yağması da muhtemeldir. Eğer ki kümülonimbus bulutları günün erken saatlerinde görünüyor ve gün içinde çoğalıyorsa bu havanın bozacağına işaret eder(Şekil 2). İlginç görünümlü mammatus bulutları ise fırtınanın uzaklaştığını, rüzgarlı havanın dindiğini belirtir(Şekil 3). Havada kesikli kesikli ve uzun çizgiler halinde görülen sirrüs ailesi bulutları da gökyüzünü saracak kadar çoğunluktaysa 36 saat içinde havanın kötüleşeceğini anlatır (Şekil 4). Altokümülüs bulutlarının da sık olması benzer şekilde birkaç gün içinde havanın kötüleşeceğini bildirir(Şekil 5). Pamuksu şekilleri ile koyu renkli bulutları bir arada görürseniz ertesi gün için yağmura hazırlıklı olun. Nem Eğer yüksek nem içermeyen bir iklimde yaşıyorsanız, havada bulunan nem oranındaki artış yakın zamanda bir yağış olacağının habercisidir. Havadaki nem artışını anlamanın pek çok yolu vardır. Mesela nefes alırken zorlanırsınız ve saçlarınızda hafif nemlenmeler gözlenir. Basık havalarda yoğun nemden dolayı ağaçların geniş yapraklarında kıvrılmalar olur, bu da şiddetli yağışın habercisidir. Nemli havalarda tahtalar şişer , yemek tuzları topaklaşır. Hayvanlar Hayvanları gözlemlemek hava durumu tespitlerinde çok önemlidir. Zira onlar havadaki basınç değişimlerine bizlerden çok daha fazla duyarlıdırlar. Örnek verecek olursak, kuşlar eğer yüksek irtifada uçuyorlarsa bu iyi bir havanın yaşanacağını gösterir. Yaklaşan bir fırtınanın yol açtığı alçak basınç kuşların kulaklarını huzursuz eder. Yüksek gerilim tellerinde tüneklemiş sıra sıra kuşlar, alçak hava basıncının varlığını gösterir(Şekil 6). Martılar genel olarak fırtına öncesinde uçmayı keser ve sahile tünerler. Hayvanlar, özellikle de kuşlar, yağmur taneleri düşmeden önce seslerini tamamen keserler. İnekler fırtına öncesinde yere uzanırlar. Kötü havanın yaklaştığını hissettiklerindeyse birbirlerine yakın durmaya çalışırlar. Karıncalar yuvalarının girişi olan tepecikleri yağmur öncesinde yükseltirler. Kaplumbağalar uzun süreli yağış olacağını hissettikleri zaman daha yüksek yer arayışına girerler. Bu süreçte onları yollarda görebilirsiniz yağmur yağışından 1-2 gün evvel. Eski bir inanışa göre eğer kuşları bir fırtınada beslenirken görürseniz bu havanın daha uzun süre yağacağını gösterir. Ortalıkta değillerse, yağmur kısa zamanda dinecektir. Gökkuşağının batıda olup olmadığına bakın Büyük fırtınaların çoğu batıdan doğuya doğru hareket eder, ve batıda görünen gökkuşağı havanın nemlendiğini gösterir. Yakın zamanda yağmur yağacaktır. Diğer yandan, doğu yönünde gün batımı dolaylarında açığa çıkan gökkuşağı uzaklaşan yağışlı havayı işaret eder(Şekil 7). Güneşli günlere hazırlanabilirsiniz. Kırmızıya çalan gökyüzü Gün batımı esnasında kırmızıya yakın bir gökyüzüne şahit olmuşsanız kuru havanın geleceğini söyleyebiliriz. Kuru havayla birlikte yüksek basınç merkezi yerdeki toz parçacıklarını savurarak göğe çıkarır ve gökyüzünde kırmızımsı bir görüntüye sebep olur. Bu kırmızımsı görüntüye sabahleyin şahit olduysanız kuru hava dalgasının sizi aştığını ve arkasından alçak basınçla birlikte nemli bir havanın geleceğini öngörebilirsiniz. Soluğumuz hava Derin bir nefes alın, gözlerinizi kapatıp havanın kokusunu içinize çekin. Bitkiler alçak hava basıncı altında atıklarını dışarı salarak gübrevari bir kokunun yayılmasına sebep olurlar ki bu da gelen yağışlı havanın habercisidir. Eğer aldığınız koku bu türdense yağmura hazırlıklı olun. Eski bir deyişe göre Çiçeklerin en iyi koktukları anlar yağmurun hemen öncesidir, çünkü kokuları nemli havada daha etkilidir ve nem de yağışı getirecektir. Geceleyin ayı gözleyin Gökyüzünde hafif bir yoğunluk olmasına rağmen ay halen parlak ve keskin görünüyorsa, bu alçak basıncın, dolayısıyla da yağmurun habercisidir. Sirrostratüs bulutlarının gökyüzünü incecik bir örtü gibi kapladığı gecelerde, ayın çevresinde bir ışık halkası oluşur(Şekil 8). Bu görsel şölenin ardından büyük ihtimalle 3 gün içinde bir yağmur bekleyebilirsiniz. Rüzgar Güçlü rüzgarlar büyük basınç farklarını gösterir, bu da fırtınanın yakınlarda olduğuna işaret eder. Önleminizi almayı unutmayın. Kamp ateşi Ateş ve duman normal seyirinde yükseliyorsa hava güzeldir. Ancak girdap şeklinde ve alçalıp yükselen bir şekilde tütüyorsa alçak basınç etkisindedir, yağmur habercisi olabilir. Sabahları çimenlerin üstündeki çiyi kontrol edin Çimler kuruysa bu rüzgarın habercisidir ve yağmur yağabilir. Ancak yapraklar üzerine çiy düşmüşse, yüksek ihtimalle o gün yağmur yağmayacaktır(Şekil 9). Gördüğünüz üzere çevremizde olup biteni gözlemlediğimiz zaman yağmurun veya güneşli havanın bize ne kadar yakın olduğunu daha rahat bir şekilde anlayabiliriz. Bu örnekler daha da çoğaltılabilir. Eğer ki gözlemek bana göre değil; ben öyle bulutuymuş, çiçeğiymiş, nemiymiş, karıncasıymış uğraşamam derseniz sizler için de bir yöntem geliştirdik. John sizler için keşfetti: Hava tahmin taşı (Şekil 10). En sevdiğiniz havalar sizlerle olsun.


Kuşkusuz ki, yapay zeka alanındaki bilimsel araştırmalar ve eşzamanlı yürütülen teknolojik gelişmeler insanlığın yararına ilerleme kaydediyor. Hatta potansiyel faydalara bazen kendimizi o kadar kaptırıyoruz ki, madalyonun diğer tarafında yer alan yıkıcı etkileri de görmezden gelebiliyoruz. Toplumdaki konumumuz ve gelişmelere bakış açımız ışığında safımızı belirliyoruz: Yapay zeka ve bu temelde çalışan teknolojik sistemler hayırdır/şerdir! O halde bu yazıda biraz da ötekinin perspektifinden bakmayı deneyelim. Bazıları teknolojiye insanları sıkıcı ve zorlu işlerden özgürleştirip, daha eğlenceli ve keyifli bir yaşam sürdürebilmelerine olanak sağladığı için, adeta insanlığa sunulmuş bir hediye gözüyle bakıyor. Diğer tarafın argümanları da sağlam: teknoloji en genel haliyle insanların işlerini ellerinden alıyor; güçlüyü daha güçlü zengini daha zengin kılıyor. Mahatma Gandhi, Hindistan'ın refahı için devasa makinelerle dolu tekstil atölyeleri yerine, her köylünün evine yerleştirilecek yün eğirme aletleri ve dokuma tezgahları vermeyi savunuyordu. Bu sayede az sayıda insana iş imkanı sağlayan, merkezi bir seri üretimden ziyade, toplulukların yararına olan dağıtılmış seri üretim sağlanmış olacaktı. Yıllar geçtikçe, zamanın teknolojileri yerini yepyeni teknolojilere bıraktı, ancak tartışma baki kaldı. Bu sorunun yakın zaman teknolojileriyle vücut bulmuş en somut halini, fabrikaların üretim bantlarında çalışan insan işçilerin sorumlu oldukları işlerin, artık robotlara teslim edilmesi ile ilgili yazımızda görmüştük. Tarih, temeli gelir ve imtiyazların orantısız dağılımından kaynaklanan sıkıntılara dayanan devrimlerle doludur. Eğer ki gelecek teknolojileri bu amaca hizmet edecek şekilde kullanılacaksa, nice felaketler bizi bekliyor olacaktır. Ancak zekası artan makineler üretmek, toplumun farklı katmanları arasında yaşanan güç savaşından daha da önemli bir sorun teşkil ediyor: Benlik bilinci. Diğer bir deyişle kişinin kendisi hakkında hissettiklerinin ve düşündüklerinin toplamı. Örneğin, 19. yüzyılda Charles Darwin'in evrim teorisini ve insanların daha değersiz yaşam formlarından evrildiği fikrini ortaya atması zamanında fırtınalar yaratmıştı. Hatta bu teorinin üzerinden geçen neredeyse 2 yüzyıl sonrasında bile, insanlık bu düşünceyle cebelleşip durmaktadır. Olur da geleceğin hızla ilerleyen teknolojisi, insanla kapışabilecek zihinsel yetilere sahip makineler üretebilirse toplum nasıl bir tepki