Bu ayki gök olaylarından biri çok özel: Ömrümüz boyunca bir daha şahit olamayacağımız kadar nadir, ama bilim tarihinde 18. yüzyılın Apollo programı olarak anılacak kadar önemli bir yeri var. 6 Haziran sabahı Venüs gezegeni Dünya'yla Güneş'in arasından geçecek ve Güneş'in küçük bir kısmını kapatacak. Yani Dünya'ya Venüs'ün gölgesi düşecek. Ancak Venüs çok uzakta olduğu için, özel araçlarla gözlenmezse farkında bile olamayacağımız kadar küçük bir gölge bu. Venüs geçişi tabir edilen bu olay teleskoplu gözlemlerin başlamasından bu yana sadece yedi sefer gözlendi (1631, 1639, 1761, 1769, 1874, 1882 ve 2004 yıllarında). Elbette bu geçişler aksak da olsa bir düzene sahip. Hesaplara göre iki geçiş arasında 8, 121.5, 8, ve 105.5 yıl geçmesi gerekiyor; sonrasından aynı kalıp tekrarlanıyor. Geçişler sadece Haziran başı veya Aralık başında olabiliyor. Bu ay, sekiz yıl farkla gerçekleşen bir çiftten ikincisini yaşayacağız. Bir sonraki geçiş ancak 2117 yılının 11 Aralık günü görülebilecek. Kozmik cetvel Venüs Venüs geçişi sadece ilginç bir olay olmakla kalmıyor, astronomi tarihinde önemli bir yeri var. Çeşitli tarihlerdeki bu geçişler Güneş sisteminin boyunu ölçmek için bir cetvel gibi kullanıldı, Dünya-Güneş mesafesinin yaklaşık 150 milyon kilometre olarak belirlenmesini sağladı. Onsekizinci yüzyıla gelene kadar, her gezegenin Güneş çevresinde attığı turun kaç yıl sürdüğü hassasiyetle ölçülmüştü. Dönme süresi bilindiğinde de, Kepler'in üçüncü kanunu sayesinde gezegenin Güneş'ten mesafesi bulunabiliyordu. Ama Kepler yasası bu mesafeleri kilometre olarak değil, Dünya-Güneş mesafesinin oranı olarak vermeye uygundu sadece. Eğer Dünya-Güneş mesafesi ölçülebilirse, bütün diğer gezegenlerarası mesafelerin kaç kilometre olduğu hesaplanabilecekti. 1677'deki Merkür geçişini izleyen astronomlardan 21 yaşındaki Edmond Halley , gezegenlerin Güneş önünden geçişlerinin Güneş-Dünya mesafesini hesaplamak için kullanılabileceğini farketti. Halley Venüs geçişini Dünya'nın birbirinden uzak bölgelerinden gözlemeyi teklif etti. Kolunuzu ileri uzatarak başparmağınızı havaya kaldırın ve önce bir gözünüzle, sonra öbür gözünüzle bakın; arkada kalan cisimler başparmağınızın bir soluna bir sağına geçecektir. Bu etkiye paralaks adı verilir. Paralaks sebebiyle Venüs'ün Güneş üzerinde takip ettiği yol, değişik gözlem noktalarından çok az da olsa farklı görünecektir. Geçişin başlama ve bitme zamanları da farklı olacaktır. Bu farkları kaydederek Dünya-Güneş mesafesini, oradan da Venüs'ün ve Güneş'in büyüklüğünü hesaplamanın mümkün olduğunu farkeden Halley, bir sonraki Venüs geçişi zamanında uzak bölgelere bilim seferleri düzenlenmesini teklif etti. 1761'de gerçekleşecek olan geçişe ömrünün yetmeyeceğinin bilse de, gözlemleri işleyecek gerekli teorik hesaplamaları yaparak gelecek nesil astronomları gerekli gözlemleri yapmaya teşvik etti. Venüs şart değil tabii; Merkür'ü gözleyerek de aynı iş yapılabilir, hem de Merkür'ün geçişleri daha sık (yüz yılda 13-14 kere) olduğu için daha çok fırsat bulunur. Ama Merkür Venüs'e göre epeyce hızlı hareket ettiği için geçiş daha çabuk biter, gözlem için zaman daha dardır. Ufaklığından dolayı Merkür'ü gözlemek daha zor olacaktır. Üstelik Merkür Güneş'e daha yakın olduğu için zaten küçük olan paralaks etkisi iyice küçülecektir. Bu sebeplerle Venüs geçişi kaçırılmayacak bir fırsat olarak görüldü. 1761 ve 1769 geçişleri 1761'i görmeye Halley'in ömrü yetmese de, önayak olduğu bilimsel hazırlıklar tamamlanmıştı. Ancak o dönemde dünya Yedi Yıl Savaşları ile kaynamaktaydı. Avrupalı güçler arasındaki savaş Amerika, Afrika ve Hindistan'daki kolonilere yayılmış, deniz yollarının emniyeti ortadan kalkmıştı. Yine de çeşitli ülkelerden bilim adamları yola çıkmaktan çekinmediler. Bazıları hedeflerine ulaşamadı, bazıları ise astronominin o zaman bugünkünden çok daha heyecanlı bir meslek olduğunu düşündüren maceralar yaşayarak gözlemlerini yapmayı başardı. Bu ekipler Sibirya, Kanada, Güney Afrika, Hindistan, ve tabii Avrupa'nın çeşitli yerlerinde 62 ayrı ölçüm yaptılar. Fakat sürpriz bir fenomen ölçümlerin isabetliliğini azaltmıştı. Halley'in teklif ettiği yöntem, Venüs'ün yuvarlağının kenarının Güneş'in kenarına temas anının bir saniyelik hassasiyetle kaydedilmesini gerektiriyordu. Fakat Venüs ve Güneş'in kenarları değmeye yaklaşınca iki dairenin arasında damla biçimi bir yayılma görülüyor, temas anı ancak otuz saniyelik bir hata payı ile ölçülebiliyordu. Bu Kara Damla etkisi, başka açılardan çok hassas olan ölçümlerin hata payını büyük miktarda artırıyordu. Sekiz yıl sonra bir şansları daha olduğunu bilen astronomlar, kara damla etkisini hesaba katarak tekrar hazırlıklara başlamışlardı. 1769'da, savaş bittiği için nispeten emniyetli hale gelen bir ortamda, İngiliz, Fransız, İspanyol, Rus, ve kolonilerden Amerikalı bilim adamları yine dünyanın dört bir tarafına dağıldılar. Uzak coğrafyalardaki tehlikeler yüzünden gerçek birer maceraya dönüşen bu geziler sonucunda tam 77 değişik konumdan rasatlar yapıldı. Bu seferlerden biri, daha sonra ün kazanacak kaptan James Cook'un ilk keşif gezisiydi. Geçişi Tahiti'de kaydeden Cook'a, geri dönmeden önce, o zamanlar mevcut olduğu zannedilen büyük güney kıtasını araması emredilmişti. Böyle bir kıta bulunamadı, ama Cook, Venüs geçişi için çıktığı yolculuk sırasında Avustralya'nın doğu kıyılarını, Yeni Zelanda'yı, ve sayısız Pasifik adasını keşfetti. Sonraki yıllarda Fransız astronom Jerome Lalande, 1761 ve 1769 geçişlerinde yapılan ölçümleri birleştirerek Dünya-Güneş arası mesafeyi 153 milyon kilometre olarak açıkladı. Kara damla etkisi yüzünden bu tahmindeki hata payı 1 milyon kilometre gibi yüksek bir değerde çıktı. Kara damla etkisine neyin sebep olduğuna dair çeşitli tahminler yapılsa da, yakın zamana kadar kesin bir cevap bulunamamıştı. 1999'da astronom Jay Pasachoff, TRACE uydusuyla yapılan Merkür geçişi gözlemlerini inceledi. Kara damla yine mevcuttu, ama Merkür'ün atmosferi olmadığı, gözlem de uzaydan yapıldığı için, etkinin atmosferlerden kaynaklanmadığı anlaşıldı. Pasachoff'un analizine göre kara damlanın sebeplerinden biri her teleskopta az veya çok bulunan bulanıklaştırma etkisi. Diğer sebep ise Güneş'in bir gaz topu olması, keskin bir bitiş yerinin bulunmaması. Güneş diskinin hemen dışı siyah görünse de, orası boşluk değil, nispeten daha soğuk olduğu için karanlık görünen gazla dolu bir bölge. Bu iki etkinin birleşimi kara damlaya yol açıyor. Bugün gelişkin teleskoplar ve uydular sayesinde çok daha temiz gözlemler yapılabiliyor, veri işleme yöntemleri sayesinde kara damla tamamen ortadan kaldırılabiliyor. 1874 ve 1882 geçişleri Aradan geçen 105 yılda hassas rasat araçları barındıran gözlemevleri yerkürenin birbirinden uzak bölgelerine yayılmıştı. Yeni Venüs geçişleri zamanı geldiğinde eskisi kadar çok sayıda ekipler oluşturmak gerekmedi. Kerguelen adası gibi özel yerlere bilimsel seferler yine düzenlendi, ama çoğu gözlem yerleşik astronomlar tarafından yapıldı. Telgraf, demiryolları ve buharlı gemiler sayesinde iletişim çok hızlanmıştı ve koordinasyon çok daha rahat sağlandı. Dahası o dönemde fotoğrafçılık icat edilmiş, insan gözüne güvenmek gerekmeden geçişin kayıt altına alınması mümkün olmuştu. Kara damla yine mevcuttu, ama gelişmiş teleskoplar ve fotoğraflama tekniği sayesinde hata payı azaltılabilmişti. Bu geçişlerde ve 1761-1769 geçişlerinde elde edilen verilerin birleştirilmesiyle Dünya-Güneş mesafesi 149.59 milyon kilometre olarak tespit edildi, 0.31 milyon kilometrelik bir hata payıyla. Venüs'ün verebileceği bilgi bu kadardı. Kısa süre sonra 1898'de keşfedilen göktaşı Eros, aynı ölçümü daha hassas yapma imkanı sağladı. Dünya'ya yakın geçmesi sayesinde Eros daha büyük bir paralaks sağlayacak, atmosferi olmadığı için çeperinde bulanıklık görülmeyecek, dolayısıyla hata payı çok azalacaktı. Bilimciler yeni bir rasat seferberliğine girişti, ve Eros rasatları sayesinde 20. yüzyılda Dünya-Güneş mesafesi sadece birkaç bin kilometrelik hata payıyla belirlenebildi. Bu sonuç ne kadar etkileyici olsa da, sadece otuz yıl sonra aşıldı. Sonraki yıllarda yakın gökcisimlerinin mesafelerinin radarla tespit edilebilmesi, Dünya-Güneş mesafesini çok büyük bir hassasiyetle belirleme imkanı verdi. Bugün kabul edilen değer 149,597,870,691 metre. Hata payı ise sadece 30 metre. Bu, bir insanın boyunu sadece bir atomun büyüklüğü kadar bir hata payıyla ölçmeye denk bir hassasiyet. Halley torunları ile kesinlikle gurur duyardı. Yeni bir amaç Geçişler hala astronomi camiasi için önemli gözlem fırsatları sağlıyor, ama bu seferki amaç değişik. Astronomlar, bir yıldızın önünden bir gezegenin geçmesinin ne çeşit görünür etkiler yarattığını ölçmek istiyorlar. Son yirmi yılda astronomlar uzak yıldızların çevresindeki gezegenleri tespit edebilmeye başladılar. Olağanüstü hassas ölçümler gerektiren bu gözlemler için çeşitli yöntemler kullanılıyor. Bunlardan biri gezegen geçişi yöntemi. Bir gezegen, yıldızının önünden geçerken yıldızın ışığı birazcık azalır, sonra eski haline gelir. Gezegenin kendisi görülemese de, yıldızın ışığının değişimi ile gezegenin büyüklüğünü ve periyodunu, dolayısıyla yıldızdan uzaklığını, yaşamaya uygun sıcaklıkta olup olmadığını tahmin etmek mümkün olur. Gezegen geçişi yöntemi her zaman işlemez. Öncelikle, gezegenin yörüngesinin Dünya'dan bakış çizgimizle hizalanmış olması lazım, yoksa gezegenin gölgesi üzerimize düşmez. Ayrıca algılamanın çok hassas olması gereklidir . Bu sebepler yüzünden geçiş yöntemi ile Dünya benzeri küçük gezegenler değil, yaklaşık Jüpiter büyüklüğündeki dev gezegenler algılanabiliyor. Bu zorluklara rağmen yöntem başarılı oluyor. NASADışGezegenKataloğu'na göre, şimdiye kadar tespit edilmiş olan 691 dış gezegenden 188'i geçiş yöntemiyle saptanmış. Gezegen geçişi sırasında yıldız ışığı sadece azalmakla kalmıyor, gezegenin atmosferinden geçerek geldiği için spektrumu, yani renkleri de değişiyor. Değişen spektruma bakarak gezegenin atmosferinde hangi gazlar bulunduğunu kestirmek mümkün. Venüs geçişi burada devreye giriyor. Geliştirilen bu hassas tekniklerin doğru işleyip işlemediğini anlamak, varsa hatalarını ortaya çıkarmak için bir deneme sürüşü yapmak lazım. Venüs'ün atmosfer yapısını zaten biliyoruz. Geçiş sırasında yapılacak gözlemler bildiklerimize uyan sonuçlar verirse ne ala, yoksa araçları tekrar gözden geçirmek gerekecek. İşi zorlaştıran bir etken daha var. Bu gözlem Hubble teleskobu ile yapılacak, ama Hubble doğrudan Güneş'e bakamaz, yoksa hassas alıcı devreleri şiddetli Güneş ışığı ile kavrulur. Bu yüzden astronomlar geçiş günü Hubble'ı ters yöne, Ay'a doğrultacaklar ve Ay'dan yansıyan zayıf ışığı kaydedecekler. Nasıl gözlemeli? Geçiş, Türkiye saatiyle 6 Haziran 01:05'de başlayacak, 07:55'de sona erecek. Venüs Güneş'in üst kısmından geçtiği için Güneş tam yükselmeden de görebilirsiniz. Fotoğraf çekmek için gündoğuşu güzel bir enstantane sağlayabilir, ama daha sonra güçlü bir Güneş filtresi gerekir. KESİNLİKLE ÇIPLAK GÖZLE, GÜNEŞ GÖZLÜĞÜYLE, İSLİ CAMLA VEYA DÜRBÜNLE GÜNEŞE BAKMAYIN. Eğer 1999 veya 2006 güneş tutulmaları için özel gözlüklerden almış ve bir köşede saklamışsanız onları kullanabilirsiniz. 14 numara kaynakçı camı kullanmak da güvenlidir. Teleskobunuz varsa, Güneş'e yönlendirip , göz kısmının arkasına bir beyaz kağıt tutarak Venüs'ün gölgesini görebilirsiniz. Tavsiye edilen başka bir yol kutu kamera yapmak. Bir tarafı uzunca bir kutu alın. Küçük yüzlerini kesip atın. Yüzlerden birini alüminyum folyoyla kaplayın. Folyonun ortasına, bir toplu iğnenin ucuyla küçük bir delik açın. Delik ne kadar küçük olursa o kadar iyi. Kutunun öbür ucuna yakın bir yerde yanına bir pencere kesin. O pencereden kutunun kapalı yüzüne düşen güneş görüntüsünü seyredebilirsiniz. Uzun bir kutunuz varsa Güneş daha büyük gözükecektir. Ayrıntılar için Exploratorium websitesindeki resimlere bakabilirsiniz. Daha profesyonel bir ortam arzu ediyorsanız, geçiş sırasında halka açık olan AnkaraÜniversitesiRasathanesi'ni ziyaret edebilirsiniz. İmkanınız yoksa, bulunduğunuz yerde hava bulutlu ise, veya sabahın köründe açık alana gidemiyorsanız, NASA'nıninternettenyapacağınaklenyayını seyredebilirsiniz. Her halükarda 6 Haziran sabahı işe giderken Güneş'e yan gözle bir anlığına bakın, bu tecrübeyi hiç olmazsa hayalinizde canlandırarak yaşayın ve astronomların yüzlerce yıllık heyecanına ortak olun.


