Ambalaj, ürün ve ürünün üreticisi ile ilgili bilgileri içeren, muhafaza ve koruma görevi üstlenen bir malzemedir. Ürünü koruduğu gibi tüketicinin satın alma tikiyle de oynamalıdır. Çok çeşitli benzer ürünler arasından seçim yapmamıza yardımcı olan bir farklılaşma aracı olarak çalışır. Ambalaj sıkıcı görünüyorsa, alışveriş yapanlar raftaki ürünü gözden kaçıracaktır. Yapılan araştırmalara göre, ambalajın fiziksel ve görsel yapısı, üzerindeki bilgiler de dahil olmak üzere 2-3 saniye içinde dikkat çekerek incelenmeye değer bulunur veya bulunmaz. 3-10 saniye içindeyse satın alma kararı verilir. Ambalajın rengi, tarzı, çekiciliği tüketicinin satın alma kararıyla mükemmel bir pozitif korelasyona sahiptir. Dürtüsel satın alma davranışını harekete geçirmek için ambalajın bazı görevleri vardır; içindeki ürünü sattırmak, tanıtmak ve tüketici ile iletişim kurmaktır. Ancak bunu doğru bir şekilde, tüketiciyi aldatmadan yapmalıdır. Tekrar satın alma eğilimi yaratacak, tüketici alışkanlıklarını destekleyecek yönde olmalıdır. Paketin içindeki ürünü görememek alıcıyı tedirgin edebilir. Bu durumda grafik tasarımcısı paketin içindekileri, sanatı ve ürüne uygun grafiği ile sunmalıdır. Doğru tasarım ve görsellerle yapılmış başarılı bir ambalaj tasarımı diğer rakipleri içinde fark edilecektir. Tüketici, ürünü evine götürürken, taşırken, ürünü açma ve kapama aşamalarında, kullanma, tüketme, çöpe atma sürecinde ürünü deneyecektir. Bu aşamalar onun ürün hakkındaki fikrini tamamlayacak, tekrar alım kararını etkileyecektir. Ambalajın üzerindeki bilgiler kullanım sürecinde tüketici tarafından daha detaylı incelenir ve kullanıcılar, bu bilgilerin doğruluğundan emin olmak ister. Ambalajın üzerinde yer alacak grafik ve görsel öğelerin net, yalın, çabuk anlaşılabilir olması gerekmektedir. Ne kadar az ise o kadar iyidir genellemesi, ambalaj için de geçerlidir. Ambalajın görevlerinden biri, içinde bulundurduğu ürünün önemini, faydalarını tüketiciye kısa zamanda anlatabilmesi ve tüketiciyle kısa zamanda iletişim kurabilmesidir. Ambalajın üzerinde yer alacak görsel elemanların; marka, ürün ismi, ürünün kısa tanımı, kullanılan fotoğraf ya da illüstrasyonunun, birbirleri üzerindeki etkileri ve baskınlık sıralaması çok iyi seçilmelidir. Sonuçta ambalajın formu ve rengi, tüketiciye ilk sinyali veren, tüketiciyle ilk iletişim kuran özellikleridir. Tasarım, bilgi ve profesyonellik gerektiren bir iştir. Ambalaj tasarımcısı müşterilerin ihtiyaçları ve ürün hakkında tam bilgiye sahip olmalıdır. Öyleyse iyi bir tasarımcı hedef kitlesinin kişiliği ve eğilimleri hakkında bilgi sahibi olmalıdır. Bir kültürdeki bazı formlar, renkler ve resimler farklı anlamlara gelebilir. Bu nedenle tüketici kültürünü tanımak bir tasarımcı için birinci öncelik olacaktır. Ayrıca piyasadaki ürün ve ambalaj çeşitleri arasındaki ilişkiyi de düşünmeliyiz. Ambalaj bir koruma malzemesi olmasının yanı sıra sanatsal teknikler ve renk psikolojisi ile ilgili bilgileri de içinde barındırır. Her ürünün özel rengi olmalı ve tasarımcı yeterli bir renk bilgisine sahip olmalıdır. Ambalaj tasarımı, reklam sanatının önemli alt dallarından biri olduğu gibi, toplumların ekonomik gidişatında önemli bir rol oynamaya da devam etmektedir. Tüketici mağazaya girdiğinde pek çok benzer ürün arasından tasarımı en dikkat çeken ürüne yönelir. Bu sebeple tasarımda renk doğru kullanılmalıdır. Duruma göre yeşil renk bir ambalaj organikliği ve tazeliği simgeler. Yiyecek ve içecek için ise renk seçimi, ürünün rengine göre belirlenebilir. Bir çay paketinin renk seçiminde açık renkler tercih edilebilir ancak çay paketinde koyu renk, ürünün kalitesini tüketicinin zihninde göstermek için de kullanılabilir. Ambalajda tercih edilen görseller, ürünler için bir tür seçkin kalite yaratır ve renkleri doğru kullanmak o ürün hakkında tüketiciye mesaj verir. Mağazada aradığımız ürünü bulmak da bu şekilde kolaylaşır. Mavi, yeşil ve sarı ambalajlar taze ve canlı renklerdir. Bu renkler maden suyu, sebze ve meyvelerin ambalajlanmasında kullanılabilir. Ayak spreyi için mavi renk kullanmak doğru bir seçim olacaktır. Böylece tasarımcı, tüketiciye bir serinlik ve temizlik hissini yansıtır. Bazı ürünler var ki