İklim krizi, salgın hastalıklar, savaşlar... Son zamanlarda dünyanın ve insanların bir karmaşa içerisinde olduğunu söylemek yanlış olmaz. Psikolojik iyi oluş ve Sistemik sağlığın olumsuz olarak etkilendiği bu süreç; tüm yaşamın daha geniş ekonomik, sosyal ve çevresel yönlerine tesir ettiğinden, sistemlerin acil olarak yeniden tasarlanması gerekiyor. İyi olma hali karmaşık bir kavramdır. Felsefe ve bilim bu kavramı tanımlamaya, hükümetler de ölçmeye çalışmıştır. Temel düzeyde iyi olma halinin sağlık, duygusal ve psikolojik gelişim ile ilişkili olduğu; ayrıca aidiyet, yaşam amacı ve kontrol becerisinin mutluluk ve yaşam doyumunun altında yatan temel unsurlar olduğu söylenebilir. İyi oluşun doğa ile bağlantılı bir ilişkisi vardır. Biyofili olarak adlandırılan, insanların doğal çevreleriyle doğuştan gelen ilişkisi, psikanalist Erich Fromm'un 1964 tarihli İnsanın Kalbi: İyilik ve Kötülük Dehası başlıklı makalesinde gündeme gelmiştir. Makale, sanayileşme döneminde kaybedilmiş bir fikir olan doğaya yakın olmanın faydalarını yeniden ortaya koymuştur. Bu tür faydalar çeşitli ampirik araştırmalarda, Ulrich'in Destekleyici Tasarım Teorisinde ve Kaplan'ın Dikkati Yenileme Teorisi gibi temel teorilerde özetlenmiştir. Sağlık tesisleri gibi yüksek stresli ortamlarda gerçekleştirilen uygulamalarda Ulrich; doğada bulunmanın egzersiz, bahçe işleri gibi fizyolojik etkileri olan, sosyal ağları geliştiren ve stresi azaltan faaliyetler için elverişli olduğunu belirtmiştir. Kaplan; temiz hava, güzel kokulu bitkiler ve beynin deşifre edebileceği ve dikkat dağınıklığından kurtulabileceği görsel karmaşıklıklara ulaşma imkanı sunduğundan, doğanın kendisinin faydalı olduğunu vurgulamıştır. Ortam değişikliği mümkün olursa stres düzeyleri önemli ölçüde azalabilir. Bu; sıcaklık, temiz hava ve gün ışığına erişim, manzara ve doğanın var oluşu gibi çeşitli yollarla olabilir. Bununla birlikte insanlar çalışmanın veya yaşamın zor koşullarından kısa süreliğine olsa da 'uzaklaşmak' için dinlendirici, doğal, ve açık hava alanlarını da tercih edebilirler. Bu alanlar kolayca tanımlanabilmeli, sık kullanılan iç alanlara yakın konumlandırılmalı ve mahremiyeti korumalıdır. Herhangi bir tasarım, memnuniyet ve aidiyet duygularını ortaya çıkarabilmelidir. Bu sebeple konum ve sınırların belirlenmesine yardımcı olmak için topluluklar sürece daha erken bir aşamada dahil edilmelidir. Destek almak stres seviyelerinin azalmasına ve ruh sağlığının olumlu yönde etkilemesine katkı sağlayabilir. Bu yerler bekleme alanları, uygun kafe yerleri ve sosyalleşmek için oturulacak alanların bulunduğu açık bahçeler olabilir. Bu alanlar insanların ihtiyaçları ile uyumlu olmalıdır. Barnhart (1998) tarafından yapılan bir çalışmada, çalışanların sohbet için doğal ve kapalı ortamları tercih ettikleri, ancak insanları izlemek, doğayı seyretmek ve düşünmek gibi zihinsel faaliyetler için doğal ve açık bir ortamı tercih ettikleri ortaya konmuştur. Doğa, bir durumun duygular üzerinde iyileştirici etkide bulunduğu ve bunun da 'düşük kan basıncı ve stres hormonları' gibi fizyolojik durumları etkilediği ayrılmaz bir pozitif dikkat dağıtıcı olarak kabul edilebilir. Bu yol, çok da fazla bir çaba sarf etmeden dikkati toplayarak zihnin rahatlamasını sağlar. Ayrıca doğayla iç içe olmak, depresyonu hafifletmek gibi iyi oluş üzerinde olumlu etkileri olan yürüyüş vb. fiziksel aktivitelere de olanak sağlar. Bununla birlikte, doğal ortamlar daha basit ve anlaşılması daha kolay olarak görülür, bu da doğayı izlerken olumlu bir dikkat dağınıklığına yol açarak stresin azalmasına neden olacaktır. Doğaya ilişkin alanlar, mahremiyet, gözlem ve tefekkür unsurları arasında insan odaklı bir denge sağlayacak şekilde tasarlanabilir. İklim sorunlarının karmaşıklığı, daha uzun vadeli düşünme ve hareket etme ihtiyacını ortaya koyuyor. İnsanlar ve doğal çevreleri arasındaki inkar edilemez doğal ilişkiler, doğaya dayalı çözümlere daha fazla odaklanılmasını zorunlu hale getiriyor. Bu bağlamda tasarım faktörleri; planlama, maliyetlendirme ve uygulamaya koyma süreçlerinde doğaya yönelik düzenlemeleri merkeze alınması önemlidir. Proje konseptinden önce paydaşlar, sağlık profesyonelleri, tasarımcılar, topluluklar ve belediyeler ile disiplinler arası strateji oluşturma çalışmaları başlamalıdır. Mümkün olan her yerde ampirik araştırmalara başvurulmalı ve konuma özgü doğal unsurlardan yararlanılmalıdır. Daha da önemlisi, insan merkezli yerler ve mekanlar için ortak faydaları ve uzun vadeli planları, pro-aktif uyum ve riskleri azaltma koşullarıyla ilişkilendiren ulusal bir iyi oluş stratejisi üzerinde durulmalıdır.


Bugün hayatınızı kurtarabilecek bir konuyu ele almaya ne dersiniz? Stresten, ana amacı sizi ölümcül tehlikelerden korumak olan sistemden bahsediyorum. HPA ekseni diye ararsanız stres mekanizmalarının kapsamlı bir şekilde çözülmüş olduğunu görebilirsiniz. Ama bu bilgi yığını durduğu yerde bir işe yaramaz. Yaşamımıza etkilerinin olması için bilgiyi davranışa dönüştürmemiz gerekir. Stresi iyi anlamak için Sinan Canan hocamızın İFA-2 eserini okumanızı şiddetle öneririm. Okuyanlar için bir hatırlatma olarak ve okumayanlar için de bir giriş olarak stresin birkaç yönünü ele alalım ve yaşamımıza olası etkilerini düşünelim. - Belirsizliği ucunda ölüm olan bir şey olarak algılarız ve stres dediğimiz tepki 'ucunda ölüm olan bir şeye' verdiğimiz bir tepkidir. - Stres bir yaşamda kalma tepkisi olduğu için sindirim sistemi, bağışıklık sistemi gibi yapıları baskılar ve savaşmak ya da kaçmak için ani enerji oluşturmamızı sağlar. - Stresin yarattığı etkiler tırnak içinde psikolojik değil, gayet fizyolojiktir. - Stresin fazlası insanı darmaduman eder. - Stresin azı da insan için yine hiç de hayırlı değildir. Gelişim görevlerini engeller. Stres bizim için bir radardır. Onu iyi kullanırsak bize yaşamdaki tehlikeli durumlar konusunda kendi kişisel deneyimimizin ötesinde bir bilgelik sağlar. Belirsizlikleri yakalayıp vücudumuzda buna ilişkin tepki oluşturan stres sistemini miras alırız. Bu mekanizmanın temel anatomisi ve fizyolojisi genlerimizle gelir. Yaşamımızı görece normal bir insani ortamda yaşarsak, yani çocukluğumuz boyunca yaşamda kalmamızı imkansız kılmasa da ara ara tehlikeler oluşturan deneyimler yaşayarak büyürsek, tek bir insan ömründe asla edinilemeyecek bir bilgelik sistemine bedavaya konmuş oluruz. - Belirsizlikleri gerçek bir yaşamsal tehlike içerip içermedikleri doğrultusunda detaylandırmamız gerekir. - Yaşamsal olmayan belirsizliklere ölüm kalım meselesi muamelesi yapmamayı öğrenmemiz ve bunu hep akılda tutmamız gerekir. - Gerçekten strese layık belirsizlikleri yaşamımızda yönetilebilir bir seviyede tutmamız şarttır. - Stresi sadece geçici bir tepki hali olarak yaşamamız, kalıcı olarak strese maruz kalmamamız gerekir. Kullandığımız her bilgiyi bilimsel olarak elde etmeyiz. Mesela kalbimizi nasıl attırmamız gerektiğini, temposunu nasıl yöneteceğimizi bireysel olarak hiç öğrenmesek bile genetik bir bilgi olarak biliriz. Bazı bilgileri de binlerce yıllık seçilmiş bilgiler olarak biliriz. Aslında bilimsel bir keşifle ortaya çıkmamıştır bu tür kadim bilgiler. Öyle yapanlar da olmuştur, böyle yapanlar da olmuştur. Öyle yapmak böyle yapmaya göre yaşamda kalma ve üreyecek yaşa gelme şansını artırıyorsa, öyle yapmak giderek kadim bir bilgi olarak yaygınlaşır. Bilimsel bilgi aydınlanma dönemiyle birlikte kadim bilgiden bir kopuş yaşamıştır. Ama sonra bilimsel bilginin genişlemesiyle kadim bilgiye yeniden yaklaştığını gözlemlemek mümkün. Stresli yaşam tarzından uzak durmak, bu tür örneklerdendir. Kadim bilgilerin derinlerine baktığımızda yoğun stresten uzak kalmayı vurgulayan binlerce yönlendirmeyle karşılaşırız. Modern hayat ise insanları tarihte ender görülmüş seviyelerde yaygın bir şekilde yoğun stres içine sokmuştur. Neyse ki şimdilerde bilimsel bilgiler bize tekrar fazla stresten uzak durmayı öğütlemeye başladı. İyi bir stres radarına sahip olmak hayatımızı kurtarabilir. Sağlıklı stres sistemi, beni iki ayrı vakada neredeyse kesin ölümle sonuçlanacak trafik kazası yaşamaktan filmlerdeki gibi uzayıp genişleyen birkaç saniye ile kurtardı. Üçüncü vakada ise etkisi bir hayli farklıydı. Birinde Kocaeli civarında TEM otoyolunda sağdaki iki şerit tırlarla doluyken sol şeritten hızlı akan trafiğin içindeydim. Arka hizasını geçmiş olduğum tır önüme doğru kırdı. Yapabileceğim hiçbir şey yok gibiydi ama stres sistemim zihnimi berrak tutarak frene basmak, sağa ya da sola kırmak gibi panik refleksleri yerine kornaya abanmamı sağladı. Muhtemelen anlık olarak uyku bastırmış olan tır şoförü korna sesine uyandı ve saniyeler sonra onlarca araçlık bir zincirleme kazaya sebep olacakken toparladı. Diğerinde ise ana yola X şeklinde bağlanan yan yoldan gelen araçla iftara dakikalar kala hızlı bir yakınlaşma yaşadık. Yol hakkı benimdi ama diğer araç pek öyle düşünmüyordu sanırım. Yüksek bir hızda birleşme noktasına yaklaşırken son anda sağlıklı bir frenle yavaşlayarak çarpışmadan kurtuldum. Stres radarımı gereksiz yığınlarla doldurmuş bir yaşam sürüyor olsaydım, muhtemelen aranızda olup bu yazıyı yazamayacaktım. Üçüncü vakada ise altımdaki araç pert oldu. Karşıdan gelen araç virajı alamayarak hatta alma çabasına bile girmeden doğrudan benim araca köşeden girdi. Bu sefer gerçekten yapabileceğim hiçbir şey yoktu ve stres sistemim o saniyeleri uzatmak yerine yok etti. Karşı aracın virajdan çıktığı anı gördüğümü ve herhalde toparlayacaktır diye düşündüğümü hatırlıyorum. Sonrasında dört airbag patlamıştı ve arabanın içindeki hattan ithalatçı firmanın görevlileri yaşamda olup olmadığımızı sorguluyordu. Aradaki bir iki saniyeyi zihnim silmişti. Stresle ilgili önceden öğrendiklerinizi, bu yazıyla öğrendiklerinizi ya da sonraki araştırmalarla öğreneceklerinizi yaşama geçirip beklentilerinizi daha iyi karşılayan bir ömür sürmek istemez misiniz? Bilgilerinizi eyleme dönüştürmenin bir yöntemi olarak Çevik Yaşam uygulamalarımı inceleyebilirsiniz.