Vücudumuzu tanımamız bize gündelik yaşamımızda birçok kolaylık sağlar. Küçüklüğümüzden başlayarak fiziksel yapımızı ve iç dengemizi keşfetmemiz, yıllar geçtikçe hangi spor dallarına yatkın olduğumuzu, hangi tür besinlere vücudumuzun alerjen olduğunu, ne tür belirtiler sonrasında hangi hastalıklara yakalandığımızı, fiziki görünüşümüzdeki değişiklikleri vb. bir sürü gerçeği fark etmemizi sağlar. Böylece ileriki yıllarda herhangi bir hastalık habercisi olabilecek tüm belirtileri vücudumuzda hisseder, gerek kendi araştırmalarımızla gerekse bir uzman yardımıyla bu belirtilerin varacağı noktaları erkenden görebiliriz. Vücudumuzun bu bağlamda sağlıklı sayılabilmesi için ağırlıkça belirli bir aralıkta olması gerekiyor. Ağırlık dengemizi ise yediğimiz besinlerin miktarı belirler. Eğer vücudumuzun ihtiyacı kadar besin tüketiyorsak formumuzu korur ve vücudumuzda herhangi bir besin depolamaya ihtiyaç duymayız. Eğer ki ihtiyaç duyduğumuzdan fazla bir miktar besin tüketmeye başlarsak vücudumuz bunu bir felaket habercisi olarak algılar ve hemen harekete geçer; fazla yiyeceğimiz her besin vücudumuzca ihtiyaç fazlası sayılacağından hareketin az olduğu bölgelerde saklanmak üzere yağ olarak depolanacaktır. Şimdi de vücudumuzun bu süreçte yaşadıklarını bilimsel bir gözle inceleyelim: Beslenmemiz sonrasında vücudumuzda birtakım ardışık tepkime zincirleri gerçekleşir. Tükettiğimiz her besin bize doğrudan veya dolaylı olarak enerji verir ve aldığımız bu enerjiyi kalori cinsinden takip edebiliriz. Kalori nedir? Kalori , bir enerji birimidir ve normal şartlarda 1 gram suyun sıcaklığını 1 C artırmak için gerekli olan enerji miktarı olarak tanımlanır. Kilokalori ise 1000 kaloriye eşittir. Aklınızda daha kalıcı olması açısından, bir kalori 4 adet kibrit çöpünün yanmasıya açığa çıkan enerjiye eşittir diyebiliriz. Enerji vücudumuzda ne şekilde depolanabilir? Kimyasal enerji vücudumuzda yağ, karbonhidrat ve protein şeklinde depolanır. Vücut, fazla gördüğü enerjiyi yağ olarak uzun bir süre saklayabilir. Sonrasında vücut, besin kıtlığı çektiği durumlarda -diyet veya ağır egzersizler sonrasında- depolanan bu yağları önce yağ asidi ile gliserollere sonrasında da hareket enerjisi ile ısıya dönüştürür. Karbonhidratlarsa, diğer yandan, kısa sürede vücudumuza yüksek enerji verebilirler çünkü enerjiye dönüştürülmeleri yağ ve proteinlerden daha kolaydır. Bu moleküller ne şekilde enerjiye dönüştürülürler? Vücudumuzdaki besinler, hareket ettiğimiz her süreçte hareket enerjisi ile ısıya dönüştürülür. Vücudun ilk yaptığı iş büyük molekülleri küçük moleküller haline getirmektir. Proteinler amino asitlere, glikojenler glikoza, yağlar da yağ asitlerine dönüştürülürler. En basit şeker molekülü olan glikoz, oksijenle tepkimeye girmesi sonrasında karbondioksit, su ve enerji açığa çıkarır. Bu olaya hücre solunumu da denir. Tepkime en basit haliyle şu şekilde özetlenebilir: C6H12O6 + O2 -> H2O + CO2 + ATP Eğer vücudumuzun hareketliliği devam ediyorsa enerji bakımından zengin moleküller parçalanmaya devam eder ve bizler de kaslarımıza daha çok oksijen sağlamak için daha sık nefes alıp vermeye başlarız. Spor yaparken nefes nefese kalmamızın sebebi budur. ATP nedir? ATP , molekül adının baş harflerinden oluşan ve hücrelerimizdeki enerji dönüşümünü sağlayan moleküldür. Vücudumuz içinde enerji, ATP molekülleri sayesinde dönüşüm ve devinim sağlar. ATP, vücudumuzdaki hücresel fonksiyonların ve tepkimelerin temel enerji kaynağını oluşturur. Şekilde görmüş olduğunuz molekül, herhangi bir enerji ihtiyacı durumunda üzerindeki bir ya da iki fosfat bağının su ile tepkimeye girmesiyle enerji açığa çıkarır. Hücrelerimizin hepsi ihtiyaç duydukları tüm enerjiyi bu yolla elde ederler. Daha zayıf bir vücuda nasıl sahip olabiliriz? Vücudumuzda yağ olarak depolanan enerjiyi kullanmanın zayıflamanın- iki yolu vardır: Ya vücudumuza giren besin miktarında kısıtlamaya gideriz -diyet yaparız- ya da vücudumuzun hareketliliğini arttırarak daha çok kasımızın işlemesini sağlarız -spor yaparız. Dikkat ettiyseniz, her iki durumda da vücudumuz bir nedenle ekstra bir enerjiye ihtiyaç duyacak ve biz bu enerji yani ATP ihtiyacımızı vücudumuzda depolanan yağlardan sağlamaya çalışacağız. Uzmanlarca önerilen zayıflama yöntemi, yediklerimizi kontrol altına alarak spor yapmamız şeklindedir. Burda amaç, bilinçli bir şekilde vücudumuza giren enerji kaynaklarını sınırlı tutarak aldığımızdan daha fazla enerjiyi spor aktiviteleri sayesinde harcamaktır. Böylelikle vücut, besinden karşılayamayacağı enerjiyi, depoladığı yağları daha küçük moleküllere dönüştürerek oluşturma yoluna gidecektir. Bu noktada vücudun depo yağları kullanmak için göstereceği direnç de çok önemlidir. Vücut depo yağlarını ne kadar uzun süredir barındırıyorsa o kadar yüksek oranda geç parçalamaya başlayacaktır. Spora yeni başlayan bireylerin kısa süre içinde yaptıklarının bir işe yaramadığını düşünmeleri bu direncin geç kırılmasından kaynaklanmaktadır. Zayıflamaya metabolizmanın da etkisi büyüktür. Metabolizma nedir? Metabolizma, canlının yaşamını sürdürdüğü sırada gerçekleşen tüm kimyasal tepkimelere verilen addır. Her insanın metabolizma hızı birbirinden farklı değerdedir. Bu nedenle bir arkadaşınızın uyguladığı diyetin onu forma sokması sizde de aynı sonuca varacağını garanti edemez. Belki çok uzun vadede etkisini gösterecek, belki de hiç etkili olmayacaktır. Bu nedenle diyet yapmayı düşünüyorsanız bir diyetisyene danışmayı asla ihmal etmeyiniz. Spor yapmanın asıl amacı vücudumuzdaki büyük kas gruplarını çalıştırarak kas kütlelerini artırmak ve dolayısıyla sindirim, dolaşım, solunum, boşaltım ile iskelet sistemimizin işlerliğini kolaylaştırmaktır. Spor yaparak nabız atış hızımızı artırmak kanın vücudumuzdaki dolaşım hızını arttıracak, böylece hücreler ihtiyaç duyduğu oksijene daha çabuk ulaşma hatta oksijensiz solunum yaparak bu yönde kendilerini geliştirme yoluna gideceklerdir. Nabzımızı artırmak kalp sağlığımız açısından da çok yararlıdır. Karın kaslarının çalıştırılması bel bölgemizin ve dolayısıyla sindirim sistemimizin sağlıklı bir şekilde işlemesini sağlar; karın kaslarının gelişmiş olması sindirim hareketlerinin, kasılmaların daha sağlıklı yapılması anlamına gelir. Sırt kaslarımızı geliştirmemiz ise vücudumuzu ayakta tutan iskelet sistemimize en büyük desteği sağlayacaktır. Sporun uzun vadede vücudumuza etkisi nedir? Düzenli spor yapan bir kişinin vücudunda belirli oranda bir kas kütlesi oluşacaktır. Kasların birer enerji merkezi olduğu düşünülürse düzenli spor yapan bir kişinin istem dışı kilo alması düşünülemez. Vücuda alınan her ek besin vücutta spor aktivitelerinde çalıştırılan kaslarca kullanılarak hareket enerjisi ile ısı enerjisine çevrilecek ve depolanma ihtiyacı duyulmayacağından kilo sorunu yaratmayacaktır. Vücut kimyamızın zayıflama sırasında ne şekilde işlediğini hep birlikte gördük. Yeniden başa dönecek olursak zayıflayabilmemizin yolu vücudumuzu iyi tanımamızdan geçiyor. Aslında kilo almak da vermek de tamamen bizle alakalı . Sonrasında yaşananlarsa vücudunuzun sizin eylemlerinize verdiği tepkiden başka birşey değil. Dengeli ve yeterli beslenip kendimize vakit ayırabildiğimiz sürelerde sportif aktivitelere katılırsak vücudumuzu daha iyi tanımak adına en sağlam adımı atmış oluruz. Hepinize sağlıklı yaşamlar!


Yer İngiltere, Batı Sussex... Ülkenin güney sahilinde yer alan bu küçük bölge, omuzlarında büyük bir mirası taşıyor. Bu miras, 300 milyon yıldır gittikçe büyüyen, dev bir alemin hayattaki son bireylerini içinde saklıyor. 300.000'den fazla çeşidi ile tohumlu bitkilerin her bir üyesi, bu mirasın parçası. Bu kıymetli miras da, önemine yakışır bir şekilde, güvenli bir bankada tutuluyor. Bir tohum bankasında... Millenium SeedBank'ta. İngiltere tabanlı bir vakıf olan Wellcome Trust'un desteklediği, uluslararası bir koruma programı olan Millenium SeedBank Projesi, hayatına 2000 yılında başlamış. Amacı, soylarının tükenme riskine karşılık, tüm bitkiler için bir nevi sigorta poliçesi oluşturmak... Bu bağlamda, Dünya'daki tüm bitki türlerinin tohumlarının saklanması ve gelecekteki kullanımlarına kadar korunması, projenin ana görevini oluşturuyor. Elbette bu oldukça zor bir görev. Buna rağmen, tohum bankası, şimdiden Dünya'nın en büyük tohum rezervi durumunda. Öyle ki, merkez 2007 yılında, Oxytenanthera abyssinica ile 1 milyarıncı tohumunu depolamış. SeedBank, nihai amacı olan tüm yabani bitki tohumlarını toplanmaya hala uzak. Proje, ilk basamakta, tüm tohumlu bitkilerin %10'una denk gelen 24.000 farklı türü 2010'a kadar toplamayı hedeflemiş. Ancak, Dünya çapında paralel olarak çalışan diğer projelerin desteği ile bu amacına hedeflenenden bir yıl önce (2009'da) ulaşmayı başarmış. %10'luk barajın 2009'da aşılmasının ardından, proje, tohumlu bitkilerin %25'inin de 2020 yılında toplanmış olacağını belirtiyor. Dünya üzerindeki 54 ülkeden 120 organizasyondan destek alan proje, bu barajını da çok daha yakın zamanda geçebilir. Farklı Kaydet... Habitat_depo_dosyasi Proje, şu anki durumunda 1 milyarın üstünde tohum örneğine sahip ve Dünya üzerinde insan eliyle yaratılmış en büyük biyoçeşitlilik noktasını oluşturuyor. Toplanılan tohum örnekleri, ehlileştirilmemiş, yabani türlerden elde ediliyor. Bu bitkiler, çöllerden, dağlardan, adalardan ve diğer çeşitli habitatlardan getiriliyor. Bu projeye tohum katkısı olan ülkeler arasında, Avustralya, Meksika, Şili, Kenya, Çin, ABD, Mali, Madagaskar, Burkina Faso, Botswana, Tanzanya, Suudi Arabistan, Lübnan ve Güney Afrika bulunuyor. Bu ülkeler arasında Avustralya başlı başına bir önem içeriyor çünkü bu bölge, Dünya'daki yabani bitki florasının %15'ini teşkil ediyor. Öte yandan sahip olduğu bitki türlerinin %22'si de nesil tükenme tehlikesi altında. Bu bağlamda, Millennium SeedBank, bu bölge için ayrı bir önem taşıyor. Dünya üzerindeki yüzlerce farklı noktadan toplanan yabani tohumlar, merkeze getirildiğinde dikkatlice temizleniyor, x-ışınları ile taranıyor, kurutuluyor, sayılıyor ve en sağlıklı örnekler seçilip, -20 derecedeki depolarda saklanıyorlar. Düşük sıcaklıkta, tohumların metabolik aktiviteleri duruyor. Bu sebeple, çimlenmedikleri gibi aynı zamanda ölmüyorlar. Bir tohum açısından düşünüldüğünde, bu merkez, bir zaman makinasından farksız denilebilir. Her tohum, gelecekte kullanılacağı anı bekliyor. Elbette tüm bu depolama-arşivleme işlemlerinin de bir maliyeti var. Proje, ilk başladığı tarihten itibaren şimdiye kadar 73 milyon dolar gibi yüksek bir fiyata mal olmuş. Tahminlere göre, tohum bankasının sonraki aşamalara geçmesi için, 140 milyon dolara daha ihtiyacı olacak. Ancak kabul edersiniz ki, tüm bir bitki alemini sigortalatmak için çok da yüksek bir miktar sayılmaz. On Binlerce Farklı Tohum... Bir bitki açısından düşünüldüğünde, özgürce hareket edilebilen tek an, tohumun düşüş anı. Bitkiden ayrılan tohumun, çevre bölgelere dağılma yolu, bitkiden bitkiye değişiklik gösteriyor. Kimi tohumlar, bir planör gibi kanatlara sahip iken; diğer bir bitkinin tohumları , paraşüt benzeri yapılara sahip olabiliyor. Dağılma stratejilerinin yanı sıra, bitkilerin bulunduğu habitatın iklimsel özellikleri de, tohum yapıları üzerinde önemli etkilere sahip. Tüm bu farklı tohum yapı çeşitliliği, Millennium SeedBank arşivinde açıkça gözüküyor. Arşivde, kanatlı olanlardan paraşütlü olanlara kadar binlerce tipte tohum bulunuyor. Sonuç... Dünya üzerindeki, bir çok nadir bitkinin tohumu artık SeedBank'te duruyor. Bu bankaya bir tohum girdikten sonra, o bitkinin artık yokolmayacağını bilmek insana bir güven veriyor. Proje'nin hala büyük eksiklikleri var. Toplanacak daha binlerce tohum var. Ancak, gerçekleştirilen bu toplama yönteminin daha iyisi şu an mevcut değil. Dünya'daki tüm tohumlu bitkilerin bu şekilde toplanmasını engelleyecek teknik bir zorluk da yok. Gereken tek şey zaman ve iş gücü. O zaman geldiğinde de, Dünya'nın bitkilerinin yedeği alınmış olacak. Ancak, yedek bir habitatın olduğunu bilmek, bizi daha dikkatli mi olmaya itecek yoksa, daha hoyrat davranmaya mı? İşte bu da cevaplanması gereken bir soru.


