Winnicott 1945 yılındaki meşhur dipnotunda We are poor indeed if we are only sane. demişti. Akıllılıkla deliliğin birbirine tezat şeyler gibi konumlandırılmasını eleştiriyor, deliliğin yaratıcılıkla, içsel zenginlikle, kendiliğimizle aslında çok daha derin bir bağı olduğunu ileri sürüyordu. Ünlü psikiyatrist Laing gibi, deliliğin bir yaftalama olduğu kanısındaydı o da. Hem akıllı hem deli olabilmekti ruhsal sağlık. Akıllılıkla delilik arasında söylendiği gibi kesin bir çizgi yoktu. 1964 yılında The Concept of the False Self başlıklı konuşmasından önce, uzmanlardan oluşan dinleyicilerini Aslına bakılırsa normal olanı anormal olana bağlamam gerekecek ve bu süreç zarfında eğer hepimizin hasta ya da bir başka deyişle; akıl sıhhati yerinde olmayanların akıllı olduğunu öne sürüyor gibi görünürsem, beni hoş görmenizi rica edeceğim. diye uyarması manidar Winnicott'ın. Jung, ortalama bir erkeğin kendisini erkeklikle özdeşleştirdiğini, yani kendisini salt erkek zannettiğini söylüyordu. Psikanalizin, doğu felsefesinin, Nietzsche gibi düşünürlerin dişillik ve erillik yaklaşımının bir parçasıydı bu söylemi. Kadın kişi, erkek kişi diye bir şey yoktu çünkü bu yaklaşıma göre. Her birimiz hem kadın hem erkeğiz. Daha doğru bir ifadeyle, her birimiz erilliğin ve dişilliğin farklı oranlarda terkipleriyiz. Doğada saf, katışıksız ve mutlak halde bulunan hiçbir şey yok. Sıcak soğuğu, soğuk sıcağı içeriyor. Sıcak sözcüğü, soğuğu az miktarda içeren demek aslında. Sözcükleri bile yaklaşık anlamda kullanabiliyoruz ancak. Bir şeyin anlamını, onun içinde bulunan zıddı belirliyor. Bir şeyden etkilenmeyen, incinmeyen kişinin güçlü olduğunu söyleyemeyiz bu yüzden. Etkilendiğimiz halde devam edebilmek demek güç. Ortada korku yoksa, cesaret de yoktur. Korkunun varlığına rağmen devam edebilme kapasitesini niteliyor cesaret. İçinde zıddı olmayan şeyin kendisi de yok. Bir şey, zıddıyla bütünleşebildiği oranda güçlü. Farkında olalım olmayalım hepimiz, olduğumuz şeyin zıddını da barındırıyoruz içimizde ve bu gerçeğin derinine inebildiğimiz ölçüde var edebiliyoruz kendimizi. Var olmak ve yaşamak, ayrı şeyler çünkü. Hepimiz yaşıyoruz ama var olduğumuzu hissetmek, kendimizin zıddıyla kurabildiğimiz bağa bağlı. Samuel Beckett, kişinin kendi zıddına ulaşmadan tamamlanamayacağını söylerken ne kadar haklıydı. Aynı anda hem kadın hem erkek olduğumuz gibi, aynı anda hem yetişkin hem çocuğuz her birimiz. Kendimizi kendimizden doğurma kapasitemiz en hayati tarafımız. Çocukluk, içimizdeki yeniyi, değişebilme ve gelişebilme kabiliyetimizi temsil ediyor. Eğer on sene sonra şu anda olduğum insanla aynı insansam, aynı şekilde düşünüyor ve hissediyorsam, kendimi kendimden doğuramamışım demektir. Kendimizi gerçekleştirebilmemiz, yaşıyor olmakla kalmayıp var olduğumuzu da ta derinden hissedebilmemiz, bu değişime bağlı. Being sözcüğünün İngilizcede sadece statik değil, var oluyor anlamında fiil olarak da kullanılması bu yüzden. Doğduk, yaşıyoruz ama kendimizi gerçekleştirebildiğimiz ölçüde var olabiliyoruz. Kendimiz hakkında bilmediklerimiz, bildiklerimizden fazla. Bu sebeple çocukluk, bilinmeyen anlamına da geliyor. Kendimizi/içimizdeki çocuğu gerçekleştirmemiz, kendimiz hakkında bilmediklerimizi bilinir hale getirmemiz: Potansiyellerimizi reele dönüştürebilmemiz demek. Jung psikolojisine göre çocukluğun anlamlarından bir diğeri de yaratıcılık. Her birimiz yaratıcı içgüdüyle doğuyoruz ve her birimizde potansiyel olarak bulunan yaratıcılık yaratıcı eyleme dönüştüğünde gerçekleştirmiş oluyoruz kendimizi/içimizdeki çocuğu. Anne, baba, çocuk gibi dışa dair kavramların her biri içimizde de var. Reeldeki çocuğumuza nasıl anne-babalık ettiğimiz, içimizdeki anne-babanın içimizdeki çocuğa nasıl anne-babalık ettiğinin doğal bir sonucu aslında. Bu açıdan her birimiz anneyiz, babayız, çocuğuz ve meselenin özü de dıştaki çocuktan ziyade kendimize nasıl anne-babalık ettiğimizde saklı. Ne kadar iyi bir ebeveyn olduğumuzu, çocuğa ne kadar çok şey öğrettiğimiz değil, çocuktan ne kadar çok şey öğrenebildiğimiz gösterir derim hep. Eğer kendimizi salt yetişkin sanıyorsak Ben bu çocuktan daha iyi biliyorum! Ben bu çocuğa öğretmeliyim! deriz ve çocuğu tanıyamamış, ondan bir şey öğrenememiş, dolayısıyla değişememiş, gelişememiş oluruz. Salt yetişkin olmak, içimizdeki bilinmeyenleri bilinir kılamamak, potansiyelleri reel hale getirememek: Kendimizi tek bir gerçeğe mahkum etmek ve değişime kapalı olmak demek. İçimizdeki çocuk sürekli konuşuyor. Sesini bize duyuramadığı zaman bedenimizi araç olarak kullanıyor, bizim hastalık dediğimiz şeyler yoluyla derdini anlatmaya çalışıyor. Bizim ruhsal sıkıntı dediklerimiz üzerinden ulaşmaya çalışıyor içimizdeki anne-babaya. Semptomları içimizdeki çocuğun yardım çağrısı değil de çözülmesi gereken sorunlar olarak gördüğümüz sürece o çocuğu da göremiyoruz, anlayamıyoruz, yok saymaya devam ediyoruz. Halbuki gelişime dair tüm kapasitemiz, içimizdeki çocuğun bize bu çağrılarında saklı. Biz onun neden bu çağrıyı yapmaya ihtiyaç duyduğunu anlayabilirsek zaten kötü davranmaya ihtiyacı da kalmıyor. Ruhsal hastalık diye yaftaladığımız şeyler, konuşamadıklarımızın bizim yerimize ifade edilmesi aslında. Onları sorun olarak görmek, içimizdeki çocuğu susturmak demek. Oysa içimizdeki çocuklar ve dıştaki çocuklar, aslında hiçbir zaman kötü davranmazlar. Winnicott'ın sözünü değiştirirsek: Eğer sadece yetişkin isek, aslında yoksuluzdur.


Eğitim sistemleriyle ünlü ülkelere doğru gözle bakıldığında, oradaki eğitimin belki de en temel niteliğinin basitlik olduğunu kolayca görülür. Dahası bu tür ülkelerin eğitim sistemlerinde bu ilke öylesine yaygındır ki okulların işleyişleri, derslerin ele alınış biçimi, sınav sistemleri, ders saatleri, kısaca eğitimle ilgili her kural inanılmaz ölçüde basittir ve eğer herhangi bir konuda bir aksaklık oluşursa doğrudan sistemi değil, yalnızca o konuda bir düzeltmeye giderler. Çünkü onlara göre ancak sistem basit olduğu ölçüde insanlar eğitimin içeriğine odaklanabilir ve tüm enerji sistemle uğraşmaktan çok akademik gelişimin kalitesine ayırabilir. Eğitim sistemleri için hayati sayılacak ikinci ilke de tutarlılık ilkesi. Eğitim sistemi gibi devasa yapıların verimli işleyebilmesi için tüm bileşenleri birbirleriyle tutarlı olmak zorunda. Okullar, sınıflar, dersler, öğrenciler, öğretmenler, sınavlar, başarılar, başarısızlıklar ya da eğitimle ilgili akla gelecek her ne varsa hem kendi içinde hem de birbirleriyle mutlaka tutarlı olmak zorunda. Hükümetin olmasa da Eğitim Bakanıyla bir öğretmenin beklentileri, istekleri tutarlı olmalı mesela. Okullarda öğrencilerin maruz kaldığı bilgiler, o bilgilerde kullanılan akıllar, hatta o akılları oluşturan kültür tutarlı olmak zorunda. En önemlisi de Milli Eğitim gibi ancak bilgi birikimiyle güçlenen sistemlerin süreçleri birbiriyle tutarlı olmak zorunda. Bir eğitim sistemi tüm ideolojik etkilere bizdeki açık olur, üstelik bir de her dönem birbirleriyle tutarsız bir yığın saçma sapan dış yapıların etkisine bu denli kolay giriyorsa, o sistemin eninde sonunda çökeceği kesindir. Özetlemek gerekirse, eğitim sistemi olabildiğince basit ve mutlaka tüm parçaları birbiriyle tutarlı olmalı. Hatta bu ilkeler bu tür yapıların sadece biçiminin değil, içeriğin de değişmez boyutu olmalı.


Kızım bir devlet okulunda okuyordu o zaman. Anadolu lisesi. Zaten hepsi şimdi Anadolu Lisesi. Neyse, girdik bir sınıfa; sınıf sadece benim zamanımdaki sınıfların değil, babamın zamanındaki sınıfların da aynısıydı. Karşı duvarda tahta, üstünde muska misali mini mini yazılarla yazılmış İstiklal Marşı ve Gençliğe Hitabe, tam aralarında kendinizi mutsuz ve yetersiz hissetmenizi garanti eden çatık kaşlı bir Atatürk protresi, üstünde kocaman beyaz ve işlevsel bir saat, sağ duvarı komple kalın doğramalı pencereler, öbür duvarı boydan boya yarısının tırnakları kırık elbise asklıkları... Bildiğiniz bir lise sınıfı. İnsanoğlunun estetik kaygılarından herhangi bir tanesine hitap etmemek üzere özenle tasarlanmış, içinde büyükbaş hayvan yetiştirseniz dahi garip kaçmayacak güzide eğitim yuvalarımızdan birisi işte. İçeride çocuklar varken muhtemelen daha insani bir yer oluyordu bu geniş oda; ama insansız baktığınızda, daha önce görmemişseniz ne işe yarayacağını pek hayal edemeyeceğiniz bir hacim. Sınıfa yavaşça yerleştik diğer velilerle. Herkes ciddi edalarla o rahatsız sıralara oturdu. Kimsenin aklına benim çocuğun poposu benim kadar, bütün gün burada ne yapıyor? sorusu gelmedi muhtemelen. Benim geldi, yuttum. Etrafa boş boş bakabilecek kadar bile zihnimizi meşgul edecek detay bulamadığımızdan çoğumuz elimizdeki cep telefonlarıyla falan oyalanıyorduk. Ardından Türkçe hocamız geldi. Şık ve disiplinli görünümlü bir hanımefendiydi. Bir çok şey söyledi; çoğunu hatırlamıyorum bile. Ama arada yazı dersini müfredattan kaldırdıklarını, zira diğer konuların yetişmediğini söyledi. Söz istedim. O da verdi ama hemen pişman oldu. Kime sordunuz? dedim. Neyi? dedi. Yazıyı kaldırma kararını dedim. Biz öğretmenler kurulu olarak verdik dedi biraz gergince. Ayağa kalkıp aldım sazı elime: Sinirbilim ve davranış alanında çalışan bir akademisyen olduğumu, ellerin beyin gelişiminde ne kadar önemli olduğunu, bu yaşta çocukların ellerini ne kadar az kullanırlarsa o kadar ahmaklaşacaklarını, bu tip konuları uzman bulamıyorlarsa en azından bir doktora falan danışmalarının iyi olabileceğini hızlıca hatırlattım. Çok sinirlendi; şakağında mavi bir damar çıktı. Onu da anladığımı ama bu konunun önemli olduğunu ekleyecekken diğer hoca geldi konu dağıldı. Gerisi de farklı değildi. Biyoloji hocasına biyoloji sınıfta öğretilmez demeye bile gerek görmedim. Adamcağızın zaten hali perişandı. Ama diğer hepsinin bir şekilde damarına bastım. Bir daha beni çağırmayacaklarından emin olana kadar bütün gıcık sorularımı sıraladım. Zaten veli toplantılarını sevmem. Zira okulu da sevmedim hiç. Neyse ki bir kaç yılı kalmıştı çocuğumun. Şu gereksiz ve zorunlu kamu hizmetini, yani zorunlu eğitimi bir an önce bitirse de hayata başlasa diye düşünerek terkettim o arkaik mekanı.


