Geçtiğimiz ay Güneş Sistemi dışı gezegenler hakkında başladığımız UZAK GEZEGENLER yazı dizimize devam ediyoruz. Bir yer var, biliyorum; Her şeyi söylemek mümkün; Epeyce yaklaşmışım, duyuyorum; Anlatamıyorum. Orhan Veli Kanık Göç... İnsana sadece kendi varlığı ile pek çok duyguyu tek seferde anlatan pek az kelimeden birisidir. Göç hem ümittir, hem de acı. Bir defa insan niçin doğup büyüdüğü, yerleştiği toprakları terk etsin? Eder. Tarihte pek çok zaman etmek zorunda kalmıştır. Bunun sebebi değişen iklim, yapısı bozulan alanlar, ortaya çıkan kıtlık olabileceği gibi, istenmemek, baskı altında kalmak, huzurun ve düzenin başkaları eliyle aleyhte bozulması olabilir ve göçler çoğu zaman tarihi değiştirmiştir. İnsanın azmi ve imkanı olduktan sonra erişemeyeceği hiçbir şey olmadığına inananlardanım. Tamam, kabul ediyorum: Bu çok iyimser bir yaklaşım. Pek çok insanın arzu ettiği mutlu bir dünyanın hala yaratılamamış olduğu gerçeği önümüzde kaskatı duruyor, ancak yaşama arzusu o kadar güçlü bir duygu ki, tüm bu gerçekliğin aksine, belki kavramlara ve hayallere erişememiş olsak da umutlarımızı yeşertmek için yeni topraklara daima ve daima göç etmişiz. Başta Paskalya Adası olmak üzere Pasifik adaları bu açıdan oldukça ilgi çekicidir: Paskalya Adası en yakın kara komşusu 3700 km. doğudaki Şili kıyısı ile 2000 km. batıdaki Pitcairn Adaları iken, M.S. 600 yılında sadece sandallarla yanlarında tavukları ve köpekleri ile buraya gelip yerleşmiş insanlar olmuş (1). Jared Diamond'un tabiriyle bu ada o kadar küçüktür ki, insan uçakla oraya alçalırken, ya uçak bu adayı ıska geçer ve sonra kaybeder de inemezse? diye düşünür... Ama göç güdüsü, denizciliğin gelişmediği, pusulanın olmadığı bir tarihte insanları tahta kanolarla okyanusa açılarak bu küçük adayı bulmaya ve oraya yerleşmeye itmiştir. Peki bu kadar tehlikeyi göze aldıran nedir? Zulümden ya da yoksulluktan kaçmak mı? Belki... Ama muhtemelen tek başına bu sebep yetersiz. Zira daha başka yerlerde çoktan yerleşildiği bilinen başka topraklar var. Ya merak ve keşfetme arzusu? Olabilir... Kimi insanlarda ve insan topluluklarında merakın ve ümidin diğer insanlardan çok daha fazla olduğu aşikar. Tarihte yeni yerleri, yeni kavramları, yeni buluşları ortaya çıkaranlar bu arzu ve meraklarının peşlerinden gidenlerdir. Bu arzuların peşinden gitmek için, mevcut durumdan da epey bir rahatsızlık çekiliyor olunmalı. Mesela Orhan Veli'nin meşhur Anlatamıyorum şiirinin son dört dizesi bu dünyadan pek de keyif almayanların ümidini yansıtır dizelere. Peki... Dünya bizleri kesmiyor. Bu gezegenden de artık ümidimizi kesmişiz. Gelecek de pek iyi görünmüyor zaten: Yeni teknolojiler geliştirmediğimiz sürece çözemediğimiz enerji ve çevre problemlerimiz olacağı çok net olarak görülüyor. Günü geldiğinde ve ihtiyaç duyduğumuzda başka gezegenlere göç edebilecek miyiz? Kolonizasyon ve dünyalaştırma, dergimizdeki daha önceki yazıların konusuydu (2, 3). Biz bu yazımızda, 1992 yılından bu yana keşfedilen gezegenlerden bahsedecek, Bize anayurdumuzu aratmayacak gezegenler var mı? sorusunun yanıtlarını arayacağız. Öncelikle keşiflere genel olarak bakalım: Keşiflerin karnesi Yazı dizimizin ilk yazısında ilk gözlemin 1988'de yapıldığını yazmıştık. Bu keşfe yönelik gözlemler 1989 yılında tamamlandıysa da bunların doğrulanması 2003 yılını buldu. Eğer gözlenmiş ve daha sonra doğrulanmış olan uzak gezegenleri gözlendikleri tarihlere göre sıralayacak olursak aşağıdaki grafik karşımıza çıkar: Bu grafikten görüleceği üzere keşif sayılarında çeşitli sıçrama noktaları bulunuyor. Bunlardan birincisi 1998 yılı. Bir önceki yıl hiçbir keşif yok iken, 1998 yılında 7 keşif yapılmış, ancak bu tarihten sonra keşifler sabit bir seyir izleyerek 2002 yılına dek yeni bir sıçrama yapmamış. 2002 yılında ise keşif sayısı 30'ları bulmaya başlıyor ve 2007 yılına dek böyle sürüyor. 2010 yılı itibariyle keşif sayıları üç basamaklı sayıları bulmaya başlıyor. Bu sıçralamaların arkasında hem gözlem kabiliyetlerinin artışı, hem de giderek daha çok gözlemevi ve çalışma grubunun yeni gezegenlerin keşfine yönelmesi ve elbette finansman bulması var. Özellikle bu görev için fırlatılan uyduların ve bunlara bağlı başlatılan programların etkisi yadsınamaz. Örneğin 2007 yılındaki artış, büyük ölçüde 2006 yılında Fransızlar tarafından fırlatılan ve Avrupa Uzay Ajansı ESA ile ortak yürütülen COROT uydusunun devreye girmesinden besleniyor. Üç basamaklı sayılara ulaşmamızda ise 2009 yılında NASA tarafından başlatılan Kepler programı var. Mart ayında fırlatılan ve geçişlerin tespiti yöntemi konusunda uzmanlaşmış olan Kepler uydusu görevde olduğu 2 yıl boyunca 63 gezegenin keşfini sağladı. Bu sayının doğrulanmış gezegen keşiflerini ifade ettiğini tekrar söylemek isterim; zira Kepler'in toplamda gözlemlediği gezegen adayı sayısı 2300'ü aşıyor (5). Gözlem kabiliyetlerindeki artışın gezegen keşiflerinde ne kadar önemli rol oynadığını anlayabilmek için birkaç grafiğe daha göz atmakta fayda var. Exoplanet.eu adresinin sağladığı diyagram oluşturma olanağı sayesinde keşfedilen gezegenlerin bir takım özellikleri 2 boyutlu bir şema üzerinde resmedilebiliyor. Örneğin gezegen yarıçapları ile keşif yılları arasındaki ilişkiyi görmek istediğimizde ortaya çıkan manzara şöyle: Grafikten de görüleceği üzere, kabiliyetler arttıkça daha küçük yarıçapa sahip gezegenlerin keşfi de mümkün hale geldi. İşte gezegenimize benzeyen, yaşanabilir kuşaktaki gezegenlerin keşifleri de böylelikle başlamış oldu. Kayda değer keşiflerden bahsetmeden önce gezegenlerin nasıl ve neye göre isimlendirildiklerinden bahsetmekte fayda var; ki böylece bir gezegenin adını söylediğimizde onun hangi yıldız çevresinde döndüğü ve o yıldıza ait keşfedilen kaçıncı gezegen olduğuna dair bilgileri hemen anlayabilelim. Eğer standart bir formattan bahsedebilecek olsaydık bu az çok şöyle bir şey olurdu: Gezegen adı = Yıldız Sisteminin Adı + + Gezegenin Bulunuş Sırası Yıldız sistemlerine isim vermenin şekli Güneş Sistemi dışındaki gezegenlerin keşfinden çok daha uzun yıllar önce gelenekselleşmiştir. Bir yıldız sistemindeki en parlak yıldıza A kodu verilirken, diğerlerine parlaklık sırasına göre harfler verilmeye devam eder. Eğer bu yıldız sisteminde birbiri etrafında dönen yakın çift yıldızlar varsa bunlar ikinci bir küçük harfle temsil edilirler. Aa, Ab, B ve C gibi. Ancak bazen bu kuralın işlemediği durumlar da oluşur. Örneğin Alpha Centauri üçlü bir yıldız sistemidir ve iki yıldızı birbirinin çevresinde dönerler. Fakat bu yıldızlar Aa, Ab ve B olarak değil, A, B, C diye adlandırılmıştır. Tekli yıldızlarda herhangi bir harfli gösterim yoktur. Yıldız sistemi adı ve parlaklık sırasına göre kodu belirlendikten sonra onun çevresindeki gezegenin adlandırılmasına b, yani küçük b harfinden başlanır. Daha sonra bulunuş sırasına göre ingilizce alfabedeki harfleri takip eder. Doğrulanmış gezegenler arasında en ileri harfe HD 10180 h sahiptir. Başka bir deyişle HD 10180 yıldızının doğrulanmış 7 gezegeni vardır . Gezegen adayları arasındaki en ileri harfe yine aynı yıldıza ait bir gezegen, HD 10180 j sahiptir. Bu da bize aynı yıldızın doğrulanmamış ama gözlenmiş iki gezegen adayı daha olduğu bilgisini veriyor. Çift yıldız sistemine ait bir gezegenin isimlendirilişine bir örnek vermek gerekirse HD 142022 Ab konumuza uygundur. Gezegen, bahse konu yıldız sisteminin en parlak üyesinin çevresinde keşfedilen ilk gezegendir. (Parlak olmayan üye etrafında dönüyor olsayd HD142022 Bb olacaktı.) Ne var ki bu kurala aykırı isimlendirmeler de yapılmıştır. Örneğin Tau Boötis b gezegeni, bir çift yıldız sistemine ait olup, en parlak yıldızın çevresinde dönmesine karşın Tau Boötis Ab olarak isimlendirilmemiş ve A düşürülmüştür. Bu isimleri karışık bulanlar da olmuş ve tıpkı bilim kurgu eserlerinde olduğu gibi bu gezegenlere özel isimler vermek isteyenler de ortaya çıkmıştır. Osiris (HD 209458 b), Bellerophon (51 Pegasi b), Zarmina (Gliese 581 g) ve Methuselah (PSR B1620-26 b) bu özel isimlere örnektir. 2009 Ekim'inde Max Planck Enstitüsü'nden W. Lyra, çoğu Roma ve Yunan mitolojisinden edinilmiş 403 isimlik bir liste oluşturmuştur, ancak Uluslararası Astronomi Birliği bu durumu pratik bulmadığı için bu konuda herhangi bir plan ya da öneriyi ne kabul etmiş, ne de tasarlamıştır. Yani şimdilik bu isimlendirme sistemi olduğu şekliyle devam ediyor. Kayda değer keşifler Şimdi de bu gezegen keşiflerinin ilklerinden bahsedelim: Önceki yazımızdan ilklerin bazılarını biliyoruz. Bunlar 1992 yılında keşfedilerek ilk keşfedilen gezegen olma özelliğine sahip olan atarca gezegenleri PSR 1257+12b, PSR 1257+12c ve PSR 1257+12d. Güneş benzeri bir anakol yıldızı etrafında döndüğü belirlenen ilk gezegen ise 1995 yılında keşfedilen 51 Pegasi b. 48 ışıkyılı uzaklıktaki gezegen Dünya'nın 150 katı kütleye sahip. Yaşanabilir bölgede keşfedilen ilk gezegen: 2007 yılında Terazi takımyıldızında keşfedilen Gliese 581 d, yaşanabilir bölgede bulunan ilk gezegen olma unvanına sahip. 2011 yılında keşif hakkında yapılan güncellemelerle gezegenin yıldızına ilk düşünüldüğünden daha yakın olduğu bulunarak, gezegenin yaşanabilirlik vasfı da artmış. Gliese 581 d en olası okyanus gezegeni adaylarından. Yani gezegenin tamamı derin okyanuslardan oluşuyor olabilir. Aslında gezegenin güneşinden aldığı ışık, Dünya'nınkinin %30'u oranında, ancak sera gazlarının sıcaklığı gezegen içerisinde sıvı suyun varlığı destekleyecek ölçüde arttırdığı düşünülüyor. Gliese 581 d keşfedildiğinde Avustralyalı ve Ukraynalı astronomlar ayrı ayrı oraya bir selamlama mesajı gönderdiler. 2008 yılı sonunda gönderilen mesaj 2029'da gezegene ulaşacak. Olası bir yanıtın bize dönmesi için tarihse 2049. Kayaç yapıya sahip olduğu keşfedilen ilk gezegen: 2009'da keşfedilen CoRoT-7b ise Dünya gibi kayaç yapıya sahip ilk gezegen olma özelliğini taşıyor, ancak bu kayaların buharlaşarak kaya bulutları oluşturduğu ve arada bir de kaya yağmurlarına rastlanılan ilginç bir meteorolojisi var. Yıldızının çevresinde 1 dünya gününden çok daha kısa sürede dönen gezegen, ilk keşfedildiğinde üzerinde yaşam barındırma potansiyeli bulunduğu düşünülen ilk gezegendir ve 2011 Ocak'ında Kepler 10b keşfedilene kadar sahip olduğu, Dünya'nın 1,58 katı çapıyla, keşfedilen en küçük boyutlu gezegen ünvanını da taşımıştır. CoRoT 7b'nin kütlesi Dünya'nın 4,8 katıdır. Keşfedilen ilk Süper Dünya: Yine 2009'da keşfedilen GJ 1214 b, gözlenebilen bir atmosfere sahip ilk Süper Dünya'dır. Süper Dünya, gaz cücesi olarak da anılan ve gezegenin kütlesine atıfta bulunan bir terimdir. Dünya'dan daha ağır olup, Uranüs ve Neptün'den daha küçük olan gezegenlere Süper Dünya denmektedir. Galaksi değiştiren ilk gezegen: HIP 13044b'nin ise ilginç bir özelliği var. 2010 yılı Kasım ayında Şili'deki La Silla gözlemevi tarafından keşfedilen Jüpiter benzeri gezegenin düzensiz yörüngesinden dolayı, onun başka bir galakside oluştuğu ancak 6 ila 9 milyar yıl önce Helmi akımından bizim galaksimize dahil olduğu düşünülüyor. Helmi akımı, galaksimiz tarafından absorbe edilmeye başlanarak bir yıldız takımına dönüşmüş cüce galaksidir. Dünya ölçülerinde olduğu keşfedilen ilk gezegen: 2011 yılında keşfedilen Kepler 20e ve Kepler 20f ise Dünyamız ölçülerindeki ilk gezegenlerdir. Kepler 20 yıldızı neredeyse güneşimizle aynı boyutta iken Kepler 20e ve 20f ise Dünya ölçülerine çok yakındır. Bu ölçüler Kepler 20e ve 20f'yi özel kılmaktadır. Gezegenlerin karşılaştırılması, geçiş yönteminin nasıl gerçekleştiği ile ilgili NASA'nın hazırladığı bir animasyona şu adresten ulaşabilirsiniz: http://kepler.nasa.gov/Mission/discoveries/kepler20e/ Olası bir yeni dünya: 2011 yılındaki bir başka keşifse Kepler 22b'dir. Daha önce de sıkça bahsedilen Kepler 22b ise Güneş benzeri bir yıldızın yaşanabilir alanında bulunmasından dolayı onu keşfedenler için heyecan verici olmuştur. Yaşanabilir bölgede bulunduğu tespit edilen ilk gezegen, Gliese 581d'den farkı öncelikle yıldızının Güneş benzeri bir yıldız olmasıdır. Diğer bir farkı da Kepler 22b'nin muhtemelen kayaç bir yapıya sahip olma olasılığı (5). Gökyüzüne el sallamak: Komşu gezegenler: Kepler 36b ve Kepler 36c aynı yıldız çevresinde dönen birbirine çok yakın iki gezegendir. Her 97 günde bir, bir gezegenin gökyüzü manzarasını diğer gezegen oluşturmaktadır. İki gezegen birbirine yaklaştığında aralarındaki mesafe Dünya ile Ay arasındaki mesafenin 5 katından daha az bir uzaklığa denk düşmektedir. Tatooine / Fazla güneş göz çıkarmaz: Kepler 34 ve Kepler 35 çift yıldız sisteminin çevresinde dönen gezegenler, Kepler 34b ve Kepler 35b, Star Wars filmindeki Tatooine gezegeni gibi, iki güneşin batışına şahit