Sadece gözünüze takacağınız bir lens veya gözlükle, çevrenizdeki konuşmaların altyazıya dönüştüğü, navigasyon sisteminizin her adımınızda güncel görüntüler sunduğu, ve çevrenizde gelişen olaylarla ilgili anlık bilgilerin gözlerinizin önünde belirdiği bir gerçeklik hayal edin. Zenginleştirilmiş bu gerçekliğin, hayatımızı nasıl şekillendirdiğini ve şekillendireceğini inceleyeceğiz. Zenginleştirilmiş gerçeklik veya diğer adıyla artırılmış gerçeklik fiziksel ve gerçek dünyadaki algılarımızın, bilgisayarlar yardımıyla eklenen ses, görüntü, video veya GPS verileriyle birlikte çoğalması anlamına geliyor . Aslında bu kavram, teknolojinin sayesinde insanın gerçeği algılamasını zenginleştiren tüm aktiviteleri içeriyor. Yani kısaca, gerçek dünyanın sanal öğelerle birleştirilmesi. Zenginleştirilmiş gerçekliğin sanal gerçeklik ile arasındaki temel farklılık şu: sanal gerçeklik zaman, fizik kanunları ve malzeme özelliklerinin simüle edildiği taklit bir gerçeklik iken, zenginleştirilmiş gerçeklik gerçekliğe sadık kalarak gerçek öğeleri de hala içinde barındırıyor. Çok basit bir örnekle iki kavramı kıyaslamak gerekirse, televizyonda seyrettiğiniz bir futbol maçını gözümüzün önüne getirelim. Bu futbol maçını en kaba haliyle sahada koşuşturan adamları görüp, seslerini duyduğumuz bir gerçeklik olarak kabul edelim. Eğer bu maç sırasında arkada bir spiker maçı anlatırsa veya maç sırasında sol üst köşede maçın skoru veya ekrana maçla ilgili istatistikler yansıtılırsa, bir anda zenginleştirilmiş gerçeklikle karşılaşmış oluyoruz. Eğer ki bu seyrettiğimiz maç gerçek insanların maçı değil de, bir bilgisayar veya konsol oyunu görüntüleriyse bunun adı sanal gerçeklik oluyor. Zenginleştirilmiş gerçekliğin arkasında yatan temel çalışma prensibi, gelişen kamera teknolojileri ve nesne tanıma algoritmaları sayesinde çevre öğelerinin insan ile etkileşimli ve değiştirilebilir hale gelmesi. Gerçek görüntülerin üzerine bu nesnelerle ilgili bilgiler veya yeni görüntüler eklenebiliyor. Bugün için en çok kullanılan teknolojik ortam kafaya takılan ekranlar (Şekil 1), sensör ve motorlarla hazırlanılmış düzenekler (Şekil 2), ve sanal retina ekranları. Yazının ilerleyen bölümlerinde, ZG'nin hayatımıza çoktan girmiş uygulamalarını inceleyip, özellikle de sanal retina ekranları için hazırlanan kontak lenslere odaklanacağız. Var Olan Uygulamalar Konumuza geçmeden önce, zenginleştirilmiş gerçekliğin nerelerde kullanıldığına kısaca ve bolca örnekli bir şekilde göz atalım : Reklam ve pazarlama: Karşılıklı etkileşime dayanan ve ZG kullanan reklamlarla bugünlerde sıkça karşılaşmak mümkün. Elinizdeki kameralı cep telefonu veya tablet bilgisayarla bir arabayı 3 boyutlu inceleyebilirsiniz: Yolda yürürken yanı başınıza bir meleğin inmesi de söz konusu: Görev yardımı: İnsanın kendi gözleriyle görmekte veya duyularıyla algılamakta zorlandığı özel görevlerde sıkça kullanılıyor. Birçok sensör görüntüsünün gerçek kamera görüntülerinin üzerine bindirildiği ZG doktorlara yardımcı oluyor. Aşağıda tüm bu öğelerin bir arada kullanıldığı bir ameliyata doktorların bakış açısından şahit olabilirsiniz : Ayrıca fabrika işçilerinin işlerini daha etkin bir şekilde yapabilmeleri için ve öğrenme sürelerini kısaltmak için verilen eğitimlerde kullanılıyor. Aşağıda orduya ait bir aracın tamiri konusunda deneyimsiz bir tamir personeline ne yapması gerektiği konusunda yardımcı olmaya yarayan bir ZG örneğini seyredebilirsiniz: Navigasyon: Savaş uçaklarındaki kafa üstü ekranları veya arabalardaki ön cama yansıtılan navigasyon ve trafik bilgileri sürücüler için çok yararlı olabiliyor. Bu tarz sistemler aracın sürücüyle karşılıklı etkileşimini ve bakış yönü takip sistemlerini içeriyorlar. Özellikle de BMW, Corvette ve GM gibi araba üreticileri tarafından üretilen arabalarda bu sistemler sıkça karşımıza çıkıyor. Aşağıda gelecekte arabalarımızda bizleri neler beklediğine dair öngörülen bir videoyu seyredebilirsiniz: Eğlence ve eğitim: Müze, sergi, eğlence merkezleri, oyunlar ve kitaplarda kullanılıyor. Çalışma masanız bir anda savaş alanına veya otopsi masasına dönebiliyor: Alışveriş: ZG bazı ürünlerin, fiziksel olmasa da sanal olarak farklı şekilde gösterilmesine yardımcı olabiliyor. Schaumburg'daki Lego dükkanında, merak ettiğiniz ürünlerin karşılık gelen QR kodlarını kullanarak farklı varyasyonlarını görebiliyorsunuz: Sanat: ZG konser ve tiyatro oyunlarında da kullanıyor. Bazı sanatçılar kendi performanslarını, seyircilerinin katkılarıyla birleştirerek, onlarla aralarında daha güçlü bağlar kurmayı ve daha keyifli tecrübeler yaşatmayı sağlıyorlar. Aşağıdaki video klipte olduğu gibi: Çeviri: Film ve videolarda dinamik altyazılar hazırlamak ve anında çeviriler yapmak mümkün. İspanyolca'yı anında İngilizce'ye çeviren bir teknoloji ilginizi çeker miydi?: Tüm bu uygulamalardan sonra gelelim esas konumuza: Geleceğin teknolojisi ZG kontak lensleri Her ne kadar insan gözü milyonlarca rengi görebilse de, ışık değişiklerine reaksiyon verebilse de ve en hızlı internetten bile daha hızlı bir şekilde bu görüntüleri beyne yollayabilse de, beynin görüntüleri işleme kapasitesi ve hızı sınırlıdır. Peki ya bu kapasiteyi ve hızı artırabileceğimiz bir sistem olsa? Ne demek istediğimi sinema dünyasının ölümsüz sahnelerinden biriyle özetliyim: Terminatör 2 filminde bir sayborgun, gördüğü ve algıladığı detayları ZG kullanarak birleştirdiği ve tüm bu görüntülerin robotun görüş açısında belirdiği sahneleri hatırlatayım sizlere : Bu bilgi akışı içerisinde birkaç saniye içinde çevrede olan biteni anlamak ne kadar da kolay değil mi? Bu tarz bir görme yetisi gerçekten de mümkün mü acaba? Günümüzde 100 milyonun üzerinde kontak lens kullanıcısı var ve aslında bu kontak lensler gözümüzün önünde bulundurduğumuz birer küçük ekran. Eğer lenslerimizi birer bilgisayar ekranı veya televizyon olarak kullanabilirsek teorik olarak kontak lenslerimizde ZG'yi yaşamak mümkün. Sadece sıradan bir kontak lense eklenecek LED'ler, kontrol ve haberleşme devreleri ve antenlerle, lensi takan kişinin gözlerinin önünde resimler, yazılar ve grafikler belirlemesini sağlamak gerekiyor. Ayrıca bahsi geçen bütün bu donanımın yarı transparan olması gerekiyor ki, insanlar gerçek dünyayı görmedeki becerilerinden ödün vermesinler. Ayrıca taşınacak bir elektronik gereç sayesinde de tüm işlenen bu veriler, kontak lensteki optoelektronik elemanlara gönderilebilir ve gerçek görüntülerin üzerine binecek resim oluşturulabilir. 2011 yılında Vaşington Üniversitesi'nde çalışan bilim insanları ürettikleri tek bir LED'e sahip bir kontak lensi, radyo frekanslarıyla kablosuz haberleşebilecek şekilde tasarladılar (Şekil 3). Prof. Babak Parvis, bu tarz lenslerin yararlı olabilmeleri için çok karmaşık olmalarına gerek olmadığına inananlardan. Tek bir pikselden oluşan bir LED olsa bile, fazladan bir bilgi ileteceğinden işitme engelli insanların işine yarayacaktır. Eğer daha çok renk ve çözünürlüğe ulaşabilirse, bir önceki bölümde örneklendirdiğimiz tüm uygulamaları bu kontak lenste gerçeklemek mümkün olacak. Resim işleme teknikleri ve internet erişimi ile fiziksel bir ekrana gerek bile duymadan gözünüzün önünde yepyeni bir dünya belirecek. Görüntü zenginleştirmenin diğer olası avantajlarına gelecek olursak... Vücudunuz ve sağlığımız hakkında elde edebileceğiniz tüm bilgileri, anında lenste gösterebilmek ve değerleri kontrol edebilecek bir arayüze sahip olmak çok enteresan bir fikir olabilir. Çoğumuzun bilgisayar oyunlarından bildiği, ekranın bir köşesinde beliren ve ölmek üzereyken bandaj, sağlık iksiri, yemek vs. bulmamız için bize uyarı sinyalleri gönderen, kahramanımızın sağlık durumunun gösterildiği köşedeki minik ikonlardan ve sayılardan bahsediyorum. Babak Parvis ve ekibi yaptıkları deneylerde, glükoz gibi bazı moleküllerin yoğunluğunu ölçerek, örneğin kan şekeri düşen veya çıkan diyabet hastalarına uyarı göndermeyi başardılar. Günümüzde kullanılan kontak lensler gözümüzle arasında ihtiva ettiği sıvı sayesinde uzunca bir süre vücuttaki biyolojik ve kimyasal aktivitelerimiz hakkında kan testindeki verilerle ilişkili olabilecek önemli bilgiler toplayabilir. Bunların arasında kolesterol, sodyum ve potasyum değerleri gibi bugün genellikle kan testleriyle ulaştığımız veriler de var. İleride tasarlanacak lensler bu bilgileri kullanıcıya anında gösterebilir ve hatta daha da ileri giderek lens bu verileri hastanenize, doktorunuza, hemşirenize veya kişisel doktorunuza ulaştırabilir. Bu tarz lenslerin (Şekil 5) tasarımı ve üretilmesi oldukça zahmetli. Tüm bileşenlerinin sıfırdan ayrı ayrı üretilmesi gerekiyor. Silikon devreler ve LED'leri doğrudan lensin üzerinde üretmeniz mümkün değil, çünkü yüksek sıcaklıklar ve aşındırıcı kimyasallar kullanmak gerekiyor ve her iki üretim tekniği de lense zarar veriyor. Ayrıca üretilen bu malzemelerin normal boyutlarından çok daha ufak olmaları gerekiyor ki, 1.5 santimetrekarelik bir alana sığabilsinler. Prof. Parvis'in ekibi bu sorunu %100 çözememiş olsa da, kendilerine özgü bir birleştirme süreci geliştirmişler. Tabii ki bu tarz bir lens üretilirken diğer önemli kıstas kullanıcının sağlığına zarar gelmemesi. Çoğu LED zehirli olan alüminyum galyum arsenit içerdiğinden biyo-uyumlu bir kapsülün içerisine yerleştirilmesi gerekli. Bugüne kadar grup, nano mertebesinde bazı biyo-sensörler, tek kristalli silikon transistörler, antenler, yongalar, dirençler, LED'ler ve silikon bazlı fotodetektörler üretmeyi ve mikrometreler kalınlığından bağlantılarla tek bir devreden oluşan kontak lens haline getirmeyi başarmışlar. Bu lenslerin güvenli olup olmadıklarını canlı tavşanlarda 20 dakika süren oturumlarda test etmişler. Sonuçlar olumlu. Bu lensler nasıl çalışıyor? Cisimleri görmemize yarayan prensip basit. Bir ışık kaynağından gelen ışık görüş alanımızdaki nesneye çarparak onu aydınlatır ve bir fotoğraf makinesi gibi görev yapan gözlerimize ulaşır. Işık, göze, gözbebeğinden girip billur merceklerden geçer ve gözbebeğinin karşı duvarında bulunan özel bir dokuya, retinaya yansır ve daha sonra sinirsel olarak beyne iletilir. Yeterli ışık olmadığı durumlarda ise nesneleri göremeyiz. Bu lens nesnelere kıyasla zaten bize çok yakında bulunduğu için, nesnelerin aydınlatılması gibi yüksek güç tüketen aydınlatma mekanizmalarına gerek duymaz. Lensi güçle beslemenin iki yolu var. Birincisi lensin üzerine bir sıra LED pikselleri dizerek aktif ekran oluşturmak. İkincisi ise dışarıdan gelen ışığı renk ve transparanlığını modüle eden bir pasif ekran kullanmak. İkinci yöntem küçük sıvı kristallerin arkadan verilen beyaz ışığı kırmızı, yeşil ve mavi filtreler kullanarak kestiği veya geçirdiği, ve bu sayede renkli görüntülere dönüştürdüğü LCD teknolojisini andırıyor. Normalde insan gözü korneasına 10 santimetreden daha yakın olan objelere odaklanamaz. Bu sorunu ortadan kaldırmak ve LED'lerde oluşacak görüntüyü lens kullanıcısına keskin bir şekilde göstermek için çok hoş bir yöntem kullanıyorlar. Teorik olarak oluşan görüntünün korneadan uzaklaştırılması prensibine dayanıyor. Fiziksel olarak bu mümkün olmadığı için, göz anatomisi ve fizyolojisi hesaba katılarak daha minik, mikro-lensler kontak lensin üzerine gömülüyor. Bu sayede lens üzerindeki her piksel veya bir grup piksel göz ile lens arasındaki bu mikro-lenslere atanıyor. Lensin kendisi ile mikro-lensler arasında 360 mikrometre gibi bir aralık bırakıldığı zaman oluşan sanal görüntü yaklaşık yarım metre geriye atılmış oluyor ve gözümüz de görüntüye rahatlıkla odaklanabiliyor. Tüm bu bilgiler ışığında ortaya çıkan bir gerçeklik var ki, o da bu lensin gözümüze oturabilmesi için çapının 1.2 milimetre olması gerektiği. Bu kadarlık bir alana minyatür bir pil koymak zor gibi duruyor. Ayrıca bu tarz pilleri şarj etmesi zor ve bir kaza durumunda göze lityum iyonlarının sıçrama ihtimali var. Bu sebeple geliştirilen iki yöntemden birincisi çevre titreşimlerini enerjiye çevirmek , ikincisi ise güneş ve radyo frekans enerjisi kullanmak. Güneş panelleri kullanarak 1 santimetrekarelik alanı güç üretimine ayrılırsa, %10 verimlilikle en az 30 mikrowatt enerji elde edilebiliyor. RF enerjisi kullanılırken bu alan antenlerle kaplı oluyor ve kullanıcının cebine yerleştirilmiş bir RF enerji kaynağından beslenebiliyor. Örneğin, 900-Megahertz ve 6-GHz aralığında çalışıldığında 100 W enerji elde etmek mümkün. Google Gözlük Projesi 2012 Nisan ayında duyurulan Google'ın gözlük projesi şu an için sadece bir konsept video yayınlamış durumda . İnternet, konum servisleri ve sosyal medyayı direk gözlerimizin önüne getirmeyi hedefleyen Project Glass, anladığımız kadarıyla bir akıllı telefonun yapabileceği tüm şeyleri, takılabilen bir gözlükte toplamaya kararlı. Yukarıda bahsetmiş olduğumuz kontak lens projesinin mimarı Prof. Babak Parvis'in ve sürücüsüz arabalar projesinden tanıdığımız Prof. Sebastian Thrun'un da bu Google projesinde imzalarının olduğunu görüyor olmamız, Google'ın gözlük projesini ne kadar ciddiye aldığını gösteriyor. Projenin tanıtım videosunu aşağıda seyredebilirsiniz: Freni patlamış kamyonun yokuş aşağı gittiği hızla ilerleyen teknolojinin gelecekte önündeki yegane bariyerin güvenlik ve mahremiyet konuları olacağını düşünüyorum, ama o konuya da başka bir yazıda değinelim.