Canlılar aleminde, özellikle insana yakın görünen birçok memelide, anne-babadan öğrenme ve deneyimler yoluyla hayati becerileri kazanma gibi yollarla aslında bir nevi eğitim söz konusudur. Mesela, şempanzeler sert kabuklu yemişleri taşlarla nasıl kıracaklarını ve içindeki meyveyi nasıl yiyeceklerini, ebeveynlerinden yahut yakın çevrelerindeki diğer maymunlardan öğrenir. İnsana gelince işler biraz tuhaflaşıyor. Özellikle Sanayi Devrimi'yle birlikte, belirli işlere kalifiye eleman yetiştirmek üzere hiyerarşik uzmanlaşmaya dayalı bir eğitim modeli tüm dünyayı etkisi altına aldıktan sonra, bugün bile çocuklarımız yıllar boyunca süren anlamsız bir eğitim karmaşasının içinde büyümek zorundalar. Bizden başka hiçbir canlı, hayatını sürdüreceği becerileri öğrenmek ve bu konuda yeterli hale gelmek için bizdeki gibi ömrünün neredeyse yarısını eğitimle geçirmez. Zira yaşamsal beceriler aslında oldukça basittir ve çoğu genetik olarak hazır gelen bu basit kurallar, canlının dünyada karşılaşabileceği neredeyse tüm sorunlara, zeka ve biyolojik donanım sınırları içerisinde çözüm bulabilmesini sağlar. Birkaç bin yıl öncesine kadar muhtemelen atalarımız için de durum böyleydi. Fakat ne zaman büyük şehirlerde medenileşmeye başladık, hem yapılacak işlerin sayısı hem de o işlerde uzmanlaşmış insan ihtiyacı gittikçe artmaya başladı. Beynin kapasitesi sorunu, beyni bilgisayar gibi bir şey zannetmemizden kaynaklanıyor. Kapasite, veri depolama yahut işleme sınırı olan şeyler için geçerlidir. Beynimiz için böyle sayısal bir sınır bilmiyoruz. Hafızamız, inanılmaz şeyleri inanılmaz biçimlerde depolayabiliyor. Belki çok basit şeyleri, -mesela, isimleri, adresleri yahut yol tariflerini- unutabiliyoruz. Ama çocukluğumuzdaki bir anıyı bütün detaylarıyla kaydeden; renkleri, sesleri, hatta duyguları aynı canlılıkla kayıt altına alan garip bir sistemimiz var. Otizmli yahut savant dediğimiz üstün odaklanma yeteneğine sahip insanlar, inanması güç performanslar gösterebiliyorlar. Mesela, bir bakışta yüzlerce kürdanı doğru olarak sayabilen Yağmur Adam filmindeki Raymond karakteri gibi, gerçek yaşamda birçok örnek var. Birkaç saniye bakarak tüm şehrin görüntüsünü ayrıntıları ile resmedebilen insanları televizyonlarda izliyoruz. Yahut pi sayısını bilmem kaç bin basamak ezberleyebilen insanlar var. Bu acayip örnekler, Beynin kapasitesi şu kadardır demeye cüret ettiğimiz her an bizi mahcup edebiliyor. Dolayısıyla, kapasite sınırını bilmediğimiz bir şeyin yüzde ne kadarını kullandığımızı da bilmemiz pek mümkün değil. Beynimizin çalışmayan, atıl duran yahut ilaçlarla ve diğer etkenlerle faaliyete sokabileceğimiz işlevsiz alanları yok. Beynin her yeri sürekli olarak faaliyettedir. Bir bilgisayarı açtığınızda nasıl ki bütün devrelerine elektrik gidiyor ve bilgisayar bir bütün olarak faaliyete geçiyorsa beyin de her an her noktasıyla görevdedir. Fakat anlık olarak bakınca beyinde ilginç bir çalışma sistemi vardır. Beyin dokusu, çok fazla enerji harcar. Öyle ki, vücudumuzun yüzde ikisini oluşturmasına rağmen günlük yaktığımız enerjinin neredeyse dörtte birini beynimiz tüketir. Bu açıdan çok açgözlü bir organdır. Bunun nedeni de yapmak için uzmanlaştığı bilgi işlem süreçlerinin ve bu işleri yürüten sinir sistemi hücrelerinin oldukça masraflı bir çalışma sistemine sahip olmasıdır. Beynimizde bulunan yüz milyara yakın sinir hücresinin ve onların belki elli katı kadar fazla sayıdaki destek hücrelerini düşünecek olursak, hepsi aynı anda aynı işleri yapsa vücudumuzdaki enerji depolarını saniyeler içinde boşaltıp bizi öldürebilirdi! Bunun yerine, beynin yüzlerce farklı bölgesi, bu bölgelerde bulunan milyarlarca farklı sinirsel şebeke ve devre fasılalı biçimde çalışır. Her an beynin az sayıda devresi çalışırken diğerleri sessizdir. Bir sonraki an sessiz olanlar devreye girer ve bu kez de az önce çalışanlar susar. Beyin, adeta yanıp sönen binlerce neon tabelası içeren bir eğlence merkezi gibidir. Anbean değişen faaliyet örüntüleriyle beynin aynı anda bütün enerjiyi emmesi önlenir. Bu enerji tasarrufu, aynı zamanda beynin yaptığı işe göre uygun şebekelerine hızlı biçimde enerji sağlanabilmesi için de gereklidir. Biz bu olayı işlevsel manyetik rezonans, yahut fMRI denen bir cihazda canlı olarak izleyebiliyoruz. Beynin çalışan kısımlarını üç boyutlu bir model üzerinde renkli olarak gösteren bu teknik, normal bir insan beyninin sürekli yanıp sönen bir faaliyet dansı içinde durmaksızın çalıştığını gösterir. Her bir anda ancak sınırlı sayıda devre faaliyete girmesine rağmen bu fasılalı aktiviteye katılmayan, öyle sessizce duran bir beyin bölgesi yoktur. Beynin tamamı bu dansa sürekli katkı verir. Biyolojik tüm organizmalar, hatta bu evrendeki her şey, aslında benzersizdir. Birbirinin tıpatıp aynısı iki tane çakıl taşı, iki kar tanesi, iki tane yıldız yahut iki tane organizma bulmanız neredeyse imkansızdır. Fakat bunun yanında, -mesela- elma ağaçları, insanlar, taşlar ve yıldızlar birbirlerine çok da benzerler. Ana yapıları aynı olmakla birlikte, detaylarda bazen çok büyük farklılıklar gözümüze çarpar. Bunun temel nedeni, tabiattaki tüm biçim ve olayların birçok farklı nedenin karşılıklı etkileşimiyle meydana gelmesidir. Etkileşen güçlerin sayısı az da olsa, aralarındaki etkileşim o kadar karmaşık, o kadar o duruma özel ve o kadar kaotiktir ki aynı olaylar dizgesinin tıpatıp aynı biçimde tekrar etmesi etrafımızda hiç görmediğimiz bir şeydir. Mesela, fabrikalarda tek bir üretim hattından çıkan otomobiller, dışarıdan baktığınızda aynı görünür. Fakat mikroskobik detaylara indiğinizde aslında onlar da benzersizdir. Yani aynılık yahut bir şeylerin aynı olduğu algısı, zihnimizin sınıflandırma alışkanlığıyla ilgili bir şeydir ve aslında doğada böyle bir durum yoktur. Yapıların karmaşıklığı ve planın detayları arttıkça bu benzersizlik daha fazla görümüze çarpar. Biyolojik organizmalar da halen tam anlayamasak da aslında nispeten sade planlarla meydana gelir. Fakat elbette ki cansız dünyadaki nesnelere göre canlıların planları çok daha karmaşıktır. DNA dediğimiz yapı planlarımız, her hücremizde bulunan moleküler bir ozalit gibi, bedenimizi ve bedenimizin parçalarını üretecek mekanizmalara ana bir plan sağlar. Fakat bu plan, yaşamın tüm süreçleri boyunca benzersiz etkileşimler altında kalır. Buna en bariz örnek, tek yumurta ikizleridir. Tek yumurta ikizleri, anne karnında aslında tek bir bebek oluşturacak şekilde bir araya gelen bir zigotun -yani sperm ve yumurta birleşiminin- nedenini bilmediğimiz bir şekilde ikiye ayrılması ve iki ayrı yavru meydana getirmesidir. Aynı yavrunun ikiye ayrılıp iki ayrı yavru oluşması demek, tek bir insanı oluşturacak olan programın iki ayrı çocukta da aynı şekilde bulunması demektir. Yani bunların yapı planları olan DNA moleküllerindeki bilgi ve direktifler birbirleriyle aynıdır. Fakat çocuklar anne karnındaki duruş ve pozisyonlarından başlayarak, hayatlarının her anında çok minik de olsa farklı durum ve koşullardan geçerler. Mesela, bazı tek yumurta ikizlerinden birisi şizofren olurken diğerinde böyle bir durumun görülmediği vakalar var. Bu durumun, fetüslerin anne karnındaki duruşundan kaynaklanıyor olabileceği iddia edilmiştir. Bu uç durumlar dışında, tek yumurta ikizi çocuklara sahip olan tüm aileler, çocuklarının aslında çok farklı olduklarını bilirler. Biz sadece onlara dışarıdan baktığımızda, tıpkı fabrikasyon otomobillerde olduğu gibi, onları aynı sanma eğilimindeyizdir. Dediğim gibi, daha anne karnında başlayan minik farklılıklar yaşamın her anında etkilidir. Mesela, doğan bebekler ayrı noktalarda uyurlar, farklı zamanlarda beslenirler, yemek masasının farklı yerlerinde otururlar, farklı saatlerde uyanırlar. Bu minik değişimler biriktikçe tıpatıp aynı iki bireyin tamamen farklı insanlar olmasına neden olur. Parmak izlerimizin farklı olduğunu biliriz. Tek yumurta ikizlerinde de durum böyledir. Zira parmak izleri, anne karnında karşılaştığımız minik etkileşim ve streslerle belirlenir. Hayvanlarda yapılan çalışmaların da desteklediği üzere, göbek kordonu uzunluğundaki minik bir farklılık bile parmak izinin şeklini değiştirebilmektedir. Şimdiye kadar parmak izi kaydı yapılan merkezlerde aynı olan veya karıştırılma riski olan iki parmak izi kaydedilmiş değildir. Tek yumurta ikizlerinde de ana şekil benzer olsa bile parmak izleri detaylarda farklıdır ve ayırt edilmeleri çok kolaydır. Bu arada, parmak izleri farklı derken yirmi parmağımız olduğunu unutmayalım, bunların izleri de birbirine benzer belki ama aynı değildir.