Stres kısa süreli, dönemsel ve performansı teşvik eden olumlu bir güç olabilir, ancak uzun süreler boyunca yaşanması halinde kronik strese dönüşebilir ve bu da sağlık ve psikolojik iyi oluşumuzu olumsuz yönde etkiler. Stres: Hepimiz bunu hissetmişizdir. Bu bazen olumlu bir güç olabilir, piyano resitalinizde veya iş görüşmenizde iyi bir performans göstermeniz için sizi motive edebilir. Ancak çoğu zaman trafikte sıkışıp kaldığınızda olduğu gibi olumsuz bir güçtür. Uzun bir süre boyunca stres yaşarsanız, harekete geçmediğiniz takdirde kronikleşebilir. Hiç kendinizi ilk buluşmada terli ellerle buldunuz mu ya da korku filmi sırasında kalbinizin çarptığını hissettiniz mi? O zaman stresi hem zihninizde hem de bedeninizde hissedebileceğinizi biliyorsunuzdur. Bu otomatik tepki eski atalarımızda, avcılardan ve diğer tehdit unsurlarından korunmanın bir yolu olarak gelişmiştir. Bir tehlikeyle karşılaştığınızda vücudunuz harekete geçer; kalp atış hızınızı yükselten, kan basıncınızı artıran, enerjinizi arttıran ve sizi sorunlarla başa çıkmanız için hazırlayan adrenalin ve kortizol gibi stres hormonlarıyla dolup taşar. Bugünlerde herhangi bir yırtıcı canlı tarafından yenme tehdidiyle karşı karşıya kalmanız pek olası değil. Ancak muhtemelen her gün son teslim tarihlerini yetiştirmek, faturaları ödemek ve çocuk bakımıyla uğraşmak gibi vücudumuzun aynı şekilde tepki vermesine neden olan birçok zorlukla karşı karşıya kalıyoruz. Sonuç olarak, vücudunuzun doğal alarm sistemi savaş ya da kaç tepkisi aktif konumda takılı kalmış olabilir. Bu da sağlığınız için ciddi sonuçlar doğurabilir. Kısa süreli, küçük stresler dahi üzerimizde olumsuz etkiler bırakabilir. Örneğin bir sunum yapmadan önce karnınızın ağrımaya başladığını fark edebilirsiniz. Eşinizle kavga etmenizden ya da deprem veya terör saldırısı gibi büyük bir olaydan kaynaklanan akut stres, üzerinizde daha da büyük bir baskı yaratabilir. Tekrarlanan akut stres dolaşım sisteminde, özellikle de koroner arterlerde iltihaplanmaya neden olabilir ki bu da stresin kalp krizini tetiklediğini düşündüren durumlardan biridir. Bir kişinin strese nasıl tepki verdiğinin kolesterol seviyelerini de etkileyebileceği görülmektedir. Stres, uzun bir süre boyunca normal bir yaşam sürme becerinizi engellemeye başladığında, daha da tehlikeli hale gelir. Stres ne kadar uzun sürerse, hem zihniniz hem de bedeniniz için o kadar olumsuz sonuçlar doğurur. Örneğin, kendinizi yorgun, konsantre olamayan ya da sebepsiz yere sinirli hissedebilirsiniz. Ancak bununla birlikte kronik stres vücudunuzda da yıpranmaya ve tahribata neden olur. Stres tepki sisteminin uzun süreli aktivasyonu ve bununla birlikte gelen kortizol ve diğer stres hormonlarına aşırı maruz kalma, vücudunuzun neredeyse tüm işleyişini bozabilir. Bu da sizi anksiyete, depresyon, sindirim sorunları, baş ağrısı, kas gerginliği ve ağrısı, kalp hastalığı, kalp krizi, yüksek tansiyon, felç, uyku sorunları, kilo alma, hafıza ve konsantrasyon bozukluğu gibi çeşitli fiziksel ve zihinsel sağlık sorunları açısından daha yüksek risk altına sokabilir. Kronik stres, vücudunuzdaki değişiklikler ya da insanların stresle başa çıkmak için kullandıkları aşırı yeme, sigara içme ve diğer kötü alışkanlıklar nedeniyle de hastalığa neden olabilir. Örneğin, iş stresi -yüksek talepler ve düşük karar verme esnekliği- koroner hastalık riskinin artmasıyla ilişkilidir. Depresyon ve düşük sosyal destek seviyeleri gibi diğer kronik stres biçimleri de kardiyovasküler risk artışıyla ilişkilendirilmiştir. Ayrıca vücudun bağışıklık sistemini baskılayarak hastalıklardan kurtulmayı da zorlaştırır. Stres seviyenizi azaltmak sadece şu anda kendinizi daha iyi hissetmenizi sağlamakla kalmaz, aynı zamanda uzun vadede sağlığınızı da korumanıza yardımcı olur. Örneğin birçok araştırma, psikolojik sağlığı iyileştirmeye yönelik yapılan müdahalelerin kardiyovasküler sağlık üzerinde faydalı bir etkiye sahip olabileceğini göstermiştir. Sonuç olarak, araştırmacılar her gün iyi hissedebileceğiniz aktivitelere zaman ayırarak olumlu duygularınızı artırmanızı önermektedir. - Strese neyin sebep olduğunu belirleyin. Gün boyunca ruh halinizi izleyin. Stresli hissediyorsanız nedenini, düşüncelerinizi ve ruh halinizi not edebilirsiniz. Sizi neyin rahatsız ettiğini fark ettikten sonra, bunu ele almak için bir plan geliştirin. Bu, kendiniz ve başkaları için daha makul beklentiler belirlemek veya ev sorumlulukları, iş yükü veya diğer görevler için yardım istemek olabilir. Tüm sorumluluklarınızı listeleyin, önceliklerinizi değerlendirin ve ardından gerçekten gerekli olmayan görevleri eleyin. - Güçlü ilişkiler kurun. İlişkiler bir stres kaynağı olabilir. Araştırmalar, örneğin eşinizle yaşadığınız olumsuz, saldırgan tepkilerin strese duyarlı hormonlarda ani değişikliklere neden olduğunu ortaya koymuştur. Ancak ilişkiler aynı zamanda stres tamponu görevi de görebilir. Aile üyelerinize veya yakın arkadaşlarınıza ulaşın ve zor zamanlar geçirdiğinizi bildirin. Stresinize neden olan şeyle başa çıkmaya başlarken size pratik yardım ve destek, faydalı fikirler veya yeni bir bakış açısı sunabilirler. - Öfkelendiğinizde uzaklaşın. Tepki vermeden önce, 10'a kadar sayarak yeniden toparlanmak için zaman ayırın. Sonra yeniden düşünün. Bununla birlikte yürümek veya diğer fiziksel aktiviteler de stres atmanıza yardımcı olabilir. Ayrıca egzersiz, vücudunuzun doğal ruh halini güçlendiren endorfin üretimini artırır. Günlük bir yürüyüş ya da başka bir egzersiz türüne kendinizi adayın bu, stres düzeylerini azaltmada büyük bir fark yaratabilecek küçük bir adımdır. - Zihninizi dinlendirin. Tavsiye edilen yedi veya sekiz saatlik uykuyu almanıza yardımcı olmak için kafeini azaltın, televizyon veya bilgisayar gibi dikkat dağıtıcı unsurları yatak odanızdan uzaklaştırın ve her gece benzer saatlerde yatağa gidin. Araştırmalar, yoga ve gevşeme egzersizleri gibi aktivitelerin sadece stresi azaltmaya yardımcı olmakla kalmayıp aynı zamanda bağışıklık fonksiyonlarını da güçlendirdiğini göstermektedir. - Yardım alın. Kendinizi bunalmış hissetmeye devam ederseniz, stresi etkili bir şekilde nasıl yöneteceğinizi öğrenmenize yardımcı olabilecek bir psikolog veya başka bir lisanslı ruh sağlığı uzmanına danışın. Kronik stresinize katkıda bulunan durumları veya davranışları belirlemenize ve ardından bunları değiştirmek için bir eylem planı geliştirmenize yardımcı olabilirler.


Thor ve Black Widow gibi süper kahramanlar 'Avengers:Endgame' gibi filmlerde dünyayı kurtarmak için gerekenlere sahip olabilirler ama çizgi roman tasvirlerinin hiçbirinin sağlıklı bir vücut kitle indeksi yoktur. Binghamton Üniversitesi ve SUNY Oswego'nun yeni araştırması, çizgi roman sayfalarında erkek süper kahramanların ortalama olarak obez olduğunu, kadınların ise ortalama olarak düşük kilolu olduğunu gösteriyor. Binghamton Üniversitesi doktora öğrencisi Laura Johnsen ve Suny Oswegoile; çalışmanın başyazarı İnsani Gelişme alanından Doçent Rebecca Burch ile birlikte yaptıkları çalışmada 3.752 tane Marvel Comics karakteri için BMI verilerini topladılar. Omuz-bel oranı, çene çizgileri gibi hiper-erkeksi veya aşırı kadınsı özellikleri vurgulayan fiziksel boyutlara ve kostümlere dikkat ederek erkek ve kadın süper kahramanların görselleştirilmesini incelediler. Üst vücut kaslılığı, bel-kalça oranı ve meme morfolojisi dikkate alınan noktalar içerisinde yer alıyor. Çizgi romanlardaki erkek süper kahramanlarının ortalama olarak gerçek hayatta obez olarak adlandırılacağını, kadınların ise tam tersi yönde normal ortalama kilonun altında kaldıkları sonucuna varıldı. Erkeklerdeki yüksek çıkan vücut kütlesinin nedeni omuz-bel oranlarının insan sınırlarının çok üzerinde olduğu, aşırı üst vücut kaslılığından kaynaklandığı vurgulandı. Ortaya çıkan bu sonuç ortalama insanlardan çok daha düşük bel-kalça oranlarına sahip olan aynı zamanda düşük kilodaki kadın süper kahraman vücutlarının tam tersi yönündedir. Ana bulgular, çizgi roman karakterlerinin süpernormal uyaranların bir ifadesi olduğu ve insanların sahip olabileceğinin ötesinde bir vücut morfolojisine sahip oldukları yönündeydi. Kadın ve erkek karakterler için maskülen ve feminen olarak ilişkilendirdiğimiz bazı fizyolojik ölçüler vardır; erkekler için bu geniş omuzlar ve dar bir bele sahip olma olurken söz konusu kadın karakterler olduğunda ince bir bel-kalça oranı, büyük göğüsler ve dar bir üst gövdeye sahip olma yönünde çizimler yapılır. Bu fiziki özellikler insanların karşı cinste çekici bulma eğiliminde olduğu özelliklerdir ama çizgi roman karakterleri hazırlanırken sanatçılar bu özellikleri alır ve onları 'süper' abartılı hale getirir. Araştırma sonucunda elde edilen verilerden, erkek karakterlerin hipermaskülen iken kadın karakterlerin ise hiperfeminen olduğu çıkarımlarına ulaşıldı. Johnsen ve Burch bu bulguları Evolutionary Behavioral Sciences Dergisi'nde Kaptan Dorito ve bomba' Çizgi roman ve filmdeki süpernormal uyaranlar başlıklı bir makalede yayınladılar. Kaptan Dorito 2014'de yapılan bir internet geyiğinin sonucudur. Bu memde Kaptan Amerika'nın aktörü Chris Evans'ın yüksek omuz-bel oranını konu alan bir atıf yapılıyor. Johnsen, Çizgi roman okuyan insanlar, bu vücut tiplerinin insan formunun fantastik temsilleri olduğunu bilirler. Bu vücut tiplerini sadece diyet ve egzersizle yaratamayacağınız çok açıktır. Filmlerde bile kostüm tasarımcıları, oyuncuların gerçek hayatta olduğundan daha 'sağlam, iyi' görünmeleri için kostümlerine eklemeler, değişiklikler yapmak zorundalar. şeklinde açıklıyor. Araştırmacılar bu pop kültür fenomenleri için biyolojik bir bağlam sağlamayı amaçladılar. Johnsen, çizgi roman karakterlerinin fiziksel görünümünün abartılı vücut tipleri kullandıkları için tartışıldığını ve eleştirildiğini ama bu tartışmanın nadiren bu vücut tiplerinin biyolojik açıdan neyi temsil ettiğine değinildiğini söylüyor. Bunu açıklarken de; Erkek ve kadın karakterlerin hipermaskülen ve hiperfeminen formları, gerçek insanlarda gençliğe, sağlığa ve doğurganlığa işaret etmek için evrimleşmiş endokrin belirteçlerin abartılı bir yansımasıdır şeklinde sözlerini devam ettiriyor. Çizgi romanlardaki diğer bir nokta ise, uzun zamandır bu uyaranlar ile üretim yapan sanatçılardır. İnsanların karşı cinsin fiziğinde çekici buldukları tüm özellikleri vurgulayarak erkek-kadın çizimleri yapılmaktadır. Çizgi romanlar ve animasyonlar bazen çocuklara yönelik olarak önemsizleştirildiğini vurgulayan Johnsen ve Bunch, giderek daha ayrıntılı ve yaratıcı hikayelerin, çizimler eşliğinde yer alması ile sanatsal yeteneklerin sunulduğundan bahsediyorlar. Ayrıca bu yapımlarda derin insani duygu ve arzuyu yansıtan temalar da sunuluyor. ''Çizgi romanları evrimsel bir perspektiften inceleyerek, karakterlerin neden böyle göründüğü, neden onlardan etkilendiğimiz ve neden onlarla bu kadar kişisel düzeyde bağlantı kurduğumuz konusunun temel kökenleri hakkında fikir ediniyoruz'' şeklinde konuşan Johnsen ve Burch, erkek-kadın görünümleri için diğer belirteçlere ve bir karakterin zaman içerisinde görünümlerinin nasıl değiştiğini, bunun nasıl etkiler yarattığını araştırmakla ilgileniyorlar. Daha fazla bilim haberi için tıklayın.


Geçen yazım bir tür yaşlılığa övgü idi, bu yazımda ise size iki yaşlı kahramandan bahsedeceğim. Biri dünyaca ünlü Profesör Seyyid Hüseyin Nasr, diğeri ise komşum Asiye Teyze. Asiye Teyze Bilgeydi, Tam Da Bu Yüzden Süperdi! Bilgeydi Asiye Teyze, sevgi doluydu ve mutluydu. Benim en yaşlı arkadaşımdı. Matraktı, apartmandaki bir diğer yaşlı olan dedeyle ilgili yaptığım şakalara çok gülerdi. Zevk sahibiydi, Can Yaman'ı pek beğenirdi. Kaç yaşına gelirsen gel nefs ölmez kızım derdi. Dindardı, saygılıydı, engin bir hoşgörüsü vardı, kimseleri kınamazdı. Allah'ı severdi, Hac hikayelerini anlatmaya doyamazdı. Tekrar Mekke'ye gitmenin hayalini kurardı. Geleceğe dair planları vardı, ölmek istemezdi. Gençliğinde nice badireler atlatmış, cesareti ve azmiyle türlü zorlukların üstesinden gelmiş güçlü bir kadındı Asiye Teyze. Yaşlıyken ise huzura ermiş gibiydi. Huzurluydu ve muhtemelen ermişti. Kör ölür badem gözlü olur demeyin, Asiye Teyze gerçekten de badem gözlüydü. Nasr ve Asiye Teyze örnek aldığım iki insan. 2010'da Nasr'la tanıştığımda onu çok kıskanmıştım. Şimdi ise Asiye Teyze gibi olmak istiyorum. Ekol sahibi bir düşünür olarak ölür müyüm bilmiyorum ama Asiye Teyze gibi yaşamak istediğimden eminim. Kişi ne iş yaparsa yapsın, sosyal statüsü ne olursa olsun hayatı bir gurme gibi yaşadığı sürece mutlu oluyor ve mutlu ediyor. İnsana yaşama sevinci amacı aşılayan motive edici bir yazı olmuş .teşekkürler .