verecektir? Geçmişte teknolojinin daha yavaş adımlarla ilerlemesi, benlik bilincimizin zeka kavramına adapte olarak kendisini korumasına olanak sağladı. Zeka ile şunu kastediyorum: Ağaçlardan meyve toplayarak hayatını idame eden veya mızrak, kılıç sallayan atalarımız 19. yüzyıldaki pistonlu, manivelalı, dişli, çarklı, buhar çıkaran sıradan makineleri görse, muhtemelen doğaüstü bir zekayla karşı karşıya kaldıklarını düşüneceklerdi. Ancak günümüzde bu aletlerin herhangi bir zekaya sahip olmadıklarını bildiğimiz gibi, oldukça karmaşık otomatlar olan günümüzün otomatik içecek ve bilet satış makinelerini veya para çekme makinelerini bile yapay zekaya sahip makineler olarak tanımlamıyoruz. Peki ya teknolojik gelişmelerin korkunç bir ivmeyle arttığı günümüzde veya yakın gelecekte bu makinelerin insan zekasına meydan okuduğu durumlarla karşılaşsak ve hatta bizim adapte olamayacağımız hızlarda zekamızı geçtikleri gerçeğiyle yüzleşecek olursak, acaba biz nasıl bir tepki vereceğiz? İnsanlığın buna vereceği tepkiyi tahmin etmek için, insanlığın geçmişte başına gelmiş benzer bir olaya verdiği tepkiden yola çıkacağız ve elimizde kökleri 20. yüzyıla dayanan ufak bir ipucunu takip edeceğiz: Zeka Katsayısı veya İngilizce'deki karşılığıyla Intelligence Quotient testleri. Bu testler çocukların zekasını ölçmek için kullanılmaya başlanmıştı. Amerika Birleşik Devletleri'nde çocuklar bu testteki performanslarına göre sınıflandırılır ve eğitimlerine bu test sonuçları baz alınarak yön verilirdi. İyi skor alanlar iyi okullara, kötü derece alanlar ikincil kalitede okullara gönderilir, ek derslerle desteklenmeye teşvik edilirlerdi. Yani biz insanlar olarak, elimize zekayı ölçebileceğimizi düşündüğümüz bir ölçüt geçtiği anda , hemen sınıflandırma, ayrımcılık ve yabancılaştırma rotasına yöneliyoruz. Peki ya makinelerin zekası bizimkileri yakalarsa, veya yakalayabileceğine dair belirtiler ortaya koymaya başlarsa ne olacak? Makinelere karşı daha aşağı zekaya sahip insanlara toplum olarak nasıl davranacağız? İnsanın onuru ve haysiyeti bu tarz bir kıyaslamaya kurban gidebilir mi? Aslına bakarsanız, makinelerin insan zekasına meydan okuduğu durumlarla karşılaşmaya başladık bile. Deep Blue Kasparov'u satrançta yendi, IBM Watson insan rakiplerini Riziko oyununda alt etti, bilgisayarlı uzman sistemler sağlık konusunda doktorlara tavsiye verecek algoritmalarla donatıldı, sürücüsüz arabalar Amerika'da birçok eyalette kullanılmaya başlandı, emekçi sınıf işlerini kendilerinden daha hızlı, etkin ve hatasız çalışan robotlara kaptırdı. Peki ya yenilenlerin veya işlerini yapay zekaya kaybeden insanların sayısı artmaya devam ettikçe veya kendilerini makinelerin tehdidi altında hissettikleri branşların sayısı artmaya başladıkça, bu insanların benlik bilinçleri ne olacak? Edge isimli dernek dünyanın en başarılı ve zeki filozoflarına, bilim adamlarına ve sanatçılarına her sene tek bir soru yöneltiyor ve cevaplarını internetten paylaşıyor. 2013 senesinin sorusu ise şu oldu: Gelecekte neden endişe duymalıyız? . Cevaplardan bazılarını paylaşmak istiyorum: Wired dergisinin kurucusu ve editörü Kevin Kelly, azalan genç nüfusa karşın artan robot nüfusunu en büyük tehdit olarak gösteriyor. Silikon Vadisi'nde çalışan teknoloji gurusu Paul Saffo ise gelecekte bizi bekleyen mühendisler ve kendi deyişiyle rahipler olarak iki sınıf arasında yaşanacak savaş konusunda uyarıyor. Ona göre temelde teknoloji kullanımı konusunda iyimser ve kötümser olanlar olarak nitelendirilebilecek bu iki gruptan rahipler, robot araçların güvensiz olduğunu, mühendisler ise insanların araba kullanmalarına bile en baştan izin verilmemesi gerektiğini şiddetle savunacak. Daha onlarca düşünür ortak payede cevaplarda buluşuyor: robotlar ve makine zekası. New York Times çok satanlar listesine girmiş Robot Mahşeri isimli kitabın yazarı Daniel H. Wilson zeki robotların dünyayı ele geçirmesi durumunda, onlarla nasıl baş edeceğimize dair kafa patlatmış olanlardan. Aşağıda kendisiyle yapılmış bir söyleşinin çizgiye dökülmüş, oldukça eğlenceli bir videosunu seyredebilirsiniz. Makinelerin zekasının doğası gereği insanınkinden daha farklı olduğunu savunanlar var; sonuçta insanlar biyolojik bir varlık, makineler ise değil. Bu sebeple makinelerin, insanların karar mekanizmalarında yaşadıkları süreçleri taklit edebilmeleri mümkün değil. Aynı kararları alsalar bile, bu kararlar aynı temele dayanarak alınmıyor olacak. O halde, farklı zekaları birbirinden ayıran sınırlar nelerdir, ve toplum olarak bir makinenin aldığı kararı takip etmek ne derece etiktir? Bu konular belki kulağa bilim kurgu sohbeti gibi geliyor olabilir. Ancak uzunca bir süredir, zaten hiçbir zaman gerçekleşmeyeceyeceğini iddia ederek Bilgisayarlar topluma hükmetmeye başlarsa ne olur? sorusunu gözardı ettik, ancak alametler gösteriyor ki artık bu soruyu sormanın vakti geldi. Eğer ki bir gün bir bilgisayar veritabanı hatalı olarak kredi güvenilirliliğinizin kötü bir sicilden dolayı düşük olduğunu, sabıka kaydınız bulunduğunu veya hesabınızdaki tüm parayı çektiğinizi iddia ederse, size mi yoksa bilgisayardaki verilere mi inanılacak? Eğer navigasyon sistemi uçağınızı sis yüzünden yanlış olarak tanımlanmış bir piste, örneğin pistin sonundaki çimenlik araziye indirmeye çalışırsa ne olacak? Eğer ki hastanedeki bilgisayar programı veya donanımı topladığı verilerde bir hataya sebebiyet veriyorsa ve kanser olduğunuz izlenimi oluşturuyorsa, bu teşhisi koyan doktorun suçu mudur? Bankada, devlet dairesinde, hastanede, alışverişte kaç kez Bilgisayar çöktüğü için size yardımcı olamıyorum sözünü işittiniz? O halde, kontrol kimde? Toplum çoktan makinelere teslim olmadı mı? Aslında yazıyı üst paragraftaki kasvetli ve iç karartıcı son cümle ile bitirebilirdim. Ancak ben karamsar bir gelecek kurgulayan insanlardan değilim. Teknolojiler, gelişimleri süresince sorunlar yaratacaklardır, ancak eninde sonunda düğmeye basan ve bu teknolojilerin geleceğine hükmedenler biz insanlar olacağız. Eğer ki insan tarafından yaratıldılarsa, insanlar tarafından da yok edilebilirler. İnsanın olduğu yerde umut vardır; umudun olduğu yerde de yaşam devam eder. Senin boş umut vaat eden sözlerinden kime ne, makineler bizi ele geçirmiş, hepimiz öleceğiz! diye ortalarda elleri havada bağırarak koşuşturmaya başlayan okurlara, umut dolu bir haber vereyim: Cambridge Üniversitesi'nden bir grup filozof, bilim adamı ve girişimci iş adamının başlattığı Varoluşsal Riskleri Araştırma Merkezi , bizi hangi teknolojik risklerin beklediğini, bu teknolojilere karşı ne tarz önlemler almamız gerektiğini ve bu teknolojilerin beklenmedik sonuçlarını araştırmak için kolları sıvadı . Böylece kendimizi geleceğe daha iyi hazırlayabileceğiz. Grubun ilgilendiği konular arasında sentetik biyolojinin biyoterör amaçlı kullanılması, siber saldırılar ve ağ sistemlerinin hepten çökmesi olduğu gibi, bilgisayar ağlarının gelecekte ortak bir zihin oluşturup son derece güçlü bir yapay zeka ile insanlığı tehdit etmesi gibi senaryolar üzerine kafa yoruyorlar. Ancak yukarıda bahsi geçen Edge araştırmasında Indiana Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği profesörlerinden Andy Clark'ın da söylediği gibi süper yapay zekadan korkmamız için şu an için bir sebep yok, eğer ki kültür bilincini -ki insanların bunu geliştirmesi milyonlarca yıllarını aldı- önceden geliştirmeyi başaramazlarsa.


