Ama maalesef diğer taraftan, soyutlama kavramıyla, özellikle de işlevsel tarifiyle ilgili pratik yaşam içinde bir yığın yanlış anlama da var. Her şeyden önce soyutlama, adı üzerinde, somut bir olguya soyut bir gösterge atama işi. Dil üzerinden tarif etmek gerekirse, bir cisim olarak elmaya, e, l, m ve a seslerinden oluşan soyut bir temsilci atama, toplumsal bir kabulle ona elma deme; ya da matematiksel olarak, birinin bir şeyi sadece bir kez değil, iki kez yapmamasının da hiç yapmamak olduğu gerçeğini, iki çarpı sıfır eşittir sıfır olarak belirtme işi. Çemberin çevre uzunluğunu hesaplamak için kullanılan 2 r bile, Çemberin uzunluğu, çapın aşağı yukarı üç katıdır ve her seferinde böyledir fikrinin soyutlamasından başka bir şey değildir. Ve soyutlama olmaksızın ne karmaşık bilimsel fikirleri tarif etmenin bir yolu vardır ne de insan evladının en değerli meziyeti olan dilleri.... Sanat gibi bazı istisnaları saymazsak soyutlamanın insan yaşamı içinde en etkin olduğu iki alan, diller ve matematik. Bu iki kodlama sistemlerinin ortak özelliği ise, soyut ya da somut çoğu kavram, fikir ya da olgu için kodlar üretmek, yani onları soyutlamak için neredeyse sonsuz olanağa sahip olmaları. Ama hakkını verelim, bu soyutlama işinde en mahir olan matematik gibi görünüyor. Doğal dillerle, yani Türkçe ya da İngilizce gibi dillerle anlatılması pratikte imkansız olan bir yığın fikrin ifade edilebilir hale gelmesini sağlıyor. Dahası doğal dillerin coğrafi kısıtlarını da evrensel yapısıyla kolayca aşabiliyor. Bu bakımdan bakıldığında doğal dillerin yapamadığı, belki de hiçbir zaman yapamayacağı bir şeyi, bilginin evrenselliğini sağlıyor. Soyutlama gerçekten de insan zihninin en önemli ama öte yandan da en tuhaf becerisi. Bu becerinin yaşam üzerindeki etkisi de her geçen gün daha da artıyor.. Mesela, insanın soyutlama becerisinin son ideolojisi Dijitalizm neredeyse geriye kalan tüm ideolojileri silmek üzere. Artık insanların ana kimlikleri bile doğal gerçekliğin ötesinde, basit birer soyutlamaya dönüşmeye başladı. Çoğu insan bir takım ya da parti taraftarlığı ile kendi kimliğini soyutlayabildiği gibi bir avatarla bedenini de soyutlamada bir sakınca görmedi. Ama tüm soyutlama becerilerinin arasında en ilginç olanı da bir bütün olarak yaşamı, hatta tüm evreni bir tanrıyla soyutlama becerisi; en iyi bildiği şeyleri dahi homojen bilemeyen insanın soyutlama yapmadan neredeyse gözünde hiçbir şey canlandıramaması.


Ne ulu bir av olmuştu. Karanlığın dibindeki meşaleli mağarada kutlanan sahnelere yeni bir desen ekletecek kadar iyiydi. Ama o daha iyisini yapacaktı. Avda ve koşturmacada kullanılan kırık dökük kelimelerden, kasıtlarının çok ötesinde bir özenle düzdüğü, zihninde çekip çevirip yarattığı cümlelerini mırıldandı ve yürüdü ateşin başına. Yemeyi unuttu yiyenler, dalaşmayı unuttu dalaşanlar, ulu avın ulu hatırasını kelimelerinden dinlediler. Gözlerinde alevin ışıltıları... Hepsi ava gitti. Katılan da katılmayan da gören de görmeyen de. Görenler bile gördüklerinden, yaşayanlar yaşadıklarından daha şanlı yaşadı. O, hikaye anlatıcısıydı. Kelimelerden resim yapan, duvardaki resimlerden daha güzel resimler yapan, kelimeleriyle havaya hikayeler boyayandı. Gözlerin arkasında uyanıklık rüyalarını yaratandı. Taklitçiye takıldı bir an bakışları. Her dinlediğinde taparcasına ezberlerdi söylediklerini. Sonra kendisi yokken ateş başında, ezberden söyleyip dururdu cümlelerini. İçi bir an kasıldı, şu dinleyenler ne güzel dinlerken ne oluyordu bu taklitçiye de ezberliyordu; hırslandı. Yola koyuldu sonra. Düğün dernek kurdukları başka bir klana gitti. Güzel karşıladılar. Hikayelerini duyunca hoşlandılar. Beraber gittikleri avların yeni hikayelerini onun kelimeleriyle duyar oldukça, bağırlarına bastılar anlatıcıyı. Sonra orada da bir taklitçi çıktı, ona da belletti hikaye anlatıcısı, yola koyuldu yine. Kabilesinin yalnız anlatıcısı, korkmadı, sakınmadı taklitçiden, onu kendine ağız yaptı. Bin ağızla ozan oldu yollarda. Klanlarda hikayeleri çınladı. O gün yeteneğinin yansımalarını, araçlarını rekabet gibi görmeden, kıskanmadan onlardan yararlanmayı bilen, onlardan yararlanmayı öğrenen hikaye anlatıcısı, yolda daha çok gelişti. Sözlü olarak ve sözle aktaranlara anlatıp dururken resimlerden evrilen alfabelerle tanıştı. Kabuklardaki, kemiklerdeki, papirüslerdeki, kağıtlardaki yazıları, yazıları çoğaltan yazmanları da kıskanmadı. Yazıyla söyledi, yazıyla sadece çevredeki yakın klanlara değil, başka başka şehirlere, gelecek nesillere de yayıldı söyledikleri. Kalemi kağıdı rakip bilmeyen, onları da kullanarak hikayesini daha genişe ve daha uzağa anlatan o hikayeci, gün geldi tiyatroyu keşfetti, sinemayı keşfetti. Ne oyuncuları, koroyu, yönetmenleri, sinema film rulolarını, salonları, televizyonları rakip bildi, ne de onlardan gocunup yeteneğini kıskandı, sakladı. Hikaye anlatıcısı senarist olmuştu artık, oyun yazarı olmuştu. Gün geldi, teknolojinin bin türlü aracını da görüp heyecanlandı. Söyleyeceğini çeşit çeşit alanlara uygulayacak, yeteneğini daha üst katmanlara zorlayacak yeni yardımcıların, yeni araçların omuzlarında yükseldi. Çizgi romanlar, çizgi filmler, animasyonlar, bilgisayar oyunları yaratıyordu artık. Sosyal medyada karakterler yaratıyor, kitle etkileyicisi olarak tanımlıyordu kendini. Kimi yerlerde iş yönetimi, kimi yerlerde ülke yönetiminde liderlik ediyor; pek çok zaman da liderin dilini, sözünü, yazısını, anlatan ellerini, görüntüsünü besliyordu. Şarkı sözleri ve besteler üretiyor, milyonlarca zihinde dolaşan melodilere döküyordu içini. Bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için: Uçmayı Keşfetmeyenin Çakılacağı Çağ!


Hippokampus, şakak lobunun derinliklerinde limbik sistemin bir parçası olarak yer alan, adını deniz atından alır; zira yapısı deniz atına benzer. En önemli görevi kısa süreli hafızayı uzun süreli kayıtlara dönüştürmektir. Eğer bu bölge çalışmazsa, kişi var olan anda değil, geçmişte yaşamaya başlar; yeni şeyler öğrenme yeteneğini yitirir. Ayrıca ilişkilendirerek öğrenme ve mekan hafızasında da önemlidir. Glukokortikodiler denen ve böbrek üstü bezinden salgılanan stres hormonlarının algılayıcıları beynin diğer bölgelerine göre en fazla hippokampusta bulunur ve bundan dolayı bu bölge uzun süreli stresten en fazla ve kötü etkilenen yerdir. Uzun süreli stres ve depresyon, hippokampusun hacminin hızla küçülmesine neden olur. Sporla aranız nasıl? Aerobik egzersizlerin hippokampusta büyümeye neden olduğu ve hatta yaşlı erişkinlerde hafıza özelliklerini geliştirdiği gösterilmiştir. Yaşlandıkça beynimiz normal olarak küçülür; fakat egzersizin bu küçülmeyi yavaşlattığını biliyoruz. Bir çalışmada 55-80 yaş arası yetişkinlerin haftada üç kez 40 dakikalık yürüyüş yapmaları sonucunda hippokampus boyutlarının anlamlı oranda büyüdüğü gösterilmiştir. Alzheimer hastalığı da öncelikli olarak hippokampus bölgesinden başlar. Hippokampus söz konusu olduğunda, normal işlev için uykunun büyük bir önemi vardır. Uyku düzensizliği ve uyku bozuklukları hippokampusta hücresel bağlantıları bozar ve özellikle hafızaya dair işlemlerde verimin düşmesine neden olur. Alzheimer gibi nörodejeneratif rahatsızlıklarla uyku bozuklukları arasında ilişki olduğunu gösteren çalışmalar da mevcuttur. Neyse ki normal uyku düzenine geçildiğinde hippokampustaki hücresel bağlantılar hızla kendisini yeniler. Unutmadan: Hippokampus, beynimizde en hızlı hücre yenilenmesinin olduğu bölümlerden birisidir. Hippokampusun çalışma prensibi göz önüne alındığında, etkin bir öğrenme ve ezberleme yöntemi kümeleme yöntemidir. Beynimiz, birbirine benzer nesnelerin kümelendiği yığınları daha kolay öğrenir. Bu yüzden telefon numaralarını kümeler halinde yazar ve tekrarlarız. (593 555 6765 gibi bir kümeyi hatırlamak 5935556765 dizisini hatırlamaktan daha kolaydır). Dolayısıyla hippokampus dostu bir çalışmada, konuları belli kümeler halinde yığmak ve birbiri ile ilişkili küçük parçalar halinde çalışmak yardımcı olacaktır. Kısa süreli bellekte bulunan bütün bilgiler tabii ki uzun süreli belleğe aktarılmaz. Bilgileri farklı zenginleştirmelerle kaydetmenin uzun dönemde hatırlamayı kolaylaştırdığını biliyoruz. Mesela drama, tartışma, kafiyeli diziler, şarkılar veya çizimler şeklinde zenginleştirilen bilgilerin uzun dönemde daha iyi hatırlandığı gösterilmiştir. Kafein, hippokampusun aktivasyonunu yavaşlatır. Kahve hızınızı artırabilir, fakat maharetlerinizi artırmaz. Kafeinin soyut ve özet düşünce yeteneğini olumsuz etkilediği, fakat çıktı hızını artıracak şekilde otomatik ve algoritmik zihinsel süreçleri hızlandırdığı çalışmalarla gösterilmiştir. Bir şeyler öğrendikten sonra alınan iki fincan Türk kahvesine eşdeğer kafeinin ise öğrenilmiş bilgilerin daha sonra hatırlanmasını kolaylaştırdığı gösterilmiştir. Bedenimizdeki en önemli kısım olan beyni çözmek ve anlamaya çalışmak bence hayatı, yaşamanın anlamı gibi birçok neden ve nasıl sorusuna kolay cevap bulmamızı sağlıyor. Elinize sağlık, teşekkür ederim çok bilgilendirici bir yazı.


Son dönemlerde özellikle de sosyal medya marifetiyle ortaya çıkan en yaygın zihinsel rahatsızlık, Histerik Hitap Arzusu Bozukluğu. İnsanın zapt edemediği konuşma arzusu karşısında söz dağarcığının son derece kifayetsiz kalması, iletişim bağlamında heves/beceri paritesinin acınası zayıflığı... Bu yetersizliğin insanları düşürdüğü hal ise gerçekten içler acısı. İnsanlardaki iletişim arzusunun bilgi dağarcığı tarafından desteklenememesiyle ortaya çıkan bu coşku bozukluğun en tipik sonucu maalesef küstahlık, yani edepsizce kendinden emin olma hali olarak ortaya çıkıyor. Bilip bilmeden her konuda konuşma cesaretinin haklılık ya da doğruluktan çok daha değerli olduğu bakış açısına dayalı bu Pervasızlık Akımının Roma'dan bu yana insanın yakasını hiç bırakmayan bir illet olduğunu zaten biliyorduk ama son dönemlerde, özellikle de dijital dönüşümden sonra bu pervasızlık maalesef her türlü sosyal medyanın da içine sirayet etti. Bu tür ortamlarda ileri sürülen her kişisel fikir, fikirsiz bir coşkuyla ya benimsendi ya da tepki gördü. Entelektüel birikim yoksunluğunun konuşma iştahı yüksek olan kişilerde neden olduğu bir başka bozukluk da agresiflik olarak gözlemleniyor. Kavramsal yetersizliklerini şiddetli duygu durumlarıyla kapatmaya çalışan, kelimelerden çok ünlemlere, hatta zaman zaman hayvani sayılabilecek nidalara dayalı söylevlerle boy gösteren bu kişiler oluşturacakları etkinin rasyonel olmasını umursamıyorlar bile. Bu insanlar için anlamlı etki zihinsel bir çıktı değil, dinleyicilerinin duygusal zaafları üzerinden oluşan manipülatif bir sonuç. Bu yüzden de onlar için önemli olan diğer insanlara ne söylediklerinden öte, onlara hissettirdikleri şeyler oluyor. Sosyal medya ortamlarında şaka olgusunun bu denli yaygın olmasının nedenlerinden biri de bu içerik yoksunluğu. Nasıl ki küfür kullanımı dilsel beceriksizliği örtmek için en işlevsel yöntemse, içerik yoksunluğunu saklamanın en kısa yolu da kaba saba şaka yapma takıntısı. Bu eğilimin altında da zekadan yoksun şu varsayım var: Bir konuyla ilgili ne kadar bilgisiz olursan ol, o konuyla ilgili şaka yapacak kadar zekiysen eğer, söz söyleme hakkı herkesten önce senindir. Zaten insanlar da öğrenmekten çok eğlenceyle ilgilenir! Tüm bunların yanı sıra, Histerik Hitap Arzusu Bozukluğunun diğer insanların yaşamını zorlaştıran başka yönleri de var. Bu rahatsızlıktan mustarip bireyler ne zamanlama konusunda beceri sahibidirler ne de iletişim nezaketinden haberdardırlar. Onlar için iletişim ihtiyaçlarını gidermek o denli karşı konulmaz bir arzudur ki eyleme geçmek için zaman ya da durum tabuları yoktur. Bu insanlar için özel, tüzel, kişisel, evrensel gibi toplumsal yasalar bir kenara, gece, gündüz, acı, neşe, hatta matem, keder gibi başkalarının kişisel sınırlarının da bir önemi olmaz. Onların söz söyleme arzularını diğer insanların hiçbir duygusal hali susturamaz. Hiçbir mahrem onlar için bir engel sayılmaz. Son olarak şunu da söylemek gerekiyor ki artık mevcut durum bizi Sosyal Medya ve Sosyal Arena ayrımını yapmaya zorluyor. Ve bu yaklaşımla bakıldığında sosyal medya sadece bir iletişim platformudur; oysa sosyal arena sözle değil dille, ölümüne mücadele yeridir. Ve oradaki asıl amaç sadece öteki üretmekten öteye geçmez. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: En dosta bilgi aramadığında bulduğundur!