The boys diye bir dizi izliyorum bu ara. Marvel filmlerinden herkesin yakınen tanıdığı süper kahramanların var olduğu bir dünyadaki düzeni, geçen hikayeleri anlatıyor. Benim niyetim ise dizinin analizini yapmak değil, yaşadığım bir farkındalığı anlatmak. Şimdi özetle bir X şirketi süper kahramanları yaratmak için Y adlı bileşeni çocukların üzerinde deniyor ve bu maddeyle onları büyüdüklerinde süper güçlere sahip kişiler yapıyor. Amerika'daki eyalet sisteminden dolayı her eyaleti korumakla görevli daha az güçlü kahramanlar çalışıyor ; bir de tüm dünyanın tanıdığı, neredeyse Tanrı olarak görülen 7 kişilik farklı güçlere sahip bir ekip var. Firma bu kahramanları etnik kökenlerine, güçlerine, suç yoğunluğuna göre pazarlıyor, onların içinde öyle bir kahraman var ki kimsenin öyle kolay kolay gücü yetmiyor. Bu evrende önemli bir ihtiyacımız olan güvenlik, işin uzmanlarından sağlanıyor , insanlığın başına gelebilecek en güzel şeylerden biri. Adaletin sağlandığı, uzaylılardan, düşmanlardan korunduğumuz bir Dünya... Kahramanlarımız düşmanlarla savaşırken bazı insanları feda etmek zorunda kalıyorlar çünkü kötülükle olan savaşın yanında yüzlerce sivilin hayatı pek önemli olmuyor . Bazı süper kahramanlar vardır ki onlara sonsuza dek güveniriz; canımızı, ailemizi, ülkemizi emanet ederiz; tam da Süpermen gibi. X,Y, Z kuşaklarının hepsinin tanıdığı, neredeyse bütün kahramanlardan daha güçlü özellikleri olan; yakışıklılığıyla, iyi kalbiyle, kırmızı taytı ve peleriniyle gönüllerin, çocukların kahramanı. Peki ya Süpermen aslında hiç tanıdığımız gibi değilse? Dizide hakkında bildiğimiz şeylerin tam tersi olan bir Süpermen var. Orduya girebilmek için uçak kazasını önlemeyip insanları ölüme terk ettiği bir sahne var ki inanılmaz. Sadece bununla da bitmiyor; tecavüz, cinsel fetişler ve sapkınlıklar, statü ve güç için adam öldürme... Aman aman daha anlatamadığım ne hikayeler var. Hayatınızda en az bir kez, bu cümle sizin tarafınızdan kurulmuş ya da birileri tarafından size söylenmiştir. Bu hissi yaşayanlar iyi bilirler ki aynı zamanda büyünün bozulduğu hissidir bu. Şok etkisi yaratabilir bünyede. Senelerdir birlikte olduğunuz kişi öyle bir şey yapar ki onu aslında gözünüzde çok büyüttüğünüzü fark edersiniz ve bu fark ediş pek de pozitif duygular içermez. Örnekleri çok çoğaltabiliriz ama içimizi bu sitem dolu üzgün cümlelerle karartmaya hiç gerek yok. Evet birilerini büyütürüz gözümüzde. Bazen farkındayızdır da bu durumun, kişinin gör mediğimiz tarafları olduğunu biliriz ama yakıştıramayız. Bu durumun kendini kandırmaktan pek bir farkı yok. Karşındaki kişinin karakterini, özelliklerini, benliğini değiştirmeye çalışarak, ona yeni şeyler ekledikçe bu yedek parçalar orijinalinin yerini tutmadığı için zamanla paslanır, çalışamaz hale gelir. Ee ama ben o kadar masraf yapıp emek harcayıp tamir etmiştim, daha uzun seneler onunla olacaktım ne oldu? Emeklerim çöpe gitti. Bu hatayı o kadar sık yapıyoruz ki anlatamam . Asla yanımızda yürümeyecek kişilerle uzun bir yola çıkıyoruz ; yolculukta bir süre sonra tek başımıza kaldığımızı görünce yola çıktığımıza, verilen değere, harcanan zamana lanet etme olasılığımız çok yüksek. Halbuki yanındaki adam/kadın seninle hiçbir zaman o yola çıkabilecek biri değildi, bu yüzden faturayı ona kesmek de doğru değil. Dizideki Gibi Süper Olduğunu Sandığımız Kahramanlar Oldu Hayatımızda, Hatta Kahraman Olduğunu Sandığımız Katiller. Atarlı sözleri, sosyal medyada, Hep hayal kırıklığına uğrayan hep üzülen taraf benim :( şeklinde paylaşmadan önce yüzleşilmesi gereken bir gerçek var: Neyi karşı taraftan istiyorsan, hayal ediyorsan aslında senin o şeye ihtiyacın, zaafın var; kişinin kendisine değil. Kimi kurtarıcı, sıradışı olarak görüyorsak onu şekillendiren bizim eksikliklerimiz oluyor. Örneğin O bu dünyanın en güvenilir insanı., güven ihtiyacını; güvenme ihtiyacı ise kişinin kendisini hiç güvende hissetmediğini gösterir. Dünyadaki en iyi, en ilgili dostum. kişinin duygusal yoksunluğunun, bağımlılığının bize sinyalini verir. Gözünde büyütme kadar küçültme de aynı mantıkla ilerleyebilir; bir başkasının statüsünü, başarılarını, iyi taraflarını, karakterini küçük görüp egolarımızı kolaylıkla tatmin edebiliriz. Birini ait olmadığı bir yere koymaktan ziyade olduğu gibi kabullendikten sonra mevkisine karar vermek, beklentilerimizi ona göre şekillendirmek hem bizim hem karşıdakinin hem Twitter takipçilerimizin hayrına olacaktır. Bu kahramanlar, devlet adami, bilim adamı veya bir sporcu olabiliyor. Bir örnek vermek gerekirse, benim kahramanım Muhammed Ali kendisine The greatest of all time . Ve ben Muhammed Ali nin arastirmasini yaptığımda, onun 5 kere kaybettiğini okudum ve inanmak istemedim. Çünkü o en iyisiydi, asla kaybedemezdi. Gözümde çok büyütmüşüm. Ama neden cok büyütüyoruz gözlerimizde bizlere hep iyi tarafları anlatıldığı için,işin kötü tarafı hep gizlenir, saklanır. Bizler adeta inanmak istiyoruz. Bütün suç bizde. Kendine sormadığını, başkasına sorma! Kendine kaftan biçilmesini istemiyorsan, başkasına biçme! Kişisel motivasyon ve gaz almak için doğru yaklaşım.tabi kusurlarını bildiğimiz halde ısrarla görmezden geldiğimiz kahramanlar var hayatimizda. Amma pratikte söylediğimiz kadar uygulayabiliyormuyuz, bilemedim.. Yazınız yine, kafamda deli sorular durumuna getirdi. Tebrikler..


Bu yazı dizisinde, Birleşmiş Milletler tarafından oluşturulan Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri ve bu hedeflerin uygulanabilirliği üzerine bir inceleme yapacağız. Ayrıca sürdürülebilirliğin özü, neden 21. yy. dünyasında her zamankinden daha fazla kaynak yönetimine ihtiyaç duyulduğu, Birleşmiş Milletler tarafından listelenen 2030 hedeflerinin uygulamada ne kadar gerçekçi olup olamayacağı ve özelde bu hedeflerin Türkiye tarafındaki sosyolojik izdüşümü üzerinde duracağız. Ocak 2016'da yürürlüğe giren ve toplamda 17 hedeften oluşan kalkınma amaçlarının sosyolojik, ekonomik ve kültürel açıdan doğru şekilde değerlendirilebilmesi için holistik bir bakış açısına ihtiyaç vardır; yani geçmişi analiz ederken bugünün koşullarını göz önünde bulundurmalı ve bu analize bağlı olarak yakın ve orta vade gelecek için öngörülü çıkarımlar yapılmalıdır. 17 hedefin ne olduğuna geçmeden evvel, son yıllarda adını sıklıkla duyduğumuz sürdürülebilirlik kavramını inceleyelim. Sürdürülebilirlik: Temelde gelecek nesillerin ihtiyaçlarını tehlikeye sokmayacak biçimde toplumların bugünkü ihtiyaçlarını karşılamaktır; bu amaçların en güçlü olduğu konular arasında ilk sıralarda ekonomi, sosyal hayat ve çevre/ekoloji çalışmaları gelir. Konuyla akademik olarak ilgilenmeyen herhangi birisi dahi iklim değişikliği, küresel ısınma ya da dünyadaki kaynakların eşitsiz dağıtılması hakkında en azından medyadaki haberlere rastlamıştır. Yaşadığımız modern sonrası çağın bireysel ve kolektif sorunları, bir ya da iki yüzyıl öncesinin sorunlarıyla aynı değil. Öyle ki hiçbirimiz bizden iki-üç nesil önce yaşamış atalarımızla aynı hayatı deneyimlemiyoruz. Sosyal değişim olgusu, her zaman ve her toplumda olagelmiştir. Fakat tarihteki hiçbir zaman diliminde değişim/dönüşüm, böylesine hızlı ve küresel boyutta olmamıştır. Bilgiye ulaşma hızımız, dünyanın herhangi bir noktasında ortaya çıkan bir salgının yayılma hızı, her gün yeni bir teknolojik inovasyon ile karşılaşmamız ve dahası bu yeniliklere anında adapte olabilmemiz inanılmaz derecede baş döndürücü. Büyük şehirlerde yaşayan milyarlarca insanın gün boyu maruz kaldığı bilgi akışı, temas ettiğimiz, etkilediğimiz ve etkilendiğimiz kişi sayısı, ulusal ve uluslararası arenada gerçekleşen siyasi ve ekonomik gelişmeler tüm debisiyle çağlarken, bizler bu hızla akan suyun üzerinde rafting yapmakta ustalaşıyor gibiyiz. - Yoksulluğa son vermek - Açlığa son vermek - Sağlık ve kaliteli yaşam - Nitelikli eğitime ulaşmak - Toplumsal cinsiyet eşitliği - Temiz su ve sanitasyon - Erişilebilir temiz enerji - İnsana yakışır iş ve ekonomik büyüme - Sanayi, yenilikçilik ve altyapı - Eşitsizliklerin azaltılması - Sürdürülebilir şehirler ve topluluklar oluşturmak - Sorumlu üretim ve tüketim - İklim eylemi - Sudaki yaşam - Karasal yaşam - Barış, adalet ve güçlü kurumlar - Amaçlar için ortaklıklar sağlamak Görüldüğü üzere 2030'a kadar farkındalık sağlanması hedeflenen konular, aslında tüm toplumları ilgilendiren ana başlıklardır. Ancak elbette listedeki tüm başlıklar her ülkenin öncelikli konusu olmayabilir. Bunun sebebi de küresel eşitsizlikler ve özellikle pandemi sonrası bu eşitsizliklerin çok daha köklü hale gelmesidir. Başta belirttiğim üzere bu yazı dizisinin devamında, ekonomik güçlüklerden, cinsiyet eşitsizliğine, iklim sorunundan adil bir gelecek arayışına kadar tüm konuları sırasıyla ele alacağız. Bunu yaparken de küresel tablonun genel bir fotoğrafını çekip ardından Türkiye'deki mevcut durum ve yakın gelecekte yapılabileceklerden bahsedeceğiz.


Talamus iç oda anlamına gelir ve beden ile beyin arasındaki iletişim sisteminin en büyük ara duraklarından birisidir. Beyinden bedene ve bedenden beyine akan bilgi ve emirlerin dağıtılması ve süzülmesi gibi işlemlerde önemli görevler yürütür. Bedenimizin hareketlerinin kontrolü, duyu bilgilerinin işlenmesi, bilinç düzeyi, hatıraların hatırlanması, duygular, bilinç, uyanıklık ve dikkat gibi bir çok işlevle doğrudan ilgilidir. Hafıza işlevleri açısından beynin kütüphane memuru gibi çalışır ve beyin kabuğunda dağınık olan hafıza bileşenlerine ulaşılabilmesini sağlar. Multiple skleroz olarak bilinen bir sinir sistemi rahatsızlığının talamus hacmindeki değişimle ilgili olduğu gösterilmiştir. Hastalığın ilk dönemlerinde talamus hacmi ölçülebilir derecede küçülmekte ve bu da MS hastalığının teşhisinin erken konmasını sağlayabilmektedir. MS hastalığı insanların konuşma sistemlerinden, hareket ve bellek sistemlerine kadar bir çok farklı etkilere sahiptir ve bu sistemler doğrudan talamus ile ilgilidir. Çalışmalar, talamus hacmi küçüldükçe bilişsel işlevlerin de azaldığını göstermiştir.