Modernizmin sorunları üzerine bugüne kadar çok yazılıp çizildi. Konuk yazarımız Mert Akbal, 'Dogma' isimli çizgi filmiyle bu engin literatüre kendi anlatım diliyle katkıda bulunuyor. 'Dogma', Johann Sebastian Bach'ın coşkulu ve tanrısal 'Toccata ve Füg' bestelerini ödünç alıyor ve onların eşliğinde izleyiciye binbir gece masallarında olduğu gibi hikaye içinde hikayeler anlatıyor. Filmin başında üç ana karakterimizle tanışıyoruz: Bilgisayarının başında internete giren bilgi çağı insanı, bir ortaçağ simyacısı ve odun kesmeye giden bir eski çağ insanı. Bilgi çağı insanı bilgisayarın ekranında simyacı hakkında bir video izlemekte. Belki de ortaçağ hakkında bir belgesel bu. Simyacı elindeki kitapta oduncunun hikayesini okumakta, oduncu ise ağaçların arasından bir ayıyı izlemekte. Her üçünün bakışlarında da gerçek bilimin tek dogması olması gereken 'merak'ı görüyoruz. Oduncumuzun bir ayının arı kovanını parçalayarak bal yemesine tanık olduğu anda merak olgusunun kökenine, yani doğaya duyduğumuz meraka ulaşıyoruz. Simyacı, bu kadim meraktan esinlenerek bilimsel yöntemi yani meraka dayalı gözlemlere ve deneylere başlar. İlk gözlem nesnesi de yaşamın kaynağı olan yumurtadır. Ancak sonunda merakı onu o kadar etkisi altına alır ki, bir yumurtaya benzettiği kafatasını açıp kendi beynini incelemek ister. Deney ve gözleme dayalı bilimin ulaştığı sınırların bir simgesi olarak da okunabilir bu. Ama aynı zamanda gözlemcinin her zaman deneyin bir parçası olacağını da hatırlamasıdır. Oduncu ise ayıyı safça taklit ederek bir ağacı parçalar. Parçalarken kütüğün içinde bir şey ona göz kırpar. Oduncu devam edip ağacın kütüğünü şekillendirerek merak tanrıçasını doğanın içinden çıkartır. Onu önce yüceltir ve tapınma derecesinde sevgi duyar ama sonra ondan korkar ve nefrete kapılır. İnsanlığın tarih boyunca bilimi bazen yasaklayıp bayen yücelttiği dönemler gibi. Bu korkunun bir nedeni de bilimin zamanla saf bir meraktan uzaklaşıp aşırı faydacılığa yönelmesi ve bir yerden sonra faydacılığın insanın kendi doğasını gözardı etmesine sebep olmasıdır. Filmimizde buna benzer bir durumu derisi ayı kadar kalın olmayan bir insanın kovandan akan balı yemek isterken arılar tarafından sokulup öldürülmesi hikayesinde izleriz. Günümüzde bilgi artık toplanan, ölçülerek depolanan ve satılan bir maldır. Enformasyon toplumu bilgiyi güç ve para ile aynı çekmeceye koyar. Bilgi o kadar para eder ki, merak olsun olmasın her yerden ve herşeyden ve herkesten bilgi üretilir. Artık bilgi faydacılığın aracı olmanın da ötesinde iktidar için bir kontrol mekanizmasıdır. Yani bilginin insana kendi doğasını unutturmasının da ötesinde, bilgi de kendi doğasına yani 'merak'a yabancılaşmıştır. Müzeler ve bilgi bankaları, kullanıcı ve tüketici istatistikleri, yeniliği ve başkalığı herkesten önce bilme ve ona sahip olma isteğinin 'değerli' kıldığı ürünlerle dolup taşarlar. Bilgi artık merak duyulan değil yeni ve farklı olandır. Kahramanımız oduncu, bu yeni çağda bir kez daha ortaya çıkar ve bilginin pazarlandığı arşiv-müze-hayvanat bahçesi arası bir kurumu ziyaret eder. Burada yoluna çıkan hayvanları yani esaret altındaki doğayı serbest bırakır. Hatta bilimsel dogmanın izole ederek cam fanusa koyduğu simyacının beynini de camı kırarak kurtarır. Meraklı sinekler de hemen beynin üzerine üşüşürler. En sonunda oduncu kendi yarattığı ama sonra kırdığı merak tanrıçası ile karşılaşır. Onu müzeden kaçırıp günümüzde ait ve layık olduğu yere, yani internete kavuşturur. Merak tanrıçası aslında bütün film boyunca ara sahnelerde izlediğimiz, giderek kalitesi azalan kablosuz ağ bağlantısını canlandırmak için ellerini anten olarak kullanan bilgi çağı insanından başkası değildir. İzlediğimiz bütün filmin ise onun kendi hikayesini merak ederek internette yaptığı bir araştırma olduğunu anlarız. Konuk Yazar Hakkında İstanbul Lisesi'ni bitirdikten sonra Almanya'nın Saabrücken kentindeki Saar Güzel Sanatlar Akademisi'nde resim, performans ve yeni medya sanatları öğrenimi gördü. Halen aynı okulda animasyon ve oyun tasarımı dersleri vermekte. Lüksemburg, Stuttgart, Münih, Bükreş, İstanbul, Pekin ve Belgrad gibi şehirlerde açılan sergilerde resim, heykel ve animasyon alanında ürettiği işler sergilendi. Sanat tarihinden çok bilim tarihine meraklı.


Merhaba sevgili Açık Bilim dergisi okurları. Yeni sayımızın gökyüzünde neler var köşesinde Haziran ayında gezegenlerin konumları, takımyıldızların konumları ve bu döneme özel gök olaylarından bahsedeceğiz. Keyifli okumalar! Merkür Merkür , Güneş sisteminde Güneşe en yakın olan gezegendir. Güneşten uzaklığı ortalama 57,909,050 km'dir. Güneşe bu kadar yakın olması maalesef gözlemlenmesini çok zorlaştırmaktadır. Konumu gereği bu ayda da güneşe çok yakın olmasından dolayı bu ay gözlenemeyecektir. Venüs Venüs gezegeni Güneşe 2. en yakın gezegendir. Güneşe uzaklığı 108,209,184 km'dir. Fakat geçen ayda olduğu gibi konumu gereği Güneşin görünen diski üzerine ilerlediğinden bu ay gözlemlenemeyecek. Ama Venüs gezegeninin bu ay size bir sürprizi var. En sonuncusu 8 Haziran 2004 tarihinde gerçekleşen ve tekrar gözlemlemek için 100 yıl kadar beklemeniz gereken Venüs Geçişi 6 Haziran tarihinde gerçekleşecek. Ayrıntıları dergimizin bu sayısında yayınlanan konuyla ilgili yazısında okuyabilirsiniz. Mars Güneş'e uzaklığı bakımından 4. Olan kızıl gezegen bu ay tamamen gökyüzünde ve batı ufkundan yüksek bir biçimde gözleme uygun. 25 ve 26 Haziran tarihlerinde uydumuz Ay ile yakın gözükecekler. Saturn Çeşitli sayılarda irili ufaklı taş ve buz parçalarından oluşan halkasıyla bütün ihtişamıyla ay boyunca gökyüzünde olacak. Günler ilerledikçe batı ufkuna yaklaşacak. Ay Evreleri:


Doğadan esinlenilerek yaratılan robot tasarımları serimizin dördüncü ayağı şerefine dört bacaklı robotlara göz atıyoruz. Yürüyen memeli türünün neredeyse tamamının dört bacağını kullanmasında bir keramet olmasından öykünerek yapılmış robotları inceleyeceğiz. Atlardan köpeklere, kedilerden fillere kadar tüm memeliler aynı temel vücut öğelerine sahiptirler: Kafa, omurga, bacaklar ve ayaklar. Ayakları saymazsak, ön ve arka bacak takımları birbirlerinin neredeyse aynısı, fakat ayna görüntüsü gibidirler ve tüm vücudun ağırlığını taşıyabilecek şekilde evrilmişlerdir (Şekil 1). Bu formasyonun getirdiği iki önemli avantaj vardır: 1) Hayvan rahatça bacaklarını kırarak vücudunun altına alabilir. Böylece soğukta ısısını koruyabilir ve uykusu sırasında diğer hayvanların bacaklarına saldırmalarını engelleyebilir. 2) Bacaklarını makas gibi kırarak yere serilirken veya ayağa kalkarken, vücudunun ağırlık merkezinin her zaman ayakların üzerinde kalmasını sağlar. Memelilerin bacak anatomileri arasında da fark vardır. Özellikle hızlı olmak için uygun anatomiye sahip hayvanların bacaklarının alt kısımları daha uzunken, esas bacak kaslarının gövdeye yakın bölgede yoğunlaştıkları söylenebilir (Şekil 2). Bu da daha büyük adımlar ve daha yüksek hızda koşmak demektir. Buna karşın, pati ve ayakları daha az beceri ve hüner gösterebilecekleri bir tasarıma sahiptir. Köpekler birşeyleri itelemek, çekiştirmek, kazmak ve yürümek dışında patilerini başka bir amaç için kullanamazlar. Ayrıca köpekler veya atlar nesneleri kavrayamazlar. Kediler familyasına gelecek olursak bunların hız, güç ve oldukça yüksek bir ivmeye sahip olduklarını biliyoruz. Köpek ve atlara kıyasla alt bacak bölgeleri daha kısa ve daha kaslıdır (Şekil 3). Zebra gibi 65 km/saat hızla koşan ve 200 kilo çeken avlarına kıyasla, daha yavaş (50 km/ saat), daha hafif (100 kg) ve dayanıklılıkları daha az olsa bile, güçlü bacak kasları onlara öyle bir ivmelenme verir ki, avları daha azami hızlarına çıkamadan kedigillerin patilerinde can verirler (Şekil 4). Kedilerin bir diğer avantajları ise, patilerinin objeleri kavrayıp tutmalarına izin vermesidir. Köpek ve atlara kıyasla, bilek eklemleri patilerini istedikleri yöne özgürce döndürmelerine izin verir. Kendilerini tımar etme, kavrama, büyük objelere sarılma, avlarına pati atma, ve tırnaklarını etkin bir şekilde kullanma gibi faydalar sağlar. Sıradan bir ev kedisi bile tırmanma ve çeviklik yeteneklerinde köpekleri solda sıfır bırakır. Bu yazımızda aynı şirket tarafından her üç hayvana da öykünerek tasarlanmış üç farklı robotu inceleyeceğiz. Cheetah Boston Dynamics'in Amerikan Savunma Bakanlığı İleri Araştırma Projeleri Ajansı ile ortak yürüttüğü proje çerçevesinde 30km/saat hızla koşturmayı başardıkları Cheetah robotu, bacaklı robotlar arasında hız rekorunu kırdı. Biyomimetik kullanılarak hazırlanan bu robotun tasarımı için gerçek çitaların anatomisi ve koşma dinamikleri robota aktarılmış. Cheetah oynak bir omurgaya sahip, gelecekte de eklemli kafa ve boyuna sahip olacakmış (Şekil 5). Sıradan dört bacaklı robotlarda gördüğümüz sadece bacakların mekanik hareketliliğine dayalı yürüyüşü bir seviye daha geliştirerek, aynı hayvanların yaptığı gibi, her adımda sırtını da oynatacak şekilde hareketi tüm vücuda yayma prensibine dayalı bir tasarıma sahip. Aşağıdaki videoda bu davranışı gözlemleyebilirsiniz: Amaçlarının Cheetah'nın açık alanda daha hızlı koşması olduğunu söyleyen ekip lideri Alfred Rizzi, öncelikli olarak kapalı alan testleri yapmaya devam edeceklerini söylüyor . Hatta bunun için saatte 80 kilometre hızla dönen bir yürüyen bant tasarlamışlar . Not düşmek gerekirse, 80km/saat bir çitanın şu ana kadar ölçülmüş en yüksek hızı olan 110 km/saatten biraz yavaş. Ancak hedefledikleri hız bile gerçek aslan ve ceylanları geçmek için yeterli. Üstelik gerçek hayvanlar yorulurken, robotun dayanıklılığı ve sürekliliği teorik olarak kalan benzini ile doğru orantılı. Projenin para destekçisi konumundaki DARPA'nın açıklaması, şu anda bu araştırmanın temel araştırma niteliğinde olduğu yönünde, ancak ileride askeri uygulamalarını görmek bizi şaşırtmayacaktır. Absolut Vodka'nın hazırladığı ve gelecek köpek yarışlarının nasıl olacağını resmettiği aşağıdaki video, sanki bugünün robotik araştırmalarının geleceğe izdüşümünü yansıtıyor: BigDog Cheetah'dan önce Boston Dynamics'in sükse yapmasını sağlayan proje DARPA tarafından desteklenen BigDog idi. Köpekten ve dağ keçilerinden esinlenilerek tasarlanan bu robotun temel amacı askerlerin sırt çantalarını hafifletmek. Tekmeleseniz, ittirseniz, ve zorlu yüzeylerde yürüse bile dört bacaklı yapısı sayesinde sendelemesine karşılık tekrar dengesini kazanıp düşmemeyi başarabiliyor. Üstelik 35 derece eğime kadar tırmanma yetisine ve 150 kilograma kadar taşıma kapasitesine sahip . Aşağıda viral haline gelmiş videoyu keyifle izleyebilirsiniz . Ancak öncesinde sesi kısmanızı öneriyorum, çünkü arı saldırısına uğramışcasına yüksek sesli ve rahatsız edici bir motor gürültüsü duyacaksınız: BigDog saatte 10 kilometre hızla koşabiliyor, ancak koşarken denge problemleri yaşıyor. Henüz BigDog yerden kendi başına da kalkmayı beceremiyor. Gelecek nesillerinde bu robotların bel veya omuz eklemlerinin de olması planlanıyor. Bu sayede robot bacaklarını vücudunun altına alabilecek. Üzerinde çalıştıkları elektrik motoru ise sadece 10 dakika dayanabiliyor ve ne yazık ki sağladığı güç BigDog'un gerçek benzin motorundan daha az. Hibrit bir sistem ile, elektrik ve benzin motoru arasında geçiş yaparak sessizlik ve operasyon süresi arasında takas yapılabilecek. Lazer sensörleri ile çalışan LIDAR sistemi kullanılarak önündeki insanı takip edebilen bu robot tarafından takip edildiğinizi düşünsenize; insanın korkudan tüyleri ürperiyor. Aşağıdaki videoda, BigDog'un geçirdiği test evrelerini seyredebilirsiniz: Alphadog BigDog ne kadar havalı olsa da, sınırlı ağırlık taşıyabilme kapasitesi, yürüme mesafesi ve çıkardığı korkunç gürültü onun gerçek askeri uygulamalarda kullanılmasını olanaksız kılıyor. Bu sebeple Boston Dynamics'in Eylül 2011'de tanıttığı yeni robotu AlphaDog, BigDog'un hem hormonlusu, hem sessizi. AlphaDog şu haliyle bir katırı andırıyor (Şekil 6). Amacı BigDog gibi askerlerin alet edevatlarını taşıması. Yinelemek gerekirse, en önemli özelliği BigDog kadar gürültü yapmaması. Bu yüzden düşman mevzilerinde daha az farkedilebilir olma yolunda bir adım atılmış. Hemen videoyu seyredelim, arkasından robotun şaşırtıcı özelliklerine geçeceğiz: Zorlu yüzeylerde yürüyebilen bu robot yaklaşık 180 kilogram taşıma kapasitesine sahip ve 32 kilometrelik bir rotayı 24 saat gidebilecek kadar benzin taşıyor . Bir sürücüye sahip değil, çünkü önündeki askeri görme ve onu takip etme becerisine sahip. Ayrıca hedeflenen noktalaya GPS ve yakın mesafe sensörleri sayesinde ilerleyebiliyor. 30 ayda tamamlanan bu robot 32 milyon dolara mal olmuş durumda. Eğer küçük bir birlikteki her bir askerin sırtından 23 kilogram yük azaltsa, savaş yaralanmalarını ve yorulmaları azaltacağını ve askerlerin savaş etkinliğini arttıracağını söylemek yanlış olmaz. Düşse bile kendi başına kalkma özelliğine sahip bir robot olsa da, bu koşma gösterisi sırasında iki insanın robotu itip kakmalarının AlphaDog'u hiç etkilemediğini görüyorsunuz. Robot etiğine ihtiyaç duymaya başladığımız günler yaklaşıyor mu dersiniz?