olmaktadır. Yıldız olmaya ramak kala: HAT-P-2b gezegeninin neredeyse tüm atmosferi hidrojen gazından oluşmaktadır. Jüpiter'in 8,2 katı kütleye sahip olmasına karşın çapı Jüpiter'inkinin sadece 1,18 katı. Bu da demek oluyor ki, eğer bu gezegen sahip olduğu kütlenin yarısına daha sahip olsaydı, mevcut koşullar orada bir fizyon başlatmaya ve gezegeni bir yıldıza çevirmeye yeterdi. Seninle cehennem ödüldür bana: WASP-12b, 2250 derecelik yüzey sıcaklığı ile keşfedilen en sıcak gezegen unvanını elinde bulunduruyor. Yıldızının çevresinde sadece bir Dünya gününde dönen gezegen, günün birinde ne için kullanılır bilinmez. Kuyruklu gezegen: Bir gezegen düşünün ki, yıldızına çok yakın ve yıldızının buharının içerisinden geçiyor. HD 209458b böyle bir gezegen ve döndükçe arkasından kuyruğu uzanıyor. Başka gezegenlerden kaderimizi okumak Şüphesiz yeni keşfedilen gezegenler bizlere Dünya'nın ve Güneş Sistemimizde bulunan diğer gezegenlerin yaşam döngüleri, geçmişleri ve akıbetleri hakkında da fikir veriyor. Evrende çok çeşitli kütlelerde, çok çeşitli konumlarda pek çok gezegen var. Hayal gücümüzün sınırları bu gezegenlerin gerçekliğine kavuşurken, onlara şöyle bir uzaktan bakmaktan ötesini yapabileceğimiz bir zaman olup olmadığını bilemiyoruz. En azından bu satırlar yazılırken, NASA'nın Mars'a gönderdiği Curiosity aracı Mars'a bir günlük mesafede ve kendisi bize komşu gezegenimiz hakkında pek çok bilgi verecek. Keşfedilen dış gezegenlerden bize en yakın olan HD 20794 b 6,06 ışık yılı uzaklıkta ve sahip olduğumuz teknoloji ile oraya başarılı bir görev gerçekleştirerek bilgi almak imkanımız maalesef yok. Fakat teknik ilerledikçe uzaktan algılayabildiğimiz boyutların da değişeceğini öngörmek zor değil. Şimdilik sadece bekliyor olacağız ve Orhan Veli gibi bizler de Bir yer var biliyorum... demeye devam edeceğiz. Notlar (1) Jared Diamond, Çöküş: Medeniyetler Nasıl Ayakta Kalır ya da Yıkılır? Timaş Yayınları. (2) Kaan Öztürk, Uzay Çağı Henüz Başlamadı: O'Neill'in Uzay Kolonileri Vizyonu , Açık Bilim Çevrimiçi Dergisi, Haziran 2012. (3) Tevfik Uyar, Kızıl Mars: Kolonileştirme Nelere Gebe? , Açık Bilim Çevrimiçi Dergisi, Ocak 2012. (4) http://exoplanet.eu/catalog/ adresinde yer alan veriler veritabanı olarak indirilebiliyor. CSV olarak indirilerek Excel üzerinde çalışılabilir. (5) Işıl Arıcan, Yaşanabilir Kuşakta Bir Dış Gezegen, Açık Bilim Çevrimiçi Dergisi, Ocak 2012.


Bu sayımızda, ayın fotoğrafı köşemizde, hepimizin yakından tanıdığı bir madde var: Sofra Tuzu, ya da bilimsel adıyla Sodyum Klorür . Fotoğraf: Cüneyt Özdaş Makine: Canon 7D Lens: Canon MP-E65 Tarih: 30 Mayıs 2012 Yüksek çözünürlük için tıklayın. Sofra tuzu, ya da Sodyum Klorür, her ne kadar gözümüze toz gibi görünse de, aslında küp şeklindeki küçük granüllerden oluşuyor. Softa tuzunun bu kübik yapısı, NaCl bileşiğinin kristalize yapısından kaynaklanıyor. Tipik bir iyonik bileşik olan Sodyum Klorür, ardışık örgü sistemi ile kararlı hale gelmiş çok sayıda iyondan oluşan bir kristal yapıya sahip. Artı ve eksi değerdeki çok sayıda iyon, kararlılık sağlayacak şekilde diziliyorlar ve gözle zor farkedilen ama iyi büyüten bir kamera veya büyüteçle gözlenebilen küp şeklinde kristaller oluşturuyorlar. Alttaki temsili çizim, Na ve Cl iyonlarının ne şekilde bir araya gelerek bu kristalleri oluşturduğunu gösteriyor. Dikkat ederseniz, bu yapıda, her bir Na ve Cl iyonu, üç boyutlu düzlemde karşıt yüklü iyonlarla çevrelenecek şekilde diziliyorlar. Alttaki şekilde görüldüğü gibi sadece aynı çizgi üzerinde yer alan iyonlar birbirlerine değiyorlar. Kübün merkezinde yer alan Cl iyonu ise, 6 adet Na iyonu ile çevrelenmiş durumda. Benzer durum, daha çok sayıda iyon içeren olası bir başka çizimdeki Cl iyonları için de geçerli. Bu nedenle, bu yapıya 6:6 dizilimli kristal yapı deniyor. Sodyum Klorür'in 6:6 dizilimli kristal yapısının avantajı ne peki? Pozitif ve negatif iyonlar arasında ne kadar fazla sayıda bağ olursa, molekül yapısı o kadar kararlı hale geliyor. Her bir tuz kristalinde milyarlarca sodyum ve klorür iyonları mevcut olabilir. Kristal zerresinin büyüklüğünü, bu iyonların sayısı belirliyor. Kristal yapısının kesitini ve detayını üç boyutlu olarak görmek için ekteki videoyu izleyebilirsiniz:


Serin gecelerde, açık gökyüzünde, gözlemlenebilecek milyarlarca cisimlerden bahsettiğimiz bu köşemizden tekrar merhabalar. Bu ay astronomi açısından oldukça hareketli. Özellikle, gözlemleyebilmek için herhangi bir gözlem aletine ihtiyaç duymadan katılabileceğiniz etkinlikler mevcut. Gökyüzünüz açık olsun. Perseidler Meteor Yağmuru Güneş sistemimizin pek çok üyesi vardır: Güneşimiz, gezegenler, asteroidler, kuyrukluyıldızlar gibi. Kuyruklu yıldızlar Güneş'in etrafında dolanırlar. Bazılarının belli yörüngeleri vardır. Bazıları da Güneş'in etrafında dolanırken Güneş Sistemi sınırlarının dışına çıkabilirler. Kuyrukluyıldızlar donmuş halde çamur ve taş parçalarından oluşur. Belli bir şekilleri yoktur. Bilinen en meşhur kuyrukluyıldız Halley kuyruklu yıldızıdır. Kuyrukluyıldızlar yörüngelerinde ilerlerken güneşe yaklaştıklarında yüzeyindeki donmuş çamur çözülmeye başlar. Üzerindeki taş parçalarını irili ufaklı olarak atmaya başlayarak ismini aldığı şekli oluşturmaya başlar. Kuyrukluyıldızlar Güneş'e yaklaştığında iki kuyruk oluşur: Birisi taş parçaları ve gaz bulutlarından kendi yörüngesi doğrultusunda oluşan, diğeri ise Güneş'in radyoaktif etkisinden ve Güneş rüzgarlarından kaynaklanıp Güneş'e dik doğrultuda oluşan ince bir gaz tabakasıdır. Güneş'ten uzaklaştığında bu ikinci gaz tabakası kaybolsa da taş parçaları kuyrukluyıldızın yörüngesi üzerinde kalmaya devam eder. Dünya, Güneş etrafındaki yörüngesinde dolanırken bu taş parçalarının olduğu alana girebilir. Böyle olunca da pirinç büyüklüğündeki taş parçalarından daha büyüklerine kadar cisimler Dünya atmosferine yüksek hızla girer. Boş uzaydan dolu atmosfere girerken parçacık hızla ısınır ve yanar. Bu sayede büyüklüğüne göre parlak bir şekilde anlık olarak gökyüzünde görülebilir. Halk arasında yıldız kayması olarak bilinen olay budur. Gene büyüklüklerine göre tamamen buharlaşırlar veya bir kısmı yere ulaşabilir. Bu parçalara uzaydayken meteorid, atmosfere girdiğinde meteor, yere ulaştığında da meteorit denir. Kayan yıldızlar uzun süre gözlendiğinde gökyüzünde tek bir noktadan yayılıyor gibi görülürler. Bu noktaya radyan noktası denir. Radyan noktası hangi takımyıldız üzerindeyse o takımyıldızın ismi ile isimlendirilir. Örneği Perseidler meteor yağmuru Perseus takımyıldızından geliyormuş gibi görünmektedir. Perseidler en meşhur meteor yağmurudur. Saatte 60'a yakın yıldız kayması görebilirsiniz. Maksimuma genellikle 13 ve 14 Ağustos'ta erişir. Fakat 23 Temmuz ile 22 Ağustos arasında Perseus takımyıldızından geliyormuş gibi görünen kayan yıldızlar bilin ki Perseidlerdir. Şehir ışıklarından biraz uzaklaşma imkanınız varsa bu şöleni kaçırmamanızı tavsiye ederim. Venüs Güneş doğmadan hemen önce doğu ufkunda gökyüzünün en parlak cismi olarak görülecektir. Mars ve Satürn Bu iki gezegen ufkun altında kalacağından gözlemlenemeyecek. Jüpiter Dev gaz gezegeni Jüpiter bu ay saat 02'den sonra doğu ufkundan yükselmeye başlıyor. Ay boyunca gözlemleyebilir ve meşhur Galileo uyduları Ganimet , Io, Avrupa ve Callisto'yu da görebilirsiniz. Ay Evreleri Ağustos Ayında Gökyüzünün Genel Görünümü


Efsanevi Apollo 11 görevi sırasında Neil Armstrong ve Buzz Aldrin'in aya diktikleri bayrağın yerinde olmadığı düşünülüyor. NASA'nın Ay Gözlem Yörünge Kamerası programında görev yapan yetkililerden Mark Robinson, LROC'tan elde edilen verilere dayanarak yazdığı bir raporda aydaki ABD bayraklarından birinin yerinde olmadığını belirtti. Ay'daki bayrakların yeri, günün değişik saatlerde alınmış fotoğraflardaki gölgelerin değişimi ile tespit ediliyor. Robinson'a göre Ay üzerinde yer alan ABD bayraklarından biri hariç tamamı tespit edilebiliyor ancak efsanevi görev Apollo 11'in bayrağı yerinde yok. Apollo 11 görevi dönüşünde Astronot Buzz Aldrin, görevleri sırasında diktikleri bayrağın yükseliş aracının eksozu yüzünden uçtuğunu sandığını söylemişti. Kendisinin 1969 yılında yaptığı bu gözlemi 2012 yılında alınan bu fotoğraflara bakılırsa doğru gibi görünüyor. Apollo 12'nin iniş sahasındaki bir günü gösteren aşağıdaki video, bayrakların yerlerinde durduğunun nasıl anlaşıldığına dair bir örnek: (Apollo 12'nin iniş sahasında dikilen bayrak videonun tam ortasında görünüyor ve farklı görüntülerde gölgesi de farklı şekillere dönüşüyor. Ayrıca ışık değiştikçe, inişten kalan ayak ve araç izleri de belli oluyor. Ay'da atmosfer ve dolayısıyla hava olayları olmadığından bu izler varlığını koruyabiliyor.) Aldrin haklıysa bayrak çoktan uçmuş ve şu an tespit edilemeyecek bir yer ve hale ulaşmış olabilir. Ya da hesaba katılmayan ancak bayrağın da görülmesini engelleyecek başka unsurlar var. Komplo teorisyenlerinin aydaki esrarengiz olaylar başlığı altında bu konuya değinecekleri günü de merakla bekliyoruz. Kimbilir, komplo teorisyenlerine göre bayrağı kaybedenler ya da çalanlar uzaylılar, esrarengiz güçler ve hatta belki Sovyetler bile olabilir. Zira bilindiği üzere aya gidilmediğine, tüm o ay görevinin uzay yarışında öne çıkmak isteyen ABD'nin bir oyunu olduğuna dair pek çok komplo teorisi ortalıkta gezmeye devam ediyor. Yukarıdaki videoda ve aşağıda verdiğimiz bağlantılardan ulaşılacak onca yüksek çözünürlüklü fotoğrafa karşın hala Ay'a gidilmediğini iddia eden kişiler bulunması oldukça ilgi çekicidir. Tüm bu fotoğrafları aynı yalanı korumak için üretmek oldukça maliyetli ve gereksiz olmalı; kaldı ki diğer milletler de çoktan uzaya çıktılar ve bu görüntüleri özellikle bu kadar net olmasa da alabiliyorlar. LROC'tan alınan tüm görüntülere http://lroc.sese.asu.edu/images/ adresinden ulaşılabilir. Mark Robinson'un ilgili yazısına fotoğraf ve videolarıyla birlikte aşağıdaki adresten ulaşabilirsiniz: http://lroc.sese.asu.edu/news/?archives/620-Question-Answered!.html


Deprem felaketinin en büyük handikapı öngörülemiyor olması. Toplumlar herhangi bir önlem almaya vakit bulamadan büyük depremlerle yüzleşebiliyorlar. Türkiye neredeyse her on yılda bir, bir deprem felaketinin acısını yaşıyor. 2000'lerin başından bu yana Dünya üzerinde farklı ülkelerde deprem ve ona bağlı Tsunami felaketleri sebebi ile binlerce hayatlarını kaybetti. Elbette Türkiye'de yaşayan insanlar olarak deprem haberlerine pek çok ülkeye göre daha fazla ilgi gösteriyoruz. 17 Ağustos 1999 depreminin yıldönümü yaklaşırken ulusumuzun başından geçmiş ve acıları halen taze olan deprem konusunda kamuoyuna bir takım yanlış bilgilerin aktarılabileceğini de tahmin ediyoruz. Zira başka bir ülkede gerçekleşen büyük bir deprem sonrasında ekranlarda yer alan uzmanlara sorulan ilk sorulardan biri de Bu deprem Türkiye'yi etkiler mi? sorusu. Bir takım uzmanlar ilgisi olmadığını söylerken, uzak bir coğrafyadaki depremin Türkiye'de bir deprem tetikleyebileceğini ifade eden uzmanlar da mevcut. En azından, art arda gerçekleşen Sumatra, Şili, Haiti, Japonya, Hindistan, Pakistan ve Türkiye depremleri insanlarda böyle bir kanı oluşturuyor. Genel kanı bu yönde olsa da ABD'de gerçekleştirilen bir çalışma depremler arasındaki bağlantı fikrine o kadar da prim verilmemesi gerektiğini iddia ediyor: ABD'li bilim adamları Tom Parsons ve Eric Geist'in henüz tamamladıkları bir çalışma, 2004 yılından bu yana gerçekleşen depremlerin birbirleriyle bağlantılı ve birbirini tetikler nitelikte olduğu iddiasının geçerli olmadığını, bu depremlerin rastsal bir şekilde gerçekleşmiş olabileceğini destekleyen bulgulara ulaştılar. Geçtiğimiz 100 yıl içerisinde şiddeti 8.3 ve üzerindeki tüm depremleri inceleyen ve listeleyen bilim insanları, yarattıkları simülasyonla elde ettikleri 100 yıllık rastgele deprem listesini karşılaştırdılar ve anlamlı bir bağlantı bulamadılar. Başka bir deyişle, küresel çapta etkili büyük ve yıkıcı depremlerin oluş periyotları zaman içerisinde değişmiyor ve bugüne kadarki depremler de bu rastgele seyre uygun bir seyir izlemiş. Bu olasılığın sabit olması aslında güzel bir haber: Zira geçtiğimiz 10 yıl içerisinde o kadar çok büyük deprem oldu ki, uzun bir süre bu denli büyük bir deprem zinciriyle karşılaşma ihtimali çok zayıf. Tabi bu durumun birbiriyle ilişkili olmadığı bilinen, birbirinden uzak coğrafyalar için geçerli olduğunu da vurgulamak gerek. Tek bir fay hattı üzerindeki kırılmalar hala bu gibi analizlere açık bir konu. Özellikle bizim gibi bir deprem ülkesinde bilim insanlarının deprem konusuna daha çok eğilinmesi ve bu çalışmaların sonuçlarının kamuoyu ile paylaşılması beklentilerimiz arasında.