Changeux: Matematiksel dil açıkça orijinal bir dildir. Ancak, bu nedenle tek gerçek dil midir? Connes: Hiç şüphesiz ki tek evrensel dildir . Birçoğumuz yıldızlı bir gecede kafamızı kaldırıp gökyüzüne baktığımızda evrende bizden başka canlılar olup olmadığını merak etmiştir. Nedense tek hücreli ilkel yaşam formları yerine hep bizimle iletişim kurabilecek zeki canlılar hayal ederiz. Aynı dünyayı paylaştığımız milyarlarca insanın bile Türkçe ya da İngilizceyi anlamasını beklemezken evrenin binlerce ışık yılı uzaklıktaki bir köşesinde yaşadığını varsaydığımız bu zeki canlıların gökyüzünden bize Selam dünyalı, biz dostuz kıvamında sesleneceğini düşünürüz. Oysa daha farklı, daha evrensel bir dil kullanacaklarını düşünmek çok zor olmasa gerek: matematiğin dili. Matematik, ünlü matematikçi Alain Connes'in ifade ettiği gibi evrensel bir dil ise asal sayılar bu dilin en ilgi çekici öğeleri olsalar gerek. Asal sayılar sadece kendine ve bire bölünebilen sayılardır, hepimizin ilkokul bilgilerinden hatırladığı gibi. Matematikçilerin yüzyıllardır heyecanla araştırdıkları doğanın bu gizemli sayılarının aritmetik için önemi bütün diğer tamsayıların iki ya da daha fazla asal sayının çarpımı olarak ifade edilebilmesinden kaynaklanıyor: 35 = 5 x 7 ya da 40 = 2 x 2 x 2 x 5 gibi. Başka bir deyişle asal sayılar (2, 3, 5, 7, 11, ...... ) diğer bütün sayıların yapıtaşları . Bu işleme asal çarpanlarına ayırma adı veriliyor. Asal sayıların bir diğer özelliği de bilinen en son asal sayıdan sonra gelecek asal sayıyı tahmin edecek bir formülün olmayışı. Örneğin 23 ve 29 asal sayı iken 25 ve 27 değil. Ne zaman ortaya çıkacaklarını bilemiyoruz, bir kuralları ve düzenleri yokmuş gibi görünüyor. Bu düzensizlikleri ve diğer sayıların yapıtaşları olmaları asal sayıları gezegenler arası iletişimde kullanılabilecek en önemli araç haline getiriyor. Amerikalı astronom Frank Drake 1974 yılında asal sayıların bu iki özelliğinden yararlanarak bir mesaj hazırlıyor. Drake'in hazırladığı mesaj 16 Kasım 1974 tarihinde Arecibo Gözlemevinde yeni kurulan Arecibo Radyo Teleskobu ile 25,000 ışık yılı uzaklıktaki M13 yıldız kümesine doğru gönderiliyor. Arecibo mesajının arkasında yatan matematiği bir diğer ünlü matematikçi Carl Pomarence'in Prime Numbers and the Search for Extraterrestrial Intelligence isimli makalesinde verdiği örnek ile takip edelim , sonra da bu tarihi ve önemli mesajın detaylarını inceleyelim. Diyelim ki noktalardan ve çizgilerden oluşmuş şöyle bir mesaj aldınız: Bu mesaj arka plandaki gürültüden iki tekrar arasındaki kısa bir duraklama ile ayrılıyor. Diğer bir deyişle her kısa duruştan sonra mesaj kendini tekrar ediyor. Mesajın tekrar eden doğası hemen ilgimiz çekecektir. Ama çözmek biraz çaba gerektiriyor. Mesaj toplam 55 sembolden oluşuyor. Yukarıda gördüğümüz gibi 55 sayısı iki asal sayının çarpımı olarak yazılabiliyor: 5 x 11 ya da 11 x 5. Mesajı 5 satır ve 11 sütundan oluşacak şekilde bölmeyi deneyelim. Elde edeceğimiz yeni görsel aşağıdaki gibi olacaktır. Bu hali ile mesajın orijinal halinden çok daha anlamlı değil. 55 sayısının diğer asal çarpımı yani 11 satır 5 sütuna bölmeyi denediğimizde elde edeceğimiz yeni şekil artık hiç de anlamsız ya da karmaşık gözükmüyor. Yeni şeklin üst yarısında baklava şekli çok net gözüküyor. Bu baklava görünümünden mesajı gönderenin baklava yemeyi sevdiğini çıkarmak yanlış olacaktır. Düşünsenize dünya dillerini bilmeyen bir uzaylı baklavayı nerden bilsin, ilgimizi çekmek için hazırlanmış bir şekil olması daha olası. Alt yarıda rastgele gibi görünen şekiller ise iyi bir matematik eğitimi almış bir göz için aslında çok düzenli. Çizgileri 0, noktaları 1 olarak düşünelim. Bu yarıdaki şekil sihirli bir şekilde her sütunu yukarıdan aşağı doğru okunduğunda 001, 010, 011, 100 ve 101 sayılarına dönüşüyor. İkilik düzende bu sayılar 1, 2, 3, 4 ve 5 karşılık geliyor. Evreka!. Mesaj bize 1 den 5 kadar olan sayıları anlatmaya çalışıyor. Şekil 2' de verilen mesajın bu kadar kolay çözülebilmesinin anahtar noktası mesajın uzunluğunun iki asal sayının çarpımına eşit olması. Eğer mesaj 55 sembol yerine 56 sembolden oluşsa idi 2 x 28, 28 x 2, 4 x14, 14 x 4, 8 x7, 7 x 8 gibi farklı şekilde düzenlenebilecekti ve çözmek çok daha zor olacaktı. Yukarıda görüldüğü gibi 55 sembol ile dahi kısa da olsa bir anlamlı bir mesaj hazırlamak mümkün. Astronom Frank Drake'in hazırladığı mesaj ise çok daha uzun ve birçok bilgi içeriyor. Arecibo Mesajı 1974 yılında dünyanın en büyük araştırma merkezlerinden biri olan SRI International Arecibo, Porto Riko'da kurulu radyo teleskobunu yenilemişti. Yapılan yenilemenin teknolojik yeterliliğini tüm dünyaya göstermek amacı ile uzaya gönderilecek bir mesaj hazırlanması işi Frank Drake düşmüş. Carl Sagan ve diğer biliminsanlarının da yardımı ile yukarıdaki kilime benzer mesajı oluşturuyor. Mesaj 16 Kasım 1974 tarihinde 25,000 ışık yılı uzaklıktaki açılışın yapılacağı zaman gökyüzünde en yoğun olarak görülen M13 yıldız kümesine doğru yayınlanıyor. Mesajın amacı kesinlikle uzaylı komşularımızla bir iletişim kurmak değil, sadece radyo teleskobun marifetlerini sergilemek. Mesajın en önemli özelliği ise uzaya bilerek ve isteyerek yolladığımız ilk -ve uzunca yıllar boyunca tek- mesaj olması (2008'de Ukrayna'dan bir radyo mesajı yollandı). Arecibo mesajı Pomerance'in 55 sembollük küçük örneğine göre çok daha fazla sembolden oluşuyor; 1679 sembol var bu mesajda. Tahmin edeceğiniz gibi 1679 sayısının iki asal çarpanı olmalı. Bunlar 23 ve 73. Mesaj 73 satır ve 23 sütun olarak düzenlendiğinde yukarıda gördüğünüz görsel ortaya çıkarken 23 satır 73 sütunluk düzenleme karmaşık ve anlamsız bir görüntüye dönüşüyor. 73 satır ve sütundan oluşan görüntü 7 parçadan oluşuyor. Yukarıdan aşağı doğru bakıldığında - 1 ile 10 arasındaki sayılar - DNA'yı oluşturan elementler hidrojen, karbon, azot, oksijen ve fosforun atom numarası - DNA nükleotitleri içinde bulunan şeker ve bazların formülleri - DNA'da bulunan nükleotitlerin sayısı ve çift sarmal yapısı - Grafik bir insan figürü, insanlığın ortalama boyu ve 1974'teki tahmini nüfus - Güneş Sisteminin grafik tanıtımı - Arecibo radyo teleskobunun grafik gösterimi ve yayını yapan antenin çapı Maalesef bu kadar çok bilgiye sahip mesaj hedeflediği M13 yıldız kümesine asla varamayacak. Mesaj 25,000 ışık yılı sonra hedeflediği noktaya ulaştığında M13 yıldız kümesi evrenin başka bir noktasında olacak. Sayılar 1'den 10'a kadar olan sayılar mesajın ilk kısmında ikilik düzende gösteriliyor. Her ne kadar kolay bir bilgiyi içeriyor olsa da sayıların ayırdına varabilmek bir parça çaba gerektiriyor. Aşağıda verilen tabloda sarı ile boyanmış satır önemsiz basamağın olduğu satır. Bu satırda verilen 1 'ler üzerindeki sayının başlangıç noktasını, 0'lar ise sayının devam eden basamaklarını gösteriyor. İkilik düzende yazılmış olduğu için 1 sayısını 000001 olarak ifade edilirken 8 sayısı 001000 olarak ifade ediliyor (sarı ile boyalı satırdaki 1'lerin yerlerine dikkat edin.) Diğer bir deyişle sarı ile boyalı satırın hemen üstünden yukarı doğru başlayıp sağdan sola 1 ve 0'ları yazıyorsunuz (001 gibi) daha sonra yandaki sütuna geçip oradaki basamaklar ile aşağıdan yukarı devam ediyorsunuz (001010 = 10 gibi.) Bu sayılar aşağıda DNA elementlerinde göreceğimiz gibi 3 satır ve 2 sütun kullanmak yerine sadece 4 satır ve 1 sütun kullanarak kolayca yazılabilirdi şüphesiz. Ancak 1679 sembol ile sınırlı bir mesaja bu kadar çok bilgiyi sığdırmak için Frank Drake'in bulduğu yönteme şapka çıkarmak gerekli. DNA Elementleri Mesajın ikinci kısmı DNA'da bulunan hidrojen, karbon, azot, oksijen ve fosfor elementlerinin atom numaralarını simgeliyor. Bu bölümde de en alttaki satır önemsiz basamağı işaret ediyor. Buradaki 1 ve 0'ları ikilik düzende yazdığımızda 1, 6, 7, 8 ve 15 sayılarına ulaşıyor. Mantık tamamen sayıların gösterilmesi ile aynı ancak burada yukarıdan aşağı okunacak satır sayısı 3 yerine 4; o nedenle bir sütun içerisinde 8 ve 15 yazmak mümkün olmuş. Şeker ve Bazlar Mesajın bu bölümünde DNA'da bulundukları