Tıp ve teknolojinin kesiştiği noktada cerrahi robotlar parlamaya başladı. Henüz robotlara ameliyatlarımızı tamamen devredecek kadar güvenmesek de, robotlar doktorlara yardım etmekten onları eğitmeye kadar geniş bir yelpazeye yayılmış görevleri çoktan üstlenmiş durumdalar. Bu yazımızda ameliyathanelerde kullanılan robotları inceleyeceğiz. Amerikan Sağlık Araştırmaları ve Kalite Kurumu tarafından yapılan bir araştırmaya göre Amerika'da sadece bir yıl içerisinde (2000), ameliyat sonrası enfeksiyonları, ameliyatlarda unutulan yabancı cisimler, tekrar açılan ameliyat yaraları ve ameliyat sonrası kanamaları gibi bazı cerrahi komplikasyonlardan dolayı 2.4 milyon gün fazladan hastane konaklaması, 9.3 milyar dolar fazladan tedavi masrafı ve 32.000 adet ölüm vakası gerçekleşmiş. Dudak uçuklatan bu rakamlar ortaya koyuyor ki sağlık sektöründe de hatalar yapılıyor ve bedelleri ağır olabiliyor. Buradan çıkarılacak dersler ve alınması gereken önlemler olduğu aşikar. Bu yazıda doktor kaynaklı hataları azaltmamıza yardımcı olacak robotlara göz atacağız. İşleyen demir ışıldar. Doktorlar da bir istisna değil. Özellikle de cerrahların, hem yeni çıkan ameliyat tekniklerine ve teknolojilerine alışmaları, hem de kendilerini formda tutabilmeleri için düzenli olarak idman yapmaları gerekiyor. Her ne kadar zaten işleri başlarından aşkın olsalar da , sadece hareketleri elleriyle tekrarlamaları değil, mümkünse cansız modeller veya simülasyonlar üzerinde çalışmaları gerekiyor. Ancak bu eski teknolojiler hem doktorlara gerekli olan geri beslemeyi vermekte yetersiz kalıyorlar, hem de -kabul etmek gerekiyor ki- can sıkıcılar. İşte bu noktada devreye robotlar giriyor. Cerrahi yetenekler kabaca iki bileşenden oluşuyor: teorik yetenekler ve pratik bilgiler . Teorik bilgi sınıflarda, okullarda öğreniliyor ve gene aynı yerlerde sınavlarla test ediliyor. Pratik yetenekleri değerlendirmek ise çok daha zor. Bunun için uygulama, demonstrasyon ve birinci elden tecrübe gerekiyor. 1800'lerden gelen cerrah yetiştirme felsefesi olan Birini izle, birini yap, birine öğret, metodu, yani uzun yıllar süren stajerlik-olgunluk-danışmanlık evreleri, doktorların ameliyatları gözleyip, yapıp, öğrencilerine öğretme sistemine dayalıydı. Her ne kadar bu yöntem yetenekli cerrahlar yetiştiriyor olsa da, zaman kaybına sebebiyet verdiğinden ve usta/çırak arasında gerçekleşen objektif olmayan bir değerlendirmeye tabi olduğundan çok da etkin bir yöntem olduğu söylenemez. Gelişen robotik cerrahi sistemleri ve tıbbi robotik destekli simülatörler ile cerrahların ameliyat hareketlerini kendileri analiz etmeleri ve objektif olarak değerlendirip cerrahi müdahele yeteneklerini geliştirmeleri mümkün. Bu tarz cerrahi eğitimler ve yardımcı sistemleri dört ana başlık altına toplayacağız. Birincisi, insanları ve çevreyi analiz edebilen sistemler. İkincisi, zenginleştirilmiş gerçeklik ile doktorları eğiten sistemler. Üçüncü çeşit sistemler ise robotların doktorlara yardımcı oldukları sistemler ve sonuncu sistemler robotların otonom olarak hastalara müdahelede bulundukları sistemler. Cerrahi müdaheleleri değerlendiren sistemler Cerrahi eğitim ve değerlendirmeleri daha etkin kılmak amacıyla, hareket tanıma ve beceri değerlendirme sistemleri ameliyathanelerde yerini almaya başladı. Genellikle kamera görüntülerini işleyen ve karmaşık ameliyat sekanslarını daha küçük parçalara ayırmaya dayanan bu sistemler, ameliyat hareketlerini doktorların yaraya dikiş atma, neşter vurma, kesme gibi daha küçük hareketlerine ayırıyor. Her hareket kümesi için oluşturulmuş matematiksel modeller, doktorun yaptığı müdahelelerle kıyaslanıyor ve sonuçta her hareket notlandırılıyor. Doğru sıralama izlenmediğinde veya hareketlerin rotası veya tutarlılığı zayıf olduğunda görüntülerden elde edilen verilere dayanarak, doktor düşük not alıyor. Bu yöntem doktorun robotik cerrahi kollarını kontrol ederken gösterdiği başarı için de uygulanıyor. Bu tarz bir objektif değerlendirmenin amacı standart işlemlerin her doktor nezdinde aynı uygulanmasının garantisini sağlamak. Stajerler eğitimlerinden sonra usta bir doktorun hareketleri ile kendi hareketlerini senkronize kıyaslayabiliyorlar (Şekil 1) ve bu sayede öğrenmeleri hızlanıyor. Cerrahi çevre için zenginleştirilmiş gerçeklik sistemleri Robotların hassasiyet ve keskinliğini, insan zekasıyla buluşturmak belki de en etkin ameliyat yöntemi. Bilgisayarların ve robotların dahil olduğu ameliyatlar insana daha fazla bilgi sağladığından, başarıyı artırıyor. Hastanın çalışılan bölgesinin üzerine bindirilmiş bir sanal tümör tomografisi ve doktorun kalbe müdahelesi sırasında doktorun eline gönderilen kuvvet geri beslemesi, cerrahın o anda sanki hasta gerçekmişcesine idman yapabilmesini sağlıyor. Bu tarz sistemler örneğimizdeki gibi genellikle grafik, ses ve kuvvet gibi geri beslemeler vererek, doktorun anlık gelişmelere ve şartlara uyum sağlayarak, çok daha gerçekçi bir ameliyat deneyimi edinmesini sağlıyorlar (Şekil 2). Bu sistemler tabii ki sadece idmanlarda değil aynı zamanda gerçek ameliyatlarda da kullanılıyor. Aşağıda bilgisayarlı tomografi görüntüsünün gerçek zamanlı bir video üzerine bindirilmesiyle gerçekleştirilen bir ameliyatı seyredebilirsiniz. Bu uygulamada da doktorun eline kuvvet geri beslemesi verilmesi yerine, zenginleştirilmiş gerçeklikle kuvvet ve renk değişimi arasındaki ilişkinin video görüntüsü üzerine yansıtılması gösteriliyor: Akıllı sensörlere ve manipülatörlere sahip robotlar insan doktorların görme zorlukları veya el titremesi gibi fizyolojik kısıtlamalarını giderici nitelikte. Kuvvet algılayıcı akıllı cerrahi robotlar daha güvenli ve etkin ameliyat imkanları sundukları için en deneyimli ve hünerli cerrahlar tarafından bile olumlu karşılanıyor. Bu aletler, dokundukları bölgelerdeki yerel dokunun oksijen doyumunu ölçerek hasar verilmesini engelliyorlar. Johns Hopkins Üniversitesi bu alanda yoğun faaliyet gösteren üniversitelerden . JHU Sabit-el Göz Robotu adı verilen bir robot, retina mikrocerrahisi sırasında doktor tarafından kontrol ediliyor. El titremesinin önüne geçen bu sistem doktorların nokta atışı yapmalarını sağlıyor. Böylece cerrahi alet, cerrahın belirlediği noktayı merkez alarak sadece belirli sınırlar çerçevesinde hareket edebiliyor ve el titremesinden dolayı göze verilebilecek olası bir zararın önüne geçilmiş oluyor. da Vinci Sırada tüm cerrahi robotlar arasında en meşhur robot var: da Vinci (Şekil 3). Bu ünü kazanmasının en büyük sebebi, minicik kıskaçları, son derece yüksek hassasiyeti ve fütüristik tasarımı. Da Vinci sistemi cerrahlara kontrol edebilecekleri robot kolları ve minicik mandalları sayesinde dar alanlarda yüksek bir hareket kabiliyeti imkanı veriyor. Bu da hastalar için daha küçük yarıklar ve daha çabuk iyileşme süreci, doktorlar için ise artık -kelime anlamıyla- hastanın içine girmek zorunda olmamak anlamına geliyor. Şu an için otonom özellikler sergilemese de doktorlardan şimdiden olumlu not almış durumda. Aşağıda bozuk para büyüklüğünde bir kağıt parçasından uçak yapan çılgın bir doktorun videosunu seyredebilirsiniz. Kağıdın büyüklüğünü ameliyatın sonunda gördüğünüz zaman şaşıracağınıza garanti veriyorum: Bu robotlar hakkında biraz bilgi vermek gerekirse: Da Vinci'nin tasarımcısı olan Intuitive Surgical 1995 yılında kuruldu ve kendi üretimi olan bu robotları hastanelere ve araştırma kurumlarına satıyor. Robotlar özellikle ürolojik, jinekolojik ameliyatlarda, kalp ve göğüs cerrahisinde, genel, kafa ve boyun ameliyatlarında kullanılıyor. 2011 yılının sonu itibariyle satılmış olan toplam 2132 adet da Vinci robotuyla 2011 yılında toplam 360.000 ameliyat yapıldığı rapor edilmiş. Bu robotların her biri 2 milyon dolar ediyor ve oldukça yüklü bir bakım giderine sahip. Robotlarla kalp ameliyatı Dünyanın en zorlu ve en hassas ameliyatları sayılan beyin ve kalp ameliyatları söz konusu olduğu zaman robot kullanımı konusunda durum değişebilir. Düzensiz kalp atışından muzdarip bir hasta olduğunuzu ve damarlarınızdan geçip kalp odacığınıza giren bir kateter ile kalp dokunuzun dağlanmasını ve sizi iyileştirecek bir yara bırakmasını gerektiren bir tedavi göreceğinizi hayal edin? Bu tarz karmaşık ve zorlu bir ameliyatta kalbinizi bir robota mı yoksa bir insana mı teslim etmeyi tercih edersiniz? Bu soru sizi ameliyat edecek doktorlara sorulduğu zaman alacağınız yanıt ise belli, doktorlar robotları kullanmayı tercih ediyor! Şu anda bu tarz bir sondalama operasyonu için doktorların yetenek ve hassasiyetine muhtacız. Bacak damarından hastaya sokulan sert ancak esnek bir kateter, kalbe kadar yönlendirilmek zorunda. Sondanın arkasından iterek ön tarafını kontrol etmeye çalıştığınız oldukça zorlu bir süreçten bahsediyoruz. Doktorları bu sancılı operasyondan kurtaracak robot olan Niobe'nin tasarımcısı Stereotaxis firması, bu robotun hem elle hem de otomatik olarak kontrol edilebileceğini söylüyor . Robotu damara soktuktan sonra, kateterin ön tarafındaki metal ucu (Şekil 4), dışarıdan sağlanan bir manyetizma sayesinde kontrol edebiliyorsunuz (Şekil 5). Bu süreç içerisinde Niobe kalbin odacıklarının haritasını çıkarıyor ve bilgisayarda kalbin topografik bir resmini oluşturuyor. Cerrah istediği zaman kontrolü tekrar eline almakta ve süreci kendi yönetmekte serbest. Yaratılan haritadan ve Niobe'nin kalbin tüm elektrofizyolojik bilgisini elektrotları sayesinde toplamasından sonra kardiyolog, hangi bölgenin sorunlu davranış sergilediğine karar veriyor. Doktorun elinde bu aşamada iki seçenek var: Birincisi, doktor bilgisayarda belirlediği koordinatlara robotu gönderebilir ve robot oraya kendi başına gider, veya robotu bir çubuk vasıtasıyla kendi elleriyle istediği bölgeye yönlendirir. Daha sonra geleneksel sondalarda olduğu gibi robot sıcaklık yayarak belirlenen bölgeyi dağlar ve tedavi sonlanır. Niobe'nin avantajları bu kadarla da sınırlı değil. Ucu ve birkaç ince metal halkası dışında, sonda normal sondalardan daha yumuşak (Şekil 6) ve bu sebeple kalpte oluşturacağı komplikasyonlar da azaltılmış oluyor. Ayrıca normal bir sondalama ve kateteri ilerletme işlemleri sırasında, düzenli olarak kalbin ve kateterin gerçek zamanlı röntgeninin çekilmesi gerekiyor. Bu operasyonu elle yapan doktorlar kurşun ve çok ağır bir gömlek giyerek yarı eğilmiş bir vaziyette uzunca süre durmak zorunda kalıyorlar. Üstelik X-ışınlarına maruz kalmamaya özen göstermek zorundalar. Ancak Niobe sayesinde doktor odadan dışarı çıkabiliyor ve tüm süreci uzaktan kumanda edebiliyor. Hansen Medical'in robotu olan Sensei ise motorları vasıtasıyla kendi başına itme ve bükülme işlemlerini halledebiliyor. Niobe'ye kıyasla çok daha ucuz, çünkü Niobe'nin aksine, tüm odaya manyetik enerji yayan bir sisteme ihtiyaç duymuyor. Bu sebeple de tüm hastaneyi, odanın manyetik etkilerinden arındırmaya gerek kalmadığından maliyetler de haliyle düşüyor. Her iki sistemin de bir zayıf noktaları var, o da insan faktörünün her halükarda devrede olması. Doktorlar sistemleri ve ne kadar kuvvet uygulamaları gerektiğini öğrenene kadar bir süre tehlikeli operasyonlar çıkarabiliyorlar. Yani oluşabilecek komplikasyonların suçlarını sadece robotlarda değil, biraz da doktorlarda aramak gerekiyor. Ancak doktorlar bu aletleri kullanabilmek için düzenli olarak eğitimler alıyorlar ve simülasyonlar yapıyorlar. Cerrahların ve öğrencilerin farklı ameliyat robotlarını kullanarak nasıl idman yaptıklarını merak ediyorsanız size birkaç örnek vereyim. : Raven Artık insanlarla robotların beraber bir hasta üzerinde paylaşımlı ameliyat yapma zamanı geldi. Zorlu bir müdahelenin belli parçalarını robotlar için otomatize ederek cerrahın yükünü azaltmak veya cerrahın niyetinden hangi aleti kullacağını tahmin etmek mümkün. Bu sayede ikiden fazla kol kullanılabilir. Da Vinci robotunun 4 adet kolu olsa da (3 tanesi aletleri tutmak, 1 tanesi ise kamerayı yakınlaştırmak üzere tasarlanmımş), iki tanesi doktor tarafından kullanılıyor, bu yüzden üçüncü kol genellikle atıl duruyor . Vaşington Üniversitesi'nin Raven Sistemi (Şekil 7) uzaktan ameliyat için kullanılan bir cerrahi robot. Raven mobil bir laparoskopik ameliyat robotu. Parçalanıp birleştirilebilen bir yapıya sahip olan bu robotun en büyük avantajı diğer ticari robotlara (500kg) kıyasla daha hafif olması (23 kg). Bu yüzden acil yardım gerektiren bölgeler için biçilmiş kaftan. Uzaktan ameliyat deneyleri, denizaltıya yerleştirilmiş veya çölün kavurucu rüzgarları ve sıcağına konuşlandırılmış bir Raven robotu ve uzakta güvenlikte onu kontrol eden bir cerrah tarafından gerçekleştiriliyor. Uydu veya internet üzerinden gönderilen komutlar ve sensör geri beslemeleriyle operasyonu yapmak mümkün. Bağlantıdaki gecikmeler, aynı anda birden fazla cerrahın farklı lokasyonlardan ameliyatı yapmaları ve bu cerrahların nasıl eğitilecekleri araştırma konularını oluşturuyor. Tıbbi otonom robotlar Söz konusu insan sağlığı olunca, teknoloji düşkünleri bile otonom robotlar konusunda durup düşünüp, geleneksel yöntemleri tercih edebiliyorlar. Birazdan ele alacağımız robotlar zorlu ameliyatları yapmayacaklar tabii ki, ancak basit ve rutin tıbbi müdaheleleri gerçekleştirerek doktorlara ve hastalara zaman kazandırmaları mümkün. Örneğin, Bloodbot bir kol, kolun ucuna bağlı olan bir iğne ve sondadan ibaret (Şekil 8). Girebileceği damarı bulabilmek için kolunuzun üzerindeki en yumuşak noktayı arıyor, ki her insanın damar yerleşimi farklı farklıdır, bu yüzden de en zorlu aşama bu. Daha sonra bir miktar ilerleyip damarın içerisinde kalarak kanınızı emiyor. Deneylerin %78'inde başarı sağlandığı iddia ediliyor, ancak esas ben kalan %22'nin bir uçtan girip diğer uçtan çıkmış olabilecek bir iğneye nasıl tepki verdiklerini merak ediyorum. Zaten 2001'den sonra projeye devam edilmediğini görüyoruz... Başka bir araştırmada da, Duke Üniversitesi bilim insanları ultrason verileri kullanarak biyopsi yapabilen tamamen otonom bir robot kolu tasarladılar. İnsanlarda olmasa da, deney için kullandıkları ölü hindilerde başarılı sonuçlar elde ettiler . Hindi kullanılmasının sebebi, insan etine olan benzerliği ve ultrasonda benzer özellikler göstermeleri. Deneylerin %93'ünde robot, hindi prostatının sekiz farklı noktasına başarıyla ulaşabildi. Farkettiğiniz üzere ciddiye alınabilecek otonom robotlar, henüz ameliyathanelere girebilmiş değil. Ancak başlamak bitirmenin yarısıdır! Robotlarla tıp pek mi mükemmel? Robotların her zaman hastalar için daha iyi sonuçlar verdiğini söylemek de doğru değil . Henüz robotlu tedavinin, prostat kanseri tedavisinde geleneksel yöntemlere göre daha iyi sonuçlar verdiği kanıtlanamadı. Hatta istatistiksel verilere bakılacak olursa daha çok bel gevşekliği ve iktidarsızlık vakaları gözlemlenmiş. Olaylar bununla da kalmıyor. Nisan 2012'de da Vinci'nin de üreticisi olan Intuitive Surgical şirketine, New York şehrinde vuku bulan bir ölüm olayından dolayı dava açıldı . Dava sahibi Gilmore McCalla 2010 yılında 24 yaşındaki kızının histerektomi ameliyatı sırasında, robotun bir damarda ve bağırsaklarda yanığa sebebiyet vererek iki hafta sonra ölümüne neden olduğunu iddia etti. Da Vinci robotunun tasarım kusurundan, yalıtılmamış ameliyat kollarından ve sağlıklı iç organ ve dokulara sıçrayabilecek elektrik akımlarından dolayı kaynaklandığını savunan aile, ayrıca doğru eğitimi almamış doktorların ve Intuitive Surgery'nin de robotun komplikasyonlarıyla ilgili yeterli testleri gerçekleştirmediğini iddia etti. Ayrıca üretici firmanın bazı komplikasyon raporlarını hasıraltı ettiğini ve da Vinci'yi sattığı hastanelere de robotun yeteneklerini kapasitesinin üzerinde övmesinden yakındı. Her ne kadar kesikler robotla yapıldığı zaman daha ufak olsa da, robotların yardımcı olduğu ameliyatlar geleneksel ameliyatların iki katı kadar daha uzun sürebiliyor. Ayrıca hastalar veya sigorta şirketlerinin standart bedelin üzerine ödemeleri gereken binlerce dolar fark oluyor. Sadece daha havalı olduğu için bu robotlar tarafından ameliyat edilmek istediğini söyleyen hasta sayısı hiç de az değil . Beklenenin tersine, bazı hastalar doktorun odada olup olmamasını bile umursamıyor (Şekil 9). Yan odadan kolları kontrol eden bir doktoru tercih ediyorlar. Hatta bazı doktorlar, hastaların kendilerini sorguladıklarını ve eğer robotları yoksa başka doktora gittiklerini söylüyorlar. Bu sebeple, robotlara milyonlarca dolar harcayıp, sonra da hastanelerinin reklamlarını yapan iş adamlarına ileride sıkça rastlayacağız. Sonuç olarak her yeni gelişen teknolojinin artıları ve eksileri olduğu gibi, cerrahi robotların da avantaj ve dezavantajları var. Belli ki bu konuyu açıklığa kavuşturabilmek için, gıda ve ilaçlarda olduğu gibi, uzun süreli istatistikler ve testler öngören devlet kontrollü denetleme kurumlarına ihtiyacımız var. O gün gelene kadar karar mekanizmaları tamamen doktorların ve hastanelerin ellerine teslim...


Başlık garip gelebilir; ama araştırmanın sonucu tam olarak da böyle. Tabi buradaki yatırım yapma biyolojik bir yatırımı kastediyor ve evrimsel antropolojik bir hipoteze işaret ediyor. Eski Türk filmlerinin bazı klişelerini hatırlayalım: Kızlar ağa ile ya da zengin bir çocuk ile evlendirilmeye çalışılır. Kimi zaman sevdiği adam sırf fakir diye kız verilmez. Ya da tam tersi: Zengin çocuk fakir kızı sever, ama babası kızdan ve ailesinden şüphelenir. Kızlarına zengin bir koca bul diyen anneler de vardır hatta. Bir de tarihi düşünün: Osmanlı padişahları pek çok kez evlenmişlerdir ama saraya ortak bir aile çıkmaması için evliliklerini Türk ailelerin kızlarıyla yapmamışlardır. Başka coğrafyalarda başka çağlarda kızını bir prens ya da hakanla evlendirerek o prensin, hakanın ülkesinden koruma, imtiyaz alan devletlere de rastlayabiliriz. Tamam, kabul ediyorum, varsayımsal konuşuyorum belki ama ben bunu söyledim diye bana kızmayın. Kız verme aracılığıyla sosyal statü değişimi özellikle ataerkil ve çok eşliliğin yaygın olduğu toplumlarda rastlanan bir gerçek. Peki... Sizce bu durum kız ve erkek doğum oranlarına etki edecek evimsel bir gelişime sebep olmuş mudur? 1970'li yıllarda kızıl geyiklerin beslenme olanakları ile kız/erkek yavrulamaları arasında bir ilişki olduğunu düşünen araştırmacılar beslenme olanakları zayıf olan kızıl geyiklerin dişi yavruladığını, ve olanakları iyi olan kızıl geyikler için de tersinin geçerli olduğunu, yani daha çok erkek yavruladığını buldular. Buna bir açıklama getirmek isteyen ekolojist Robert Trivers ve matematikçi Dan Willard, 1973'te kendi isimleriyle Trivers-Willard hipotezi olarak anılan hipotezi ortaya attılar ve yoksul aileler kız çocuğuna, zengin aileler erkek çocuğuna yatırım yapıyor olabilir, çünkü kız çocuğu yoksul aile için statü değiştirme şansı yaratır dediler (1). Başka bir deyişle evrimsel seçilim sürecinde kızlarına iyi yatırım yapabilmiş olan 'güçsüz' aileler, kızlarının güçlü bir aileye gelin olma yoluyla statü değiştirerek hayatta kalma olasılıklarını arttırıyor ve bu sayede nesillerini sürdürüyor. Bu da dişi yavru sahibi olan ve üstelik ona iyi yatırım yapabilen ailelerin soy devamlılığı konusunda bir avantaja sahip olması anlamına geliyor. Trivers ve Willard'ın bu hipotezi önce bazı başka gözlemsel çalışmalarla desteklendi. Statünün farklı anlamlar ifade ettiği farklı türlerde ise varyasyonlar arandı. Nitekim makaklar üzerine yapılan bir çalışmada da benzer bulgulara rastladılar: Baskın olmayan makak dişilerinde dişi yavrulama oranı yüksekken, baskın makak dişilerinin ise daha çok erkek yavrusu oluyordu. 2001 yılında Larson ve arkadaşları ise Trivers ve Willard'ı biyolojik bulgularla desteklediler. Araştırmacılar büyükbaş hayvanlarda kanda dolaşan yüksek seviye glukozun erkek blastosistlerin hayatta kalma şansını arttırdıklarını bularak Trivers ve Willard hipotezinin biyolojik mekanizmasını örneklendirdiler (2). Trivers-Willard'ın hipotezi, özellikle erkeklerin çok eşli olduğu türler/toplumlar için ortaya atılmıştı. Hipoteze göre bu türlerde zengin erkekler pek çok eş sahibi iken, fakir erkekler ya bir eşe sahiptir, ya da hiç eşleşemez. Öte yandan zengin erkekler pek çok dişiyle eşleşirler. Dişiler, yoksul ailenin statü değiştirme ya da hayatta kalabilmesi için anahtar rolü oynar. 2006 yılında Hindistan'daki 1.1 milyon hanede yapılan bir araştırma annelerin eğitim durumu ile erkek çocuk sahibi olma arasındaki ilişkiyi ortaya koydu. 2007 yılında Columbia Üniversitesi'ndeki araştırmacılar, 48 milyon doğumu ve 310.000 çocuk ölümünü masaya yatırdılar ve evli, iyi eğitilmiş ve genç annelerin daha çok erkek çocuk doğurduğunu, erkek bebek ölümlerinde ise evlenmemiş, genç annelerin öne çıktığı sonuçlarına ulaştı . Zira Trivers-Willard'ın varsayımları geçerli olmadığında sonuçlar tutarsız da olabiliyor. Sözgelimi Cameron ve Dalerum, Forbes'un milyarder listesi için de aynı şeyin geçerli olup olmadığına baktılar: Ortada bir ilişki yoktu (3). Haziran ayında yayınlanan bir çalışma, Trivers-Willard'ın hipotezini insan türü için de doğrular nitelikte. American Journal of Physical Anthropology dergisinde yayınlanan, Michigan Eyalet Üniversitesi'nden Masako Fujita liderliğinde yürütülen çalışma, erkeklerin çok eşli olduğu Kenya kasabalarında 83 anneden alınan süt örnekleri üzerine yapılan bir incelemeyi içeriyordu (4)(5). Nature dergisinde de yayınlanan araştırmanın sonuçları ilgi çekici: Yoksul annelerin kız çocukları olduğunda verdikleri süt, erkek çocukları olduğunda verdikleri sütten besin değeri ve yağ içeriği açısından daha zengindi. Kanımca Fujita'nın çalışması daha pek çok topluma uygulanarak enteresan bulgulara ulaşılabilir. Özellikle Türkiye'de bu durumun nasıl olduğunu da merak etmiyor değilim. Notlar: (1) İlgili yayın: Trivers, R.L., & Willard, D.E. (1973). Natural selection of parental ability to vary the sex ratio of offspring. Science, 179: 90 92. (2) Larson, M. et al. (2001). Sexual Dimorphism among Bovine Embryos in Their Ability to Make the Transition to Expanded Blastocyst and in the Expression of the Signaling Molecule IFN- . Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 98:17; 9677 9682 (3) http://www.plosone.org/article/info:doi/10.1371/journal.pone.0004195 (4) Anthropology: Rich milk for poor girls. Nature, 07 June 2012 (5) İlgili yayın: Masako Fujita, Eric Roth, Yun-Jia Lo, Carolyn Hurst, Jennifer Vollner, Ashley Kendell. In poor families, mothers' milk is richer for daughters than sons: A test of Trivers-Willard hypothesis in agropastoral settlements in Northern Kenya. American Journal of Physical Anthropology, 2012


Kana enjekte edilen ilaçların hastalıklı hücrelere adrese teslim ve nokta atışı ulaştığı zamanların eşiğindeyiz. Bizleri gereksiz bıçakaltı işlemlerden ve ilaçların yan etkilerinden koruyacak, bakteri ve nano robotların insanların iyiliği için işbirliği yaptıkları tıbbi yöntemleri inceleyeceğiz. Askerleri küçültüp mikro boyutlara getirebilecek teknolojinin sırrına sahip bilim adamı Jan Benes, CIA ajanlarının yardımıyla SSCB'den kaçar. Ancak bu esnada profesörü Amerika'ya götüren konvoy KGB ajanları tarafında saldırıya uğrar. Kafasına darbe alan Benes'nin beyninde ne yazık ki bir pıhtı oluşur. Bir grup bilim adamı ve teçhizatlı askerler Benes'nin beynindeki tıkanıklığı açmak için küçültülerek profesörün beynine doğru yola çıkarlar. Bu görevi başarıp tekrar eski boyutlarına dönmek için sadece bir saatleri vardır. Bir bilim kurgu filmi olan Olağanüstü Yolculuk'un , minik bir geminin insan vücudundaki hastalıklarla savaşmasının kurgulandığı 1966 yapımlı senaryosunu okudunuz. Bundan neredeyse 40 yıl sonra Kanada'nın Montreal Politeknik Üniversitesi araştırmacıları aynı hedefe ulaşmak için kolları sıvadılar. Bu tarz bir gemi yaratmak için 70li ve 80li yılların klişe bilim kurgu teknolojisi olan küçültücü lazer ışınlarını kullanmadılar. İzledikleri yöntem nanoteknoloji sayesinde ürettikleri mikroskopik aletleri damarlarımız içerisine vererek, doğrudan hastalığın merkezine yönlendirme üzerine kurulu. Bu sıradışı yöntemle ilaçların kanserli dokulara adrese teslim gönderilmesi ve böylece sağlıklı hücrelerin bundan zarar görmemesi mümkün. Ayrıca ameliyatsız, kesiksiz ve kansız bir işlem. Özellikle kanser tedavisi başta olmak üzere, neredeyse tüm tıbbi yöntemleri kökten değiştirebilecek olan bu yaklaşımın 2008'den 2012 yılına kadar gelişimine göz atacağız. Makaledeki tüm gelişmelerin arkasında yatan beyin Kanada Montreal Politeknik Üniversitesi bilgisayar mühendisliği profesörü Sylvain Martel. Martel'in araştırmalarının temelinde yatan teknik aslında basit bir nakliyat işini andırıyor. Damarlarımızdaki kan içerisinde rahatça dolaşan bir bakteri kirala, ilaçları bakteriye yükle, hastalığın adresini ver ve nakliyat sonlandığında bakteriyle işin bitsin. Ancak ne yazık ki bakteriler kredi kartı kabul etmiyorlar. Bu yüzden Profesör Martel, oldukça sıradışı bir fikir geliştiriyor. Kanda yüzebilen, canlı bakterileri alarak onlara mikroskopik boncuklar ekliyor. Bu boncuklar yük taşımak için ideal boyutlarda. Bu sayede bakterileri birer kamyonete çeviriyor. Martel'den önce de bu fikir vardı, ancak diğer bilim insanları bu bakterilerin kendi kendilerine yüzme özelliklerinden faydalanmaya çalışıyorlardı. Martel'in sıradışı fikri ise, bu minik kamyonları manyetik rezonans görüntüleme yardımıyla kendi kontrolüyle sürüyor olmasıydı. Bunun için Martel doğal halinde manyetik zerreler barındıran bakteriler kullanmayı düşündü. Doğada bu zerreler bakterilerin derin sularda oksijenden uzaklaşacakları şekilde ilerlemelerine yardımcı oluyorlar. Aynen bir pusulanın iğnesinin doğrultusunu kullanma prensibimiz gibi. İşte bu noktada MRI aleti devreye giriyor. MRI ile yaratılacak yapay manyetik alan sayesinde bu bakterilerin istenilen doğrultuda ilerlemesi sağlanıyor. Bu sebeple Martel bu bakterilerini nanobot olarak nitelendiriyor. Bahsi geçen bakteriler flagella adındaki kuyruklara sahip ve hızlı bir şekilde kan içerisinde yüzebiliyorlar. Her bir bakteri iki mikron çapında olduğundan insan vücudundaki en küçük damara bile rahatça sığabiliyor. 