4 Temmuz 2012 tarihinde, İsviçre-Fransa sınırındaki Avrupa Çekirdek Araştırmaları Merkezi'ndeki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı adlı atomaltı parçacık hızlandırıcısında çalışan bir grup bilim insanı, Higgs bozonu ile uyumlu olduğunu düşündükleri deney sonuçlarını açıkladı. Higgs bozonunun ne olduğunu anlamak için, evrenin nasıl işlediğini açıklayan standart modelden bahsetmemiz gerekir. Yüzlerce yıldır maddelerin yapıtaşlarını anlamaya çalışıyoruz, ve son yıllarda bu konuda çok büyük aşamalar kaydettik. 1970'lerde geliştirilen standart modele göre, tüm evren 12 parçacık ve dört kuvvetten meydana gelmiş durumda. Bu parçacıklardan 6 tanesi kuark ve 6 tanesi lepton. Kuarklar proton ve nötronların yapıtaşları iken, leptonlar elektron ve elektron nötrinolarından ibaret. Bu 12 atomaltı parçacığa ek olarak, standart model dört kuvvet içeriyor: Çekim kuvveti, elektromanyetik kuvvet, güçlü ve zayıf çekirdek kuvvetleri. Bilim insanları, bu kuvvetlerden her birini taşıyan, ve madde ile etkileşime giren bir bozon, bir parçacık olduğu görüşündeler. (Böylece aslında evreni oluşturan parçacık sayısı, bu dört bozonunun da 12 atomaltı parçacıklara eklenmesi ile 16'ya çıkıyor.) Bozonlar, kuvvetlerin oluşumunda rol oynuyorlar. Örneğin elektromanyetik alanın ortaya çıkması, bir fotonun maddeye elektromanyetik güç aktarmasına bağlı. Fizikçilerin tahminlerine göre, Higgs bozonu da, benzer şekilde maddenin kütlesinin ortaya çıkmasını sağlıyor, bu nedenle 'Tanrı parçacığı' adıyla da biliniyor. Yakın zamana kadar Higgs bozonu, maddenin yapıtaşı olan temel atomaltı parçacıkları ve bu parçacıkların birbiriyle olan etkileşimlerini açıklayan matematiksel modeldeki eksik halka idi. Standart model, pek çok matematiksel hesaba göre yaptığı çıkarsamalarında son derece başarılı olmasına rağmen, kimi atomaltı parçacıkların neden kütlesi olduğunu açıklayamıyordu. Fizikçi Peter Higgs, 1960'lı yıllarda, kendi adını taşıyan bir teorik parçacık içeren, olası bir matematiksel açıklama yapmış olmasına rağmen, bugüne kadar Higgs bozonunun varlığına dair bir delil bulunamamıştı. 27 km uzunluğundaki BHÇ'nin temel hedeflerinden biri, hızlandırılmış protonları birbirine çarptırarak yaptığı deneyler sırasında Higgs bozonunu açığa çıkarıp saptamaktı. Bu ekip, 4 Temmuz tarihine kadar yaptıkları deneylerde elde ettikleri sonuçların daha önce teorik olarak hesaplanan Higgs bozonu değerleri ile uyumlu olduğunu açıkladı. Ekip, çalışmalarına devam ediyor. Bu yılın sonuna kadar, Higgs bozonunun varlığını gösteren daha fazla veri toplayarak bunları analiz etme niyetindeler. Higgs bozununun keşfi ile evren hakkındaki soru işaretlerimizin biraz azaldığını ve evrenin nasıl oluştuğunu biraz daha anladığımızı söylemek mümkün. Bu buluşun şu an için günlük hayatımızı nasıl etkileyeceğini tahmin etmek zor. Ancak şunu söyleyebiliriz: 1897'de elektron keşfedildiğinde, elektronu bulmamızın ne işimize yarayacağı hakkında hiçbir fikrimiz yokken, günümüzde her gün defalarca kullandığımız elektronik cihazları, elektronunun bulunmasına borçuyuz. Higgs bozonu da, benzer şekilde yaşadığımız evren hakkındaki bildiklerimizi artırarak, güncelik hayatımızda bize yardımcı olacak pek çok buluşun kapısını açabilir. CERN'deki ekip çalışmalarına devam edip Higgs bozonuna ilişkin daha fazla veri toplayadursun, gelin bizler de kısa bir film izleyerek, Higgs bozonu ve standart modeli daha iyi anlamaya çalışalım. Video: J. Cham ve D. Whiteson, 2012. The Higgs Boson explained. PhD Comics


Kırdaki toz-topraklı hayatın aksine, şehirlerde börtü-böcekten uzak, temiz apartman dairelerinde mikroplara, asalak canlılara muhtemelen daha az maruz kalıyoruz. Bu daha temiz yaşantının genelde daha sağlıklı olduğunu söyleyebiliriz. Ama son zamanlarda araştırmacılar hijyenin de fazlasının zarar olduğunu düşünerek yeni çalışmalar yapıyor. Kirin, pasın ne yararı olabilir? Bunun cevabı, bağışıklık sistemimizin kendini etrafımızdaki hastalık yapıcı canlılara karşı nasıl ayarladığında gizli. Hala süren bu çalışmalara Doğu Finlandiya Üniversitesi araştırmacılarından bir katkı geldi. Geçen ay Pediatrics dergisinde yayınlanan araştırmalarında, Fin hekimler 397 çocuğun sağlığını ana karnından itibaren izleyerek, ev içindeki kedi ve köpek mevcudiyetiyle bunun arasındaki bağlantıyı incelediler. Bunun için çocukların doğumundan sonraki her hafta, her bir anneden bebeğinin sağlık durumuna dair bilgi aldılar. Ayrıca evde kedi veya köpek besleyip beslemediklerini, besliyorlarsa bu hayvanların her gün evin içinde ne kadar zaman geçirdiğini öğrendiler. Çünkü evdeki hayvanlar da çocuğun hastalanmasını etkileyebileceğinden, daha önce buna dair bazı araştırmalar yapılmış, ancak bunlardan çelişkili sonuçlar çıkmıştı. Bu önceki sonuçlar geçmişe yönelik araştırmalardan geldiğinden, Fin ekip daha zor ve masraflı, ama daha güvenilir bir yöntem olan ileriye yönelik bir araştırma yapmaya karar vermişti. İleriye yönelik araştırmaların önemli bir avantajı, daha çok değişkenin denetim altında tutulabilmesidir. Sözkonusu araştırmada da hekimler, kendi sonuçlarını yanıltabilecek birtakım değişkenleri denetlediler. Mesela, anne veya babanın sigara içmesinin de bebekte üst solunum yolu hastalığına yol açabildiğini bildiklerinden, bu gibi verileri de toplayıp hesaba kattılar. Bu verilerden, köpek bulunan ve bulunmayan evlerdeki bebeklerin hastalandıkları hafta sayısını hesaplayıp bunları mukayese ettiler. İlk olarak, evin köpeği evde günde 6 saatten az zaman geçirdiğinde bile, bebeğin hastalanmadan geçirdiği hafta oranı %64,8'den %75,7'ye yükseldi (Şekil 1). Köpekli evlerdeki çocuklarda daha az öksürük, daha az kulak ve burun iltihabı görüldü. Yani köpekle aynı ortamda bulunan bebekler daha az hasta oluyordu. Köpekle daha da çok temas halindeki bebeklerin sağlık durumunun daha da çok düzelmesi bekleniyordu. Düzelme yine de görüldü, ama biraz daha azdı: Günde 6 saatten az köpek teması %75,7'lik oran sağlarken, 6-16 saat arası temas %74,2, 16 saatten çok temas ise %72,2'lik bir oran sağlamıştı (Şekil 1). Bu beklenmedik bulgu, köpekte bebeğe yarayan ne varsa hayvanın bunun dışarıda gezinerek edindiğini, daha çok evde vakit geçiren köpeklerin ise dışarıda yeterince kirlenmediklerinden bu kadar yararlı olamadıklarını akla getiriyor. Ne var ki bu varsayımın yeni araştırmalarla sınanması gerekecek. Ekibin toplayıp denetlediği diğer veriler arasında bebeğin cinsiyeti, doğum ağırlığı, mevsimi, kardeş sayısı, annesinin sigara alışkanlığı, anne-babasında alerji varlığı, emzirme gibi etkenler vardı. Bunların hesaba katıldığında da sonuç değişmedi. Bu sonuçlar aslında evcil dostlarımızın bebeklere faydası açısından ilk değil. Daha önce ABD'li bir ekip, doğumdan sonraki bir yıl içinde köpekle temas eden çocukların, 6-7 yaşına geldiklerinde daha az allerjik sorun yaşadığını göstermişti. On yıl önceki bu çalışma ile yukarıda bahsettiğim güncel araştırma bir arada bağışıklık sistemine işaret ediyor. Bağışıklık sistemimiz bazı düşmanlarını daha doğuştan tanırken, bazılarını ancak onlarla karşılaştıkça öğreniyor. Öyle görünüyor ki, özellikle birçok Batı ülkesindeki hijyenik şartlar çocukların bağışıklık sistemlerinin bu maddelerle tanışmasını geciktiriyor. Ancak köpeklerle eve giren az miktarda kir, bu görevi yerine getirebiliyor. Ancak bu varsayımların hepsinin daha çok sınamadan geçmesi gerekecek. Ve şimdi bir de itiraf: Yukarıda hep köpeklerin faydalarından bahsettim, ancak bu sonuçlar kediler için de geçerli. Gerçi kedilerdeki sonuçlar daha zayıf, ancak yine de anlamlı. Ama benim evde bir köpeğim olduğundan hikayeyi köpek ile anlattım. Diğer bir itiraf da benim geçmişte bu çalışmanın yapıldığı üniversitenin öğrencisi olmuş ve hala da araştırmanın yapıldığı Kuopio şehrinde oturuyor olmam. Bu çalışmayı anlatmayı biraz da bu yüzden seçtim. O yüzden Kuopio'nun üniversite yerleşkesinin güzel bir yaz günü çekilmiş bir fotoğrafını sizlerle paylaşayım (Şekil 2). Gerçi yaz demek doğru olmayabilir, zira derler ki Finlandiya'da iki mevsim vardır: Beyaz kış ve yeşil kış. Kışın bütün bu manzaranın karla kaplı olduğunu söylememe gerek var mı?