halleri ile şeker ve bazların formülleri verilmiş. Deoksiriboz, Adenin, Timin ve tekrar Deoksiriboz en yukardaki grupta verilen bilgiler. Hemen altında fosfat var; fosfatı takip eden grup Deoksiriboz, Sitozin, Guanin ve Deoksiriboz'dan oluşuyor. En alt grup yine fosfat. Mesajın bu bölümünde verilen bilgiler DNA elementleri ile yakından ilintili ve yukarıda verilen H,C, N, O, P sıralamasına dikkat etmek gerekli. Peki bu ikilik sistemde verilen sayılardan bu bilgileri nasıl çıkaracağız? Yukarıda adı geçen şeker ve bazların formüllerine bakalım: Deoksiriboz: C5H7O Adenin: C5H4N5 Timin: C5H5N2O2 Fosfat: PO4 Sitozin: C4H4N3O Guanin:C5H4N5O Şimdi en üstteki gruptan ikinci şekli seçelim. Bu şekil 1 ve 0 olarak aşağıdaki tablodaki halde gösterilir. Sütunların onluk sistemdeki değerleri soldan sağa sırası ile 001 = 4, 101= 5, 101= 5, 000 = 0 ve 000 = 0 oluyor. Yukarıdaki H, C, N, O, P sırasını hatırlayalım. Her sütun bu elementlere denk geliyorsa seçtiğimiz şeklin şifresini 4 Hidrojen, 5 Karbon, 5 Azot, hiç oksijen, hiç fosfor olarak çözebiliriz; yani C5H4N5 = Adenin. Diğerlerini çözmeyi siz okuyucularımıza bırakıyorum. Nükleotitlerin Sayısı ve Çift Sarmal Yapı Ortada beyaz renkli olarak gösterilen sütun yaklaşık olarak 4.3 milyar sayısına denk gelirken beyaz sütunun etrafındaki mavi ile gösterilmiş alan çift sarmal yapıya işaret ediyor. Her ne kadar insanda 3.2 milyar civarında baz çifti olmasına rağmen mesajın bu kısmında verilen sayı çok daha yüksek. İnsan, İnsanlık ve Güneş Sistemi Mesajın göresel olarak en kolay ayrılan kısımlarına geldik. Ortadaki insan figürü çok açık görülebiliyor. Figürün sol yanında ikilik düzende verilen 1110 sayısı 14'e eşit. Burada hemen bir not düşmeliyiz mesajın gönderildiği dalgaboyu 126 mm. Mesajın dalga boyu ile 14 sayısını çarptığımızda yaklaşık olarak ortalama bir insan boyunu elde ediyoruz: 1764 mm = 1.764 m. İnsan figürünün sağında yer alan şekil ise yaklaşık 4 milyar 293 milyon sayısına denk geliyor ve bu sayı 1974 yılında dünyanın yaklaşık nüfusunu simgeliyor. İnsan figürünün hemen altında güneş sistemi yer alıyor. Güneşten başlayıp Pluto'ya kadar bütün gezegenler mevcut. Pluto artık cüce gezegen statüsünde olsa da o tarihte gezegen olarak kabul edildiğinden gezegenler arasında bulunuyor. Dünya bir parça yukarıda gösterilerek mesajın yayınlandığı gezegenin hangisi olduğu gösterilmiş. Ayrıca insan figürü dünyayı simgeleyen noktanın hemen üzerinde durarak bizim güneşten 3. gezegende yaşadığımıza işaret ediyor. Arecibo Radyo Teleskobu Mesajın son kısmı yayının yapıldığı radyo telekobunu simgeliyor. Dairesel şeklin hemen altındaki M şekli dairesel şeklin çukur ayna olduğunu gösteriyor. Bildiğiniz gibi çukur aynalara sonsuzdan gelen ışınlar odak noktasından geçecek şekilde yansıtılırlar. Mesajın son sayısı hemen aynanın altında yer alan 100101111110 sayısı onluk düzende 2430'a eşit. 2430 ile mesajın dalgaboyunu çarptığımızda 306.18 m olan aynanın çapını buluyoruz. Frank Drake ve arkadaşlarının hazırladığı bu zekice mesaj zeki bir uzaylı medeniyete ulaşır mı bilemeyiz. Ama dünyada yaşayan Ufoloji ve ekin çemberleri meraklılarına ulaştığı kesin. 2001 yılında Arecibo'ya yanıt olarak bir ekin çemberi kandırmacası yapıldı. Bu kandırmacanın öyküsünü de sizlere Yalansavar'da anlatayım. - http://www.math.montana.edu/~sobek/m147/mathis.html - The Music of Primes: Searching to solve the greatest mystery in Mathematics, Marcus Du Sautoy - Prime Numbers and the Search for Extraterrestrial Intelligence Carl Pomerance, Bell Labs Lucent Technologies - It's the 25th anniversary of Earth's first attempt to phone E.T. - Ithaca Times, Making Contact - Wikipedia Arecibo Message - Mesajın ikilik düzende tam metni buradan indirilebilir.


Ankara'daki öğrencilik yıllarımda arkadaşlarımla en keyif aldığımız şeylerden biri de Göksu lokantasına gitmekti. Topluca siparişlerin verildiği zaman garson kibarca uyarırdı bizi: Sufle yiyecekseniz şimdiden sipariş vermeniz gerek, yemeğin sonuna ancak yetişir. Lokantanın suflesi çok ünlüydü, mutlaka ısmarlardık. Yemeğin sonunda gelen tabağın içinde çikoltalı sufle, krem şanti ve pudra olurdu. Üstü kıtır kıtır sufleyi kaşıkladığımda altındaki akışkan çikolata her zaman şaşırtırdı beni. Nasıl olur da kabarmış bir kekin içindeki çikolata akışkan kalabilirdi? İşte nasılı: Yumurta başrolde! Sufle Fransızca kabarmış, havalanmış anlamına geliyor. Genelde çikolatalı sufle olarak karşılaşılsa da, aslında temel bir yemek pişirme tekniğidir sufle ve bu tekniğe hakim olduğunuzda sadece çikolatalı değil sade, meyveli, limonlu, peynirli, sucuklu vb çok değişik ve etkileyici sufleler pişirebilirsiniz. Yumurta sufle'nin de en temel malzemesi, aslında yumurtanın kendisinden çok yumurtanın beyazı suflenin en temel malzemesi. Sufle tekniği de aslında basitçe şöyle: İçine hava kabarcıkları hapsedilip sertleştirilmiş yumurta beyazı içine sos, krema veya benzeri şeyler katılarak oluşturulan karışımın özel ramekin kapların içinde fırında pişirilmesi. Çırpılarak havalandırılmış ve sertleştirilmiş yumurta beyazı sufleyi kabartırken içine katılan sos veya malzemeler de suflemizi tatlandırıyor. Peki yumurta beyazını hem sertleştirip hem de içine nasıl hava hapsedeceğiz? Çok basit, aynı kek yaparken yaptığımız gibi: çırparak! Yumurta beyazını çırpmaya girişmeden önce daha önce yumurta üzerine olan yazımdan bir alıntı yaparak yumurtanın beyazını tanımlayalım: Yumurtanın beyazı yumurtanın ağırlığının üçte ikisini teşkil ederken, kendisi ise % 90 sudan meydana gelmekte. Geri kalan %10'un büyük çoğunluğu protein olup bir kısım vitaminleri de içermektedir. Yumurtanın beyazında farklı oranlarda 7 protein vardır ve en fazla bulunan protein %54 ile Ovalbumindir. Kalanlar %12 ile ovotransferrin, % 11 mucoid, % 8 glubolinler, %1,5 ovomucin ve çok az miktar da avidindir Yumurta beyazını çırparak sertleştirmek ve içine hava hapsetmek 17. yüzyılda bulunmuş. O zamanlar çatal hala lüks bir malzeme olduğundan yumurta beyazını çırpmak zor olsa da 1650'li yıllarda çırpıcı'nın icadı ile sufleler ve bezeler yemek kitaplarında yerini almaya başlamış. Yumurta beyazını çırparken yukarıda saydığım proteinler yumak hallerinden kurtuluyor ve uzun zincirler halinde açılıyorlar. Çırpıcınızı yumurtanın beyazı içinde hareket ederken yavaş çekimde seyrettiğinizi hayal edin: metal çırpıcı tel yumurta beyazının içindeki sıvıları da kendisi ile beraber sürüklüyor ve bu sayede o protein yumakları açılıyor. Dahası çırpma sırasında yumurta beyazı içine giren hava da proteinlerin açılmasına yardımcı oluyor. Globuin ve ovotransferrin proteinlerinin bir kısmı suyu severken bir kısmı sudan kaçmaktaır. Bu zıtlık sayesinde proteinler birbirleri ile birleşmeye ve içlerinde su/hava bulunan köpükleri çevrelemeye başlamaktadırlar. Dikkatli okuyucularımız beyazıniçinde en çok bulunan ovalbumin proteini bu sırada nerde? diye sorabilir. Ovalbumin çırpılma sırasında açılan bir protein değil ama sıcaklıkla açılan ve sertleşen bir protein. Bu yüzden pişirme esnasında ovalbumin proteinleri şişe yumurta beyazının içindeki hava kabarcıklarının etrafındaki protein yapısının sertleşmesine katkıda bulunuyor. Çırpmak bir bilimdir! Peki beyazı çırparken nelere dikkat edeceğiz? : 1.Yumurta seçimi: Oda ısısında tutulmuş ve taze olmayan yumurtalar beyazları daha akışkan olduğu için daha rahat köpürür ama taze yumurtalar daha alkalindir ve köpüklerin daha kararlı olmasını sağlar. O yüzden taze yumurta kullanmak suflenin düzgün kabarması ve kolay sönmemesi için önemli. 