Zeka, tanımını kolayca yapabildiğimiz bir şey değildir. Uzun zaman boyunca hızlı işlem yapabilme, hatırlayabilme, basit veya karmaşık problemleri çözebilme gibi bileşenlere dayalı ölçümlerle zekayı belirlemeye, puanlamaya çalıştık. Bu alışkanlığımız hala da devam ediyor. Fakat dikkat ederseniz bu tip işlevler, bilgisayarların yapabildiği şeylerdir. Hatta insanlar, bu işleri daha hızlı yapsınlar diye icat ettiler bilgisayarları. Beynimiz bir bilgisayardan çok daha farklı bir şey olduğuna göre insan zekası dediğimiz zaman farklı bileşenlerin de işin içine girmesi lazım. 1990'larda duygusal zeka kullanımının moda olduğunu hatırlarsınız. Duyguları okuma, empati yapabilme, kendi duygularının farkında olup onları yönetebilme ve mesajlarını okuyabilme yeteneği şeklinde ortaya çıkan bir zeka tipidir mesela o. İnsan davranışı ve beyni hakkında bilgilerimiz ilerledikçe insan zekasının hiç de zannettiğimiz gibi basit bir şey olmadığını anlamaya başladık. Şu aralar çoklu zeka kuramları gibi söylemler ortalıkta gezinse de bunların dahi insanı tam olarak kapsamaktan uzak olduğunu biliyoruz. Zeka dediğimiz şeyin daha kitabi bir tanımını isterseniz şöyle diyebiliriz. Genel olarak, insan zekası , deneyimlerden öğrenebilme ve değişen koşullara uyum sağlayabilmedir. Bunun birçok bileşeni vardır doğal olarak. Akıl yürütme, problem çözme, soyutlamalar yapabilme ve karmaşık düşünceleri anlayabilme gibi araçları kullanma yeteneğine verdiğimiz genel bir isimdir zeka, tanımını kolayca yapabildiğimiz bir şey değildir. Uzun zaman boyunca hızlı işlem yapabilme, hatırlayabilme, basit veya karmaşık problemleri çözebilme gibi bileşenlere dayalı ölçümle. İşimizi zorlaştıran kısım, zeka tanımına soktuğumuz bu ayrık yeteneklerin her insanda farklı düzeylerde gelişmiş ve farklı durumlarda çalışır olmasıdır. Bundan dolayı, zeka tanımı altındaki sayısız özellik nedeniyle, zeka meselesini sayısallaştırmak da, ölçmek de, üzerinde çalışmak da oldukça zordur. Zeka nereden geliyor sorusuna yanıt verebilmek için zeka derken neyi kastettiğimizi tanımlayabilmemiz lazım. Hızlı işlem yapabilme ve sorun çözebilme anlamındaki IQ, üzerinde çok çalışılan bir zeka tipi. IQ puanını sağlayan özelliklerin genetik bir kısmı var gibi görünüyor. Özellikle son zamanlarda anneden geldiği iddia edilen zeka özellikleri, yaşam koşulları içinde ciddi oranda değişim gösterebiliyor. Mesela ekonomik imkanları yüksek, sağlıklı bir ortamda yetişen çocuklar ile olumsuz koşullar, özellikle de sevgisizlik ve ihmal mağduru olan çocuklar arasında doğaldır ki ciddi farklılıklar görebiliyoruz. Yapılan çalışmalar çok kabaca, zeka düzeyinin genetik olarak en fazla yarısının kalıtsal olduğunu gösteriyor. Zeka düzeyi ile belirli genler arasındaki ilişkileri araştıran sayısız araştırmalar henüz sonuçsuz, yani DNA'mızdaki milyonlarca direktiften hangilerinin zekayla ilgili olduğunu bilmiyoruz. Fakat yine son yıllarda gelişen bazı anlayışlar, genetik aktarımın aileden yahut çevreden yapısal özellikleri transfer etmenin tek yolu olmayabileceğini de düşündürüyor. Bunlardan en önde geleni, epigenetik denen yeni bir alan. Epigenetik, insanların genetik programlarında biriken bilginin dışında, özellikle anne karnındaki yaşam sırasında, yani döllenme sürecinden sonra ortaya çıkan uyarlanmaların etkileri üzerinde çalışan bir bilim alanı. Buradan elde ettiğimiz bulgulara göre, ailenin ve çevrenin oluşturduğu etkiler, bebeğin özelliklerinin ortaya çıkışını etkileyebiliyor. Anne sütünden dahi etkilenmelerin olabileceğine dair kanıtlar var. Bu kanıtlar, şimdiye kadar genetiğimizin kaderimiz olduğu yönündeki algıya ciddi olarak meydan okur duruma geldi. Fakat henüz bu mekanizmaları tam olarak anlamanın çok uzağında olduğumuz için ancak çeşitli tahminler ve spekülasyonlar üretebiliyoruz. İnsan zekasının en önemli özelliği uyum yahut adaptasyon yeteneğidir. İnsan, dünyadaki diğer birçok organizmaya göre biyolojik özelliklerini çok aşan bir uyum yeteneğine sahiptir. Bu uyum yeteneğinin çok önemli bir nedeni de işte o zeka dediğimiz, insanın karmaşık düşünme ve akıl yürütme biçimidir. Biyolojik olarak bu kadar zayıf bir canlı olmasına rağmen uzayın derinliklerinden denizlerin dibine kadar her türlü ortamda hayatta kalmanın bir yolunu bulabilmesi, zekasından dolayıdır. Bu yetenekler, üzerinde düşününce bizi etkilese de günlük yaşantımızdaki becerilerimiz aslında yakından bakıldığı zaman çok daha hayret verici olabiliyor. İçinde yaşadığımız toplumdaki bireylerin duygularını ve niyetlerini okuyabilme yeteneklerimiz, benim için bunların başında geliyor. Sadece kendi zihnimiz hakkında fikir yürütmüyor, diğerlerinin zihinlerinde neler olabileceğine dair de çoğu zaman çok isabetli tahminler yapabiliyoruz. Söylediklerimin karşıdaki insanlar tarafından anlaşılabilmesi ve onların dediklerini anlayabilmemiz, aslında böyle ilginç bir zihinsel özelliğe dayanıyor. Bu zeka tipi, hem duygusal hem toplumsal hem de beden hareketlerine; yani kinestetik algıların gücüne, o alanlara ait zekaya dayanıyor. Sözgelimi matematiksel zekası çok yüksek olan bir çocuk, etkileşim açısından fakir bir sosyal ortamda yetişirse bu yetenekleri gelişmez ve hatta zamanla körelebilir. Bu nedenle, o kişinin zekasından bahsederken sadece zekasıyla yapabildiği birkaç işe bakıp da üstün yahut geri zekalı olarak nitelemek, bizi ciddi hataya sürükleyecektir. Maalesef bugün yapılan da çoğu zaman bu. Zeka algımızı en çok etkileyen kötü alışkanlıklarımızın başında eğitim sistemlerimiz geliyor. Henüz oyun yaşındaki çocukları, hem ülkemizde hem de dünyanın birçok yerinde, uzun süre hareketsiz ve dikkatli oturmayı gerektiren ve gerekli-gereksiz birçok şeyi öğrenmelerini dayatan bir eğitim sürecine zorluyoruz. Bu sistem içindeki müfredat, normal şartlarda bir insan çocuğunun çoğunlukla ihtiyaç duymayacağı, yaşamını sürdürmesi için doğrudan gerekli olmayan, yaşamda tecrübe edilerek pekala öğrenilebilecek sayısız ders içeriyor aslında. Bu derslerin birçoğunun da insanın doğal öğrenme sistemi ile uyumsuz bir şekilde, tek yönlü ve ezbere dayalı bir biçimde verilmesi, insan zekasının böyle bir meydan okumayla baş etmesini zorlaştırıyor. Bugün üstün yetenekli, zeki, çalışkan diye nitelediğimiz çocukların önemli bir bölümünün aslında patolojik, yani normalden olumsuz yönde sapma gösteren bireyler olması kuvvetle muhtemel. Zira insan, özellikle erken yaşlarında, hareket ederek, oynayarak, keşfederek, sorarak, merak ederek ve risk alarak öğrenir. Yüzbinlerce yıldır bizi insan yapan öğrenme yöntemi buydu. Bugün ise gencecik beyinler, neden öğrendiklerini dahi çoğu zaman bilmedikleri bir sürü bilgiyi akıllarında tutmaya, en azından sınav dönemine kadar hatırlamaya zorlanıyorlar. O sınavlar için hayatın oyunla, keşifle, toplumsal etkileşimlerle geçmesi gereken çok önemli zamanları, sınıflarda, derslerde, ders çalışma ve ödev yapma seanslarında tüketiliyor. Tabii ki böyle bir sistem içinde zeki algımız da çarpılıyor. Aslında insanın doğal biyolojik ayarları açısından hasta dememiz gereken birçok çocuğu, sırf eğitimin bu insanüstü isteklerine uyum sağlayabildiği için başarılı yahut üstün zekalı olarak sınıflandırabiliyoruz. Temel sorun, yapay olarak kurduğumuz sosyal sistemlerin insanın doğasından gittikçe uzaklaşmasıdır. Biyolojimizi, beynimizin ve zihnimizin işleyişini daha iyi anladıkça, bu hatalardan dönmenin insanlık için ne kadar önemli olduğunu yeniden hatırlayacak ve anlayacağız diye umuyorum. Yetenek, bir şeyi diğer insanlardan daha üst düzeyde yapabilme becerisi olarak anlaşılan bir kavramdır. Bu anlamda aslında hepimiz değişik düzeylerde yetenekliyiz. Bedensel özelliklerimiz, ırk yapımız, yetiştiğimiz ortam, içinde bulunduğumuz zaman dilimi ve bunun gibi daha birçok unsur yetenek dediğimiz özelliğin tanımını ve kapsamını değiştirir. Bundan bin sene önce üstün yetenek dediğimiz şey ile bugün üstün yetenek olarak tanımladığımız şeyler muhtemelen birbirleriyle uyuşmayacaktır. Deha kavramı da yetenek kavramıyla genelde iç içe kullanılıyor. Deha, herhangi bir işlev açısından diğer insanlara göre belirgin bir üstünlük gösterme anlamında kullanılıyor. Dehaların ve üstün yetenekli insanların yaşamına baktığımızda, bunların çoğunun doğuştan gelen yetenekleriyle bunları başardığına dair bir algıya kapılmamız normal. Zira hayatlarının tamamını bilmiyoruz. Birçoğu, içinde bulunduğu biyolojik ve sosyal koşullar tarafından şekillendirilen insanlar aslında. Mesela Mozart'ın doğduğu dönem, klasik müziğin çok revaçta olduğu bir dönem ve Mozart'ın ailesi de müzikle iç içe bir aile. Ussain Bolt gibi bir sporcuyu düşünün. Siyahi insanların beden özelliklerini doğuştan taşımakla birlikte, diğer birçok siyahinin yapamadığı bir şeyler başarıyor. Yeteneğin altın kuralı, artık neredeyse herkes tarafından bilinen basit bir formüle dayanıyor: Bir işi ustaca yapabilmek için o işe en az on bin saat yatırmanız gerekiyor. Yani on bin saat pratik yaptığınız herhangi bir işte, diğer insanlardan çok iyi ve üstün yetenekli görüntüsü veren bir duruma gelebiliyorsunuz. Mozart örneği buna zıt bir örnek olarak sıklıkla zikredilir. İlk senfonisini 5 yaşında besteleyen Mozart'ın o yaşa kadar on bin saat çalışma imkanının olamayacağı açıktır. Fakat Mozart 5 yaşında senfoni yazmış dendiğinde doğrudan hayret edip Nasıl bir senfoni yazmış peki? sorusunu pek sormaz insanlar. Zira Mozart'ın o ilk besteleri, hemen hemen hiç çalınmaz ve seslendirilmez. Çünkü onlar, müzisyenlerle dolu bir ortama doğmuş bir çocuğun, ustalık dönemi öncesinde verdiği ilk işaretlerdir. Mozart'ı bugün bildiğimiz dahi konumuna yerleştiren eserleri, onlu yaşlarından itibaren ortaya koymaya başladığı eserlerdir. Hayat öyküsünden anladığımız kadarıyla obsesif bir şekilde müzikle ilgilenen Mozart'ın 12 yaşına kadar binlerce saat pratik yapma imkanı olmuş olmalı. Hele ki televizyon, internet gibi çeldiricilerin olmadığı bir çocukluğu düşünün. Yani en uç örneklerden olan Mozart bile on bin saat kuralına tabi gibi görünüyor. Konservatuvarların yetenek sınavlarında birçok üstün nitelikli genç tespit edilir. Bunların bir kısmı doğuştan mükemmel ton algısı denen bir algıya sahiptir. Yani hangi sesi duyarlarsa duysunlar o sesin hangi frekansa ve notaya ait olduğunu anında tanıyabilirler. Bu doğuştan geldiği düşünülen bir özelliktir. Fakat bu insanların çoğu, profesyonel müzik hayatında çok önemli bir varlık göstermezler. Başka işlere kayarlar yahut yeterince çalışmadıkları için başarısız olabilirler. Her uzun boylu insan NBA'de bir yıldız olamaz. Başarılı insanları başarılı yapan şey, genetik yahut bedensel özelliklerinden biraz daha farklı bir şey gibi görünüyor. Yapılan bütün çalışmalar, başarıyı belirleyen unsurun yetenek yahut doğuştan gelen şans bileşenleri değil, motivasyon ve çalışma olduğunu gösteriyor. O nedenle üstün yetenekli çocuklar üzerinde yapılan çalışmalar, temel mantık olarak bana uzun zamandır çok yanlış görünüyor. Zira doğuştan gelen yeteneği ne olursa olsun, çocuklarımıza motivasyon verebilecek yolları araştırmamız lazım. Biz ise çocukları üstün, sıradan ve ortalamanın altında gibi etiketlerle yaftalayarak onların hayatlarındaki birçok başarı alanını otomatik olarak tıkıyor olabiliriz. Yetenekli olmayı en fazla belirleyen unsurların başında tutku gelir. Tutku, bir işi takıntılı bir şekilde sürekli olarak yapma isteğini doğurduğunda, ustalaşma da kendiliğinden gelecektir. Tutkuyu sağlayan beyin devrelerinin tam olarak nasıl çalıştığını bilmesek de hakkında birçok bilgimiz var. Özellikle dopamin, serotonin, endorfin ve anandamid gibi beyin kimyasallarının tutkulu bir iş yaparken beyinde arttığını; bunların artışının da akış denen ilginç bir zihinsel duruma yol açtığını biliyoruz. Yaptıkları iş ne olursa olsun, akışa giren insanlar, müthiş kararlı, inatçı, yaratıcı bir ruh haline bürünebiliyorlar. Bir çocuğu yahut genci, on bin saat tek bir işle uğraştırmak kolay olmadığı gibi, genelde mümkün de değildir. Hele ki istemediği bir şeyse dünya bir araya gelse o işi o insana sürekli olarak yaptıramazsınız. Fakat tutku bir kez devreye girdi mi insanın başka bir zorlamaya ihtiyacı kalmaz. İçten gelen bir dürtü ve itmeyle, sürekli olarak zihnini mutlulukla dolduran, geleceğe dair umut ve cesaret veren böyle bir duygu durumuyla, her şeyi başarabilir. Muhtemelen bu yaratıcı zihinsel deneyim, sadece bu kimyasallara da bağlanamayacak kadar karmaşık bir şeydir. Fakat bu kimyasalların düzeylerini değiştiren çeşitli kimyasal maddelerin, zihinde buna benzer durumlar oluşturduğunu uzun zamandır biliyoruz. Amfetamin, kokain yahut bunlara benzer uyuşturucu maddeler, yapay olarak bu tip bir zihinsel durumu deneyimlemeye imkan verdikleri için maalesef hala birçok insanı esir alıyor. İnsanlar, öldürücü olduğunu bildikleri halde neden bu maddelere müptela olmaya devam ediyorlar? Çünkü bu zihinsel deneyim, beynin ve insan zihninin en çok keyif aldığı, hep orada kalmak istediği deneyimlerin başında geliyor. Kısacası, doğuştan yetenek diye bir şey aslında var: Kişinin dünyaya geldiği yer, zaman, sosyal şartlar, imkanlar, genetik ve biyolojik yapısı ve daha birçok şey tarafından belirlenen bir terkibi var. Bu kişiye özel terkip, herkesin farklı bir konuda, benzersiz bir alanda en iyi olabileceğini düşündürüyor. O nedenle, herkesin, standart başarı ve yeteneklilik kıstaslarını bir kenara bırakıp kendi yaşamları özelinde Ben ne yapmak için gelmiş olabilirim? sorusunun yanıtını araması gerekiyor. Herkes usta bir piyanist, madalyalı bir sporcu, Nobel Ödüllü bir bilim insanı yahut bir TV yıldızı olmak zorunda değil. Bunlar sadece medyatik olarak bize görünür kılınan birkaç seçenek. Nefretin yaygınlaştığı bir sosyal ortamda herkese gülücüklerle umut aşılayan bir insan, yaşadığı şehri tertemiz tutmayı tutku edinmiş bir belediye temizlik görevlisi, insanlara yardımı hayat gayesi yaparak nice hayata dokunabilen bir hayırsever yahut bir köy okulunda, yarın Nobel alacak Aziz Sancar'ları yetiştiriyor olduğundan habersiz, inat ve tutkuyla işini yapan bir öğretmen gayet üstün yetenekli ve başarılı insanlardır. Yetenek, başarı, deha gibi kavramlara çok daha geniş bir çerçeveden bakmak gerek.