Şöyle bir ortam hayal edin: 100 metre finallerinde, Londra'dasınız. Jamaikalı atlet Usain Bolt 100 metre yarışını kazanmış. Buraya kadar her şey normal; Usain Bolt'un eski rekorunu 9.48sn'lik yeni bir rekorla kırması dışında! Yeni Zelandalı araştırmacılara göre, böyle bir rekor ancak yarış günü atletlerin arkasından 2m/s hızla esen bir rüzgar ve koşu pistinin deniz seviyesinden 999 m yüksekte olmasıyla mümkün. Bu rekor elbette ki biraz beklemek zorunda, zira Londra deniz seviyesinden sadece 24 metre yükseklikte. Bu bağlamda bilim adamları, çevresel koşulların sportif performansları ciddi şekilde etkilediklerini düşünüyorlar. Birkaç saat önce yapılan 100 metre finalinde Bolt'un 9.63 sn ile yarışı tamamlaması da bu araştırmayı destekler nitelikte. 2008'de Pekin'de gerçekleştirilen olimpiyat oyunlarında dünyanın en hızlı sporcusu ünvanını Jamaikalı atlet Usain Bolt almıştı. 100 metreyi 9.69 sn'lik dereceyle koşan atlet, bir yıl sonrasında Berlin'deki dünya şampiyonasında kendi rekorunu 9.58 sn ile geliştirerek dünya rekoruna ulaşmıştı. Bolt'un yeteneği ile yaptığı antremanlardan bağımsız olarak, rekorunu pek çok çeşitli faktör etkileyebilir: Rakımın deniz seviyesinden 1000m'nin üstünde veya altında olması; yarış pistinin koşulları ; yarışın tipi ; elektronik bir kronometrenin kullanılıp kullanılmaması vs. Onun yarıştığı son iki yarış arasındaki tek fark ise rüzgardı. Bolt'un rekorunu ilk kırdığı olimpiyat oyunlarında hiç rüzgar yokken, rekorunu geliştirdiği Dünya Şampiyonası'nda arkadan esen 0.9 m/s hızında bir rüzgar vardı. Yeni rekor rüzgarın yardımıyla mı geldi? sorusunu soran Steve Hollings, aynı zamanda European Journal of Sports Science'de yayımlanan çalışmanın da baş yazarı. Kendisi Yeni Zelanda'da Auckland Üniversitesi bünyesinde bulunan Sportif Performans Araştırma Enstitüsü'nde çalışıyor. Bu soruyu cevaplayabilmek için sürdürdükleri çalışmada, takım olarak rüzgar hızının, rakımın ve diğer çevresel faktörlerin etkilerini tahmin etmek üzere ampirik yaklaşıma dayalı bir çalışma yürüterek 619 erkek atlet üzerinden 44000 sonuca ulaştılar. Bu çalışma bazı çevresel ve diğer faktörlerin mesela rekabet seviyesi, zaman tutma yöntemi ve açık/kapalı alan gibi etkenlerin ortaya çıkmasını sağladı. Berlin'deki yarış baz alınarak yapılan performans hesaplamalarında, Jamaikalı atletin 100 metreyi rüzgarsız olarak 9.62 saniyede koşabileceği hesaplandı. Basit bir hesapla rüzgarın etkisinin 0.04 saniye fark yarattığını söyleyebiliriz. Fakat, bilim adamları bu konuda biraz daha ileri giderek Bolt'un rekorunun arkadan esen 2m/s 'lik bir rüzgar ve 999 metrelik bir rakım ile 9.48 saniyeye kadar inebileceğini dile getiriyorlar. Deniz seviyesinden yükseklik, sürat koşucularına yardımcı bir etken 100 metre, 200 metre ve 110 metre engelli koşuları süresince rüzgar hızının ölçülmesi 1936 yılından bu yana (200 metre koşusu için 1950'den bu yana) sporda en çok tartışılan konulardan biri olagelmiştir diyor Hollings. Popüler inanışa göre bu ölçümler her zaman geçerli ve güvenilir değil. Yine de, son yıllardaki yarış verileri dahilinde, araştırmacılar yarış sırasında koşucuların arka taraflarından esecek 2m/s hızındaki bir rüzgarın 100 metre derecelerine 0.07 ila 0.09 saniye kazandıracağını hesapladılar. Rüzgar kadar, rakım ve rekabet seviyesinin de farklı saha şartlarında koşan atletlerin performanslarına etkisi olduğu biliniyor. Beş sürat koşusu türünde(100, 200 ve 400 metre ile 110 ve 400 metre engelli), deniz seviyesinden yükseklik ne kadar fazla olursa atletler o derece hızlı koşabiliyorlar. Hollings önderliğinde çalışan uzmanların belirlemelerine göre 100, 200 ve 400 metre ile 110 ve 400 metre engelli koşularındaki dereceler dünya şampiyonasındayken diğer şampiyonalara kıyasla daha iyi geliyor. Yani atletler dünya şampiyonalarında daha hızlı koşuyorlar, bu da yarış seviyesinin atletlerin hızlarını etkilediğini kanıtlıyor. Uzmanların son olarak sıraladıkları veriler ise şu şekilde: Büyük organizasyonlardaki zaman performansları 400 metrede %0.7 ve 400 metre engellide %0.8 oranında artarken, 1500, 5000 ve 10000 metrelerde sırasıyla %0.6, %1.2 ve %0.2 oranında düşmüş. Bu da organizasyonun büyüklüğündeki değişimin çeşitli uzunluktaki koşularda farklı sonuçlar doğurduğunu gösteriyor.


Ayyaş Yürüyüşü Leonard Mlodinow April Yayıncılık, 2009 Orijinal adı: The Drunkard's Walk: How Randomness Rules Our Lives, Penguin, 2008). Leonard Mlodinow parlak bir fizik kariyerinin ardından Hollywood'da çalışmaya karar vermiş, aralarında Uzay Yolu: Yeni Nesil ve McGyver'ın bulunduğu dizilerin bazı bölümlerine senaristlik yapmış, ardından yazarlığa yönelmiş bir bilimci. Geometri hakkında yazdığı Euclid's Window ve Richard Feynman'a dair kişisel gözlemlerini anlattığı Feynman's Rainbow kitaplarının ardından Stephen Hawking'le beraber A Briefer History of Time ve The Grand Design başlıklı iki kitap kaleme aldı. Ayyaş Yürüyüşü'nde ise rastgeleliğin hayatımızdaki yerini ve psikolojik yansımalarını ele alıyor. Ayyaş Yürüyüşü olasılık teorisinin ve istatistiğin temel kavramlarını tanıtan, bu teorilerin tarihi gelişimlerinden kısaca bahseden bir popüler bilim kitabı. Bu kavramları matematik kullanmadan, gündelik olaylardan verdiği örneklerle sağlam bir temele oturtuyor . Daha önemlisi, dünyadaki karmaşıklığı düzene sokma çabası içindeki zihnimizin yaptığı hatalar, ve istatistiğin doğru kullanılmasıyla bu hatalardan nasıl kaçınabileceğimiz kitabın ana konularından biri. Kitabın adı teorik bir rastgele süreçten alınmış: Zilzurna sarhoş olmuş birisinin rastgele adımlar attığını düşünün. Her adımda sağa, sola, ileri, veya geri gitme ihtimali aynı olsun. Bu ayyaşın hareketi, fiziksel dünyadaki birçok sistemin davranışı için bir model oluşturuyor, sözgelişi suyun içindeki polenlerin hareketi, parfüm kokusunun havada yayılması, uzun molekül zincirlerinin büyümesi, hisse senetlerinin değerlerinin değişmesi gibi. Kitapta birbirinden çok farklı görünen, ama Mlodinow'un mükemmelen kaynaştırarak sunduğu iki ana konu var. Birincisi, olasılık teorisinin temelleri, istatistiksel yaklaşım, ve olasılıklarla düşünmeyi öğreten örnekler. İkincisi ise insan zihninin rastgele süreçlerde ne kadar zorlandığını ve hatalara yatkın olduğunu gösteren psikolojik araştırmalar. Mlodinow bu psikolojik hataları, teorik kavramları sunmak ve örneklemek için ustaca kullanıyor, böylece bu hatalardan nasıl kaçınabileceğimizi gösteriyor. Rastgeleliği anlamak zordur, çünkü zihnimiz, hayatta kalma mücadelesi içinde, dünyanın kaosunu süzmek ve az bilgiyle sonuçlar çıkarmak için evrilmiştir. Bu yüzden gerçek rastgeleliği kabul edemez, olayları düzenli bir kalıba oturtmak isteriz. Gökyüzündeki yıldızlarda aslan, koç, akrep biçimleri görürüz, başımıza gelenlerin bir ilahi plan içinde olduğu düşünmek isteriz. Bu yanılgının yol açtığı safsatalardan ikisi kumarbaz safsatası ve sürekli başarı safsatasıdır. Diyelim yazı-tura atıyorsunuz, ve arka arkaya on sefer yazı geldi. Demek ki diyorsunuz, artık tura gelecek, çünkü çok yazı geldi. Oysa ki paranın hafızası yoktur, önceden kaç kere ne geldiğini bilemez, o yüzden tura gelmesi ihtimali, bütün önceki oyunlardaki gibi %50'dir. Bu yanılgıya kumarbaz safsatası denir; dünyada kaç kişinin bu safsata yüzünden malını mülkünü kaybettiğini tahmin etmek imkansızdır. İyi ama diye itiraz edebilirsiniz, arka arkaya on bir kere yazı gelmesi ihtimali çok düşüktür. Orası öyle, ama bu ihtimal parayı atmaya başlamadan önce geçerlidir. On kere attıktan sonra, artık öncekilerin ihtimali diye bir şey yoktur. Sürekli başarı safsatası ise bunun tersi gibi görünür, ama aynı yanılgıya dayanır. Bir basketbolcunun arka arkaya sayı yapması, veya bir poker oyuncusunun arka arkaya oyun kazanmasında bir düzen görürüz, rastgelelikten kaynaklandığını düşünmeyiz. Demek ki başarısı devam edecek demeye meylederiz. Oysa, kişilerin başarıları rastgele süreçlere bağlıdır, ve ortalamanın üstü bir başarı uzun süre devam etmez. Elbette ortalama başarı oranı kişisel yeteneğe ve çalışmaya bağlıdır, ama gündelik performans ortalamanın etrafında dolaşacaktır. Sürekli başarı safsatası, altta yatan rastgeleliğe gözümüzü kapadığımız için haksız sonuçlara götürür. Sözgelişi, her maçta ortalama on basket atan bir oyuncu, bir maçta on beş basket atabilir. Belki o gün keyfi iyidir, zihni biraz daha açıktır, salonun havalandırması daha iyidir, vs. Antrenörü onu tebrik eder. Sonraki maça çıkılır, bu sefer oyuncunun şansı ters gider ve toplam sekiz basket atar. Antrenör pişman olur tebrik ettim, şımardı, gevşedi diye düşünür, gider oyuncuyu azarlar. Bir sonraki maç gelir, oyuncumuz on iki basket atar. Antrenör memnundur, demek ki der, tebrik etmek değil azarlamak lazım. Aslında antrenörün yaptığı bir şey yoktur . Ortalaması on basket olan oyuncu her maçta on basket atmaz, bazen daha az, bazen daha çok atar. On iki basket atma ihtimali ile sekiz basket atma ihtimali aşağı yukarı aynıdır. Bu yanılgı basit bir azardan çok daha kötü sonuçlar da doğurabilir. Sözgelişi birkaç kere ortalama üstü performans gösteren bir çalışan, ortalamanın altına geçtiğinde düşük performans nedeniyle işinden kovulabilir. Rastgelelik bazen geçici düzen de doğurabilir. Mesela beş yüzde bir ihtimalle, atılan bir paranın on kere aynı yüzü gelebilir. Ama zihnimizin bunu kabullenmesi zordur, parada bir dengesizlik olduğundan şüpheleniriz. Apple, iPod müzikçalarlarında bu yüzden bir sorun yaşadı: Şarkılar gerçek rastgelelikle seçildiğinde, ara sıra tekrarlamalar yaşanıyordu. Aynı şarkının, veya aynı şarkıcının tekrarlandığını gören kullanıcılar karıştırmanın rastgele olmadığını düşündüler. Böylece Apple iPod'a daha az rastgele olan, ama daha rastgele görünen bir seçme algoritması kurdu. Olasılık teorisi tuzaklarla doludur; Mlodinow teorinin temellerini anlatırken bu tuzakların özellikle üstüne gidiyor. Mesela en basit tuzak soru: İki çocuğum var, biri kız. İki kızım olması ihtimali nedir? En yaygın cevap: İki çocuktan biri kızsa diğeri ise ya kızdır ya erkek, demek ki ihtimal %50 olmalı. Ne yazık ki bu cevap yanlış. Soru bir kızım olduğunu söylüyor, ama onun büyük veya küçük çocuk olduğunu söylemiyor. Bu fark, sonucu çok değiştiriyor. İhtimal hesabı yapmanın püf noktası mümkün durumları tek tek saymak. İki çocuğum varsa cinsiyetlerini , , ve olarak sıralayabilirim. ve nin ayrı olarak bulunması önemli; birincide büyük çocuk erkek, diğerinde büyük çocuk kız. Bir kızım olduğunu baştan söylediğime göre elimde sadece üç mümkün durum kalıyor: , ve . Bu üç durumun hepsi aynı ihtimalde olduğu için , iki kızım olması ihtimali %33 olur. Matematik eğitimi almamış olanların bu konularda bocalaması doğal. Olasılık teorisi ve istatistik, profesyonel matematikçilerin bile bazen kafasını karıştırabiliyor. Ancak, istemeyen bilmeyiversin deyip geçmek çok kötü sonuçlara yol açabilir. Mlodinow, Bayes teoreminin uygulamalarını anlattığı bölümde, bu teoremi bilmemenin tıp ve hukuk alanında nasıl kötü sonuçlar doğurduğuna dair örnekler veriyor. Doktorunuza gittiniz ve bir kan testi yaptırdınız. Test sonuçlarını almaya gittiğinizde doktorunuzu neşesiz gördünüz. Sizi koltuğa oturttu, biraz kekeledi, sonra baklayı ağzından çıkardı: HIV testiniz pozitif çıkmış! Yüzünüzden kanın çekildiğini hissettiniz. Doktora Emin misiniz? diye sordunuz. Evet, 1000'de 999 ihtimalle cevabını aldınız. Sakin kafayla düşünecek halde değilsiniz tabii, ama hemen vasiyetinizi yazmaya başlamayın. Doktor sağlıklı olma ihtimalinizin binde bir olduğunu söylerken yanılıyor. Doğrusu, kanınızda HIV yoksa, test binde bir ihtimalle pozitif çıkabiliyor. Aynı şey değil. Şöyle ki: İstatistiklere göre, heteroseksüel, damardan uyuşturucu kullanmayan, beyaz, erkek Amerikalıların yaklaşık on binde birinde HIV var . 