2. Köpük oluşumu: Yumurta beyazının köpürmesinin önünde temelde üç engel var: yumurtanın sarısı, yağlar ve tuz. Yumurtanın sarısı ve her türlü yağ hem protein moleküllerinin birbirleri ile birleşmesini engelliyor hem de o hava/su köpüklerini zayıflatacak şekilde köpükleri çevreleyen proteinlerle yer kavgasına tutuşuyor. O yüzden yumurtanın beyazını sarısından ayırırken çok dikkatli olmalı ve içine hiç sarı karışmamasını sağlamalıyız. İşte bunun için çok basit bir püf nokta: soğuk yumurta sarılarının beyazlardan ayrışırken daha zor parçalanır. O yüzden dolaptan çıkardığınız taze yumurtaları kullanırsanız hem daha rahat ayırırsınız yumurtanın beyazını sarısından hem de daha kararlı köpükler elde edersiniz. Tuz da aynı yağ gibi köpüklerin etrafındaki protein molekülleri ile yer kavgasına tutuşup köpükleri zayıflattığı için tuzu çırptığınız beyazlara atılması tavsiye edimiyor. Bazı yemek kitapları şeker katılmasını tavsiye etmekte. Doğru ama zamanlamasına dikkat etmeniz lazım. En başta katarsanız köpükleriniz zayıf, küçük ve kararsız olur. Ama köpük oluşumu başladıktan sonra katarsanız çırpılmış beyazın içindeki suyu daha kıvamlı hale getirip köpük içinden kaçmasını zorlaştırmakta ve aynı zamanda sıcak fırın içinde suyun buharlaşmasını zorlaştırmaktadır. Bu sayede beyaz içindeki ovalbumin proteini katılaşana kadar köpük daha çok şişmektedir 3. Çırpma kabı: Sufle yaparken beyazları çırpacağınız kap ta önemli. Yemek kimyası üzerine araştırmalar yapılmamışken, 1700lü yıllarda fransız şefler bakır kapların yumurta beyazı çırpmak için kullanılması en doğru kaplar olduğunu keşfetmişlerdi. Bakır yumurta içindeki protein moleküllerindeki sülfür grupları ile bağ kurarak çırpma esnasında proteinlerin birbiri ile sıkı bağ kurmasını engellediği için çırpmayı diğer kaplara oranla daha kolay hale getiriyordu, hele ki elektrikli çırpıcıların olmadığı bir dönemde. Evde bakır kaplarınız yok mu? Kimyaya başvurun: Protein moleküllerinin sülfür bağı kurması için sülfürün öncelikle kendisine bağlı hidrojenlerden kurtulması lazım. Eğer ortasmdaki hidrojen iyonlarının sayısını arttırısanız sülfürlerin hidrojenlerden kurtulması zorlaşır. Yazıyı bırakıp kimya kitaplarına sarılmanıza gerek yok, beyazları çırpmadan önce yumurta başına 2 ml limon suyu sıkmanız gene protein moleküllerinin bağ kurmasını zorlaştırıyor. Çırpmak için de cam kap kullanmanızı tavsiye ederim ama kesinlikle plastik kap kullanmayın zira plastik kaplar da aynı yağlar gibi çırpmayı zorlaştırıyor. Ayrıca seçeceğiniz kabın hacmi içine koyduğunuz beyazların hacminin en az sekiz katı olmalı, zira çırpıldıkça ve içine hava girdikçe yumurta beyazları şişecektir. 4. Çırpma şekli: Köpüklerin homojen dağılmasını sağlamak için mutlaka çırptığınız kap içinde çırpıcıyı hareket ettirmeniz gerekiyor. En temel teknik 8 çizmek. Sürekli 8 çizerek çırpıcınızı kap içinde dolaştırırsanız beyazlarınız hem daha çabuk kar gibi olacak hem de her yerde köpük dağılımı eşit olacaktır. 5. Çırpma süresi: Yumurta beyazını çırpmak için ne yazık ki elimizde net bir süre yok dakika ve saat ölçüsünde. İşte sufle yapma tekniğinin en dikkat edilmesi gereken noktası da bu. Eksik çırparsanız yumuşak bir sufle temeliniz olur ve aşırı kabarabilir sıcak fırında. Fazla çırpıp aşırı sertleştirirseniz de yeterince kabarmayabilir sufleniz. Peki nasıl test edeceğiz çırptığımız beyazların kıvamını? İki yol var. Birincisi, çırpılmış beyazlar üzerine konulan bir yumurtayı taşıyabilmeli. Bu güzel bir yöntem ama aşırı sertleşmiş yumurta beyazları da yumurtayı taşır. Daha güzel bir yöntem yumurta beyazlarını çırptıkça oluşan küçük tepecikleri ve çırptığımız beyazların sertliğini kontrol etmek. Öyle bir nokta gelecek ki çırptığınız kabın içine kaşık daldırıp çıkardığınızda oluşacak küçük dikitler kendi başlarına ayakta kalabilecekler ve kaptaki çırpılmış beyazların görüntüsü de parlak olacak. İşte bu noktada çırpmayı bırakabilirsiniz. Daha fazla çırparsanız bu sefer o hava küreciklerinin etrafındaki proteinler kürecikleri sıkıştırmaya ve içlerindeki suyu dışarı atmaya başlarlar ki bu da çırpılmış yumurta beyazlarını mahveder. Suflemiz tuzlu mu olsun tuzsuz mu? Suflenin en önemli kısmını yani beyazları çırpmayı bitirdikten sonra sıra geldi suflemizi tatlandırmaya. Sufle ilk keşfedilmeden önce Fransız aşçılar çırptıkları beyazlara yumurta sarısını karıştırarak tavada pişiriyorlar ve buna omelette souffle diyorlardı. Çırpılmış beyaz pişme sırasında içindeki hava kabarcıklarının sıcaklık ile genleşmesi sayesinde şişiyor, beyazdaki proteinler de katılaştırıyordu omleti. Böylece yumuşacık ve kabarık omletler elde ediliyordu. Daha sonra pastacı kreması, meyve püreleri, etler ve hatta balık gibi malzemeler sufleye katılıp fırında pişirilerek değişik sufleler elde edilmeye başlandı. En temel suflede yumurta sarısı ile hazırlanan beşamel sos çırpılmış beyazlara karıştırılıp fırında pişirilir. Fakat suflenin tat veren kısmını yani sufle bazını hazırlarken, onu çırpılmış beyazlara karıştırırken ve son sufle karışımını fırında pişirirken dikkat etmemiz gereken noktalar var. Neler mi 1.Sufle bazı: Suflenin bazını hazırlarken miktar ve kıvamına dikkat etmek gerekiyor. Temel kural çırptığımız beyazların çindeki köpükleri patlatmayacak kadar bazı karıştırmak. Bunun için de ölçeğimiz 1 yumurta beyazına 125 ml sufle bazı. Kıvamı da ne çok sıvı ne çok katı olmalı. Çok sıvı olursa sıcaklıkla beraber hızla kabaran sufle çırptığımız yumurta beyazları katılaşmaya vakit bulmadan fırına dökülür. Çok katı olursa da tam tersi, sufleniz yeterince kabarmaz. Ayrıca sufle bazının içine atacağınız un, nişasta gibi bazı malzemeler de suflenizin kabarırken katılaşmasına da yardımcı olacaktır. 2. Yavaşça karıştırın: Her ne kadar yumurta beyazlarını çırparak sertleştirmiş olsanız da gene de içindeki köpükler çok hassas. Sufle bazını kaptaki çırpılmış beyazlara yedirirken çok nazik ve yavaş olmanız önemli, yoksa köpükler patlayarak azalabilir ve sufleniz kabarmaz. Önce bir miktar sufle bazını karıştırıp daha sonra elinizdeki spatula ile diklemesine kesikler açarak bazın kalanını karışıma yedirmek ve nazikçe karıştırmak. 3. Fırın sıcaklığı: Suflenin kabarması, aynı kekteki gibi, kabarcıklar içindeki havanın genleşmesine bağlı. Fırın sıcaklığı hem kabarma hem de suflenizin içindeki bazın akışkanlığı için önemli.200 derece ve üstü sıcaklıklarda hem sufleniz hızlı kabarır hem de dış kısmı çabuk katılaşacağı için içine daha az ısı gider ve iç kısmı akışkan kalır. Eğer 160-180 deree gibi sıcaklıklarda pişirirseniz kabarma daha yavaş olacaktır ve yüzey katılaşması da her yerde eşit olacaktır. Düşük sıcaklıklardaki tek risk sufle yüzeyinin katılaşmasının içerideki kabarcıkların genleşmesinden yavaş olması ve sufle karışımının kap dışına taşması. Tavsiyem kullandığınız fırında bir kaç kere deneme yaparak kendi zevkinize göre doğru sıcaklığı bulmanız. Bir çok yemek kitabı fırın kapağının açılmamasını tavsiye etse de çok kısa süre açıp kapamalar herhangi bir etki yapmaz. Unutmayın, hava dolu küreler zaten orada. Soğuktan dolayı büzüşseler bile tekrar sıcaklıkla şişeceklerdir. Bir çok yemek kitabı sufle kaplarının yağlanması ve tatlı sufleler için şekerle, tuzlu sufleler için ekmek kırıntıları ile kaplanmasını tavsiye etmekte ancak bunların hiçbirinin suflenin kabarmasına etkisi yok aslında. Yağlamak sadece suflenizin kaptan daha rahat ayrılmasını sağlayacaktır o kadar, şeker ve diğer kırıntılar da yüzeyin daha kıtır olmasını sağlar sadece. İşte, sufle pişirmenin arkasındaki bilim ve sufle yapma tekniği bu kadar basit aslında. Yumurtanın beyazlarını ayır, sertleşip kar gibi parlak beyaz hale gelinceye kadar çırp ve içine tat verici sufle bazını katıp fırında pişir. Sufle tek başına yenmez Radyo Biyoloji'de Fatma Akın'ın konuğu olduğum programda mutfak ve temel bilimler ilişkisini aktarırken gelen sorulardan biri şuydu: Bu kadar işin temelini bilmek aldığımız tadı/hazzı arttırır mı?. Yemeklerden aldığımız tat bir çok şeye bağlı aslında: koku, görsellik, doku ve tat reseptörlerimizin duyarlılığı. Ama bir yemekten aldığımız tadı en çok etkileyen şey aslında psikolojimiz. Annelerimizin yemekleri güzeldir çünkü sevgi ile sunulur ve bize güven içinde olduğumuz ve dünyadan keyif aldığımız çocukluk zamanlarımızı hatırlatır hep. Sevgili ile paylaşılan basit bir yemek yalnız başına yemek yemekten her zaman daha keyiflidir. Göksu lokantasında arkadaşlarımla en son yediğim yemeğin üzerinden yıllar geçti. Zaman içinde savrulduk, dağıldık ve bir avuç kaldık. Sorunlarımız arttı, o zamanlar bilmediğimiz acılarla karşılaştık ve hayat gitgide daha karmaşık hale geldi. O zaman suflenin nasıl kabardığını bilmiyordum; okuyarak ve yaparak öğrendim ama hiçbir zaman o yıllarda dostlarımla yediğim suflenin tadını bir daha bulamadım. Afiyet olsun... Meraklısına notlar ve çikolatalı sufle tarifi: Genelde mutfakla ilgili en büyük yanılgı yemek pişirmeyi öğrenmek için tarifleri takip etmek gerektiği. Aslında yemek yapmayı öğrenmenin tek yolu var: teknik öğrenmek. Rahmetli Arman Kırım'ın güzel bir deyişi ile: Mutfakta uzmanlık, tarif bilmekle değil, teknik bilmekle kazanılır Ünlü şef Gordon Ramsay ise Ultimate Cookery Course adlı kitabında teknik bilmenin önemini şöyle belirtiyor: Yemek pişirmek temel teknikleri çok iyi anlayarak desteklenmelidir. Temel teknikler her yemeğin yapı elemanlarıdır Önceki yazılarım ve daha sonra yazacağım yazılarda hep bu teknikleri ve bu tekniklerin arkasındaki bilimi aktarmaya çalışacağım. İnanın, en temel pişirme tekniklerine hakim olarak bir çok yemeği kolaylıkla yapabileceksiniz Ve işte, güzel bir çikolatalı sufle tarifi. Tarif ünlü şef Gordon Ramsay'e aittir: Malzemeler: 1. 