Belli yaştan sonra anlam arayışına, kendini bulma çabası içine giren şanslı insanlar vardır. Bir işi yaparken ona değer verir, anlam yükler; işini yaşam amacı olarak, hayatına sağlanan enerji/kaynak olarak görür. Genel tabirle işlerini tutku ile yapan insanlardır bunlar ya da anlam arayışı ve yaşam amacından ziyade yani işi/mesleği olmasa bile bir şeyi yaparken tutkulu olurlar, haz duyarlar, keyif alırlar ve eğlenirler. Bu işlere örnek verecek olursak resim yapmak, spor yapmak, bir enstrüman çalmak, seyahat etmek, yemek yapmak veya bir oyun oynamak diyebiliriz. Psikolog Mihaly Csikszentmihalyi bu duruma akış teorisi demektedir. Hatta akış teorisinin uygulama alanları olarak eğitim, müzik, spor, oyun oynama, din ve maneviyat gösterilmektedir. Mihaly Csikszenmihalyi'nin akış teorisinde, kişinin yaptığı iş/aktivite her ne olursa olsun, kişi o işi yaparken enerjisini tam anlamıyla fokuslar ve bütünüyle dahil olarak işi yaptığı süreyi keyifli bir şekilde tamamlar. Pozitif psikolojinin öncülerinden ve ona büyük katkıları olan Mihaly akışı mutluluk bilimi olarak tanımlar. Ben akış teorisinin koşullarını ve mekanizmalarını beynimizde salgılanan dopamin ile bağdaştırıyorum. Nörobilime göre ise mutluluk; dopamin, serotonin ve diğer nörotransmitterler ile oluşur. Beynimize mutluluk hormonu salgılatan en önemli nörotransmitterin dopamin olduğu nörobilimciler tarafından belirtilmektedir. Oyunlaştırmanın dayandığı önemli teorilerden biri olan akış teorisine göre zorluklar ve yeteneklerimiz arasında pozitif yönlü bir ilişki söz konusudur. Akış teorisinin grafiğine göre Şekil 1'de dikey yönlü eksen zorlukları, yatay yönlü eksen yetenekleri ifade eder. Her iki eksen de sıfırdan sonsuza uzanır. Başlangıç noktası sıfırdır yani düşük seviyedeki yetenek ve zorluğu ifade eder. A bölgesi ilgisizlik duygusunun bulunduğu bölgedir. B bölgesine geçtiğimizde yetenek artmış zorluk aynı kalmış olur bu durum yetersizdir ve sıkılma duygusu başlar. O halde zorluk da artmalı. Bu durumda ufak çaplı bir endişeyi ifade eden C bölgesine geliriz ve zorluk arttıkça endişelerimiz artmaktadır. Neredeyse herkes dijital veya fiziki oyun oynamıştır. Oyuna başlarken basit bir seviye ile başlanır, öğrenmek için basit bir formda oynanır oyun ve oyunda ilerledikçe seviyeler zorlaşır. C ve B bölgelerinde motivasyonu elden bırakmadan ilerlemeye devam ettiğimizde sıfırdan sonsuza doğru yetenek düzeyimiz artmaya devam eder. Artık D bölgesinde rahatlamışızdır ve başlangıçtan daha yetenekli hale geliriz tabii ki bu durum daha büyük boyutlu cesaret ve savaş gerektirir. Büyük bir savaşa girişeceksek adrenalin artar kaygılarımız da büyür. E bölgesinde karşılık bulan bu büyük kaygılarımız ve yaşadığımız stres ile yeteneklerimiz yine artış gösterirse G bölgesine geçiş yapmaya hak kazanırız. G bölgesi canlandığımız, uyarıldığımız yerdir aynı zamanda daha büyük zorlukların da bizi beklediği yerdir. Zorluk arttıysa yetenek de artmalıdır artık. G'den H'ye yani akışa geçiş, bir miktar daha yetenek artışı ile artık kolaydır. F noktası kontrolün bizde olduğu rahat bir alandır. Bu bölgeden de akışa geçmek mümkün ancak bu durumda yetenek yerine zorluk derecesini arttırmamız gerekecektir. Şekil 1. TED Talk (2004), Mihaly Csikszentmihaly: Akış üzerine isimli sunumundan alınmış ve bu anlatıyı destekleyecek şekilde değiştirilmiştir. Akışın içinde kalmanın zorlukları vardır ve bu durum zorluk ve yeteneğin arasındaki dengesizlikten kaynaklanıp ilgisizlik, sıkılma ve kaygı oluşturur. Şekil 1'deki C ve E bölgelerinde stres yani kaygı, korku gibi duygular yaşarız demiştik. Buralarda yaşanan stresi doğru kontrol ettiğimizde akışa geçmek kaçınılmazdır. C ve E bölgelerinde beynimizde olanları şu şekilde açıklayabiliriz: C bölgesinde yaşadığımız ilk tedirginlikte beyinden böbrek üstü bezlerine adrenalin, noradrenalin ve kortizol gibi önemli hormonlar salgılanmaya başlar. Adrenalin kalp atışımızı hızlandırır, kortizol ise hücrelerde depolanmış olan glukozu kan akışına katar. Tedirginlik veya korku hissettiğimiz anda ya savaşacağız; yani akış kanalına girebilmek için artan zorluğu yetenek artışı ile karşılayıp bu durumla başa çıkmaya çalışacağız ya da sıvışacağız ki bu durumda kaygı baş gösterecek ve yaptığımız işi bırakarak deneyimimizi C bölgesinde bırakmış olacağız. Beynimizin stres cevabı olan savaşmak ya da kaçmak söz konusu olduğunda bize gereken enerjiyi de kana karışan glukoz sağlar. Vücudumuzdaki doğal bir fizyolojik tepki olan stresi doğru yönetirsek yani akışta kalmak için mücadeleyi sürdürürsek E bölgesinde yeni bir stres yaşarken zorlanmadan yeteneklerimizi de geliştirebiliriz; akışa da geçebiliriz. Aslında stresi doğru yönetmek bizi akışa sürükleyeceği gibi beyin sağlığımızı da olumlu etkileyecektir. Bellek, öğrenme ve yön bulmadan sorumlu olan bölge hippokampus, beynimizdeki stres kanallarını kontrol etme gücüne sahiptir. Bu nedenle kaygı anında salgılanan kortizol vücuttaki seviyesi gereğinden fazla arttığında- hippokampustaki iletişimi azaltır, hippokampusun stres kanallarındaki kontrolünü azaltır ve stresin yoğunluğunu olması gerekenden fazla hissetmemize neden olur. Kortizol artışı ne yazık ki başka bir bölgeyi daha olumsuz etkiler: Prefrontal korteks... Beynimizin karar alma, yargılama, konsantrasyon ve sosyal iletişiminden sorumlu bu alana kortizolün olumsuz etkisi ise prefrontal korteksteki sinaptik bağlantıları yok ederek ve bu bölgeyi küçültmesidir. Tabii bunlar kronikleşen stresle yaşanır. Akışa geçmek yaşamımızdaki stresi azaltır diyebiliriz. İşini tutkuyla yapan ya da harika bir hobiye sahip tanıdıklarınız varsa bunu siz de gözlemlemişsinizdir muhtemelen. Akışı tatmış, bu hazzı yaşamış insanlardan biri de benim. Bende bunu oyunlaştırma sağladı... Oyunlaştırmayı yeni yeni öğrenirken beynimde acayip bir sinaps haritası oluştu yani nöronlarım arasında bir sürü yeni bağlantı oluştu. Beynim, hayatım boyunca edindiğim tüm bilgilerde bir oyunlaştırma süreci, oyunlaştırma yöntemi ve oyunlaştırma yaklaşımı aramaya başladı. Belki anlam arayışındaki insanlar da yakaladıkları sinaptik bağlantılarını takip edebildikleri için o arayış yoluna girebiliyorlardır. Akış bu hayattaki oyuncu kimliğimizin motivasyonunu artıracaktır. Dopamin beynimizdeki nucleus accumbens adlı ödül merkezini uyardığında Akış teorisinin koşulları sağlanmış demektir. Salgıladığımız dopamin de adrenalin de motivasyonumuzu arttırıp bizi canlandırabilir, yeteneklerimizi geliştirmemize katkı sağlayabilir. Oyunlaştırmada oyuncu, beyniyle iş birliği içine girerse motivasyonunu kaybetmeyecektir. Karaismailoğlu, Serkan, ''Mutluluğa Bağımlı Mıyız?'', Erişim: 7 Eylül 2021, https://www.youtube.com/watch?v=IbMz3z7qKD8&ab_channel=ortapia . Karaismailoğlu, Serkan, ''Stres Beynimize Ne Yapar?'', Erişim: 9 Eylül 2021, https://www.youtube.com/watch?v=gozHjI75s44&t=6s&ab_channel=ortapia . Taybaş, Çağlayan, ''Hipokampüs Nedir, Beyinde Hangi Görevlerden Sorumludur?'', Erişim: 10 Eylül 2021, https://sinirbilim.org/hipokampus/ . TED Talk, ''Mihaly Csikszenmihalyi: Akış Üzerine'', Erişim: 8 Eylül 2021, https://www.ted.com/talks/mihaly_csikszentmihalyi_flow_the_secret_to_happiness/transcript?language=tr . Vikipedi, ''Akış '', Erişim: 8 Eylül 2021, https://tr.wikipedia.org/wiki/Ak%C4%B1%C5%9F_ . Vikipedi, ''Pozitif Psikoloji'', Erişim: 10 Eylül 2021, https://tr.wikipedia.org/wiki/Pozitif_psikoloji . Vikipedi, ''Sinaps'', Erişim: 8 Eylül 2021, https://tr.wikipedia.org/wiki/Sinaps . Vikipedi, ''Sinirbilim'', Erişim: 10 Eylül 2021, https://tr.wikipedia.org/wiki/Sinirbilim . Yılmaz, Ercan Altuğ, (2015), Oyunlaştırma, Birinci Baskı, Abaküs Yayınları, İstanbul, 383s.


İnsanı tanımlamak için kullandığımız Homo sapiens ifadesindeki Latince sapere kelimesinin ilk anlamı sanılanın aksine bilmek değil, tatmak. Dolayısıyla Homo sapiens aslında tadan insan demek! Tatmak deyince aklınıza dilimizle gerçekleştirdiğimiz duyu eylemi gelmesin. En geniş anlamıyla tatmak, muhtelif duyular yoluyla deneyimlemek yani duyumsamak demek. Muzun, davul çalmanın ya da geometri problemi çözmenin tadını hiç muz yememiş, davul çalmayı denememiş ya da geometri problemi çözmemiş bir insana nasıl anlatabilirsiniz? Bunların ve tecrübe ettiğimiz diğer şeylerin tadını anlatamayız, tadarak edindiğimiz bilgileri sözel yolla aktaramayız çünkü bazı şeyler ancak tadarak bilinir. Hayatta en iyi bildiğimiz şeyler bizzat tecrübe ettiklerimizdir. Türkiyeli olmayı bilirim, kadın olmayı, anne olmayı, genç olmayı bilirim; çünkü bunları tecrübe ettim. Fakat Kanadalı olmayı ya da baba olmayı bilmem, bu durumları ancak tahayyül edebilirim fakat bu bana bilgi vermez. Bir şeyi bilmek mi istiyorsunuz, o halde o şey olun! Aşk acısını çeken bilir! demişti sırılsıklam aşık bir dostum. Celaleddin Rumi ise kendisine aşkı soranlara sofistike bir yanıt verdi: Ben ol da bil! Aşkın ne olduğunu öğrenmek istiyorsanız aşık olmalısınız hatta aşk olmalısınız! Rumi aşkın kendisi olduğunu ifade ediyordu ona aşkı soranlara. Mistik öğretilerde bilmenin yolu olmaktır. Eğer Tanrı'yı bilmek istiyorsanız benliğinizden sıyrılarak o olmalısınız; yani bir şeyi bilmek istiyorsanız o şeyin kendisi olmalısınız. Buradaki bilgi ancak tecrübe ederek, bizzat yaşayarak edinilen bir bilgi. Dil ile tatma duyularını geliştirmiş, tat alma uzmanı olan gurmeler, geniş anlamda tadan insan olmak için örnek almamız gereken kişiler. Tattıkları yiyeceklerin kalitesini hemen anlayan zevk sahibi gurmelerin yemekleri tadarken yaptığını, bir bütün olarak hayatı tadarken yani yaşarken yapabilmek bizi zevkten dört köşeye çevirebilir. Hayattan tat almayı öğrenirsek, Homo sapiens'liğimizin hakkını vereceğiz. Dilimizdeki zevk kelimesi Arapçada tat demek. Sanattan anlayan, güzellikleri tespit ve takdir edebilen insanlar için zevk sahibi tabirini kullanırız. Yani hayata dair tadı tuzu olan kişi... Hayattan tat almayı öğrenirsek, yaşadıklarımızı bir gurme gibi tadına vararak deneyimlersek, Homo sapiens'liğimizin hakkını vereceğiz. Öyle görünüyor ki biz bu hayata tatmaya geldik; acı, tatlı, ekşi, umami her şeyi tatmaya geldik. Hatta ölüm bile tadılan bir şey ve üstelik düşünsenize, yalnızca bir kez tadına bakabileceğimiz bir şey! Wawwww yok böyle bişey bence Ölürken tadına varalım . Ölüm böyle güzel mi anlatılır . Tüm korkuların altında yatan ve hayatımızı kabusa çeviren ölüm korkusunu yok edebilecek güçte bir cümle . Bı kere daha hayran oldum aklına fikrine iyiki varsın Ceren Hanım . Ağızların tadını bozan ölümü sıkça hatirlayin. Hadisi serifi geldi aklima. Ölümü hatırlayın, ölümlü olduğunuzu, sonlu oldugunuzu, burdan göçüp gideceğinizi... insan bu hali sık sık yaşasa sanirim kötülük yapamaz hale gelir.