10 000 kişilik bir grup alalım. Bu gruptan 1 tanesi gerçekten hasta olduğu için test sonucu pozitif çıkacak. 10 kişi de hasta olmamasına rağmen pozitif sonuç alacak, testin hatalı pozitif oranı binde bir olduğu için. Pozitif test sonucu alan on bir kişiden sadece biri gerçekten hasta. Yani, elinizde pozitif test sonucu varsa, sağlıklı olma ihtimaliniz aslında on birde on, yani %91. Doktorun yanlışı, hastalık varsa testin pozitif çıkması ihtimali (%99,9) ile, test pozitif ise hastalık bulunması ihtimalini (%9) birbirine karıştırması. Bayes teoremi, bu ihtimallerin birinden diğerine geçişi sağlar. Veya, yukarıdaki gibi bir akıl yürütme de kullanabilirsiniz. Eğer doktorlar Bayes teoreminden habersizlerse sadece hastaların moralini yerle bir etmekle kalmazlar, yanlış ihtimallerden yola çıkarak gereksiz tedaviler de uygulayabilirler. Sadece doktorlar değil yargıçlar da aynı hataya düşüyor, bu yanılgı sebebiyle haksız yere mahkum edilen çilekeşler var. Hepimiz karmaşık dünyada bir düzen bulmak, yüzlerce ihtimal içinde doğru kararı verebilmek isteriz. Bilgimizin yeterli olmadığını hissettiğimizde uzmanların fikrine güveniriz. Uzmanlar kendi alanlarına ömürlerini vermişlerdir, muhakkak bizim görmediğimiz şeyleri görürler, doğru karar verirler. Sözgelişi, kaliteli bir şişe şarap alacaksınız. Verdiğiniz paraya değip değmeyeceğini bilmek istiyorsunuz. ABD'deyseniz, şarapları puanlayan uzmanların çıkardığı dergilere bakar, elinizdeki şarabın yüz üzerinden kaç puan aldığına bakarsınız. Bir şey sayılara döküldüğünde çok bilimselmiş gibi gelir bize, ama şarap tadı gibi sübjektif bir konuda puanlama çok sağlıklı olmuyor. Bir kere yüzlük bir ölçekte karar vermek imkansız (75 ve 76 puan arasındaki fark nedir ki?) Dahası, Mlodinow'un atıf yaptığı araştırmalar gösteriyor ki, tadımcılar birçok sebeple sistematik hatalar yapıyorlar. Mesela birbirlerinden etkileniyorlar veya beklentilerinin kurbanı oluyorlar: Bir deneyde uzmanlara içine az miktarda kırmızı gıda boyası karıştırılmış beyaz şarap veriliyor ve uzmanlar bu sahte roze şarabın, beyaz şaraptan daha tatlı olduğunu söylüyorlar. Beş farklı şişedeki şarapların tadıldığı başka bir deneyde, şarap tadıcılar 90 dolar etiketli bir şişedeki şarabı 10 dolar etiketli şişedekinden daha güzel buluyorlar, ama aslında deneyciler bütün şişelerde aynı şarabı koymuşlar. Haydi şarap neyse, ama para meseleleri gibi ciddi işlerde uzmanlara güvenebilmemiz lazım. Kendi halinde birisi olarak hangi yatırım aracının en fazla kazanç sağlayacağını bilemezsiniz. Borsayı ve ekonomik göstergeleri takip edecek vaktiniz de yoktur. Bir uzmana sorarsınız. Yazı tura atın daha iyi, uzmana vereceğiniz ücret elinizde kalır. Mlodinow'un atıf yaptığı araştırmalar, uzman geçinenlerin doğru hisseleri seçme konusunda kayda değer bir becerileri olmadığını gösteriyor. Akla yatkın aslında; doğru hisseyi seçebiliyorsan niye başkasına söyleyesin, kendin alır zengin olursun. Peki neden bazı isimler çok başarılı yatırım danışmanı olarak öne çıkar? Yine basit olasılık. On binlerce kişiden arka arkaya doğru karar veren birkaç kişi çıkması kaçınılmazdır. Bunlar bir kere guru olarak tanındıktan sonra, başarı oranları düşse bile insanlar onlara güvenirler. Teyit eğilimi insan zihninin başka bir zaafıdır. Doğru varsaydığımız şeyleri destekleyen kanıtları görürüz, çürütenleri ise görmezden geliriz. Bu yüzden güvendiğimiz danışman kendini bir kere ispatladıktan sonra performansına bakmayız, hele de başka binlerce insan onun ağzına bakıyorsa. Bu gözlemlerden Mlodinow bir ders çıkarıyor: Kişilerin başarısı veya başarısızlığı sadece kendi yeteneklerine ve çalışmalarına bağlı değildir. Karmaşık bir dünyada tahmin edilemeyecek bir yığın etki vardır. Talih, başarıyı veya başarısızlığı etkileyen en önemli faktörlerden biridir. Başarı ve performansa bakarak insanların kişiliği hakkında karar vermek yanlıştır. Biz Doğu toplumları bunu kader ve kısmet olarak eskiden beri biliriz, ama özellikle ABD'liler için bu çok yeni ve önemli bir mesaj. Ayyaş Yürüyüşü matematik, bilim tarihi, ve psikolojiyi ustaca harmanlıyor ve zor kavramları gündelik örneklerle açıklıyor. Kitabın İngilizce alt başlığının dediği gibi, rastgelelik hayatımızı yönetiyor. Olasılık kavramları ve istatistik bilgisi ile bu rastgeleliği azaltmak ve yanlış kararları biraz olsun engellemek mümkün. Ne yazık ki istatistik ve olasılık hakkında fazla popüler kitap yok. Meraklısına bu kitabın tamamlayıcısı olarak İstatistik İle Nasıl Yalan Söylenir? ve Şansın Matematiği kitaplarını tavsiye ederim. Malcolm Gladwell'in Outliers kitabı başarı ile şansın yakın ilişkisine dair bir yığın örnek veriyor. Zihnimizin bizi nasıl yanılttığına dair ilginç araştırmalar bir çok popüler psikoloji kitabında anlatılıyor. Akıldışı Ama Öngörülebilir ve Karar Anı bunlardan sadece ikisi. Bunların yanı sıra, iktisat psikolojisi alanında yaptığı çalışmalarla Nobel Ekonomi ödülü alan Daniel Kahnemann'ın Thinking, Fast and Slow kitabı tavsiye edilir. Ne yazık ki henüz Türkçeye çevrilmedi.


2012 yılının Ağustos ayında insan elinden çıkmış yeni bir gezgin daha Mars yüzeyine konmuş bulunuyor. Bu ilk Mars aracı değil elbette, ancak Curiosity'nin asli görevlerinden birisinin Mars'a insanlı bir görev için ön araştırmayı yapacak olması onu tutkulu bir yolculuğun önemli bir kilometre taşı haline getiriyor. Ağustos ayı boyunca hakkında pek çok kez yazılıp çizilen Curiosity aracını ve Mars gezegenini 10 soruda özetlemeye ve merak edilenler hakkında derli toplu bir Türkçe kaynak yaratmaya çalıştık. Kendi oluşturduğumuz ve daha önce NASA bilim adamlarına sorulmuş olan bir takım soruları bir araya getirerek oluşturduğumuz 10 soru ve yanıtları aşağıda: 1. Curiosity kimdir, kimlerdendir? Curiosity, NASA'nın bir birimi olarak görev yapan Jet İtki Laboratuvarı'nca yürütülen Mars Bilim Laboratuvarı programının ana aracıdır. Curiosity Mars'a iniş sağlayaran aracın adıdır, ancak aracı da içinde barındıran ve onun Mars'a güvenle varıp inmesini sağlayan tüm sistem Mars üzerinde kurulu bu seyyar laboratuvar olarak kullanılacak olmasına atfen MSL olarak anılmaktadır. Sistemin ana yüklenicileri gerek sivil gerekse askeri havacılık sahasındaki ürünleriyle bildiğimiz Boeing ve Lockheed Martin'dir. Aracın üzerindeki pek çok alet, araç ve gereç geniş bir yelpazedeki farklı tedarikçilerden temin edilmiştir. 2. Curiosity'nin gönderilmekteki amacı nedir? NASA JPL'nin 2004 yılında başlattığı program 4 ana amaç içermektedir: Mars'ta suyun rolünü incelemek İnilen bölgenin olası bir insanlı görev için yaşanabilirliğini test etmek Mars'ın iklimini araştırmak Mars'ın jeolojisini araştırmak MSL'nin bu 4 amaç içerisinde 8 bilimsel görevi var. Bunlar da şöyledir: (1) Organik karbon bileşiklerinin varlığını araştırmak (2) Yaşamsal organik bileşiklerin varlığını araştırmak (3) Biyolojik izlerin varlığını araştırmak (4) Mars yüzey şekillerinde kimyasal, mineral ve izotopik yapıları araştırmak. (5) Mars toprağının oluşum süreçlerini araştırmak (6) Mars atmosferinin evrim sürecini araştırmak (7) Karbondioksit ve su döngüsünü araştırmak (8) Yüzey radyasyonunu analiz etmek 3. Yolculuk nasıl geçti? 26 Kasım 2011'de Atlas V roketi ile birlikte Capa Canaveral'daki Hava Kuvvetleri Üssü'nden 15:02 GMT'de fırlatılan MSL Dünya atmosferini terkettikten sonra saatte 36210 km. hızla Mars'a yol almaya başladı. 6 Ağustos 2012 tarihinde Mars'a ulaşan MSL neredeyse 8 ay 10 gün süren yolculuğu boyunca 563 milyon km. yol almış oldu ve MSL'ye özel tasarlanan Sky Crane sistemi ile inişini sorunsuz gerçekleştirdi. Dünya yerçekiminden Atlas V roketi sayesinde kurtulan MSL, uzayda da üzerindeki iki titanyum yakıt tankında muhafaza edilen hidrazin ile çalışan sekiz adet minyatür iticiyi kullandı. Üzerindeki güneş panelleri sayesinde kendi elektriğini kullanarak telemetrik verileri Dünya'ya göndermeye devam eden MSL bu sayede konumunu ve durumunu hassas biçimde Dünya'ya iletti. Modülleri hassas bir biçimde izleme şansına sahip olan NASA, Mars'a varış öncesinde bir kaç küçük manevra ile MSL'nin rotasında küçük sapmalar yaptırarak inişin doğru gerçekleşmesini sağladı. 4. Neden 26 Kasım 2011? Her 26 ayda bir Mars ve Dünya yörüngeleri olası bir Mars görevi için en uygun konuma gelir ve Fırlatma Penceresi adı verilen bu süreç yaklaşık 2 ay boyunca geçerli olur. Her 8 fırlatma penceresinden birisi diğerlerine göre çok daha uygundur ve çok daha az enerji gerektirir. (Bu da her 16 yılda bir daha ucuza Mars yolculuğu yapılabileceği anlamına geliyor.) Resimde de görülebileceği üzere, amaç Mars'a en kısa yolu elde etmek değildir, zira uzay bir boşluk olduğundan orada hareketimizin her safhasında yakıt harcamayacağız ve ne kadar yol aldığımız mühim olmayacak. Başka bir deyişle ne kadar enerji harcadığımızı Mars'a giderken katettiğimiz yol değil aracımızı Dünya'dan fırlatmak için gereken güç ve aracın sahip olduğu yörüngeyi değiştirmeye ya da kontrol etmeye ne kadar çaba harcadığımız belirleyecek. Bu da uzayda hali hazırda bulunan kütleçekim kaynaklarından faydalanmak ve yüksek bir enerji kaynağını bedava kullanabilmek demek. Resimdeki yeşil rota aracımızı Dünya atmosferinden kurtardığımızda ilk hızını hem Dünya'nın çizgisel hızından hem de Dünya'nın Güneş çevresindeki dönüşünden alır. Tıpkı 100 km/h hızla giden bir otomobilin camından ileriye doğru attığımız bir nesnenin ilk hızını otomobilin hızından alması gibi. Ve araç, güneş çevresinde bir yörüngeye sokulmuş olur, ki böylece güneşin çevresinde dönen araç hesaplandığı zamanda hesaplanan noktada Mars ile buluşabilir. 5. Mars atmosferine nasıl girildi? MSL Mars'a vardığında öncelikle seyir boyunca MSL'ye eşlik eden itme aracı konma noktasına uygun bir iniş yörüngesi elde ederek MSL'den ayrıldı ve böylece Mars atmosferine girmeden önce, konma sahası için en uygun yörünge belirlendi. Bu belirleme işlemi Dünya'dan yönlendirme ile değil, araç üzerinde bulunan bir otopilot kontrol sistemi aracılığıyla gerçekleşti. Daha önceleri yüzlerce kilometre olan konma noktası hassasiyeti 20 kilometreye kadar düşüren bu sistem ile birlikte MSL, bu tip bir keskin konma sisteminin ilk kez kullanıldığı gezegen keşif programı oldu. Bu ayrılmadan bir dakika sonra Mars atmosferine uygun açıda girmeye hazırlanan araç kendisini atmosferik sürükleme ile yavaşlayacak aerodinamik pozisyonu almak için geniş ve ısıya dayanıklı yüzeyi aşağıya dönük olacak şekilde döndürüldü. Bunu üzerindeki küçük iticilerle 2 rpm hızda gerçekleştiren aracın geniş yüzeyinde bulunan ısı kalkanı bugüne dek uzaya gönderilmiş olan en büyük ısı kalkanıdır. Bu hareket sayesinde atmosfere girdikten sonra dört dakika içerisinde hızı 5800 m/s'den 578 m/s'ye düşen araç böylelikle paraşüt açabilir hale geldi (bu sırada ısı kalkanının yüzey sıcaklığı tam 2090 C'ye ulaştı!). Şeklimizde bu safha azami ısınma ve azami yavaşlama olarak gösteriliyor. 6. Mars'a nasıl inildi? MSL paraşüt açabilir hale geldiğinde atmosfere giriş safhası tamamlanmış oldu ve bu noktadan sonra ilk kez kullanılan Sky Crane dikey iniş sistemini de içeren bir konma programı devreye girdi. Bu program üç aşamadan oluşuyor: 1. Paraşütlü alçalma, 2. Tepkili alçalma ve 3. Sky Crane . Modülün hızı 10 km. gibi bir irtifada 578 m/s'ye düştükten sonra süpersonik paraşüt (çünkü hız Mars koşullarında 1.7 Mach'a, yani ses hızının 1.7 katına tekabül ediyordu) açıldı. Modüle 50 metre uzunluğunda 80 adet ip ile bağlı olan 16 metre çaplı paraşüt Viking, Pathfinder ve Mars Exploration görevlerindeki tecrübe ile üretildiğinden bu safhada hiçbir sorun çıkmadı. Paraşüt modülün hızını 1.8 km. irtifada 100 m/s gibi bir sürate düşürdükten sonra Sky Crane aerodinamik kabuktan çıktı ve sekiz adet hidrazin yakıtlı roketi çalıştırarak yavaşlamaya devam etti. Her biri 400 N'dan 3100 N'a kadar spesifik tepki üreten bu roketler modülü neredeyse durma noktasına kadar yavaşlattı. Kabaca 7.5 metreye kadar alçalan Sky Crane, kapaklarını açıp ipler yardımıyla Curiosity'i yere indirdi ve 2 saniye boyunca tekerler üzerindeki ağırlığın ölçülmesi vasıtasıyla gezginin sağ salim indiğinden emin olduktan sonra iniş bölgesinin 650 metre uzağına düşmek üzere kendini fırlattı. Aşağıdaki video söz konusu aşamayı gösteriyor. Paraşüt açıldıktan sonra dengesiz bir şekilde inen araç, paraşütten ayrılıp Sky Crane'in devreye girmesiyle 7.5 metreye kadar düzenli bir iniş sağlıyor. Video sonunda ayrılan ısıl kalkanın yere vuruşuna dikkat çekiliyor. 