Kötülük problemi felsefenin en çetrefilli meselelerinden biridir. Problemin kaynağı dünyadaki kötülükler ile tanrının iyiliğinin bağdaştırılamamasıdır. Dünyada pek çok kötülüğün olduğu aşikar, peki iyiliği isteyen ve kötülüğü değiştirmeye muktedir bir tanrı varsa kötülük nasıl var olabilir? Bu sorun pek çok ateistin tanrı tanımazlığına neden olan birincil sorundur. Dünya üzerinde kötülük varsa ya tanrı kötülüğü önlemek istediği halde önleyemiyordur ya da tanrı kötülüğü önlemek istemiyordur . Pek çoğumuza göre tanrı, tanımı gereği iyi ve kadir-i mutlak olmak zorundadır. Ateistler de tanrıyı bu şekilde tanımladıkları için kötülüğün varlığına dayanarak tanrının var olamayacağını iddia ederler. İnananlarınsa pek çoğu bu sorunu ya görmezden gelir ya da çözülemez olarak görüp rafa kaldırır. Kötülük problemini çözmeye çalışan tanrı tanırlar ise kötülüğün izafi olduğuna yani mutlak olmadığına, tanrıdan değil de maddeden/insanlardan kaynaklandığına inanır. Nitekim tanrının kahreden, cebreden, darlık veren, intikam alan, hesap soran, zillet veren, dereceleri alçaltan, engelleyen, zarar veren ve öldüren gibi isimleri de var. Size her birimizin inandığı tanrı bir diğerinden farklı desem bana inanır mısınız? İnanmıyorsanız en yakınınızdaki insanın tanrı tasavvuruyla kendinizinkini karşılaştırın, biraz ileri gittiğinizde ne demek istediğimi anlayacaksınız. Biz insanlar son derece muhtaç varlıklarız. Doğduğumuz andan itibaren bakıma ihtiyaç duyuyoruz, sonrasında her canlı gibi beslenmeye, barınmaya ve üremeye ihtiyaç duyuyoruz. Muhtaçlıklarımız hayatımız devam ettiği sürece bitmiyor. Sosyal varlıklar olarak en çok ihtiyaç duyduğumuz şey ise güvende hissedeceğimiz sosyal ilişkiler. Bu ihtiyacımız bebeklikte başlıyor, hayatta kalabilmek için en yakınlarımızdan sevgi, ilgi, merhamet ve iyilik bekliyoruz. Nasıl ki çocukken iyi, merhametli, sevgi dolu ve adaletli ebeveynlere ihtiyaç duyuyorsak; büyüyünce de bu niteliklere sahip, ya da bize bu nitelikleri ile muamele edecek bir tanrıya ihtiyaç duyuyoruz. İşin garip yanı şu ki tanrıya inanmayanlar dahi tanrıyı olumlu sıfatlarla özdeşleştirdikleri için tanrıya inanmıyor. Yani tanrıya inanın ya da inanmayın, tasavvurunuzdaki tanrı olumlu niteliklere sahip. Tanrıyı kötü gördüğü için ona inanmayanlar da mevcut elbette, fakat bu durumu yakından incelediğimizde inkarın nedeninin, kötülük ile tanrılığı bağdaştıramamak olduğunu görüyoruz. Yani tanrıyı kötü gördüğü için onun tanrılığını reddedenler dahi iyi niteliklerle donanmış bir tanrı algısı taşıyorlar. İnsanlar olarak tanrı hakkında spekülasyan yapmayı bırakamayacağımızı biliyorum fakat bireysel spekülasyonlarımızla tanrının gerçekte ne olduğunu ortaya koyabileceğimizi ya da tanrı hakkında mutlak bir bilgiye sahip olabileceğimizi düşünmek kulağa oldukça cüretkar geliyor. Tanrı kimine iyi kimine kötü kimine hem iyi hem kötü kimine de ne iyi ne kötü olabilir. Tanrının gerçekte ne olduğu değil, bizim ona nasıl inandığımız önemlidir. Fakat bireysel inançları mutlak doğru kabul etmek ve bunun üzerinden bizim gibi düşünmeyenlere zulmetmek iyi bir şey değil. Ne zalim için, ne de mazlum için. Not: Bu yazıyı tanıdığım ve tanımadığım tüm tanrı tanırlara ve tanrı tanımazlara ithaf ediyorum. İyi mi kötü mü şakacı mi ciddi mi? Tanrıyı anlamak için sormak.. sorarken insana ait alet edevat kullanmak akıl mantık kıyas rasyo vb.. insan kendisini tanımlarken coğrafya tarih sosyoloji kisitlarindan soyutlanabilir mi? Soyutlanma mümkün değilse kendisini gerçekten tanıyabilir mi? Hans'i ve Mehmet'i tanımlayacak ortak bir tanım bulunabilir mi oysa ikiside insan, insanın kendisini bile tanimlayamadigi hayat düzleminde tanrıya iyi kötü demesinin bir kıymeti var mı? Ne ifade edecek yani. Yani insan kendini ne sanıyor. Tanrı eylemlerinin değerlendirme altında oldugu bir varlık olsaydı gerçekten tanrı olur muydu? Hadi diyelim demokrat bir tanrı eylemlerini yarattıklarının beğenisine sunan o zaman ne olurdu sizce kendisine iman etmenin gerekliliğine insan oğlu gerçekten inanacak mıydı? Yahut saygı mi duyardı. İnançların bireysel olması ve bunu topluma teşmil etmek, tanrıcılık oynamak resmen... Allah korusun! Dereyi görmeden paçaları sıvamak deyiminin tanımı olmuş bu yazı. Tanrı diye bir şeyin var olup olmadığı daha kanıtlanmadan iyi ya da kötü sıfatları atamak düşünmeyi temelden becerememektir. Kaldı ki Tanrıyı kötü gördüğü için ona inanmayanlar ne kadar anlamsız bir tanımlamadır! Tanrının kötü olduğunu düşünen birisi tanrıya inanıyordur ve tanrıya inanan birisi ateist değildir. Tanrı pek çokları için bir düşünce değil inanç nesnesi, ve inanç için kanıta ihtiyaç duyulmuyor. Anlamsız bulduğunuz cümle bir tanımlama değil tespit cümlesi. Tanrıyı kötü gördüğü için ona inanmayan pek çok insan mevcut ve bu düşünsel değil tepkisel bir durum. Tanrıya inanan birinin ateist olamayacağı iddianız elbette mantıksal olarak doğru, fakat sorun şu ki Tanrı söz konusu olduğunda düşünceden ziyade kişisel inançlar devrede oluyor, zaten yazı da buna dikkat çekiyor. Bir şeyin pek çoklarının ya da bir azınlığın inanması, o şeyi gerçek kılmaz. Öyle olsaydı Zeus ve Şiva da gerçek olurdu. İnanç için kanıta ihtiyaç duyulmaması konusunda hemfikiriz ama inanç da zaten bu yüzden kötü bir şey. İnsanlık, tarih boyunca gerçekdışı şeylere inancı sayesinde demagoglar tarafından bir oraya bir buraya sürüklenmiş ve tarihinin en karanlık dönemlerini yaşamıştır. Eğer anlamsız bulduğum cümle tanım değil tespitse yanlış bir tespit. Tanrıyı kötü gördüğü için ona inanmayan pek çok insan mevcut cümlesindeki mantık hatası şu: Bir şey, senin için varsa ona inanıyorsundur; ister iyi olduğunu ister kötü olduğunu düşün. Bir şey senin için yoksa zaten yoktur; olmayan bir şey iyi ya da kötü olmaz ve kişisel inançlar, söylediğim gibi, bir şeyin var olup olmadığı gerçeğini değiştirmez. Ben de bunun mümkün olmasını çok isterdim, fakat bir baksanıza herkes kendi algısını gerçek sanıyor, hepimiz kendi gerçeklerimizden gayet memnunuz. Aslında bu da sorun değil, sorun birinin kendi gerçeğini herkes için gerçek yapmaya çalışmasıyla başlıyor. Tarih boyunca yaşanan zulümler de çoğunlukla bu yüzden. Bizlerin algısından bağımsız bir gerçek tabii ki var. Yoksa bütün algılarını engelleyip yürümeye kalktığında duvarlara çarpmazdın. Üstelik şahsi algı sübjektiftir, biraz biyoloji ve felsefe okumuşsan zaten insan beyninin hiçbir şeyi olduğu gibi algılamadığını ve bir yorum süzgecinden geçirdiğini bilirsin. Bu nedenle dünyada hiçbir birey gerçeğe ulaştım diyemez. Bu yüzden bireysel deneyimlerin aldatıcı olabileceğini fark edip bilimsel metottan uzak, inanç gibi öğelere hiç pabuç bırakmamaya çalışmak dışında gerçekliğe kendini kandırmadan ulaşmanın şu an için başka bir yolu yok. İşte bu noktada biraz öngörülü olmak gerekiyor. Kendi gerçeklerimizden gayet memnunuz diyerek tartışmaya ve yanlışlanmaya kapalı bireylere ve haliyle toplumlara dönüşürsek insanlığın ilerleyebilmesi için gerekli ana damarı tıkamış oluruz ve her yer o demagoglarla dolar. Şu anda Türkiye'nin ve hatta dünyanın çoğu bu retorikte kayıp; ne kadar eğitimli ya da eğitimsiz olursa olsun, çoğunluk gerçekin kendi tekelinde olduğunu sanıyor ve algılarının şahısları ve toplumları yanlış yerlere götürebileceğini akıllarına bile getirmiyor. Yani evet; birinin kendi gerçeğini herkes için gerçek yapmaya çalışması asıl sorun fakat bu sorunun tek çözümü bireysel gerçekliklere inanmak değil, bireysel gerçekliklerin hatalı olabileceğinin farkına varıp bilimsel bir yaklaşım tutunmak. Sözünü ettiğiniz demogoların verdikleri toplumsal hasarlardan uzunca söz edebiliriz, ama ben işin düşünsel boyutuyla ilgilenmeyi tercih ediyorum. İnanmak insan için yaşamsal bit ihtiyaç. İnanın siz de pek çok inanç sahibisiniz; adınızın Nuri olduğuna, Türkiyeli olduğunuza, erkek olduğunuza inanıyorsunuz. Bildiğimizi sandığımız şeylere dair çok kanıtımız olmadığını düşüncede biraz derinleşerek fark edebiliriz. Size bildiğiniz bir şeye dair kanıtlarınızı düşünmenizi, ve o kanıtları da nereden ve nasıl bildiğinizi düşünmenizi öneririm. Bakalım neler çıkacak! Bu noktada tanımları biraz sündürmüş gibisin 🙂 Ben adımın Nuri olduğuna inanmıyorum, adımın Nuri olduğunu biliyorum çünkü buna dair kanıtlarım var. Nüfus cüzdanım, ehliyetim gibi belgeler adımın kanıtlarıdır. İnanç duymak ve bilmek bu yüzden farklı terimlerdir; inanç yalnızca bilginin olmadığı yerde olabilir. Dinlerin bize geçmişte sahte bir birlik hissi verdiği bir bilgidir ama dinlerin öldükten sonra bizi başka dünyalara götüreceği iddiası bir inançtır. Ha, bildiğim şeylerin hatalı olduğu kanıtlanabilir ama inançların hatalı olduğu kanıtlanamaz. Tıpkı Russell's Teapot gibi. Bu yüzden ikisini birbirine karıştırmak düşüncede biraz derinleşmeyi rica eden birinden gelince hiç hoş olmamış. Bilgi dediğimiz şeyin de belli inançlar üzerine temellendiğini iddia ediyorum. Mesela adının Nuri olduğu bilgisine kanıt olarak nüfus cüzdanını gören biri nüfus cüzdanındaki bilginin doğru olduğuna inanmıştır. Düşüncede derinleşmek derken bildiğimizi düşündüğümüz şeyleri ne kadar bildiğimizi sorgulamayı kastediyorum. Ama tabii derinlik de göreceli, kimine derin gelen başkası için sığ olabiliyor. Burada önemli olan kişinin kendi sınırlarını zorlaması, yani ciğerlerini geliştirmesi. Bunun için de ezberleri bozmaya cesaret etmek gerekiyor. Bir ezberi bozarken başka ezberler edinmekten kaçınmak gerek. Bilim Kutsal Bir İnektir kitabını okumanızı tavsiye ederim. Ezberi, kavramları yanlış kullanarak bozamazsın. İki kavram arasındaki farkı muğlaklaştırarak iki kavramı bir tutmak düşünsel sahtekarlıktır; ya kendine ya da başkalarına karşı. Yani, dediğim gibi, nüfus cüzdanında yazan şey bir istatistik tutulması için yazılan şeylerdir ve bunlara inanmana gerek olmaz, bunları bilirsin. Adımın Nuri olduğuna inanmama gerek yok çünkü Nuri olduğunu biliyorum, anam babam adımı öyle koymuş ve bana öyle hitap etmişler. İnanmakla bilmek armutla elma gibi; aynı şey değiller yani. Kavram kargaşası yaşamaya/yaratmaya hiç gerek yok. Tabii bu söylediğim bilinen şeylerin yanlış olamayacağını göstermez. Düşüncede derinlik ve düşünceleri sorgulama kısmına gelirsek söylediklerinden yola çıkarak kavanozda deneye tabi tutulan bir beyin olmadığımızın bir kanıtı da yok ama sonuçta hayatı tutarlı ve sağlıklı yaşayabilmek için bazı şeyleri tutarlı ve sağlıklı düşünmek gerekir. Bunun tersini iddia etmek Donald Trump'ın yaydığı veri kirliliği gibi şeylerle son buluyor. Ya mütişsin sırf bu yazının başlığı için seni ne kadar övsem azdır . İyi ki varsın ve iyi ki bu yazıların var . Her olaya farklı açıdan bakmaya zorluyorsun.


Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni, Rönesans döneminde yaşamış (1475-1564) bir İtalyan ressam, heykeltıraş, şair ve mimar. Davud Heykeli en ünlü yapıtlarından biridir; Katolik Kilisesi tarafından kendisine verilmiş özel izinle kadavraları inceleyip anatomiyi etraflıca çalışarak, insan bedenini tüm nüanslarıyla taşın üzerine yontma kabiliyetinin en ünlü örneklerindendir. Adem'in Yaratılışı freski, Adem ile Tanrı'nın birbirine uzandığı, parmaklarının neredeyse birbirine değdiğini gösterir. Parmak uçları arasındaki o sinaps boyunca Tanrı'dan Adem'e sıçrayan bir yaşam kıvılcımı hayal edebilirsiniz fakat Adem zaten yaşıyor, gözleri açık ve tamamen şekillenmiş. Michelangelo, insan bedeni ve organlarını detaylıca incelemiş; nesnenin gerçekliği ile ilahi kusursuzluğu ifade etmek için onu yontulmaya hazır taş, çekiç, fırça, ıslak kireç, toz pigmentler gibi çeşitli malzemeler ile kelimenin tam manasıyla modellemişti. Bugün beyin dediğimiz büyüleyici organ, taş ya da kirece yontulmanın yahut üzerine geliştirilen felsefi argümanların çok ötesinde malzeme ve fikirlerle modellenmeye başlandı. Beynin canlı işleyişini gözlemleyebilmemizi sağlayan beyin görüntüleme teknikleri, beynin kadavra örneklerinde bolca izlenen donuk ve durağan hallerini aşıp, ona canlılık kazandıran işleyiş ve organizasyonunu taklit edebilen bir yapı inşa etmemize yaradı. Modelleme gücümüz bugün, Michelangelo'dan da ilham alan bilim devriminin öncülerinden, ''bilimin babası'' Galileo Galilei'nin tahayyül sınırlarının dahi çok ötesine taştı. Bahsi geçen ve daha pek çok canlıya ait çeşitli organların işleyiş ve organizasyonunu laboratuvar ortamında 3D hücre kültürü sistemleri ile minyatürleştirebilen bu yapılar, literatürde ''Organoid'' olarak adlandırılıyor. Yaradılışın ilahi kusursuzluğunu yansıtmanın yanında 21. yüzyıl modern insanının bilimsel amaçlarına ve canlının refahına hizmet ediyor. Ana rahmine henüz düşmüş bir embriyo, daha hiçbir doku ve organa dönüşmek üzere farklılaşmamış bakir toprakları temsil eder. Onu evrendeki bilinen en karmaşık canlıya dönüştürecek olan genetik kod, anne ve babadan alınan üreme hücrelerinden damıtılmış ve dönüştürücü mesajlarını iletmeye başlamıştır. Anneden aldığı hammaddeler, ona ihtiyacı olan molekülleri sağlamaya hazırdır. Bir organoidi üretmek için embriyodan elde edilmiş kök hücreler gerekir. Öte yandan bariz etik sorunlar nedeniyle embriyodan kök hücre elde edilmesi belli sınırlamalara tabi olduğundan, devreye alternatif kök hücre grupları girer. Embriyonik gelişim esnasında her birimizin ilksel bedeni, adına germ tabakaları denilen üç hücre katmanından oluşur. Bunlar içten dışa doğru endoderm, mezoderm ve ektoderm olarak anılır . Bu tabakaları yapan hücreler, dönüşecekleri dokulara özgü farklılaşma potansiyellerini barındıran öncül hücrelerdir. Eğer bir organoid üretmek isteniyorsa başlangıçta kullanılacak hücrelerin, bu üç öncül hücre katmanından birine farklılaşmamış kök hücrelerden alınması gerekir. Her şeye dönüşebilme potansiyeline sahip bu özel hücrelere çok potansiyelli anlamında Pluripotent kök hücre denir. Bunlar, embriyo gelişiminin beşinci gününde iç kısımlarından toplanabilen hücrelerdir. Kök hücre araştırmacısı Shinya Yamanaka'ya 2012 Nobel Fizyoloji ve Tıp ödülünü kazandıran devrimsel nitelikteki çalışmaları, belli hücresel farklılaşma sinyallerinin olgun bir hücreyi uyarmasıyla harekete geçirilmiş, çok potansiyelli kök hücre elde edilmesini mümkün kılıyordu. Aradan geçen yıllardan sonra bu farklılaşma, protein, sinyal ve büyüme faktörlerine dair bulguların gelişmesi ve değişmesi suretiyle, moleküler biyolojinin çeşitli çalışma alanlarına büyük etki yaptı. Organoidler ise bu çalışma alanlarından yalnızca bir tanesiydi. Beyin ve nörolojik gelişimini araştıran Amerikalı gelişim biyoloğu Madeline Lancaster, beyin organoidi çalışmaları dendiğinde akla gelen ilk isimlerden biridir. 2014'te Nature Protocols dergisinde İnsan pluripotent kök hücrelerinden beyin organoidlerinin üretilmesi başlığı altında genel bir protokol tanımladı. 2021 yılında ise Nöral gelişimin sonraki aşamalarını incelemek için gelişmiş serebral organoidlerin üretimi ve uzun vadeli kültürü ismiyle devam niteliğindeki en güncel çalışmasını yayınladı. Bu çalışmalara göre beyin organoidlerini üretmek için az önce bahsettiğimiz dış embriyo hücre tabakası olan ektodermin, sinir hücrelerine kaynaklık edecek olan nöroektoderm hücrelerine dönüşmesi gerekiyordu. Hücrelerin laboratuvar koşullarında nöroektoderme farklılaşması, hücreleri uyaracak bazı kimyasalları içeren deney ortamlarında sağlanabiliyordu. Bundan sonra ise, ortamda farklılaşmış ve dokuyu üç boyutlu olarak oluşturmaya hazır nöroektoderm hücreleri, tıpkı canlı dokulara biçimini veren hücre dışı matrisi taklit eden, dışarıdan bakıldığında jel bir baloncuğu anımsatan ve hücrelerin üç boyutlu olarak büyümesi esnasında bir iskelet görevi gören matrigel içerisine gömülüyordu. Bu aşamadan sonra beyin içerisinde sıvı dolaşımını sağlayacak boşlukların olgunlaşma ve korunması için bir takım karmaşık işlemler daha gerekiyordu. Sonuçta, oksijen ve besin emilimini artırmasını sağlayacak biyokimyasal aktif maddeleri içeren ve dinamik dönme hareketi yapan bir biyoreaktöre aktarılan doku taslağı en sonunda artık serebral organoid biçimine kavuşuyordu. Biyoreaktör içerisinde bir yıla kadar korunabilen bu serebral organoidler ilk ayında nöronal farklılaşma geçirmeye devam ederek merkezi sinir sisteminin çeşitli parçalarının kontrollü bir biçimde oluşması için kullanılabiliyorlar. Fakat organoidler, laboratuvar koşullarında gelişmekte olan beynin minyatür bir modeli olduğundan, kan damarları ile beslenemiyor ve daha fazla gelişemiyorlar, dolayısıyla da tam boyutlu bir beyin dokusu oluşturamıyorlar. Yine de bu tip organ taslakları, sinirsel hastalıkların tanı ve tedavisinde kullanılacak yöntemlerin geliştirilmesi, beynin evrimsel gelişiminin daha iyi anlaşılması ve beynin gelişim süreçlerinin gizemlerinin aydınlatılması gibi pek çok çalışma alanının önünün açılmasını sağlamış durumdadır. 20. yüzyılın popüler sanat akımı dışavurumculuk ya da ekspresyonizmdi. İdealizme karşı anti-natüralist bir öznellikle gerçeğin biçimini bozma yöntemi kullanılan eserler ortaya konmuş, sanatçılar hikayelerini bu şekilde anlatmıştı. Rönesans dönemi İtalya'sında Michelangelo'nun da yaptığı gibi gerçeği detaylıca inceleyip, olduğu gibi inşa ederek mitolojik ve dini hikayeleri canlandırmak dönemin ruhuna ait parçalardan biriydi. Bilim ve sanatı bütünün dağılmaz ve bozulmaz parçaları yapan olgu kendini bu anda açığa çıkarır. Bilimin hikayesi; hipotezleridir, gerçeği keşfetme arzusu onu var olanı incelemeye ve üzerinde bir hikaye üretmeye iter ve çekimi karşı konulmaz bir döngünün içine sürükler. Tıpkı Adem'in Yaratılışı freskinde ve bugünün bilim insanlarının inşası üzerine çalıştığı yapay minyatür beyinlerde olduğu gibi gerçeğin dışavurumcu potansiyeli kendini insanda var ettiği sürece bilim ve sanatın girift yapısı, geçmiş ve gelecekte keşfedilmeyi bekleyecektir.