Hormonların Gücü Adına; Güç Bizde Artık! 80'li yıllara damga vuran He-Man ve Kainatın Hakimleri çizgi filmini bilenler, Prens Adam'ın kılıcını çekip He-Man karakterine dönüşürken söylediği ve hafızalarımıza yer eden Gölgelerin gücü adına, güç bende artık! sözünü de eminim hatırlarlar. Cesur, savaşçı kahramanımız pek çok erdemi de içinde barındırarak kainata nam salmış ve başardıklarıyla kendi hayatında tatmin duygusunu iliklerine kadar hissetmiştir. O, geçmişten günümüze görüp görebileceğimiz kahramanların en heybetlilerinden sayılmaya devam ederken ben, her birimizin kendi hayatlarında birer süper kahraman olabileceğine yürekten inanıyorum. Gelin isterseniz öncelikle kahraman ne anlama geliyormuş, bir bakalım. Farsçadan dilimize geçmiş kahraman sözcüğünün kökeni İran mitolojisine dayanmaktadır. Kahraman sözcüğünün geçtiği yazılı ilk kaynak ise Seydi Ali Reis'in 1557 yılında yazdığı Mir'atü'l-Memalik eseridir ki orada kahraman, yiğit anlamında kullanılmıştır. Güçlü, yürekli, mert sözcükleriyle anlamdaşlık taşıyan bu sözcük; hepimizin içindeki gücü keşfetmesinin mümkün olduğuna dair inancımla yeterli emeği ve gayreti gösteren herkesin, hepimizin sahip olacağı bir sıfat haline dönüşmektedir benim gözümde. He-Man karakterinin kahramanlığından yola çıkarken İngilizce human kelimesi geliveriyor aklıma ilk olarak. Dilimizdeki insan, beşer sözcüklerinin karşılığı olan human, cinsiyetler üstü duruşuyla He-Man'den bile daha güzel tınlıyor kulağımda. Prens Adam'ın kendi gezegenini koruduğu gibi kadın-erkek demeden hepimizin yaşadığımız dünyayı korumamız gerektiğine ve her birimizin içinden birer kahraman çıkabileceğine dair inancım üzerine düşünelim istiyorum. Sinan Canan'ın mutluluğa dair ifadeleri her zaman içimi aydınlatır. Üstad, pozitif psikolojide ve tasavvufta da önemli yeri olan kendinden memnun ve razı olma durumunun mutluluk ile doğrudan ilişkisine değinir. Her ne kadar bunun çok kolay elde edilemeyeceğine vurgu yapsa da oldukça güçlü ve gerçek bir yaşam amacına, mana hikayesine sahip olmanın; tüm bunlarla birlikte kişinin kendi sınırlarını zorlamasının, aşmaya çalışmasının bunu başarmasında önemli rol oynadığından bahseder. Edebiyat ve sinema tarihindeki kahramanları düşündüğümde hiçbir kahramanın mutsuz, umutsuz, boş vermiş ya da pes etmiş bir ruh halinde olmadığını anımsıyorum kolayca. Dünyayı istila eden, yok etmeye çalışan türlü kötülerle, kötülüklerle savaşan bu süper kahramanlar bir an olsun mutsuzluğun ya da umutsuzluğun pençesine düşselerdi dünyanın hali nice olurdu; tahmin etmek hiç de zor değil. Onlar birer hikaye kahramanı, film karakteri deyip geçmezsek kendi hayatlarımıza ayna olabilecek hakikatleri keşfedebiliriz. Hal böyle olunca kişinin bir kahramana dönüşmesi için önce kendinden razı olması, diğer bir deyişle mutlu, umutlu olması gerektiğini anlayabiliriz. Prof. Dr. Türker Baş'ın Joy.Ology The Chemistry of Happiness adlı kitabını okuduğumda, Prof. Dr. Sinan Canan'dan edindiğim bilgilerin ne denli kıymetli olduğunu ve yaşadığım dünyadaki gerçek kahramanların neleri, nasıl başardıklarını daha iyi anladım. İş eninde sonunda nörobilime, beyne, daha geniş ifadeyle bilime dayanıyordu. Konunun uzmanı olmak şöyle dursun, bilgi dağarcığımın bir okyanustaki su zerresinden ibaret olduğunun bilincindeyim. Ne var ki bu yazıyı yazmama sebep olan ve araştırırken bile mutluluğumu kat be kat artıran oksitosin hormonundan bahsetmeden edemeyeceğim. Yalnız beyinde değil kalpte de sentezlendiği ve salgılandığı bilinen bu mucizevi hormon; güven, yardımlaşma, sadakat gibi nice olumlu duygu ve eyleme öncülük etmektedir. İnsana mutluluk aşılayan hormonlar arasında en masumu olan ve mutluluğu sürdürülebilir hale getiren oksitosin; yardımlaşma, paylaşma, güven ile de artarak salgılanmaya devam ediyor. Daha çok oksitosin salgılayarak hem daha mutlu oluyoruz hem de kendimiz başta olmak üzere dünyamıza daha büyük fayda sağlama şansı elde ediyoruz. İçimizdeki kahraman bize sesleniyor. Tahminimizden çok daha yakın ve ulaşılması çok daha kolay bir yerden. Beynimiz ve kalbimiz güçlerini birleştiriyor ve oksitosin ile her birimiz birer kahraman olabiliyoruz. Kısacası Gölgelerin gücü adına, güç bende artık! diyen He-Man'den Hormonların gücü adına, güç bizde artık! diyebilen humana evriliyoruz.


Dünyada canlılığın nasıl oluştuğuna dair birçok teori, yaklaşım, inanç ve mitolojik anlatıyla donanmış durumdayız. Bilim insanları, filozoflar, kanaat önderleri, yahut bunların dışında kalan neredeyse tüm insanlar mutlaka bir fikre sahip; ama aslında neler olup bittiğini hiçbirimiz bilmiyoruz. Hatta şu anda uzmanlar dahi canlılık nedir? sorusuna tatmin edici bir cevap bulmakta zorlanıyor. Durumumuzun uzunca bir süre de böyle gideceği aşikar gibi gözüküyor. Bütün bu verilerden bağımsız olarak kişisel bir zihin deneyi yaptığımızda canlılığın bildiğimiz özelliklerinin dışında, fiziksel bir sınırla evrenin geri kalan cansız bölümünden ayrılmış olması gerekiyormuş gibi görünür. Canlı dediğimiz bu şey ister tek bir hücre olsun, ister insan gibi çok karmaşık bir organizma, canlıyı dış dünyadan kesin bir sınırla ayıran bir arayüz tüm kainatı ikiye ayırıyor gibi hissederiz: Ben ve Kainat. Mikroorganizmanın hücre zarı, böceğin kitin kabuğu, bitkinin selüloz hücre duvarı, insanın cildi; her biri köken ve yapı olarak birbirinden çok uzak olsalar da temel işlevi aslında benzerdir: Canlı bedeni belirgin sınırlarla evrenin geri kalanından ayırmak. Canlı bedenler her ne kadar diğer nesnelerden keskin sınırlarla ayrılsalar da, fizik dünyanın kuralları ve sunduğu kaynaklarla iletişim halinde olması da gerekir. Bu noktadan sonra, oluşturduğu sınır önemli bir görev üstlenir: Evrenin geri kalan kısmından veriler toplayarak sınırlarının içinde kalan evren parçası içinde düzeni sağlamak. Covid-19 salgını bize küresel ölçekte belirsizliği yaşatan en önemli ortak derdimiz oldu. Böyle durumlarda geleceğe dair planlar yapmak, öngörülebilir bir dünya oluşturmak gittikçe zorlaşır. İnsan zihni bu tip belirsizlik süreçlerinde çoğu zaman endişe, öfke, umutsuzluk gibi negatif tepkiler üretir. Ama bazılarımızda yeni dünyanın cesur insanı olabilme yolunda adımlar atmayı kolaylaştıran bir katalizör gibi işlev görür. Aslında hepimiz, endişe ile umut arasındaki farkı yaratmada önemli olabilecek bir bakış açısı farklılığının arayışı içerisindeyiz. Modern hayatın dayattığı yaşam şeklimiz, bireysel düzeyde dış evrenimizden veri toplayan duyularımıza çok fazla görev yükler gibidir. Ancak beynimiz eş zamanlı olarak çok daha fazla veriyi bedenin içinden toplamakla, değerlendirmekle ve bize anlayabileceğimiz biçimlerde raporlamakla meşguldür. Bu raporlar kimi zaman açlık, yorgunluk gibi fiziki şartlara bağlı sonuçlarına, kimi zaman da endişe, stres gibi zihinsel çıktılara dairdir. Dış evrenden gelen verilere fazla odaklı bir yaşam sürerken, içimizdeki denge kaybı mesajlarını sıklıkla gözden kaçırabiliyoruz. Stres, kaygı gibi duygulardan kaçınmanın zor olduğu zamanlarda, belirli bir duygusal istikrar ve farkındalık uygulamalarının bu tip olumsuz duygusal sonuçlarla yüzleşmemizde yardımcı olabileceğini öne süren yeni bir çalışmaya göz atacağız. Fransa'daki Clermont Auvergne Üniversitesi'nden Catherine Juneau ve meslektaşları, farkındalık temelli meditasyon uygulamasının, sakinliği, zor durumlar karşısında bile sakin ve dengeli bir zihin durumunu sürdürme becerisini nasıl etkilediğini incelemişler. Çok az meditasyon deneyimine sahip seksen dokuz üniversite öğrencisi beden taraması meditasyonu, nefes meditasyonu ve şiir dinleme gruplarına ayrılmış. Tüm katılımcılar bir hafta boyunca evde her gün verilen pratikleri yaptıktan sonra 30 dakikalık bir seans için laboratuvara çağrılmışlar. Uygulamadan hemen önce ve sonunda anketleri tamamlayan öğrenciler bu kısa egzersizde bile, vücut taraması meditasyonun insanları daha dengeli bir ruh haline soktuğunu ve stres altında daha sakin kalabildiklerini belirtmişler. Nefes egzersizi ve şiir dinleme gruplarında ise aynı sonuçlar görülmemiş. Farkındalık veya duygusal istikrar pratiklerinin ayrılmaz bir parçası olan vücut tarama tekniği genel olarak vücudumuzun farkına varmak, içten gelen sinyallerimizi anlamak için bir kapı aralama çalışmasıdır. Yoğun ve stres yüklü bir günün içinde bir yerlerde, durup sadece nefesimize odaklanarak, zihnen vücudumuzu taramak, gelen endişe, kaygı, öfke gibi olumsuz; veya neşe, sevinç, huzur gibi olumlu raporlara kulak vermek, iç evrenimizin mesajlarını daha iyi anlama becerilerimizi geliştirebiliyor. Artık bilimsel çalışmalara daha sık konu olan duygusal istikrar, meditasyon gibi konular, hem kadim geleneklerimizde gelen önerileri daha iyi anlamamızı hem de üç buçuk milyar yıllık Ar-Ge'nin ürünü olan unutulmuş ayarlarımızla temasa geçmemizin zahmetsiz ve iyileştirici bir yolu gibi görünüyor. Bir kez daha hatırlatmakta fayda var: Bilgi iyidir, faydalıdır ve güçtür. Ama en güçlü bilgi, insanın kendisiyle ilişkisini ve kendisini dönüştürebilen bilgidir. Bu da o bilgiyi kendi içimizde uygulama cesaretiyle mümkün olur.


Bu yazıda, Kpop kültürünün, ergenlerin psikososyal gelişiminde oluşturduğu etkilerden bahsedilecektir. GZTnin Ağustos ayındaki haberine göre, Güney Kore'ye gitmek için evden kaçan üç kız çocuğu, günler sonra bulunmuş. Güney Kore'de ne var ki, gençleri bu derece içine çekiyor? Ya da durum Güney Kore'den mi ibaret, yoksa daha derin bir mesele mi var? Bu aslında, hayran kültürünün ergenlerin davranışlarında oluşturduğu bir etki. Peki fandom nedir? Fandom, popüler kültüre dair bir kitap, film serisi, TV şovu ya da müzik grubunun takipçisi olan fanların bir araya gelmesiyle oluşan gruptur. Yalnızca global eğlence endüstrisinde büyük yer edinmekle kalmayıp, toplumsal meselelerle de yakından ilgilenen kpop gruplarına mensup özellikle genç fanlar, bu gruplardaki bireyleri iyilik elçisi gördüklerinden, idolize ediyorlar. İdolleştirmenin aşırı davranışları tetiklemesi, gençlerde o kadar yaygın halde ki, Psikoloji literatüründe idole tapma olarak yer edinmiş. Örneğin bazı çalışmalar, fanlardaki obsesif davranışların ciddileşmesi durumunda, idolize ettikleri ünlülere tapma derecesine geldiklerini ve bunun hayat kalitelerini düşürdüğünü gösteriyor. Ünlüleri aşırı idolize eden bireylerde vücut algı bozukluğu, depresyon, kimlik algısında bozukluk, stalklama davranışı ve alışveriş bağımlılığı gözlemlenmiş. (Sansone & Sansone, 2014.) Örneğin Kore'deki kız gruplarına bakıldığında, hepsinden belli bir güzellik standardına uyması, düşük kilolarda kalabilmek için ise çok ciddi diyetler yapıp uzun saatler egzersiz yapmaları bekleniyor. Özellikle kız Kpop gruplarının fanı olan genç kızlarda vücut algı bozukluğu ya da yeme bozukluğu riski daha yüksek görülüyor. Alışveriş bağımlılığı meselesinde ise, her bir kpop grubu, kendi albümlerinin yanı sıra pek çok markayla işbirliği yapıp kendi ürünlerini çıkarıyorlar. İdollerine destek olmak isteyen fanlar ise, devamlı piyasaya sürülen bu ürünleri alma yarışına giriyorlar. Çünkü en sadık olabilen fan, onlar için gruplarını maddi-manevi en çok destekleyebilen fan oluyor. Fanlığın aşırıya gitmesi oldukça olumsuz psikolojik etkilere zemin hazırlıyor. Güney Kore'de, obsesif davranışlar gösteren bazı fanlarda kendi kanıyla yazılmış mektupları idollerine gönderme, ünlüleri evine kadar stalklama gibi aşırı davranışlar görülüyor, hatta literatüre sasaeng fan olarak geçiyor. (Parasocial Relationships: the Toxic Origins of Sasaeng Culture, 2019.) Fanların, idolleriyle parasosyal bir ilişkisi olabileceğini söyleyen Qing, bu ilişkinin üç derecesi olduğunu, ilk derecenin daha eğlence düzeyinde olup, idolünün yaptığı işleri sevip takdir etmesi, bu işlerle alakalı içerik oluşturması sebebiyle faydalı bir süreç olduğunu öne sürüyor. İkinci seviyede, fanlar idolleriyle derin ve kişisel bir duygusal bağı olduklarına inanıyorlar ve bu sebeple zamanlarının çoğunu bu kişileri takip etmeye ayırıyorlar. Son seviye ise borderline ve daha patolojik seviye olan, sasaeng fanlığa zemin hazırlayan seviye: Bu seviyede fanlar, idolleriyle hayali bir dünya kuruyor, kontrol edilemeyen davranışlar sergiliyorlar ve idollerinden bir karşılık bulamayınca agresifleşebiliyorlar. Ancak bu seviye, idollere tapma, obsesyon gibi psikolojik rahatsızlıklar ile ilişkili olabileceğinden, kendini her fan olarak tanımlayan gencin bu seviyeye ulaşacağını iddia etmek doğru olmaz. Peki fanların bu obsesif davranışlarının sorumlusu ya da suçlusu kpop kültürü mü? Kpop ve fandom kültürünü suçlamak; bu kültüre ilgi duyan kişileri yargılamak ya da ötekileştirmek doğru olmaz. Bir kültüre ilgi duymak, müziğini, yemeklerini sevmek ve dilini öğrenmek kişisel gelişimi olumlu etkileyebilir. Ancak ergenlik döneminde bireyler kimlik arayışına girdiğinden grup aidiyetine ihtiyaç duyuyorlar. Kpop grupları da onlara bu aidiyetten daha fazlasını sunuyor. Kore idolleri ve fanları arasındaki bağ bir aile bağı gibi. Ünlüler fanlarına her daim sadık olduklarını, onları her koşulda seveceklerini söylüyorlar. Hatta imza günleri gibi organizasyonlarda ünlülerle fanların yakın irtibatına fan service deniyor, yani hayran hizmeti. Dolayısıyla, idoller ve fanlar arasında bu bağın oluşmasına sebep olan yalnız fanların yaklaşımı değil, öncelikle eğlence endüstrisinin yapısı, idollerin davranışları ve fanlar arasında oluşan bu sinerjidir. Bazı ebeveynler, çocuklarının hayranlık davranışlarını anlamlandıramadığı gibi azarlayıp ötekileştiriyorlar. Takip ettiği, hayran olduğu ünlüden pozitif karşılık bulan fakat ailesiyle ve çevresiyle iletişim kuramayan, bağları zayıf bazı ergenler tamamen kendini kapatabiliyor. Sonuç olarak, maalesef yazının başında bahsedildiği gibi, çocuk ve ergen fanlar, idolüne ulaşmak adına Güney Kore'ye gitmek için evden kaçmaya yelteniyor. Peki bu durum nasıl önlenebilir? Öncelikle, ebeveynler bu ilginin kaynağını çocuğuyla sağlıklı bir iletişim kurarak keşfetmeli. Örneğin çocuğuyla beraber şarkıları dinlemek ya da dizileri izlemek, beraber bir aktivite yapmak, yargılayıcı olmaktan kaçınıp çocuğunun bu içeriklere dair tepkilerini gözlemlemek daha sağlıklı olabilir. Ergenlikteki bu heves, geçici olabildiğinden, bu davranışlar aşırı derecede gözlemlenmiyorsa, zaten ileride kendiliğinden normale dönebilir. Ancak bahsedilen obsesif davranışlardan herhangi biri varsa ve çocuk iletişime kapalıysa çocuk ve ergen psikoloğuna danışmak faydalı olacaktır. Tamamen o fan grubuna bağlanan ve bu yapının kendi içinde hiyerarşik düzen oluşturan türleri de akran zorbalığına neden olabiliyorlar, birçok örneği hem ülkemizde hem de Kore'de görülmektedir. Bence biraz sosyal aidiyet hissetmemenin verdiği boşluğu doldurma çabasının üst versiyonu bu sıralanan 2. ve 3. basamaktaki fan grubu. Aslında konu farklı da olsa benzer davranış bozuklukları ve biçimleri çoğu fan grubunda görülübiliyor. Kpop özellikle Z kuşağının kucağına bırakılan renkli, hareketli ve farklı görünen buna rağmen çok 'bizden' olan güzelce paketlenmiş bir hipnotik oyuncak. Bana bu nedenle Halyu gibi rüzgarın kasırgaya dönüşümü mantıklı geliyor.