Yapılan araştırmalar gösteriyor ki beyin her bir uyarıcı ve girdi ile yaşam boyunca şekillenir. Egzersiz sırasında bedende yaşanan ölçümlenebilir değişikliklerin yanı sıra bilinçaltı düzeyde de birçok değişiklik yaşanır. Ayrıca nörobiyolojik düzeyde de egzersiz esnasında yeni nöronların oluştuğu gözlemlenmiştir. Egzersiz rutinleri, beyindeki sinir ağlarının büyümesini ve gelişmesini destekler. Şimdi egzersiz yaparken beyinde yaşananları sırayla inceleyelim. - Beyin kaynaklı nörotrofik faktörler: Bunlar nöronların büyümesini destekleyen proteinlerdir. Öğrenme süreci, hafızanın güçlenmesi, zihinsel sağlığın sürdürülebilirliği için doğal destekler arasındadır. - İnsülin benzeri büyüme faktörleri: Öğrenme süreçlerinde, beyin kaynaklı nörotrofik faktörlerle birlikte çalışan proteinlerdir. Beyne glikoz taşımak için de insülin ile birlikte çalışırlar. - Vasküler endotelyal büyüme faktörleri: Beyindeki kan damarlarının oluşumlarını uyaran proteinlerdir. Yeni hücrelerin, yeni kan damarlarına duydukları ihtiyacı karşılarlar. Nörotransmitterler bedenin kimyasal habercileri olarak tanımlanırlar. Bu moleküller olmadığı zaman, hücreler arası mesajlar taşınmaz. - Serotonin: Biliş seviyesini, öğrenme sürecini ve hafızayı geliştiren, ruh halini şekillendiren moleküllerdir. - Dopamin: İnsan bedenini ve ruhunu yeni deneyimler yaşamaya teşvik eden motivasyon molekülleridir. - Norepinefrin: Kalp atış hızının artırılmasına yarayan ve kanın kalpten pompalanmasını sağlayan moleküllerdir. Egzersiz yaptığımız zaman, vücudumuzda tüm bunlar serbest kalır. Bu şekilde ruh halimiz düzenlenir, dikkatimiz ve odağımız güçlenir, öğrenme sürecimiz gelişir. - Prefrontal korteks: Frontal lob bölgesinde bulunan bu alan, kişiliğimizi ifade eder ve karar alma mekanizması ve karmaşık planlar yapabilmemizi destekler. - Hippokampus: Temporal lob bölgesinde bulunan bu alan, yeni deneyimlerin ve anıların depolandığı yerdir. Egzersiz yaparken beyinde bulunan bu iki alanın hacmi artar, boyutları genişler ve beynin diğer bölümleri ile bağlantıları güçlenir. Bu şekilde stres ve zorlu duygularla baş etme kapasitemiz de artar. Bu iki alanın iyi çalışması, günlük yaşamın getirdiği stres ile baş etme gücümüzü yükseltir. Egzersiz sırasında ayrıca bu iki alana daha fazla oksijen gider ve ihtiyacımız olmayan atıkların uzaklaştırılması sağlanır. Egzersiz yaptığımızda uyku rutinlerimizi, stres seviyemizi ve ruh halimizi direkt etkileyen sosyal ve duygusal açıdan olumlu değişiklikler yaşarız. Egzersiz yapmak ayrıca hafızamızın güçlenmesine, dikkatimizin artmasına, karar verme mekanizmalarının iyileşmesine ve tüm bilişsel işlevlerin gelişmesine yardımcı olur. Egzersiz, beyni doğrudan etkilerken hipertansiyon ve insülin direnci gibi bilişsel gerilemeye neden olan çevresel risk faktörlerini de azaltır. Yaşanan tüm değişim ve dönüşümlerden egzersiz yapmanın beyni nasıl etkilediği anlaşılabilir. - Ruh halini iyileştirir ve stres seviyesini düşürür. - Odaklanmayı güçlendirdiği için okul ve iş yaşamında ekstra başarı kazandırır. - Düzenli yapıldığında uyku rutinleri düzene girer. Derin ve kaliteli uyku, yaratıcılığı ve beyin aktivitelerini destekler. - Hafızayı güçlendirir ve ileri yaşlarda görülen alzheimer gibi beyin rahatsızlıklarını engeller. - Beyinde salgılanan moleküller nedeniyle bireyler daha mutlu hisseder. - İkili ilişkilerde çatışmalar azalır. - Egzersiz uygulamaları ile problem çözme, karar verme mekanizmaları daha iyi çalışır.


İnsanlara gerçekten dinlemeyi öğretmek; bu benim hayattaki tek hedefim. Bu hakikaten muazzam bir cümle, özellikle de gürültü çağında etrafımız sarılmış ve birbirimizi duyamayacak hale gelmişken. Fakat bu cümleyi çok özel yapan diğer bir etken, cümleyi kuran kişinin neredeyse işitme yetisi olmayan bir müzisyen olması. Evet yanlış okumadınız. Zor bir işitme yetisiyle konservatuar sınavlarını kazanan, en iyi derecelerle mezun olan, sayısız albüm çıkaran ve konserler veren dünyaca ünlü bir solo perküsyonist ve besteci. Bu kişi Evelyn Glennie. Glennie, kendi değimiyle doğanın bir mucizesi değil. Sadece aşkla yaptığı bir çalışmaya kendini adayarak gelişmekte olan ve bunu devam ettirebilmek için vazgeçmeden yeni yollar arayan, hepimiz gibi biri. Glennie'nin müzikle tanışması, Kuzeydoğu İskoçya'da yaşadığı çiftlikte 8 yaşından itibaren piyano dersleri almasıyla başladı. Yaşı ilerledikçe duyma yetisini kaybederken bir yandan da müziğe olan tutkusu artmaya başladı. Doktorlar, sinirlerinde tedavisi mümkün olmayan bir tahribat meydana geldiğini söylemişti. Kulağına taktığı işitme cihazı yüzünden sesleri sadece yoğun, net olmayan bir gürültü şeklinde duyabiliyordu ve 12 yaşına gelmeden, neredeyse tamamen işitme engeline yakalanmıştı. Yaşadığı tüm zorluklara karşın Glennie, o zamanlarda hiç örneği bulunmadığı halde vurmalı çalgılar solisti olmak istiyordu ve bunun için duyabilmenin farklı yollarını aramaya başlamıştı. Mesela çalgıyı bacaklarının arasında çalarak;vuruşların bacaklarında yaydığı titreşimi değerlendirip hayal gücünü sonuna kadar kullandığını ve sahip olduğu bütün hisleri analiz ederek kendine has bir ses dünyası yarattığından söz ediyordu. Kendine koyduğu hedefi gerçekleştirebilmenin ilk adımı olarak da Londra'daki ünlü Kraliyet Müzik Akademisi'ne müracaat etmişti. Tüm aşamaları başarıyla geçmesi elbette müzik kurulunu şoka uğratmıştı. Fakat işitme engelli olan Glennie'yi okula kabul etmek istemiyorlar. Çünkü daha önce benzer bir durumla karşılaşmadıklarından dolayı işitme engelli bir bireye nasıl müzik eğitimi verebileceklerini bilmiyorlardı. Ayrıca iyi bir müzik kariyeri olabileceğine dair inançları da yoktu. Fakat Glennie, bu duruma karşı çıkarak her aşamayı başarıyla geçmişti ve bu okula girmesinin hakkı olduğunu savunuyordu. Kurul ikilemde kalmıştı ve birkaç gün sonra yeniden sınava çağırmışlardı. Glennie bu performansı da başarıyla tamamlayarak kendini bir kez daha kanıtlamıştı. İkinci aşamadan sonra kuruldan Ron Forbes, Glennie' ye bir şans vermeleri gerektiğini, çünkü bunu hak ettiğini söyleyerek onu öğrencisi olarak eğitmeye karar vermişti. Evet buna katılıyorum, peki sorun nedir? Siz kulaklarınızla duyuyorsunuz, ben de net olmasa da biraz kulaklarımla; aynı zamanda ellerimle, midemle, bacaklarımla, elmacık kemiklerimle, tenimle işitiyorum cevabını vermiştim. Geniş bir vizyon, kurallardan daha güçlüdür! Yıllar içinde Glennie, akademinin en iyi derecesiyle mezun olduktan sonra hızlı bir şekilde kariyerinde yükselişe başladı ve müzik tarihindeki Tam Zamanlı İlk Solo Perküsyonist unvanını aldı. Solo perküsyon için yazılmış fazla eser olmamasından dolayı birçok besteciye siparişler vererek repertuvar kazandırdı ve bir süre sonra enstrümançeşitliliği içeren besteler yapmaya ve bunları dünyanın farklı yerlerinde seslendirmeye başladı. Ayrıca, Sir James Galway , Jullian Lloyda Webber ve Michael Kamen ile yaptığı projelerle, İngiliz hükümetinin müzik eğitimine 332 milyon sterlin ayırmasını teşvik etti. Glennie, cesur bir adımın öncüsü olarak ona dayatılan kurallara itiraz etmesi ve kendi cümleleriyle Öğretmenimin genç, işitme engelli bir kız hakkındaki önyargılarının, müziği öğretme şeklini etkilemesine izin vermemesi sayesinde, gelecekteki birçok yeteneğin yaşamını değiştirecek kapılarını araladı. Çünkü onun okuldaki başarısı, Birleşik Krallık genelindeki müzik kurumlarına emsal olduğu gerekçesiyle, uygulanan kuralların ve işleyen prosedürün yetersiz olduğunu ortaya koyup değişmesine sebep oldu. Bununla birlikte kurumlar, benzer şekilde yapılan başvuruları reddetmeme kararı aldı. Glennie şu an İskoçya, Aberdeen'deki Robert Gordon Üniversitesi'nde rektörlük yapıyor ve müziği işitebilmek üzerine birçok seminer veriyor. Ayrıca kendisi gibi işitme güçlüğü yaşayan müzisyenlere pek çok yerde iş imkanı sağlıyor. Yani okuldaki öğretmenlerinin kulakları duymayan bir müzisyenin geleceği olamaz çıkarımlarına en güzel cevabı vermiş oluyor sanırım. Evelyn Glennie, belki de sahip olduğumuz iyi düzeydeki işitme yetimize rağmen, gerçekten müziği dinlemeyi ve hissetmeyi bir çoğumuzdan çok daha iyi bir şekilde yapıyor. Çünkü işitmenin doğasını temelden kavramış durumda. Bazen bizler, ses titreşimlerini tek bir organa yüklediğimiz ve duyar duymaz etiketlediğimiz için geri kalan unsurlara çok dikkatli bakamıyoruz. Fakat Glennie duyulanın ötesine, frekansların vücudumuzdaki etkilerine ve hatta bu frekansları hangi bölgelerde algılayabileceğimize kadar derin bir tecrübeye sahip. Bu derece ilham veren biri olması ve yazılarımda kendisinin yaşamından söz etmemin sebebi, tahmin ettiğiniz gibi işitme engelli bir müzisyen olması değil aslında. Gerçek sebebi, birçok kişinin engel olarak düşündüğü durumu avantajına çevirerek, hayatına küçük yaştan itibaren yön verebilecek vizyona sahip olması ve kendini eğitebilmesi. Yapamadıkları değil, yapabildiklerine odaklanması. Ki başarması en zor olan şey de bu esasında; motivasyonunu olumsuz etkileyebilecek fikirlere aldırış etmeden, gözünü hedeften ayırmamak ve emin adımlarla ilerleyebilme cesareti gösterebilmek. Kendisinin severek ve kararlılıkla attığı bu güçlü ve cesur adımlar, nihayetinde arkasından gelenlerin yolunu aydınlatacak büyük bir ışığa dönüşüyor ve insanlara yol göstermeye devam ediyor.


Yukarıdaki bu tarif aynı zamanda öğrenim ve edinim arasındaki farkı da tarif ediyor. Özü bakımından sadece bilgi transferi olan öğrenimin aksine edinim doğal ve doğrudan bir anlama yoludur çünkü insanın doğasında vardır. Daha doğrusu edinim, belirlenmiş yasalardan çok görece kurallarla işleyen ve bireyin kişisel amaçlarının dışında herhangi bir hedef gütmeyen anlama sürecidir. En iyi örneği de dildir herhalde. Neredeyse istisnasız tüm insan evladı daha üç yaşında ana dilini kolayca edinirken, sonraki dönemlerde başka bir dili öğrenmeye harcadığı devasa çabanın nedeni de edinimle öğrenim arasındaki bu farktır. Teknik olarak edinim ve öğrenim arasındaki bir diğer fark da ihtiyaç/bilgi sıralaması. Geleneksel öğretimde bilginin servisi için bir ihtiyaç beklenmez. Bilgi verilir ve bir gün o bilgi için ihtiyacın peyda olacağı umulur. Kişisel farklılıklar gözetilmeksizin, standart gereksinimler için standart bilgiler istiflenir. Oysa edinimde öncelik hep kişisel ihtiyaçtadır. Çünkü hayatın doğal akışı içinde gereksinim oluşmadan anlama için istek de çaba da kolay kolay oluşmaz. Ama anlamada ihtiyaç belirleyici olduğunda, bilgi öylesine derinlere işler ki edinilen bilginin çoğu zaman farkına bile varılmaz. Hatta edinimde asıl hedefin bilginin kendisi değil de işlevi olması öylesine barizdir ki işlevi belirlenmemiş bir bilgi, bilgi dahi sayılmaz. Eğitim sisteminde öğrencilerin altı ile on altı yaşları arasında her yıl edinim becerilerinde yüzde onluk bir kayıp yaşadıkları varsayılırsa, daha yetişkin dahi olamadan bu becerilerin neredeyse tamamını yitirdiklerini söylemek mümkün. Bu akıl almaz süreçte edinim becerilerini koruyabilenlerse, sadece sanatsal yatkınlığı ya da en azından azmi olan öğrenciler oluyor. Geleneksel öğrenme yöntemlerinin, özellikle gelişmemiş ülkelerin gelişmemiş hükümetleri açısından iktisadi önemini; insanları dönüştürdüğü şey bakımından mevcut sistem için ne denli işlevsel olduğunu biliyoruz. Anlama denilen o devasa olguyu sadece kendi fayda alanında tutmanın ve insanların anlayabileceği bilgileri bir şekilde kontrol edip algılarını yönetmenin en iyi yolunun bilgi edinimlerini zapturapt altına almak olduğunu da biliyoruz. Bu bakımdan da bir araç olarak edinim becerisi elbette sistem için kontrolsüz bilmeye neden olabilecek hayati bir tehdittir. Ama öte yandan gelişmiş toplumlarda edinim, eğitim sistemlerinin olmazsa olmaz özelliğidir. Bu konuyla ilgili söylenecek son söz, öğrenilen bilgilerin başkalarının malı, buna karşı sadece edinilen bilginin sizin malınız olduğudur. Bu bakış açısının eğitimin her alanına sirayet etmesi için de bize lazım olan akıllı zekalar, zeki akıllar.


En hayati becerilerimizden biri: Kaşlarımızı oynatabilmek! Natural Ecology & Evolution dergisinde yayınlanan yeni bir araştırma, tarih öncesi insansılardaki devasa kaş kemerinin niçin modern insan anatomisinde giderek düz bir hal aldığına dair tartışmalara yeni bakış açıları sunabilir. Bilim insanları, bir geyik boynuzu gibi belirgin bir kaş kemerinin, uzak atalarımız için gözleri güneş ışığından ve tozdan korumak dışında, sosyal baskınlık ve saldırganlığın sinyali olabileceğine dair yorumlar yapıyorlar. Anatomik olarak modern insanda ise daha düz bir alın, daha görünebilir kıllı kaşlar ve göreceli olarak büyük bir hareket kabiliyeti ile beraber kaşlarımız çok daha farklı işlevler üstlenmiş görünüyor. Hareketli kaşlarımız aslında belki de farkında olmadığımız en önemli sosyal iletişim araçlarımızdan bir tanesi. Özetleyeceğimiz çalışmanın yazarlarından York Üniversitesi mensubu Dr. Penny Spikins Modern insan dediğimiz Homo sapiens hayatta kalmış olan son insan türüdür. Kuzenlerimizden olan Neandertaller yok oldular. Biz ise çok hızlı bir şekilde dünyayı kolonize ettik, en uç koşullarda bile yaşamaya devam edebildik. Bu bizim geniş sosyal ağlar kurabilme yeteneğimizle oldu. Tarih öncesi modern insanın yakın akrabalarıyla beraber yaşamaktan kaçındığını ve zor koşullarda arkadaşlarıyla beraber kalabilecekleri uzak bölgelere gittiklerini biliyoruz diyor. Günlük hayatımızda çok sıklıkla kullandığımız mimik ve ifadelerimiz sosyal iletişimimizin en büyük parçalarından biridir. Genellikle de kültürler arası kabul edilebilir bir çok unsuru barındırır. Kaş hareketleri hızlı ve karmaşık ifadeleri karşımızdakinin de algılayabilmesini sağlar. Hızlı bir şekilde kaşların kaldırılması karşıdakini tanıma ve sosyal iletişime açık olduğunu ve kaşları orta hattın üstüne kadar kaldırmak sempatiyi ifade eder. Kaşların küçük ya da ince hareketleri de aldatma ve güvenilirlik tanımlamalarının anahtar parçalarından biridir. Diğer yandan botoks uygulaması gibi işlemler, insanlarda kaş hareketlerindeki sınırları belirsizleştirdiği için diğer insanlar tarafından ifadelerinin tanınma oranını da azaltabiliyor. Mandrill maymunlarında, baskın erkeğin burnunun üstünde parlak renkli şişkinlikler bulunur ve bu işaretler onların sosyal statülerini belirler. Bu şişkinliklerin büyümesi hormonal faktörler tarafından tetiklenir. Bu örneği mercek altına alan araştırmacılar, aynı özelliklerin tarih öncesi insansıların kaş kemiklerinde de olduğunu düşünüyorlar. Atalarımız için çıkıntılı kaş kemerleri, eşeysel biçim farklılıklarının göstergesi ve sosyal işaretler olarak ikna edici göstergelerdi. Kaşların modern insanda daha yatay bir şekle dönüşmesi, sosyal gruplarda yardımlaşmayı ve empatiyi artıracak daha dostça ifadelerin ortaya konabilmesini sağlamış olabilir. Bu süreçlerin yaklaşık son 100.000 yılda insan yüzlerinin giderek küçülmesinin bir yan etkisi olarak başladığı düşünülüyor. Bu süreç son 20.000 yılda özellikle daha hızlı hale gelmiş ve son zamanlarda avcı toplayıcı olmaktan çıkıp, hem diyet hem de fiziksel çaba açısından daha az çeşitlilik taşıyan üretici ve yerleşik canlılara dönüşmüş gibi görünüyoruz. Bu süreçlerde de, başta gelişen dil yeteneklerimizle birlikte, hareketli hale gelen kaşlarımızın sağladığı üstün iletişim kabiliyeti, insanı diğer tüm ön-insan türlerinden daha başarılı yapan en önemli unsur gibi görünüyor. Şimdi bir an durup, bizi insan yapan bu temel özellikleri hayatımızda ne kadar verimli ve bilinçli kullandığımıza bir bakalım. Özellikle de aramıza gittikçe daha çok girmeye başlayan dijital ekranlarla kaplı bir dünyada, bu ileri iletişim yeteneklerimizi hızla kaybetmemiz işten bile değil. Bunların yerine nelerin geçeceği ise önceden kestiremeyeceğimiz bir muamma. Fakat bildiğimiz bir şey var: milyonlarca yıllık derinlikli bir seçilim süreciyle bu günlere gelmiş bu tip yetenekler, sırf bir bir kaç yılda bir değişen dijital teknolojiler icat etmeyi seviyoruz diye öyle kısa zamanda değişmeyecek. Dahası, bizi insan yapan bu yeteneklerimizden kopmamız gittikçe yaşamımızı daha da zorlaştırabilecek. İnsanın Fabrika Ayarları kapsamında yaptığımız tüm uyarılara, bu araştırma da önemli bir hatırlatıcı olarak katılmayı hak ediyor gibi görünüyor. - Ricardo Miguel Godinho et al. Supraorbital morphology and social dynamics in human evolution. Nature Ecology & Evolution, published online April 9, 2018; doi: 10.1038/s41559-018-0528-0


Sinan Canan: Bedenimiz, milyonlarca yıllık bir canlılık tarihi boyunca çok ince ayarlanmış sayısız fizyolojik mekanizmaya dayanır. Bu sebeple, günümüzde herhangi bir durumun fizyolojik etkilerini incelerken evrimsel biyolojiden gelen bilgileri göz önüne almak çok önemlidir. Bedenimiz, bundan 50 bin yahut 100 bin yıl önce yaşayan atalarımızın bedenleriyle aynı özelliklere sahiptir. Dolayısıyla o dönemdeki diyet ve hareket alışkanlıkları için ince ayarlanmış bir bedenin özellikleri bugün için de aynen geçerli. O dönemlerde sanayileşmiş gıda üretimi, hatta tarım dahi söz konusu olmadığından, insanlar gün içinde bulabildikleri besinlerle besleniyor, sonrasında ise bazen uzun dönemler muhtemelen açlık çekmek durumunda kalıyorlardı. Bedenin uyum mekanizmaları bu açlık dönemleriyle başa çıkabilecek şekilde ayarlanmış olmalı, çünkü bugün fasılalı oruç gibi kesintili beslenme rejimlerinde gördüğümüz birçok faydalı etki bize bunu düşündürüyor. Ayrıca deney hayvanlarında yapılan birçok çalışma, onların bedenlerinde de benzer etkilerin görüldüğünü bize gösteriyor. Açlık, bedende iltihaplanmayı engelleyerek tıp dilindeki deyişiyle antienflamatuvar etki gösterirken bağışıklık sisteminin daha kuvvetli çalışmasını sağlıyor, hücresel hasarların onarımını kolaylaştırıyor. Bunları uzun zamandır biliyoruz. Beyinde ise mesele bambaşka bir boyutta karşımıza çıkıyor. Beynimizin meydan okumalarla gelişim gösterdiğini artık biliyoruz. Mesela yeni bir lisan öğrenmek, yeni el becerileri kazanmaya yahut yeni bir müzik enstrümanı çalmayı öğrenmeye çalışmak gibi girişimler, beynimiz için birer meydan okumadır ve buna cevap olarak beynimiz yeni hücreler üreterek kapasitesini ve işlevsel bağlantılarını artırır. Açlık da böyle bir meydan okumadır. Antik zamanlarda açlık durumunda kafası daha iyi çalışan ve bu deneyimi zihinsel donanımını daha iyi kullanarak avantaja çevirip yiyecek bulmak için yeni yöntem ve yollar keşfedebilen atalarımız şüphesiz daha uzun süre hayatta kaldılar ve daha fazla üreme şansına sahip oldular. Böylece bizler, işte bu tip ataların torunlarıyız ve onların bu özelliklerini de miras almış durumdayız. Yapılan bilimsel araştırmalar, çeşitli sürelerle oruç tutmanın beyinde sinir gelişim faktörü ve beyin kaynaklı sinir büyütme faktörü olarak bilinen haberci moleküllerin salgılanmasını artırdığını gösteriyor. Bu maddeler, beynimizi hem yeni sinir hücreleri üretmeye zorluyor hem de beynimizin enerji kullanımını çok daha etkin bir seviyeye çıkarıyor. Böylece, sürekli tok gezen insanlara göre, arada bir açlık deneyimleyen yahut iyice acıkmadan yemek yememe alışkanlığı olanlar, sinir-yıkıcı hastalıklara yakalanma açısından çok daha dirençli oluyorlar. Açlık deneyimi, birkaç gün içinde vücudumuzdaki yağ depolarının kullanılmaya başlamasını sağlar ve yağ yıkımı sonucunda da keton cisimcikleri denen bileşiklerin miktarı kanda yükselmeye başlar. Keton cisimcikleri beyne ulaştığında ise beyin hücreleri için alternatif ve verimli bir enerji kaynağı olarak kullanılır ve böylece beynin enerji ihtiyacı şeker eksikliğinde bile etkin olarak karşılanabilir. Sürekli yemek yemek ve yüksek kalorili bir diyetle beslenmek ise hem bedendeki yağ depolarının yıkılmasını engelleyerek bedende yağ birikimine yol açar hem de keton cisimciklerinin üretimini engelleyerek beyni bu alternatif enerji desteğinden mahrum bırakır. Zaten keton cisimciklerini artırmaya yönelik ketojenik diyetler, yüzlerce yıldır epilepsi gibi rahatsızlıkların tedavisinde destekleyici olarak bu nedenle kullanılmaktadır. Sinan Canan: Bu tarz sorulara bakarken öncelikle oruç denen uygulamanın bir ibadet olarak yerine getirilmesi durumunda, bedene olan etkilerinin ikincil olarak değerlendirilmesi gerektiğini tekrar hatırlamak lazım. Eğer bir aylık Ramazan orucundan bahsediyorsak bu öncelikle Kur'an'da belirtildiği şekliyle, sağlığı yerinde tüm Müslümanlara emredilmiş bir ibadettir. Yani dini bir emir olarak önemi, bedene yaptığı etkinin önündedir. Hatta bazen ibadetlerin esasında da biraz meşakkat ve zorluk vardır. Bu zorluklar ise inanan insanların kendi kendisine imanını test edebilmesi için önemli fırsatlardır aslında. Özellikle haziran ayı gibi uzun günlerde tutulan oruçlarda açlıktan çok susuzluk önemli ve dikkat edilmesi gereken bir unsurdur. Zira bedenimizin büyük bir çoğunluğu sudan oluşur ve bu su dengesinin bozulması bedeni ciddi olarak sıkıntıya sokabilir. Uzun ve sıcak günlerde aşırı su kaybını engelleyecek, mesela daha az hareket, sıcak saatlerde güneşten kaçınma, fiziksel eforu azaltma, iftar ve sahur arasında bolca ve düzenli olarak su içme gibi asgari tedbirler alındığında oruç ibadeti gayet rahat yürütülebilir. Yoksa aşırı miktarda su kaybı beden için -özellikle de böbrek rahatsızlığı olanlar açısından- önemli bir sorun olabilir. İbadeti yerine getirmek kadar, sağlığımızı korumaktan da sorumlu olduğumuzu unutmamamız gerekiyor. Oruç sırasındaki susuzluk, bütün ölçülü ve stres kaynakları gibi bedenimiz ve beynimiz için uyarıcı bir meydan okuma anlamına da gelir. Bu nedenle kontrollü ve zararlı olmayan makul ölçüler içindeki bir susuzluk deneyimi, bedende aynen açlığın yaptığı gibi onarıcı ve önlem alıcı mekanizmaları tetikler. Böylece, bedeni sadece doldur-boşalt sisteminden oluşan bir makina olarak düşünmenin ne kadar hatalı olduğu, bu tip deneyimler sonucunda daha iyi anlaşılabilir. Neticede kontrollü yoksunluk, bedendeki birçok yenileyici ve onarıcı sistemi de faaliyete sokar. Sinan Canan: Psikolojik faktörler insan için biyolojik itkilerinden bazen çok daha önemlidir. Çünkü insan, biyolojik olduğu kadar bilişsel özellikleri de baskın ve belirleyici olan bir varlıktır. Mesela hiçbir hayvana oruç gibi bir ibadeti istemli olarak yaptıramazsınız. Çünkü insanlardan sonra en gelişkin bilişsel düzeye sahip şempanzelerde bile, beynin irade ve hazır zevki sonrası için erteleme devreleri etkin değildir. Dolayısıyla bir ibadet olarak oruç; zihin ile bedenin birlikte çalışmasını gerektiren, zihinsel niyetlerin biyolojik donanımı kontrol etmesini amaçlayan ve bu kontrol potansiyelini arttırmayı hedefleyen bir deneyimdir. Sinan Canan: Bana soracak olursanız oruç ibadetini diğer sağlık amaçlı oruçlardan ayıran ve aslında en önemli kısmı olan özelliği, bu davranış terbiyesi meselesidir. Bu karmaşık meseleyi şöyle özetlemeye çalışayım: Normalde diğer insanlara iyi davranmamızı, sosyal toplum ve ahlak kurallarını takip edip onlara uymamızı sağlayan devreler, beynimizin ön kısmında yer alır. Bu ön kısım ise çok yüksek bir metabolizma hızına sahiptir ve çok hızlı besin tükettiği için gün boyu yeterli düzeyde kan şekerine yahut keton cisimciklerine ihtiyaç duyar. Çevresel stresler yahut iş yoğunluğu nedeniyle çok fazla karar alması gereken ön beynimiz, tabiri caizse en çabuk yorulan ve enerjisi tükenen beyin alanlarını içerir. Bu nedenle yorgun, uykusuz yahut aç olduğumuzda duygusal tepkilerimizi ön beynimiz üzerinden kontrol etme yeteneğimiz de belli düzeylerde azalır. Bu durum, beyni olan tüm canlılar için geçerlidir; aç hayvanların sinirli ve saldırgan olması da aynı nedene dayanır. Fakat insanda diğer canlılardan farklı olarak bir iradi ve bilişsel kontrol de söz konusudur. Oruç sırasındaki açlık durumunda normalde kan şekerimiz düşer ve özellikle de günün ilerleyen saatlerinde duygusal itkilerimizi bastırma, öfkemizi kontrol etme konusunda sorunlar yaşayabiliriz. Örneğin; iftara kısa bir süre kala trafikte sıkışırsak öfkelenme ihtimalimiz normal zamana göre daha yüksektir. Bu aslında gayet normal ve biyolojik bir tepkidir. Fakat bu biyolojik özelliğin üzerine, bir ibadet bilinciyle sürdürülen oruca ve orucun diğer davranışsal gereksinimlerine dair bilgiler eklendiğinde, normalden daha büyük bir efor sergileyerek ön beynimizin bu kısıtlı durumlarda bile öfkemizi ve dürtülerimizi kontrol etmesini sağlamaya gayret ederiz. Bu bir antrenman gibi düşünülebilir. Her zaman muvaffak olamayabiliriz fakat çalıştıkça ve buna yoğunlaştıkça, bu yoksunluk durumlarında bile itkilerini kontrol etmeyi başarabilen insan, ön beyin devrelerini normal zamanlarda da daha etkin bir davranış ve dürtü kontrolü için eğitmiş olacaktır. 30 gün süren böyle bir pratiğin, hele zorlu biyolojik ve çevresel koşullarda deneyimlenmesi durumunda, beynimizin kontrol ve irade devrelerinde kalıcı ve olumlu değişimler yaratmak için aslında bulunmaz bir fırsatımız olur. Fakat tüm bunların olabilmesi için, orucu oruç gibi tutabilecek zihinsel hazırlığın ve olgunluğun bulunması gerektiği gerçeği de unutulmamalı. Bu da sadece Ramazan ayında değil, yılın her günü aynı bilinçle yaşamak durumunda mümkün olabilecek bir haldir. Kısacası, Ramazan orucu sırasında deneyimlediğimiz ruh hali, aslında normal hayatımızı nasıl yaşadığımıza dair de bir gösterge olarak değerlendirilip bir öz sınama aracı olarak da kullanılabilir. Oruçluyken sinirlendiğimizde nasıl tepki verdiğimiz, oruç tutmayan insanlara karşı ne kadar saygılı olabildiğimiz, etrafımızda olanlara ne kadar anlayışla yaklaşabildiğimiz, kendimizi ve çevremizi ne kadar dikkatle izleyebildiğimiz gibi parametreler, insanın kendini tanıması adına bence çok önemlidir. Özetle, benim bildiğim en iyi frontal korteks eğitimi, bilinçli ve hakkıyla tutulan oruçtur. Sinan Canan: Ramazan ve oruç, inanan insanlar için her yönüyle çok önemli bir gelişim ve dönüşüm fırsatıdır. Her türlü yapay etiket, moda ve toplumsal ön kabulden bağımsız olarak Allah'ın emri olduğu için rahatlarını bozmayı tercih etmiş insanların giriştiği bir ibadet olan oruç, 30 gün boyunca aynı telaş ve dertle aynı amaca yönelmiş gönülleri de elbette birleştirir. İftarlar, sahurlar, ibadetler ve okumalar, insanların dikkatini senenin geri kalanından çok daha fazla gerçekten önemli konulara yöneltmeye teşvik eder. İleri düzeyde sosyal varlıklar olarak insanlar, birlikte hareket etmeye zaten programlıdırlar ve bu program gereği, özellikle de bu tip manevi motivasyonlarla bir araya gelerek, bireysel olarak kendilerini aşan birçok gelişmeye birlikte imza atıp tanıklık edebilirler. İslam dininin sürekli barış, tanışma, kaynaşma ve topluluk olma yönündeki tavsiyeleri de insanın bu sosyal yönünün önemine vurgu yapan ebedi gerçekleri hatırlatma amacı güder. Ramazan ayı işte bu temel gereksinimizin en güzel karşılanabildiği zaman dilimlerinden birisidir. Allah rızası için girilmiş gönüllü bir yoksunlukla birleşen duygular, normal zamanlardakinden çok daha verimli ve kalıcı paylaşımlara imkan verir. Orucun fakirin ve açın halinden anlamak için tutulması gerektiğini de söyleyenler oluyor fakat bu bana çok makul gelmiyor. Zira akşam, mükellef bir iftar sofrasında canının istediğini yiyebileceğini bilen bir insanın gün içindeki açlıkla, mutlak açlık ve yokluk durumunu deneyimlemesi zordur. Bence oruçtaki açlığın, susuzluğun ve yoksunluğun insana sağlayacağı en önemli dünyevi fayda; biyolojik bir organizma olarak ne kadar fazla şeye bağımlı olduğunu, ne kadar zayıf ve kırılgan olduğunu, elinin altında bulunan ama daha önce pek çoğunun farkına bile varmadığı nimetlerin aslında ne kadar benzersiz ve büyük hediyeler olduğunu fark etmesidir. Çocuklarıma, ilk oruç tuttukları günün iftarında suyun tadına dikkat etmelerini söylemeyi çok severim. Zira su, normal hayatta tadını bile çoğu zaman fark etmediğimiz, en temel gıdamızdır. Fakat ağzımızda tatlı, tuzlu, acı ve ekşi tatları alan alıcıların yanında su tadını alan alıcılar da mevcuttur ve onların sinyallerini normal zamanda hemen hemen hiç fark etmeyiz. Halbuki sıcak bir yaz günü gün boyunca tutulan oruçtan sonra içilen bir yudum su, dünyanın en lezzetli içeceğine dönüşüverir. Kısacası Ramazan, inanan insanlar için çok önemli bir fırsattır. Hatta bir dini inancı olmasa bile, insanların bu önemli deneyimi hayatlarında birkaç kez tatması gerektiğini düşünüyorum. Çünkü biyolojik sınırlarımızı daha fazla insan olmak yolunda zorlamak, bize biyolojimizden değil, insanlığımızdan dolayı gelen bir bilgidir ve bunu kullanmak ancak insana özgüdür. İnancı ve dünya görüşü ne olursa olsun, bir insanın bu şansı kullanmadan bu dünyayı terk etmesinin pek iyi bir şey olmadığını düşünenlerdenim.


- Size özel bir karakter: El yazınızla kaleme aldığınız mektuplar, hem genel yazı karakteriniz, hem de o satırların yazıldığı an itibariyle sizi etkisi altına alan duygularınızla ilgili olarak, doğrudan sizi ve duygu dünyanızın durumunu yansıtır. El yazısı, beyinde hepimize özel bir şekilde depolanmış kişiye has motor kalıplarla ortaya çıkar. O nedenle yazılarımızın karakteri birbirinden oldukça farklıdır. Bilirsiniz; elinizdeki kalemle bir kağıda, yahut tebeşirle bir tahtaya aynı kelimeleri yazdığınızda, iki yazının stilleri birbirine çok benzer. Fakat ilk durumda minicik parmak kaslarınızı kullanırken, ikincisinde kol ve omuz kaslarınızla bu işi gerçekleştirirsiniz. Demek ki yazı karakteri, kullanılan kaslardan ve beden bölümlerinden bağımsız olarak beyninizde bulunan özel ve size has hareket kalıplarının uygulanmasına dayanır. Bu özellik de sizin el yazınızla kaleme aldığınız herhangi bir şeyi tamamen size özel yapar. - Duyguların aktarımı: Yazı karakteriniz duygu durumunuza göre değişir ve evrilir. Her mektupta bu nedenle ufak tefek farklılıklar kaçınılmaz şekilde ortaya çıkacaktır. Bu da her kaleme aldığınız mektubu özel ve yegane yapar. Mektupla haberleşen insanlar bir süre sonra birbirlerinin duygu durumlarını yazı karakterlerinden ve kağıt üzerindeki yazının genel örüntüsünden tanımaya bile başlarlar. - Yavaşlama: El yazınızla metin yazmak yavaştır. Sizi daha yavaş düşünmeye, düşüncelerinizi toplamaya zorlar. Özellikle bilgisayarda olduğu gibi yanlış yapınca siliverme şansınız olmadığında, kelimelerinize, söylediklerinizin anlam bütünlüğüne, yazdığınız her şeyin önüne-sonuna daha çok dikkat etmeniz gerekir. Bu gereksinimler, modern çağın dijital iletişim ortamında neredeyse hiç kullanmadığımız zihinsel devreleri bolca çalışmak zorunda bırakır. Mektup, dikkat ve yoğunlaşma ister; ona özel zaman ayırmanızı talep eder. Bu zihin devreleriniz çalıştıkça da güçlenir ve hayatın diğer alanlarında bunun birçok faydasını görürsünüz. - Özen: Birisine göndermek üzere yazdığınız bir metin, gönderildikten sonra geri alınamaz, silinemez ve sizin elinizden artık çıkmış olan bir belge hükmündedir. Yeğenim yazmış haberim yok yahut yanlışlıkla sana göndermişim gibi bahanelere mektup iletişimde yer yoktur. Bu nedenle bambaşa bir özen ve dikkat gerektirir. Bu özen ve dikkat ise, hayatın hemen her alanında ihtiyaç duyduğumuz ve bugün özellikle gençler arasında çokça zayıfladığından şikayet ettiğimiz özen ve dikkat süreçlerini yöneten devrelerle aynıdır. Kısacası, birilerine düzenli olarak mektup yazmak, yazanı kesinlikle daha dikkatli ve özenli yapar. - Sabır: Sabır, günümüzün gittikçe tedavülden kalkan meziyetlerinden birisi. Dijital iletişim ortamlarında bir kaç saniyelik gecikmelere bile tahammül edemez hale geldik. Halbuki mektuplaşmak tam bir sabır sınavıdır. Yazma aşamasında kendinizi iyi ifade etmek, doğru zamanda ve doğru içerikle göndermek, hedefine ulaşmasını beklemek ve cevabın yolunu gözlemek, sabır dediğimiz o kontrol mekanizmasına ait beyin devrelerimizin sapasağlam olmasını gerektirir. Bu nedenle klasik anlamda mektuplaşma, anlık dijital iletişime göre çok zor, imkansız ve hatta aptalca gibi gözükür; hele ki bu devirde. Fakat bir kez bu sabrın tadını aldınız mı, ondan vazgeçmek de bir o kadar imkansız hale gelir. - Hafıza: Hafızamızın deneyimleri sağlıklı bir şekilde kaydedebilmesi için zamana ihtiyacımız var. Fakat bu dijital çağda, iletişimimiz bu kadar hızlanmasına rağmen, adeta zamanımız hiç kalmadı. Bir anlık mesajlaşma programında uzun sayılabilecek bir metin hazırlayıp gönderdiğimizde bile, onu kısa bir zaman içinde unutuyoruz; zira hemen ardından tonla farklı veriyi işlemek durumundayız. Mektup yazdığınızda ise zamanı adeta yavaşlatmak zorunda kalırsınız. Ağır ağır el yazınızla kaleme aldığınız metinler, hem belleğinizdeki bilgilerin iyice gözden geçirilmesini sağlayarak hafızanızı derli toplu kullanabilmenizi, hem de kaleme aldığınız metni yeterli bir sürede içselleştirebilmenizi sağlar. Aslında kendinize ayırdığınız, zihninize verdiğiniz bir zamandır bu; ve hele ki bu devirde, faydaları tartışmasızdır. - Kalıcılık: Mektup gerçektir ve gerçek her şey gibi dayanıklı ve kalıcıdır. Hayatınızın belki de en önemli fikirlerini, duygularını, sözlerini ve düşüncelerini, hızla yok olup gidecek sanal bir ortama salıp unut mak yerine, kalıcı eserler haline getirip yıllar sonra bile istifade edilebilecek belgelere dönüştürmenin en iyi yoludur mektuplar. Yıllar sonra bir çekmeceyi açıp da onyıllar önce kaleme alınan ve hemen hepsi sizin şahsi geçmişinize dair kayıtlar içeren duygu ve düşünceleri okuyabilmek, gerçekten de paha biçilmez bir hazineye bedeldir. - Yaratıcılık: Belki de mektup yazmanın en güzel tarafı, dijital sistemin size dayattığı biçim ve formatlardan hiç birisine uyma zorunluluğunuzun olmamasıdır. İster kağıda dikey yazar, ister resimler çizer, ister çıkartmalarla süsler, hatta isterseniz daha fazla bilgi için sayfaya bir karekod bile yapıştırabilirsiniz . Boş bir sayfaya tamamen kendi kurallarınızla kuracağınız bir mektup, karşı tarafa derdinizi anlatma işlevi gören bir belge olmanın çok ötesinde, aslında sizin yaratıcı zihninizden damıtılmış bir sanat eserine dönüşebilir. Böylece her mektup deneyimi aslında yaratıcılığınızı kamçılayacak geliştirici bir meydan okumaya dönüşür. - Önem verme: Herhangi bir işe yatırdığınız zaman ve özen, zihninizde ve beyninizde o işe verilen önemle doğrudan ilintilidir. Alel acele ve saniyeler içinde sağlanan iletişim, bu nedenle beyin devrelerinizde yer etmez ve bu tip mesajlar önemli kategorisine pek kaydedilmez. Bu gerçekten yola çıkarak, özellikle gönül işlerinizi, yakınlarınızla olan münasebetlerinizi, dert ortağınızla paylaştığınız sıkıntılarınızı hangi iletişim kanalları üzerinden yürüttüğünüz çok daha önemli hale gelir. Bence bunlar önemlidir ve bunun gibi her türlü dert, mektup gibi ciddi ve kalıcı bir iletişim ortamına yakışır. Listeyi siz çok daha fazla uzatabilirsiniz. Sözün özü: Mektuplaşma alışkanlığının kaybedilmesi beraberinde çok fazla insani kaliteyi de götürüyor olabilir. Elbette bunlara katılmıyor da olabilirsiniz. Fakat denemeden karar vermemenizi öneririm. İlk başta, eğer hiç denemediyseniz, mektuplaşmak biraz garip görünebilir. Ama bir kez tadını aldığınızda, bu kadim iletişim yöntemi hakkındaki fikirlerinizin kökten değişeceğine eminim.


Bu soruya pek çoğumuz eşim, dostum, sevgilim, çocuğum, annem, babam, kardeşim, arkadaşım gibi yanıtlar veriyoruz. Tabii en yakınımızla bile yakınlık derecemiz sürekli değişiyor, bazen az yakın bazen çok yakın oluyoruz. Ama bize hep çok yakın olduğu halde hiç fark etmediğimiz, kendisiyle ilişkimize pek de özen göstermediğimiz, tüm dünyadaki insanlar yok olsa bile yine bizimle olacak bir yakınımız, hatta en yakınımız var: KENDİMİZ. Sosyal ilişkilerin insan canlısı için önemi malum. Ama en önemli ilişkimiz kendimizle olan ilişkimiz. Kendimizle ilişkimiz diğer tüm ilişkilerimizi ve tabii bütün hayatımızı belirliyor. Kendisiyle arası iyi olmayan birinin başkalarıyla da iyi ilişkiler kurmasının bir imkanı maalesef bulunmuyor. Nitekim en düzgün sosyal ilişkilere sahip olan ve toplumsal fayda yaratan insanların, dış dünyadan ziyade iç dünyalarıyla meşgul oldukları, kendileriyle ilişkilerine yatırım yaptıkları, en çok kendileriyle vakit geçirdikleri malum. Bunun aksine en büyük toplumsal zararlara sebep olan kişilerinse kendileriyle ilişkilerinin hiç iyi olmadığını ve bu nedenle etraflarındaki insanlara ve hatta diğer tüm canlılara zulmettiklerini görüyoruz. Demek ki neymiş; iyi sosyal ilişkiler kurabilmek için önce kendimizle iyi anlaşmamız gerekiyormuş.


Görünen o ki, birden fazla dil kullanan çocuklar ve gençler yetişkinlik dönemlerine daha fazla gri madde ile geçiş yapıyorlar. Çocuk yetiştirme üzerine yeni metodlar, usuller geliştirilirken, bir tarafta da hepimizin farkında olmadan geliştirdiğimiz ve sosyal varlıklar olmamızın getirdiği bir özellik var; o da dil öğrenme. Ebeveynlerin bunun için ekstra bir çaba sarf etmesine gerek kalmadan, çocuk zaten evde konuşulan dili kapıyor. Şimdi de iki veya daha fazla dil öğrenebileceği bir eve doğduğunu düşünün bir çocuğun. İşte o zaman, anne ve babaların kafalarında Acaba çocuğum iki dil öğrenmeye kalkarsa daha mı zor olur? gibi sorular belirebilir. Öncelikle şunu belirtmek isteriz ki; iki veya daha fazla dil öğrenmenin beyne bilinen herhangi bir zararı ya da yan etkisi yok. Hatta tam aksine beyni geliştirici etkileri olduğuna dair araştırma sonuçları mevcut. Bu araştırmalardan bir tanesini sizlere sunmak ve dil öğrenme sürecinin beynimizdeki etkilerine bir bakış atmak isteriz. Araştırmaya Georgetown Üniversitesi ve Reading Üniversitesi akademisyenleri önderlik etmiş ve makale, Brain Structure and Function dergisinde yayımlanmış. Araştırmada, çocukların ve gençlerin beyinlerini inceleyip beyin taramaları yapmışlar ve iki dilli katılımcıların, bir dil konuşan katılımcılara oranla, gri ve beyaz madde açısından potansiyel avantajlara sahip olduklarını görmüşler. Projenin öncüsü Dr.Christos Pliatsikas, Gri madde erken yaştan itibaren azalıyor, ancak araştırmamızın bulgularına göre, gelişme çağı boyunca beyindeki belirli bölgelerde, tek dilli kişilere nazaran iki dilli kişilerde daha az küçülme olduğu gözlemlendi. diyerek iki dil bilmenin apaçık avantajlarına vurgu yapıyor. Daha önceki araştırmalarda, iki dil bilmenin yetişkinlerin beynindeki gri ve beyaz madddeler üzerinde olumlu etkisi olduğunu zaten görmüştük. Şimdi yaptığımız araştırmada ise ilk defa bu etkilerin çocuklar ve gençlerdeki etkilerine yönelik kanıtlar bulduk. diyor. Bu noktaya biz bir parantez açarak, yapılan bazı araştırmalarda ise İki dilli olmanın bilişsel bir avantajı olmadığı sonucunun sunulduğunu belirtmek isteriz. İlaveten; bu mevzular üzerine konuşurken Sinan Canan'ın temas ettiği bir konunun da bahsini açalım. Araştırmalar yapılırken seçilen çocukların ve yetişkinlerin dil hakimiyetinin ne kadar olduğu konusunu da göz önünde bulundurmak gerekiyor. Yani Bilişsel olarak bir fayda bulunmadı neticesi çıkan araştırmalarda belki de katılımcılar, zaten hayatını 300-500 kelime ile idare ettiren kişilerdi ve hal böyle olunca sonuçların da ona göre gelmesinden daha doğal bir şey olamaz. Açtığımız parantezi kapayıp, bahsettiğimiz -ve bahsedeceğimiz- gri maddeye bir açıklık getirelim. Gri madde, beyin yüzey çevresinde, beyin hücre gövdelerinin bulunduğu beyin bölümlerini ifade etmek için kullanılır. Beyaz madde ise beyin hücreleri arasındaki bağlantıları içeren ve iletişim kurmalarına izin veren beyin bölümlerini ifade eder. Bağlantılar beyazdır çünkü bol yağlı miyelin kılıflarla birbirlerinden yalıtılmış durumdadırlar. Çalışmada, iki dil bilen insanların beyinlerinin, gelişim sırasında daha fazla gri madde muhafaza ettiğini ve beyaz maddenin de arttığını bulmuşlar. Bu da daha etkili bir beyin haberleşme ağının varlığına işaret edebiliyor. İki durumda da etkiler, beynin dil öğrenimi ve kullanımıyla ilgili bölümleriyle bağlantılı kısımlarda açığa çıkmış. Bütüncül baktığımızda; bulgular, çocuk yaştayken iki dilliliğin teşvik edilmesinin ilerleyen yıllarda pozitif etkiler olarak geri döneceğini vurguluyor. Pekala, İki dilli olarak büyüsün çocuğumuz, ama nasıl sağlayacağız bu ortamı ona? diyebilirsiniz. Haklısınız. Bu konuyla ilgili söylenen önemli noktaları es geçmeyelim o halde. Çocukla iletişim kurarken, annenin kendi, babanın da kendi anadili ile konuşması bir öneri olarak önümüze çıkıyor. Kişiler, kendi anadilini kullanınca çocukla daha kuvvetli bir duygusal bağ kurması muhtemel oluyor. Çocuğun dil öğrenme süreci, interaktif bir ortamda çok daha verimli oluyor. Yani öğretilmek istenen dilde bir video izleyerek, interaktif bir öğrenme ortamıyla aynı düzeyde dil öğrenmesi gerçekleşmiyor. Çocuğun iki veya daha fazla dile hakim olabilmesi için, kullanılan dillerin ne kadar derinlikli olduğunun önemini de hatırlatalım tekrardan. Yani bizim anadilimiz dediğimiz dile yeteri kadar hakimiyetimiz yoksa, kullandığımız kelimeler çok kısıtlıysa; çocuk da doğal olarak dile hakim olamıyor. Eksik olan kelimeleri diğer dille tamamlamaya çalışıp, bu sefer aynı cümle içerisinde birkaç kere dil değiştirecektir. Bu yüzden çocuğa; her iki dilde, mümkün olduğunca fazla sayıda ve çeşitli kelimeler öğretmek faydalı olacaktır.


Bir önceki yazımda fotonun heyecan ve macera dolu yolculuğuna değinmiştim. Eğer okuduysanız, orada bir şey dikkatinizi çekmiş olmalı. Bu fotonlar neden yüksek ve yoğun enerjili çekirdekten kaçmaya çalışıyorlar? Çünkü entropi yasası gereği her şey entropinin arttığı yöne doğru akma eğilimindedir. Fotonlar da enerjinin yüksek, entropinin düşük olduğu çekirdekten çıkarak uzaya yayılma yolunda, yani entropisini arttırma yolunda adeta savaşırlar. Düşünsenize bugün teninize değen ışık, 1 milyon yıl önce Afrika sınırları dışına ilk defa yayılma cesareti gösterip Güneydoğu Asya'daki Cava adalarına doğru hareket etmiş en yakın kuzenlerimiz Cava Adamı olarak bilinen Homo Erectus'ların zamanında doğmuş! Afrika'dan çıkıp harekete geçen bu insanların yolculuğunun zorluğu ve haşinliği kadar, aynı anda yukarıda, Güneş'te de büyük bir savaş oluyordu. Ve o savaşı kazanan fotonlar, bugün 1 milyon yıl önce gördüğü insanların torunlarına dokunuyorlar. Şimdi kafanızı göğe kaldırın ve düşünün: Şu an orada savaşan fotonlar, yaklaşık 1 milyon yıl sonra kim bilir kimlerin tenine değip kimlere şifa olacak? Bugün oraya bakıp, o fotona sevgiyle fısıldayıp belki de geleceğe mesaj gönderebilirsiniz. Çoğu zaman hayat bizi öyle zorlar ki kendimizi çıkmazda hisseder hatta bazen isyan ederiz. Halbuki yaşadığımız her olay, tanıştığımız her insan bizler ölümcül gama ışınları olarak kalmayalım diye vardırlar. Öyle pişeriz, öyle dersler alırız ki ölümcül gama ışınından yaşama can veren görünür ışıklara dönüşebiliriz. Eğer etrafımızdaki insanların savaşlarına, mücadelelerine dil uzatıp yaşanan her olay hakkında malumat vermeye kalkışırsak -yani asıl amacımız olan kendimizi ve gerçekliğimizi var edebilme savaşını unutursak- işte o zaman o çekirdekte tepkimeye giremeden etraftaki diğer hidrojenlerle çarpışıp duran fotonlara dönüşüveririz. Eninde sonunda içinde bulunduğumuz mekanın basıncı ve sıcaklığı sebebiyle tepkimeye gireceğiz, ama milyonlarca kez çarpışıp acı çekmek neden? Ne kadar çabuk kendimize ve özümüze dönersek, o kadar çabuk bu kaotik savaştan çıkıp yaradılış amacımıza uygun hareket edebiliriz. Bu tıpkı toprağın kilometrelerce altında yıllar boyu basınca maruz kalıp kralların tacına layık birer elmas olmaya benziyor. Eğer etrafınızı, tabiatı, evreni, kendinizi inceler ve doğru soruları sorarsanız emin olun ki cevaplar her yerde. Uzaydan gezegenimiz Dünya'nın derinliklerine kadar her yerde benzer savaşlar var ve hepsi bize aynı şeyi anlatıyorlar: Cefayı cefa olarak görme ve ham kalmamak için yaşadığın olayların seni dönüştürmesine izin ver. Şimdi, makro boyuttan mikro boyuta algınızı çevirip -yani gezegenimiz Dünya'dan yalnızca kendi canlılığınıza ve bedeninize doğru- bu fotonlara bir de şu gözle bakmanızı istiyorum: Bizim tenimize değip bize D vitamini olurlarken, bize can olurlarken ne kadar büyük savaşlardan gelmiş oluyorlar, bir düşünün. Ailelerimizin, öğretmenlerimizin, arkadaşlarımızın, dostlarımızın olduğu kadar bu Güneş ışınlarının da üzerimizde birçok emeği var. Ve bizler bu emeklere nankörlük edemeyiz. Tek bir foton için bile savaşmak, yaşamak, sağlıklı bir zihinle var olmak zorundayız. Yaşamak sadece yemek yiyip, üremek ve sosyalleşmek adı altında insanların hayatlarını çekiştirip dedikodularını yapmak değil; tabii bence. Yaşamak, iliklerine kadar hissetmekle ilgili. Her şeyi hissetmek... Etrafımızdaki insanların acılarını, mutluluklarını; kendi hatalarımızı, kendi güzelliklerimizi, tenimize değen su damlacıklarını, gözümüze ilişen rengarenk tabiatı, öğrenme aşkını -yani her şeyi gönülle öğrenmeyi- idrak ederek hissetmek... Bu koca evreni bir öğrenme alanı olarak görüp sürekli öğrenmeye, bilimi anlamaya, kendi duygularımızı ve eksikliklerimizi keşfetmeye ben yaşamak diyorum. Fotonun yolculuğu kadar yağmur damlalarının yolculukları, hatta ağzınızdan çıkan kelimelerin beyindeki yolculukları da inanın bana heyecan verici ve serüvenle dolu. Dolayısıyla bunların hepsinin hakkını vererek yaşamak lazım. Örneğin öyle güzel sözler sarf edin ki beyniniz Ben bu saçma muhabbet için mi bu kadar yoruluyorum? demesin. Belki daha sonra, oksijenin Dünya'daki serüvenine ve maceralarına da bir göz atıp evrimdeki yerine değiniriz. O zamana kadar şunu söylemek istiyorum ki: Lütfen oksijen israfı olmayalım. Umarım keşif yolculuğumuz hiç bitmez. Beğenmenize sevindim, çok teşekkür ediyorum.


Erdem, vicdan gibi kavramları sanki doğal dünyada var olan, mesela hidrojen ya da nikotin gibi maddeler olarak düşünme eğilimindeyiz. Oysa bunlar tamamen yorumlanmış, bir hikayesi oluşturulmuş, somut bir temeli olmayan kavramlardır. Kimin hikayesine göre erdem, kimin hikayesine göre vicdan diye düşünmek gerekir. Bir boyutu ölçek, diğer boyutu ise zaman olarak ele aldığımızda, bu konularda yaşadığınız çelişkilerin kaynaklarını daha rahat görebileceksiniz. Ölçek açısından bakarsak... Birey, aile, büyük aile, mahalle halkı, şehir ahalisi, ülke vatandaşları, ülke yerleşikleri, bölge toplulukları, dünya çapında insanlık, canlılık gibi seviyeleri görebiliriz. Üstelik bu kısaltılmış bir liste, çok sayıda alt topluluklar da var her bir seviyede. Bireyde bile bilinçaltı isteklerle ilgili çeşitli alt gruplar var. Bir davranış, bir eylem bu ölçeklerin kimilerine göre çok erdemli iken kimilerine göre de gayet erdemsiz olabilir. Brezilya'nın durumunu düşünün, yağmur ormanları hakkında ülke içindeki grupların erdemli gördükleri davranışlar ile dünya insanlığı açısından erdemli olan davranışlar arasında büyüt zıtlıklar var. Zaman olarak baktığımızda da çevrimleri görürüz. Günden güne, aydan aya, yıldan yıla, asırdan asıra, çağdan çağa çevrimler vardır ve erdem, vicdan gibi yarattığımız kavramlar bu çevrimlerin ruhuna göre değişir. Bunlardan bazıları yüzeye yakın değişimlerdir, daha kısa sürelerde ve daha yüzeysel detaylarda gerçekleşir. Ama bir yandan dip dalga değişimleri yani çağ değişimleri de devam eder. Mesela mülkiyeti düşünün. Homo Sapiens olarak çeşitli tahminlerin ortalamasına bakacak olursak 200 bin yıldır dünyadayız. Dünyada canlılık yaklaşık 3,5 milyar yıldır var. Özel mülkiyetin çalınmasını çok büyük bir erdemsizlik olarak görüyoruz ama özel mülkiyet dediğimiz şeyin, özellikle bir toprak parçasının özel mülkiyet haline getirilmesinin tarihi 10 bin yılı pek de geçmez. Ve bu 10 bin yıllık sürede de özel mülkiyetten ne anladığımız yüzlerce yıllık aralıklarla sürekli bir değişim göstermiştir. Erdemi, vicdanı ve benzer değerleri ölçekler ve zamansal değişim bağlamında ele aldığımızda çelişkilerin bazılarının son derece doğal, hatta gelişim yolunda iyi olduklarını görebiliriz.


Psikolojide, uzun zamandır erteleyen insanların hatalı bir zaman algısına sahip olduklarına inanılıyor insanlar bir şeyi yapmak için gerçekte olduğundan daha fazla zamanları olacağını düşünebiliyorlar. Bazıları için bu doğru olsa da, araştırmalar ertelemenin 'sıkıntıyı yönetmede zorluk yaşama' ile bağlantılı olduğunu ortaya koyuyor. Özellikle, görevden kaçınmanın kusurlu olduğu görülüyor yani, insanlar bir görevi hoş olmayan bir şekilde algıladıklarında , erteleme olasılıkları daha yüksek oluyor. Erteleme davranışı gösterenler sıkıntıdan kaçınmaya çalışıyor olsalar da, bu tutum uzun vadede daha fazla sıkıntıya neden olabilir. Erteleme davranışı stresin artmasına, sağlık sorunlarına ve daha düşük performansa yol açabilir. Bununla birlikte erteleyenler, ertelemeyenlere kıyasla daha fazla uyku sorunu yaşama ve daha fazla stresli pişmanlık yaşama eğilimindedir. Dahası bu durum suçluluk, utanç ya da öz eleştirel düşünceler nedeniyle öz saygınızı da zedeleyebilir. - İnsanların ertelemelerinin en büyük nedenlerinden biri, bir durumu felaketleştirmeleri ya da gözlerinde çok büyütmeleridir. Bu, görevi tamamlamanın ne kadar zor, ne kadar sıkıcı veya ne kadar acı verici olacağı ile ilgili olabilir; durum ne olursa olsun, altta yatan ana düşünce görevi yapmanın dayanılmaz olacağıdır. - Bir dolabı temizlemeyi erteliyorsanız, temizlendiğinde dolabınıza girdiğinizi ve bunun ne kadar iyi hissettireceğini hayal edin. Ve eşyaları internet üzerinden satarak ne kadar para kazanacağınızı ya da ihtiyacı olanların bu eşyaları bağış olarak aldıklarında nasıl hissedeceklerini düşünün. Kaçındığınız bir egzersiz programıysa, egzersiz yapmanın nasıl daha pozitif enerjiye sahip olmanıza yardımcı olacağına, özgüveninizi artıracağına ve çocuklarınız için önemli bir rol model olacağına odaklanın. - Zamanım olduğunda yapacağım mantığıyla yürütülen projeler çok sık yapılmaz, hatta hiç yapılmaz. Bir proje üzerinde ne zaman çalışacağınızı planlamanız ve tıpkı önemli bir toplantıda yaptığınız gibi o zamanı bloke etmeniz gerekir. Bununla birlikte işinizi yapma zamanı geldiğinde, bir zamanlayıcı ayarlayabilirsiniz, böylece ayrılan sürenin tamamına odaklanabilirsiniz. - Programınızı oluştururken kendinizi başarıya yönelik odaklayın. Projeler genellikle beklenenden çok daha uzun sürer, bu nedenle biraz fazladan zaman ayırın. Ve bunu kendiniz için kolaylaştırmanın yollarını arayın: Örneğin, sabah insanı değilseniz, aylardır ertelediğiniz egzersiz programına başlamak için bir saat erken kalkmayı beklemeyin. Bu aktiviteyi öğle yemeği sırasında veya akşam yemeğinden önce planlamak sizin için daha iyi olabilir. - Bir görev aşırı zorlayıcı göründüğünde, genellikle beraberinde ertelemeyi de getirir. Peki bu görevi nasıl daha küçük, daha yönetilebilir parçalara ayırabilirsiniz? Örneğin, bir kitap yazmak istiyorsanız, bir taslak oluşturmayı, her bölümü tanımlamayı, bölümlerdeki ana başlıkları belirlemeyi ve ardından her seferinde bir bölüm yazmayı deneyebilirsiniz. Bu şekilde parçalara ayırmak, kendinizi daha az bunalmış ve daha güçlü hissetmenize yardımcı olacaktır. - Kendinize karşı dürüst olun. Bunlar bahane. Elbette, havamda olmak güzel olabilir, ancak bunun gerçekleşmesini beklemek çalışmanıza hiçbir zaman başlayamayacağınız anlamına gelebilir. - Bir görevi tamamlamak için belirli son tarihler belirleyin. Ardından hesap verebilir olmanıza yardımcı olacak birini bulun. Bu, patronunuza veya müşterinize işi belirli bir tarihe kadar tamamlayacağınıza dair verdiğiniz bir söz olabilir. Ya da işinizi takip etmenize yardımcı olacak bir koç da olabilir. Ya da basitçe hesap vereceğiniz bir partner bulun. Bu ilişkide, belirli zaman aralıklarında biriyle bağlantı kurar ve bir sonraki görüşmenizden önce ne yapacağınız ile ilgili sözleşebilirsiniz. Sözünüzden dönmek istemediğiniz için bu, erteleme eğilimini bastırmak için etkili bir yol olabilir. . - Ortamınız üretkenliğinize yardımcı olabilir veya bunu engelleyebilir. Özellikle birinin size ulaştığını bildirmek için sürekli bildirim gönderen e-postanız veya mesajlaşma programınız gibi teknolojilere dikkat edin. Sosyal medya, sizi yolunuzdan saptıran internet araştırmaları ve telefon görüşmeleri ertelemeye yol açabilir. Bu yüzden şunu deneyin: Belirli bir görev üzerinde çalışmak için planladığınız süre boyunca, e-postalarınızı ve anlık mesajlarınızı kapatın, telefonunuzu kapatın ve görevi tamamlayana kadar internete girmenize izin vermeyin ya da gerekli internet aramalarını işinizi tamamlayana dek bekletin. - Yapmayı planladığınız şeyi yaptığınızda bir ödül belirleyin. Planladığınız şeyi tamamlayana kadar yeni Netflix dizisini izlemenize, sosyal medyanızı kontrol etmenize veya öğle yemeği yemenize izin vermeyin. Dolayısıyla, bu görevleri ve dikkat dağıtıcı unsurları ertelemek için kullanmak yerine, bunları yapmanız için planladığınız şeyi gerçekten bitirmenize bağlayın. - Geçmişle ilgili kendinizi hırpalamayı bırakın. Daha erken başlamalıydım ya da Hep erteliyorum; tam bir beceriksizim gibi düşünceler işleri daha da zorlaştıracaktır. Araştırmalar, geçmişteki ertelemeleriniz için kendinizi affetmenin, bir görevi ertelemeyi bırakmanıza yardımcı olacağını gösteriyor. - Mükemmeliyetçilik ya hep ya hiç anlayışıdır: Bir şey ya mükemmeldir ya da başarısızdır. Mükemmeliyetçi olan insanlar ilerlemek için her şeyin mükemmel olmasını bekleme eğilimindedirler yani mükemmel değilse, bitiremezsiniz. Ya da mükemmel zaman değilse, başlayamayacağınıza inanırsınız. Bu ya hep ya hiç anlayışı sizi görevlere başlamaktan veya tamamlamaktan alıkoyabilir. Bunun yerine, mükemmelden ziyade daha iyi olmaya odaklanın. Bu, hala mükemmellik için çabalamak, mükemmellik yaratmak veya kendinizi mükemmel koşullara hazırlamak anlamına gelir, ancak aynı zamanda işi bitirmeye odaklanırsınız. Bitirmek mükemmelden daha iyidir. Bugünü bir gün yapın. Başlangıç için bu adımları izleyin ve kaydettiğiniz her ilerlemeden gurur duyun.


Cinselliğin genetik temeli üzerine bugüne kadarki en büyük çalışma1, insan genomunda eşcinsel davranışla bağlantılı olabilecek beş noktayı ortaya çıkarıyor. 29 Ağustos'ta Science dergisinde yayınlanan ve yaklaşık 500.000 kişinin genomlarına dayanan bulgular, önceki daha küçük çalışmaların sonuçlarını destekliyor ve birçok bilim insanının şüphelerini de doğruluyor: Cinsel tercihler genetik bir bileşene sahipken, hiçbir genin cinsel davranışlar üzerinde büyük bir etkisi yok. Cambridge, Massachusetts'teki Broad Institute of MIT ve Harvard'da genetikçi olan baş araştırma yazarı Andrea Ganna da açıkça eşcinsel geni yok diyor. Ganna ve meslektaşları araştırmaları sonucunda cinsel davranışların %25'e varan kısmının genetik koda dayandırılabileceğini, geri kalanının ise çevresel ve kültürel faktörlerden kaynaklandığını tahmin ediyorlar. Bu sonuçlar, daha küçük çaplı önceki çalışmaların bulgularına da oldukça benziyor. Birleşik Krallık'taki Oxford Üniversitesi'nde sosyolog olan ve üreme davranışlarının genetik temelini inceleyen Melinda Mills, çalışmayı sağlam bir çalışma olarak nitelerken, sonuçların genel popülasyonu temsil etmeyebileceğine de dikkat çekiyor. Bu bizzat çalışmanın yazarlarının da kabul ettiği bir sınırlama aslında. Bu çalışmalara genetik ve sağlık bilgileriyle katkıda bulunan kişiler, ağırlıklı olarak Avrupa kökenli ve daha yaşlı kişilerden oluşuyor. Çalışmada kullanılan verilerin kaynağı olan Birleşik Krallık Biobank katılımcıları 40 ila 70 yaşları arasındayken bir başka veri kaynağı olan 23andMe'nin veritabanındaki insanlar için ortanca yaş 51 olarak hesaplanıyor. Çalışma yazarları ayrıca, biyolojik cinsiyeti ile kendi kendini tanımlayan cinsiyeti eşleşmeyen insanları araştırmadan çıkararak genetik analizler için standart sayılabilecek bir süreci takip ettiklerini belirtiyorlar. Sonuç olarak, çalışma trans kişiler ve interseks kişiler gibi cinsel ve toplumsal cinsiyet azınlıklarını içermiyor. Bilim insanları uzun zamandır bir kişinin genlerinin cinsel yönelimlerini kısmen etkilediğini düşünüyorlardı. 1990'lı yıllardan 2 araştırma, tek yumurta ikizlerinin, çift yumurta ikizlerine veya evlat edinilmiş kardeşlere göre cinsel yönelimi paylaşma olasılığının daha yüksek olduğunu göstermişti. Bazı araştırmalar, X kromozomunun Xq28 bölgesi olarak adlandırılan belirli bir kısmının, biyolojik olarak erkek olan insanların cinsel yönelimi ile ilişkili olduğunu ileri sürdü ancak sonraki araştırmalar bu sonuçlar hakkında şüphe uyandırdı. Ancak Mills, bu çalışmaların hepsinin çok küçük örneklem büyüklüklerine sahip olduğunu ve çoğunun erkeklere odaklandığını söylüyor. Bu, bilim insanlarının cinsel yönelimle ilişkili birçok çeşidi tespit etme yolunu tıkamış bir tercih gibi görünüyor. Son çalışmada, Ganna ve meslektaşları, SNP adı verilen tek harfli DNA değişiklikleri açısından yüz binlerce insanın genomlarına bakmak için genom çapında ilişki çalışması olarak bilinen bir yöntem kullandılar. Ortak bir özelliği taşıyan insanlar belirli SNP'leri paylaşıyorsa, SNP'lerin bir şekilde bu özellik ile ilişkili olma ihtimali vardır. Araştırmacılar, çalışma katılımcılarını iki gruba ayırmışlar: Aynı cinsiyetten biriyle cinsel ilişki kurduğunu bildirenler ve bunu yapmamış olanlar. Daha sonra araştırmacılar iki ayrı analiz gerçekleştirmişler. İlkinde, bir milyondan fazla SNP'yi değerlendirerek birbirleriyle ortak olan daha fazla SNP'ye sahip kişilerin de benzer cinsel davranışlar gösterip göstermediklerine bakmışlar. Sonuçlar, genetiğin cinsel davranıştaki farklılıkları % 8 ila 25 oranında açıklayabildiğini gösteriyor. Ganna ve meslektaşları, ikinci analizleri için hangi belirli SNP'lerin aynı cinsiyetten cinsel davranışlarla ilişkili olduğunu görmek istemiş ve bu bireyler arasında daha yaygın olan beş tane SNP bulmuşlar. Ne var ki bu beş SNP'nin toplu olarak cinsel davranıştaki varyasyonun % 1'den dah azını açıklayabildiğini fark etmişler. Bu sonuçlar, çoğu araştırmacının henüz bulamadığı, cinsel davranışları etkileyen birçok genin var olduğunu gösteriyor, diyor Dr. Ganna. Daha da büyük bir örneklem boyutu ile bu eksik varyantların belirlenmesinin daha olası olduğunu düşünmek mümkün. Ancak Ganna, bu SNP'lerin herhangi bir kişide cinsel tercihleri güvenilir bir şekilde tahmin etmek için kullanılamayacağına dikkat çekiyor; çünkü yine sonuçlara göre, hiçbir genin tek başına cinsel davranışlar üzerinde belirleyici bir etkisi yok. Araştırmacılar, aynı cinsiyetten cinsel davranışla ilgili bazı SNP'leri tanımlamış olsalar da bu genetik varyantların ne anlama gelebileceğinden pek emin gözükmüyorlar. Mesela birisi, koku ile ilgili bir gene yakın ve tahminlere göre cinsel çekicilikte rolü olabilir. Başka bir SNP, erkek tipi kellik ile ilişkili görünüyor. Bu tip kelliğin de cinsel davranışla bağlantılı olduğu ve seks hormonlarının seviyelerinden etkilenen bir özellik olduğu biliniyor. Ganna, sonuçların insan cinselliğinin karmaşıklığını gösterdiğini söylüyor. Ayrıca, böylesine hassas bir konudaki incelikli bulguları halka açıklamanın zorluğu nedeniyle, çalışma, araştırmacıları için de bir meydan okuma niteliği taşıyor. Çalışmanın araştırmacıları, sonuçlarının yanlış yorumlanmaması adına, LGBTQ grupları ve bilim-iletişim uzmanları ile bulgularını araştırma makalesine ve kamuoyuna en iyi şekilde yansıtmak için bir hayli çaba göstermişler. Çabaları, hassas, jargonsuz bir dil kullanarak sonuçları -ve çalışmanın sınırlılıklarını- kamuoyuna açıklamak üzere bir web sitesi tasarlamayı dahi kapsıyor. Avrupa Biyoinformatik Enstitüsü yöneticisi olan Ewan Birney bu çabayı alkışladığını belirterek, Burası bir iletişim mayın tarlası... uyarısını ihmal etmiyor. Bu tür bir araştırmaların ne kadar bilgece ve faydalı olduğu elbette tartışılabilir; ancak birçok araştırmacı gibi Dr. Birney de bu konuların önemli bilimsel sorunlar olduğuna dikkat çekiyor. Eşcinsel davranışlar üzerine pek çok sosyolojik araştırma yapılmaya devam ediyor; ama bu konu belki de şu anki bilimsel yöntem ve bilgi birikimimiz açısından son derece karmaşık bir konu. Birney, tartışmaya güçlü, biyolojik temelli bir bakış açısı getirmenin zamanının artık geldiğini söylüyor. - Ganna, A. et al. Science 365, eaat7693 (2019). - Pillard, RC ve Bailey, JM Hum. Biol. 70, 347 365 (1998).