7. Neden Sky Crane? Curioisty, Mars'a daha önce gönderilen Pathfindir, Spirit ve Opportunity gezginlerine göre çok daha büyük ve ağır bir araç. Bu ağırlık daha önceki gezginlerde kullanılan hava yastıklarının kullanılması önünde önemli bir tasarım engeliydi. Curiosity'yi hava yastıklarıyla yüzeye düşürmenin mümkün olmadığını gören NASA mühendisleri onu Mars yüzeyine indirmek için farklı bir yol bulmak zorundaydılar. Elbette havadan bir vinçle indirmek yerine doğrudan dikey motorlarla yumuşak iniş gerçekleştiren bir başka yol da tercih edilebilirdi. Ya da başka bir deyişle Sky Crane Curiosity'i havadan indirdikten sonra kendini bir tarafa fırlatan bir araç olmayabilir, doğrudan yere konarak Curiosity'i de beraberinde yumuşakça indirmiş olabilirdi ancak bu defa da ateş gücüyle yerden kalkan toz ve toprağın konma bölgesine ve Curiosity'nin üzerindeki tehçizata zarar vermesi ihtimali doğuyordu. Bu ve buna benzer daha pek çok problem ve yarattığı riskler Sky Crane gibi Curiosity'i suya sabuna dokunmadan bırakıp bölgeyi terkedecek bir çözümü gerekli kıldı. İlk kez kullanılan bu yöntemin başarı sağlaması uzay tarihi açısından yeni bir kilometre taşıdır ve bundan sonraki görevlerde de kullanılacağını şimdiden öngörebiliriz. Aşağıdaki video yukarıda sunulan gerçek görüntülerin daha önceden planlanmış ve animasyona dökülmüş bir halini sunuyor. Bu videoda ise daha önceki Mars gezginleri için kullanılan hava yastıklarıyla konma yöntemi gösteriliyor: 8. Curiosity görev süresi ne kadardır ve kimler nasıl görev yapıyor? NASA planlarına göre Curiosity 2 yıl kadar görev yapacak, ancak ürün ömrü çok daha uzun ve bataryaları onu yaklaşık 14 yıl destekleyececek kapasiteye sahip. Daha önce Reddit aracılığıyla NASA'ya sorulan kullanıcı sorularından birisi hedeflenen görev süresi ile alet kapasitesi arasındaki farka işaret ederek bu farkın neden kaynaklandığını sorduğunda programın Haber ve Medya sorumlusu Veronica McGregor bu soruyu şöyle yanıtladı: Curiosity'nin hedeflenen görevleri başarıyla yerine getirmesi için gerekli süre 23 ay ancak bu Mars Exploration Rovers'ta olduğu gibi uzatılabilir. Opportunity'nin görev süresi 90 gündü ama 8 yıldır çalışıyor. Tam bu noktada ABD'denin NASA'ya ayırdığı bütçe problemi devreye giriyor. Bir programın belirli bir süresi olmalı, zira fizibilitesi buna göre yapılıyor. Bu süre içerisinde çalışanların, programın ve dairenin harcaycacağı bir bütçe olacak ve dolayısıyla hedeflere bu süre içerisinde ulaşılmalı. Bu hedeflere ulaştıktan sonra araçlar hala çalışıyorsa dileyenler çalışmalarına devam ediyor olabilecekler ama resmi olarak MSL görevi sona ermiş olacak. Bittabi MSL'yi içeren yeni bir araştırma programı bütçe onayına sunulabilir ve görev böylelikle devam ettirilebilir. 250 bilim adamı ve 160 mühendis şu an bu programda 7/24.6 görev yapıyor. 24.6yı özellikle yazdım çünkü bu bilim adamı ve mühendisler Mars gününe göre vardiya değiştiriyorlar. Bir Mars günü Dünya saatine göre 24 saat, 40 dakika sürüyor. 9. Curiosity üzerindeki işlemciler neden antika? Yine Reddit'ten bir soru. Bu soruya ise Aviyonik Sistemler Mühendisi Jonny Grinblat yanıt vermiş. Grinblat soruyu soranın işlemcilerin antika olduğu hissine kapılmasında haklı olduğunu belirttikten sonra Curiosity üzerindeki işlemcilerin çağımızın neden gerisinde olduğunu açıklıyor. Grinblat'a göre görevde kullanılan bilgisayar sekiz yıl önce seçildi ve diğer parçalar da bu işlemci ile uyumlu olarak seçildiler. Yani daha sonradan bir modifikasyon o kadar da kolay bir iş değil. İkincisi, söz konusu işlemci o tarihte uzayda kullanılabileceğinden emin olunan en kararlı ve kendini ispat etmiş işlemci idi. Ayrıca uzaydaki radyasyon koşullarının silikon üzerinde bir takım etkileri var. Silikon işlemcilerde kullanılan bir yarı iletken olduğundan radyasyona dayanıklılık konusunda hız da bir parametre olarak devreye giriyor. Ayrıca Curiosity üzerindeki yazılımlar öyle ahım şahım yazılımlar değil ve o kadar ince ayrıntıya dayanmıyor. Bütün programlama çok bilinen bir yazılım dili olan C ile gerçekleştirilmiş. 10. Curiosity hayat bulursa ne olacak? Öncelikle rezil olmamak için ilgili veri pek çok sınamaya tabi tutulacak... Rezil olmamak tabirini kullandım, zira 1960'larda Sovyetler kuasarlar henüz hiç keşfedilmediğinde CTA-102 kuasarını periyodik bir yayın yaptığı için basın toplantısı aracılığıyla zeki bir uygarlıktan alınan mesaj olarak duyurmuşlardı. Bu daha sonra onların fazlasıyla aceleci olmalarından dolayı utanmalarına sebep oldu. Bilim tarihi özgüveni yüksek açıklamaların yarattığı utanç ve sonrasında bilim insanlarında gelişen temkinli olma durumunu yaratmıştır. Nötrinoların ışıktan hızlı olabileceği şüphesini yaratan CERN açıklamasında olduğu gibi: Bu deneyin sonuçları biz böyle bulduk ama başkalarınca da sınanmalı ibaresiyle duyurulmuştur. Nitekim daha sonra sistematik bir alet hatası varlığı ortaya çıkmıştır. Nitekim son üç sorumuza kaynaklık eden yazıya göre Reddit'te sorulan Eğer bir uzaylı/bakteri ya da fosil bulursanız buna yönelik bir prosedürünüz var mı? sorusuna Keri Bean yanıt veriyor ve böyle bir bulguya rastlanırsa bilim ekiplerinin bu konuyu hassasiyetle inceleyecekleri ancak çeşitli şekillerde yapılan çalışmalarla bu konudan tamamen emin olunmadıkça basına duyurulmayacağını söylüyor. Basına duyurma işleminin ancak yeteri kadar kanıt elde edilirse gerçekleştirileceğini söyleyen Bean, her tür ilginç buluş için bu prosedürleri takip edeceklerini söylüyor.


Canlı-taklitçi robotlar dizimizin altıncı yazısı sürüleri ele alıyor. Bireyden çok sürü olmanın avantajlarını kullanan bu robotlar, grup içinde birbirleriyle haberleşerek hem daha güvenli veriye ulaşıyorlar, hem de devre dışı kalan robotların görevlerini üstlenerek görevi riske atmamış oluyorlar. Hayvan sürülerinden esinlenilen robotlara göz atacağız. Sürü terimi, bir araya gelerek aynı noktada buluşan veya başka bir noktaya topluca hareket eden, ve her bir bireyin benzer büyüklükteki hayvanlardan oluştuğu birliktelikler için kullanılıyor. Sürü halinde toplanan, avlanan, akın eden, saldıran, beslenen kısacası yaşayan hayvanların davranışlarından yola çıkarak geliştirilen canlı-taklitçi robot tasarımlarını inceleyeceğiz bu yazıda. Sürü davranışını tanımlayan olmazsa olmaz kriter, kendi otonom hareket mekanizması bulunan bireylerin kollektif uyumu sonucu oluşması. Matematiksel olarak modellemek gerektiğinde basit kuralların geçerli olduğu ve çoğu zaman merkezi bir koordinasyon mekanizmasının bulunmadığı bir birliktelikten bahsedebiliriz. Bu basit kurallar çerçevesinde kuşların (Şekil 1), balıkların ve diğer sürüler halinde yaşayan canlıların hareketlerini açıklamak mümkün oluyor. Basit bir algoritma oluşturmak gerekirse, her bir birey genel olarak aşağıdaki kuralları takip eder : - Komşularıyla aynı yönde hareket etmek. - Komşularına yakın olmak. - Komşularıyla çarpışmaktan kaçınmak. Temel olarak bu model baz alındığında, her hayvanın kendi merkezi çevresinde belirlediği alanı ve mesafeyi koruduğu sürece çelişen bir kural olmadığı gözüküyor. Bu sayede sürü elemanlarından bir tanesi sürünün dinamiğini bozduğu anda, diğer sürü elemanları o elemanın konumuna göre sürüyü tekrar kararlı ve düzenli bir hale sokacak şekilde yapılandırabiliyorlar. Bu sayede hataların düzeltilmesi sağlanıyor. Ancak sürekli sürüyü bozarak sürünün geleceğini riske atan elemanlar bilindiği gibi doğada ya dışlanıyor ya da cezalandırılıyor. Sonuçta sürüden ayrılmak da bir hayvanın isteyeceği son şeydir. Unutmamak gerekir ki sürüden ayrılanı kurt kapar gibi son derece gerçekçi bir atasözümüz vardır. Tüm bu kurallar ve dinamikler, her ne kadar fiziksel vücut hareketi koşullarını açıklıyorsa da, sürü psikolojisi adıyla anılan ruhsal durumu tasvir etmek için de geçerli olduğu söylenebilir. İşin ilginci, her hayvan kendine özgü kişisel alan belirleme yetisine sahip. Bu da hayvanın kendi duyu organlarının gelişmişliği ve kapasitesiyle ilişkili. Örneğin kuşlar arkalarında neyin uçtuğunu göremezlerken, balıklar görme ve hidrodinamik almaçları sayesinde sürü mesafesini belirliyorlar. Kuş ve balıkların oluşturdukları sürülere önceki yazımızda kısaca değinmiştik. Bu sefer sürüleri karıncaların ve arıların sürü dinamiklerine ve davranışlarına odaklanarak inceleyelim, çünkü robotikte kullanılan sürü zekası genel olarak bu iki hayvanın feromonları sayesinde sergiledikleri sürü zekasından esinlenerek gerçekleştiriliyor. Genel olarak koloniler halinde yaşayan böcekler, karıncalar ve arılar bireysel hareketlerini merkezi bir kontrol mekanizmasına bağlı kalmaksızın yaparlarken, koloniye bir bütün olarak baktığımızda koordine bir şekilde çalıştıklarını görüyoruz (Şekil 2). Oysa bu işbirliği özdüzenlemeli bir şekilde gelişirken, bir liderin kararlarına dayanmaz, koloniyi oluşturan her bir bireyin birbirleriyle etkileşiminin bir sonucu olarak kendiliğinden gelişir. İşin garip kısmı besin hedefine gidilecek en kısa rotanın belirlenmesi gibi son derece karmaşık hareketlerin oluşumuna sebebiyet veren bu etkileşimlerin, oldukça basit yapıtaşlarından oluşması. Örneğin, sadece bir karıncanın başka bir karıncayı takip etme içgüdüsü. İşte bu tarz organize davranışların arkasında yatan kollektif zekaya verilen addır sürü zekası . Karıncalar Normal bir karınca sıradışı hareketler sergilemese de, koloni olarak hareket ettiklerinde yuva inşa etmek, yiyecek toplamak, gelecek nesillere besin sağlamak, köprüler kurmak ve hatta birbirleri üstüne tırmanarak yüksek hedeflere ulaşabilmek gibi karmaşık davranışlara imza atabiliyorlar (Şekil 3). Yuvaya en yakındaki besin kaynağına nasıl ulaşılabileceklerini sürü zekaları sayesinde bulabiliyorlar. Karıncalar birey olarak yolları üzerlerine bıraktıkları kimyasal izlerle, yani feromonlarıyla, diğer karıncaların da onları takip etmesini sağlıyorlar. Bu sayede yuvaya ilk dönen karıncanın rotasını, yani en kısa rotayı tercih etmeleri gerektiği bilgisini çıkarabiliyorlar. Bir mühendislik problemi olan rota optimizasyonunu sürü zekaları sayesinde biyolojik bir şekilde çözüyorlar. Karıncaların gizemli ve karmaşık etkileşim dünyasını yakından anlamak için biyolog Deborah Gordon'un Türkçe altyazılı bu TED videosunu seyretmenizi öneriyorum. Ayrıca Haziran'12 sayımızda, konuk yazarlarımızdan Ceyhun Çakar'ın kaleme aldığı Karınca Sürüsü Optimizasyonu konulu yazısını da daha detaylı bilgi edinmek isteyen okurlarımıza önerebiliriz. Canlı-taklitçilik bilimi karınca zekasını kullanarak, robotik, arama motorlarının ve ağ algoritmalarının tasarımı konularında çözümler sunuyor. Arılar Arılar sürü olarak yeni kovanlarına taşınacakları zaman, önce eski kovanlarını terkederler, sonra da ilk iş olarak yakınlardaki bir ağaç veya dalda toplanırlar (Şekil 4). Kraliçe arının çevresinde kümelenen arılar 20-50 arası öncü arıyı yeni ve uygun bir kovan konumu keşfetmeleri için yollarlar. Keşiften dönen arılar özel danslarını kullanarak mesafe ve yön bilgilerini kümedeki diğer arılarla paylaşırlar. Keşfettikleri konum hakkında ne kadar heyecanlılarsa, o kadar da coşkulu dans ederler. Eğer bir öncü arı, diğer öncü arıları da bulduğu konumun elverişli olması konusunda ikna edebilirse, öncelikle öncü