- Each of us has to deal with countless problems. - We are hesitant in an abundance of choices. - Despite the abundance we suffer more than any time in human history - The technology designed to connect us is progressively tearing us apart - Our cities and technologies that we built to feel safe, almost made us paranoid. - With an unimaginable ocean of information at our fingertips, we could not think or know. - We have the most abundant news sources and means of communication but we are being deceived the most. - When we say we'll make time, we're wasting our time - Truth is replaced by loud claims and mediatic faces - While our access to knowledge has increased dizzyingly, we have lost our meaning - Every step we take in pursuit of happiness creates regret and despair - Those who promise us health exploit our health, those who promise news exploit our curiosity, those who promise happiness exploit our hopes, those who promise youth exploit our lives. - Our possibilities are almost endless; but we cannot find our direction ... We harm not only ourselves, but also nature. There is no other living creature that can harm nature in the way we do. - - - The only creature in this world that is not dependent exclusively on any ecosystem or any habitat. - Nothing... In fact, as I have often claimed: If you remove man from this world, only heaven remains. On the other hand, I think human beings cannot be reduced only to biological functions. We have many features that enable us to produce magnificent meanings, make amazing inventions, do the unthinkable and it seems like we are designed to tackle the impossible. Those who know thyselves know the lord! If you do not know yourself, Our job is to know. Living is enough for other creatures, but we want to know. We seek meaning, if we cannot find it, we create meaning. For thousands of years, we have used every means to know. Logic, philosophy, art, thought, beliefs, traditions... All were means of knowing. But the youngest of these and the most popular nowadays is undoubtedly science and the scientific method. Science is the best way to explain the universe we can observe; there is no doubt about it. Scientists constantly ask questions, collect evidence, test their hypotheses, and come up with theories accordingly. Theories are the highest levels of explanation in science. Everyone knows that when we let something down hite falls to the ground; but it takes Isaac Newton to establish the theory of gravity. Electric current strikes us all, everyone sees its effects; But when someone named James Maxwell comes out and comes up with a theory that explains this, it becomes a tool that we can understand. Quantum theory, chaos theory, string theory, big bang theory, evolutionary theory... These are just a few of the gigantic steps in our journey to understand the universe and the world. But there is a slight problem with scientific theories. It is very difficult for lay people to understand what these theories actually mean. Because theories are formulated in the language of science and in a way that generally only the scientists can understand. Engineers and practitioners develop technologies and applications from those theories as they are fluent in this language. Theories are tremendous success; but they are always written for scientists and in the language of science. As a biologist, a medical physiologist, a neuroscience researcher, and as a curious student of nature I am delighted to present to you this comprehensive explanation about humankind for anyone who wishes to know more about themselves. IFA is an overarching theory that treats human as a natural but extraordinary result of a 3.5 billion years of natural R&D procedure. It is a comprehensive explanation effort that deals with what kind of being a human is, from its basic biology to its most mysterious mental and spiritual characteristics. It is an inclusive narrative which is born of the courage to combine the latest scientific findings with humans' ancient wisdom. And it is a scientific theory written in a way that everyone can understand and apply. IFA consists of 5 items that can be summarized as movement, nutrition, relationships, stress and pushing the boundaries. In such a chaotic world, in the lap of unpredictable changes, the human generation has been shaped together with all other creatures for millions of years. IFA theory will explain this legacy of our ancestors' neuroevolutionary past and its importance on our everyday lives. It seems that there are no problems, illnesses, troubles or human activities in our lives that are not covered by IFA or that we cannot address within the theory of IFA. Regardless of your job, your age, gender, geographical location, income level, education, beliefs, ideologies, political viewpoints and traditions, there is a very important starting point and a very important awareness for all of us in the theory of IFA. The narrative of IFA is a theory that takes humans as a whole and tries to remind us the codes of living right. In five basic items, it enables us to realize our settings that are the legacy of our history of becoming human. The first article, movement, is about the necessity that our body, mind and emotions should be in motion; and explains the mechanism of problems arising from a sedentary life. The second article is on nutrition. It draws attention to a modern test of human physiology, which has turned hunger into an advantage in the world of scarcity, with the abundance of food in the modern world. This abundance is not just about nutrients. While we are surrounded by an unbearable abundance of knowledge, opportunities, alternatives and thoughts, we can experience great troubles with our limited minds, limited comprehensions and limited stomachs. The third article emphasizes our relationships with other humans and once again underlines the increasing importance of real human connections in the world of virtual relationships. Our social settings, which tightly bind us with others of our species, as a weak and naked individuals, can cause us to be mentally, physically and spiritually injured and sometimes sick in today's digital world. The fourth item is about stress, perhaps the most dominant cause of death for urban people today. This setting aims to explain in a way that we can all understand why we can't stand so much stress and give hints of how we can reduce the tensions caused by the endless troubles of the modern world. Our fifth and final setting aims to remind us of our drive to transcend borders, which constitutes the third volume of the IFA trilogy. This article separates us from perhaps all other living things. As the only living species that has undertaken the challenge of realizing ourselves, human beings can only find happiness and satisfaction by first getting to know themselves and then living the requirements of the self they know. The unique opportunities and constraints offered by the unique circumstances in which we all come into the world, together with our unique biological equipment, make it clear to us that we must have a unique personal adventure that no formula or rule can cover. This life is lived once, and it is much easier to turn it into a magnificent epic than we think in order to do justice to this very, very special gift called life. Crossing borders is our most important weapon that makes human beings human, which we all believe should understand and place at the center of our lives. In short, the IFA narrative is a reminder that aims to redefine the human being in the most comprehensible way with its biology, ecology and psychology and to realize what we have forgotten from the beginning. An innovative and applicable theory that tries to explain the human being holistically in the light of the latest scientific knowledge and ancient human experience. Like all theories, the changes this theory will make in each of our lives will depend on how and to what extent each of us applies this theory to their lives. You may not have met an idea like this before. But remember: IFA tells us almost nothing that we don't know; but it reminds us again and again, in the most understandable way, of the vital facts we forgot. We invite all of you to the invitation of IFA in order to live ourselves and our potential at the highest level, to read life and ourselves in it from a new perspective, and to redefine ourselves from a framework that we have not thought of before. I talked about many areas where people are unique; but there is one more thing. We all actually have a superpower. Being able to imagine and build a future that does not yet exist, namely imagination is the name of this superpower. And being able to dream takes courage for most of us now. Humans Default Settings was formulated for brave people of the new world. For anyone who dares to stop, think, understand himself or herself and people, say I don't know, wonder what's behind the scenes, relearn every moment, get rid of their memories, dream and live their dreams... İFA, which is a personal letter written to you, carries the foundation seeds of a hopeful future and a decent new civilization. May your mind, heart, luck, fortune, path and brain be open to brand new possibilities!


Prof. Dr. Sinan Canan'ın uzun zamandır beklenen İnsanın Fabrika Ayarları başlıklı üçlemesinin ilk iki kitabı raflarda yerini aldı. İlk kitap İFA 1. Kitap: Beden, ikinci kitap ise İFA 2. Kitap: İlişkiler ve Stres başlığıyla meraklılarıyla buluştu. Çıktığı andan beri büyük ilgi gören İFA serisi, Sinan Canan'ın anlatımıyla doğru yaşamanın temel şifrelerini veriyor. Modern dünyada antik ayarlarla hayatta kalmaya çalışan insanoğlunun kendi doğasını anlama yolundaki en önemli basamağının kendini tanıması olduğunu ifade eden Dr Canan, kitabında insanın biyolojik ve psikolojik yapısının temel taşlarını herkesin anlayacağı ve uygulayabileceği şekilde anlatmaya çalıştığını vurguluyor. Dr Canan, kitaplarını Amacım, herkesin kendisinin hekimi, mentörü, yaşam koçu, danışmanı ve lideri olabilmesi aslında. Zira biz beden ve akıl sağlığımızı uzmanlara emanet ettikçe işin içinden gittikçe daha çıkamaz bir hale geliyoruz. Ben de imkanlar nispetinde insanın gerçek doğasına dair bilimsel ve kadim ipuçlarını bir araya getirmeye çalışıyorum. diye anlatıyor. AçıkBeyin eğitim sisteminin temellerini oluşturan İFA anlatısı, yaşamımızın her alanını kapsayan; beslenmeden harekete, ilişkilerimizden stres yönetimine, zihinsel güçlerimizden insana mahsus özelliklerimize kadar her konuyu öykü tadında okuyuculara aktarıyor. AçıkBeyin eğitimleri arasında en temelde yer alan İnsanın Fabrika Ayarları eğitimlerinde ise Dr Canan, katılımcılarla bu temel ayarlarımızın detaylarını paylaşarak, etkileşimli bir ortamda herkesin bunları hayatına nasıl uygulayabileceğine dair kıymetli ipuçlarını paylaşıyor. Seminer, konferans, tam günlük eğitimler ve kamplar formatında gerçekleştirilen İFA eğitimleri hakkında daha fazla bilgi almak için lütfen tıklayınız.


Eğitimde kalıcı bilgi, eğitsel faaliyetlere tüm duyuların katılması ile olur. Beyin temelli öğretim sadece 5 duyuyu uyarmaktan ibaret değildir. Yapılan araştırmalar, insan bedeninde 5 duyudan fazlası olduğunu göstermektedir. Hazırlanan eğitsel programlarda özel çocuklarımızın, faaliyetlere tüm duyuları ile katılmasına dikkat edilmesi önemlidir. Ancak, beyin temelli öğretim, eğitimde sadece duyulara kapı açmakla tamamlanmış sayılmaz. Dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta da beyni oluşturan iki yarı-küredir. Edinilen bilginin yerleşmesi, tecrübe edinimi sürecinde gerçekleşir. Tecrübe edinimi sürecinde bilateral , yani beynin her iki yarısının da uyarıldığı etkinlikler, öğrenmeyi daha da kalıcılaştırır. Öğretim sürecinde, çocuğa özel eğitsel program tasarlarken, sağ ve sol beynin çalışma ilkelerini göz önünde bulundurulması gerekir. Tasarlanan etkinliklerde öncelikli olarak dikkat edilmesi gereken konu budur. Matematik etkinliklerinde müzik kullanmak ya da fen etkinliklerinde sanat faaliyetleri oluşturmak gibi örnekler verilebilir. Çocuğumuza neden sonuç ilişkilerini kullanarak mantık eğitimi verirken, sezgiselliği de eğitime dahil etmek gerekir. Böylelikle analitik becerilerin öğretiminde bütünsellik göz önünde bulundurularak eğitimin kalitesi artırılmış olacaktır.