Transhümanist ideallerin karşısında ise biomuhafazakarlar duruyor. Temel savları doğaya müdahale etmenin yanlış olduğu ve insanın haddini aşarak Tanrı'yı oynamaya cüret etmesinin, öngörülmesi imkansız sonuçlar doğurabileceği. Biomuhafazakarlar yalnızca dindar ve kültürel muhafazakar insanlar arasından değil, çevreci ve teknoloji eleştirmeni olan seküler insanlar arasından da çıkıyor. Sonuç olarak bu görüşü savunanlar insan doğasına müdahale edilmesine şiddetle karşı çıkarak mevcut insanlık durumunu muhafaza etmek gerektiğini düşünüyorlar. Transhümanistler doğamızın hakimi olmaya çalışıyor ve biomuhafazakarlar bu isteği gayri meşru buluyor. Bu noktada neyin doğal neyin yapay olduğu konusunun netleştirilmesi gerek. İnsanın doğaya, onu değiştirebilecek şekilde müdahale edebilmesi insan doğası olmaksızın mümkün olamazdı. İnsan doğal olarak, doğaya müdahale etme isteği ve kapasitesi olan bir varlık. Doğaya müdahale insanı doğal olmayan bir iş yapar hale getirmiyor; bilakis insan, doğası gereği doğaya müdahale edebiliyor. Biomuhafazakarlar insana ya da diğer doğal unsurlara yapılacak yapı-bozucu/yapı-değiştirici etkilerin toplumsal eşitsizliği artırmasından korkuyor. Fakat toplumda doğal olarak bir eşitlik zaten yok, hiç olmadı. Ne var ki doğal olan eşitsizlik yapay olan yani insan eliyle üretilecek olan eşitsizlikten daha meşru ve kabul edilebilir görülüyor. Burada Tanrı'nın ya da doğanın yaptıklarına bir güven var. Oysa bu bakış açısıyla insan da Tanrı'nın yarattığı/doğanın ürettiği bir varlık, ve onun müdahalesinin de doğanın dışına çıkması söz konusu değil. Bazı sosyologlar doğal olan-kültürel olan ayrımı yapmaktan çok hoşlanır. Bu ayrımla vurgulanmak istenen insanın kültür üretebilen bir varlık olmasıdır. Fakat sorun şu ki söz konusu ayrım doğa ile kültürü karşı karşıya getiren bir bakış açısı barındırıyor. Aslında böyle bir ayrım yok, çünkü insanın kültür üretmesi onun doğasının gereği. Tanımı itibariyle doğanın dışına çıkmak zaten mümkün değil, çünkü doğa her şeyi kuşatandır. Doğal-kültürel ayrımı insanı yüceltme eğiliminin bir sonucu olarak ortaya çıkmış gibi görünüyor. Bu yaklaşıma göre insan o kadar farklı/yüce/seçkin bir varlık ki, doğanın sınırlarını aşabiliyor ve doğal olmayan şeyler üretebiliyor. Söz konusu kibir bugün insanın diğer doğal varlıklara yaptığı zulmün de bilişsel temelini oluşturuyor. Doğada yapay bir şey yok. Doğal olan-yapay olan ayrımı bir gerçeklikten ziyade zihni bir bölünmeyi ifade ediyor . Doğada doğal olmayan bir şey yoksa insanın doğaya müdahalesi de son derece doğal karşılanmalı. Yazımı Transcendence filminin en çarpıcı bulduğum repliklerinden biriyle bitirmek istiyorum.


Yeni bir çalışmada, Harvard Üniversitesi bilim insanları bunun nedenini keşfettiler: Tüylerin diken diken olmasına neden olan hücre tipleri, saç folikülünü ve saçı yeniden üreten kök hücreleri düzenlemek için de önemlidir. Cildin altında, tüylerin diken diken olmasını sağlamak için kasılan kas, sempatik sinirin saç folikülü kök hücrelerine bağlantısını köprülemek için gereklidir. Sempatik sinir, kası kasılarak ve kısa vadede tüylerin dikilmesine neden olarak uzun vadede ise saç folikülü kök hücre aktivasyonunu ve yeni saç büyümesini tetikleyerek soğuğa tepki verir. Cell dergisinde yayınlanan ve farelerde yapılan çalışmalarla bulunan bu bulgular, araştırmacılara kök hücre aktivitesini dış ortamdaki değişikliklerle ilişkilendirmek için farklı hücre türlerinin nasıl etkileşime girdiğini daha iyi anlamasını sağlıyor. Kök hücre davranışlarının dış uyaranlarla nasıl düzenlendiğini her zaman merak ettik. Cilt büyüleyici bir sistemdir: Farklı hücre tipleri ile çevrili birden fazla kök hücresi vardır ve vücudumuz ile dış dünya arasındaki arayüzde bulunur. Bu nedenle, kök hücreleri potansiyel olarak çok çeşitli uyaranlara yanıt verebilir .diyen Ya-Chieh Hsu bu çalışmayı Ulusal Tayvan Üniversitesi'nden Profesör Sung-Jan Lin ile birlikte yürütmüş. Araştırmacılar, bu çalışmada kök hücreleri sadece kararlı halde düzenlemekle kalmayıp aynı zamanda dışarıdaki sıcaklık değişikliklerine göre kök hücre davranışlarını modüle eden ilginç bir çift bileşenli niş tespit ettiklerini ifade ediyorlar. Birçok organ üç tip dokudan oluşur: epitel, mezenkim ve sinir. Deride, bu üç tip doku özel bir şekilde düzenlenmiştir. Sinir sistemimizin vücut homeostazını ve dış uyaranlara yanıtlarımızı kontrol eden bir parçası olan sempatik sinir, mezenkimdeki küçük düz bir kasla bağlantılıdır. Bu düz kas, saç folikülünün yenilenmesi ve yaraların onarımı için kritik olan bir tür epitel kök hücresi olan saç folikülü kök hücrelerine bağlanır. Sempatik sinir ve kas arasındaki bağlantıların tüylerin diken diken olmasının ardında yatan aktörler olduklarını biliyoruz: Soğuk uyaranı, otonom sinirlerin sempatik dalına ait sinir hücrelerini tetikler ve bunların etkisiyle kıl köküne bağlı düz kaslar kasılarak tüylerin dikleşmesine neden olur. Bununla birlikte, araştırmacılar, elektron mikroskobu incelemeleri sonucunda, sempatik sinirin sadece kasla ilişkili olmadığını, aynı zamanda saç folikülü kök hücrelerine doğrudan bir bağlantı oluşturduğunu buldular. Aslında, saç folikülü kök hücrelerine sarılmış sinir lifleri, bir şerit gibi şekillenmiş kök hücreleriydi. Araştırmacılardan Dr. Hsu, nöronlar için çok tipik bir hedef olmayan epitelyal bir kök hücre ile sinirlerin sinaps benzeri yapılar oluşturduklarını görmenin şaşırtıcı olduğuna dikkat çekiyor. Araştırmanın ileri safhalarında, sinirin gerçekten kök hücreleri hedef aldığını kesin olarak doğrulayan sonuçlar, sempatik sinirlerin düşük düzeydeki aktivitesinin kök hücrelerini yenilenmeye hazır dik bir durumda tuttuğunu da gösteriyor. Uzun süreli soğukta, sinir çok daha yüksek bir seviyede aktive ediliyor ve daha fazla sinir ileti maddesi salgılanmasına neden olarak kök hücrelerin hızlı bir şekilde aktive olmasına, saç folikülünün yenilenmesine ve dolayısıyla, yeni saçların büyümesine neden oluyor. Tıp kitaplarında pek iyi bildiğimiz konulardan bir tanesi olan piloereksiyon; yahut tüylerin diken diken olması fenomenine dair böyle yeni bulgularla karşılaşmak, bilimsel bilgimizin canlılığın karmaşık yapısını çözmede daha ne kadar başlangıç düzeyinde olduğunu bize bir daha hatırlatıyor. Doğadaki her türlü fenomeni bilmiyorum diyerek en baştan inceleyecek genç ve meraklı gözleri de nice yeni keşiflerin beklediğini de böylece bir kez daha hatırlamış oluyoruz.


Basitleştirmenin boyut sayısına biraz kafa yoralım. Şimdi söyleyeceklerimi zihninizde canlandırmanızı istiyorum. Boyutsuz bir şey hayal edin. Bu, sonsuz küçük bir noktadır. Havada öylece asılı olan neredeyse yok hükmünde bir tekillik. Şimdi buna bir boyut katalım. Tek boyutlu şey nedir? Bir doğru. Artık iki yana sonsuz uzayan bir çizgiye sahibiz. Biraz genişledik. Bir boyut daha katmaya ne dersiniz? İkinci boyutu farklı iki bakış açısıyla katabiliriz. Zamanı boyut olarak kattığımızı düşünelim. Artık o doğru var olmakla kalmıyor o doğrunun üzerindeki yerimizi zamanla değiştirebiliyoruz. Ne güzel! Peki zamanı katmak yerine ikinci boyut olarak bir koordinat eklersek ne olur? O zaman da iki boyutlu durağan bir yapı oldu elimizde: Yani artık resim yapabiliyoruz. Tek boyut sadece bir sayı doğrusu imkanı verirken, iki boyutta bir resim yaratabiliyoruz. Boyut katmak dünyayı bir hayli değiştirebiliyor anlaşılan! Zaman boyutunu sevmiştim. Zamansız iki boyutlu resmimize üçüncü boyut olarak zamanı katmaya ne dersiniz? Süper! Artık çizgi filme sahibiz. Peki hareket yerine üçüncü boyut olarak yine mekansal algımızı genişletsek? O zaman üç boyutlu bir nesne var elimizde: Bir hologram. Hadi ona dördüncü boyut olarak zamanı katalım: Tamamdır, işte karşınızda hareketli dış dünya algımız! Bakın 0 boyutla 4 boyut arasında ne kadar fark var! Geçiş tercihlerimizden birisi üzerinden özetleyecek olursak: Kendi içinde kapalı bir noktadan bir doğruya, doğrudan resme, resimden çizgi filme, çizgi filmden tüm dünya algımıza geçmiş olduk. Sadece dört boyutla! Ve bu boyutlardan birinin zaman olduğunu unutmayalım! Diyelim öfke problemi olan bir insansınız. Kendinizi bir öfke kara deliği gibi hissediyorsunuz. Öfkelendiğinizde tüm varlığınız öfkeden ibaret gibi, başka her şeyi yutuyor. İşte size sıfır boyutlu bir nokta. Biraz açalım sizi. Aslında öfke var ya da yok şeklinde bir şey değil. O bir ölçek. Bir ucu sakinlikte bir ucu öfkede olan sonsuz bir doğru gibi düşünebilirsiniz. Güzel, bir boyut ekleyerek öfkenin derecelerini algılamış olduk. Buna zamanı da ikinci boyut olarak ekleyelim. Hep böyle öfkeli değildiniz. Zaman içinde sakinlik-öfke skalasında ileri geri gidip geliyorsunuz. Aa, demek ki değişim mümkün. Her an öyle yoğun bir öfke içinde değilsiniz. Buna ikinci boyut olarak zaman yerine duyarlılık eklemeye ne dersiniz? Zamanı da üçüncü boyut olarak ekleyelim. Şimdi öfke ve duyarlılık olarak iki boyutunuz var. Ayrıca zaman sayesinde bu iki boyutun çeşitli noktalarında hareket ediyorsunuz. Yani öfkeli olsanız bile belirli bir anda, kendinize ve başka insanlara karşı duyarlılığınızı korumanız mümkün. Ve koruyamayıp hem öfkeli hem de duyarsız olduğunuz anlarda bile, hareket mümkün, oradan başka bir noktaya doğru geçebilirsiniz. Bu haller çeşitli derecelerde mümkün. Bölgelerin kendi içinde de hareket edebiliyoruz çünkü. Hadi buna bir boyut daha ekleyelim. Mesela bu da dönüşebileceğime olan inancım olsun. Bu da bir boyut ve bunda da hareket edebiliyorum. Yani asla değişemem ya da her şeyi istediğim an değiştirebilirim uçları arasında gidip geliyorum. - Şu an öfkeli ve duyarsız bir ruh hali içindeyim ama değişebileceğime inancımı yüksek tutuyorum. Bu halden çıkacağım. - Şu an sakin ve duyarlıyım. Hayat pek güzel. Ama biliyorum ki değişim de mümkün. Sakinliğimi ya da duyarlılığımı kaybettiğim durumlar yaşayabilirim. - Şu an öfkeli ve duyarsızım ve değişeceğime asla inanmıyorum. Yorumlarda görüşlerinizi belirtebilirsiniz... Bu yazı bağlamına ilişkin birkaç yazı fikri daha var aklımda. Belki yorumlarınız da yeni yazılar tetikler. Yaşamınızın boyutlarını ve zenginliğini fark edip doya doya yaşadığınız nice haftalarınız olsun efendim.