2008 yılında 150 nanometre büyüklüğünde olan bu römork boncuklarıyla ilk olarak antikor hücreleri taşımak üzere tasarlandı. Doğadan esinlenmekten de öte, doğayı kullanan bu yöntemde temel amaçlardan biri de boncuk hacminin büyütülmesi. Bu boncukların boyutlarının büyümesi daha çok madde taşınabilmesi anlamına geliyor. Yani kamyondan, tıra geçiş yapmak gibi. Sonuç: Deneylerde saniyede 10 santimetre ilerleyen bakterilerle, bir domuzun şahdamarında 1.5 milimetrelik bir boncuğu taşıtmayı başardı . Bu bakterilerin bir dezavantajı, geniş damarlarda kendi başlarına yüzemiyor oluşları. Debiye karşı koyabilecek kadar kuvvetli değiller. Bu yüzden araştırmacılar bakterileri de içinde taşıyacak büyüklükte manyetik olarak kontrol edilebilen bir aracı hastalıklı bölgeye kadar taşımayı önerdiler. Bir çeşit polimerden yapılan bu araç bakterileri salıverdikten sonra kanda çözünüyor. İçerdiği nano taneciklerle kontrol edilebilen bu araç saniyede yaklaşık 200 mikron hızla ilerleyebiliyor ve saniyede 30 defa yönü değiştirilebiliyor . Bu araştırmaya gelen eleştiriler kanda çözünen manyetik partiküllerin nasıl kandan uzaklaştırılacakları ve bakterilerin hedefe ulaşmadan vücudun bağışıklık sistemi tarafından yok edilip edilmeyeceği üzerine. Ancak Mantel deneylerde çıkan sorunçların bu tarz bir durumu yansıtmadığı ve bakterilerin bağışıklık sistemi tarafından zaten henüz tanınmadığı için nanobotların rahatlıkla hedefe ulaşacak kadar vakitleri olduğu yönünde görüş bildiriyor. Bakteriler illa gerekli mi? Peki ama bu nanobotlar neden bakterilere ihtiyaç duyuyor? Neden bilim insanları kendi pervanelerine sahip robotlarla antikorları veya ilaçları hasta bölgelere taşıyacak bir düzenek tasarlamıyorlar? Aslında bu mümkün. Bu tarz robotlar zaten tasarlanmış durumda. Ancak sorun bu robotlara gerekli olan gücü sağlayacak bir düzeneğin henüz keşfedilmemiş olması. Ayrıca, büyük çaplı sistemlerde etkin olan tahrik sistemleri ve yüzme hareketlerinin mikro çaplı sistemlerde çok daha karmaşık olması. Bu sebeple robotları kontrol etmek oldukça güçleşiyor. İşte bu yüzden işinin ehli olan ve milyonlarca yıldır en iyi bildiği işi yapan bakteriler kullanılıyor. Seçilen bakteri, MC-1 adı verilen, dönen kırbaçımsı kuyruğu sayesinde çoğu türden 10 kat daha hızlı yüzebilen, ve saniyede 200 mikrometre hızlara çıkabilen bir bakteri. Aynı grubun 2009 yılında sıçanlar üzerinde yaptığı deneylerde 50 mikrolitrelik bakteri içeren bir çözeltiyi enjekte ettiklerini ve ne bakterilerin hayvanlara zarar verdiğini, ne de bakterilerin genel olarak zarar gördüğü gözlenmiş. Zehirlenmeye sebebiyet vermeden yaklaşık 40 dakika sonra kan içerisinde öldükleri ve daha sonra da bağışıklık sistemi tarafından temizlendiği belirtilmiş . Bakterileri robota dönüştürmek 2010 yılında aynı araştırma ekibi bu sefer akıllara zarar bir demonstrasyona imza atıyorlar. Bakterileri mikro-manipülasyon işleri için kullanıp mikro-robotları sürmelerini sağlıyorlar. Bu deneyin sonunda bize göstermek istedikleri şey, bu bakterilerin sadece basit nakliyat işleri için kullanmak zorunda olmadıkları. Eğer doğru şekilde kontrol edilebilirlerse, ilaç taşımanın yanında patojenleri algılamakta, farmakolojik ve genetik testleri bulundukları yerde ifşa edebilecek mikro laboratuvarlar inşa etmekte bakterileri kullanmanın mümkün olabileceğini kanıtlamak istiyorlar. Bunun için de bakterilere Mısır'daki Djoser piramidini örnek alan bir mikro-piramit inşa ettiriyorlar. 5000 bakterisinin bir sürü halinde çalıştıkları ve sadece minik epoksi tuğlalar kullarak 15 dakikada bir piramit oluşturdukları videoyu aşağıda seyredebilirsiniz : Her bir bakteri 4 pikoNewtonluk kuvvet uygulayabilecek kuyruk organellerine sahip. Tek başına küçük olmasına karşın 5000 tanesini birlikte çalıştırdığınız zaman bir piramit yaptırabiliyorsunuz. Hayvanlar üzerindeki ilk klinik deneyler 2011 yılının başında Mantel ve ekibi, hazırladıkları tüm sistemi gerçek anlamda ilk kez bir canlıda denediler, tek bir farkla bu kez bakterileri es geçtiler. MRI kullanarak yönlendirdikleri bir mikro taşıyıcı sistemi karaciğerinde tümör olan bir tavşana doxorubicin adlı bir kemoterapi ilacı taşımak için kullandılar. Bu taşıyıcı sistem iddia edildiği gibi vücut içerisinde yok olacak cinste bir polimerden üretilmişti. Polimerin tasarımı, farklı hızlarda çözünecek şekilde yapılmıştı, böylece yeterli dozda ilaç iletimi sağlanıyordu. Her bir taşıyıcının yüzde otuzu manyetik nano taneciklerken kalan yüzde yetmişi ilaçtı. Mantel sadece kemoterapi değil, radyoterapi ilaçları olan radyoaktif maddelerin de iletiminin mümkün olduğunu belirtti . Bazı kan damarları Y şeklinde çatallandıklarından geleneksel ilaç iletim sistemlerinin yaklaşık yüzde 50 ihtimalle tümörlü dokunun olduğu yöne, yüzde 50 ihtimalle de karaciğerin alakasız bir bölgesine gidip yan etkiye sebebiyet veriyorlar. İşte Mantel'in bu sistemi manyetik kontrolü sayesinde hiçbir çatallanmadan etkilenmeyecek bir özelliğe sahip olduğu için fark yaratıyor. Ayrıca hiçbir kan damarına zarar vermiyor. Geleneksel kemoterapide kateter ile yapılan bir ilaç sevkiyatı, kateterin tümöre çok yaklaşıncaya kadar karaciğerin dibine kadar sokulması ve bu sırada da tabii ki bir çok damara zarar verilmesi anlamına geliyor. Bu sebeple de hastalar günlerce, hatta haftalarca damarlarının iyileşmesini bekliyorlar ki, yeni bir doz daha alabilsinler. Ancak manyetik mikrotaşıyıcı robotlar kullanıldığında, sondanın damarlara bu kadar yakınlaşmasına gerek kalmıyor. Zarar görmeyen damarlar sayesinde de hasta arka arkaya günler içerisinde birçok dozu az az ancak hızlı bir şekilde alabiliyor. Bu şekilde de kimyasal zehirlenmelerin önüne geçiliyor. Ekip, 2011 yılının sonunda tekrar bakterili nanobot sisteminin testlerine yöneldi. Ancak Mantel'in görüşüne göre bu metodlar her ne kadar hayvanlar üzerinde etkili olsa da pratik hayatımızdaki uygulamalarından 4-7 yıl uzaktayız. Not: Konuyla ilgili daha fazla bilgi sahibi olmak isteyenlere Sylvian Mantel'in İngilizce altyazılı Fransızca bir TEDx sunumunu seyretmelerini öneriyorum.


Jaluzinin yarı açık kanatları arasından geçen akşamüstü güneşinin amber rengi ışığı elindeki viski bardağına vururken Dedektif Joe McNash purosundan derin bir nefes çekti. Çok sıcak diye düşünürken önündeki kağıtlara göz attı. Ona katilin kim olduğunu söyleyecek ipucu onlarca rakam, işaret ve bilinmeyen arasında duruyordu; son derece emindi bundan. Viskisinden büyük bir yudum almak için bardağı kaldırdığında göz göze geldi kapıdaki kızılla. Ne zamandır orda durduğunu bilemediği kadın kendinden emin adımlarla yürüyüp masasının karşısındaki deri koltuğa oturdu. Kısa ve kat kat kesilmiş kırmızı saçları, uzun boyu ve saçlarından da kırmızı dudakları ile dedektifi hemen etkilemişti. Kadın güneş gözlüğünü çıkartıp konuştu: Dedektif McNash? Benim Joe, benim adım da Rose, Rose Jewel. Kocam iki ay önce bir anda nedensiz kayboldu. Senden onu bulmanı istiyorum. Ararım, ama hizmetlerim size pahalıya mal olur Bayan Jewel Çok zenginim, lütfen parayı düşünme. En hızlı şekilde bulmanı istiyorum onu. Kolay, bana yeterince veri sağlarsanız matematiksel bir model yaratıp kocanızın bulunma ihtimali yüksek coğrafi alanları belirleyebilirim size. Lütfen ne gerekiyorsa yapın Bay McNash, size minnettar kalırım Lütfen, Joe de bana Peki, sen de bana Rose de Kadın son cümlesini flörtöz bir gülümseme ile söylemişti. Kocasını bulsam bile bu kadının integralimi almak isterim, ne zamandır asal sayılar gibi yalnızım zaten diye geçirdi içinden dedektif, kadının binomial dağılım gibi eğrisi olan dudaklarına bakarken Matematik sayesinde suçlu yakalamak Neyi bildirir sayılar Neyi Bildirmeli Yaklaşan nedir size Uzaklaşan nedir bizden Nazım Hikmet Yukarıda okuduğunuz satırlar sanki bir Mike Hammer romanından fırlamış gibi dursa da içindeki matematik terimleri insanın kafasını karıştırıyor. Mike Hammer'ın ne işi var integral ile, türev ile? Dedektifler iz sürer, sorgulama ile bilgi toplar ve ellerinde silahlar ile suıçlu kovalarlar. Hangi dedektif veya suçla savaşan devlet organı matematik kullanır ki? O yüzden 23 Ocak 2005'te CBS'te yayına giren dizinin plot bölümünüm izleyicicleri muhtemelen yok artık demişlerdir seyrettikleri karşısında. Önce FBI ajanı Don Eppes'i görürüz, masasının üzerine yaydığı Los Angeles haritası üzerinde düşünceli bir şekilde göz gezdirmektedir. Harita üzerinde işaretlenmiş noktalar vardır, kimliği belirsiz bir katilin işlediği seri cinayetlerin yerlerini gösteren. Don katil tekrar birisini öldürmeden yakalamak istemektedir ancak hiçbir ipucu bulamamaktadır. Kardeşi Charles yardım edebilir miyim? diye sorar. Charles Eppes kardeşinden beş yaş küçük olmasına rağmen onun ile aynı gün liseyi bitirmiş ve CalSci üniversitesinde kısa sürede matematik profesörü olmuş bir dahi. Her ne kadar Don Charlie'nin zekasına güvense de sonuçta bu iş matematikle alakalı değildir ona göre ve kardeşine Charlie, bu vaka sayılarla alakalı değil der. Charlie cevap verir: Her şey sayılarla ilgilidir Numbers dizisinin ilk bölümü bu şekilde açılır. Charlie Don'ın üzerinde çalıştığı haritadaki noktalı yerleri bir kalıba uydurmaya çalışır her uygulamalı matematikçi gibi. Uygulamalı matematik doğada sürekli tekrarlanan olguları bir kalıp halinde düzenleyerek formüle etmeye ve düzenin geleceğini tahmin etmeye çalışır sonuçta. Meteoroloji biliminde kullanılan denklemler bunların en güzel örnekleridir herhalde. Ama bu harita üzerinde Charlie bir türlü kalıbı göremez, sürekli Charlie'nin düşünceli yüzünü gösteren kamera arada dışarıda çimleri sulayan fıskiyeyi gösterir. Fıskiyeden fışkıran su damlaları çim üzerinde rastgele dağılmaktadır. Charlie iyice yoğunlaştığı bir anda, bahçe fıskiyesinden de ilham alarak, cevabı bulur ve kardeşine dönüp: Katilin bir daha kimi nerede öldüreceğini bulamayız belki ama nerede yaşadığını tahmin edebiliriz der Don, şaşırmış ve biraz da kuşkucu bir ifade ile Nasıl yani, elimizdeki verilerden yola çıkarak katilin adresini bulabilir misin? diye sorar. Charlie, hayır, ama yüksek ihtimal ile yaşadığı bölgeyi sana çizebilirim harita üzerinde der ve her bölüm tekrarlanacak bir tarz ile kafasındaki matematiği günlük hayattan örnekleyerek anlatır: Bak şimdi, dışarıda bahçeyi sulayan fıskiyeyi ve su damlalarının yayıldığı alanı düşün. Su damlalarının düştüğü noktaları analiz ederek fıskiyenin muhtemel yerini tespit edebiliriz. Aynı şekilde, cinayetlerin yerlerini ve diğer verileri kullanarak katilin yaşadığı muhtemel yeri belirleyebilirim Don, pek inanmasa da, kaybedecek bir şeyi olmadığından Charlie'ye elindeki verileri verir ve çalışmasını söyler. Tipik hollywood kurgusuna uygun şekilde Charlie'yi heyecanlı bir şekilde kara tahtanın başında çalışırken görürüz ve en sonunda