Yaşlılıkta zeka ve beyin sağlığı, beslenme alışkanlıklarımıza bildiğimizden daha fazla bağlı olabilir. Yapraklı yeşil bitkilerde bulunan lutein pigmenti, yaşlılıkta zihninizin daha parlak olmasını sağlayabilir. Her ne kadar günümüz modern hayat tarzında çoğunlukla aklımıza gelmese de insanoğlunun açık ara en büyük başarısı bilginin korunması ve biriktirebilmesidir. Binlerce yıl doğada çıplak ve korunmasız bedenlerine rağmen toplayıcı-avcı yaşam tarzı ile var olmuş olan insan, bir yaşam süresine sığmayacak tecrübeyi biriktirmeyi keşfederek Dünyanın her yerine yayılmıştır. Geniş bozkır ve savanlarda, her an değişen doğa şartlarında iki şey onları ayakta tuttu gibi görünüyor; Kabilenin yaşlılarının bakımını üstlenmek, yaşlıların geçmiş becerileri ve bilgileri hatırlama gücü. Yaşlı yetişkinler üzerinde yapılan bir çalışma, yapraklı bitkiler içinde bulunan bir pigmentin tüketimini berrak zekanın korunmasıyla, kişinin yaşam boyu edindiği bilgi ve becerileri ileri yaşlarda da kullanabilme yetisiyle ilişkilendiriyor. Lutein insanların diyetle aldığı bitki pigmentlerinden biridir ve öncelikle yediğimiz yeşil yapraklı bitkilerden, brokoli gibi turpgiller familyasının üyelerinden veya yumurta sarısında aldığımız bir maddedir. Lutein ayrıca beyinde birikir, hücre zarlarına gömülür ve muhtemelen sinir hücrelerimizin yapısını koruyucu bir rol de oynar. Daha önceki çalışmalarda, bir kişinin lutein durumunun yaşam boyu bilişsel performansla bağlantılı olduğunu rapor zaten edilmişti. Araştırmalar ayrıca luteinin sağlıklı beyin yaşlanmasında bilişsel işlevin korunmasının altında yatan bilinen beyin bölgelerinin gri maddesinde biriktiğini de gösteriyor. 122 katılımcı üzerinde yapılan yeni bir çalışma, kanında daha yüksek lutein düzeyine sahip katılımcıların zeka testlerini daha iyi puan alma eğiliminde olduklarını gösterdi. Çalışmayı yapan Dr. Zamroziewicz'in sonuçlarına göre, kan serumundaki lutein seviyeleri sadece diyetle yeni alınan luteini yanısıttığını; yaşlı erişkinlerde uzun süreli diyetle lutein alımının ise beyindeki lutein miktarıyla ilişkili olduğunu gösteriyor. Araştırma sonuçları ayrıca, daha yüksek serum lutein düzeyine sahip olanlarda, sağlıklı yaşlanmada korunan bir beyin bölgesi olan parahipokampal kortekste daha kalın gri maddeye sahip olma eğiliminin de varlığını gösteriyor. Yani besinlerle daha daha fazla lutein almak, beynin sağlıklı yaşlanması için önemli bir yardımcı gibi görünüyor. Çalışmadaki diğer analizler, beynin sağ tarafındaki parahipokampal korteksin gri madde hacminin lutein ve berrak zeka arasındaki ilişkiyi açıkladığını da göstermiş durumda. Kısacası; yediklerimiz ömrümüzün sonuna kadar bizi takip etme eğiliminde. Her ne kadar modern yaşam biçimi seçimlerimizi zorlaştırsa da İnsanın Fabrika Ayarlarını bilmek ve anlamaya çalışmak hem sağlıklı bir hayat hem de sürdürülebilir berrak bir zekaya sahip yaşlılık için çok önemli. Antropojik çalışmalar, kadim gelenekler ve modern beslenme bilimi de sağlıklı bir yaşam, sürdürülebilir bir yaşlılık için az yemek, çeşitli yemek, açlık sinyallerini hissedecek kadar düzenli aç kalmak ve tabağımızın %75'ini yapraklı yeşil bitkisel besinlerden oluşturmanın faydalarını değişik vesilelerle hatırlatıyor. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazı sizin için geliyor: Zihninizi Değiştirmek Sandığınızdan Daha Kolay Olabilir!


Dolaylı sonuçları göz ardı edilirse, iletişim hala insan türünün önündeki en büyük tehdit. Üstelik tüm o aşırı sosyalleşme çabalarına rağmen insanoğlunun bilgi ya da düşünce paylaşımında gösterdiği beceriksizlik, sadece kendi türü için değil bu gezegende yaşayan çoğu canlı için de ölümcül bir tehdide dönüşmeye başladı artık. İnsanoğlunun birbirlerinin düşüncesini, niyetini, amacını, ürettikleri bilgilerin içeriğini ve en önemlisi de asıl duygularını birbirlerine iletmekte gösterdikleri zafiyetin sonuçları, sadece toplu halde birbirlerini öldürmek gibi çoktan kabullendiğimiz sınırın ötesine geçti. Belirli bir coğrafyada, belirli sayıda insanın birbirlerine verdiği zarardan çıktı ve tam anlamıyla global bir tehdide dönüşmeye başladı. İletişim, insanoğlunun bireysel yaşam kalitesi için de kapanmaz yara. Zihinsel becerilerinin olduğu kadar duygusal becerilerinin de yerlerde sürünmesinin temelinde o var. Birine dokunmadan onu sevmek nasıl yarım bir eylemse karşındaki kim olursa olsun, konuşmadan biriyle duygusal bağ kurmak da aynı ölçüde yarım bir duygudur. İnsanların birbirleriyle bağ kurma potansiyeli, duygusal iletişim becerileri olmaksızın sadece bir potansiyeldir, o kadar. Yoksa duyguların insana hizmeti, o duyguların varlıklarıyla değil ancak ifadeleriyle hayat bulur. İletişimle ilgili en zor meydan okuma da iletişim üzerine laf etmeye çalışmak aslında. İletişimin konuşma ve dinlemenin çok ötesinde anlamayı sağlayan bir bağ olduğuna, o kanalın bilgiden ziyade anlam taşımak için var olduğuna dair bir dil oluşturmak gerekir. Bir başka deyişle iletişimin iletinin kendisinden çok, insanlar arasında duygusal dinamiklerle çalışan bir sistem olduğunu kabul etmek, iletişim sorunlarının dilsel olduğu kadar -hatta ondan çok daha fazla- bağlam sorunları içerdiğini tarif etmenin bir yolunu bulmak gerekir tehditleri gidermek için. Kısacası insanlar söz konusu olduğunda, öncelikle çift taraflı akışı tarif eden iletişim konusunda bir an önce uzlaşmak çok önemli.


Yaratıcı insanlar diğerlerinden farklı mıdır sorusu bir süredir beyin bilimcilerin de sıklıkla araştırdığı konulardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Her yıl binlerce genç, sanat, bilim ve iletişim alanında yani yaratıcı zekanın çok önemli olduğu alanlarda eğitimler alıyor. Demek ki aslında yaratıcılık ve bilgiyi bir araya getirmek isteyen kişilerin sayısı hiç de az değil. Ancak unutulmamalıdır ki, yaratıcılık hayatın her alanında vardır ve sizin için zor olanı kolaylaştırır, yolu kısaltır ya da şöyle söyleyelim bazen sonuca sizi farklı ve daha keyifli yollardan götürebilir. Her zaman pişirdiğiniz aynı yemeğe bu sefer biraz farklı bir çeşni katmayı denediğinizde, eve her gün gittiğiniz yol yerine başka bir yoldan gitmeyi tercih ettiğinizde, gardrobun önünde ne giysem diye bakınırken o haki pantolon ile bej kazağı birlikte giyip kendi kombininizi yarattığınızda da yaratıcı bir eylem içindesinizdir. Daha önceki deneyimleriniz, gözlemleriniz, zevkiniz, pratikleriniz ve bilgi birikiminizi bir araya getirerek farklı olana hizmet etmiş olursunuz. Elbette bunu bazılarımız müthiş bir doğallık içinde yaparken; bazılarımız için bu süreç biraz daha zahmetli olabilir. Ancak hiç bir zaman imkansız değildir. Aslında daha yaratıcı olup olamayacağımıza ya da ilham perilerinin bize uğrayıp uğramayacağına karar veren çeşitli faktörlerden bahsedilebilir. Bugün sizlere kısaca üç faktörden bahsetmek istiyorum. - Genetik ve Aile Faktörler; Güzel sesinizi ve şarkı söyleme tutkunuzu annenizden mi aldınız? Belki ses rengi benzerliği size biyolojik bir aktarım olarak geçmiştir. Ya da çocukluğunuz boyunca, mutfakta yemek yapan annenizi mutlu bir biçimde şarkı söylerken dinlediniz ve kafanızdaki bu pozitif tablo size şarkı söylemeyi sevdirdi. Yani kültürel bir aktarım ile hayatınıza farkında olmadan bir sanat dalını katmış oldunuz. - Sosyal ve Kültürel Faktörler; Türkiye'de doğup büyüyüp de şu sözleri duymayan var mıdır? Başıma icat çıkarma ya da Sürüden ayrılanı kurt kapar. Maalesef ki sistem ve ekonomik kaygılar bizleri ve ailelerimizi bildik yoldan gitmeye, sigortalı bir işte çalışmaya yani 'bir baltaya sap olabilmeye' yönlendirir. Bazen yeteneklerimiz ya da içgüdülerimizden ziyade lise ya da üniversiteye giriş puanlarımız, cinsiyetimiz, ailemizin, akrabalarımızın ve hatta komşu ya da hemşehrilerimizin etkisiyle bir meslek seçimi yapar ve hayatımız boyunca, kendimize uyumlu olanı bulamamış yalnız bir lego parçası gibi oradan oraya savruluruz. Babasının ailesi hukukçu olduğu için avukat olan, istediği puanı alamadığı için ilgi ve yeteneği ile alakasız bir eğitim almak zorunda kalan, toplumsal baskıya maruz kaldığı için seçimlerinde özgür olamayan bir yığın yetişkinle tanışırız. Sürüden ayrılmamak pahasına hayat boyu sırtında bu uhdenin ağırlığını taşıyan mutsuz insanlara ikinci bir şans verilseydi sizce hayatları nasıl olurdu? Bu sebeple yaratıcı hayal gücünün genetik faktörler kadar yaşadığımız çevre ve kültürel etkiler ile de yakından ilişkili olduğunu kabul etmeliyiz. - Yaşanan Olayları Yorumlama Becerisi; Hepimiz doğduğumuz andan itibaren sayısız konuda olumlu ya da olumsuz tecrübeler ediniriz. Mesela sanatçılar zaman zaman yaşadıkları olumsuz travmalardan süzdükleri anıları eserlerine yansıtırlar. Geçtiğimiz yüzyılın dahi ressamı Picasso, Guernica adlı eserinde İspanya iç savaşını tasvir eder. Sanatçının en politik tablosu olarak kabul edilen bu başyapıt savaşın yıkıcılığını, ölümü ve dehşeti cesurca gözlerimizin önüne serer. Başka bir örnekte Türk pop müziğinin en önemli şarkı sözü yazarlarından Sezen Aksu'nun Yol Arkadaşım isimli şarkısını, uçak kazasında hayatını kaybeden sevgilisinin ardından yazdığı iddia edilmektedir. Yaratıcı kişiler yaşadıkları olaylarla bağ kurabilen, var olan yetenek ve birikimlerini yansıtan hikayelerini bizlerle paylaşabilen kişilerdir. Tecrübelerimiz ya da yaşadığımız travmalar, çoğumuzda derin izler bırakırken bu olayları yorumlama becerisine sahip, iletişim kurabilen ve kendiliğinden gelmesini beklemeden her baktığı detayda ilham gören bazılarımız için ilham kaynağı olmaktadır. - İlham bekleyerek gelmez. - İlham perisi uzlaşıya açıktır, siz ona doğru bir adım attığınızda o da size doğru bir adım yaklaşacaktır. - Herkesin az ya da çok ölçüde yaratıcı olduğu konular vardır. Yaratıcılık bir meslek grubunun, yaşın, cinsiyetin veya eğitim alanının tekelinde değildir. - Gün içinde ilham alabileceğiniz, fikir ve duygu dünyanızı besleyebileceğiniz çok sayıda fırsatla karşılaşırsınız. Yetenekli olarak kabul edilen insanlar bu fırsatları fark edebilen kişilerdir. - Daha yaratıcı olabileceğiniz bir yaşam tarzınız ya da aile, kültür, eğitim geçmişiniz olmayabilir. Böyle durumlarda taşı delip ne pahasına olursa olsun filizlenen o minik çiçeği kendinize örnek alabilirsiniz. Yetenek de böyle bir şeydir, içeride bir yerlerde potansiyeliniz ya da bir ışığınız varsa geç bile olsa kendine bir delik bulup mutlaka gün yüzüne çıkacaktır. - Sanatçı, bilim insanı, mimar, girişimci, kreatif bir pazarlamacı değilseniz bile yaptığınız işe yaratıcılığınızı katmakta her zaman özgürsünüz. Misafirinize servis edeceğiniz kahvenin üzerine serptiğiniz çikolata tozundan, salonun bir köşesinde yetiştirdiğiniz güzelim çiçeklere, mesleğiniz ya da ilgi alanınız ne olursa olsun iyi iletişim kurduğunuz, farklı yoldan gitmeyi tercih ettiğiniz, yaratıcı çözümler ürettiğiniz ve rutinlerin dışına çıkıp risk aldığınız her gün aslında amatör bir sanatçısınızdır. - Kim bilir bugün Beethoven yeniden Ayışığı Sonatı üzerinde çalışıyor olsaydı muhtemelen eserine birkaç küçük dokunuş yapmak isteyebilirdi ya da günün müzik trendlerine uygun yeni bir düzenleme sunabilirdi dinleyicilerine. Yaratıcılık bazen yaptığını bozup tekrar üretmekten korkmamaktır. İşlerin mükemmel olmasını istemek, ilham gelmesini beklemek sizleri büyük bir erteleme döngüsüne sokar. Erteledikçe başlayamazsınız, başlayamadıkça strese girersiniz ve bu stres hayal kurmanıza engel olur. - Bazen stres dostunuz olabilir, yeter ki dozunda olsun; zaman zaman işler çok sıkıştığında, herhangi bir projenin ya da sınavın teslim tarihi çok yaklaştığında adrenalin devreye girer ve sizi daha yaratıcı birine dönüştürebilir . Stresin birazının iyi bir motivasyon olacağı aşikardır ve insanı canlı tutar ancak fazlasına uzun süreyle maruz kalmak totalde olumsuz etkileyecektir. - Farklı ilgi alanlarına sahip olmak, yeni bilgiler öğrenme konusunda iştahlı olmak ve yaştan bağımsız olarak çocuksu merakı bırakmamak daha yaratıcı ve üretken olan kişilerin temel ortak özellikleridir. Bu sebeple sorular sormaya, tek cevapla yetinmemeye, doğadan, insandan, hayvandan, gökyüzünden, farklı fikirlerden, duygulardan feyz almaya devam ettikçe ilham her zaman sizin için orada olacaktır. - İlham için beklediğiniz gün bugündür.