2004 yılıydı. ADSL sistemlerinin önündeki yönetmelik engelleri yüzünden o zamanın hızlı interneti bir türlü kullanıma alınamıyordu. Teknolojik camiada ADSL bir gelse e-öğrenmede uçacağız, kaçacağız fikri hakimdi ve bu da bir e-öğrenme zirvesiydi. Sunumu yapan, büyük bir bankanın e-öğrenme sistemini yaratan, başarısız olan ve sonra tekrar yaratıp başarılı olan ekibin başıydı. Maceralarını anlatıyordu. E-öğrenmenin sınırsızca yüceltildiği ve ama altyapı eksikleri yüzünden hayallerin gerçekleştirilemediği bir dönemde, banka kendilerinde altyapı problemi bulunmadığını fark etmişti. Teknoloji olarak en önde gelen bankalardan biriydiler ve sağlam bir altyapıları vardı, o zaman ne bekliyorlardı ki? Bu durumda Uçup kaçabilirlerdi.. Bir yıllık bir projeyle geniş bir e-öğrenme sistemini ayağa kaldırdılar, lansmanını yaptılar, uçuşa geçmek için hazırlandılar ve çakıldılar. İnsanlar sisteme girmiyor, girenlerse derslerin devamını getirmiyordu. Teknik olarak her şey gayet başarılıydı, ama insanlar sistemi kullanmıyorlardı. Proje başarısız olmuştu. Başarısız projeye yeniden start verildi. Bir sene daha çalıştılar ve bu sefer tutundurmaya odaklandılar. Kişilerin kariyerleri için gerekli olan bazı eğitimleri sadece e-öğrenme sistemi içine koydular, o eğitimler için sınıf seçeneğini kaldırdılar. Başarı hikayeleri, şampiyonlar oluşturdular. Kişilere atanan eğitimleri yöneticiler üzerinden teşvik ettiler.Havuçlara daha fazla ağırlık veren, bir havuç sopa taktikler bütünüyle kurum kültürünün dönüştürülmesi içindi bunca çaba. Tutundurmak için insana yatırım yapılan bu ikinci senenin sonucu güzel bir başarı oldu. O yıllarda internetin kullanımı henüz bu kadar yaygın olmadığı ve arşivler de sonraki yıllardan başladığı için konuyla ilgili bilgileri size sadece hatıralarımdan aktarmak durumunda kaldım. Dijitalleşmenin erken evrelerinin karanlığından bir hikayeydi bu. Ama aynı dönemden arşivlere sıkıca işlenmiş pek çok benzer hikaye de var. Mesela bir tanesi Ford'un satın alma sistemlerini bütünleştirmeye yönelik bir projesine ilişkin. Dünyanın en güçlü şirketlerinden biriydi ve yine dünyanın en iyi yazılım evlerinden biriyle anlaştı: Oracle. Yüzlerce farklı ortama yayılmış satın alma uygulamalarını tek bir uygulamada birleştirmek için beş yıl harcandı ve maliyetlerin de o zamanın parasıyla 400 milyon doları bulduğu tahmin ediliyordu. Sonuçta, geliştirilen uygulamadan vazgeçildi ve eski sistemlere dönüldü. Temel sorun kullanıcıların eski sistemlerle karşılaştırdıklarında yeni sisteme geçmeyi yeterince değerli görmemeleriydi. İnsanların kullanım alışkanlıkları, beklentileri, edinecekleri deneyim yeterince iyi bir şekilde dikkate alınıp değiştirilememişti. Ve sonuç fiyasko oldu. Aslında bu tekil bir hikaye de değil. 1990'lara 'Kükreyen Doksanlar' deniyordu ve özellikle teknoloji alanındaki akıl almaz yatırımlarla anılan bir on yıldı. Sonradan bu hızlı büyümeye 'dot-com bubble' adı verildi. 10 yıldan kısa sürede ABD'nin teknoloji endeksi 7 katından daha yüksek seviyelere ulaşmıştı. Ve sonra çok hızlı bir şekilde çakıldı. 5 yıl sonra, 2005'te bile hala zirve seviyesinin yarısının altındaydı. O yıllara baktığınızda büyük bir risk iştahının, büyük paralar kazanma hırsının, insanlara akıl almaz yatırımlar yaptırdığı görülüyor. Teknolojiye yönelik büyük bir inanç ve beklenti oluşmuştu. Bu beklentinin altında teknolojinin olasılıklarını görmenin, çok farklı bir gelecek hayal edebilmenin yanı sıra pek çok kişi için çok hızlı köşe dönme hayalleri de yatıyordu. Dot-com balonun patlamasının büyük bir hezimet olduğu düşünülebilir. Oysa geriye dönülüp bakılınca bu büyük fiyaskodan sonra 2004 yılı itibariyle .com şirketlerinin % 48'inin değerleri düşmüş olarak da olsa hayatta kaldıkları görülüyor. Ve bu devirden dünyaya kalan şirketlerin arasında Amazon, eBay ve Google da var. Konuyla ilgili uzmanlar yapılan yatırımların büyük kısmının yok olduğunu ama internetle ilgili zamanının bir hayli ötesinde kablolamaların, sunucular ve veritabanları gibi önemli altyapıların bu dönem sayesinde oluştuğunu söylüyor. Bu ilginç dönem hakkında daha fazla bilgi edinmek isteyebilirsiniz. Takip eden 10 yıllık bir bocalamanın ardından NASDAQ teknoloji endeksinin yine güçlü ve uzun süreli bir yükselişe geçtiği görülüyor. Ben kendi deneyimlerime de dayalı olarak bu gecikmeyi teknolojinin sosyolojik olarak hazmedilmesi için gerekli süreye bağlıyorum. Toplumun içindeki öncü insanların hayal gücüne toplumun genelinin sosyolojik gerçeklerinin uyum sağlayabilmesi için bir hazım süresine ihtiyaç bulunuyor. Bu konuyla ilgili bilimsel çalışmalar da adaptasyonla ilgili sosyolojik olgulara işaret ediyor. Teknolojinin yayılması, benimsenmesi için keşfedilmesi yetmiyor. Toplumların kabaca yüzde 2,5'unun yaptığı bu keşiflerin kullanılması da gerekli. Ama erken adapte olan % 13,5'in sağladığı uyum da yeterli olmuyor. Aslında bu aşamada teknolojinin kendini ispat ettiğini görebiliriz. Keşif ve geliştirme yapılmış, önemli sayıda kullanan insan ortaya çıkmış bulunuyor. Ama yine de toplumun kalanına yayılma noktasında burada bir boşluk bulunuyor ve her teknoloji bu boşluğu geçemiyor. Bir teknolojinin hayatta kalmasını sağlayan şey, teknik başarısı değil, sosyolojik olarak kabul görmesi ve yayılması. Hepsinde şunu gördüm: Teknoloji, teknolojik bir konu değildir. Teknoloji, sosyolojinin en önemli alanlarından biridir. Kişilerin, şirketlerin, ülkelerin teknolojiye uyumları teknik becerilerine ilişkin değildir sadece, daha çok yaklaşımlarına, olgunluklarına, hazır olmalarına ilişkindir. Çalıştığım onca projede belirleyici faktörün her zaman şirketin içindeki yönetim kademesinde ya da çalışanların arasındaki yaygın 'teknolojiye hazır olma' durumu, onu işlerinde kullanma isteği olduğunu gördüm. Teknik olgunluk yetmezdi, teknolojiye sosyal bir olgu olarak hazır olmak çok daha önemliydi. Günümüzde dijital dönüşümle bağlantılı teknolojilerle ilgili de benzer bir uyum süreci yaşıyoruz. Güncel bir çalışma dijital dönüşüm projelerinin sadece % 30'unun hedeflerine ulaşabildiklerini gösteriyor. Aynı çalışmaya göre şirketlerin % 80'i buna rağmen dijital dönüşüm çabalarını hızlandırma niyetinde. Bu sefer, ana kütlenin uyum sağlaması için koronavirüsün beklenmedik bir şekilde oluşturduğu itici güç de var. Belki de büyük kitlelerin yeni teknolojilere adaptasyondaki boşluğu atlamasını pandemi ortamı sağlıyor şu anda. Yani deveye hendeği atlatan güç: Pandeminin dayattığı zorluklarla dijital teknolojilere çok hızlı ve kitlesel bir dalış. - Açık, bütünleşik bir strateji oluşturun - Yönetimin en tepeden aşağıya kadar adanmışlığını sağlayın - En iyi insanları doğru yerlere koyun - Çevik bir yönetim zihniyeti uygulayın - Gelişmeyi ölçün ve takip edin - İş odaklı esnek bir teknoloji ve veri platformu oluşturun Bu faktörlerin ilk beşinin teknik değil sosyolojik olgulara işaret ettiğine dikkat edin. Sonuncusu ise tekniğe işaret ediyor gibi gözükse de, aslında tekniğin şirketin sosyolojisine uygun hizmet verebilir hale getirilmesine ilişkin. Aslında insan için, teknoloji hiç de yeni bir şey değil. İnsanın insan olması zaten teknoloji sayesindedir. Ateş milyonlarca yıl ateş olarak kaldı. Hayvanlar ondan pek az yararlandı. Ama gün geldi bir canlı, ateşi bir teknoloji haline getirdi. Onu kullandı, ondan yararlandı, onu bitmeyen binlerce yıl boyunca şekilden şekle soktu. Ateşle yiyeceklerimizi pişirmeye başlamasak, beyinlerimiz bugünkü hallerine gelecek kadar iyi beslenemeyeceklerdi. Ateş, tarım ve hayvancılık, yazı, enerji tipi dönüşümleri, dijitalleşme... Bunların hepsi teknolojidir. Teknoloji insanın evrimleşmesini mümkün kılan şeydir ve insanın evrimleşmesinin kültür üzerinden çok daha hızlı devam etmesini sağlayan şey de teknolojidir. Zamanında ateşten korktuk, ateşe taptık da... Sonra ateşi araç kıldık, teknoloji haline getirdik. Yazı gizemliydi, sayılar sihirliydi, Pisagor'un okulu sayıların gizemine tapıyordu. Sonra sayıları teknoloji haline getirdik. Bugün bize bazı teknolojiler, uzak, insanlık dışı geliyor. Haklı olduğumuz yönler var bu eleştirilerde. Ama eleştirilerimizin çoğu henüz alışık olmamamızla, yararını hayatımızda yeterince göremememizle ilgili. Yeni teknolojiyi sadece teknoloji olduğu için tu kaka diye görmeden önce, eski teknolojiyle ne kadar içli dışlı olduğumuza bir bakın. Yeni olanlar da eskiyecekler. Yapay zeka ve başka pek çok teknoloji, sıradan, alışık olduğumuz, her an kullandığımız için artık görmemeye başladığımız şeyler haline gelme yolunda.


Temporal Loblar ; duyular, algılama, hisler, dürtüler ve hafıza gibi bir çok önemli zihinsel işlevin ortak yeridir. Bu bölgede, işitme alanları, hafıza işlem devreleri, itkilerimizi kontrol eden limbik sistem bölümleri, yüz tanıma bölgeleri, korku ve öfke gibi şiddetli duygulanımları kontrol eden alanlar ve daha bir çok önemli merkez bulunur. Temporal Loblar Epilepsi rahatsızlığının en fazla etkilediği yerlerden birisidir. Epilepsi, sinir hücrelerinin kontrolsüz elektriksel boşalımlar yaptığı aşırı faaliyet durumlarıdır. Kaynağına bağlı olarak bedeni etkileyen çok şiddetli nöbetlerden, hafızayı yahut duyuları etkileyen zor fark edilir nöbetlere kadar çok değişik tipte olabilir. Şakak loblarında ileri düzeyde aktif çok sayıda bölge bulunması, genellikle epilepsi benzeri rahatsızlıkların başlangıç yeri olmasının nedeni olabilir. Klüver-Bucy sendromu: Bazen tedavi edilemeyen epilepsi durumlarında beyin dokusunun aşırı faaliyet üreten kısmının cerrahi bir operasyonla çıkartılması söz konusudur. Temporal loblarına bağlı bazı şiddetli nöbetleri kontrol altına almak için eski dönemlerde hastaların temporal loblarının bir kısmı iki taraflı olarak ameliyatla çıkartılmış ve sonuçta beklenmeyen bir dizi bozukluk ortaya çıkmıştır. Klüver Bucy sendromunda hastalar yeni şeyler öğrenemez hale gelirler; korkudan kaçınma azalır, aşırı yeme ve besin olmayan nesneleri yeme çabası ortaya çıkar, aşırı cinsel uyarım ve her şeyi ağzıyla yoklama itkisi baş gösterir.


Terim ve kavram arasındaki farkı bir benzetmeyle tarif edecek olsak, kavram için öz, terim için ise evlatlık anlam denilebilir. Bu benzetmenin özünde de doğal dillerin en ilginç özelliklerinden biri, Ekonomi Yasası var. Ekonomi yasası dili mümkün kılan belki de en kritik yasalardan biri. Dil sistemlerinin öğe sayısı bakımından makul bir sınırda kalmasını, insan zihninin karşılayamayacağı abartılı bir yığına dönüşmesini engelleyen, başka bir deyişle dili öğrenilebilir ve kullanılabilir kılan iktisadi bir ilke. Örnek vermek gerekirse, tarihin bir noktasından sonra insanlar birbirlerine karşı daha nazik davranmaya karar verdiğinde, dil, bu yeni durum için sıfırdan bir araç icat etmek yerine mevcut bir aracı bu yeni amaca atamış. Geçmiş zamanın iması için icat ettiği di aracına, aynı zamanda nezaketi artırmak için de kullanılabilecek ikincil bir kimlik sağlamış. Birine, Pencereyi kapat! yerine Pencereyi kapatabilir misiniz? diye sormak kibarlığın bir göstergesi ama modern insanın, Pencereyi kapatabilir miydiniz? gibi çok daha ileri bir nezaket ihtiyacını karşılamak için bu eski aracı kullanmış. Bu gibi durumlarda dilin ekonomi politikası, yeni bir dilsel alet üretmek yerine zaten var olan bir aracı devreye sokmak oluyor. Hatta başka dillerde, örneğin İngilizcede, bu geçmiş zaman aracı bizdeki gibi sadece nezaketi arttırmak için değil, olasılığı düşürmek gibi üçüncü bir görevde dahi kullanılabiliyor. It may rain yağmurun yüzde elli oranında yağma olasılığına gönderme yaparken, It might rain, yani cümleyi geçmiş zaman bağlamına çekmek, yağmurun yağma olasılığının çok daha az olduğunu gösterebiliyor. Dilin bu ekonomi yasasının bir diğer yansımasını da matematikte görüyoruz. Eğer dil sayıları bir avuç rakamın farklı kombinasyonlarıyla simgelemeseydi, sırf matematiksel işlemler için dilimizde milyarlarca yeni sözcük üretmek zorunda kalırdık. 103 ya da 1267 gibi mevcut elemanlarla basitçe ifade edebildiğimiz her değer için yeni bir kelime bulmamız gerekirdi. Sürekli yenilenen bilim ya da fikir dünyasında ortaya çıkan yeni kavramlar için de dilin bu yasası geçerli. Yeni bir kavram için mevcut kelimeler arasından o fikri bir şekilde temsil edebilecek eski bir kavramı bulup görevlendirmek dilin ekonomi yasası yüzünden. Bu bakış açısıyla da terimi, bir disiplin ya da akım tarafından eski bir kavramın evlat edinilmesi gibi görebiliriz. Zarf, kök, yüklem dilbilgisinin; amaç, köşe, futbolun; daire, çap, kare terimleriyse geometrinin kavramsal evlatlıkları olduğunu söyleyebiliriz. Terim ve kavram farkı için söylenebilecek bir diğer şey de kavramın genel anlayışımızla; oysa terimlerin çoğu kez karmaşık bir benzerlikle ilgili olduğu. Bunun oluşturduğu sorun da terimleri zihnimizdeki o bilindik kavramla doğrudan ilişkilendirme eğilimimiz. Oysa her terim, az ya da çok basit bir metafordan başka bir değildir; yeni bir düşünce için insan evladının, Bu durumu benzetecek başka bir sözcük bulamadım. halidir. Mesela fiziki bir olguyu temsil eden enerji kavramının bazı alanlarda insanın evrenle arasındaki bağ olarak kullanılması, o bağa benzetecek başka hiçbir şey bulunamadığımız için. İşin tuhaf yanı da kavramsal olarak enerjinin ne olduğu, neye benzediğiyle ilgili tek bir fikri dahi olmayan bir yığın insanın kendi yükledikleri bu metafor anlamla meramlarını başarıyla anlatabilmeleri. Ama yine de bu konudaki asıl sorun, özellikle bilim dışı alanlarda insanların terim üretiminde aşırıya kaçmaları. Terimlerin anamorfik olduğuna inanıp kavramlara istedikleri zaman, istedikleri açıdan bakabileceklerini sanmaları.