Charlie tahtaya nihai denklemi yazar: Denklem Los Angeles haritası üzerinde renklerle gösterilmiş şekilde değişik yoğunlukta bölgeleri tanımlar. Kırmızı bölge katilin en yüksek ihtimal ile yaşadığı bölgeyi göstermektedir. Don ve ekibi bu alanda araştırmalarını yoğunlaştırır ve en sonunda katili yakalarlar. Resim 2 Charlie ve Don Eppes kardeşler Bölüm bittiğinde izleyiciler ne tepki verdi bilemiyorum ama büyük çoğunluğunun bir denklem ile katilin yaşadığı bölge mi tespit edilirmiş, senaryo bunlar hep dediğini tahmin etmek güç değil. Ama diziyi izleyen bir kişi var ki o muhtemelen gurur ve heyecanla karışık şekilde seyretmiştir ilk bölümü ve denklemin ilk gösterildiği sahneyi. Bu kişi Kim Rossmo'dur, dizide gösterilen denklemi yaratmış ve gerçek hayatta bir katilin yakalanmasına bu denklem sayesinde yardımcı olmuş kanadalı bir matematikçi. Evet, dizide gösterilen denklem bilimsel gözüksün diye yazılmış bir denklem değil, gerçek hayatta kullanılmış ve hala kullanılan bir denklem. Yaratıcısı Kim Rossmo aslında bir polis, ama lise yıllarında matematik dersinden muaf tutulacak kadar matematiği kuvvetli bir polis. Krimonoloji üzerine doktora yağtığı Simon Fraser üniversitesindeki tez danışmanları matematiksel modellemeyi krimonolojiye uyarlamaya çalışan iki profesör olması Kim'in hayatını ve çalışmalarını etkilemiş. Resim 3: Kim Rossmo O dönemki suç dosyalarını incelerken sürekli polisin araştırmasına yardımcı olacak bir matematiksel model geliştirmeye çalışan Kim en sonunda Eureka anını 1991'de Japonya'da trenle seyahat ederken yaşar. Yanında kağıt olmadığı için aklına gelen modeli peçeteler üzerine not alan Kim, Kanada'ya döndüğünde modelini geliştirir ve yukarıdaki formülü yazar. Veri girişi ve hesaplama için de RYE-gen adlı bir program yazan Kim'in formülünün ilk büyük ve sükse yapan başarısı Loıisana eyaletindeki Güney Yakası tecavüzcüsünün yakalanmasına yardımcı olmasıdır. Tam on yıl yakalanamayan tecavüzcünün yaşadığı muhtemel bölge Kim'in programı sayesinde belirlenir. Polis uzun süre bölgedeki muhtemel şüphelileri takip eder ve DNA örneği toplar ama başarılı olamaz. Daha sonrabir muhbirin yönlendirmesi ile başka bir bölgedeki şüpheli üzerine yoğunlaşırlar. Şüpheliyi takip eden polis şüphelinin bulunduğu bölgeye son cinayetin işlendiği tarihten hemen sonra taşındığını öğrenir, geldiği yer ise Kim'in formülünün işaret ettiği bölgededir! DNA örneklerini karşılaştıran polis tam on yıl sonra suçluyu yakalar, Kim Rossmo'nun matematiksel modeli işe yaramıştır. Kim Rossmo bugün formülünün içerdiği programını dünyanın bir çok ülkesindeki polis ve suçla savaşan resmi örgütlere pazarlamakta Resim 4: Rossmo'nun formülü iş başında Peki sadece bunla mı sınırlıdır matematiğin suçla savaştaki rolü? Hayır, dizide de gösterildiği gibi polis, FBI, CIA ve daha bir çok örgüt suç ve suçlularla savaşırken matematiksel modellemeleri kullanmakta ve bu modellemeler için bünyesindeki matematikçileri ve bazen de üniversitelerdeki matematikçileri kullanmakta. Hatta bazen çeşitli suç ve terör senaryolarını test etmek için de matmeatiksel modellemelerden faydalanmaktadırlar. Bunlardan en ünlü olmuş olanı 2001 Mayıs ayında dünyadaki amerikan askeri üslerine gönderilen bir programdır Program Bayes çıkarımı ile terör saldırılarının olma olasılığını hesaplamak için kodlanmıştır. Sistem kullanılmaya başlanılmadan önce defalarca test edilmiştir ve en çok olasılığı yüksek çıkan sonuçlardan biri Pentagon'a terör saldırısdır. Ne yazık ki ne askeri yetkililer ne de programın yapımcıları bu sonucu değerlendirmezler ve hatta programın yapımcıları bazı sonuçlar marjinal sayılmalıdır, misal Pentagon'a saldırı gibi diye rapor yazarlar. Program kullanılmaya başlanıldıktan kısa bir süre sonra, tam da öngördüğü gibi, 11 Eylül saldırıları olur ve askeri üs olarak Pentagon'a saldırılır. İnsan faktörü matematiksel olasılığı kendi tecrübe ve kibri ile gözardı etmiştir. İntegralimi al abi Ben küçükken TRT 1'de Pazar günleri yayınlanan bir dizi vardı,okuyucularımızdan hatırlayan vardır belki ismini. Dizide biri kadın diğeri erkek iki dedektif basit matematiksel formüller kullanarak bazı vakaları çözüyorlardı. Numbers dizisine göre çok basit kalan bu dizi matematiğin ilk defa günlük hayatta nasıl kullanılabileceğini bana göstermiş diziydi ve ben çocukluğumda sahip olduğum kasetçalardan en çok o şarkıyı dinliyordum içinde matematik olan: Senle topla beni /Çarp uzaklarla / Ekle sensizliği/ ne kaldı ne kaldı? Kayahan'ın anlatymaya çalıştığı benim çocuk aklım ve kalbim için anlaşılmaktan uzaktı, bırakın uzaklardayı yakınlarda bile sevdiğim kız yoktu. İlkokuldaydım ve Kayahan dört işlemle şarkı yapıyordu.Yıllar geçti, daha farklı müzikler ve müzisyenleri keşfettim ve artık integral'in öğretildiği lisedeydim. Kasetçalarımın yerini cd çalar almıştı ve ilk aldığım albümden Bülent Ortaçgil'in sesi yükseliyordu: İntegralimi al abi Limit sıfıra gider İstediğini yap bana Sessizlik sonsuzda nasıl olsa


Karaciğerin pek bilinmeyen yönleri ile alkolle olan ilişkisini, kendimce anlatılmaya en değer konulardan sayarım. Öyle ki karaciğerimiz soluduğumuz havayla, yiyip içtiklerimizle vücudumuza giren toksik* maddelerle uğraşadursun, biz bunun üzerine onu bir de alkolle sınamaya kalkarız. Hiç merak edip alkolün vücudumuzda izlediği yolu araştırdınız mı? İşte size fırsat! Gelin, hep birlikte alkol alımından sonra vücudumuzda yaşananlara bir göz atalım: Halk arasında alkollü içki olarak bilinen içeceklerin alkol oranını, içindeki etil alkol miktarı belirler. Diğer bir deyişle, içinde %0,5'ten fazla alkol bulunan ve keyif veren içkilere Alkollü içkiler diyebiliriz. Etil alkol ayrıca vücudumuzda ayrıştırılarak kullanılabilen, dolayısıyla toksik etkisini azaltabildiğimiz, tek alkol türüdür. Diğer alkol türleri vücudumuzda parçalandıklarında zehir etkisi yaratan kimyasallar açığa çıkarır ve sonuç ölümcül olabilir . Alkolün vücudumuzdaki yolculuğuna geçmeden önce başrol oyuncumuzu tanımakta yarar var: Karaciğer. Vücudumuzun en büyük iç organı olan karaciğer, oniki parmak bağırsağına salgıladığı safra ile yediklerimizin hazmedilmesini kolaylaştırır. Karnımızın sağ üst bölgesinde bulunur. Esas görevi, sindirim sisteminden gelen kan içindeki karmaşık molekülleri parçalayarak kullanılabilir ve depolanabilir hale getirmektir. Bir nevi süzgeç görevi görür. Örnek verecek olursak, yediğimiz proteinlerin parçalanması sırasında açığa çıkan amonyak, toksik etkisi çok yüksek bir maddedir. Karaciğer, amonyağı daha az toksik etkiye sahip üreye dönüştürür. Açığa çıkan üre, kan yoluyla böbreklere iletilir ve oradan da idrarla vücuttan atılır. Büyük ölçüde sindirimde görev alan karaciğer, bu yönüyle boşaltım sistemine de yardımcı olur. Karaciğerin diğer görevlerine buradan ulaşabilirsiniz . Karaciğerimiz birkaç ilginç özelliğe de sahip: Mesela kendi kendini onarabiliyor ve %70'i alınsa dahi metabolizma hızına bağlı olarak 6 ay ila 1 yıl gibi bir zamanda kendini yenileyebiliyor. Kötü sayabileceğimiz bir özelliği ise görevini yapamayacak derecede yıpranana kadar göze çarpan bir belirti göstermemesi. %80'lere varan işlev bozukluğunda ancak anlayabiliyoruz karaciğerimizin artık işlevini yerine getirmediğini, fakat düzenli kan testleri yaptırarak ve dengeli beslenerek karaciğer sorunlarımızı kökünden çözebiliriz . Alkol almak bir bakıma kendimizi zehirlemek sayılabilir mi? Aslına bakarsak belirli bir limite kadar içilen alkollü içeceklerin damarları genişletip kan akışını kolaylaştırdığı için koroner kalp hastalıkları riskini azaltığı belirtiliyor, ancak çoğu insan bu limitle sınırlı kalmıyor. Dahası, kalp hastalıkları riskini azalttığı öne sürülen bu alkol limiti de hala tartışma konusu. Diğer etkileri de dikkate alan daha kapsamlı çalışmalarda, riskteki azalmanın düşük miktarlarda alkol tüketimine bağlı olarak oluştuğu bulunmuştur. Riskteki en büyük azalma her gün ortalama 10 gr alkol alınmasıyla gerçekleşmektedir. Günde 20 gr alkolün üzerinde en düşük riskli alkol tüketim miktarı alkol alımı koroner kalp hastalığı riskini artırmaktadır. Çok ileri yaşlarda riskte azalma görülmemektedir. Kalp hastalığı riskini azaltan ana neden içilen içki çeşidinden çok, alkolün kendisidir . Bahsi geçen miktardan fazla alkollü içecek tüketimi karaciğerin aşırı çalışıp yorulmasına, yağlanmasına ve sonrasında işlevini yerine getirememesine neden olmaktadır. Bu bağlamda, alkolün vücudumuza vereceği etkinin boyutu birkaç faktöre bağlıdır: Alındığı miktar, içilme şekli, içildiği şartlar , kişisel özellikler ve midenin durumu . Alkol vücuda alındıktan sonra hangi yolları izler? Her besin gibi alkol de öncelikle midemize gelir. Mideye gelene kadar ağız ve yemek borusundan da eser miktarlarda emilim gerçekleşebilir. Alkol molekülleri çok küçük olduğu için mide yüzeyinden hemen hücrelere geçiş yapabilir. Alkolün kana karışma süresi midenin boş ya da dolu olmasına göre değişkenlik gösterir. Alkolün büyük bir kısmı, midede emilmeyi beklemeden doğrudan ince bağırsağa geçer ve oradan emilerek kana geçer. Sonraki durak karaciğerimizdir. Karaciğere ulaşan alkolün bir anda parçalanması mümkün değildir. Bu nedenle alkol içeren kanımız, yoluna kalp üzerinden devam eder. Kalbe ulaştıktan sonra akciğerlerimize pompalanan kanımız ve içindeki alkol, bronşlara ulaştığında bir kısmı kanın temizlenmesi sırasında kirli havayla birlikte dışarıya atılır. Ağzımızın alkol kokmasının başlıca nedeni verdiğimiz nefesimize karışan alkol molekülleridir. Alkolün akciğerlerimize ulaşmasının akabinde beyne ulaşması çok zaman almaz. Beyne iletilmesi ve kalp ile tüm vücuda pompalanmasının ardından alkol, vücuda alındığı ilk andan itibaren sadece 3dk sonra vücudumuzdaki tüm hücrelere ulaşacaktır. Vücudumuzda dakikada ortalama 5lt kanın pompalandığını düşünürsek, alkol içeren kan defalarca karaciğerimiz tarafından süzülür. Her defasında yakalanan belli bir miktar alkol, karaciğer bünyesindeki alkol dehidrogenaz enzimleriyle önce asetaldehite, sonra da aldehid dehidrogenaz enzimleriyle asetik asite ve sonrasında karbondioksit ile suya dönüştürülerek parçalanır . Aklınızda daha kalıcı olması açısından aşağıdaki videoyu izlemenizi tavsiye ederim. Karaciğerin normal şartlarda önceliği yağ asitleridir, onları yakarak enerji elde eder. Ancak işin içine alkol girince öncelik alkole verilir, çünkü kandaki seviyesi arttıkça vücut alarm vermeye başlayacaktır. Karaciğer sürekli alkolü parçalamak için vakit harcarsa normal süreçte parçalayacağı yağ asitleri karaciğer bünyesinde birikmeye başlar ve karaciğer yağlanır. Alkolü fazlaca tüketenlerin karaciğerlerindeki yağlanmanın sebebi budur . Alkolün sinir sistemine olan etkisi nedir? Beyne ulaşan alkol, merkezi sinir sistemi üzerinde de birtakım değişikliklere yol açar. İlk önce düşünme, duygu ve muhakeme alanları etkilenir, içmeye devam ettikçe beyindeki hareket kontrol alanları da etkilenerek konuşma ve denge bozukluğu oluşur, sonrasında tepkiler yavaşlar. Doz arttıkça vücut, dikkatini toparlayamayacak noktaya ulaşır ve dış tepkilere duyarsızlaşmaya başlar. Bunun akabinde de halsiz düşerek uyku haline geçer. Alkol kullanımından sonraki gün ortaya çıkan baş ağrısı ve ağız kuruluğunun nedeni pek belli değildir. Olası bir neden, alkolün idrar söktürücü etkisi nedeniyle oluşan su kaybıdır. Bu, dehidratasyona neden olabilir. Bu şikayetlerin ortadan kalkması için dinlenmek, bol miktarda sıvı ve bir ağrı kesici almak gerekir .Normal bir bireyin bünyesi bir saatte ortalama 8.5gr alkolü(bir şişe biranın 2/3'ü) vücuttan uzaklaştırabilir. Elbette bu miktar yaşa, vücut yapısına, metabolizma hızına vb. pek çok etmene bağlı olarak değişiklik gösterebilir . Her alkol alımından sonra vücudumuzun dengesi bozulur ve bu denge alkolün sindirilmesinden sonra yeniden düzene girer. Bu durumun sık ve artan miktarlarla tekrarlanması, karaciğer başta olmak üzere vücuttaki tüm işleyişi yavaş yavaş köreltecek duruma getirir. Alkolün saydığımız yan etkiler dışında pek çok hastalığı da tetiklediği bilinen bir gerçektir. Bu nedenle tüketebildiğiniz kadar az tüketmeniz, hatta hiç tüketmemeniz, sağlığınız açısından en iyi davranış olacaktır. Podcast: Play in new window | Download Subscribe: RSS*toksik: zehirleyici ve/veya kanserojen etkisi bulunan.