20 gr mısır unu 2.200 ml süt 3. 200 gr çikolata (tercihen bitter, %70 kakao oranlı) 4. 4 büyük boy yumurta (70 gr) 5. 150 gr ince çekilmiş şeker Tarif: Fırını önden 180 dereceye ısıtın Sufle kaplarınızı yağlayın Yumurtaların sarı ve beyazlarını ayırın. Çok az sütü mısır unu ile karıştırın ve iyice çırpın. daha sonra sütün geri kalanını ekleyip karışımı sürekli karıştırarark kaynatın kısık ateşte. Kaynamaya yakın ateşten alıp çikolataları içine alıp iyice çırpın. İyice çırpılmış çikolatalı karışımın içine yumurta sarılarını dikkatlice karıştırıp gene çırpın ve daha sonra soğuması için kenara alın Beyazları çırpın . Sertleşmeye yakın şekeri azar azar eklemeye başlayın. tüm şeker bittiğinde parlak bir görüntüsü olmalı ve kaşığı içinden çektiğinizde oluşan tepeler dik kalmalı Çikolatalı karışımı çırpılmış yumurta beyazlarına dikkatlice karıştırın ve sufle kaplarına paylaştırın Fırında 8-10 dakika pişirin Afiyet olsun! Not: Fırında hemen pişirmeyecekseniz bu karışımı buzdolabında 4-5 gün saklayıp istediğiniz zaman pişirebilirsiniz. Buzlukta ise 1 yıl saklayabilirsiniz.


İyi çocuktur, hayatta demez öyle şey... Çok cici kızdır, böyle yaptığını sanmıyorum Senin gibi zeki birisi nasıl böyle bir şey yapar anlamıyorum? Melek kadar güzelsin! Senden bana bir zarar gelmez... Bu gibi cümleleri günlük hayatınızda sıklıkla duymuş ve hatta sizler de sarfetmiş olabilirsiniz. Hatta ve hatta zaman zaman bu yargılarınızdan dolayı şaşkınlığa uğramış, hayretlere düşmüş de olabilirsiniz, çünkü insanlar onlardan hiç beklemediğiniz gibi davranmışlardır. Bir kişinin karakteri hakkındaki yargımızın onun bazı diğer iyi özelliklerinden -özellikle de görüntüsünden- etkilenmesine hale etkisi veya ayla etkisi denir. İlk olarak psikolog Edward Thorndike tarafından tanımlanmış ve bu etki daha sonra pek çok deneyle kanıtlanmaya çalışılmıştır. Biraz düşündüğümüzde hayatımızın pek çok alanında hale etkisinin altında olduğumuzu ve daha önce verdiğimiz pek çok kararın altında hale etkisinin yattığını görebiliriz. Elbette başkalarının kararlarının altında da! Zaman zaman birilerine sırf daha güzel, daha seksi, ya da cinsiyeti dolayısıyla kıyak geçildiğini düşünüyorsanız, bu sizin bir kuruntunuz olabileceği gibi, gerçeklik de barındırabilir. Şekilcilik ve Estetik Hale etkisini gösteren ilk örnek çalışma , içerikleri aynı olmasına rağmen farklı notlar alan sınav kağıtlarıyla ilgilidir. Bu araştırmada sınav kağıtları biri güzel, diğeri kötü el yazısıyla iki kopya olarak hazırlanmıştır ve değerlendirmesi için sınav okuyacak gruplara dağıtılmıştır. İçerikleri aynı olmasına karşın güzel yazılı kağıtların daha yüksek not aldığı görülmüştür. Burada güzel ve estetik olan kağıda yüksek not verme eğiliminin mi, yoksa güzel yazanların daha zeki olabileceğini ve daha doğru yazabileceğini düşünmenin mi etkisi olduğu tartışmalıdır, ancak her iki durumda da estetik bir avantajın içerikten bağımsız olarak daha iyi bir sonuç verdiğini görürüz. David Landi ve Harold Sigall'ın 1974'te yaptığı diğer bir çalışma ise daha çarpıcıdır. 60 adet lisans öğrencisinin denek olarak kullanıldığı çalışmada kız öğrenciler tarafından yazıldığı söylenen kompozisyonlara not vermeleri istenmiştir. Bu kompozisyonlardan 3'te birine oldukça çekici bir kadın/erkek fotoğrafı iliştirilmiş, 3'te birine çekici olmayan bir kadın fotoğrafı iliştirilmiş, kalanlarına ise kontrol amacıyla fotoğraf konmamıştır. Ayrıca bu kompozisyonların yarısı başarılı bir şekilde yazılmış, diğer yarısı ise kötü yazılmıştır. İyi yazılmış kompozisyonlarda hale etkisi hafifçe hissedilmiştir: Çekici yazarların kağıtları 9 üzerinden ortalama 6,7 puan alırken çekici olmayan yazarların kağıtları ortalama 5,9 puan almıştır. (Kontrol grubu ortalama puanı 6,6). Ancak iş kötü yazılmış kompozisyonlara gelince, çekici olmak burada baya işe yaramış olmalı: Çekici yazarların kağıtları 9 üzerinden ortalama 5,2 alırken, çekici olmayan yazarlarınki bu puanın neredeyse yarısı kadar, ortalama 2,7 puan almıştır. (Kontrol grubu ortalama puanı 4,7). Eğitim sahasında sıkça rastlanılan bu duruma yargıda da rastlamak mümkündür. Bir saygı ifadesi olarak duruşmalara şık katılmak bir gelenektir ancak bu şıklığın hakimlerin kararına etkisi olup olmadığı ciddi bir tartışma konusudur. ABD'de bizdeki ve Avrupa'da yaygın olan pek çok hukuk sistemininkinden farklı olarak halktan jüriler bulunmaktadır ve jürilerin kararı hüküm üzerinde oldukça etkilidir. Bu yüzden ABD mahkemeleri kimi zaman jüriyi etkilemeyi amaçlayan tiyatro sahnelerine dönüşebilir. Hakim kararları bireysel olduğundan Avrupa hukuk sistemlerinde böyle bir araştırmanın doğruluğu ve güvenirliği şüphe götürür ama ABD gibi bir kaç kişinin birlikte karar verdiği, jüriye dayalı sistemlerde bu sosyal etki daha rahat araştırılabilir. 1974'te ABD'deki davaları araştıran M.G. Efran, geçmişteki davalara yönelik ampirik bir çalışma yürüterek, jürinin sanığın çekiciliğinden etkilenip etkilenmediğini bulmak istemiştir ve jürinin çeşitli davalarda aynı suçtan yargılanan iki ayrı sanığa çekiciliklerine göre daha ılımlı ya da daha sert yargılara sahip olduğuna yönelik önemli kanıtlar tespit etmiştir . Efran mahkeme ortamını simüle edip çeşitli deneyler gerçekleştirerek fiziksel görünümün kararları etkilediğini ortaya koymuştur . Aslında Efran'ın çalışması, 1972'de güzel olanın iyi bulunmasıyla ilgili başka bir çalışmayı doğrulamıştır. Dion, Berscheid & Walster imzalı bu çalışma kapsamında Minnesota Üniversitesi öğrencilerine verilen düşük, orta ve yüksek çekiciliğe sahip insan fotoğraflarına görüntülerine göre ellerindeki listede bulunan kişilik özelliklerinin atfedilmesi, genel olarak mutlu olup olmadıklarını belirlemeleri, iyi bir anne-baba olup olmayacaklarını ve işteki başarılarını tahmin etmeleri istenmiştir. Sonuçlar yardımseverlik, kararlılık, dürüstlük ve kibarlık gibi özelliklerin daha çok çekici fotoğrafa atfedildiğini gösterirken, çalışmada çekici olanların daha mutlu ve daha iyi anne-baba olabileceği tahmin edilmiştir. Ayrıca çekici olanların meslek tahminlerine bakıldığında onlara prestijli işlerin yakıştırıldığı görülmüştür. Aşağıdaki bir belgeselden alınmış video kesiti, 1972 tarihli çalışmanın bulgularına paralel bulgular ortaya koyuyor ve hem kadınlarda hem de erkeklerde çekiciliğin nasıl bir hale etkisine yol açtığını gösteriyor. Videoda altyazı maalesef bulunmuyor, bu yüzden olan bitenin küçük bir açıklamasını da video altında sunuyorum: Videonun birinci kısmında birisi özellikle çekici olmak için hazırlanmış, bir diğeri ise çekici olmaması için hazırlanmış iki kadın görüyoruz. Bu kadınlardan ikisinin ağır olan valizlerini merdivenden çıkarmaya ihtiyacı var. Video, çekici olan kadının çekici olmayan kadına göre çok daha çabuk yardım bulduğunu gösteriyor. Ayrıca çekici kadın kendisine yardım eden birinden borç para istediğinde adam düşünmeden ona