Korkmayın Koronadan bahsetmeyeceğim. Pandeminin hayatımıza soktuğu Maske-Mesafe-Temizlik üçlüsünün sosyal ilişkilerdeki rolünden söz edeceğim. Maskenin bilinen tarihi 11.000 yıl öncesine dayanıyor. Bulunan ilk maskelerin kötü ruhları kovmak için kullanıldığı düşünülüyor. Bazı dini ritüellerde tanrılara benzemek için takılan maskeler de var. Günümüzde ise maske esas itibariyle korunmak, gizlenmek, benzemek ve tabii yanıltmak için kullanılıyor. Sosyal ilişkilerde maske takmamak gerektiğini iddia eden insanları duymuşsunuzdur, onlar samimiyet için kişilerin birbirlerine karşı açık olmaları gerektiğini savunurlar. Ne var ki sosyal hayatta maskesiz dolaşmanız durumunda bir sürü zararlı etkiye açık hale gelirsiniz. Mesela iyi niyetli ve içten bir insansanız olduğunuz gibi görünmeniz halinde etrafınızdaki kötü niyetli kişiler, iyi niyetinizi istismar etmek için sıraya girerler. Ya da samimi bir kadınsanız ataerkil bir toplumda davranışlarınız flörtöz olarak algılanıp hiç istemediğiniz halde türlü talipler edinebilirsiniz. Veyahut duygularını saklayamayan bir çalışansanız patronunuzun gerzek olduğunu düşündüğünüz, yüzünüzden okunduğu anda kesinlikle başınız belaya girer. Çok muhabbet tez ayrılık getirir sözünü bilirsiniz, kimselerle fazla sıkı fıkı olmamak gerektiğini belirtir. Gerçekten de biriyle çok fazla birlikte olduğunuzda sıkılır, bunalırsınız. Üstelik hep aynı kişiyle olmak sizi köreltir ve daraltır. Bu nedenle en yakın ilişkilerde bile ilişkiyi tavsatmayacak sağlıklı bir mesafe iyidir. Halil Cibran mutlu evlilikten bahsederken ev ve kolon örneğini kullanır. Evlilik kurumunun/evin ayakta durabilmesi için eşlerin binanın kolonları gibi belli bir mesafeyi korumaları gerekir, çok yakın ya da uzak olurlarsa yapı çöker ve altında kalırlar. Bu benzetme tüm ilişkiler için geçerli kabul edilebilir. Çocuğunuzla ilişkinizde bile belli bir mesafeyi korumak gerekir. Bu mesafe çocuğa ve tabii size kendinizi gerçekleştirmek için alan sunacak ve böylece daha özgür insanlar olacaksınız. Kendi benliğine sahip çıkan, benimseyeceği değerleri kendisi üreten ve kendini özgürce yaşayabilen bireyler olabilmek için bu mesafe şart. İlişkilerde temizlik nasıl elde edilir? Kirlerden arınarak! İlişkilerin kiri yalan ve hiledir. Yalnızca tarafların dürüst olduğu ilişkiler temiz olabilir ve insanı sağlıklı tutabilir. Sosyal hayat bir vahşi yaşam alanı, yalansa kendimizi korumak için bir araç, bu durumda sosyal ilişkilerimizde nasıl yalansız olabiliriz? dediğinizi duyar gibiyim. Yalansız yaşamın bir ütopya olduğunun farkındayım. Fakat her birimiz, yalanın kişinin doğru bilgi edinme hakkının ihlali olduğu idrakine erişebilirsek daha sağlıklı ilişkiler kurma yolunda dev bir adım atmış oluruz. İnsanlık için çok küçük olan bu adım, birey bazında sonuçları tahmin dahi edilemeyecek bir ahlaki sıçrama yaratabilir. Özetle sağlıklı olmak için zarar görebileceğimiz ortamlarda maske takıp, -herkesle aramıza sosyal mesafe koymasak bile- tüm ilişkilerimizde bireysel alanlarımızı koruyacak kadar bir mesafe bırakalım ve dilimizi yalandan temizleyelim. Zaten virüssüz olan yakınlarımızla beraberken de tüm maskeleri çıkararak gül cemalimizi buna değen insanlara gösterelim. Çünkü onlar bizi ruhsal olarak besleyecek ve sağlıklı kalmamızı sağlayarak özümüzü gürleştirecek kişiler. Hayatınızda böyle insanlar varsa size de onlara da ne mutlu! Not: Bu yazıyı dostlarıma ithaf ediyorum.


Bu sihirli kırmızı indirim etiketleri sizi bir mağazaya çektiğinde, beyniniz diğer her şeyi unutur. İhtiyacım var mı? Pek sayılmaz. İstiyor muyum? Evet. Alışveriş bir nevi uyuşturucuya dönüşür. Tüketici psikolojisi; satışların kim, ne ve niçin olduğu ile ilgilenen ve Black Friday gibi süper satışların neden bu kadar ilgi uyandırdığına ve bu kadar büyük kalabalıklar çektiğine dair bir fikir veren disiplinin bir dalıdır. Aslında oldukça açıktır; insanlar bunu kaçırmak istemezler. Araştırmalar, gelecekte pişmanlık duymanın kararlarımızı verme şeklimizde büyük bir rol oynadığını göstermiştir. Bu aynı zamanda alışverişlerimizi o gün yapıp yapmamamızı da etkiler. Kısa vadede kötü bir sonuca yol açan eylemler için daha fazla pişmanlık duyarız ancak uzun vadeli pişmanlık genellikle yapmadığımız eylemlerle bağlantılıdır. Nöropsikoloji bize Black Friday gibi olayların beyin kimyamız üzerinde ilginç etkileri olduğunu gösteriyor. Sinirbilimci Christian Elger: Beynimizde ödül sistemi adı verilen yapılar var. Bu yapılar aktive edildiğinde, farklı nöron grupları tetiklenir. Bu hoş bir his uyandırır. Ve bu duygu o kadar güçlü ki beynimiz o anda her şeyi unutmaya meyilli olur. Normal fiyatlara kıyasla, 'satış' veya 'anlaşma' gibi kelimeler ödül sistemini çok daha fazla etkinleştirir. Ödül merkezleri aktif olduğunda, beyninizin gerçekten bir şeye ihtiyacınız olup olmadığını düşünmenizi sağlayan bölümleri daha az aktif hale gelir. diyor. Başka bir deyişle, beyniniz size harcamanızı, harcamanızı ve tekrar harcamanızı söylemeye başlar. Bunu telafi etmek için, beynimizde satın almanın gerekli olup olmadığını rasyonelleştirmesi gereken bölgeler vardır. Ancak indirimlerle karşılaşıldığında bu bölge zar zor aktif olur. Gereklilik gibi faktörleri doğru bir şekilde düşünmeden sadece satın alıyoruz. İndirim dönemleri dopamin seviyelerimizi yükseltir ve beynimizdeki ödül merkezlerimizi aydınlatan bir hücum yaratır. Kesintisiz dopamin bizim için iyi değildir ve hatta kumar gibi bağımlılık oluşturmakla ilişkilendirilmiştir. Mağazalar müşterilerini nasıl tetikler? Öncelikle kırmızı satış işaretleriyle. İndirim aslında sadece % 0,01 olsa da, herkes 99,99 liralık bir fiyatın 100 liradan daha çekici olduğunu bilir. Mağaza genelinde normal fiyatların reklamını kapatan kırmızı işaretlerle bir deney yapılmış. Ancak günün sonunda, gerçek bir indirim olmamasına rağmen en çok kırmızı işaretliler satılmıştır. Her numara o kadar açık değildir. Mağazalar da hoş bir atmosfer yarattığı için müzik çaldığında ve kendinizi rahat hissettiğinizde, para harcamanın acısını da önemsemezsiniz. Örneğin fon müziğini ele alalım. Yüksek sesli müziğin satışları azaltmadan süpermarket müşterilerini nasıl hızlandırdığını, düşük tempolu melodilerin ise alışveriş yapanları yavaşlatıp daha fazla satın almalarını sağladığını açıklayan makaleler bulunmaktadır. Bir şarap dükkanındaysanız, Fransız müziği çalarken bir Fransız şişesi ve Alman müziğini duyabiliyorsanız bir Alman şişesi seçmeniz daha olasıdır. İndirim dönemlerindeki izdiham ve ürün kavgalarını hepimiz haberlerde izlemişizdir. Sosyal psikolojide, normalde saldırgan olmayan bireylerin neden aniden saldırgan olmak ve mülke zarar vermek gibi antisosyal davranış gösterdiğini açıklamaya çalışan bir dizi teori vardır. En iyi bilinenlerden biri, büyük bir grubun parçası olduğumuzda, davranışlarımızın daha az görüleceğini düşündüğümüz bireysizleştirme teorisidir. Araştırmacılar, çevrimiçi zorbalıkta da bu olguyu bulmuşlardır. Kim olduğumuzu bilmediğini bildiğimiz takdirde, birine kabadayılık yapma veya kaba davranma olasılığımız daha yüksektir. Peki neden tüm bu indirimli ürünleri satın alıyoruz? Basitçe ucuz oldukları için mi? Evet, ucuz oldukları için. Beynimiz bu durumlarda Fiyatları karşılaştırmaya veya fazla düşünmeye gerek yok! Bir gün işe yarayabilir! şeklinde düşünür. Genel olarak, sınırlı stok üzerinden diğer müşterilerle rekabet etmek zorunda olduğunuzu hissettiğinizde daha az çekingen hissedebilir ve daha agresif olabilirsiniz. Ayrıca, büyük kalabalıklar sizi doğal olarak daha endişeli ve agresif hale getirebilir. Araştırmalar ayrıca sosyal medya kullanımının alışveriş çılgınlığını artırabileceğini gösteriyor. Bu nedenle arkadaşlarınızın Instagram'da yeni satın aldıklarını görmek sizin alışveriş yapma olasılığınızı artırabilir. Araştırmacılar çoğu insanın en çok alışveriş yapma zamanının gün sonunda ve haftanın sonunda hissettiğini keşfettiler. Bu nedenle Black Friday, belli ki bir cuma günü olduğundan, alışveriş hissini özellikle güçlü hissedebilirsiniz. İndirim günlerinde kendinizi nasıl güvende tutabilirsiniz? Bütün bunlara karşı kendimi silahlandırmamın bir yolu var mı? İlk olarak, ürünü gerçekten satın almadan önce biraz zaman ayırın. Mağazadan çıkın ve hızlı bir yürüyüş yapın. Bu, beynin rasyonel kısmına gerekliliği hesaplamak için zaman verir. 30 dakika sonra, büyük olasılıkla alışveriş sepetinizdeki indirimli ürünü istemezsiniz. İkincisi, mağazaya gitmeden önce ağrı kesici almayın. Satın alma kararını rasyonelleştiren bölgeyi köreltmektedir. Daha akıllı seçimler yapmak için bu ipuçlarını deneyin. Ne satın alacağınızı önceden seçin ve ani satın alımlardan kaçının. Satışın gerçekten iyi olup olmadığını görün. Size küçük bir sır vereceğiz: Birçok mağaza Black Friday'den önce fiyatlarını yükseltir, bu nedenle indirimleri özellikle iyi bir fiyat gibi görünür. Bu nedenle, istediğiniz öğenin fiyatına dikkat edin. Black Friday indirimlerinden henüz alışveriş yapmamış olsam da mağazalara girdiğimde sırf indirimde diye garip ürünler aldığım oldu. Bunun mekanizmasını ve önerilerinizi dikkate alacağım, teşekkür ederim yazınız için.


Gerçekten de insanların en ayırt edici özelliklerinden biri karşılaştıkları bilgiye karşı sergiledikleri tavırlardır. Hatta yeni bir insanla tanışmakla yeni bir bilgiyle karşılaşmanın öyle benzer yanları var ki bilginin doğasını bu benzerlik üzerinden anlatmak en kolay yol olabilir. Sonuçta bilgi de insanlar gibi farklıdır ve onların da insanlar gibi türlü türlü huyları vardır. Üstelik her bilginin karakteri de birbirinden farklıdır. Grip olunca nane limon içmeli gibi bilgiler naiftir mesela. İnsanlara karşı hep kibar olmaya çalışırlar, onlara asla karşı konulamaz. Kola mutluluktur gibi bilgiler, söylediği şeylere kendileri de inanmaz. Her şey güzel olacak gibi bilgilerin ayakları yere hiç basmaz. Hatta Dünya düzdür gibileri o kadar salaktır ki kendi salaklıklarını insanlara da bulaştırmaktan geri durmaz. Şüphe insanı korur gibileri sizi hiç yarı yolda bırakmaz. Adalet mülkün temelidir gibi bilgiler, adaleti kendi mülklerinin temeli olarak görenlerden hiç söz etmez. Erken kalkan yol alır! der ama sonuçları pek öyle olmaz. Evrene doğru enerji göndermek lazım ne demek istediğini kendine bile açıklayamaz. Yani kulağa tuhaf gelse de her bilginin kendine özgü bir meşrebi, türlü türlü huyu vardır ve çoğu bizi hiç umursamaz. Toparlayacak olursak, zihnimizin işlevi sırf bir depo olmaktan çok, bilgiyi anlama, anlamı da sezgiye, sağduyuya, akıl yürütmeye, yaratıcılığa çevirmektir. Bunun için de önemli olan hammadde bolluğu değil, edindiğimiz bilginin en başta da dediğimiz gibi huyunu suyunu bilmektir. Belki de bu yüzden hayatı boyunca tek bir kitap dahi okumamış bir çiftçi ya da çoban, eğer zihinsel becerileri yeterince yüksek ise, depoları bilgi dolu birçok profesörden çok daha verimli çıktı sağlayabiliyor. En dost bilgi ise her zaman aranmadan bulunanlar arasından çıkıyor.


İnsanı nasıl tanımlarız? Kime insan denir? Mesela zenciler insan mıdır? Peki ya kadınlar? Bu sorular size saçma gelebilir fakat daha 200 yıl öncesine kadar Kadınlar insan mıdır? sorusu ciddi ciddi tartışılıyordu. Hümanizm terimini dilimize insancılık olarak çevirebiliriz. Çok hümanistim dediğinizde insanları sevdiğinizi ve insan haklarını savunduğunuzu belirtirsiniz. Bir düşünce hareketi olarak ise Hümanizm, esas itibariyle tanrı yerine insanı yasa koyucu olarak belirler, yani merkezden tanrıyı alarak yerine insanı koyar. Bu anlayışa göre insan kendinde bir değerdir ve insanlığının gereği olarak onura ve haklara sahiptir. Sözünü ettiğimiz anlamıyla Hümanizmin insanını yani human'ını tanımlayanlar Avrupalı, beyaz, hür , heteroseksüel erkeklerdi. Bu insanlar hem kendilerini insanlığın ölçüsü olarak belirlediler hem de insanı her şeyin ölçüsü olarak koydular. Avrupalı olmayan, beyaz olmayan, köle, homoseksüel ya da kadın olan insanlar bu insan tanımının doğal olarak dışında kalıyordu. İnsanın ötekisi çoğunlukla diğer insanlardır. Kendimizi merkeze koyarak bizim gibi olmayanları ötekileştirir ve hinterlandımızın dışına atarız. Oysa yalnızca insanlar değil, köken itibariyle bütün varlıklar özdeştir. İster mistik öğretilere inanın ister Big Bang Teorisi'ne, kaynak tek bir şeydir. Bölmek isterseniz kendinizi bile bölüp onunla kavga edebilirsiniz ama mutluluğun formülü parçalamak değil, bütünlemektir. İnsan olmak için insandan doğmayı yeterli görmek durumundayız. Renk, ırk, inanç, cinsiyet, cinsel tercih, hatta iki ayak üzerinde yürüme şartı dahi aranmaksızın tüm insan yavruları insandır. Eğer insanlığın ölçüsü olarak insandan doğmayı belirlemezsek, gücü elinde bulunduran renk, ırk, inanç ya da cinsiyet insanı kendi üzerinden tanımlayarak diğerlerine zulmedebilir. Biz insan tanımı ve hakları üzerine henüz bir uzlaşım sağlayamamışken sahneye sayborgların girmesi ile işler daha da karışacak gibi görünüyor. Hem organik hem de biomekatronik beden parçalarından müteşekkil varlıklar olan sayborglar bugün gerçekten varlar. Ancak henüz memeli hayvanlara mekanik parçaların eklenmesi ile elde edilen sibernetik organizmalar, memeliden doğmalar. İnsan örneği üzerinden gidecek olursak insan bedenine bir takım teknolojik araçların monte edilmesi ile aslında insana ekleme yapılmış oluyor. Fakat mekanik bir yapıya insansı özelliklerin eklenmesiyle oluşacak sayborglar, insandan doğma olmayacaklar. İşte o zaman söz konusu yeni organizmaların ne oldukları ve nasıl haklara sahip olacakları çok büyük bir mesele haline gelecek.