arılar olarak hep beraber o alana gidilir, inceleme yapılır ve gerçekten de elverişli ise diğer arılarla paylaşılır. Sırasıyla diğer öncülerin de önerdikleri mekanlar gezildikten sonra , ortak karar verme mekanizmaları vasıtasıyla son bir konumda karar kılınır ve o bölgeye uçulur. Kilometrelerce uzaklıkta olabilecek bu mesafe önemsizdir. Önemli olan tüm sürüyü barındırabilecek büyüklükte (yaklaşık 15 litre) olması, dış etkenlerden korunaklı olması, güneşten yeterli miktarda ısı alabilmesi ve karıncaların baskınlarına uğramayacaklarından emin olmalarıdır. Sürü Robotları Karınca ve arı tarzı böcek kolonilerinden esinlenerek üretilen onlarca, yüzlerce hatta binlerce minik robotlar (Şekil 5) bir araya gelerek kayıp bulma, temizlik ve gözetleme tarzı operasyonlarda kullanılmak için tasarlanıyor. Her bir robot oldukça basit olmasına karşın, bir araya gelip bilgilerini paylaştıklarında sürü zekası devreye girerek çok daha güçlü bir robotik sistem oluşturabiliyorlar. Sürü robotlarının tasarlanmasının ve bazı durumlarda yeğlenmesinin arkasında yatan en önemli sebep sürülerin bireysel başarısızlıklara karşı dayanıklı olmalarıdır. Mesela, bir penguenin veya antilopun sürüden kaybolması, veya ölmesi sürüyü daha güçsüz kılmaz. Doğadan öykünülen bu felsefe çerçevesinde, bozulan robotların da sürü robotları içerisinde yerleri doldurulabiliyor. Bu yüzden tek bir büyük robot yapıp, robot bozulduğu zaman projenin suya düştüğünü görmektense, sürü içerisindeki bir robotun arıza yapmasından etkilenmeyen sürü robotlarına sahip olmak büyük bir avantaj getiriyor. Özellikle uzay görevleri ve depolama sistemleri gibi tek bir robotik sistemin başarısızlığının pahalıya patlayabileceği sistemlerde sürü robotları ve sürü zekası kullanılıyor. I-SWARM I-SWARM, 1000 adet mikro-robotun bir sürü oluşturması prensibine dayalı bir robotik sistem . Küçük dediysek, gerçekten küçük: 2 x 2 x 1 mm boyutlarında. Küçük olmalarının dezavantajı sensör ve işlemci güçlerinin düşük olması, ancak hep beraber oluşturdukları sürü zekası bu eksikliklerini gideriyor. Güneş enerjisiyle çalışan ve birbirleriyle iletişim halinde olan bu araçların mikro montaj, biyolojik, tıbbi ve temizlik işleri için elverişli oldukları öngörülüyor. KIVA ve Fraunhofer Enstitüsü'nün depo robotları Amazon'un Kiva Sistemleri 775 milyon dolara satın alma hikayesini anlatmıştık, ancak Kiva bu tarz akıllı depo robotları üreten tek firma değil. Alman Fraunhofer Enstitüsü araştırmacıları sürü zekası kullanarak birbirinin aynısı olan ve birbirlerinin işlerini kolaylıkla devralabilecek depo robotlarını birbirleriyle işbirliği yapacak şekilde programlamışlar . Kiva robotları merkezi bir kontrol ünitesi tarafından yönetilirken, Fraunhofer'in sisteminde ise her bir robot kendi içerisindeki dahili bilgisayarları ile kararlar veriyor. Birbirleriyle kablosuz ağlar üzerinden iletişim içinde olan robotlar, aynı karıncaların yiyecek ararken yaptıkları gibi hangi ürünü hangi robotun alması gerektiğine kollektif bir biçimde karar veriyorlar. Her saniye kendilerine yeni yollar bularak birbirleriyle, depodaki mallarla ve içeride dolaşan insanlarla çarpışmadan hedeflerine yönelik en kısa rotayı çizebiliyorlar. Bu yüzden son derece etkin kullanılabiliyorlar ve ölçeklenebilir olan bu sisteme yeni robotlar eklendiği zaman tüm sistemi baştan tasarlamanıza gerek kalmıyor. Aynen sürüye yeni katılan bir karıncanın hemen işe koyulması ve sürünün onu benimsemesi gibi. Ayrıca bozulan bir robot da büyük bir sorun teşkil etmiyor, çünkü onun görevini hemen başka bir robot üstleniyor. Kilobot'lar Harvard Üniversitesi tarafından tasarlanan Kilobot'lar bozuk para büyüklüğünde titreşen bacakları, parlayan ışıkları ve birbirleriyle iletişim kurabilme özellikleriyle oldukça basit işlevselliğe sahip robotçuklar . Her biri 14 dolar değerinde olan bu robotlar da binlerle ölçülen rakamlarla sürüler oluşturuyorlar. Bu tarz büyük robot ordularıyla yaşanacak en büyük sorun, doğru algoritmaların programlanması ve tabii ki şarj problemi. Eğer bu sorunlar çözülemezse sürü robotları bir anda dert ve tasa robotlarına dönüşüp tüm cazibesini kaybediyor. Kilobot'larda programlama sorunu kızılötesi veri transferiyle bir kerede hepsinin aynı kodu yüklemesiyle çözülmüş. Robotları şarj etmek için ise robotları iletken iki yüzeyin arasına yerleştirmek yeterli oluyor. Ayrıca Kilobot'ların fiyatının düşük olması en büyük avantajı. Quadrotor robot sürüleri Dört pervaneli helikopterler son dönemde kolay kullanılabilir olmaları ve manevra yetenekleri sayesinde oldukça popülerlik kazanmış durumdalar. Bu robotları ufaltarak, nano helikopterler boyutlarına getiren ve Dünya'nın en tanınmış robotik laboratuvarlarından biri olan Pennsylvania Üniversitesi GRASP laboratuvarı araştırmacıları, sürü robotlarını böylece gökyüzüne taşımış oldular . Bu robotların küçülen boyutlarıyla artık daha karmaşık işler yapabilmeleri de mümkün olacak. Oldukça esnek ve hafif olan bu robotları elinizle bile istediğiniz noktaya fırlatmanız mümkün. Bu robotlar istenilen 3 boyutlu hareketleri sanki tek bir vücutmuşcasına yapabiliyorlar. GRASP laboratuvarı araştırma lideri Vijay Kumar'ın etkileyici TED konuşmasını Türkçe altyazılarıyla bu adresten seyredebilirsiniz. Ancak laboratuvar üyeleri, bu aralar nano helikopterlerinin hünerlerini, bilimsel araştırmalardan ziyade şova dökmüş durumdalar. Aşağıda James Bond'un açılış müziğini çalan bu robotların videosunu seyredebilirsiniz: Swarmanoid Farklı işlevlere, fiziksel yeteneklere ve görüntülere sahip olan Swarmanoid robotları (Şekil 7), sevilen çizgi film Transformers'ta veya Voltran'da birleşerek tek bir robot haline gelen kompozit robotları andırıyor. Bir düzine robottan oluşsa da her biri farklı işlevlerden sorumlu oldukları için birbirlerine bağımlılar . Bu robotlar sırasıyla şöyle: Ayak-Botlar yatay olarak hareket edebiliyorlar ve diğer robotlara bağlanabiliyorlar. El-Botlar manipülatörlere ve kendilerini diklemesine oynatabilen manyetik bir kancaya sahipler. Göz-Botlar uçabiliyorlar, tavana konabiliyorlar ve kameraları sayesinde El-Botların ve Ayak-botların hareketlerini kontrol edebiliyorlar. Bu robotlar arama ve kurtarma çalışmalarında birbirlerinden bağımsız hareket ederek ve kendilerine özgü avantajları kullanarak çalışabilirler. Aşağıdaki videoda, hep beraber çalışıp otonom bir şekilde bir görevi yerine getirdikleri videoyu seyredebilirsiniz. Görevimiz: kitabınızı çalmak. Disney'in artist robotları Disney araştırmacılarının ETH Zürih ile ortaklaşa çalışmaları sonucunda hedefledikleri şey, yumuşak ve görsel olarak cezbedici hareketlerle farklı şekiller oluşturabilecek sürü robotları yapmak . Bu robotların çevre değişimlerine ve istem dışı müdahelelere hemen tepki gösterip, yeni formasyon oluşturmaları gerekiyor (Şekil 8). Hayvan sürülerinden esinlenilerek tasarlanmış robotları kısaca tanımış olduk. Bu robotları köle gibi çalıştırıp, isteklerimiz doğrultusunda suistimal edeceğimiz gerçeği düşünüldüğünde, sürü olmaları belki de onlar adına faydalı olabilir. Şu dünyada, robotun robottan başka dostu yok arkadaş!


Fizikçiler gözlemledikleri fenomenleri hipoteze dönüştürdükten sonra doğrulama için deneylere başvururlar. Bugün fizik tarihine geçmiş birçok deney sayesinde dünyayı ve evreni algılayışımız değişmiştir. Galileo'nun eğik düzlem deneyleri sayesinde hareketin doğasını kavradık, Rutherford'un atom yapısını anlamak için yaptığı deney sayesinde atom çekirdeğinin boyutunu anladık, Young'ın çift yarık deneyi sayesinde ışığın ikili yapısını çözdük. Zaman geçtikçe deneyler karmaşıklaştı ve uzamaya başladı. Öyle ki teorik fizikçiler ve deneysel fizikçiler diye bir ayrım oluştu. Deneylerin maddi yükü özerk enstitülerin ve üniversitelerin bütçelerini zorladıkça devletler bir araya gelip büyük deneyleri finanse etmeye başladı ki bunlardan en önemlisi kuşkusuz CERN projesi ve alt deneyleridir. CERN'de gerçekleşen Atlas deneyi sayesinde standart modeli neredeyse ispatlamış bulunuyoruz. CERN deneyi ile kamuoyunun ilgisini çeken bir şey daha oldu: Fizik deneyleri ne kadar uzun sürüyordu öyle? 2009 Kasım'ında başlayan deney ilk olası pozitif sonuçlarını Temmuz 2012'de verdi. Bu kadar uzun süren başka fizik deneyi var mıydı? Aslında vardı, hatta 170 yıldır süren fizik deneyi bile mevcut. İşte tarihin en uzun 3 fizik deneyi: 1. Katran Damla Deneyi: Katran damla deneyi dense de aslında deneyin amacı katranın viskozitesini ölçmek. Normalde oda sıcaklığında katı hatta kırılgan bir madde olan katran ısıtıldığında akıcı, sıvı halde oluyordu. Queensland Üniversitesi'nin ilk fizik profesörü Thomas Parnell tarafından 1927'de başlatılan deneyde amaç katran'ın viskozitesini ölçmek. Bir akışkanın akışmazlık derecesini (akmaya karşı direnci ifade eden viskoziteyi ölçmek için Parnell katranı ısıtıp akışa bıraktı. Amaç basitti, katran yukarıdaki deney tüpünden aşağıya doğru akacak ve akış süresi hesaplanacaktı. Fakat katranın deney tüpüne yerleşmesi 3 sene sürdü ve deney ancak başlayabildi. Ve sonraki 82 yılda ancak 8 damla gözlemlenebildi! Pardon, daha doğrusu gözlemlenemedi çünkü kimse damlaları düşerken canlı göremedi! 2000 yılında düşen sekizinci damla için modern bir dijital kamera sistemi kurulmuştu ama tam düşme zamanında kameranın bozulacağı tuttu ve sonuç olarak gene katranın damlasını kimse göremedi. 9. damla için şimdi herkes pür dikkat bekliyor, kim bilir belki insanlık bu sefer görür o damlayı. Higgs bozonunu gören insanlık elbet bunu da görecektir. Deneyin tarihçesi: 1930 Deney başladı 1938 1'inci damla düştü 1947 2'nci damla düştü 1954 3'üncü damla düştü 1962 4'üncü damla düştü 1970 5'inci damla düştü 1979 6'ncı damla düştü 1988 7'nci damla düştü 2000 8'inci damla düştü 2013 9'uncu damlanın düşmesi bekleniyor Deneyi gözlemlemek isterseniz, adresi: http://smp.uq.edu.au/content/pitch-drop-experiment 2. Beverly Saat Deneyi: Otago Üniversitesi'nde 1864 yılında başlatılan bu deneyde mekanik bir saat deneyin başlangıcında kuruldu ve bir daha hiç kurulmadan hala çalışmakta. Peki bu bir devridaim makinesi mi? Hayır. Aslında sistem çok basit: Hava geçirmez bir muhafazanın içindeki hava, etraftaki hava basıncı ve sıcaklığındaki değişimler sayesinde büzüşüp genleşiyor ve saati çalıştıran bir diyaframa baskı yapıyor. Hava sıcaklığındaki 6 derecelik bir değişim 2 kilo ağırlığı 5 santimetre yükseltecek kadar enerji sağlamakta. 3. Oxford Elektrikli Zili: İşte tarihin en uzun deneyi. Oxford Üniversitesi'ndeki bu düzenekte iki pirinç direk, bir çan zili ve bir çift kuru voltaik pil var ve bu basit elemanlardan oluşan deney düzeneği 1840'dan beri çalışıyor ve yaklaşık 10 milyar kez çaldığı tahmin ediliyor. Kuru pillerin nasıl yapıldığı kaydedilmediği için bilinmemekte ancak dış kaplamanın sülfür olduğu biliniyor. Pillerin içeriği bilinmiyor ama deneyin süresi sayesinde Guinness rekorlar kitabına Dünyanın en dayanıklı pilleri şeklinde geçmiş bulunmaktalar. Çan zili direklere çarptıkça 2 hz frekansında ses çıkarıyor ki bu da bir insanın duyabileceği en düşük frekans olan 20 hz'ten on kat daha düşük, yani aslında kimse zilin çaldığını duymuyor. Çan zili direklerden birine çarptığında pilden şarj edilmekte ve daha sonra elektrostatik güçle diğer direğe itilmekte. Bu şekilde zil 170 senedir çalışmakta. İşin ilginci, bu şekilde çalışmaya devam ettikçe pilin ömründen ziyade çanın aşınmasından dolayı deneyin durması beklenmekte. Peki bu üç deneyin yıllardır sürmekten başka ne ortak noktaları var? Üç deney de bulundukları üniversitelerin koridorlarında bulunuyor! Hiçbiri için özel bir oda veya alan ayrılmış durumda değil, hepsi öğrencilerin ve hocaların dolaştığı koridorlarda alelade bir şekilde gözlemlenmekteler! Tarihin en uzun ve en gösterişssiz 3 deneyine Açık Bilim ailesi olarak uzun ömürler dileriz!