borç veriyor. Bu durumun illa ki hale etkisini yansıttığını söylemek zor, zira kadına yardım edenlerin çekici ve seksi kadınla iletişim kurmayı avantajlı bulma ihtimalleri var. Burada cinsel bir çıkar güdülmediğini söyleyemeyiz. Ancak videonun ikinci kısmı hale etkisine daha iyi bir kanıt teşkil ediyor: Yaşları ve kıyafetleri aynı olmasına karşın birisi oldukça uzun, diğeri ise oldukça kısa olan iki erkek birey hakkında sokaktaki insanların fikirleri alınıyor. Sorulara yanıt veren insanlar, uzun erkeğin mesleğini tahmin etmeleri istendiğinde doktor, finansçı gibi tahminlerde bulunuyorlar ve tahmini yıllık kazancı sorulduğunda verilen yanıtların ortalaması $220,000'e karşılık geliyor. Kısa adam için ise tablo bu kadar iç açıcı değil. Meslek tahminleri daha çok emeğe dayalı meslekler olarak değişiklik gösterirken, ortalama yıllık kazanç tahmini ise $20,000'e düşüyor. Aşağıdaki video ise Türkçe altyazılı. Bu videoda da bir kadının çeşitli erkeklerden talep ettiği ücretsiz ürün ya da hizmetlerin onun bakımlı olup olmamasına göre nasıl yanıt bulduğu ortaya koyulmaya çalışılıyor. Bilimsel çalışmaları ve kanıtları bir kenara bırakıp günlük hayatımıza baktığımızda da farklı bir tabloyla karşılaşmayız. Örneğin çok güzel bir sevgilinin ya da aşık olunan kadının melek gibi diye tanımlanması aslında önemli bir hale etkisi örneğidir. Bildiğiniz üzere melekler dini literatürde, kötülük yapma kabiliyetleri olmayan, günahsız varlıklar olarak tanımlanırlar. Güzelliğin günahsızlık, masumiyet ya da iyilikle herhangi bir korelasyonu bulunmamasına rağmen böyle düşünmeye eğilimli olduğumuzu bu deyimden rahatlıkla anlayabiliyoruz. Ayrıca Robert M. Kaplan'ın 1978'de işaret ettiği özel bir durumu da belirtmek gerek: Denekler kadın olduğunda ve değerlendirilen örnekler erkek olduğunda hale etkisi yukarıda ifade ettiğimiz gibi ortaya çıkıyor. Yani çekici olanlar daha olumlu değerlendiriliyorlar. Ancak hem denekler kadın, hem de değerlendirilenler kadın olduğunda etki tersine dönüyor ve espirili bir hal alıyor: Kadın değerlendiricler, çekici kadınlara daha olumsuz puanlar veriyorlar. Burada da bir tür rekabet algısı devreye giriyor olmalı. İsim yapmak Hale etkisinin güzel görünenin iyi olduğu kanaati sağlamasının yanısıra bir etkisi daha var: Tarafsız değerlendirmeye ket vurması. Türkiye'de, bilhassa üniversite tercihleri söz konusu olduğunda bir takım üniversitelerin anne, bana, öğretmenler ya da rehberlik servislerince en azından ismi var diye önerildiğini duyarsınız... Bir üniversitenin meşhur olmasının o üniversitenin her bölümünde iyi ve kaliteli bir eğitim verildiği anlamına gelmediği aşikardır, ancak bu tavsiyenin arkasında piyasada personel alımı söz konusu olduğunda kişilerin hale etkisi altında kalması bulunduğunu öne sürebiliriz. Bu durum ülkemize has değildir. Ya da en azından söz konusu bilimsel literatür olduğunda ABD'de de benzer etkilere rastlandığı ispatlanmıştır: Bilindiği üzere hakemli dergiler, kendilerine gönderilen makaleleri konusunda uzman iki-üç hakeme yollarlar ve makaleyi basıp basmamaya bu hakemlerin raporları doğrultusunda karar verirler. 1982'de iki psikolog hakemli dergilerin işleyiş şeklindeki hale etkisini ortaya çıkarmak için bir tezgah kurdular. Önce hakemli dergilerden Harvard ya da Princeton gibi en itibarlı psikoloji bölümlerinin üyeleri tarafından yazılmış makaleleri çıkardılar. Bu makalelerden seçtikleri bir kısmını kopyalayıp, üzerlerine sahte isimler koyduktan sonra, üniversite isimlerini de bilinmeyen, adı da oldukça şaibeli görünen merkez isimleriyle değiştirdiler . Makalelerde ana fikri değiştirmeyecek, ama daha önce yayınlandığının anlaşılabileceği küçük değişikliklerde bulundular, ama hipotez ya da sonucu asla değiştirmediler. Sonuç şöyle oldu: 12 dergiden sadece 3'ü makaleyi daha önce bastıklarını fark ederken, kalan 9 dergiden 8'i makaleleri reddetti. Dahası bu 8 derginin 16 hakemi ve 8 editörü makalenin yayınlanmaya uygun olmadığını belirtti . Buna benzer bir tezgaha da edebiyat alanından örnek verelim: Polonya asıllı ABD'li yazar Jerzy Kosinski'nin 1968'de yazdığı Adımlar adlı romanı büyük bir başarı yakaladı ve 1969 yılında kurgu dalında Amerikan Ulusal Kitap Ödülü'nü aldı. Yani kitabın edebi başarısı büyük ölçüde tescillendi. Ancak, kitabın bu ödüle layık görülmesinden sekiz yıl sonra, 1975 yılında bir şakacı, kitabı yeniden yazdı ve dosyayı başlıksız halde, sahte bir isimle, kitabın yayıncısı olan Random House da dahil ABD'deki on dört yayınevine ve on üç edebiyat ajansına gönderdi. Gönderilen yirmi yedi kurumdan -kitabın yayıncısı olan Random House da dahil- birisi dahi kitabın zaten yayınlanmış olduğunu farketmediği gibi, hepsi de dosyayı başarısız bularak reddetti . Ancak isim yapmış olma temelli hale etkisini Bir Bilsen Safsatası dediğimiz safsatadan iyi ayırmak gerekiyor. Bir bilen safsatası, herhangi bir konunun uzmanının o konu hakkında söylediklerinin doğru olduğuna inanma eğilimi olarak tanımlanır. Oysa yukarıdaki örneklerle vurgulamak istediğimiz etki, başarılı bir yazar ya da başarı düzeyi yüksek bir üniversite olmanın değerlendirilen diğer özellikler üzerindeki rasyonel olmayan, yani mantıklı olmayıp yanlış değerlendirmelerin sonucu olan etkileridir. Geniş anlamda hale etkisi Hale etkisi temelde estetik ve şekilcilik düzeyinde tanımlansa da genel olarak olumlu ve görünen bir niteliğin diğer niteliklere yönelik yargılarımıza bulaşması olarak da tanımlanır. Öğretmenlerin derslerinde başarılı bir öğrencinin kötü alışkanlıklara sahip olmasına inanmakta çektiği güçlük, başarılı şarkıcıların kokain ticaretine bulaştığını duyduğumuzda yaşadığımız hayret ya da özellikle iş yerlerinde başarılı çalışanların etiğe aykırı davranışlarda bulunmayacağına dair olan inançlarımız yayılma etkisine örnektir. Bir başka örnek ise tarihteki başarılı liderlerin ve karizmatik kişiliklerin bazı başka konularda hatalı karar vermiş olduklarını kabul etmekteki zorluktur. Arzularımızın da böyle bir yayılma etkisine destek çıktığını söylemek gerekir. Örneğin bir otomobil alacaksınız ve hayatlinizde X markasının Y modeli var. Bu model hakkında araştırma yaparken ya da otogaleriye gidip gözlemlediğinizde arzu ettiğiniz özelliği karşıladığı için otomobilin diğer her konuda da iyi olduğunu düşünmeye yatkınızdır. Oysa bir otomobil çok iyi bir güvenlik sistemine sahip olmasına karşın sorunlu bir şanzımana sahip olabilir. Ya da bir otomobil sadece çok güzel gözüktüğü için onun verimli ve iyi bir makina olduğunu söylemek imkanlı değildir. Ye kürküm ye... Ne kadar kusursuz düşünmeye çalışsak da yargılarımızın ve davranışlarımızın arkasında her zaman mantığın bulunduğunu iddia edemeyiz. Thorndike'nin ortaya koyduğu hale etkisi mantıksız ve rasyonel olmayan davranışlarımızdan sadece birisidir. Çağımızda ortaya çıkan lüks tüketim arzusunun arkasında da iyi olarak değerlendirilme arzusunun yattığını söylemek zor olmasa gerek. Kullandığımız arabaların, giydiğimiz markaların bir statü göstergesi olarak algılanmasının yanısıra, çevredekilerin bize olan davranışlarından olumlu bir geri besleme almadığımızı söyleyemeyiz. Hatta bu durum halk edebiyatına da oldukça net bir şekilde yansımıştır. Yazımızı Nasreddin Hoca'nın Ye kürküm ye adlı, güzel bir hale etkisi eleştirisiyle bitirelim: Nasreddin Hoca'yı bir şölene, ziyafete çağırmışlar. Hoca günlük kıyafeti ile gitmiş. Kendisiyle pek ilgilenen olmamış. Hemen evine gidip, en yeni ve gösterişli elbiselerini, üzerine de kürkünü giymiş. Davet edildiği ziyafet konağına tekrar gelmiş. Daha kendisini kapıda görür görmez, büyük bir hürmet göstermişler. Yukarıya çıkarıp salonda baş köşeye oturtmuşlar. En iyi yemekleri evvela ona ikram etmişler. Hoca her ikram edilen şey önüne konduğunda, kürkünü yakasından özenle tutup, ye kürküm ye diyormuş. Bu hareketi salondakilerin dikkatini çekince Hocam, bu nasıl iş, hiç kürk yemek yer mi? diye sormuşlar. Ne yapalım, davet sahibi bunları kürküme ikram ediyor. Sonradan kürkümle aramda bir sorun çıkmasın diye ben de kürkümü uyarıyorum, demiş.