Toplumsal algı bunun tersini söylese de insan bu tür bir ayrıştırmayı başkalarına değil aslında örtük olarak kendine yapar. Farklı olmaktan yeterince tatmin olamayan birçok insan kendini kutsamak, diğerlerini ise anlamsızlaştırmanın yolunu kendini öteki kılmakta arar. Aslında bu insanlar bilinç altında, kendilerinin diğerlerinden üstün olduğu bir dünya arzular. Bir insan kendi farklılığını kimliğinin sadece bir parçası olarak görüp o farklılığa mevcudiyetinin ve istikbalinin yegane temeli olarak bakmazsa, o farklığının cinsi her ne olursa olsun ötekileşmez. Siyasi görüşü, mezhebi, dini ya da memleketi ne olursa olsun bir başkası için ötekine dönüşmez. Ama insan karşılaştığı her bilgiyi ya da görüşü sadece farklılığı üzeninden değerlendirir, kendi kriterlerini kutsal terazi olarak tüm insan ilişkilerinde bir ölçü gibi dayatmaya kalkışırsa da kendine ötekileşmekten başka bir yol bulamaz. Farklı olmakla öteki olmak arasındaki o ince çizgide yolunu kaybedenlerin en tipik özelliği de farklılıklarının içeriğini aynı zamanda kendini yüceltme aracı olarak da kullanma arzusu. Bu tip insanlar toplumdan, en azından büyük bir kısmından öylesine nefret ederler ki beraber yaşadıkları insanlardan sadece farklı olmak değil, onlar için tamamen öteki olmak isterler. Onların yaptığı başkalarını ötekileştirmek olarak görülse de asıl kendilerini başkalaştırmak için çırpınırlar. Hissettikleri toplumsal nefretten ancak bu şekilde, araya bir duvar örerek kurtulabileceklerine inanırlar. Toplumsal nefretlerini örtbas etmek için de farklı yaşamayı tercih etmiş küçük grupları bulur, asıl ötekinin onlar olduğunu iddia ederler. Kim ne derse desin, bir toplumun dayanıklılık göstergelerinden biri de kesinlikle bu meseledir. Dünyanın neresine bakarsanız bakın, bir toplumda farklı ve mutlu insanların sayısı o toplumun sağlıklı bir yapıda olduğuna, oysa farklılıkların kolayca ötekileşmeye dönüştüğü toplumlarda ise bu durumun doğal bir fakirliğe, hem de her yönden fakirliğe delalet ettiğini kolayca gözlemlenebilir. Ve diğer insanları ötekileştirmek öylesine kolaydır ki sadece basit tek bir soru, insanların var olma biçimini sorgulamak ya da bireysel seçimlerine neden değil de niçin diye sormak bile bunun için yeterlidir.


Yola çıkma cesaretini bir şekilde kendimizde bulduk diyelim, peki yolun sonu nereye çıkacak? Ya da yolun sonu var mı? Şahsen yolun bir sonu olduğunu düşünmüyorum; tabii dinamikleri her an değişen insanın her değişiminde yol ayrımı oluşacak; ama yolun kendisi hep devam edecek, muhtemelen ömür boyu sürecektir. Algılamış olduğu her bir veri ile kendini değiştiren beyin nasıl ki değişimine dur demiyor, sorularla çıkılan yol da dur durak bilmeyecektir. Anne-babamızın, bizi yetiştirenlerin bize ne kadar ve nasıl etki ettiğini, toplumun veya kültürün içimize işlemiş manevi organlarımız olduğunu fark etmek; gerçeklikten kaçarken zaman zaman nevrotikliğe zaman zaman ise başkalarının zihnine dönüştüğümüz gibi gerçeklerle yüzleşmek yolculuğun en önemli etkileridir. Psikiyatrist Engin Geçtan'ın İnsan Olmak kitabında değersizlik duygusu hakkında söylediği gibi: İnsan kendine değer verebildiği oranda başkalarına da değer verir; diğer insanlara gerçek anlamda değer verdiğini hissettikçe kendisini de değerli bulur. Bu yalnızca değer veya sevgi duygularına özgü bir faktör değildir; güveni ve umudu da önce kendi içimizde yeşertir, sonra çevremizdekilerden hisseder ve onlara hissettirir, yaşatırız. Kendi içimizde düşünceler dünyasına daldığımızda karşılaşacağımız gerçek kimliğimizle gerçek bir birey, bir insan olabiliriz. Gerçek bireylerin oluşmaya başladığı dünya da kuşkusuz sağlıklı bir topluma gebedir. İç hesaplaşmamızı gerçekleştirdiğimizde yaşamın daha parlak görüneceğine inanıyorum. Bu parlaklık hayata toz pembe bakmak değil, gerçeğin olabildiğince şeffaflaşmasıdır. Odaklandığımız şeyi büyütürüz, güzel bir toplum hayalinde, odağımızın kendimiz olması dileği ile.. Nihan Kaya Yazma Cesareti kitabında yatay hayatı Yatay hayatımız zaman ve mekanın sınırları ile çerçevelenmiştir. Onu belirleyen unsurlar açık, somut, objektiftir. şeklinde tanımlamıştır. Dikey hayat hakkında ise Eşyanın iç hakikatini oluşturan ve bizim iç dünyamızı içine alan bu görünmez, soyut hayatın sınırları yoktur. demiştir. - İnsan Olmak- Engin Geçtan - Yazma Cesareti- Nihan Kaya - Freud ve Psikanaliz- Carl Gustav Jung - Kişiliğin Gelişimi- Carl Gustav Jung - İFA3- Sınırları Aşmak- Sinan Canan


Cuma trafiğinin hoyratlığından kendimi evimin salonundaki koltuğa bir gayret zor atıyorum. Tüm bedenimle soluğumu, sanki haftalardır hiç bırakmadan içimde tutuyormuşum gibi pofff diye dışarıya azad ediyorum. Of be! diyorum Ne haftaydı... Hatırlamak dahi istemiyorum. Şarkı sözlerinin 3. Kısmına aklım takılıyor, çaresi derdinden daha zor cümlesini ilginç buluyorum. Nasıl yani? diyorum kendi kendime; bir şeyin çaresi derdinden daha zor olabilir mi? Bir anda zihnimi, bir türlü kendimi çekip çıkartamadığım konuların kuyusunda buluveriyorum, Aleyna Tilki'nin bir eserinde düşmeye doyamadığım dipsiz kuyumsun dediği dertlerimin ta içinde. Hayatımızda karşılaştığımız ve adına problem dediğimiz pek çok şey aslında sadece birer vakadır. Bir meseleyi problem haline getiren şey, onun varlığından ziyade sizin zihninizin nasıl anlamlandırıp tanımladığıyla ilgilidir. Bunu durumu açıklamak amacıyla Albert Einstein Problemlerimizi, onları yarattığımız andaki gibi düşünerek çözemeyiz ya da başka bir dille ifade edecek olursak problem yaratan mindset'le problemi çözemezsin şeklinde ifade etmiştir. Gerçekten de içinde bulunduğumuz durumu ne? olarak adlandırıyorsak/tanımlıyorsak, meseleyi de o şekilde anlıyoruz. Örneğin, yaşadığınız bir kazayı sakarlık olarak adlandırırsanız farklı, tecrübe olarak adlandırırsanız farklı anlayacağınız gibi. Eğitimlerde ya da konuşmalarda yukarıdaki gibi değerlendirmeler yaptığımda diğerlerinden sıklıkla duyduğum şey şu oluyor: Ne yani; gerçekliklerle yüzleşmeyelim mi? Ya da Kendimize yalan mı söyleyelim? Ardından da her seferinde konu dönüp dolaşıp ya Secret kitabına ya da örgülü saçlarıyla dağdan süt taşıyan küçük kızımız Polyanna'ya geliyor ve ihale onlarda kalıveriyor. Kişilerin bu türlü yaklaşımlarının ardındaki ihtiyacı anlayabiliyorum ve onların karşılanmaması durumunda ikna olmayacaklarının da farkındayım ancak yaşamın gerçekliği olarak tanımladığımız şeyin, aslında kendimizle ilgili yerleşikleşmiş kanaatlerimiz olduğu söylemini dillendirdiğimde; önce bir sessizlik, ardındansa: Hmm diye başlayan cümleleri de bazen duyabiliyorum. Kısaca toparlamak gerekirse, bireyler olarak bizler sakar olduğumuzu düşünüyorsak, yaşadığımız vakalar sadece bunu tescilliyor. Kendimizle ilgili düşünce şeklimizi değiştirip, yaşadığımız durumu vaka bazında değerlendirdiğimizdeyse, yaşam bize harika gelişim fırsatları sunuyor. Ben buna rögar kapağı etkisi diyorum. Kişi, hayat boyu karşılaştığı zorlukları tek tip tanımlamalar altında topladıkça, alt tarafta biriken yaşam posaları gittikçe sıkışmaya başlıyor ve bir gün patlayarak kapağı fırlatıyor. Aynı zamanda da bireye, deneyimleriyle yüzleşmekten alıkoyan, problemlerini şimdi ve buradanın gerçekliğine uygun çözümler arama noktasından kaçma olanağı sunan konformist bir edilgenlik/tembellik/sorumluluk almama tuzağını da maalesef sunuyor. Bu yüzden; sığ, karamsar, yok edici ve öğrenmeyi engelleyici tüm tanımlamaları lağımların üzerini örten rögar kapaklarına benzetirsek, yapmamız gereken, her bir durumu kendi özelinde yani mevcut anın gerçekliğinde değerlendirerek onların üzerine özel kapaklarını kapatıp yerlerine koymaktan geçiyor. Böylece neden bu kadar eleştireliz kendimize karşı daha iyi anlamış olduk, çünkü faturayı kendimize biçmenin yarattığı zorluklar muhakkak var ancak aynı zamanda bize sağladığı ana kucağı konforuyla sıcacık alanımızdan çıkmama rahatlığını düşündüğümüzde gerçek acıdan kaçmanın paha biçilemez faydasını hemen fark edebiliyoruz. İnsan bu yüzden Bildiği acıyı bilmediğine tercih ediyor diyor Halil Cibran. Bunun aslında zihinsel de bir karşılığı var diyebiliriz, şöyle ki: Mutlak yetersizlikle doğuyor insan ve o döneme dair bedensel çaresizlikleriyle ilgili travmatik anılarını beynin hafıza kayıtlarına arşivliyor. İlerleyen yaşlarının herhangi bir t anında çocukluk dönemlerinde karşılaştığı olaylara benzer yeni örüntülerle karşısında, farkında olmadığı bu bilinç dışına arşivli veri madenleri harekete geçiyor ve otomatik duygu düşünce referanslarıyla algılayarak refleksif davranışlarına yansıtıyor. Bu açıdan hemen herkes ömrünü bahsettiğim şekilde otomatik pilot modunda geçiriyor. Nörobilimciler zihnimizde bir günde 60 bine yakın düşünce ürettiğimizi belirtiyorlar, bunların tamamının bilinçli farkındalık düzeyinde yaratabilmemizin imkansız olduğunu düşündüğümüzde sanıyorum otomatik pilot moddan başka bir şansımızın kalmamasına da şaşırmamamız gerekiyor. O vakit, yaşamlarımız boyunca karşılaştığımız film karelerinin pek çoğu, bindirilmiş tekrarlar misali benzer fraktalları barındırıyor, zihnimizdeki sinir hücrelerinin haritası yaşamdaki kader örgümüze turnusol kağıdı işlevi görüyor. Son dönemde dillerden düşmeyen ve adına konfor alanı denilen yarı açık cezaevlerinin içerisinde, fikir görünümlü önyargılar, tercih görünümlü ezberler, özgürlük görünümlü esaretler, sorumluluk görünümlü korkaklıkların kartelasında dans ediyor. Kendi örümcek ağlarımızın içerisinde neden-sonuç ilişkisinden bağımsız bir şekilde hayatı örüyor, örüyor, örüyoruz. Bu kazağı kim giyer bilemiyoruz ama yolun sonuna geldiğimizi ancak yumak bittiğinde anlıyoruz. Şimdi sanırım daha iyi anlıyorsunuzdur, insanlar bir araya geldiklerinde neden sürekli olarak hayattan şikayet ediyorlar. Hatta pek çok ortamda travmalar arası iletişime hakemlik etmek durumunda dahi kalıyorsunuzdur. Bizim yazlıkta annem komutasındaki örgütlü kadın grubunun kendi aralarındaki kurultayları geleneksel bir adet olan çetin dert yarıştırma müsabakalarına sahne olmaktadır; Kimin derdi acaba diğerinden daha büyük? Ya da günün en talihsiz hastası acaba kim? Hangisinin kocası en anlayışsız? Altın madalyayı kazanan şanslı adaylar artık koca bir ohhh demeyi hak ediyor ve en baş edilemez durumda onların olduğu tescilleniyor. Yarışmada ödül alamayan kadınların evlerine elleri boş dönmemesi adına da kapanış seremonisinde bol bol göbekler atılarak teselli deşarjı olunuyor. Bunun bir de farklı versiyonları türemeye başladı, elinde feneri yollara düşmüş ve gerçek insan arayan Sinoplu Diyojen misali bir kitle belirdi etrafımızda. Dünyanın farketmesini istediği doğruları haykırmak isteyen bu kitleler, kendi rutin yaşamlarının baharatlı yanlarıyla yüzleşmek ve potansiyellerini neden yaşayamadıklarını düşünmek yerine, sinsice planlanmış bir yok edilme mitolojisinin metnini kaleme alıyorlar. WhatsApp transparanlığı korkusu, aşı kavgaları, korona hastalık inkarları, dünyayı yöneten ailelerin oyunları vs. derken felaket senaryolarının setlerinde vakitlerini geçirip duruyorlar. Hal böyle olunca, böylesine bir filmin başrol starı olmanın kaprisini de taşıyorlar, bahsettiğim konularla alakalı veri isterseniz ya da ne gibi inisiyatifler aldığını sorarsanız da fırçanızı yiyerek linç ediliyorsunuz. Bunu eleştirdiğimi düşünüyorsanız yanılıyorsunuz, sadece durum tespitinde bulunuyorum. Yukarıda sıralanan meselelerin uyduruk şeyler olduğunu asla düşünmüyorum, hatta pek çoğunun doğruluk payının olduğuna inanıyor ve katılıyorum. Ben yalnızca bu kişilerin fazlaca hassasiyet göstermesinin ardındaki olası gizil ajandayı görünür hale getirmeye çalışıyorum. Mesela, depresyon hastalarıyla bahsettiğim zihinsel yapı arasında enteresan bir benzerlik gözlemliyorum. Zira depresyonda olan kişiler karamsar, ümitsiz ve duygusal açıdan mutsuzdur. Ancak bunları kendi kafasından uydurmazlar, gerçekten de etraflarında onları korkutacak, mutsuz edecek, canlarını sıkacak durumlar mevcuttur ama bu kişiler bahsi geçen meselelerine çözüm aramak yerine onları aşamayacaklarını düşünerek çaresizliğe kapılır ve dertlerinin altında ezilirler. Yani herkes gibi dertlidirler, ancak onlar dertleri dert edinirler. İşte tam da size işaret etmek istediğim ve paralellik gösteren kısmı da burasıdır, sorunlara yönelik farkındalık belirli oranda doğru olabilir ancak harcanan efor buna kıyasla zayidir. Özetle yazar der ki, her insan bahsettiğim sebeplerden ötürü sevdalıdır derdine; ona varlığını hissettiren, dünyaya heyyy ben buradayım! dedirten, ciddiye alınacak birisi olduğunu düşündüren, kendisinin de bir hikayenin başrolünde olabileceğine inanmak isteyen insanın kristalize olmuş formudur dert sahipliği. Dertleri dert edinmek varoluşsal bir anıttır, tıpkı mısır piramitleri, ayasofya ya da diğer dünya harikası yapıtlar gibi. Bu yapıtların nasıl oluştukları da belli olmamalıdır, muamma olmalıdır. Ya uzaylılar yapmıştır, ya kayıp kentin üstün yetenekli insanları ya da uzun sakallı dedeler. Ancak eğer böyle olursa o anıtları anlayamamış ve böylece de çözümlerini de zaten bulamamış oluruz. Dermanı olamamalıdır ki çaresizliklerimi benden alamayasınız, eğer alırsanız o vakit ben ben olamam ve derdimin yerine başka bir şey koymam gerekir. Yeni bir söz, başka bir tavır, farklı bir kimlik inşa etme zorunluluğu zuhur eder. Bu ölümcül takas, yapayalnız insanın en büyük korkusudur ve her insan bu yüzden içinde kendi hortlaklarını taşır. Narkissos gibi suya baktığında gördüğü suni tanrısal kişi, içinde başıboş dolaşan zombileridir ve onlarla yüzleşilmedikçe hortlakların sesinin ekosundan başka ses işitilemez hale gelir; aynı davranışlar tekrarlanır, aynı şeyler düşünülür, aynı sonuçlara varılır; benzer yaşamlar çoklanır.