Onlar da tıpkı sizler ve benim gibi çoğu insanın gündelik hayatta kullandıktan sonra gelişigüzel şekilde attığı birer atıktılar, ama geri döndüler! Hem doğadaki parçalanma süreçlerini es geçtiler, böylece bu parçalanma süreçlerinde doğayı kirli gösterip ona zarar vererek doğal dengeyi bozmadılar hem de doğadan çaldığımız cevherlerin miktarını azalttılar. Çaldığımız diyorum çünkü tüketim toplumu haline geldiğimiz şu günlerde yaptığımız sadece doğanın nimetlerinden faydalanmaktan ibaret ve ne yazık ki bunun karşılığında doğa için hiçbir şey yapmıyoruz. En basitinden şöyle düşünelim; geçtiğimiz on yıllardaki şehirleşme sürecinde betonlaştırdığımız her yeşil alan için şehir dışındaki kıraç bir araziyi yeşillendirseydik vardığımız nokta aynı mı olurdu sizce? Çoğumuz durup düşünsek de cevap pek değişmeyecek. Hangi atığın ne şekilde geri dönüştüğünü arama motorlarından herhangi birinde aratarak kolaylıkla öğrenebiliriz. Aradığımız bilgiye ulaşmak artık neredeyse bir tık ötemizde, ancak çevremizde o kadar çok uyaran mevcut ki hangi etkinliğe ne kadar zaman ayıracağımızı ve bunların önem sıralarını kestiremez olduk. Tüm bunların ötesinde kendi hayatımızı yaşamaya çalışırken üzerinde barındığımız yerkürede ne değişiklikler oluyor bunu düşünebiliyor muyuz? İşte bu yazı biraz da bizler bu hayat koşuşturmacası içinde oradan oraya sürüklenirken ülkemizde ve dünyada geri dönüşüm adına neler yaşanmış, geri dönüşümde ne durumdayız bunu sizlere özet geçebilmenin derdinde. İki sene önce, Alman atık enerji şirketlerinden bir yöneticiyle yapılan röportajda Türkiye'nin geri dönüşümde Avrupa'nın çok gerisinde olduğu, hatta Türkiye'de geri dönüşüm seviyesinin %4-5'lerde iken Avrupa'da %40 civarında olduğundan bahsediliyor . Bu üzücü durum geri dönüşüm tesislerinin ülkemiz endüstrisinde payını gün geçtikçe arttırmaya başlamasıyla seviyeyi %25'lere çekmiş durumda. Ülkemizde şu an günde yaklaşık 65 ton çöp açığa çıkıyor ve geri dönüşüm tesislerimizde açığa çıkan bu miktarın yalnızca dörtte biri ayrıştırılıp geri kazanılabiliyor. 2011'de 200 civarlarında olan tesis sayısı ise bugün 500'e yaklaşmış durumda . Tablo çok iç açıcı görünmese de iki yıl içinde almış olduğumuz yol da yabana atılamaz. Bu bağlamda en büyük görev aslında öncelikle çöplerin ilk kaynağına yani evlerimize, sonra da belediyelere düşüyor. İşe eğitimin ilk yıllarından başlamak gerekirse, çocuklarımıza daha ilkokul çağından başlayarak çöplerini ayrı kutulara atma alışkanlığını kazandırmamız gerekiyor. Yeri gelmişken Doğu Marmara Kalkınma Ajansının desteği ile Sakarya Büyükşehir Belediyesi tarafından yaptırılan animasyon tam da küçüklerimize örnek olacak cinsten, buyrun izleyin: Evlerimizde kendi çabalarımızla yemek artıkları ile dönüştürülebilir artıkları ayırsak dahi burada devreye belediyeler giriyor. AB uyum yasaları kapsamında 2004'te oluşturulan Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği gereği Türkiye çöplerini ayrıştırmak zorunda; belki de bu uyum sürecinin kazandırdığı ivmeyle olsa gerek belediyelerin atık merkezleri ile birlikte yaptıkları işbirliği çalışmaları son birkaç yılda hız kazanmış durumda.Bu konuda henüz bilinç kazanamamış belediyelerimizin imdadına ise sokaklarda sıkça gördüğümüz çöp toplayıcıları koşuyor. Bu toplayıcılar, gün boyu sokak sokak dolaşıp çöp alanlarındaki tüm torbaları teker teker karıştırarak içlerinden yemek artığı dışındaki dönüştürülebilir atıkları topluyorlar. Bu toplayıcıları konu alan bir tez çalışması yapan İstanbul Teknik Üniversitesi öğrencileri Işıl Gülkaynak ve Erdem Üngür'e göre sadece İstanbul'da 100 bin sokak toplayıcısı bulunuyor. Türkiye genelindeyse bu sayının 200 bin civarında olduğu tahmin ediliyor. Çevrenizdeki geri dönüşüm etkinliklerine biraz da olsa dikkat etmişseniz, bu etkinliklerin daha çok kağıt çevresinde yoğunlaştığını görürsünüz. Veriler de bunu doğruluyor: Türkiye'de geri dönüşümü en çok yapılan katı malzeme kağıt. Bu sırayı metal, plastik ve cam takip ediyor . Belediyelerin temel olarak yapmakla yükümlü olduğu işleri ve geri dönüşümün temel bilgilerini aşağıdaki videoda bulabilirsiniz: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Teknoloji Araştırma Merkezi'nde görev yapan Prof. Dr. Muammer Kaya'nın birkaç yıl önce yayınladığı bir raporda gelecek 10 yılın umut vaat eden sektörlerden birisi de Çevre ve Geri Dönüşüm sektörü. Prof. Kaya, bu makalesinde geri dönüşümün gelecek yıllarda gündeme sıkça geleceğini ve gençlerin bu sektöre yardımcı dallara yönelmeleri gerektiğini vurguluyor. Kaya'nın yaptığı araştırmalardaki verilerde özellikle öne çıkansa 2006 yılında Amerika'nın geri dönüşüm sektör hacminin 65 milyar $, direkt çalışan sayısının da 50000 kişi olması. Bu konuda daha alacak çok yolumuz var gibi görünüyor . Geri dönüşüm hedeflerimize varmak için yürüyeceğimiz bu yolda: - 1 ton plastik atığın geri dönüşümü ile %95 oranında enerji tasarrufu sağlandığını, - Dünyadaki kağıt tüketiminin yarısı geri kazanılsa, her yıl 8 milyon hektar orman alanının korunabileceğini, - 1 ton cam atığın geri dönüşümü ile 100 litre petrol tasarrufu sağlandığını, - Alüminyum atıklar geri kazanıldığında %99 oranında kirletici baca gazı emisyonu azaldığını, - 1 ton kağıt/karton atığın geri dönüşümü ile 17 ağacın kesilmesinin önlendiğini, - Bir cam şisenin doğada 4000 yılda, plastiğin 1000 yılda, sakızın 5 yılda, sigara filtresinin 2 yılda yok olduğunu biliyor muydunuz? NOT: Paylaşılan veriler çoğunlukla evden açığa çıkan geri dönüşüm atıkları üzerinedir. Geri dönüşüm oranlarında e-atık ve sanayideki fabrikaların kendi atıklarını dönüştürmeleri dikkate alınmamıştır.


Scientology... Bu kavramı duymayanınız kaldı mı? Kimilerine göre çağımızın gözde dini, kimilerine göre bir tarikat, kimilerine göre Tom Cruise'un ta kendisi... Özellikle Science yani bilim kelimesinden türediği düşünülen Scientology'i biz de merak ettik ve bu ayki sayımızda bu konuya yer vermek istedik. Okuyacağınız bu yazıda kısaca Scientology'nin ortaya çıkış, gelişim öyküsünü ve yöntemlerini ele alacağız. Özel bir ordu, yakışıklı aktörler, güzel aktristler, güçlü bir bütçe; karşınızda Scientology. Reklamını en ünlü Hollywood yıldızları sayesinde güçlü bir şekilde gerçekleştiren Scientology, saygı duyulsun duyulmasın herkesin duymuş olma ihtimalinin yüksek olduğu bir kavram olarak karşımıza çıkıyor. Scientology kelimesinin kökenine baktığımızda; Latince tam anlamıyla bilmek anlamına gelen Scio kelimesinden türediğini görürüz. Yaygın olarak bilinen anlamı; evren ve diğer yaşamla ilgili olarak ruh üzerine çalışmadır. İngilizcedeki Science yani bilim kelimesiyle olan benzerliği sebebiyle pek çok yerde farklı tanımlara rastlamak mümkündür. Scientology'in tarihine baktığımızda kurucusunun aynı zamanda bilim kurgu yazarı olan L. Ron Hubbard olduğunu görüyoruz. İlk çıkışında kişisel gelişim amaçlı bir felsefe olan bu akımın zamanla güçlenerek ayrı bir din olarak kabul edilmesi, başarısının büyük olduğunu gösteriyor. Peki bu oluşumun temel amacı ne? Bu sorunun yanıtı Hubbard tarafından 'Dianetik: Ruh Sağlığının Modern Bilimi' adlı eserde şöyle açıklanıyor: Bundan 75 milyon yıl önce Xenu adında kötü bir savaşçı diğer gezegenlerdeki yaşayanları öldürüp ruhlarını dünyaya getirir. Tetan isimli bu ruhlar atmosfere yayılır ve insanların bedenlerine girer. Scientologistler bu ruhları bedenlerden kurtarma amaçlı çalışmaktadır. Kurucusunun bilim kurgu yazarı olmasının etkilerini hissettiğimiz bir varoluş amacına sahip olsa da Scientology'nin günümüzde 8 milyona yakın müride sahip olması oldukça dikkat çekicidir. Scientology; nasıl bilmek gerektiğini bilmek öğretisinin savunucusudur. Buraya kadar bahsettiklerimiz bir tarikat ya da bir din olarak nitelendirilen Scientology'nin genel bir çerçevesiydi. Fakat Scientology denildiğinde bizim esas olarak ilgimizi çeken faktör kullandıkları yöntemler, kullanılan bu yöntemlerin yüksek bedellere sahip olması işin farklı bir boyutu, uygulamalar da ilgi çekici. Scientology yöntemlerinin temeli R. Hubbard'ın 1950 yılında öne sürdüğü Dianetik'e dayanmaktadır. Kelime anlamı; zihin aracılığıyla olan Dianetik; insan davranışları ve psikolojik rahatsızlıklarla ilgilenen birbiriyle bağlantılı sistemler bütünü olarak açıklanmaktadır. Dianetik sayesinde kişinin belleğinin temizlendiği belirtilmektedir. Hipnozdan daha farklı bir yöntem olan Reverie olarak adlandırılan bu metot sayesinde kişi yaşadığı travmaları silebilmekte, kendinden saklanan olaylara ulaşabilmektedir. Scientologistlere göre dianetik zihnin kapasitesini arttıran, insanın temel doğasını ortaya çıkarmaya çalışan bir sistemdir. Bu sistem sayesinde psikiyatri bilimine ihtiyaç yoktur, kişi dianetik sayesinde kendi bilincine ulaşabilecektir. Dianetik beyni engramlardan kurtarmayı hedefler, peki bu engram dediğimiz şey nedir? Kısaca onu da açıklayalım: Beyin reaktif bölge olarak adlandırılan bir bölgeye sahiptir. Bu bölge dışında hata yapmaz, mantıklı düşüncenin olmadığı bu bölge bilinçsiz olduğumuzda ortaya çıkmaktadır. Buradaki bilinçsizlik, bilinen anlamının yanı sıra üzüntülü olunan ve acı çekilen dönemi de kapsamaktadır. Böyle bir durumda olan kişinin beynindeki reaktif bölge sinir uyarılarını engram olarak kaydeder. Yani engramlar bir kişinin yaşadığı tüm sıkıntıları ve acıları kaydetmektedir. Dianetik sayesinde kişi bu engramlardan arınır. Scientology; mertebelerden oluşan bir sistemi ifade etmektedir. Scientologistler belli teknikleri geçtikleri ve eğitim aldıkları takdirde yükselmektedir. Yaklaşık 20 yılsonunda gelinebilen en üst mertebe kişiye üstat vasıfları kazandırmaktadır. Elektrometre ile ruhsal durumu inceleme Scientology denildiğinde karşımıza çıkan elektrometre; kişinin ruhsal durumunu incelemeye yaradığı savunulan bir çeşit dedektör olarak nitelendirilmektedir. Hubbard'ın bu elektrometre sayesinde domatesin kesilirken acı çektiğini savunması ilginç bir husustur. Elektrometre sayesinde kesin bilgiye ulaşabileceğini söylememiz mümkün değil fakat Scientology içerisinde özel danışmanlar sayesinde kullanılan bu araç belli fiyatlar karşılığında belli seanslar dahilinde kullanılmakta ve oldukça öneme sahip olmaktadır. Mertebelere özel seanslar düzenlemesi de dikkat çekici bir başka noktadır. Dünyada Scientology Scientology dünyada gittikçe güçlenen bir oluşumdur. Kendine özel bir kilisesi olan Scientology'nin 3000'den fazla kilisesi ve 8 milyona yakın müridi olduğu belirtilmektedir. Bu veriler oldukça önemlidir. Keza mürit olmanın bir bütçe dahilinde olmasına karşın mürit sayının fazlalılığı ve gün geçtikçe bu oluşumun yayılması, Scientology'nin güçlü yönünü ortaya koymaktadır. Scientology'nin güçlü bir oluşum olmasında daha öncede bahsettiğimiz ünlü yıldızların rolü de oldukça büyüktür. Tom Cruise, John Travolta gibi isimlerin sürekli savunduğu Scientology gücüne güç katmış hatta Sea Org adında kendi ordusunu kurmuştur. 1967 yılında kurulan bu ordu özel üniformaya ve kesin kurallara sahiptir. Hatta burada belli bir yaşı tamamlayan çocuklara özel eğitim verilmektedir. Verilen eğitimlerin katı kurallar çerçevesinde olduğu belirtilmektedir. Sea Org çeşitli kamplar açmakta, gerektiğinde bir sığınak olarak kullanılacak şekilde tutulmaktadır. Burada görev alan Scientologistlerin uymaları zorunlu olan belli kurallar vardır; bu kuralların önemli bir kısmı evlilik ve aile ilişkileri üzerinedir. Müritlere imzalatılan 1 milyar yıllık sözleşme de oldukça ilgi çekicidir. Bu sözleşme sembolik bir nitelik taşısa da Scientology'e olan bağlılık noktasında oldukça önemsenmektedir. Scientology; bir magazin haberinde de, bilimsel yönü ile ele alınan bir yazıda da, günümüz din ve tarikatları ile ilgili bir araştırmada da karşımıza çıkabilecek bir oluşumdur. Günümüzün popüler konularından biri olduğu hususu gerçektir. Biraz incelediğinizde; bazı ülkelerde tehlike niteliğinde değerlendirildiği, bazı ülkelerde ise kiliselerine büyük önem verildiğini görebilirsiniz. Sürekli artan gücü, ünlü yıldızların reklamları, karşıt fikirlilerin protestoları sayesinde Scientology muhtemelen uzun yıllar daha gündemi meşgul etmeye devam edecektir.