Siz de her gün birkaç saatinizi telefon ekranına bakarak geçirenlerden misiniz? Gün içinde boyun ağrılarından şikayet mi ediyorsunuz? Bugün, bu iki soru arasındaki bağlantıyı sizler için ele aldım. Text Neck yani diğer adıyla Mesajlaşma Boynu, akıllı telefonlar başta olmak üzere tüm mobil cihazların normalden fazla kullanımı sonucunda ortaya çıkan semptomların tanımlanması için kullanılan bir terimdir. Mobil cihazların aşırı kullanımı ile oluşan şikayetler genellikle baş ve boyun bölgelerinde görülür. Bu cihazları kullanırken, uzun süreler boyunca aşağı yönde bakıldığı için servikal omurgada yer alan kas ve eklemlerde aşırı bir yük oluşur. Bu durum, baş ve boyun ağrısı olarak kendini gösterir. Yapılan araştırmalar, ergen yaş dönemindeki bireylerin günde neredeyse 5 ile 7 saat arasında mobil cihaz ekranlarına baktığını ortaya koymaktadır. Özellikle çocuk ve genç yaştaki bireylerde rastlanan Text Neck semptomları, günümüzde yetişkinlerde de sıklıkla yaşanmaktadır. Teknolojik gelişmeler ve buna bağlı olarak üretilen mobil cihazların çeşitliliği, ekran başında geçirilen saatlerin uzamasına neden oldu. Akıllı telefon ya da tabletlere bakarkenki duruş , Text Neck şikayetlerinin birincil sebebidir. Bir insan boynu, ideal duruşta 1 ya da 2 kilo ağırlığındayken mobil cihazların ekranlarına bakmak için oluşan eğimli duruşta bu ağırlık 6 katına çıkar. Bu da ortalama 8 yaşlarında bir çocuğu sürekli boynumuzda taşımak anlamına gelir. Kim bunu yapmak ister ki? Telefonlarımıza sürekli iletilen bildirimler, mesajlar, e-postalar ve sosyal medya araçları odağımızı ekran başında geçirmemiz için birçok sebep sunuyor. Her defasında omuzlarımız çökük, başımız aşağıda bir duruşla, ekrana gelen bildirimleri okuyoruz. Bu duruş bozukluğu, bedende Text Neck şikayetlerini de beraberinde getiriyor. Peki, nedir bu belirtiler? Gelin, birlikte göz atalım. - Boyun Tutulması: Özellikle uzun süreler boyunca mobil cihaz kullanımının ardından, baş ve boyun bölgesini sağa veya sola çevirmekte zorlanmak. - Bölgesel Ağrı: Başınızın ya da boynunuzun herhangi bir bölümünde sabit ağrılar yaşamak. - Omurgaya Yayılan Ağrı: Boyundan, omuzlara ve hatta kollara yayılan ağrılar. - Gerilimli Baş Ağrısı: Başın arka tarafında oluşan kas gerginlikleri nedeni ile gerilimli baş ağrıları. - Mobil cihaz kullanım sürelerinin bilinçli olarak sınırlandırılması. - Beden duruşunun farkında olunması ve nötr baş pozisyonunun korunması. - Mobil cihazların göz hizasında kullanılması. - Uzun süreli mobil cihaz kullanımlarında, sık sık ara verilmesi. - Düzenli egzersiz yapılması, sırt ve boyun bölgelerinin rahatlatılması. - Baş ve boyun bölgesinin hafif döndürme hareketleri ile esnetilmesi. - Başın öne ve arkaya doğru hareket ettirilmesi. - Omurganın dikleştirilmesi ve serbest bırakılmasını içeren egzersizler yapılması. - Baş ve boyun bölgesine masaj uygulanması. - Buz ya da ısı paketleri ile zorlanan bölgelerin rahatlatılması.


Deyimin doğrusu, Tok karın zor ağırlanır. Demek istediği de misafirin karnı toksa eğer, sofrada ona ikram edeceğin her şeye mutlaka burun kıvırıp naz edecektir. Ne bin bir zahmetle hazırladığın dolmaya elini sürer ne de tarifi sadece sende saklı böreğinden bir parça olsun tatmak ister. Oysa misafirin karnı açsa gerçekten, sadece bir tas çorba ve bir dilim ekmek bile onu mutlu etmeye yeter. Entelektüel sohbetlerin döndüğü masalarda da süreç aynıdır: Tok akıl zor ağırlanır. Birinin karnı yeni bilgilere toksa ya da veganların hayvansal ürünlerden kaçındığı gibi içinde değişim barındıran her türlü bilgiden uzak durma eğilimindeyse, sofrada o insanı ağırlamak da en az diğeri kadar yorucu olabiliyor. Zihni tok olan biri ne yeni bir anlayışın tadına bakmak istiyor ne de ilk kez o sofrada gördüğü yeni bir fikri ağzına götürüyor. Üstelik bu insanlar, tok açın halinden anlamaz misali, o sofrada bir şeyler yemek isteyen insanlara da sürekli küçümseyen gözlerle bakıyor. İnsanın kalbi de toksa onu ağırlamak zordur. Hele bir de diyeti yalnızca kendi meşrebini sevmek, kendi aklının benzerlerini beğenmek üzerineyse, ne denli zengin olursa olsun başka sofraları gözü görmez. Midesi farklı bir fikri sevmeyi, böyle bir tadı asla kabul etmez. Aksi davranışlara rastladığında ise kusacak gibi olur, nefes alamaz. Birinin kalbi toksa, başkalarına karşı değil sevgi, şefkat dahi duyamaz. Bizim kültürde sofradan aç kalkmak da önerilir ve bu öneri bilgi meclisleri için de geçerlidir. Oradan da aç kalmak önemli. Porsiyonu küçük tutup açgözlülük yapmamak, hazmedeceğin kadar bilgi tüketip bedeninde ağırlaştıracak miktardan kaçınmak gerekir. Masalarda rastladığı her bilgiye deli gibi saldırıp beyin fesadı geçirenlerin hali zaten acıklıdır. Buradaki trajedinin asıl nedeni de toplumun parçası olmak için insanın üzerindeki sonu gelmez baskıdır.


Sosyoloji, tarih sahnesinde kendini bilimsel bir disiplin olarak ortaya koyabilmek için pozitif bilimlerden faydalanmıştır. Günümüzde sosyal bilimlerin bazı temel terimlerinin fizik, kimya ve biyoloji alanlarından devşirildiğine rastlamaktayız. Bunlardan biri olan toplumsal dinamik terimini literatüre Aguste Comte kazandırmıştır. Toplumsal değişiminin her an durmaksızın gerçekleştiğini düşünen Comte, bu durumu fizikten devşirdiği dinamik kavramıyla açıklayabileceğini düşünmüştür. Bu şekilde kavram transferlerinin terimlere dönüşmesi, daha sağlıklı bir gözlem açısından faydalı olabilmektedir. Dinamik terimini sosyolojide kullanmadan önce toplumsal değişimi belirli tarihsel aralıklarla gözlemleyebilirken bu terimle beraber daha kısa süreli aralıkları, hatta anlık değişimleri takip edebilmek mümkün olmuştur. Bu noktada entropi kavramı dikkat çekici bir bakış açısı sunabilir. Entropi eski Yunancadaki tropos kelimesinden türemiştir. Yunancadan İngilizceye geçen entropi, kapalı bir sistemin enerji kaybı sonucu belirsizlik ve durağanlığa doğru evrilmesi anlamına gelmektedir. Parfüm kokusunun püskürtüldüğü merkezden çıkarak etrafına doğru yayılması entropinin bir eseri gibi görünmektedir. Bir masa ise durduğu yerde hiçbir kuvvet ya da müdahale olmasa bile çürümeye devam eder. Bir cam yere düştüğünde paramparça olarak etrafa dağılır. İnsan bedeni bile canlılığını yitirdiğinde genişleyip çürümeye başlar. Benzer intişarı doğada pek çok şekilde gözlemleyebiliriz. Evrenin bile büyük patlamadan bu yana genişlemekte olduğunu düşünür birçok bilim insanı. Her şeyin düzenli bir halden düzensizliğe doğru yönelişi olarak tanımlayabileceğimiz bu genişleme haline entropi diyoruz. Durağanlığa erişinceye kadar genişlemenin devam etmesi, bu sürecin başka bir ifadesidir. Bu tanımdan yola çıkarak belirli sınırlar dahilinde yaşayan toplulukların entropi ile ilişkisi dikkat çekici olabilir. A. Maslow 1943 yılında yayınladığı çalışmasında, ilk kez İhtiyaçlar Hiyerarşisi adlı düşüncesini ortaya koydu. Ortalama bir insanın bütün ihtiyaçlarını hiyerarşik olarak sıraladı. Bu sıralamaya göre en temel ihtiyacımız fizyolojik olanlardı. Bunlara yeme, içme, nefes alma, cinsellik gibi hayatta kalmak için olmazsa olmazlar diyebiliriz. İkinci sırada ise güvenlik ihtiyacı vardı. Bunları da beden, iş, ahlak, aile, sağlık ve mülkiyet güvenliği olarak açabiliriz. Maslow'un belirlediği bu ilk iki maddeyi, entropi kavramıyla ilişkisi bakımından ele alabiliriz. Fizyolojik ihtiyaçlarımızı karşıladıktan sonra kendimizi güvende hissetmek isteriz. İçgüdüsel olarak güvende hissetmenin en temel yolu da topluluğumuzdaki insanlarla birlikte hareket etmek olabilir. Nihayetinde bizler sosyal memelileriz ve genellikle gruplar halinde yaşarız. Bu grupların temeli ise çoğunlukla güvenin varlığına ve buna bağlı olarak iş birliğine dayanmaktadır. O halde insan gruplarının entropiye karşı koyabilmeleri güven ile ilişkili olabilir. Sözleşmeci düşünürlere göre devlet fikri, kalabalıklaşan bir toplum olarak yönetimi bir grubun tekeline devretmemiz yoluyla ortaya çıkmıştır. Bu kararda, doğa şartlarının yıpratıcı tarafıyla ortak olarak belirlediğimiz bir otorite ile daha iyi mücadele edebileceğimiz fikrinin etkili olduğu düşünülmektedir. Doğaya karşı her bir bireyin emeği oldukça önemlidir; dolayısıyla verimliliği arttırmak için koordinasyona ihtiyaç vardır. Koordine olabilmek, toplu alanlarda uyumlu hareket etmemize bağlı gibi görünmektedir. Toplumun ahengini bozan hal ve hareketlerin yasaklanması kurallarla oluşmuştur. Bunlar örf, adet, ahlak, nezaket ve hukuk kuralları olarak karşımıza çıkmaktadır. Kuralların caydırıcılığı sayesinde toplumsal üretim devam eder ve bireyler kendilerini güvende hissederler. Toplumsal kuralların işlemediği insan grupları, entropiye karşı koymakta zorlanırlar. Bu tanımdan yola çıkarak bir grubun ortak değerleri, o topluluğun güven ihtiyacı karşılandığı ölçüde devam edebilir diyebiliriz. Başka bir deyişle din, ırk, hükümet taraftarlığı ve ideolojik düşünceler vazgeçilmez gibi görünmekle beraber, güven ihtiyacı karşılanmazsa hızlıca yok olabilir. Dolayısıyla ideolojik görüşlerimiz, kültürel kodlarımız ve diğer soyut değerlerimiz güvenliğe hizmet etmediği, grup üyelerini tehdit ettiği halde bu düşünceyi savunmaya devam edersek güvenlik dayanağı zamanla çöker ve entropiye karşı yıkıcı sürecin hızlanmasına vesile olur. Bu bakımdan entropiye karşı koymak için evrensel barış ve refahın önemi çok net bir şekilde anlaşılmalıdır. Aksi takdirde devlet sınırları, inançlar ve diğer değerler her an yok olabilir.


Bir toplum için en önemli kültür türlerinden biri de toplumsal duygu kültürü. Ve tüm diğer kültür türleri gibi o da bir ülkedeki insan davranışlarının arka planını, en önemlisi de insan ilişkilerinin habitatını oluşturuyor. İklimlerin hava olaylarını belirlemesi gibi o da insan doğasının ne ölçüde sıcak ya da soğuk olacağına, beşeri mevsimlerin ne denli vahşi ya da uygar geçeceğine bir sınır çiziyor. Dini, dili, mezhebi ya da etnik kökeni ne olursa olsun, bir ülkedeki insan değerini, değerinden de öte anlamını belirliyor. Bizde toplumsal duygu kültürünün iklimini oluşturan en önemli etkenlerden biri Mevlana. Neredeyse sekiz yüz yıldır bu coğrafyada yeşeren her anlamlı duygunun ardında, az ya da çok, onun nefesi var. Belki de bu ülkedeki onca ayrıma rağmen birçok insanın kendini hala birlikten yana hissetmesi, ne olursa olsun her inanca mesafesiz kalabilmesi ve her şeye rağmen barıştan yana olabilmesi bu yüzdendir. Bu coğrafyadaki onca kana, onca talana rağmen çarenin sadece insandan geleceğine, yakılan, yıkılan onca ormana, hiç edilen onca değere rağmen zenginliğin iktidarla değil, sadece insan sevgisiyle korunacağına karşı bir nebze inanç varsa, onun da nedeni bir yönüyle Mevlana'dır. Şimdilerde ise bu ülkenin duygu kültürüne kaynaklık yapmaya çalışan ama bunu da sadece nefretle yapmaya çalışan insanlar var. Nefretin iktidar ve para anlamına geldiğini çok iyi bilen ve bunun için elinden gelen her şeyi hiç çekinmeden yapabilecek güç sahipleri var.


Yaratıcılık ve yaratıcı düşünme becerisi her geçen gün daha önemli bir hale gelmeye başlıyor. Dünyanın en tanınmış iş insanlarını ve politikacılarını bir araya getiren, dünyanın en önemli sorunlarının tartışıldığı konferansları ile tanınan Dünya Ekonomik Forumu'na göre, endüstri 4.0'da herkesin sahip olması gereken en önemli 10 özellikten birisi de yaratıcılık. Son zamanlarda daha sıklıkla karşımıza çıkan yaratıcılık: Orijinal fikirler ortaya koyma, alışılmışın dışında düşünme ve var olanı değiştirebilme gücünün ana kaynağıdır. Özellikle de mimari yapılarda yaratıcılığı somut olarak gözlemleyebiliriz. Örneğin aşağıda gördüğünüz sepet şeklindeki bina, tamamen yaratıcı düşünmenin bir ürünü. Aslında hepimizin bildiği sepet çok farklı bir şekilde karşımıza çıkıyor, var olanı farklı görmek ve değiştirmek de yaratıcılığın kapsamı içerisinde ve Amerika'daki Sepet Bina da bunun bir örneği. Çevrenizi gözlemlediğinizde kimlerin daha yaratıcı olduğunu düşünüyorsunuz? Çocuklar mı yoksa yetişkinler mi? Eğer daha önce oyun oynarken çocukları izlediyseniz, çocukların daha yaratıcı olduğu konusunda hemfikir olabiliriz. Çocuklar, günlük hayatta kullandığımız eşyaların alışkın olduğumuz kullanım alanlarını görmezden gelerek çok farklı yaratıcı düşünme örnekleri ortaya koyabiliyorlar; hatta hayali eşyalarıyla bile oyun oynayabiliyorlar. Çocukların nasıl yaratıcı olduğuna bir deney üzerinden bakmak gerekirse sizlere NASA'ya alım aşamasında mühendis ve bilim insanlarının yaratıcılık düzeyinin ölçülmesinde de kullanılan ataç deneyini anlatmam gerek. 1968 yılında George Land and Beth Jarman tarafından yürütülen bu deneyin ana malzemesi ataçlar. Deneyin amacı ise kişilerin ataçları kaç farklı şekilde birleştirebildikleri yani farklı olasılıkları düşünme becerileri ve bunun sonucunda yenilikçi fikirler üretme, yaratıcılık düzeylerinin belirlenmesi. Deney sonuçlarına bakıldığında çocuklar ve yetişkinler arasında kayda değer derecede bir fark bulunmakta. Beş yaşındaki çocuklar, kendilerine verilen ataçlarla 98 farklı şekil oluşturabilirken, yetişkinler sadece 2 farklı şekil oluşturabilmiş. Aradaki fark gerçekten çok fazla. Bu farkın hangi noktadan itibaren oluştuğunu görmek adına da deney devam ettirilmiş. 10 yaşındaki çocuklarla yapılan deneyde yaratıcılık seviyesinin %98'den %30'a düştüğü görülmüş. Son olarak 15 yaşındaki çocuklarla yapılan deneyde ise yaratıcılık seviyesinin %12'ye düştüğü gözlemlenmiş. Böyle bir düşüşün bu kadar kısa sürede olması maalesef ki üzücü ve bizi düşündürmeye itmeli. Tucson George yaptığı TED konuşmasında okullardaki tek düze düşünmeye dair yapılan yönlendirmenin bu sonuçların elde edilmesinde büyük bir etkisinin olduğuna dikkat çekiyor. Özellikle de öğretmenlerin öğrencilere verdiği geri bildirimlerin, öğrencilerin motivasyonu üzerinde etkisi çok fazla. Örneğin öğretmenlerin bu fikir çok saçma, bunu yapamazsın, bu çılgınca, bu daha önce hiç yapılmadı sen de yapamazsın gibi olumsuz tutumları öğrencilerin farklı düşünmelerinin önünde büyük bir engel oluşturuyor, çünkü öğrenciler de kötü eleştiri almaktan ve başarısız olmaktan korkuyorlar. Oyun ve yaratıcılık arasında pozitif ilişki bulan çokça çalışma bulunmakta. Örneğin Hsiao ve arkadaşları 33 ilkokul öğrencisini kapsayan çalışmalarında yaratıcılık ve puzzle oyunları arasında pozitif bir ilişki olduğunu gözlemlemişler. Bir başka örnek ise Fessakis ve Lappas'ın Crayon Physics Deluxe oyununu kullanarak yaptıkları çalışma. Bu çalışmada da Crayon Physics Deluxe oyununun yaratıcılık ve problem çözmede pozitif etkisi olduğu gözlemlenmiş. Yapılan başka bir çalışmada 300 öğrenci üç gruba ayrılmış . İlk gruba internet ortamında Legolardan bir dünya yaratılmasına olanak sağlayan Minecraft oyunu oynatılmış. İkinci gruba Nascraf isimli bir oyun oynatılmış. Nacraf'da Minecraft'ın aksine çok fazla yaratıcı unsur bulunmamakta, yalnızca arabayı yönlendirme üzerine kurulmuş bir oyun. Oyunların yaratıcılık üzerine etkisini incelediği için araştırmaya Nascraf gibi, yaratıcı unsurların çok fazla bulunmadığı, bir oyun da dahil edilmek istenmiş. Kontrol grubu olan üçüncü gruba ise sadece televizyon izletilmiş. Televizyon izleme aktivitesinin seçilmesi, televizyonun da oyun gibi eğlenceli bir aktivite olarak oyun ile benzer duyguları yaşatabiliyor oluşundan kaynaklanıyor. Minecraft oyunu oynatılan grup kendi içerisinde ikiye ayrılmış. İlk gruba olabildiğinizce yaratıcı olun yönergesi verilmiş ve diğer gruba ise hiçbir yönerge verilmemiş. Çalışma sonunda ise Minecraft oyunu oynayan grubun daha yaratıcı olduğu ve yönerge verilmeyen grubun yönerge verilen gruba göre daha yaratıcı olduğu gözlemlenmiş. Aslında bu çalışma oyun ve yaratıcılık arasındaki ilişkiyi anlamamıza yardımcı olması açısından çok değerli çünkü sadece oyunların yaratıcılığı etkileyip etkilemediği incelenmemiş; bunun yanında farklı nitelikteki oyunların ve yapılan yönlendirmelerin de yaratıcılık üzerinde etkiye sahip olduğunu gözler önüne sermiş. - Akıcılık - Esneklik - Özgünlük - Ayrıntılama - Bir problem durumunuzun olduğunu varsayalım. Bu problem durumuna dair gün içerisinde aklınıza gelen her türlü fikri, olası çözüm yöntemlerini not edin. - Fikirlerinizi not ederken bu fikirleri değerlendirmekten kaçının. Fikriniz ilk bakışta saçma gelse bile yazın, çünkü burada önceliğimiz olabildiğince fazla fikre sahip olmak. - Günlük hayatta sıkça kullandığımız kalem, kağıt gibi objelerin farklı kullanımlarını düşünmek, sıklıkla kullandığımız kalıpların örneğin Tebrikler gibi, farklı kullanımlarını, eş anlamlarını düşünmek veya yeni örneklerini üretmek de akıcı düşünmenize katkı sağlayacak alıştırmalardan birkaçı olabilir. Esneklik, çok çeşitlilikte düşünce üretme, düşüncede yön değiştirme yeteneğidir. Esnek düşünme her gün değişen dünyaya adapte olabilmek, değişen durumlara göre fikirlerimizi yeniden düzenleyebilmek adına çok önemli bir düşünme becerisidir. Örneğin pandemi sürecinde fikirlerini bu yeni sürece uygun hale getirip değiştirebilenler hızlı bir şekilde adapte olarak ilerlemeye devam edebildiler. Yeni ve alışılagelmişin dışında düşünceler üretme yeteneği ise, özgünlüktür. Özgünlük alışılagelmiş düşünceleri takip etmenin aksine, yaşam boyu kendi değerlerinize uygun olarak, bağımsız bir şekilde biriktirdiğiniz fikirlerin sonucunda ortaya çıkar. Farklı bakış açılarını görmek, büyük resmi anlamaya çalışmak, geleneksel düşünceleri fark etmek ve bunlardan farklı düşünmeye çalışmak özgün düşünmeye yardımcı olabilecek alıştırma örnekleri olabilir. Ayrıntılama ise ayrıntılar eklenerek düşüncenin tamamlanmasıdır. Ayrıntılı düşünme, olaylar içerisinde genellikle dikkat edilmeyen noktaların fark edilmesine, küçük detayları görmeye olanak sağlayarak yaratıcı düşünmeye katkı sağlayan alt boyutlardan biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Oyunlar yaratıcılığın bu dört alt boyutuna olumlu yönde etki yaparak yaratıcı düşünmeye destek olurlar. Kişilerin öznel düşünceleri tarafından yeni sonuçlara götürecek şekilde, dış çevrenin yeniden düzenlendiği, üründen ziyade sürece yönelik bir etkinlik olması noktasından da hareket ederek kişilerin yaratıcı davranışlarındaki artışa yol açabildiği düşünülmektedir. Buradan yola çıkılarak yapılan bir çalışmada Dansky ve Silverman, oyun ile düşünce akıcılığı arasındaki ilişkileri araştırmışlar. Bu çalışmada, bir grup çocuğun belirli birtakım nesnelerle oynamalarına izni verilmiş. İkinci grupta, aynı nesnelerle bazı davranışları taklit etmeleri istenmiş ve üçüncü gruba ise, bu nesneleri içermeyen deneyim imkanı tanınmış. Deneysel uygulamadan sonra her denekten, uyarıcı nesnelerin değişik kullanımlarını sıralamaları istenmiş. Sonuçlar, bir takım aşina nesnelerle serbestçe oynamalarına izin verilen çocukların, böyle bir imkan tanınmayan çocuklara göre anlamlı oranda daha fazla, her nesnenin kullanımına ilişkin ender rastlanan türden cevaplar verdiklerini göstermiş. Dansky ve Silverman'ın araştırması, oyunun hem düşünce akıcılığını hem de yanıtların özgünlüğünü arttırdığını göstermiştir. Ayrıca oyunlar, çocuğun esnek düşünmesini arttırıcı ve düşüncelerini zenginleştirme yeteneğini geliştirici fırsatlar sunmaktadır. Çocuk oyunu sürdürebilmek için, oyunun temasını zenginleştirmek zorundadır ve bu zorunluluk da yaratıcı düşünmeyi beraberinde getirmektedir. Böyle bir gücü nasıl hayata entegre edebiliriz diye düşündüğümüzde ise en geniş etkiye sahip olabilecek yöntemin eğitim olabileceğini söyleyebiliriz. Eğitime entegre edilen, öğrencilerin yaratıcı düşünmelerine olanak tanıyacak, onlara alan sunacak çeşitli oyunlarla ve oyunlaştırılmış ders planları ile yaratıcı düşünmeyi en başından destekleyebilir ve farklı fikirlerin yeşermesine olanak sağlayabiliriz. Oyunlaştırmanın eğitime entegre edilmesine dair örnekler incelemek isterseniz GamFed Türkiye Kahramanlarının hazırladığı oyunlaştırma bloğunda bulunan Ders Planları sayfasına göz atabilirsiniz. Bu makale Gamfed Türkiye Gönüllülerinden Şahsenem Öz katkılarıyla yazılmıştır.


Bu hikayede trajediyi oluşturan bu iki karakterin birbirlerine olan aşkı değil aslında. Bu hikayeyi böylesine trajik, hatta trajikomik yapan, Yanıt'ın zamanla Soru gibi ölümsüz olabileceğine, ilelebet var olabileceğine inanıp kendini bir tanrı olarak görmeye başlaması. Tanrıçasıyla sonsuza dek birlikte yaşayabileceğine inanması. Devri sona erdiği ilk gün Soru'nun kendine yeni bir Yanıt bulup bu sefer de ona aşık olacağını öngörememesi. Bu trajedide Soru'nun da payı var kuşkusuz. Onun hatası da Yanıt'ın o göz kamaştıran güzelliğinin, özellikle de o eşsiz zekasının karşısında tüm sağduyusunu yitirip kendi eli ile yarattığı bir faniyi tüm dünyaya hayatının biricik ve değişmez aşkı ilan etmesi. Yanıt'ın ağzından çıkan her söze inanıp kendi başındaki tacı hiç çekinmeden ayaklarının önüne atması. Aynı şeyi daha önce yüzlerce, hatta belki de binlerce kez yaşamasına rağmen hala her Yanıt'ı, kendisini tamamlayacak eksik parçası sanması. Bu hikayenin dışında, gerçek hayatta da işler pek farklı sayılmaz ama gerçek hayatta trajediyi oluşturan bu kez insanların Yanıt aşkı. Sorunun yanıt karşısındaki değerini laikiyle kavrayamamaları. Oysa bu iki kavram aynı düzlemde bile değil. Matematik diliyle tarif etmek gerekirse, yanıtlar soruların sadece alt kümesidir. Her soru kendi içinde, sonsuz sayıda yanıttan oluşan bir alt küme barındırır ve o kümedeki yanıtlardan hiçbiri ne sorunun gerçekliğine sahiptir ne de onun kadar kapsayıcıdır. Hatta diyebiliriz ki yanıtların varlık amacı sadece sorunun zaman içinde olgunlaşmasını, insan zihnine daha iyi hizmet vermesini sağlamaktır, o kadar. Öte yandan, bu iki kavramın insanların zihinsel şekillenmesinde belirleyici bir yanı da var. Birinin soruperver ya da yanıtperver olması, düşünsel yapısını büyük ölçüde etkileyebiliyor. Ve bu etkiyi insanlarda gözlemlemek hiç de zor olmuyor. Mesela Yanıtperlerin yanıtlara düşkünlüğü, hatta ambarlarında mal gibi yanıt biriktirme merakları onları bir yere kadar zengin gösterse de düşünce esnekliğinden yoksunlukları sürekli yerlerinde saymalarına neden olabiliyor. Soruları acizliğin, yanıtları ise zekanın ürünü görme yanılgıları onları bir bağnaza dönüştürüyor. Ve bu özellikleri daha birkaç satır sözlerinde dahi hemen ortaya çıkıyor. Soruperverler ise belki de soruların enerjisini sürekli kullanabildikleri için, çok daha dinamik bir zihne sahiptirler. Onlar soruları kaynak, yanıtları ise araç olarak gördüklerinden, hiçbir yanıtın ayaklarında prangaya dönüşmesine izin vermezler. Dönemsel işlevleri dışında, ne kadar sükseli olursa olsun, yanıtların görkemine asla itibar etmezler. Soru ne denli basit görünürse görünsün, bir yanıtın onu mühürleyip tedavülden kaldırmasına izin vermezler. Yanıtları sadece soruyu dönüştürme becerisi bakımından anlamlı görürler. Başka bir tanımla, Soruperverler için yanıt bugün soru ise zaman gibidir. Yanıtperverlerin anlayamadığı da budur işte. Onlar için her gün bugün olsa da Soruperverler bugünün aynı yanıt gibi, sadece zamanın akmasını sağlayan hayali bir dönem, farazi bir söylem olduğunu bilirler. Yanıt delilen şeylerin tıpkı gün, ay ya da yıl gibi hem süreli hem de izafi şeyler olduğunu asla göz ardı etmezler. Belki de bu yüzden de yanıtlar fen bilimlerinde, sorularsa daha çok sosyal bilimlerde itibarlı sayılırlar.


Post-truth, gerçeğin tarifinde oluşturulan nesnel standartların ortadan kalkması ya da bilgi, fikir, inanç veya gerçeklik arasındaki döngüsel kaymayı işaret etmek için kullanılan felsefi bir kavram. Doğal olarak da olgusal olarak bilimsel yöntemler ve sorgulama yoluyla elde edilen biçimlerle çelişir. En çok etkili olduğu alan da siyasetteki yansıması elbette. Kamu çıkarlarını görmezden gelip olgularla desteklenmeyen bir yığın duygu temelli mesajı tekrar tekrar öne sürerek siyaset üretme kültürünü tarif ediyor. Böyle olunca da bu kavram Türkçeye ister gerçeklik sonrası diye çevrilsin ister doğruluğun yitimi olarak, ortaya hem eksik hem de haksız bir algı çıkıyor. Bu kavramın insan zihnindeki kritik rolü ister istemez atlanıyor. Post-truth gerçekten de hakikatin yitimini kasteder ama aslında bunu olumsuz bir bağlamda yapmaz. Bu kavramın en azından felsefi açıdan işaret ettiği, bazı durumlarda insan hayalinin mevcut gerçekliğin önüne geçmesi gerektiği, hatta çoğu zaman insan tahayyülünün halihazırdaki gerçeklikten çok daha anlamlı olabileceğidir. Bu gözle bakıldığında belki de düşünce sisteminin en nadir ama en önemli niteliğidir. İlkesel olarak hakikatin ebedi aynılığına meydan okuyan post-truth, insan zihninin bilinen gerçeklikten çok daha güçlü, çok daha yaratıcı olduğunu söyler. Anlamlı bir düşünceyle gerçeğin ötesine geçmenin, sıradan akılla gerçeğin içinde kalmaktan çok daha değerli olabileceğini, hatta bu anlamda gerçeğin insanı durduran bir sınır değil, çoğu kez aşılacak bir engel olduğunu ima eder. İnsanların eski gerçekleri değiştirip yeni gerçekleri var edebilmesi için yeni bir zihinsel durum önerir. Mesela insanları aya gidilebileceklerine inandırmanın, aya gitmeyi mümkün kılan teknolojik bilgi birikimi kadar önemli olduğunu, hatta bu manipülasyonun ay yolculuğundan çok daha kritik bir görev olduğunu öne sürer. Ortada doğru dürüst hiçbir gerçekçi neden olmaksızın, küçücük bir sezgiyle birini iyi bir müzisyen olabileceğine inandırma çabası; ya da heveslisine dünyayı tek başına dolaşabileceğine ikna etme çabası da özü bakımından post-truth bir eylemdir. Kuantum Mekaniğinin tamamı bile bir anlamda gerçeğin yitimidir. Meditasyon ve zikir gibi mistik sayılabilecek ögeler bile bu yaklaşımın, gerçeğin ötesine geçme arzusunun antik halleridir. Çoğu farkında olmasa da etrafımızda, bu akımın tam göbeğinde, bakış açısı doğalında post-truth olan birçok kişi var. Bu insanlar bir şeylerden bahsederken söyledikleri şeyin gerçekle uyumunu bir kenara bırakıp öyle dinlemek, onları gerçeklik düzleminde değil, çok daha öte bir yerde, neden oldukları ilhamla dinlemeye çalışmak gerekir. Post-truth kavramından asıl kastedilenin de gerçeklikle sınırlanmamış sanatsal insan aklı olduğunu göz ardı etmemek gerekir.