İnsanı süper-insan yapma ideali tarih boyunca pek çok insanın hayali olmuştur. Bugün ise bu hayali gerçekleştirmeye geçmişte olduğumuzdan daha yakınız. Transhümanistler insanlık hali olarak niteledikleri normal insan standartlarını, teknolojik imkanlardan yararlanarak yükseltmek için çabalıyorlar. En sevdikleri kelime ise iyileştirme ! İyileştirme denince aklınıza ahlakla ilgili olan iyi gelmesin; buradaki iyileştirme ahlaki bir iyileştirme değil, fiziksel ve bilişsel iyileştirme. Transhümanistler, insanlık halini/durumunu aşarak insan-üstü bir varlık haline gelmek istiyorlar. Sınırlarını aşmak, daha iyi bir duruma gelmek, kendimizden daha üst bir versiyona çıkmak son derece doğal istekler olarak görünüyor. Zaten tarih boyunca dinlerin ve mistisizmlerin yapmak istedikleri de bu değil miydi? İnsanı olabileceği en iyi haline taşımak... Dinler ve mistisizmler bunu ahlak odaklı olarak yapmaya çalıştılar, ne kadar başarılı oldukları tartışmalı olmakla birlikte bu öğretilerde insanları ahlaken iyileştirme hedefi vardı. Bu hedefe ise çoğunlukla sözel telkin, meditatif pratikler/ibadetler ve psikedelik maddeler kullanarak ulaşmaya çalıştılar. Amaç ahlaken daha iyi insanlar olmaktı. Mistik yöntemleri kullanarak doğa-üstü güçler elde eden ve bunları gayri ahlaki amaçlar için kullanan insanlar oldu, bu da söz konusu yöntemlerin insanı ahlaken iyileştirmedeki başarısını sorgulattı ve toplumları maneviyattan uzaklaştırdı. Günümüzde artık daha madde odaklı yaşayan insanlar olduk. Böylece insan için son derece doğal bir itki olan kendini aşma itkisi de maddi bir iyileştirme hedefine yöneldi. Sonuç olarak yalnızca Transhümanistlerin değil, birey olarak bizlerin gündeminde de fiziksel ve bilişsel iyileştirme var ve bunu başarmak için teknolojinin nimetlerinden faydalanmaya hazırız. Bir hastalığın tedavisi için ilaç almak ya da ameliyat olmak, daha güzel görünmek için botoks ya da estetik ameliyat yaptırmak fiziksel iyileştirmeye örnek iken, bir sunum yapmadan önce kahve içmek ya da egzersiz yapmak, DEHB hastası olmadığımız halde sınava girmeden önce Ritalin almak bilişsel iyileştirmeye örnek olarak gösterilebilir. Bunlardan en azından birini hepimizin yaptığından eminim. Hiçbirimiz bilişsel performansımızı artırmak için kahve içmenin kötü olduğunu düşünmüyoruz, ya da tedavi olmak için ilaç içmeye itiraz etmiyoruz. Hepimiz doğal olarak, kendimizi iyileştirmek için çeşitli girişimlerde bulunuyoruz. Asıl sormamız gereken soru şu: Nereye kadar? Bu iyileştirme işlemini en son nereye kadar götürebiliriz? Bebeğimizin cinsiyetini ya da genetik özelliklerini belirlemek mi sınırımız, yoksa renklerin kokusunu almamızı sağlayan bir beyin implantı taktırmak mı? Sınırın ne? sorusuna verilecek yanıtların sınırsız olabileceğini düşünen biri olarak insanın kendini aşma itkisine de bir sınır koymanın mümkün olmadığına inanıyorum.


Dille ilgilenen herkes için en heyecan verici konulardan biri de hayvanlardaki iletişim biçimleri. Üstelik bu gizemli alanın öylesine büyük vaatleri var ki dil olgusunu tam olarak tanımlayabilmek için bile hayvanlar arasındaki iletişim biçimlerini mümkün olduğunca anlamak, dil dışı tüm iletişim modellerini mutlaka çözümlemek gerekiyor. Çoğu hayvanın da aynı bizler gibi ses temelli bir tür iletişim kullandıklarına tanık oluyoruz ama buradaki asıl sorun, dille iletişim arasındaki farkı ayırt etmekte düştüğümüz çelişki. İnsan ve hayvan iletişimleri arasındaki en temel fark da iletinin türü aslında. Bizim adına dil dediğimiz sistemde bilgi ya da duygular çok büyük bir oranda kodlanarak transfer edilir, Bizim dilden kastettiğimiz de bu kodlamadır aslında. Hayvanlar ise, en azından bildiğimiz kadarıyla, sesin bir soyutlama aracı olarak kullanılmaması. Hayvanların kendilerine özgü bir dili olup olmadığı sorusu da burada muğlaklaşıyor işte. Yunuslar, balinalar ya da arılar gibi bazı türler bilgi alışverişinde o kadar başarılar ki ortadaki hadiseye öyle ya da böyle dil demek zorunda kalıyoruz. İçinde kelimelerin değil de sadece öz duygu ve bilginin şifrelendiği bir iletişim türünü, insanlara özgü dillerle benzetmekten başka bir çare bulamıyoruz. Yukarıdaki bu tarifin en önemli sorunu ise hayvanların sadece somut bilgi iletişimi içinde oldukları söylendiğinde, bu olgunun tam olarak anlaşılamaması. Hayvan iletişimin birçok örneğinde, mesela arıların keşfettikleri yeni bir çiçeğin yerini tarif ederken sergiledikleri davranışların ya da bir kuşun fark ettiği bir tehlikeyi çıkardığı seslerle diğer kuşlara bildirmesinin, bizim adına dil dediğimiz bilgi soyutlaması olmadığını fark edemememiz. Oysa bizim dil dediğimiz sistem benzer durumlarda, mesela bir yer tarif ederken bunu bilgiyi soyutlayarak yapar. Üç kilometre uzakta demek istediğinde, üçü tarif etmek için kendi etrafında üç kez dönmek yerine o kavramı ü ve ç sesleriyle soyutlayarak aktarır. Ve bu soyutlama becerisi, en azından bildiğimiz kadar, sadece insan icadı dillerle mümkündür. Hayvanlardaki bu iletişim türünün bizimkinden ne kadar farklı olduğunu anlamanın bir yolu da olaya tam tersinden bakmak olabilir. Özellikle son otuz yılda oluşan iletişim bolluğuyla birlikte insanların dil kullanımı bir soyutlama aracı olmaktan çıkıp kaba bir duygulanma etkinliğine dönüştü. Güncel olan her medya türünde insanların büyük bir bölümü sözcüklerin taşıdığı bilgiden, o bilginin zihinlerinde oluşturacağı anlamdan çok ilkel bir şekilde ses çıkarma davranışı sergilemeye başladılar. Maymunun ormanda bir kaplan görüp çevresindekilere, içinde sadece duygu barındıran bir ses yığınıyla seslendiği gibi, artık birçok mecrada insanlar da birbirlerine bir şey anlatmak yerine son derece vahşi bir yöntemle sırf somut duygu aktarmaya çalışıyorlar. Gerçi insan evladının bu dilsel hayvanlığı yeni bir şey sayılmaz. Büyük medeniyetler kurduğu ilk günden bu yana, özellikle de siyaset gibi arenalarda, liderlerin topluluklarla ağızlarından çıkan sözcüklerle değil de ağızlarından çıkan sesin şiddetiyle iletişim kurma geleneği hep vardı. Kağıt üzerinde boş ve anlamsız gelecek bir yığın nutuk, dünya tarihinde bir yığın insanı vazgeçilmez lider yaptı. Çoğu kadın erkek ilişkilerinde dahi amaçsızca sarf edilen kelimeler, aktarılmak istenen duygu için birer bahanedir sadece. Hatta sadece kelimeler de değil, çoğu zaman konunun kendisi bile sese bürünmüş duygu yanında ne idiği belirsiz ayrıntıdır. Üstelik bu durum sadece olumsuz duygu transferleri için de geçerli değil. Özellikle içki sofralarında, üç beş kişi bir araya gelip insan aklının en büyük meziyeti olan dilden zerre nasibini almamış bir iletişim biçimiyle, bir ağacın tepesinse zıplayıp duran, sebepsiz neşelenmiş bir maymun misali birbirlerine duygularını ama yalnızca duygularını ifade edip bunun adına da sohbet diyebilirler. Hayvanların dili var mı, sorusuna geri dönersek eğer; bu soru, hayvanların dünyasında matematik var mıdır, sorusu kadar anlamsızdır aslında. İletişim yöntemleri en az bizim kadar, hatta bazen bizden çok daha iyi olabilir ama matematiğin sadece sayılarla ilgili olmadığı gibi, dil de sadece iletişim için icat ettiğimiz bir şey değil. Hayvanların iletişim için kullandığı sesler dilsel sistemleri ne kadar andırırsa andırsın, bunlar en azından teknik olarak dil değildir. Özetlemek gerekirse, iletişimin bu şiddet çağında, amacı gerçekten fikir olan insanların şiddetsiz iletişimin kurallarını hem biliyor hem de inanıyor olması gerekiyor. Belki de son yirmi yıldır gezegendeki tüm iletişimin neredeyse yüzde doksan dokuzu artık insan sesiyle değil de klavye sesleriyle yapıldığı içindir, Histerik Hitap Arzusu Bozukluğu gibi en yabani yanımız olan iç ses arsızlığıyla şekillenen tüm iletişim biçimlerinden kurtulmanın tek yolu iletişim etiğidir.


Belki de insan türü için bu hayattaki en büyük sınav, aklını yitirmeden toplumun bir parçası olabilmesidir. Toplumsal aklın yer yer insanı aptallaştıran, ama bazen de o aptallıkla birçok soruna çözüm sunan yapısı karşısında bireysel aklın sağlıklı kalabilmesi öylesine zorlu bir görevdir ki bireysel aklını toplumsal akıldan koruyabilen insanlara gıpta etmemek mümkün değil. Bireysel korkuların bireysel aklı olumsuz yönde etkilediği gibi toplumsal korkuların ayyuka çıkıp toplumsal aklı felce uğrattığı dönemlerde insanın bu sınavı daha da içinden çıkılmaz bir hal alabiliyor. Toplumsal korkunun da en bariz etkisi, o toplumdaki insanların sorunlar karşısında radikalleşmesi oluyor. Böyle durumlarda da salim akılların toplumla ilişkisi gerçekten hazin bir hal alıyor. İnsanın, yaşadığı toplumun bir parçası olmak için sarf ettiği çaba bazen öylesine anlamsızlaşıyor ki pek çok kişinin bulabildiği tek çözüm, içinde yaşadığı toplumu değiştirmek, kendine, daha kolay adapte olabileceği yeni bir yer aramak oluyor. Bu tür göçlerin en büyük bedelini de bizim gibi eğitim seviyesini, başka bir deyişle kişi başına düşen eğitim miktarını yukarılara çekmeye çalışan ülkeler ödüyor. Eğitim bakımından zafiyeti olan bizim gibi ülkeler bir yana, bu konuda iddialı ülkeler arasında dahi yüz binlerce eğitimli bireyle milyonlarca eğitimsiz bireyin değiş tokuş olduğu bir göç olgusunu kaldırabilecek bir ülke yoktur. Dünyanın en büyük ekonomileri dahi birkaç yıl içinde iyi eğitimli nüfusunun yarısını kaybetmeyi, bu durumun ekonomilerinde oluşturabileceği riskleri göze alamaz. Toplumun bir parçası olmak konusunda insanların yüzleştiği bir diğer zorluk da kültürel yapılar arasındaki dengenin hızla bozulması. Geleneksel kültürün kendini güncelleme konusunda, çoğunlukla siyasi nedenlerle yetersiz kalması. Kültürün bir toplumda işlevsel yaşam biçimleri önermekten çok siyasi bir tutuma, kaba bir ideolojiye dönüşmeye başlaması. En vahimi de toplumun bir parçası olabilmek için bireylerin iktidardan yana seçimler yapmak zorunda bırakılması, siyasi kültürün etnik kültürlerin önüne geçmesi. Sonuç olarak şunu söylemek gerekir ki bir toplumu gerçek manada güçlü kılan en önemli nitelik, bireylerinin o topluma uyum kolaylığıdır. Siyasi akıllarının, sanatsal akıllarının, kültürel akıllarının o toplum içinde nefes almasıdır. Ya da en başta da dediğimiz gibi, toplumsal akıl karşısında kendi aklını yitirmeden var olabilmesidir. Hayvanların nasıl düşündüğünü tam olarak bilmiyoruz ama şu kadarını söyleyebiliriz ki bizi onlardan ayıran en temel niteliğimiz, bu bireysel fikir üretme becerimiz.