Bu sayımızda, ayın fotoğrafı köşemizde, yumurtasını kırarak yaşama merhaba diyen bir güve tırtılı var: Merhaba Dünya! Fotoğraf: Cüneyt Özdaş Makine: Canon 7D Lens: Canon MP-E 65mm lens, Yardımcı Ekipman: Canon MT-24EX flaş, Ev yapımı flaş difüzörü Yüksek çözünürlük için tıklayın. Güveler, yaşamlarına önce tırtıl olarak başlayıp, ardından başkalaşım geçirerek devam eden canlılar. Bahar aylarında, dolap içlerindeki yün kazaklarımızda delikler açan ve naftalinle kaçırmaya çalıştığımız türlerden, lahanalara dadanan ve çiftçilerin başbelası olan türlerine dek, oldukça geniş bir aile güve ailesi. Yaklaşık 35 bin türleri ile, dünyanın hemen her yerinden mevcutlar. Çoğu da parazit veya zararlı canlılar olarak biliniyorlar. Oldukça benzedikleri kelebeklerden güveleri ayırmak başta zor gibi görünse de, aslında bariz farklılıklarını bilince, bu ayrımı yapmak oldukça kolay. Kelebeklerin gövdeleri daha ince ve uzunken, güveler fırça gibi antenleri, daha tüylü ve kalın olan gövdeleri ve kanatlarının katlanma şekli ile kelebeklerden ayrılıyorlar. Kelebekler bir yere konduklarında kanatlarını kondukları yere dik hale getirip katlarken, güveler, genelde kanatlarını duvarla paralel tutuyorlar. Kelebekler, genelde gündüzleri aktifken, güveler geceleri daha aktif. Cüneyt Özdaş, bu ayın fotoğrafında, yumurtadan yeni çıkmakta olan bir yavru güve tırtılının, yaşama merhaba dediği o özel anı yakalamış. Yavru güve tırtılı, annesi tarafından bir yaprağın alt yüzüne sıkıca yapıştırılmış 0.65 mm boyunda, cam görünümlü yumurtanın kapağını açmış ve dünyaya ilk adımını atmaya hazırlanıyor. Hemen yanında ise, henüz yumurtadan çıkmamış kardeşi, son hamleyi yaparak yumurtanın kapağını kırmak için hazırlanıyor.


Bizler, içinde dünyada yaşayan insan sayısından daha fazla galaksi olan uçsuz bucaksız bir evrende, evrenin önemsiz bir köşesine sıkışmış bir galaksinin, sıradan bir güneşinin etrafında dönen, mütevazi bir gezegende yaşayan canlılarız.... Yukarıdaki satırlar, ünlü astronom Carl Sagan'ın Milyarlarca ve Milyarlarca isimli kitabından, benim en sevdiğim dizeler. Ben de bu dizelerde anlatılan evrenin büyüklüğünü hep kafamda canlandırmaya çalışmıştım. Ancak, insan beyni büyük sayıları hayal etmek için çok uygun değil. İnsan ne kadar hayal etmeye çalışırsa çalışsın, hayalindeki görüntü, tahayyül edebildiği en büyük rakamlarla sınırlı kalıyor, daha öteye gidemiyor. Derken, geçtiğimiz ay, Sloan Dijital Gökyüzü Araştırma programının son ürünü olan aşağıdaki videoyu gördüm... ve evrenin benim hayal bile edemeyeceğim kadar büyük olduğunu fark ettim. Sloan Dijital Gökyüzü Araştırma Programı , evrenin yapısını ve nasıl oluştuğunu anlamamıza yardımcı olmak amacıyla astronomik veri toplayan ve bu verileri detaylı bir şekilde arşivleyen bir çalışma. Astronomik Araştırma Konsorsiyumu desteğiyle, tasarlanmış özel bir teleskop aracılığıyla galaksileri, kuasarları ve diğer kozmolojik fenomenleri izleyip kaydediyor ve bu kayıtları arşivliyor. SDSS tarafından toplanan veriler, evreni oldukça detaylı bir şekilde tasvir etmemizi sağlıyor. Ekteki animasyon, Johns Hopkins Universitesi'nden Miguel Aragon ve Alex Szalay ile, Adler Planetaryumundan Mark Subbarao tarafından hazırlanmış. Filmde, SDSS'inin topladığı ve düzenlediği 7. Veri Paketi kullanılarak, görünür uzayda, bu güne dek varlığını saptadığımız yaklaşık 400.000 galaksi, uzaydaki gerçek pozisyonlarında resmedilmiş. Bu filmi tam ekran yaparak, karanlıkta ve sessiz bir şekilde izlemenizi öneririm. Animasyonda gördüğünüz her bir noktanın, bizim galaksimiz olan Samanyolu benzeri bir galaksi olduğunu anımsamayı ihmal etmeyin. Evrende bir toz tanesinden daha küçük ve önemsiz olabiliriz, ama umutsuz değiliz. Sizleri yine Carl Sagan'dan bir alıntı eşliğinde, bu büyüleyici filmle başbaşa bırakıyorum: Evrenin yaşı ve boyutları, insan aklının alabileceğinden çok ötede. Bu yoğunluk ve sonsuzluk içinde, bizim yuvamız olan küçük gezegenimiz bulunuyor. Evrensel bakış açısıyla düşüncek olursak, insanlığa ait pekçok endişe anlamsız ve önemsiz gibi görülebilir. Ama, bizler genç, meraklı, cesur ve oldukça umut vaad eden bir türe mensubuz. Son birkaç bin yıldır, insanoğlu olarak Evren ve bizim onun içindeki yerimize ilişkin son derece müthiş ve beklenmedik keşiflere imza attık, hayal bile edemediğimiz araştırmaları sonuçlandırdık. Bütün bunlar biz insanoğlunun merak etmek için evrimleşmiş olduğunu, birşeyleri keşfetmenin nasıl bir haz verdiğini, ve bilgi dağarcığımızı artırmanın hayatta kalmak için ne denli vazgeçilmez olduğunu bir kez daha anımsatıyor. Ben, geleceğimizin, içinde bir toz tanesi gibi yüzdüğümüz bu Evreni ne kadar iyi anladığımıza son derece bağlı olduğunu inanıyorum...


Şubat ayının tatil dolu günlerini, sıkıca giyinip, açık gökyüzünde saatlerce gözlem yaparak geçirmeniz dileklerimle Şubat ayı gökyüzü rehberini başlatıyorum. İyi okumalar! Merkür Görmeyi bilen gözler için, Güneş'in ilk komşusu Merkür gezegeni ay boyunca günbatımından sonra kısa bir süre gözlenebilecek. Görmek için teleskopla veya dürbünle bakmak isteyen okuyucularımız bir güneş filtreleri yoksa bu fikirden vazgeçmeliler. Venüs Şubat ayı ilerledikçe Güneş'e iyice yaklaşmakta olan Venüs ancak güneş doğmadan önce çok kısa bir süre görülebilmekte. Mars Güneş battıktan sonra 1 saat kadar gökyüzünde kalıp, batı ufkundaki ilerleyişine devam edecek. Jüpiter Güneş battıktan sonra meridyen çizgisi üzerinde olacak dev Jüpiter, gece yarısına doğru batı ufkuna ulaşacak ve batacak. Bu süre içerisinde görülmeye değer gökcisimlerinden. Satürn Jüpiter ile birbirini kovalayan diğer bir gaz devi, halkalı şeker Satürn gezegeni gece yarısından sonra doğmaya başlıyor ve her geçen gün daha erken doğuyor. Ay Evreleri: Şubat ayı gökyüzü genel görünümü: