Dilimiz mi dünya görüşümüzü veya algımızı oluşturuyor, yoksa dünyamız veya sosyal çevremiz dilimizi mi? Bu ikisi arasında hiçbir bağlantı yok mu? Bir başka seçenek daha var: o da ikisinin de birbirini etkilemesi. Böylece bu değişim döngüsel bir şekilde ilerler. Ancak, Sosyal çevre ve dil arasında hiç bağlantı yoktur görüşü birçok defa çürütüldü. Bizim bu yazıda vereceğimiz örnekler, sunacağımız fikirler bu görüşün aksi yönünde olacak. Friedrich Schiller'in Dil, bir ulusun aynasıdır, bu aynaya baktığımız zaman, orada kendimizin en gerçek yankısını buluruz. sözü bazı gerçekleri çok güzel açıklar fakat her zaman böyle midir gerçekten? Türkçe'ye baktığımızda gramer açısından cinsiyetçi bir dil teşkil etmez. Öte yandan; İspanyolca, İtalyanca gibi dillerde sıfatlar, zamirler, isimler maskülen / feminen ekler alırlar. Hatta bir grupta sadece bir erkek olması -geri kalan herkes kadın olsa bile- o grubu betimlerken eril ekin kullanılmasını uygun görür. Peki Türkiye'de yaşayan kimse cinsiyetçi olamaz, kaynağımız da dilimiz! diyebilir miyiz? Bunun cevabının 'hayır' olduğunu söylesek pek de yanlış olmaz. İngilizce, İspanyolca ve daha nice dilde bizdeki 'bilim adamı' kelimesinde olduğu gibi yüksek mertebeli işlerin isimleri erkeklerle özdeşleştirilmiş durumda. Fireman , congressman gibi kelimelerin sonundaki man takısı, Türkçe'deki adam kelimesine denk geliyor. Burada şöyle bir bağlantı göze çarpıyor; bu kelimeler belli ihtiyaçlara göre ortaya çıkmış. Sonuçta avcı-toplayıcı bir toplumda elbette ki milletvekili veya başbakan gibi kelimelerin olması pek muhtemel gözükmüyor. Kelimelerin niye böyle cinsiyetçi şekilde oluştuğu mevzuuna bakınca, toplum yapısının dili nasıl oluşturduğunun ipuçlarını da görebiliyoruz. Özellikle sanayi devrimi ve hemen öncesindeki tarım dönemlerinde çoğu insan topluluğunda erkekler çalışır, kadınlar da genellikle evde kalırdı. Günümüzde bunun değişmesiyle dilimizin de artık değişmesi gerektiğine karar verdik. Bu noktada ise toplumun dilimize etkisini görebiliyoruz. Artık politik doğrucu bir dil oluşturma eğilimi giderek artıyor. Fireman ın yerini firefighter alıyorken bilim adamı nın yerini bilim insanı nın alması gibi değişimlerin insanlar tarafından konuşulması dil kullanımı açısından devrimci sayılabilecek bir faktör. Kelimelerin doğru kullanımı sayesinde bu konular üzerine düşünüyoruz ve algımız değişebiliyor. Cinsiyetçi bir dil, toplumların yaşayış tarzı ile oluşurken, bunu değişen dünyamıza göre uyarlamak da bizlerin görevi oluyor. Çünkü gelecek nesiller bizlerin inşa ettiği dile doğacak ve onu kullanacaklar. Zihinleri bu kullanımlara göre şekillenecek, artık onların zihninde kadınlar dırdırlar ile; adamlar mertlik, yiğitlik ile özdeşleştirilmeyecek. Tabii eğer birisini övmek isterken, söylemlerimizde 'adam gibi adam' gibi kalıpları kullanmayı; veya birisine kızınca 'karı gibi dırdır etme' laflarından uzaklaşmayı başarabilirsek. Kadınların 21. yüzyılda halen hor görülmesi, baskılanmaya çalışılması, kadının yeri evidir' gibi söylemlerle düşüncelerin dil yoluyla insanların zihinlerine işlenmesinden kaynaklanıyor. İnsan duyduğu, bildiği şeyi uygular, zihinlerinde düşünceler dil sayesinde var olur. Bu sebepledir ki dilimizi politik doğruculuk şemsiyesiyle kullanma gayretindeler. İçinde barındığımız sosyal çevre, yaşadığımız hayat tarzı, okuduğumuz yazılar, sosyal medya kullanımı, mesajlaşma... Bütün bunların hepsi konuşma dilimizi etkiliyor ve değiştiriyor. Dilimizdeki kelimelerin eski ve şimdiki manalarını öğrenmek, kültürel öğelerle dillere pelesenk olmuş kalıpların/ kelimelerin derinliğini, sorgulamakla yükümlüyüz. Bunların hepsi dili kullanırken daha dikkatli olmamız gerektiğini ve Bin düşün, bir söyle. gibi öğütlerin neden verildiğini anlamamızı sağlayacak. Hatta bir ihtimal, bu öğüdü uygulama zorunluluğu hissetmemizi sağlayacaktır. Rusça'da önceden tek bir kelime ile ifade edilen akrabalık terimleri şimdilerde tamlamalarla ifade edilir hale gelmiş. Artık o sıklıkla kullanılmıyor eski kelimeler. Kelimelere ihtiyaç kalmadıkça dilden çıkıyorlar. Bizlerin de bacanak, elti, kayınbirader gibi kelimeleri zihin dünyamızdan yavaş yavaş çıkarmamız gibi. Artık tam anlamıyla karşılıklarını doğrudan söyleyemediğimiz bir bacanaklar/eltiler familyası var. Bunlar muhtemelen geniş ailelerden daha çekirdek ailelere doğru evrilmemizin bir sonucu olabilir. Bu eksilmelerden yola çıkarsak, nasıl Rusça'da tek kelimeyle ifade edilebilen kavramlar, şimdi daha uzun yollarla ifade ediliyorsa; aynı etki, başka kelimeler dilimizden çıktığında da olacak. Yani geniş çerçeveden baktığımızda bu durumun daha büyük sonuçları var. Dili kullanırken gün içerisinde hep kısıtlı seviyede kelime haznesiyle, aynı sözcüklerle hayatını idame ettiren toplumlar bir süre sonra derdini anlatamaz hale gelecek. Çünkü artık derdini anlatacak kelimeyi bilmez olacaklar. Bir oradan, bir buradan bahsedip konuları toparlamaya çalışırken bir bakmışız ki cümlenin başını hatırlayamaz hale gelmişiz.


Sürekli farklı doktorları dolaşmak, bitmek bilmeyen araştırmalar, okul hocalarına durumu anlatmak için verilen savaşlar derken, Ali tüm bu hengame içinde oradan oraya savrulup durmaktan, kendisini ve dünyayı tanıması gereken en önemli zamanda öz güvenini, kendine inancını ve bütün neşesini kaybetmişti. Okuma yazmada hala sınıfın en gerisindeydi Ali. Öğretmenlerinin onun davranışlarını tembellik ve ilgisizlik olarak tanımlamaları ve sosyal bağ kurmadaki çekingenliğinden dolayı arkadaş edinememesi gibi ilave nedenlerle, Ali tamamen içine kapanık bir karaktere dönüşmüştü. Özel eğitim için gittikleri disleksi merkezinde Ali ile ilgilenen öğretmen, ailesine sanatsal faaliyetlerin disleksik bireyler üzerinde oldukça olumlu bir etkiler yaratabildiğini söylemiş ve bir müzik aletiyle ilgilenmesinin yararlı olabileceğini vurgulamıştı. Ali ile tanışmamız ve birbirimizin hayatına dokunmamız böyle bir yönlendirme sayesinde başladı. Hani çok az konuşan ama konuştuğunda da sizi şaşkınlık içinde bırakacak bilgece sözler söyleyen çocuklar vardır ya; işte Ali de o çocuklardan biriydi. En büyük merakı ve en çok severek yaptığı şey, uzay ve gezegenlerle ilgili belgeselleri izlemekti. Orada anlatılan bilgilerin neredeyse tamamını hafızasında tutabiliyordu. Evet; bildiklerini yazmakta çok güçlük çekiyordu belki; fakat gezegenlerin birbirlerine olan konumlarından, her birinin kendine has özelliklerine kadar bir çok bilgiyi tek nefeste sayabilecek kadar hakimdi astronomi konularına. İlk dersimizde tek yaptığımız konuşmaktı. Bu konuda biraz zorlansak da müziğin kendi içinde tıpkı gezegenler gibi güzel hikayeler ve sırlar taşıdığını anlatmaya çalıştım. Sanırım bu konuşma ilgisini çekmekte başarılı olmuş olmalı ki, Ali ikinci derse biraz daha istekli ve meraklı geldi. Konuşmalarımız sırasında gezegenlerle neden bu kadar ilgilendiğini sorduğumda kalbimi acıtan bir cümle kurdu. Bu dünyaya ait olmadığımı düşünüyorum. Herkesten farklıyım, belki de başka bir gezegenden geldim, o yüzden beni kabul etmekte zorlanıyorlar sanırım dedi. İnsan ufak bir çocuktan böyle bir cümle duyduğunda gerçekten nasıl bir tepki vereceğini bilemiyor. O an bu durumu değiştirmek için elimden gelen her şeyi yapmam gerektiğini anladım. Bu zamana kadar öğrencilerimden öğrendiğim en önemli deneyim, müziği ve notaları olabildiğince ilgi çekici hikayelerle anlatmaktı. Bu yöntemin hem çocuklar hem de yetişkinler için en verimli ve kalıcı öğrenme şekli olduğuna şüphem yok. Böyle yaptığınızda çocuklar öğrenmeye çok daha istekli olabiliyor. Ali'ye de aynı şekilde hikayelerle yaklaştım fakat bunun için tabii ki mümkün mertebe onun ilgi alanına dokunacak konuları temel almaya çalıştım. Tıpkı onun gibi gezegenlere çok ilgi duyan ve o gezegenler için bir müzik eseri besteleyen Gustav Holst'tan bahsetmeye başladım . Ders boyunca hem eseri dinledik, hem de o arada Ali'ye her bir gezegenin hikayesini anlattım. Hiç sıkılma belirtisi göstermeden dikkatle müziği ve beni dinledi. Ali'yi tanıdığımdan beri ilk defa yüzünde içten bir gülümseme ve merak gördüm. Zaman ilerledikçe her dersimiz bir öncekinden daha zevkli bir hal almaya başladı. Artık öğrendiği her bir nota duygularını anlatabileceği yeni bir dil olmuştu onun için. Mesela notaların isimlerini gezegen isimleriyle değiştirerek hikayeler yarattık. Böylelikle aklında daha kolay kalabiliyordu. İyi bir görsel hafızaya da sahip olduğu için enstrumandaki karşılıklarını da pek fazla zorlanmadan öğrenebiliyordu. Disleksik bireylerin büyük bir çoğunluğunda zayıf yönlerini telafi etmenin bir yolu olarak geliştirdikleri bazı ilginç ve güçlü yanları olduğunu rahatlıkla görebilirsiniz. Kelimeleri düzenli ve düzgün yazmakta zorlanmalarına rağmen güçlü bir görsel hafıza ve\veya nesneleri üç boyutlu hayal edebilme becerisine de sahip olabiliyorlar. Bu yüzden disleksinin görülme sıklığı güzel sanatlar alanında, tasarım ve yaratıcılık gerektiren mesleklerde, diğerlerine oranla üç-dört kat fazla. Ali' ye disleksi tanısı konduktan sonra bazı konuları anlamakta neden güçlük çektiğini ailesi ve doktoru anlatmaya çalışmışlardı. Bunun zeka ile ilgili olmadığını, beyinsel bir farklılık olduğunu biliyordu artık fakat hala kendine ve yapabileceklerine inancı yoktu. Bu güne kadar çevresindeki insanların başarılı olamadığı konuları sürekli dile getirmelerinden dolayı, kendini kanıtlayabilmesinin tek yolunun her şeyi hatasız yapmak olduğunu düşünüyordu. İnsanları sadece birkaç kelimeyle tanımlayamayız. Hepimizin çok iyi ya da çok kötü olduğu alanlar var ve tümü birbirinden farklı. Disleksi kolayca kabul edilip, basit yollarla halledilebilecek bir durum değil. Farklı derecelerde de olsa kalıcı zorlukları var. Fakat önemli olan bu zorlukları güçlü olan yönlerimizle nasıl avantaja çevirebildiğimizdir. Her çocuğun, özellikle de disleksik çocukların hayatında sanat, yatkınlıklarından dolayı çok önemli bir yer tutuyor; bunu sıklıkla hatırlamamız gerek. Ali' yle derslerimize hala devam ediyoruz. İlerleyen dönemdeki hedefimiz, o hazır olduğunda, notaları gerçek isimleriyle tanıyarak devam etmek. Yavaş fakat kalıcı adımlar atarak, karşılıklı sabırla sürdürüyoruz iletişimimizi. Artık çok daha neşeli ve meraklı yaklaşıyor yaşama. Ben disleksik değilim ve o çocukların neler yaşadığını doğrudan anlamam muhtemelen mümkün değil. Öte yandan gözlerine baktığımda, anlaşılamamanın ve kendini anlatamamanın ne kadar büyük bir yük olduğunu hissedebiliyorum. Hayatta hepimiz bunu bazen yaşıyoruz. Binlerce kelime ve tecrübeye rağmen anlatamadığımız ve anlaşılamadığımız anlar var. O anların yükünü ve yarattığı sıkıntıları belki de sıklıkla hatırlamak gerek. Bunun disleksiyle değil, insan olmakla bir alakası olmalı. Bütün çocuklar, disleksisi ya da herhangi bir farklılığı olsun olmasın, kendini anlatmanın bir yolunu mutlaka bulur. Önemli olan bunu görebilecek kadar dikkatle onlara bakabilmek.


Sanırım yaşamlarında bu konuda en büyük engelle karşılaşanlar dislektiklerdir. Çocuklukta başlayan çevreyi tanıma, öğrenme ve merak duyguları, okula adım atmalarıyla birlikte kaçınmak istedikleri bir kabusa dönüşüyor. Çünkü, sol beynin baskın olduğu sözel ve okuma ağırlıklı eğitim sistemi; bu alanlarda daha az beceriye sahip, okuma hızı yavaş ve özel eğitime ihtiyaç duyan çocuklar için oldukça zorlayıcı. Sahip oldukları yaratıcı düşünme, el becerileri, üç boyutlu algılama ve bütünü görme gibi kabiliyetlerini kullanmalarına fırsat verilmiyor. Yani sağ beynin kullanımı ikinci plana atılmış oluyor. Öğrenmeye olan meraklarını tamamen kaybetmeseler de birçok konuda yeteneksiz ve beceriksiz olduklarını düşünerek hayata devam ediyorlar. Elbette bu durum derin bir özgüven sorununu da oluşturuyor ek olarak. Bu yüzden potansiyelini ortaya çıkarmakta sorun yaşayan, hayallerini gerçekleştirmekten vazgeçen ya da geç kalan çok hikayeyle karşılaşıyorum. Birçoğu meziyetlerinden şüphe duyarak kendilerine olan inançlarını kaybediyor. Fakat şimdi bahsetmek istediğim öğrencim benimle çalışmak için geldiğinde, sıkça karşılaştığım umudunu kaybettiği için kendinden vazgeçmiş lerden değildi. Tanıştığımızda gözleri umut ve kararlılıkla ışıl ışıl parlıyordu. Evet o bir dislektikti. Güzel Sanatlar lisesini iyi bir puanla kazanarak hayalindeki okula girebilmeyi başarmıştı. Genelde sıkça dislektiklerden duymaya alışık olduğumuz okulda yaşanan pek çok sorunu o da aynen yaşamıştı. Bana anlattıklarına göre; katkı sağlaması ve kendini geliştirebilmesi için haftanın dört gününü ve uzun yıllarını özel bir disleksi akademisinde geçirmiş çoğunlukla. Müziğe olan tutkusu da işte bu zamanlarda yeşermeye başlamış. Akademide özel eğitim öğretmenliği yapan ve aynı zamanda keman çalan öğretmeni sayesinde, teker teker enstrümanları tanımaya, seslerini ayırt edebilmeye ve keşfettikçe de daha çok ilgi duymaya başlamış. Okulda öğrendiğim hiçbir konu beni meraklandırmıyordu, zaten okuma yazmayı bile çok zor ve geç öğrenebildim fakat enstrümanları tanıdıkça ve seslerini rahatlıkla duyup ayırt edebildiğimi fark ettikçe, kendime olan inancım artmaya başladı. Başarabildiğim bir şeyler olduğunu gördüğümde ise içimden bir ses, 'ait olduğun yeri buldun sonunda!' diye fısıldadı sanki. şeklinde anlattı bana tutkusunu keşfettiği anı. Bu cümlenin ne kadar büyük bir ateşleyici etkisi olduğunu ve insana dayanıklılık verdiğini çok iyi biliyorum. Kişinin tutku duyduğu konuyu ve ait olduğu yeri bulması, doğduğundan beri ilk defa gerçekten nefes alması gibi bir şey. Nefessiz kalanlar bu duyguyu çok iyi bilir. Öğrencim artık sahip olduğu bu tutkusu sayesinde okuldaki derslerine daha da fazla çalışarak, hayalini kurduğu ve kendini özgür hissedebileceği müzik okuluna girmeyi kafasına koymuş. Bunların yanı sıra ailesinden bir org isteyerek kendi kendine çalışmaya başlamış. Ve sonunda istediği okulu güzel bir puanla kazanmış. İlk derste onu dinlediğimde bana ezberinden harika parçalar çalabiliyordu, üstelik müzik kulağı da oldukça iyiydi. Evet ufak tefek hataları vardı fakat kendi çabasıyla enstrüman öğrenen birine göre oldukça başarılıydı. Zaten kendi başına birçok şeyi öğrenmişsin ve istediğin okulu da kazanmışsın, benimle neden çalışmak istediğini anlayamadım dediğimde asıl konuyu anlatmaya başladı. Notasız olarak çalmayı bana bırakırsanız sizi taklit ederek ve bunu severek iyi bir şekilde yapabiliyorum fakat taze bir bilgiyi kavramam çok zaman alıyor. Derste yeni öğrendiğim parmak pozisyonlarını ve notaları zor hatırlıyorum. Yani kısa süreli hafızam disleksim nedeniyle gereğinden fazla kısa. Taze bilgiler çok çabuk siliniyor beynimden. Evet müziği dinleyince aklımda kalma süresi artıyor fakat sadece bu yeterli olmuyor. Okulda öğrendiklerimi ve ödevlerimi evde tekrar etmem gerektiği zaman, yarım yamalak bilgiler kalıyor aklımda. Böyle olunca da ilerleyemiyorum. Bu yüzden sizinle çalışmak istiyorum ek olarak, unuttuklarımı bana tekrar hatırlatabilmeniz için dedi. Açıkçası bu sözleri duyunca, yaşadığı duruma üzülmek şöyle dursun, azmi ve kararlılığına bir kere daha hayran oldum. Problemin ne olduğunu büyük bir olgunlukla kavramış ve çözümünü geliştirmeye çalışıyordu. Çocukluğundan beri yaşadığı zorluklar onu aynı zamanda geliştirerek sonuç elde edebilmesini sağlayacak pratik yollar bulmaya itmişti. Yaşadığı olumsuzluklara kafayı takıp vazgeçerek ben bunu yapamam demek yerine, durumu kabullenip nasıl yapabilirim? dediği bölümdeydi çoktan. Neleri değiştirerek ve ekleyerek yol alabileceğine bakıyordu. Yunan filozof Epiktetos'un da anlatmaya çalıştığı gibi Başımıza gelen olayları kontrol etmemiz zor olabilir belki fakat olaylar karşısında vereceğimiz tepki ve izleyeceğimiz yol tamamen bize aittir. Ve o gitmek istediği yolu çizmişti. Bu anlattıkları üzerine, öncelikle okulunda öğrenmesine katkı sağlayabilecek yolların neler olduğunu düşünmeye başladık. Aklıma bana e-posta atarak ulaşan ve hikayesini paylaşan dislektik bir takipçimin yaşadıkları geldi. Öğrencilik yıllarında kendisi de benzer sorunlar nedeniyle ilk yıllarında oldukça zorlanmış fakat sonrasında BEPe başvurarak, zorlandığı dersler için okulundan birçok ek yardım talep edebilmişti. Geleceğin neler getireceğini elbette bilemem fakat emin olduğum şey, onun büyük farklar yaratacak bir potansiyele sahip olduğu. Çünkü biliyorum ki uzun vadede kazananlar çoğunlukla azminden ve tutkusundan ödün vermeyenler arasından çıkıyor. Ünlü ressam Henri Matisse'in de dediği gibi Yeteneğini korumak için ondan daha güçlü olmalısın. Belki disleksisi ya da okulda yaşadığı zorluklar olmasaydı, tutku duyduğu müziği hiç keşfedemeyecek ve hayallerine ulaşmak için çaba sarf etmenin ne denli önemli olduğunu anlayamayacaktı. Günümüzde çoğu ailenin çocuklarına sunduğu imkanlarla, gereğinden fazla refah içinde yaşayan ve bu yüzden başarılı olması beklenen çocukların ilk zorlukta pes etmesi bunun en büyük kanıtı olabilir. Her çocuğun aynı yaklaşım ve yöntemle öğrenmediği, bunu keşfedebilmek için farklı yollar denenmesi gerektiği gerçeği; özellikle öğretmenlerin üzerine düşünmesi ve üzerine düşeni yapması gereken bir konu. Biz şu an derslerimize büyük bir inançla devam ediyoruz. Onun sahip olduğu motivasyonun , gelecekte aynı sorunları yaşayan ve pes etmek üzere olan birçok kişiye ilham olacağını düşünüyorum. Asena Hanım siz ve kıymetli öğrencinizin ilham veren hikayesini yazıya döküp bizlere anlattığınız için çok teşekkür ederim, okurken yüzümde kendiliğinden bir gülümseme oluştu 🙂 Ebeveynlerin disleksiye sahip olan çocukları için nasıl yardım talebinde bulunabilecekleri bilgisi ise çok değerli, henüz bu konuda yeteri kadar bilinçli değiliz.


Ben, Anadolu Üniversitesi Devlet Konservatuarı'nın Fagot ve piyano bölümlerinden mezun bir müzisyenim. Çeşitli senfoni orkestralarında çalıyorum ve yaklaşık 9 yıldır her iki enstrümanın eğitmenliğini yapıyorum. En küçüğü dört yaşında olan, neredeyse her yaş grubundan çok sayıda öğrencim oldu fakat beni en çok etkileyen, müziği ve müziğin etkilerini tekrar incelememi sağlayan disleksik öğrencimle yaşadığımız süreçlerdi. Her çocuk keşfedilmesi gereken ayrı bir gezegendir ama disleksi tanısı konmuş bir çocuk, sürprizlerle dolu bir lunapark gibidir adeta. Bahsedeceğim öğrencimle hikayemiz, müzikten ve enstrüman çalmaktan nefret ettiğini söylediği umutsuz bir zamanda başladı. Konservatuara girişte müzik kulağı olup olmadığına dair uygulanan sınavı başarıyla geçmesine rağmen, ritimleri ve melodileri anlamakta güçlük çekiyor, enstrüman çalışmayı da tam bir eziyet ve sıkıcı bir zorunluluk olarak görüyordu. İletişim kurmaktaki güçlüğü sebebiyle de okulda da pek fazla arkadaşı yoktu. Ailesi daha telefonda bu durumlardan bahsettiğinde ders yapıp yapamayacağımı sorguladım ve gerçekten hiç cesaretim yoktu. Daha önce disleksik bir çocukla çalışma deneyimim olmamıştı çünkü. Yine de tanışmak için herkesin bir şansı hak ettiğini düşünerek kabul ettim. İlk karşılaşmamızda, onu enstrümanını çalarken dinleyeceğim zaman oldukça gergindi. Çevrenin bazen farkında olmadan yaptığı ayrımcılık sebebiyle hiçbir şeyi başarabileceğine inanmıyordu ve cesaretini kaybetmişti. Daha çalmaya başlamadan çok hata yapa bilirim çünkü çalamıyorum cümlesi çıktı ağzından. Gerginliği ve umutsuzluğu yüzünden okunuyordu. Gülümsedim ve dilediğin kadar hata yapabilirsin, ben de çok hata yaparak çalmayı öğrendim dediğimde şaşkınlık ve ufak bir rahatlamayla ilk defa yüzüme baktı o gün. Durum çok kötüydü evet. Neredeyse hiçbir notayı doğru okuyamıyor, zamanında basamıyordu ve notlarını düzeltmeyi başaramazsa okuldan atılması garantiydi. Fakat her şey bir yana yüzüme baktığı o kısacık anda gözlerindeki ışığı fark ettim ve içimden başarabiliriz belki de dedim istemsizce. Zira doğru yöntemlerle yaklaşılan her çocuğun yeteneğini ortaya çıkarabildiğini biliyordum. Eğitmenlik yaptığım yıllar boyunca ve halen, öğrendiğim en önemli şey şuydu: Çocuklar işlenmeye hazır bir kumaş gibidirler ve her birinin dokusu, birbirinden farklı ve eşsizdir. Hızlandırılmış bir çalışma planıyla haftada dört gün ders yapmaya başladık. Tabii bu arada ben de hızla disleksinin ne olduğuna ve onunla nasıl doğru iletişim kurabileceğime dair araştırmalar yapmaya ve bilgiler edinmeye başladım. Disleksinin dinleme, konuşma, okuma, yazma, akıl yürütme ile matematik yeteneklerin kazanılmasında ve kullanılmasında önemli güçlüklerle kendini gösteren bir çeşit öğrenme bozukluğu olduğundan bahsediliyordu. Bu bozuklukların bireyin yapısıyla ilgili olduğu ve merkezi sinir sistemindeki işleyiş bozukluğuna bağlı olduğu varsayılıyor. Ayrıca kendini idare etme, sosyal algılama ve sosyal etkileşim sorunları da birlikte görülebiliyor. Bu tanım, sorunun yaşla birlikte düzelmediğini ve öğrenme bozuklukları ile öğrenme sorunlarının farklı olduğunu da vurguluyor. Öğrenme bozukluğu, genel kapsamlı bir terim; çünkü, birçok farklı sorunu içeriyor. Örneğin, okuma sorunları için disleksi , yazı sorunları için disgrafi , matematik sorunları için diskalkuli terimleri kullanılıyor ve öğrenme bozukluğu bu sorunların tümünü içeriyor. Bu açılardan bakıldığında böyle olumsuz özellikleri taşıyan bir çocuğun, enstrüman çalmak gibi karmaşık bir süreci becerebilmesi neredeyse imkansız gözüküyor. Üstelik, müziğin içinde matematiği de barındırdığını hesaba katarsak, kat etmesi gereken yolun ne kadar zorlu olabileceği sanırım herkesin gözünde canlanabilir. Fakat okuduğum araştırmalarda, müziğin özellikle disleksik bireylerde tedavi amaçlı olarak kullanılabildiği ve beyindeki sinirsel bağlantıları güçlendirerek durumu daha kontrol edilebilir hale getirebildiği de yazıyordu. Evet halen daha yeterli çalışma yoktu fakat sonuçlar umut verici görünüyordu. İlk derse geldiği zaman, önce enstrümanıyla nasıl yakın bir ilişki kurabileceğini, onun içindeki her türlü duyguyu anlatırken kendinden bir parça olarak görebilmesi gerektiğini, çalarak anlatmaya başladım. Her insan bazı konularda öğrenme güçlüğü yaşayabilir, hiçbirimiz aynı değiliz fakat ne olursa olsun duygularımız benzerdir. Bazen birkaç nota tüylerimizi diken diken etmeye yeter. Öğrencime derslerde anlatmak istediğim de buydu. İlerleyen zamanlarda onu gözlemleyerek hangi alanlarda algılarının daha açık olduğunu incelemeye başladım. Dikkatimi çeken, her gelişinde çalışma odamın düzeninde, bazen benim bile farkında olmadığım ufacık değişiklikleri fark edebiliyordu. Görsel hafızası oldukça iyiydi ve hiçbir şeyi unutmuyordu. Bu durumu derste nasıl kullanabileceğimi ve öğrenmesini kolaylaştırabilecek olası farklı teknikleri düşünmeye başladım. Enstrüman dersleriyle birlikte nota okuma egzersizleri de yapmaya başladık. Her notayı renkli kartonlara çizerek ve hikayeler ekleyerek oyunlu bir çalışma hazırladım. Bu şekilde hem ilgisini daha iyi toplayabiliyor hem de notaları hafızasına daha kolay kaydedebiliyordu. Kısa bir zaman içinde notaları ve enstrümandaki karşılıklarını rahatça bulabilir hale geldi. Artık enstrüman çalışmak sıkıcı bir zorunluluk değil zevkli bir aktivite olarak geliyordu ikimize de. Disleksik çocuklar genellikle içe kapanıktır ve sizinle sohbet etmekte güçlük çekerler. Biz de bu durumu yaşıyorduk elbette fakat ben onunla konuşmaktan ve sorular sormaktan vazgeçmedim. Bu çok sabır isteyen bir durumdu elbette. Derslere başladıktan iki hafta sonra artık ailenin zorlaması olmadan kendi başına enstrümanını çalışmaya başlamıştı. Bu gelişme, doğru yolda olduğumuzun en güzel işaretlerinden sadece ilkiydi. Disleksiklerle çalışırken meseleyi sadece sözel olarak anlatmanız, meseleyi anlamalarına yetmeyebiliyor. Öte yandan diğer duyuları da kullanmak çok daha verimli sonuçlar verebiliyor. Mesela; ben çalarken ellerini ellerimin üzerine koyup gözlerini kapatarak notaları ve müziği hayal etmesini istedim. Bunu yaptığında yüzünde oluşan gülümseme ve hayal gücünü kullanabilmesinin verdiği mutluluk yüzünden rahatça okunabiliyordu. Sonra şunu fark ettim ki hepimizin farklı zevkleri, farklı bir beyni ve öğrenme şekli var. Aynı eğitim şekli nasıl her çocuğa etki edebilir ki? Üstelik konu sanatsa, bu durum çok daha fazla geçerli olmalıydı. Haftalar, aylar geçti ve sınav haftası geldi çattı. Artık eskiye göre çok daha kendine güvenli bir duruşu vardı. Çünkü kendine inanmaya başlamış, yapabildiğini fark etmişti. Diğer derslerindeki konsantrasyonu ve ilgisi de arttığı için notları giderek yükselmeye başladı. Artık arkadaşları da daha fazlaydı. Farklı olmanın güzel yanları olabileceğini ve bu şekilde de başarılı ve mutlu olabileceğini anlamaya başlamıştı. Ailesiyle bir araya gelip yaptığımız konuşmalarda evdeki tavırlarının da hızla değişmeye başladığının, eskisi gibi kendini herkesten soyutlayıp odaya kapatmadığını ve en önemlisi daha çok gülümsediğini anlatıyorlardı. Sene sonu finalleri geldiğinde bütün bir yılın emeği ve karşılığını hep birlikte aldık. Kendi kategorisinde okuldaki en başarılı altı öğrenciden biri olmuştu.. Buna benzer olayların sadece film senaryolarında olduğunu sanırdım ama gerçekten insanın başına gelmesi bambaşka oluyormuş. Bir insanın özellikle de bir çocuğun, sadece onu desteklediğiniz ve anlamaya çalıştığınız için size güvenmesi, dünyayı yerinden oynatabilecek bir motivasyona yol açıyor. Her konuyu tamamen hallettik mi? Tabii ki hayır. Daha çok yolumuz ve bizi bekleyen ilham verici günlerimiz var. Bazen tek bir çocuğun hayatına dokunabilmek tüm geleceği şekillendirebilir. Kimbilir, belki o da ileride kendiyle aynı sorunları yaşayan çocuklar için ilham kaynağı olur ve bildiklerini daha nicelerine aktararak nice cevherlerin ortaya çıkmasına vesile olabilir.


Disleksi hakkında araştırma yaparken karşıma çıkan bilimsel veriler ve yapılan deneysel çalışmaların en dikkat çeken ve muhtemelen bilimsel çevrelerin bu konuda çalışma yapmasını sağlayan mesele, disleksi ve yaratıcılık arasındaki yoğun bağlantının fark edilmesiydi. Görünen o ki bu nörolojik farklılık başka bir açıdan bakıldığında ve doğru yöntemlerle işlendiğinde, yaratıcılığın kaynağına dönüşebiliyor. Prof. J. Everatt ve ekibinin 1999 yılında yaptığı ve disleksikler ile disleksik olmayan yetişkinler grubunu karşılaştırarak, yaratıcılık ,yenilik ve tasarım gerektiren görevlerde disleksiklerin diğer gruba göre fark edilir oranda başarı sağladığını gösteren bilimsel çalışması bunlardan sadece birisiydi. Nöropsikolog Prof. Kate Cockcroft ve çocuk psikoloğu Melanie Hartgill'in yedinci sınıflardaki disleksik 36 çocuk üzerinde uyguladığı Torrance'ın Yaratıcı Düşünme Testi çalışması sonucunda, tüm sınıflardaki disleksik çocukların fikir üretme konusunda normal çocuklardan oluşan gruba göre anlamlı oranda daha iyi olduğu; disleksik çocukların yaratıcılığın belirli boyutlarındaki ortalama düzeylerden daha başarılı olabileceği ve bu tür yeteneklerin disleksiklerin eğitiminde kullanılabileceği sonucuna varılması da ilginç bir başka bilimsel sonuçtu. Yurt dışında yapılan başka bir çalışmadaysa üniversitelerin sanat bölümlerinde, diğer bölümlerine oranla çok daha fazla disleksik öğrenci bulunduğu rapor edilmiştir. Psikolog Alice Cancer ve ekibi, 19'u disleksik 52 lise öğrencisine uygulanan yaratıcılık testiyle, disleksik öğrencilerin yaratıcı düşüncenin bir yönü olan sıra dışı fikir kombinasyonlarını ve bunların birleşimini ortaya çıkarmaktan oluşan bağlantı kurma görevlerinde üstün performans gösterdiğini ve istatistiksel olarak anlamlı derecede daha başarılı olduklarını ortaya koymuş durumdalar. Ayrıca ortaya çıkan bu bulguların, öğrenme güçlüğü çeken kişilerin tuhaf bilişsel işlevlerinin anlaşılmasında da bir katkı sağlayabileceğini; disleksinin sadece bozukluklarla ilgili olmadığını, aynı zamanda yararlı ve üretken olabilecek bilişsel özelliklerle de ilişkili olduğunu öne sürüyorlar. Bahsi geçen disleksik öğrencimle ve ailesiyle konuştuğumda, günlük hayatta, okulda ve sosyal çevrede yaşanan sorunlara ve zorluklara dair bir miktar bilgi sahibi oldum ve birlikte yaptığımız dersler sırasında da bunların bazı örneklerini bizzat yaşadım. Fakat öğretme sürecini ve yöntemlerini onun ilgisini çekecek şekilde yeniden uyarladıktan sonra söz konusu öğrencinin şaşırtıcı derecede yaratıcılık kabiliyetine sahip olduğunu ve daha önce anlamakta zorlandığı konuları hızlıca kavrayabildiğini fark ettim. Belki de yapılması gereken, yaşanan bazı zorlukların yaratıcılıklarının ortaya çıkmasından önceki sancılı bir süreç olduğunu kabul edip, bakış açısını değiştirerek disleksinin olumlu yönlerine odaklanmaktır. Araştırma yaparken karşıma çıkan başarı hikayelerindeki en can alıcı nokta ve başarıya götüren yöntem de aslında buydu. Aslında hepimizin bildiği, yetenekleri ve başarılarıyla tanıdığımız fakat disleksisi sayesinde bu başarıları kazandığını öne süren pek çok ünlü isimle karşılaştım. Farklı alanlarda orijinal katkılar sağlayan ve tarihe geçmiş insanların bir çoğunun disleksik olduğunu da bu vesile ile öğrenmek şaşkınlığımı bir kat daha artırdı. Örneğin, edebiyat alanında Cindrella ve Parmak Kız gibi neredeyse hepimizin dinleyerek büyüdüğü çok ünlü masalı yazan şair ve masalcı Christian Andersen; romanları hala filmlere konu olmaya devam eden efsanevi polisiye roman yazarı Agatha Christie; görsel sanatlarda resimleri dünya çapında bilinen Pablo Picasso; tarihin gördüğü en marjinal sanatçılardan birisi olan Andy Warhol; mucitlerin piri Leonardo Da Vinci; çizgi film sektörünün kurucusu Walt Disney; sinemanın dahi çocuğu Steven Spielberg; müzik alanında Madam Butterfly ve La boheme gibi daha bir çok meşhur opera eserinin bestecisi Giacomo Puccini; ünlü mucit Thomas Alba Edison; ve nihayet bilimin ikonik ismi Albert Einstein, bu örneklerden sadece birkaç tanesiydi. Bu isimlerin yanı sıra, beynin sinirsel yapısı ve hücrelerin mikroskop altındaki görüntüsünden etkilenerek gördüklerini heykellerine aktaran Rebecca Kamen'ın hikayesi de oldukça etkileyici. Çocukluk yıllarında disleksi tanısı konmadan önce okulda büyük zorluklar çektiği bir süreçten geçmiş. Çarpım tablosunu ezberlemek gibi temel matematik derslerini anlamak zordu. Ailem, kız kardeşim ve ben okurduk fakat ne okuduğumu hatırlayamıyordum. Düşündüm ki belki de insanlar böyle okuyordur diyor. Ailesinin ve lise öğretmenlerinin çoğunun desteğine rağmen, bazı eğitimciler Kamen'in zekasında bir sorun olabileceğini bile düşünüyorlarmış. Zorlanarak da olsa liseyi bitirip üniversitenin sanat bölümünü kazandığında, danışman öğretmeni ailesine neden bunca yılı boşa harcadıklarını, kızlarının normal bir lise eğitimine değil, sanat ve tasarımla iç içe olabileceği bir okula ihtiyacının olduğunu söylemiş. Uzun metinleri okumak veya not almak zorunda olmadığı için okuldaki başarısı ve ilgisi de artmaya başlamış. Sanat yaratma süreci, dokunsal beceriler, nesneleri algılama, hatırlama ve dokunma hissine dayanan dersler becerilerinin daha da gelişmesini sağlamış. Yaptığı çalışmalarla bir süre sonra adı gittikçe duyulmaya başlayan Kamen'ın sanatsal yetenekleri, Harvard Smithsonian Astrofizik Merkezinde, kendisi de disleksi olan astronom Matthew Schneps'in ilgisini çekmiş ve disleksinin başka bir yönü üzerine bir araştırma yapmaya karar vermiş: Nörolojik duruma atfedilebilen yetenekler. Kendisi ve Görsel Öğrenme Laboratuvarı'ndaki ekibi, disleksik insanların bilim veya sanat gibi belirli görevlere veya mesleklere yatkın olmasının nörolojik nedenleri olduğu teorisini ortaya koymuş. Disleksik ve disleksik olmayan astrofizikçileri karşılaştırarak yaptığı çalışmada, disleksik olanların disleksik olmayan meslektaşlarından daha hızlı şekilde bir galaksideki kara deliğin varlığını işaret eden dalga spektrumlarındaki kalıpları tanımlayabildiklerini fark etmiş. Schneps, araştırmasının disleksinin belirli görsel işleme türleri için gelişmiş yeteneklerle ilişkilendirilebileceğini, çizimin bölümlerini bir bütün haline getirme konusunda disleksiklerin daha iyi görsel-uzamsal yeteneklere sahip olabileceklerini düşünüyor. Kamen, kariyerinin ve yaptığı heykellerin bu kadar gelişmesinde bilimin büyük katkısı olduğunu söylüyor. Sanatçı ve bilim insanlarının benzer görevlere sahip olduğuna, her ikisinin de anlamlı kalıplar arayarak, çekici anlatılar yaratıp, görünmez dünyalarla uğraştığına inanıyor. Bu benzerlikleri de heykellerine yansıtmaya çalışıyor. Çok güzel de bir sözü var bu konuda: Sanat eserlerimi izleyenlere göstermek istediğim şey, bazen bilimin gizli güzelliği. Rebecca Kamen'in sinirbiliminden ilham alan heykellerin birçoğu şu anda Ulusal Sağlık Enstitüleri'ndeki John Edward Porter Sinirbilim Araştırma Merkezi'nde sergileniyor. Yaratıcılık, içinde bir çok rengi içeren kocaman bir dünya ve gelişebilmesi için her türden fikri barındırabilmesi gerekiyor. Hayal edebilme, bağlantı kurma, yenilik ve farklı bakış açıları bunların en önemlileri. Hepimiz aynı şekilde düşünerek ya da aynı şeyleri yaparak icatlar geliştiremez ve ilerleyemeyiz. Rebecca Kamen örneğindeki gibi bir çok başarı hikayesini okuyup etkilenmemek gerçekten mümkün değil. Disleksik bireyler zayıf yönlerinden ziyade güçlü olan bilişsel yönlerine odaklanarak potansiyellerini tam manasıyla keşfedebilirler. Bu, hayata ve kendilerine bakış açılarını olumlu şekilde yenileyebilir.


- Başarılı olmak zorundayım. Sınavda ne çıkacak acaba? En azından 90 almalıyım. - Bu ...in eğitimine niye geldim ki ya! Ne işim var burada benim, çok sıkılmasam bari. - Ne güzel ortam, yeni insanlar... Bakalım kimlerle tanışırız, ne duygular yaşarız eğitim uygulamalarında? - Bitse de gitsek! - Of ne güzel yeni bilgiler, yeni farkındalıklar. Yaşamımı zenginleştirmek ne güzel böyle. Her hafta başka eğitim, daha biriktirmeliyim, daha daha... - Bakalım burada benim için ne var? Yaşamıma katabileceğim, kalıcı değişim sağlayacak neyle çıkabilirim acaba buradan? Acaba hangi deneyimlerimle bütünleşecek bir katkı yakalayacağım? Eğitim özelinde düşünürsek eğer, hazırbulunuşluk gelişimin çok önemli gereklerindendir. Bir konuyu öğrenebilmek, onu uygulayacak şekilde sindirebilmek için, ön gerekliliklerini sağlamak gerekir. O konuda istekli olmak ve öğrenmenin gereğini yapacak davranışları sergilemek de hazırbulunuşluğun bir parçası olarak düşünülebilir. Başarılı olmak gerçekten önemli mi? Bir eğitimin sonunda yapılan sınavdan aldığımız not mu, yoksa o eğitimden bize kalacak, yaşam boyu kullanabileceğimiz argümanlar mı daha belirleyici? Hazırbulunuşluğumuz sınava kadar ezberlemek üzerineyse, beynimize zaten Bunları öyle kalıcı yazma, faks kağıdına yaz, sınavdan sonra kaybolsa da sorun değil. demiş oluruz. Niye orada olduğumuzla ilgili bir fikrimiz yoksa çıkıp gitmekle kalıp sıkılmak arasında çok da fark yoktur. Bu eğitimi neden alıyorum? Benim için anlamı neydi? gibi sorularla hafızamızı tazeleyip yeniden bağ kurmak çok yararlı olabilir. Sosyalleşmekse gerçekten asıl amaç, dersten kalmak veya geçmek pek de önemli olmasa gerek! Ama dikkat, dersteki başarı da o sosyal çevre içindeki konumumuzu etkileyebilir. Bitse de gitsek, pek yorum gerektiren bir durum değil. O konumdaysak iki yüksek olasılık var: Birincisi, her şeye böyle bakıyor olabiliriz ki o zaman yandık; bakışımıza bir ayar vermek gerekir. İkincisi, gerçekten çok yanlış bir yerdeyizdir ya da öyle sanıyoruzdur... Aslında özetle bir problem olduğunu görmeli, odağına inmeliyiz. Farkındalık peşinde koşan farkındalık alışverişi canavarlarıysak aman dikkat! Önceki satın aldığımız farkındalıkları giydik mi, yoksa paketi bile açılmadan gardrobun diplerinde küfleniyorlar mı? Oburluğun bir türü olarak farkındalık oburu olmuş olabiliriz. Sonuncu seçeneğim diyenlere lafım yok doğrusu. Tek diyebileceğim: Helal olsun! Sadece eğitimde değil her türlü deneyimimizde, aslında ne kadar işin içinde olduğumuz ya da olmadığımız, derinlerdeki niyetlerimiz önemlidir. Yaşam yaşayarak yaşanır. Yaşamınızın içine girmek için çabalamaya davet ediyorum sizi.


Savaşın ortasında, anne rahminden çıktıktan sadece birkaç dakika sonra yürüyüp sürüye katılabiliyor. Çok kısa zamanda temel ihtiyaçlarını gidermeyi öğrenebiliyor. Fil yavrusu, dünyaya geldikten hemen sonra ayağa kalkıp yürüyebiliyor. Ne ayakta durmasını ona öğreten birisi var ne de nasıl yürümesi gerektiğini anlatan. Tamam, bunu yapabilmelerinin tanımlanabilir evrimsel bir sebebi olduğunu biliyoruz. Ancak yine de doğar doğmaz bir hareketlilik var, yaşam mücadelesi var! Harry Harlow'a göre tamamen hatalıydı. Gelişimde annenin rolü sadece bebeği beslemek olamazdı. Anne ile bebek arasındaki bağ bundan daha öte olmalıydı. Ancak elinde bunu kanıtlayacak herhangi bir bulgu yoktu. Aslında Harlow 1930'lu yıllardan itibaren biliş, hafıza ve öğrenme ile ilgili maymunlar üzerinde deneyler yapmaya başlamıştı bile. Bir hayvanat bahçesinden edindiği maymunlara uyguladığı deneylerle, maymunların nasıl öğrendiğini bulmaya çalışıyordu. Fakat hayvanat bahçesinden edindiği yavrular bir zaman sonra yeterli gelmemeye başlayacaktı. Öğrenmeyi daha detaylı araştırması için yeni doğan maymunlara ihtiyacı vardı. Bu sebeple laboratuvarını bir maymun evine dönüştürdü. Burada ürettiği maymunlar ebeveynleriyle görüşmüyorlar ve kendi başlarına büyüyorlardı. Ortamda ebeveyn bulunmamasına karşı maymunların sağlıklı bir şekilde büyümelerine yardımcı olmak adına Harlow ve iş arkadaşları annelik görevini üstlendiler. Ancak ne kadar ilgilenirlerse ilgilensinler, annesiz yetişen yavru maymunların, anneleriyle büyüyen yavru maymunlara nazaran psikolojik ve sosyal olarak çok farklı olduklarını fark ettiler. Annesiz büyüyen maymunlar içe kapanık, sosyal becerilerden yoksun, korku dolu ve saldırgandılar. Harlow'un gözüne çarpan bir detay daha vardı. Yavru maymunlar bebek bezlerine çok düşkündüler. Harlow bu düşkünlüğü kafasında sürekli dolaşan sorulara yanıt bulmak için kullanacaktı. Maymunların bebek bezlerine olan düşkünlüğünün konfor alanı, sıcaklık, sevgi, rahatlık gibi faktörlerle bağlantılı olacağını düşündü. Bunun üzerine Harlow bağlanma üzerine çalışmaya başladı. Deneyin sonunda maymunlar her iki deney ortamında da pamuk kaplı anneyi tercih ettiler. Pamuk kaplı annenin üzerinde biberon varken onu tercih etmeleri zaten beklenen bir durumdu; ancak sadece tel kaplı annede biberon varken de maymunların pamuk kaplı anneyi tercih etmeleri dönemin genel görüşüne çok aykırıydı. Maymunlar sadece karınları acıktığında tel kaplı annenin üzerindeki biberondan karınlarını doyuruyor; sonrasında hemen yumuşak olan anneye geri dönüyorlardı. Tekrar deneylerinde de sonuç değişmedi. Yavrular yeni bir ortama pamuk anneyle beraber bırakıldığında onu yuva olarak görüyorlar, sarılıyorlar ve sonrasında etrafı keşfe çıkıyorlardı. Pamuk anne ortamda olmadığı zaman ise çok korkuyorlar, parmaklarını emmeye başlıyorlardı. Bu sonuçlar o dönemde çoğu psikoloğun savunduğu görüşü çürütecek bir sav ortaya atmıştı. Bebek maymunlar annelerine besin sağladıkları için değil, sıcaklık ve huzur için bağlanıyordu! Dönemin psikologları bebeklere sevgiyle yaklaşmanın, dokunmanın çok da yararlı olmayacağını söylüyordu. Harlow'un deneyleri ise sevginin ve dokunmanın çocuk gelişiminde çok önemli bir yere sahip olduğunu reddedilemez kanıtlarla sunmuştu. Annenin bebeği ile kurduğu bağın, bebeğin psikolojik gelişiminde oldukça önemli ve kritik olduğu anlaşılmıştı. Bilime sağladığı katkı her ne kadar çok olsa da Harlow yaptığı deneyler yüzünden birçok insan tarafından eleştirilmekte. Deneydeki maymunlar anne sevgisinden yoksun bırakılmış ve bu durum potansiyel olarak şu anda panik bozukluk olarak bilinen duruma yol açmıştı. Bir canlı üzerinde uygulanan işkence seviyesindeki bu deneyler bilim camiasında çok yankı uyandırmıştı. Gelen tepkiler karşısında Bir maymunu nasıl sevebilirsiniz ki? cevabını veren Harlow, tepkilerin büyümesine ve bazı etik kısıtlamaların getirilmesine sebep olmuştu.


Buradaki fikri biraz daha açmak gerekirse, canlı olsun ya da olmasın aslında bu evrende hiçbir maddelerin sabit bir üç boyutu olmadığı, her maddenin zaman içinde sürekli değişen ve ancak zaman boyutuyla algılanabilen biçimleri olabileceğini, yani dördüncü boyutun diğer üç boyutun değişkenliğine bir gönderme yaptığını söyleyebiliriz. Bunu da herhangi bir cismi, mesela bir insanı algılamada, onun tek bir fotoğrafına değil de tüm yaşamının kaydedildiği bir filme bakmaya benzetebiliriz. Nasıl ki tek bir fotoğraf o insanın bütünsel biçimini asla tarif edemezse, bu evrendeki hiçbir nesnenin varoluşu da zaman etkisini göz ardı edip üç boyutla tarif edilemez. İnsanın kısıtlı yaşamında, kısıtlı zihinsel enstrümanlarla dördüncü boyutu deneyimlemesi elbette çok zordur ama bir nesnenin var oluşundaki tüm anlar bütününü en azından hayal edebilirsek, o nesnenin dört boyutlu halini biraz da olsa gözümüzde canlandırabiliriz. İşin tuhaf yanıysa, bu gözle bakıldığında sadece somut değil, bilgi gibi soyut kavramların da dört boyutlu olduğunu görüp onların da ancak zaman içindeki tüm değişimleriyle anlaşılabileceğini fark etmek. Hiçbir bilginin bir an içine sabitlenemeyeceğini, zamanın onu mutlaka değiştireceğini anlamak. Bu yaklaşımın önerdiği gibi her nesneyi dört boyutlu, yani onun var oluşunu zaman içindeki tüm hareketliliğiyle bütünsel olarak idrak etmek biz insanlar için pek mümkün değil elbette. Ama en azından bunu denemeden, soyut ya da somut tüm nesneler üzerindeki gözlemimizin sadece üç boyutlu olduğunu bilip onları dört boyutlu görmeye çalışmadan zihnimizde oluşacak her kanaatin mutlaka eksik olacağını bilmek gerekir. Bu yaklaşımdan yola çıkarak son bir şey daha söylemek gerekiyorsa o da duyguların üç boyutlu, hislerinse dört boyutlu olgular olduğudur.


Evrenin belki de tek değişmez özelliği, hareketliliğidir. Bugüne değin uzayın bir köşesinde öylece duran herhangi bir cisme rastlamadık. Fizik evrende her şey ileri ya da geri, ama bir yöne mutlaka hareket eder. Aynı insanın zekası, yetenekleri ya da iyi biri oluşu gibi... İnsan için sabitlik dış dünyada da iç dünyada da mümkün değil. Daha en başta özetlemek gerekirse, dünden daha zeki değilsen eğer, mutlaka daha aptalsındır. Ya da herhangi bir konuda daha becerikli değilsen, mutlaka yeteneğinde bir kayıp vardır. En önemlisi de dünden iyi değilsen eğer, iyi de değilsindir artık. Kararlılık sadece tanrı için mutlaktır. Ama diğer taraftan, özellikle bizim gibi ülkelerde insan meziyetlerine de beceriksizliklerine de bir tür kader gözüyle bakılır. İnsan vasıflarının mayayla ilgili olduğuna inanılır. Mesela bir çocuk biraz sessizse, sanılır ki ağalık doğasında yoktur. Ya da birine yaşamının bir döneminde aptallıkları bol diye aptal, diğerine de sırf ilkokulda matematiği iyi diye dahi muamelesi yapılır. Oysa her şey gibi akıl da aptallık da kimse için sabit bir alın yazısı değildir. Elbette genetik yatkınlıkların bir etkisi var ama bu etki sabit bir dereceyi değil, sanılanın aksine çok geniş bir bandı kasteder. Örneğin birinin zeka bandı 90 ile 120 aralığındaysa, yaşamının büyük bir kısmında o aralığın neresinde seyredeceği, ancak o kişinin bu dünyada neler yaptığına bağlıdır. İster 90'la ömür bitirir, ama isterse çok çalışarak o aralığın en tepesine çıkabilir. Bu konuyla ilgili söylenebilecek tek şey, insanın hiçbir zaman o aralığın bir noktasında sabit olmadığıdır. Üstelik bu bant aralığında hareket etme zorunluluğu insan yaşamının neredeyse her köşesinde benzer şekilde işler. Yine birkaç örnekle tarif etmek gerekirse, dünden daha demokrat değilse biri, gün gelir içinden mutlaka bir diktatör çıkar. Dünden daha şefkatli değilse, yüreğindeki zalimlik günden güne hep artar. Daha mütevazi değilse, dili gitgide arsızlığa kayar. Daha dürüst olamayanın eli, her yeni gün başka bir hırsızlık arar. En kötüsü de başkasını sevemeyen insan, sonunda nefretiyle kendini boğar. Kendi korkularından kurtulmak için her şeyi yapar.


Koronovirüs hayatımıza girdiğinden beri birçok değişiklik yaşadık. Ve bu değişiklikler bize bazı farkındalıklar kazandırdı. Virüs sayesinde farkındalık kazandığımız noktalardan biri de hiç kuşkusuz doğa oldu. Virüs öyle yavaş değil bir anda sardı bizi. Ve kendimizi virüsten korumak için evlerimize kapanmak zorunda kaldık. Biraz sıkıldık ama özellikle düşünmek için çok vaktimiz olmadı mı? Gönüllü olarak evlerimizde kaldığımız bu günlerde doğadan da mahrum kaldık. Doğanın bize bahşettiği güzelliğin, mükemmel yaşam alanının, kendi imkanlarımızla sahip olamayacağımız tabiat gücünün bir kez daha farkına vardık. Aslında bir bakıma koronavirüs insanın doğa üzerindeki yıkıcı etkisini gözler önüne serdi. Uçakların havalanmaması, arabaların hareket etmemesi ile doğa kendi kendini iyileştirmeye başladı. Yaralarını sardı. Mesela Venedik'te kanallardaki su o kadar temizlenmiş ki berraklığından suyun dibindeki balıklar artık görülebiliyormuş. Çoğu yerde hava kalitesi arttı. Bilim insanlarının açıklamalarına göre ozon tabakası bile iyileşme göstermiş. Ve hatta ilk defa 30 yıl sonra Hindistan'dan Himalayalar görülebilmiş. Kazalar, savaşlar, silahlar, terörün olmadığı ve unutulduğu bir dönemdi, hem de sadece bir virüs sebebiyle. Ve bu kadarcık sürede bile doğa kendini ne kadar güzel toparladı, yeniledi. Bizler, kendini sürekli yeniden yaratan, değiştiren doğayı hep bencilce ve hoyratça kullandık. Ekonomik, siyasal, bilimsel ve teknolojik ilerlemelerle ortaya çıkan her yeni şey bir yönüyle mutlaka doğayla bağlantılıdır. Bu sebeple atılan her adımın doğaya olumlu veya olumsuz etkisi olmaktadır. Bu etkinin de bize bir şekilde geri dönüşü olacaktı. Henüz koronavirüs etkilerini yeni yeni üstümüzden atıyoruz ve daha nasıl felaketlerle karşılaşacağımızı bilmiyoruz. Bütün bunları düşününce Dünya cinnet mi geçiriyor sorusunu sormak kaçınılmaz oluyor. Gerçekten Dünya'nın cinnet geçirdiğini bir düşünelim mi? Ne yapabilirdik, kendimizi Dünya'ya karşı nasıl savunabilirdik? Ve gelin Nuh Büyük Tufanı filmini izleyenler varsa hatırlayalım. Filmde doğayı yok eden insanlar yüzünden yaklaşan bir felaket vardı. Nuh'un gemisi ise sadece hayvanları alıp felaketten kurtarmaya çalışıyordu. Doğayı mahvedenlerin insanlar olduğunu düşünerek onları mahvettikleri doğaya hapsedip gidiyordu. Yeryüzü var olduğundan bu yana kendi faydalarımız için doğaya çoğu zaman haksızlık ettik. Ağaçları kestik, ormanları yaktık, sularımızı kirlettik ve bu şekilde doğayı paylaştığımız diğer canlılara zarar verdik, yok ettik! Ama korkmayın bence Dünya cinnet falan geçirmiyor, belki biraz değişiyor. Lakin insanları herhangi bir felaketten kurtaracak gemimiz de yok. Bunu da unutmayalım. Doğa ise kendini yenileyerek eninde sonunda yine bize kalıyor. Bize de içinde var olabildiğimiz mükemmel doğaya saygıyla sahip çıkmak düşüyor.


Çığır açan bir çalışmada Duke Üniversitesi nörobilimcileri, duyusal geri bildirim tekniği ile, bireylerin kişiselleştirilmiş düşünceler ve zihinsel imgeler kullanarak motivasyonla bağlantılı sinir ağlarını nasıl yönlendireceklerini öğrenebilecekleri etkili yolları ortaya koydu. Duke'taki araştırmacılar, katılımcıların ventral tegmental alan ödül devrelerini başarılı bir şekilde etkinleştirdiklerine gerçek zamanlı olarak tanık olmalarını sağlayan duyusal geri bildirim programının bir parçası olarak fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme yöntemini kullandılar. Mart 2016 tarihli çalışma, Bilişsel Nörostimülasyon: Ventral Tegmental Alan Aktivasyonunu İsteğe Bağlı Olarak Sürdürmeyi Öğrenmek başlıklı çalışma Neuron dergisinde yayımlandı. 1970'lerde biofeedback, zihin-beden bağlantısı konusunda artan farkındalığın bir parçası olarak yaygın bir terim haline geldi. Biofeedback geleneksel olarak beyin dalgaları, kalp fonksiyonu, solunum, kas aktivitesi ve vücut ısısı gibi çeşitli fizyolojik aktivite kombinasyonlarını ölçebilen her türlü cihazı kullanır. Duyusal geri bildirim ise biofeedback'in 21. yüzyıl versiyonudur ve bu eğitimi bu kadar heyecan verici kılan şey, beyin görüntüleme teknolojisindeki ilerlemeler sayesinde, belirli bir kişiye ilham veren spesifik motivasyonel düşünce ve imgeleri saptamanın mümkün olmasıdır. VTA, orta beyin içinde dopamin üreten küçük bir bölgedir. Beyindeki dopamin yolları motivasyon, ödül ve fiziksel hareketliliğin düzenlenmesinde önemli bir rol oynar. Mezolimbik ödül sisteminin bir parçası olarak dopamin, VTA içinde bulunan sinir hücrelerinde üretilir ve nükleus akumbens ve prefrontal kortekse salınır. VTA'nın motor işlevleri ayrı bir yolla bağlantılı olan bir geri bildirim döngüsünün parçasıdır. Dopamin genellikle ödül molekülü olarak adlandırılır çünkü hem olumlu motivasyonları hem de bağımlılık yapan davranışları yönlendirebilir. Dopaminin gücü, VTA'nın aktivasyonunu her türlü öz motivasyon ve iradede kilit bir oyuncu haline getirir. Duke araştırmacıları yeni bir çalışmada, katılımcılardan çeşitli kişisel yöntemlerini kullanarak motivasyon duyguları oluşturmalarını istedi. Her biri bunu 20 saniyelik aralıklarla, VTA'yı harekete geçiren bir düşünce ya da imgeye ulaşana kadar tekrar etti. Katılımcılar, fMRI içinde dalgalanan bir termometre şeklinde düşüncelerinin duyusal geri bildirimini gözlemleyebildi. Bu doğrudan duyusal geri bildirim, katılımcıların motivasyonel düşüncelerini ayarlamalarına ve VTA'yı aktif tutmak için kişiselleştirilmiş stratejiler geliştirmelerine olanak sağladı. Kontrol gruplarıyla karşılaştırıldığında, duyusal geri bildirim eğitimi alan katılımcılar VTA aktivitelerini, diğer katılımcılara göre daha başarılı bir şekilde arttırdı. Bu çalışmayı okuduktan sonra, ultra dayanıklılık sporcusu olarak, hem antrenman hem de yarışma sırasında VTA'dan dopamin salgılayarak bana ödül ve motivasyon hissi veren şeyi bulmaya çalıştığımı fark ettim. Şimdi fark ediyorum ki, kendi motivasyonumu korumak için VTA'mı aktif olarak uyarıyor ve dopamin salgılıyordum. Bir sporcu olarak, bana özel bir ilham hissi verenlerden bir tanesini bulana kadar, sistematik olarak dosyalayacağım bir motivasyon tetikleyici arşivi geliştirdim. Örneğin, bazen bir güneş kremi kokusu ya da masmavi gökyüzünün ve parlak güneş ışığı, mezolimbik kanallarımı harekete geçiren bir çağrışımı tetikleyebiliyordu; bu bazen ilham verici bir şarkı, bazen geçmişimde hayranlık uyandıran bir yerin canlandırılması oluyordu. Araştırmacılara göre bu çalışmadaki katılımcılar, kendilerini teşvik eden ebeveynleri veya koçları zihinlerinde canlandırmaktan, çabalarının ödüllendirildiği varsayımsal senaryoları oynamaya kadar çeşitli farklı motivasyon stratejileri kullandılar. En heyecan verici haber ise, VTA aktivasyonunda kendi kendine oluşan artışın, termometre ekranı kaldırıldıktan ve insanlar gerçek dünyaya geri döndükten sonra bile işe yaramasıydı. Doğru duyusal geri bildirim eğitimi alan katılımcılar VTA seviyelerini tutarlı bir şekilde yükseltebildi. Genç bir sporcuyken, nörobilimci olan babam ve tenis antrenörümle yaptığım konuşmalara dayanarak fizyolojik durumlar ve psikolojik düşünce yapısı arasındaki ilişkinin farkına varmıştım. Yetişkinliğe geldiğimde, bir atlet olarak uluslararası düzeyde antrenman yapmaya ve yarışmaya başladığımda, gevşeme tekniklerini kullanarak baskı altında zarafet göstermeye dair öğrendiğim dersler sakin kalmama ve tıkanmamama yardımcı oldu. Ancak, rahatlamanın ötesinde, dünya çapında bir sporcu olmak için sakin kalmaktan daha da önemli olan başka bir husus daha vardı. Ultra mesafe triatleti olmak ve 24 saatte 153.76 mil koşmak gibi şeyleri yapabilecek dayanıklılığı geliştirmek için, kendi motivasyonumu sarsılmaz bir şekilde sürdürmem gerekiyordu. Motive olmanın, sıkı antrenman yapmanın ve istikrarlı bir şekilde çalışmanın yollarını bulmak zorundaydım, tamamen ilhamsız ve tükenmiş hissettiğim günlerde bile. Babamın nörobilim alanındaki uzmanlığı, motivasyonel düşünceleri beynimde canlandırmanın belirli yollarını belirlememe yardımcı oldu. Tıpkı parasempatik sinir sistemi çalıştırmak ve savaş-kaç stres tepkisini en aza indirmek için, gevşeme zamanlarında vagus sinirimden kalbime asetilkolin fışkırtıldığını hayal edebildiğim gibi... Motivasyonel bir düşünce veya ilham verici bir imgeleme ile irade anahtarımın açıldığını gözümde canlandırabiliyordum. Eccles, zihnin beyne, vücudun hareket etmesini sağlayacak motor nöronları ateşlemesini söyleyen sinyalin gizemli bir kaynak olan insan iradesinden ya da kendi iradesine sahip bir zihinden geldiğine inanıyordu. Eccles, irade nöronlarının sürekli olarak ateşlenmeye hazır olduğunu iddia etmiştir. Bu özelleşmiş sinir hücrelerinden yalnızca bir tanesini tetiklemek bile domino etkisi yaratır; birkaç bin sinapstan milyarlarca sinapsa yayılan bir zincirleme reaksiyon. İrade anahtarı alnımın hemen arkasında, üzerinde açma kapama, gitme/durma düğmeleri olan kocaman bir aydınlatma mekanizması olarak hayal ediyorum. İrade anahtarına basmanın püf noktası, hareketi önceden canlandırmak ve içsel diyaloğunuzu frontal loblarınızdan aşağıya göndermektir. Araştırmacılar, nöronların egzersizle ne kadar kalınlaşıp yoğunlaşırsa, pozitif iletişimi tetiklemek için irade anahtarını o kadar kolay harekete geçirebileceğini tespit etmişlerdir. Araştırmacılar, iradenin kıvılcımlarını bir fMRI'da tam anlamıyla görebilirler, tıpkı sizin hissedebildiğiniz gibi. Gitmeye karar verdiğiniz her an, irade anahtarını çevirdiğinizi unutmayın. Vazgeçmeye karar verdiğiniz her an, onu kapattınız demektir. Bir dahaki sefere, koltukta otururken ayağa kalkmak veya yürüyüşten koşuya geçmek gibi bir şey yapmaya karar verdiğinizde, kas hareketinden önce gelen milisaniyelik irade anına dikkat edin. İrade anahtarını yukarı ve kilitli konumda tutma pratiği yapın. Bu, bir antrenmanı başlatmak veya üstesinden gelmek için en kolay taktiklerden biridir. Bu anahtar kapatıldığında, bu ağ üzerindeki sinapslar ateşlemeyi durduracaktır; bu da pes etmek ve vazgeçmek anlamına gelir. Bu alışkanlığı pekiştirmeyin; her zaman sonuna kadar mücadele edin. İrade anahtarını yukarı ve kilitli konumda tutun. Yukarıdaki bölümü on yılı aşkın bir süre önce yazmıştım. O zamandan beri, kendi atletizm sürecim ve babamla konuşmalarım sayesinde öğrendiğim şeyleri detaylandıran araştırmalar için alıcı antenlerimi açık tutuyorum. Böylece bu bilgileri güncelleyebilir ve sonrasında nörobilime dayanarak okuyucularımla paylaşabilirdim. Bu sabah uyandığımda Duke Üniversitesi'ndeki araştırmacıların duyusal geri bildirim konusunda yaptıkları atılımları okumak heyecan vericiydi. Bana göre bu keşifler devrim niteliğinde çünkü bir kişinin irade anahtarını harekete geçiren kişisel bir düşünce veya imgeyi tanımlamak için duyusal geri bildirim eğitimini kullanabileceğimiz gerçeğini ortaya koyuyorlar. Ayrıca bu bilgiyle -size neyin ilham verdiğine dikkat ederek, onu belirleyerek ve ilhamınızı kaybettiğiniz bir sonraki zamanlarda onu kullanarak- kendi duyusal geri bildirim yönteminizi uygulayabilirsiniz. Adcock'un ekibi, son sekiz yıldır düşünce ve davranışların, beyin fonksiyonlarına ince ayarlamalar yapabileceği belirli yolları belirlemeye çalışıyor. Bu süre zarfında, karmaşık fMRI verilerini anında analiz etmelerine ve bunu duyusal geri bildirim yoluyla, katılımcıya fMRI tarayıcısının içindeyken göstermelerine olanak sağlayan benzersiz beyin görüntüleme araçları geliştirdiler. Adcock, bu çalışmanın bir sakıncasının, ekibin duyusal geri bildirimin davranışta belirli değişikliklere yol açıp açmadığını test etmemiş olması olduğunu belirtiyor. Bununla birlikte, grup şu anda bu çalışmaları oluşturmak için çalışıyor ve aynı duyusal geri bildirim eğitimini depresyon ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu olan katılımcılarda da yapmayı planlıyor. Bu heyecan verici bir şey! Bu tür araştırmaların motivasyonunuzu korumanıza nasıl yardımcı olabileceğine ilişkin güncellemeler için bizi takip etmeye devam edin.


Mutlu Gezegen Endeksi bize ulusların uzun, mutlu ve sürdürülebilir yaşamlar elde etmede ne kadar başarılı olduklarını anlatıyor ve neyin önemli olduğunu ölçüyor: Herkes için sürdürülebilir refah. Genellikle başarı standardı olarak görülen zengin batı ülkeleri, Mutlu Gezegen Endeksi'nde üst sıralarda yer almıyor. Bunun yerine, Latin Amerika ve Asya Pasifik bölgesindeki birkaç ülke, çok daha küçük Ekolojik Ayak İzleri ile yüksek yaşam beklentisi ve refah elde ederek listeye öncülük ediyor. Bu noktada Mutlu Gezegen Endeksi, uluslara rehberlik edecek bir pusula sağlıyor ve dünyayı tüketmeden iyi hayatlar yaşamanın mümkün olduğunu gösteriyor. Mutlu Gezegen Endeksi, farklı ülkelerde yaşayanların uzun ve mutlu bir yaşam sürmek için çevresel kaynakları ne kadar verimli kullandığını göstermek adına dört unsuru birleştiriyor. Bu unsurları tanımlayalım. İyi Oluş : Gallup Dünya Anketinin bir parçası olarak toplanan verilere göre, her ülkenin sakinlerinin sıfırdan ona kadar bir ölçekte genel olarak yaşamdan ne kadar memnun oldukları. Yaşam Beklentisi: Birleşmiş Milletler tarafından toplanan verilere göre bir kişinin ortalama yaşam ömrü. Çıktıların Eşitsizliği: Her ülkenin yaşam beklentisi ve iyi oluş verilerinin dağılımına dayalı olarak, bir ülkedeki insanlar arasındaki eşitsizlikler. Ekolojik Ayak İzi: Küresel Ayak İzi Ağı tarafından hazırlanan verilere dayanarak, bir ülkenin her bir bireyinin çevre üzerinde yarattığı ortalama etki. Yakın zamana kadar, dünyanın giderek daha iyi bir yer haline geldiğine dair yaygın bir inançla yaşadık. Giderek istikrarsızlaşan küresel ekonomi, artan eşitsizlikler ve iklim değişikliği bu inancı yıkmaya başladı. Son anketler, hem ABD'de hem de Avrupa'da çoğunluğun artık hayatın daha iyiye gitmediğini düşündüklerini ortaya koyuyor. Birbiriyle bağlantılı krizlerin bir nedeni ekonomik büyümenin, hükümetin merkezi hedefi olarak inatla önceliklendirilmesi ve diğer tüm hedeflerin önüne geçmesi gibi görünüyor. İnsanlar, güçlü bir ekonomi sağlama konusunda en yetenekli olduğunu düşündükleri siyasi partilere oy veriyor ve politikacılar bunun sonucunda Gayri Safi Yurt İçi Hasıla'yı arttıran politikalara öncelik veriyor. Bunu yapmak, kısa vadeciliğe, kötüleşen sosyal koşullara ve iklim değişikliğine yol açıyor. Aslında, GSYİH büyümesi tek başına, özellikle zaten zengin olan ülkelerde herkes için daha iyi bir yaşam anlamına gelmiyor; çünkü bir ülkedeki insanlar arasında oluşan maddi eşitsizlikleri yansıtmıyor. Sosyal ilişkiler, sağlık veya boş zamanlarını nasıl geçirdikleri gibi insanlar için gerçekten önemli olan şeyler, ikinci hatta üçüncü planda kalıyor. En önemlisi de her zamankinden daha fazla ekonomik büyüme, karşı karşıya olduğumuz gezegenin sınırlarını zorluyor. Mutlu Gezen Endeksine dahil edilen 152 ülke arasında 2009, 2012 ve 2016 yıllarında birinci olan Kosta Rika 2020 yılında da birinciliği elden bırakmıyor. Çarpıcı plajları, yağmur ormanları ve biyolojik çeşitliliğiyle bilinen Kosta Rika küçük bir Orta Amerika ülkesi ama bunlardan daha önemlisi istikrarlı demokrasisi ve eğitimli nüfusuyla tanınıyor. Başkan Alvarado aynı zamanda silahlı kuvvetlere harcama yapmamanın ülkesinin çevreyi korumasına da izin verdiğini söylüyor. Kosta Rika, elektriğinin %99'undan fazlasını yenilenebilir kaynaklardan üretiyor. - Sizce bir ülkenin mutluluğu nelerle ölçülebilir? - Türkiye bu sıralamada kaçıncı olmuştur? - Türkiye'nin bu sıralamadaki yerini yükseltmek adına neler yapabiliriz? Düşünme mesaisine, her birimizin bu sorulara cevap aramasına ihtiyacımız var... Belki de küçük bir Orta Amerika ülkesinden öğreneceğimiz çok şey vardır. Değişim diğer kişiyle başlamaz; her birimizle başlar.


Duygular, beyin tarafından salınan nörotransmitterler ve hormonlar aracılığıyla etkinleşen bedensel tepkiler, hisler ise duygusal tepkilerin bilinçli deneyimleri olarak tarif ediliyor. Burada bilinçli deneyimden kastedilen de büyük ölçüde düşünceler, daha doğrusu dünyevi bilgiler. Yani hislerin, düşünceye dönüşmüş duygu karışımları olduğunu ve büyük ölçüde düşünceyle ilgili olduğunu söylersek çok da yanılmayız. Daha teknik bir tarifle, beynin neokortikal bölgelerinden kaynaklanan hisler, duygular tarafından tetiklenir ve kişisel deneyimler, inançlar, anılar ve sonunda o duyguyla bağlantılı düşünceler tarafından şekillendirilir. Yani hisler için duyguların düşünce boyutuyla oluşan işleyişlerdir desek, çok da yanılmış sayılmayız. Bu bakış açısıyla hissin, beyninizin bir duyguyu algılamasının ve ona belirli bir anlam yüklemesinin yan ürünü olduğunu da söyleyebiliriz. Yani duygular, uyaranlara karşı ani fizyolojik tepkilerle sınırlıyken, hisleri, ortaya çıkan tehditlere ve fırsatlara uyum sağlamak için kullanılan daha bilinçli bir süreçler olarak görebiliriz. Duygu ve his arasındaki farkı renkler üzerinden tarif etmek de mümkün. Sadece üç ana renkle milyonlarca farklı rengin üretilebilmesi gibi, insanın doğuştan gelen sınırlı sayıdaki temel duyguların karışımlarıyla, en azından potansiyel olarak, sınırsız sayıda hissin üretiminde kullanılabilir. Ama renklerden farklı olarak hislerde asıl tonu belirleyen ışık değil, insan düşüncesidir. Yani duygulardaki sınır insan potansiyeli olsa da birinin o duygularla ne tür hisler üreteceği doğrudan insanın kendine kalmış bir süreçtir. Birinin his repertuvarı, hayatı boyunca ne öğrendiği ne bildiği, en önemlisi de genel düşünce yapısıyla ilgili bir şeydir belki de. Aynı temel duygularla birileri hayatını son derece anlamsız hislerle geçirirken bir başkasının aynı duygularla çok daha verimli hisler üretebilmesinin temelinde de bu işleyiş olabilir. Psikolojik zorlukların en azından bir kısmına da bu açıdan bakmak mümkün. Duygu durumu bozukluklarıyla, his durumu bozukluklarını bu biçimde ayırmak, bu tür rahatsızlıkların kökenini, yani konunun biyolojik bir bozukluk mu yoksa bir düşünce yöntemi aksaklığı mı olduğu konusunda başka bir yaklaşım gerektirebilir. Hatta bu iki olgunun birbirlerini her iki yönden de etkilediği, yani duygu bozukluklarının hisleri etkilediği gibi, düşünce temelli his bozukluklarının da zamanla temel duyguları dejenere edebileceği yaklaşımında bir parça dahi haklılık payı varsa, psikolojik saadetimiz için bu dünyayla ilgili neyi ne kadar bildiğimizi mümkün olduğunca ciddiye almamız gerekir. Ya da en azından, sahip olduğumuz her türlü doğru ya da yanlış bilginin genel mutluluğumuzla doğrudan ilgili olabileceğini, ama daha da önemlisi, amaçsız insan hareketinin ancak bu şekilde davranışa dönüşebileceğini kabullenmek zorunda kalırız.


Duygunu fark et: Belki bazı duyguları olumsuz gördüğün için, belki bazılarıyla o an başa çıkamayacağın için, belki sadece fark etmediğinden duygularını göz ardı ediyorsun; oysa her duygu gereklidir, her duygunun mesajı vardır, olumlu ya da olumsuz duygu yoktur. Duygunu yok sayman marifet değildir, duygular yok saymakla ortadan kalkmaz. Duygunu yargılama: Her duygu gerekli olduğu için var. Duygunun mesajını alıp gereğini yaparsan yararlı olur. Olumlu denilen duygular insanı mahvedebilir ya da tam tersi olumsuz denilen duygular insanı abat edebilir. Olumlu ya da olumsuz olan duygunun kendisi değil, onu nasıl yaşadığındır. Duygunu dengele: Belirli bir duygu seni alıp götürebilir, bir girdaba sürükleyebilir. Oysa her duygu değerli ve onlar bir bütün olarak seni belirler. Tekil bir duyguya kendini kaptırıp gitmemek ve duygunun gereğini sağlıklı bir şekilde yerine getirebilmek için duygularını karşı duygularla dengeleyebilirsin. Duygunu bastırma: Duygunu gördün, kabul ettin; bastırma yoluna gitme, o duyguyu karşı duygularla dengeleyerek ve mesajını iyi alarak gereğince yaşa. Duygunu biriktirme: Duygunun hakkını ver; baskı altına alarak, içine atarak duyguya direnmeyi, onu güya kontrol etmeyi marifet sayma. Duygunu kanserleştirme: Aynı duyguyu her hissettiğinde gereğince yaşamaz içine atarsan birikimli etkiyle daha sık tetiklenir; ne zaman patlayacağı belirsiz bir hale getirmek pek de iyi bir fikir olmaz. Duygunu yaşa: Dengelenmiş haliyle ve duygu bütünlüğün içinde o duygunun mesajını al, gerektirdiğini yaşa. Duygundan öğren: Duygunu biriktirme ama ona ilişkin deneyimini biriktir. Her seferinde o duyguyu daha iyi, hakkıyla yaşa. Sana verdiği mesajı almayı öğren. Her duygu, yaşamını kolaylaştıran ve güzelleştiren kılavuz takımının değerli bir üyesi olsun. Duyguna güvenmeyi öğren: Duygularını anladıkça, onların mesajlarını daha iyi çözdükçe, onların yönlendirmesini sağlıklı şekilde çözümledikçe duygularına güvenebileceğini gör ve yaşa. Duygularınla yaşıyorsun; duygularından öğren, daha iyi yaşa!


Zihinsel enerjiyi artırmanın en iyi yollarından biri, ilk başta olası görünebilecek bir gerçeği tanımaktır: Nasıl hissettiğinizi seçme gücünüz var. Hepimizin bildiği gibi duygular güçlü bir mekanizmadır. Bazen bizi, bize rağmen geçiyorlar. Duygular sadece ruh halimizi şekillendirmezler, düşüncelerimizi ve aldığımız kararları da etkilerler. Duygularımıza dikkat etmemiz ve onları farkında olmamız söylenir; onlar kendimizin bazı dürüst özünü temsil ederler. Ama duygular bizi ciddi şekilde raydan da çıkarabilir. Bazen bizi önemli bir çatışmaya sürükler ve insanlarla aynı fikirde olmadığında patlayan havai fişekleri yaratırlar. Liderlik uzmanı Charles C. Manz, duygularımızın insafına kalmak zorunda olmadığımızı iddia ediyor. Aslında onları kontrol edebilir, yapıcı kanallara yönlendirebiliriz. Manz nasıl hissedeceğimizi seçme becerisini duygusal disiplin olarak adlandırıyor. Duygusal Disiplin kitabının yazarı Manz, Duygular bir bilgi kaynağıdır ve onları nasıl izleyeceğimizi ve enerjilerini olumlu amaçlar için nasıl kullanacağımızı öğrenirsek bizim için çalışabilirler diyor. Birincil enerji ve motivasyon kaynağı olan duygular, birçok kurucu parçadan oluşur. Bunlar arasında davranış, düşünce, fizyoloji, maneviyat ve anlam yer alır. Duygunun tüm bileşenleri, duygusal deneyimimiz hakkında bilgi edinmek için çıkarılabilir. Ayrıca, duygusal disiplini kullanmak için bir kılavuz görevi görürler. Hepimizin farklı yaşam deneyimleri olduğu için, duygularımızı harekete geçiren şeyler de farklılık gösterir. Bazıları için savaş tehdidi, bazıları içinse işini kaybetmek özellikle üzücüdür. Birçoğumuz, bir iş arkadaşı ya da eş ile yaşanan kişiler arası çatışmalardan etkileniriz. Duygusal disiplin herkese uyan tek bir süreç değildir. Aksine, kendi ihtiyaçlarınıza göre geliştirebilir ve özelleştirebilirsiniz. Mevcut ve gelecekteki zorluklarla başa çıkmak için kapasiteyi kurar. Vücut: Bedeninizi tarayın ve duygularınızın neden olduğu fiziksel tepkilerin yerini ve yoğunluğunu belirleyin. Öfkenin fiziksel etkilerini nerede hissediyorsunuz? Fiziksel hissi hoş ya da nahoş olarak değerlendirin. Ruh: Bu duygunun en çok hangi yönünüzü ortaya çıkardığını ve hangi yönünüzü gizlediğini belirleyin. Psikoterapi ekollerinde bir teknik olarak kullanılan zihinsel yeniden çerçeveleme ile bir duruma olan bakış açınızı değiştirerek, aksilikleri başarı için fırsatlara dönüştürmek mümkündür. Kendinizi zor bir duygusal durumun içinde bulduğunuzda, risklerin yanı sıra fırsatlara da odaklanın. Örneğin bir tartışma, ilişkiler ve insanların olaylara farklı bakış açıları sağlamasına dair öğrenme şansı sunar. Kung fu olarak bilinen Çin savunma sanatında amaç, saldıran herhangi bir gücü kendi yararınıza kullanmaktır. Saldırganla savaşmazsınız; hedefinize ulaşmak için enerjisini yeniden yönlendirirsiniz. Düşmanı, saldırısının enerjisiyle yere gönderirsiniz. Manz, aynı yaklaşımın duygusal çatışmalara da uygulanabileceğini söylüyor. Duygusal bir saldırıya direnmek yerine, onun enerjisini bir çözüme doğru söz söylemek için kullanırsınız. Duygu yüklü çatışmalarda insanlar üç şey yapar: kendi pozisyonlarını güçlü bir şekilde ifade etmek, fikirlerimize saldırmak veya bize saldırmak. Bizler de genellikle karşılık verme, kendimizi savunma ya da fikirlerini reddetme eğiliminde oluruz. Ancak bunun yerine, saldırının gücünü hedeflerinize hizmet edecek şekilde kullanmak için saldırıyı savuşturabilir ve saptırabilirsiniz. Bir çözümü ortaya çıkarabilecek eleştiri ve tavsiyeleri davet edebilir, saldırıyı size değil soruna yönelik bir saldırı olarak yeniden şekillendirebilir ve açıklama yapmak yerine sorular sorabilirsiniz.


Evrendeki tüm sistemlerde entropiyi, kabaca tarif edecek olursak işlevselliğin neden olduğu dağılmayı gözlemlemek mümkün. Görünen o ki bu evrendeki her şey varlığını sürdürmek için harcadığı enerji oranında dağılmakta. İstisnasız tüm fiziki sistemler ne kadar enerji tüketirse, yok oluşlarına doğru o denli yol almakta. Bu olgu insanın içsel evreninde de aynı yasalarla çalışıyor olabilir. Yani insan zihninin oluşturduğu yaşam sevinci, kendini anlama isteği, öz saygı, başkalarını sevme becerisi, hatta değer yargıları gibi duygusal sistemler de fiziki olanlar gibi doğası gereği dağılma eğiliminde olabilir. Eğer gerçekten öyleyse, bu duygusal entropiler insanlar için dış dünyadaki entropilerden çok daha yıkıcı olmalı. Hatta böyle bakıldığında, bir yıldızın zamanla çöküp kara deliğe dönüşmesiyle depresyon arasında dahi bir benzerlik kurmak mümkün. Her ikisinin nedeni de aynı şekilde, var olan içsel enerjinin gitgide azalması olabilir. Böyle bir bakışın ne kadar gerçeği yansıttığını tam olarak bilemeyiz ama insan zihnindeki birçok duygusal halin de evrendeki fiziki sistemlerde olduğu gibi entropik olduğuna dair bir yığın gösterge var. Eğer gerçekten böyleyse sadece duygular değil, iyi insan olma ya da yaşamı sevme gibi düşünceler bile siz ne yaparsanız yapın dağılma eğiliminde olacaktır. Hatta insanların yaşlandıkça ya da bir nedenle yaşam akışları yavaşladığında kalplerine musallat olan neşesizliğin bile entropik bir gerekçesi olabilir. Fizikçilerin dediğine göre insan bedeni de dahil çoğu fiziki sistemlerde hareketlilik entropiyi azaltmakta. Hareketin oluşturduğu enerjinin dağılmayı yavaşlattığı biliniyor. Eğer gerçekten öyleyse duygusal sistemlerde de durum aynı olmalı. Duygusal hareketsizliğin duygu kayıplarına neden olması gibi, depresyon benzeri bir yığın sorun da duygusal hareket azalması ile ilgili olabilir. Belki de insanların çoğu kez farkına varamadığı duygusal hareketsizlik, yaşam isteği gibi en temel sistemlerin yıkım nedenidir. Ve bu bakış açısını doğruysa eğer, aynı bedenin hareketliliğe olan ihtiyacı gibi duyguları da hareketlendirmek, ihmal ettiğimiz duyguları sürekli çalışır tutmak gerekir. İnsanlar birbirine daha çok sarılmalı mesela. Birbirlerine daha çok güvenmeli. Birbirlerinin varlığından, hatta bu dünyadaki her şeyin varlığından daha çok tat almalı. Sevilmesi mümkün olan her şeyi hiç ıskalamadan ve sürekli sevmeli. Daha çok ağlamalı, daha çok gülmeli. Sadece duygusal hareketliliğin insanı mutlu tutacağını bilinmeli. Ama bu arada şunu da belirtmek gerekir ki duygusal etropi tamamen faydasız da değil. Onun da iyi yanları var elbette. Yaşam kalitesini olumsuz yönde etkileyen ve adına keder, üzüntü, nefret, acı ya da sıkıntı dediğimiz hislerin kader olmasını engelleyen de hiç kuşkusuz bu duyguların entropik özellikleri.


Birçok kültürde de görülen bu haslet, bir nevi ritüel de diyebiliriz, bize önemli bir şeyi fısıldıyor aslında. Modern çağın kalabalıkları arasında resilience ya da duygusal istikrar halimizi bozacak nice olumlu veya olumsuz duygu yaşıyoruz. Yaşıyoruz ama duyguların etkilerinin normale dönmesi uzun zaman alabiliyor. Özellikle de olumsuz duygular bizi bazen derinden etkileyip uzun süre tüm ruhsal dengemizi bozabiliyor. Bu sorun çok eskiden beri varmış gibi görünüyor; çünkü insanlık bu istikrarı korumak için binlerce yıldır bazı belirgin pratikler üretmiş gibi. Kafamızı gökyüzüne şöyle bir çevirmek de bunlardan birisi gibi görünüyor. Duygusal istikrar özelliği kişilik yapımızla doğrudan ilişkili gibi görünüyor. Özellikle kendini tanımak, farklı durumlarda ne tepki verebileceğine dair derinlikli bir içgörü sahibi olmak, bizi duygusal açıdan çok daha istikrarlı kılıyor. Kişiliğin ne olduğu çoğunlukla bir muamma. Yüzyıllardır kişiliği anlama ve tanımlama çabası içindeyiz. Birbirinden bağımsız çok fazla kişilik tipi var gibi görünüyor. Mischel (1976) kişiliği tanımlarken Her bireyin kendi yaşamına uygun durumları belirleyen farklı davranış kalıpları ifadelerini kullanıyor. Buna duygular ve düşünceler de dahil. McCrae ve arkadaşları (1989) kişiliği farklı durumlarda gösterilen farklı davranışları açıklayan; duygu, kişilerarası ilişki, deneyim, tutum ve motivasyon tarzları diye tanımlıyorlar. Bu tanımların hepsini incelediğimizde, kişiliğimizin boyutları hakkında farklı yönler ve görüşler açısından perspektif kazanıyoruz. Dolayısıyla her gün yeni bir şeyler öğreniyor ve bir yaşımıza daha giriyoruz! Tarihte ilk olarak Fiske (1949) sonra da Tupes ve Christal (1961) tarafından ortaya atılan ve daha sonra birçok bilim insanı tarafından geliştirilmeye çalışılan bir teori var. Adı büyük beş faktör teorisi. Bu teoriye göre kişilik, beş büyük faktörün farklı kombinasyonlarına göre oluşuyor. - Dışadönüklük: Bu tür bireyler, uyarılmadan kaçınmanın aksine, dışa dönük ve uyarılmaya yöneliktir. - Nevrotiklik: Bu tür bireyler duygusal olarak tepkiseldir, sakin, toparlanmış, iyimser olmak yerine olumsuz duygulara eğilimlidir. - Uyumluluk: Bu tür bireyler, saldırgan, baskın ve nahoş olanların aksine uyumlu davranan, arkadaş canlısı ve barışçıldır. - Vicdanlılık: Bu tür bireyler, rahat, beklenmedik ve güvenilmez olmaktan çok, görevlerine bağlı, planlı ve düzenli insanlardır. - Deneyime Açıklık: Bu tür bireyler, geleneksel davranışlardan ziyade yeni fikirlere ve değişime açıktır. Bu Beş Temel Büyük Faktör farklı bileşimler halinde bir araya gelerek hepimizi kendimize has bir kişilik tipine sokuyor gibi gözüküyor. Bu kavramlardan yola çıkarak yapılan çok yeni bir çalışma var. Duygusal İstikrar ve Kişilik arasındaki ilişkiyi anlamaya çalışan Delhi Üniversitesi Psikoloji Bölümü araştırmacılarından Anamika Das ve Divya Arora, kişiliğin beş boyutunu ölçen 60 maddelik bir test hazırlamışlar. Ayrıca, 25 madden oluşan bir Duygusal İstikrar Ölçeğini 18-25 yaş aralığındaki 150 erkek ve kadına da uygulamışlar. Çalışma sonuçları, dışadönüklük, vicdanlılık ve deneyime açlık faktörlerinden yüksek puan alan genç yetişkinlerin duygusal istikrar açısından diğerlerine göre daha yetkin olduğunu gösteriyor. Nevrotik; yani olumsuz duyguları öncelemeye meyyal olanlar ise duygusal istikrar ve olumsuz şartlarda anda kalabilme konusunda problem yaşıyorlar. Öte yandan uyumluluk faktörü yükse kişiler, duygusal istikrar ve aşırı duygulara maruz kaldıktan sonra istikrara dönme konusunda akıllarda soru işaretleri bırakıyor. Araştırmacılar, bu iki kavram arasında anlamlı bir ilişki saptayamamışlar. Araştırmanın baş yazarı Dr. Anamika Das, Daha sosyal olan bireyler hayatlarında birçok arkadaşlık ve yakın ilişki geliştirir ve hayatlarında istikrarlı bir sosyal destek sistemi oluşturur. diyerek durumu özetliyor. Duygusal istikrar, bir meydan okuma sırasında veya sonrasında zihinsel veya fiziksel yeteneklerini sürdürme, iyileştirme veya geliştirme yeteneğidir diye de ekliyor. Anlaşılan o ki hayattaki olumsuz tecrübe ve düşünceleri almaya eğilimli bireyler yetiştirmek, yahut kendi çevremizde böyle bir alan oluşturmak, bizden öğrenen genç zihinlerin duygusal istikrar geliştirme hususunda dezavantajlı olarak hayata başlamalarına neden olabiliyor. Resilience, duygusal dayanıklılık, duygusal yılmazlık veya duygusal istikrar; adına ne derseniz deyin görüyoruz ki tutumumuz sadece bizim yaşamımızı değil, az veya çok bizden etkilenen her bireyin hayatına dokunuyor.


Duyu İlişkilendirme Korteksinin en önemli işlevi, kendi bedenimizin ve dış dünyanın algılanmasıdır. Bizim için dış dünyaya ait olan ve içinde yaşadığımızı düşündüğümüz o dünya resmi, büyük oranda yan loblarımızın orta-arka bölümündeki duyu alanlarında şekillenir. Bu bölgede meydana gelen hasar veya yaralanmalar, kişilerin bedenlerinin bir bölümünü algılayamamasına, yahut daha karmaşık duyusal yitimlere neden olabilmektedir. Beyin kabuğunun bir çok alanında olduğu gibi, özellikle çocukluk çağında duyu ilişkilendirme korteksinin ileri düzey bir gelişme ve değişme kapasitesi vardır. Duyusal deneyimler arttıkça duyu bölgelerinin algı ve çözümleme kapasitesi de artar. Erken dönemlerde spor ve oyun gibi faaliyetlere zaman ayrılması, bu bölgelerin sağlıklı tüm beyin işlevlerinde olduğu gibi, bu bölgelerin de gelişiminde önemlidir.


Zaman zaman sosyal medyada veya yakın çevremizde muhtemelen rastladığımız bir fenomen vardır. Görme ya da işitme duyularından yoksun kalan kişilerin başka duyularının keskinleştiği, hatta bazen süper duyular haline geldiği iddia edilir. Araştırmalar gösteriyor ki bu iddialar küçümsenmeyecek kadar doğru. Görme kaybı olan kişilerde, görmeyi kontrol ettiği bilinen beyin bölgelerinin diğer duyusal uyaranlara yanıt verebildiğini destekleyen çalışmalar da bu araştırmalara olan ilgiyi giderek artırıyor diyebiliriz. Bir veya daha fazla duyu kaybının diğer duyuların gelişmesine yol açan ayarlamalar, tabii ki bir bireyin yaşam süreci içerisinde gerçekleşir. Görünen o ki bu ve benzeri etkiler araştırmacılarda yeni bir bakış açısının gelişmesine yol açtı. Bunu da şuradan anlıyoruz ki evrimsel zaman çizelgesinde benzer ayarlamalar yaşanmış olabilir. Primatlarda koku alma reseptörü genlerinin bozulmasını araştıran Almanya'daki Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsünden Yoav Gilad ve İsrail'deki Weizmann Enstitüsü'ndeki meslektaşları OR genlerinin kaybı ile tam trikromatik renkli görme arasında bir bağlantı bulmuş olabilirler. Lemurların da dahil olduğu 19 primat türünde araştırma yapan Yoav Gilad ve takım arkadaşları rastgele bir şekilde, türlerin her birinden 100 farklı OR genini sıraladı. Çalışma ekibi, Eski Dünya maymunlarının, insan olmayan maymunlarla kabaca aynı OR pseudo genlerine sahip olduğunu; ancak Uluyan Maymun hariç Yeni Dünya maymunlarından çok daha yüksek bir yüzdeye sahip olduğunu buldu. Uluyan maymundaki OR pseudo genlerin yüzdesi, Eski Dünya maymunlarına ve şempanzelere Yeni Dünya kuzenlerinden çok daha yakındı. Görünüşe göre koku alma duyusu hem şempanzelerde, hem Eski Dünya maymunu soyunda, hem de yeni dünya maymunlarından olan uluyan maymun soyunda giderek kötüleşti. Eski Dünya maymunları, şempanzeler ve uluyan maymun tek bir ortak atayı paylaşmadığından, bu bozulma her iki grupta da bağımsız olarak evrimleşmiş gibi görünüyor. İşin ilginç yanı ise burada ortaya çıkıyor. Şaşırtıcı bir şekilde, uluyan maymunlar, şempanzeler ve Eski Dünya maymunları ile başka bir duyusal özelliği paylaşıyor: trikromatik renkli görme. Young-Helmholtz renk görme teorisi olarak da bilinen trikromatik renk görme teorisine göre, retinada renk algısından sorumlu üç alıcı vardır. Yeşil, Mavi ve Kırmızı. Bu üç renge duyarlı alıcıların beynin görme merkezine gönderdiği sinyaller ve oranları bizde renkli görmeyi ve bildiğimiz renk spektrumunu oluşturur. Trikromatik renk görüşünde, opsin adı verilen üç retina proteini pigmenti, beynin tam renkli görüntüler üretmek için işlediği çeşitli ışık dalga boylarını soğurur. Şempanzeler ve Eski Dünya maymunları üç opsin geni taşırlar ancak çoğu Yeni Dünya maymununda yalnızca iki tane bulunur, istisna olarak dişilerde bazen üç tane olabilir. Sadece uluyan maymunlar rutin olarak her iki cinste de oluşan üç gene sahiptir. Verilerden anlaşıldığına göre, tam trikromatik renkli görme biri yaklaşık 23 milyon yıl önce şempanzeler ve Eski Dünya maymunlarının ortak atasında ve bir kez de yaklaşık 7-16 milyon yıl önce uluyan maymun soyunda olmak üzere primatlarda iki kez evrimleşmiş gibi görünüyor. Araştırmanın yazarları, koku duyusundan sorumlu OR genlerindeki pseudo genlerin artışı, renkli görüşün evrimi ve koku duyusundaki bir bozulmanın aynı zamana denk geldiğini ve aralarında bir ilişki olduğunu iddia ediyorlar. Ancak yine de yiyecek bulmak, avcılardan sakınmak, sosyal ilişkilerin gelişmesi gibi görsel ipuçları, bu türlerin araştırılmasındaki bağlantıların doğasına daha iyi ışık tutacak. 23 Milyon yıl önce koku duyusunun giderek bozulduğu hususundaki çıkarımların nasıl yaşandığı konusunda hiçbir fikrimiz yok tabii ki. Eldeki verilerden ve bakış açılarından tahminlerde bulunan bilim insanları mümkün olduğunca tutarlı sonuçlara ulaşmaya çalışıyor. Bilimin itici motorunu da bu tür bakış açılarındaki küçük değişimler oluşturuyor. Koku duyusundaki sebebi bilinmeyen bir bozulmanın mı renkli görmeyi tetiklediği ya da renkli görmeye neden olan bir seçilimin mi koku duyumuzu bozduğunu henüz bilmiyoruz. Öğrenmek için ise sanırım daha çok bakmamız ve bakış açılarımızda oynamalar yapmamız gerekecek gibi duruyor.


Korku, stres ve kaygı ruh sağlığımız için en büyük tehlikelerden bazılarıdır. Ancak hoş olmayan duygularımızın çoğu gibi, bunların da önemli işlevsel kökenleri vardır; bunlar olmadan tehlikeden veya zararlı davranışlardan kaçınmak için motivasyonumuz olmaz. Amigdala, korku ve endişe gibi duygusal deneyimlerle ilgili bir beyin yapısıdır. Stresli deneyimler onun hassasiyetini ayarlayabilir. Örneğin, askerlik hizmetine giren askerlerde stres belirtileri amigdala tepkiselliği ile ilişkilidir. Askerlik hizmetinden sonra amigdala, tıbbi görüntülerde eskisine kıyasla daha duyarlı hale gelir. Bazı bulgular, davranışsal kontrol ve karar verme ile sıklıkla bağlantılı olan beynimizdeki prefrontal korteksin, rahatsızlık veren stres faktörleriyle karşı karşıya kaldığımızda amigdalamızdaki faaliyet düzeyini düzenlediğini göstermektedir. Prefrontal kortekslerinin belirli bölümlerinde lezyon olan hastalar, sıkıntı verici görüntülere bakarken daha güçlü amigdala tepkileri gösterirler. Bir anlamda, amigdalaları kontrolden çıkmıştır. Prefrontal korteks ve amigdala arasındaki bu kontrol bağlantısındaki diğer anormallikler, depresyondan muzdarip hastaların karakteristik özelliğidir. Duyusal geri bildirim olarak bilinen bir sinirbilim uygulaması bu soruya yanıt verebilir. Tekniğin arkasındaki genel amaç, insanlara beyinlerinin ne yaptığını yansıtan sinyalleri tanımayı ve buna göre tepki vermeyi öğretmektir. Sol veya sağ motor korteksinizin ne kadar aktif olduğuna bağlı olarak size sola veya sağa hareket eden bir top gösteren bir bilgisayar hayal edin. Ya da yılan fobinizle bağlantılı bilinçsiz beyin aktivitesini her tespit ettiğinde sizi para ile ödüllendiren bir bilgisayar. Eğer bilgisayar beyninizde belirli bir stres etkeniyle olumsuz değil de olumlu bir ilişki kurmayı başarırsa, sonuçta gerçek dünyada bu stres etkeniyle karşılaştığınızda göstereceğiniz panik tepkilerini azaltabilir. Bu yaklaşım, fobilerin iyileştirilmesinde umut vaat ettiğini göstermiştir. Bu sorunlara yönelik mevcut tedavilerin birçoğu, insanların belirli korkuları yeniden yaşamalarını gerektirmektedir ki bu da açıkçası sancılı ve zor bir süreç olabilmektedir. 2019'un başlarında yayınlanan bir çalışma, duyusal geri bildirimin askerlerin beyinlerindeki amigdala kontrolünü iyileştirip iyileştiremeyeceğini test etti. Araştırmacılar, kendilerini göreve hazırlamak için tasarlanmış stresli bir savaş eğitim programının ilk birkaç haftasında olan toplam 180 askeri çalışmaya aldı. Bu grubun yarısını 90 asker amigdala duyusal geri bildirim eğitimine dahil ettiler. Bu eğitim, amigdala aktivitesini daha iyi düzenlemek için askerlerin beyinlerini eğitmeyi amaçlıyordu. Bunu başarmak için askerler, hastanedeki bir bekleme odasının yer aldığı bir animasyon izlediler. Bekleme odasında birkaç gergin karakter vardı ve bir resepsiyon görevlisine bağırıyorlardı. Askerlere bu karakterleri sakinleştirecek zihinsel stratejiyi bulmaları söylendi. Talimatlar kasıtlı olarak belirsizdi ve askerler beyinlerinde neler olup bittiği hakkında çok az şey biliyordu. Ama eğer amigdala aktivite seviyelerini başarıyla bastırabilirlerse, ekrandaki karakterler sakinleşecekti. Başka bir deyişle, duyusal geri bildirim eğitim programı boyunca bu 90 asker videoyu izledi, karakterler sakinleşene kadar zihinleriyle ilgilendi ve ardından bu hedefe ulaşan zihinsel stratejileri tekrarlamaya çalıştı. Arka plandaki bir beyin gözlem cihazı , amigdala ile ilgili elektriksel bir parmak izi aradı ve bu parmak izinde azalan aktivite tespit ettiğinde karakterleri sakinleştirdi. Duyusal geri bildirimin özellikle amigdala için işe yarayıp yaramadığından emin olmak isteyen araştırmacılar, örneklemlerinde geriye kalan 90 askeri bir kontrol grubuna dahil etti. Bu grup ya amigdala dışında bir beyin sinyali kullanarak duyusal geri bildirim ile eğitim aldı ya da hiçbir eğitime katılmadı. Askerler, askeri eğitim merkezlerinde dört hafta boyunca toplam altı duyusal geri bildirim seansını tamamladılar. Ana soru, eğitim tamamlandıktan sonra amigdala grubunun kontrol grubuna göre daha iyi duygu düzenleme becerileri geliştirip geliştirmeyeceğiydi. Duyusal geri bildirim sırasında araştırmacılar tam da bekledikleri şeyi buldular. Beyin aktivitesi verilerine göre, amigdala eğitim grubundaki askerler, henüz dördüncü eğitim seansından sonra, amigdala aktivitelerini kontrol grubundaki askerlerden daha fazla azalttı. Araştırmacılar hastane animasyonunu kaldırıp duyusal geri bildirim eğitimi alan askerlerden öğrendikleri zihinsel stratejiyi yeniden uygulamalarını istediklerinde, askerler boş bir ekrana bakarken amigdalalarını başarılı bir şekilde kontrol altına alabildiler. Hatta aynı başarıyı eş zamanlı olarak ayrı bir hafıza görevine odaklanırken de gösterebildiler. Yani insanlar zihinsel baskı altındayken bile duyusal geri bildirim yoluyla öğrendikleri stratejileri uygulayabiliyorlardı. Bir adım daha ileri giden araştırmacılar, bu amigdala değişimlerinin olumlu bir duygu kontrolüne dönüşüp dönüşmeyeceğini test ettiler. İnsanların tutarsız duygusal kelimeler karşısında dikkatleri dağılırken yüzlerindeki duyguları ne kadar iyi kategorize edebildiklerini ölçen davranışsal bir testte, duyusal geri bildirim eğitimi grubundaki askerler dikkat dağınıklığının kendi performanslarını etkilemesini daha iyi engelleyebildi. Araştırmacılar ayrıca bazı ek anketler uygulayarak bu eğitim sonrasında askerlerin kendi duygularını daha etkin bir şekilde tanımlayabildiklerini ve ifade edebildiklerini ortaya koydu. Daha spesifik olarak, kontrol grubuna kıyasla, aleksitimi olarak bilinen ve kişisel-duygusal durumları anlamada güçlük olarak ifade eden bir özelliğe ilişkin sonuçlarda da önemli ölçüde azalma görülmüştür. Askeri kamptaki duyusal geri bildirim eğitimi sırasında, araştırmacılar elektroensefalografi olarak bilinen bir beyin izleme yöntemi kullandılar, çünkü ekipman taşınabilir ve pratikti. Ancak bu yöntem, amigdalanın kendisinden gelen güvenilir ve doğrudan bir sinyal yerine, amigdala için yalnızca dolaylı bir elektriksel bir işaret tespit edebildi. Geçmişteki kanıtlar bu elektriksel parmak izi ile uzamsal olarak daha hassas beyin taramaları arasında iyi bir bağlantı olduğunu gösterse de araştırmacılar duyusal geri bildirimin amaçlanan beyin bölgelerini hedeflediğini doğrulamak istediler. Bu nedenle, önemli bir son testte, araştırmacılar bu eğitimi alan 30 askeri ve kontrol grubunda yer alan diğer 30 askeri eğitim seansları sona erdikten bir ay sonra akademik bir laboratuvara geri çağırdılar. Askerler, beyin aktivitesinin nereden ortaya çıktığını değerlendirmek için daha kesin bir yöntem olan fonksiyonel manyetik beyin görüntüleme tarayıcısına girdiler ve başka bir duyusal geri bildirim protokolünden geçtiler. Beklendiği gibi, askeri kamplarda bu eğitimi almış olan askerler, kontrol grubundaki askerlere kıyasla amigdala aktivitelerini daha iyi kontrol altına alabildiler. Bu son beyin görüntüleme testi, araştırmacıların prefrontal korteks ve amigdala arasındaki etkileşimleri test etmelerini sağladı. Araştırmacılar, kontrol grubundaki askerlere kıyasla duyusal geri bildirim eğitimi alan askerlerin beyinlerindeki bu iki bölge arasında daha güçlü bir bağlantı buldular. Dolayısıyla, bu eğitimden bir ay sonra yapılan beyin kontrol taraması, programın başarısının prefrontal korteks ve amigdala arasındaki bağlantıyı güçlendirmesine bağlı olarak ortaya çıkmış olabileceğini düşündürdü. Ancak belki de daha önemlisi, eğitimin faydalarının minimum birkaç hafta daha sürdüğünü de vurguladı. Duyusal geri bildirim eğitimi hakkında bizi heyecanlandırması gereken bir şey varsa, o da stres ve kaygının altında yatan temel beyin sistemlerini, insanları korkularına maruz bırakmadan etkileme yeteneğidir. Bu sorunlara yönelik mevcut birçok davranışsal ve psikolojik tedavi, insanların belirli korkuları yeniden yaşamasını gerektirmektedir ki bu da acı verici ve zor bir süreç olabilir. Duyusal geri bildirim dünyasında ilk adımlar olsa da, araştırmalar genişlemeye ve bizi şaşırtmaya devam ediyor. Beyin görüntüleme teknolojisi daha pratik, daha hassas ve daha yaygın olarak kullanılabilir hale geldikçe, hepimiz stresle başa çıkma becerimizi geliştirmek için bu teknolojiyi kullanma fırsatına sahip olabileceğiz. Duygusal refahımızın önündeki en büyük zorluklardan biri, yeni bir zorlukla karşılaştığımızda dürtüsel olarak aşırı tepki verme eğilimimizdir. Henüz dayanıklılığımızı ve özdenetimimizi geliştirecek, evde uygulanabilir duyusal geri bildirim araçları bulamasak da, bu yönde ilerlediğimiz söylenebilir. O zamana kadar, bu araştırma beynimizin yararlı geribildirimlere ve uygulamaya ne kadar çabuk adapte olabileceğine dair harika bir hatırlatma. Kaçınmak ihtiyacını hissettiğimiz bir şekilde davrandığımızda bunu hemen belli eden kendi geri bildirim sistemlerimizi yaratarak bu niteliklerden faydalanabiliriz. Öfkeli hissettiğimiz için sık sık pişmanlık duyuyorsak, arkadaşlarımız ve ortaklarımızla birlikte bizi dürtüsel -duygusal döngülerimizden çıkarmak için kullanabileceğimiz bir alarm sözcüğü icat edebiliriz. Ya da birçok büyük sporcu gibi, odaklanmış ve kendinden emin hissetmekle ilişkilendirdiğimiz alışkanlık ve ritüelleri uygulayabilir, böylece kaygılı ya da dikkatimizin dağıldığı zamanlarda bunları kullanabiliriz. Batıl inançlar genellikle tuhaf ve hatta gerçekte saçma görülebilir, ancak bize yardımcı oldukları da görülmektedir. Elbette, rahatsız edici duyguların sağladığı faydaları da bir kenara atamayız. Kaygı konusunda iyimser olduğumuzda dikkatimizi önemli hedeflere odaklayarak performansımıza zarar vermek yerine yardımcı olduğunu kabul ettiğimizde başarı şansımızı artırırız. Biraz psikolojik baskı, hayatımızdaki kritik olaylara gereken duygusal ağırlığı verebilir; ancak fazlası bizi güçten düşürebilir. İşte bu ikinci durumda duyusal geri bildirim cankurtaran görevi görecektir.


Clinical dergisinde yayımlanan bir çalışmada, Majör Depresif Bozukluğu olan ve semptomları iyileşen hastaların, suçluluk uyandıran anılar üzerine düşünürken bazı beyin bağlantılarını güçlendirebildikleri ve böylece öz saygılarını artırabildikleri görüldü. Araştırma, daha önce depresyon geçmişi olan kişilerde suçluluk duygusu hissedildiğinde azaldığı tespit edilen belirli beyin bölgeleri arasındaki bağlantının, işlemden önce ve sonra çekilen fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme yoluyla tek bir duyusal geri bildirim seansında güçlendirilebileceğini gösterdi. Çalışma Brezilya'daki D Or Araştırma ve Eğitim Enstitüsü , Rio de Janeiro Federal Üniversitesi ve ABC Federal Üniversitesi tarafından Birleşik Krallık'taki King's College London ile işbirliği içerisinde yürütülmüştür. Depresyon olarak da bilinen Majör Depresif Bozukluk , bir dizi sosyal, psikolojik ve biyolojik faktörün neden olduğu ruhsal bir bozukluktur. Belirtileri, günlük yaşamda sürekli ilgi ve zevk kaybı, olumsuz ruh hali, kendini suçlama ve düşük benlik saygısı gibi olumsuz duyguların yaygınlığı ile karakterizedir. Dünya Sağlık Örgütü'nün verilerine göre, geçtiğimiz yıl depresyon dünyada 300 milyondan fazla insanı etkilemiş ve günümüzün en problemli hastalığı haline gelmiştir. Küresel halk sağlığı sorununun ciddiyetini göz önünde bulunduran tıp ve bilim toplulukları, yeni tedavilerin geliştirilmesi ve hastaların yaşam kalitesinin iyileştirilmesi amacıyla depresif bozukluğu anlamaya yönelik çabalarını artırmaktadır. Araştırmacıların beyin yapısını ve işlevini girişimsel olmayan bir şekilde analiz etmelerine olanak tanıyan bir teknik olan fMRI aracılığıyla MDB'yi inceleyen ve kısa süre önce yayınlanan makale, depresyondaki kişilerin semptomlardan kurtulmuş olsalar bile suçluluk duygusu yaşarken iki belirli beyin bölgesi arasında daha az bağlantı kurdukları bilimsel bulgusuna dayanıyordu: sağ ön üst temporal ve anterior singulat korteks. Çalışma, bağlanabilirlikle, sosyal etkileşimlerin yorumlanmasıyla doğrudan bağlantılı olduğu için bu yapılar arasındaki bilgi alışverişine atıfta bulunuyor. Sadece bir eğitim seansında, katılımcılar söz konusu alanlar arasında daha güçlü bir bağlantı kurduklarını gösterdiler ve duyusal geri bildirim deneyiminden sonra özgüvenlerinde bir artış olduğunu bildirdiler. Araştırmayı yürütmek üzere, depresif semptomları hafiflemiş olan 28 katılımcı rastgele iki gruba ayrıldı. Bir gruba beyin bağlantılarını aynı seviyede tutmaları gereken bir kontrol duyusal geri bildirim eğitimi uygulanırken, diğer gruba eğitim sırasında bu bağlantıları artırmaları talimatı verildi. Bu yöntem, insanların beyin egzersizini talimat verilen şekilde yapıp yapmadıklarını gösteren, bir ekrandaki görsel geri bildirim aracılığıyla gerçekleştirildi. Katılımcıların geçmişlerinde, başkalarına karşı suçluluk veya öfke hissetmelerine neden olan belirli bir anıyı hayal etmeleri gerekiyordu. Ekranda, beyin bağlantılarını yansıtan renk göstergesinin de değişmesi için bu konudaki duygu durumlarını değiştirmeleri gerekiyordu. Ölçüt, tepesine kadar doldurulduğunda katılımcıların eğitimde başarılı olduklarını gösteren bir termometreydi diye açıklıyor yazar. Duyusal geri bildirimi uygulama süresi her iki grupta da aynı olmasına rağmen, fMRI sonuçlarında, beyin bağlantılarındaki aktiviteyi artırma talimatı verilen katılımcıların, egzersiz yapılan bölgeler arasındaki bağlantılarının güçlendiği gözlenmiştir. Aynı zamanda, bağlantılarını aynı başlangıç seviyesinde tutan grubun özsaygılarında bir artış gözlenmemiştir ki bu da eğitimin etkinliğini kanıtlayan sonuçlardır. Çalışma aynı zamanda Fonksiyonel Gerçek Zamanlı İnteraktif Endojen Nöromodülasyon ve Kod Çözme ya da kısaca FRIEND olarak adlandırılan özel bir duyusal geri bildirim yazılımının geliştirilmesini gerektirdi. IDOR'da sinirbilim uzmanı ve çalışmanın sorumlu yazarı olan Dr. Jorge Moll, programı oluşturan gruba liderlik etti. FRIEND, fMRI kullanan her türlü duyusal geri bildirim çalışması için geliştirilmiş bir araç kutusudur. Mevcut uygulama MDB patofizyolojisinin bu yönüne yöneliktir, ancak gelecekteki araştırmalarda diğer tasarımlar, bilişsel durumlar, duygular ve hasta popülasyonları da odak noktası olabilir dedi. Dr. Jorge Moll, bu alanda daha fazla araştırma yapılmasına olanak tanımak amacıyla, duyusal geri bildirim yazılımı FRIEND'in, ilgilenen tüm araştırmacıların erişimine açık olarak ücretsiz bir şekilde çevrimiçi kullanıma sunulduğunu belirtiyor. Kullanımı mevcut çalışma kapsamı ile sınırlı değildir ve duyusal geri bildirim araştırmalarında daha yaygın olarak uygulanabilir. Yazarlar, bu araştırmanın tekrarlayan depresyon için yeni bir tedavi geliştirmenin ilk adımı olduğunu, ancak bu yaklaşımın etkinliğini kanıtlamanın amaçlanmadığını, bunun daha uzun takip gözlemleri ile gelecekteki daha büyük çalışmalarda araştırılması gerektiğini bildirmektedir.


UCLA araştırmacılarının yaptığı yeni bir pilot çalışmaya göre, duyusal geri bildirim tedavisi ile kanser hastalarının beyinlerindeki normal işlevselliği geri kazandırmak, tedavi sonrası birçok hastanın bildirdiği zihinsel bulanıklığı hafifletebilir. Çalışma, duyusal geri bildirim uygulamasının veya elektroensefalografi biyofeedback uygulamasının, kemoterapi sonrası kemo beyin belirtileri gösteren kanser hastalarının bilişsel yetersizliklerini gidermeye yardımcı olabileceğini gösteren ilk çalışmalardan biridir. Kemo beyin; hafıza, konsantrasyon ve organizasyon problemleri ile uyku bozukluğu ve duygusal zorluklar gibi diğer semptomları içeren çok sayıda belirtiye neden olabilir. Önceki araştırmalar, beyin dalgalarının optimal frekans modellerinde çalışacak şekilde eğitildiği duyusal geri bildirim uygulamasının, dikkat eksikliği/hiperaktivite bozukluğu, inme ve nöbet gibi bilişsel bozuklukları olan hastalarda bilişsel işlevi iyileştirdiğini ve madde kullanımı ve travma sonrası stres bozukluğu olan hastalarda beyin aktivitesini düzenlediğini bulmuştur. Çalışmayı yürüten ve 20 yıldan fazla süredir hastalara duyusal geri bildirim uygulaması yapan UCLA Psikiyatri ve Biyodavranışsal Bilimler Bölümü'nden Profesör Stephen Sideroff Duyusal geri bildirim uygulamasının tarihi, birçok hastalık ve semptom için faydalı olduğunu gösteriyor. Bu çalışma, duyusal geri bildirim uygulamasının kemo beynine yardımcı olabilecek bir şey olup olmadığını görmek için bir fırsattı dedi. Sideroff ve UCLA'dan meslektaşları David Wellisch ve Valerie Yarema tarafından yürütülen çalışmaya, kemoterapiyi en az bir yıl önce tamamlamış ve kemo beyninin güçsüzleştiren semptomlarından şikayet eden 21 ile 65 yaş arasında dokuz kadın meme kanseri hastası dahil edildi. Kemo beyni, hastaların iş ve kişisel hayatlarında önemli aksaklıklara neden oluyordu. Bir klinik pratisyeni tarafından; konsantrasyon, hafıza, organizasyon ve kafa karışıklığı ile ilgili kalıcı zorluklar yaşadıklarını doğrulamak için her hastayla kısa bir zihinsel durum değerlendirmesi yapıldı. Çalışma için belirlenen hastaların güncel bir meme kanseri tanısı, mevcut veya yakın zamanda büyük depresif bozukluk veya başka bir ruhsal hastalık tanısı yoktu veya bu hastalar çalışma sonuçlarını etkileyebilecek bilişsel durumu değiştiren ilaçlar kullanmıyorlardı. Duyusal geri bildirim seansları başlamadan önce, çalışmaya katılanlara nörobilişsel ve psikolojik testlerin yanı sıra, normatif verilerle karşılaştırılabilecek beyin dalgası frekanslarını ölçmek için QEEG uygulandı. Uygulama öncesinde QEEG'ler, her bir katılımcının sağlıklı yetişkin beyinlerine göre anormal beyin dalgası aktivitesine sahip olduğunu gösterdi. Çalışmaya katılanlar altı haftalık bir süre boyunca her biri 30 dakika süren 18 duyusal geri bildirim seansı aldılar. Bu seanslar sırasında beyin dalgalarının frekanslarını izlemek için kafa derisi ve kulak memesine sensörler yerleştirildi. Hastalara bu frekansların çubuk grafikler halinde gösterildiği bir cihaz gösterildi ve hedeflerinin, belirli frekans aralıklarının genişliğini arttırmak veya azaltmak suretiyle her çubuğu yeşile dönüştürmek olduğu söylendi. Bu genişlikleri başarıyla değiştirdiklerinde sesli ve görsel geri bildirim aldılar. 18 duyusal geri bildirim seansı tamamlandıktan sonra alınan niceliksel EEG'ler, dokuz katılımcının yedisinde beyin dalgalarının frekanslarının önemli ölçüde normale döndüğünü, diğer ikisinde ise önemli ölçüde gelişme gösterdiğini saptadı. Duyusal geri bildirim seanslarından sonra yapılan nörobilişsel testler, katılımcıların bilgi işleme, yürütücü sistem değişimi ve sürdürülen görsel dikkatlerinde önemli gelişmeler olduğunu ortaya koydu. Her biri günlük işlevselliğinde ve genel psikolojik durumunda iyileşme gösterdi. Çalışmanın sınırlamaları arasında örneklemin küçük olması ve kontrol grubunun olmaması yer alıyor. Başka bir sınırlama da çoğu katılımcının 18 duyusal geri bildirim seansını tamamlaması için gereken uzun süreydi. Üç katılımcı planlanan altı haftalık sürede eğitimi tamamlarken, çoğunun tamamlaması yedi ile dokuz hafta arasında sürdü. duyusal geri bildirim uygulaması üzerine yapılan önceki araştırmalar, seansların birbirine daha yakın aralıklarla yapılmasının tedavinin etkinliğini artırdığını ortaya koymuştur. Sideroff: Katılımcıların programa uymalarını sağlayamadığımız göz önüne alındığında sonuçlarımız daha da etkileyici dedi. Sideroff çalışma sonuçlarının, kemo beyni iyileştirmede duyusal geri bildirim uygulamasının etkili bir yöntem olup olmadığını ve duyusal geri bildirim seanslarını yürütmek için ideal protokollerin belirlenmesine yönelik daha fazla araştırmayı destekleyecek kadar etkili olduğunu söyledi.