renkleriyle özdeşleşmiştir, bilinen ürün renklerinde önemli bir dönem açmıştır. Çikolatalı ürünler genelde kırmızı, kahverengi, süt oranına göre krem veya beyaz renklerde üretilirken, Milka markası sayesinde her şey değişmiştir. Çikolata ve gofretlerde Milka markasının mor-lila rengini kullanmaya başlaması ve profesyonel bir şekilde bu süreci yönetmesi, benzer ürün ve renklerde ambalajların ortaya çıkmasına vesile olmuştur. Özellikle bitter çikolatalardaki koyu kahverengi, fıstıklı olduğunda yeşil renkli olması tüketicide önemli bir bilinç oluşturmuş, tüketici fıstıklı bir çikolata almak istediğinde yeşil rengi arar hale gelmiştir. Satın alma kararlarının yaklaşık % 73'ünün satış yerinde olduğu tahmin edilmektedir. Yani, algı aktarımı ve o ürünün doğru algılanması konusunda alıcıya yardım etmeliyiz . Yapılan araştırmalara göre tasarımın sağ tarafında konuşma uyaranının kullanılması, sol tarafında ise resmin kullanılması uygundur. Çünkü beynin sol lobu kelime işlemeden sorumludur, sağ lobu ise genellikle şirketin markası veya logosu gibi resimleri işler. Tüketicilerin algılarını en üst düzeye çıkarmak için, paketlerin sağ tarafında yazı, sol tarafında görsel kullanılmalıdır. Ambalajın satış noktasında kilit bir rolü vardır. Bu sebeple ambalajların bilimsel bir yöntemle tasarlanması gerekmektedir. Ambalaj kullanıldıktan sonra çöpe gitmiyorsa doğru yoldayız demektir. Yalnızca ambalajını beğendikleri için ürün satın alan tüketicilerin sayısı az değildir. Ancak bu kadar çok ambalajın üretilmesi, çevre sorunlarını da beraberinde getirmiştir. Günlük hayatta kullanılabilir ve geri dönüştürülebilir ambalajlar üretmek çevre kirliliği oluşumunu önlemede yardımcı olacaktır. Artık ambalajın amacı üçüncü kez değişmiştir. İnsanlığın yaratılışından itibaren ilk aşamasında saklama-koruma, ikinci aşamasında koruma-taşıma-tanıtım ve üçüncü aşamasında çevre ve yaşam alanı oluşturma, ambalajda yeni nokta durumundadır. Başka bir deyişle ambalaj dünyasında çevre koruma, ürün sorumluluğu ve evrensel tasarımlar gibi yeni anlayışlar hüküm sürmeye başlamış ve başlamalıdır.


Limbik sistem denen yapıda bütününün içinde bulunan badem biçimli amigdala, temel yaşamsal işlevlerimizle ilgili önemli bir bölgedir. RAS'dan sonra bir başka süzgeç sistemi de burada bulunur. Bu bölge korku, panik, endişe ve cinsel güdülerle ilgili davranışları kontrol eder. Ayrıca bu davranışlara ilişkin bellek de bu bölgede kayıtlıdır. Limbik sistemin hafıza içeriği çok kuvvetli etkilere sahiptir. Örneğin bir korku ilişkisi bir kez öğrenildiğinde, sonuçlarına hakim olmak çok zordur. Bu tip duygusal anıları unutmak oldukça zordur; fakat bazı psikolojik teknikler ve yeniden öğrenme yöntemleriyle, buradaki hafıza kayıtlarını kısmen yeniden düzenlemek mümkündür. Örneğin normalde öfke tepkisini kontrol etmek çok zordur; fakat bir öfke patlamasından önce bir kaç derin nefes alıp, sözgelimi, yavaşça ona kadar saymak, öfke tepkisinin şiddetini kontrol edebilmemize imkan verir. Beyninizin bu bölgesi, deneyimlerinize duygusal önem atfeden bölümdür. Böylece beyninizin diğer bölümlerinin bu öneme binaen bellek kayıtlarını kuvvetlendirebilmesini sağlar. Sonuç olarak, bizim açımızdan duygusal önemi olan olay ve deneyimleri sağlam bir şekilde kaydeder ve kolayca hatırlarız. Duygusal olarak anlamı olmayan deneyimleri ise hatırlarken zorlanmamızın nedeni bu bölgenin işlevidir. Amigdala, hiç uyumayan bir bekçi köpeği gibidir. Tehlikeyi anında hisseder ve tehlikenin büyüklüğünü milisaniyeler içinde hesaplar. Ardından bu değerlendirmeyi hippokampus bölgesine gönderir ve burası da mesajı çeşitli cevaplar ve baş etme mekanizmalarını devreye sokacak olan hafıza ve hareket merkezlerine yönlendirir. Fobiler denen aşırı korku tepkileri de bu bölgedeki aşırı duyarlı bağlantılarla ilgilidir. Bilinçsiz olarak talamus ve amigdala arasında gerçekleşen kısayol iletişim kanallarıyla normalden çok daha şiddetli korku ve panik tepkileri üretilebilmektedir. İlginç bir klinik vakada, amigdala hasarından mustarip bir kadının tamamen korku duyusunu yitirdiği gözlenmiştir. Yılanlardan, örümceklerden ve hatta şiddet ve silahlı saldırıdan korkusu kalmadığı tespit edilmiştir. Fakat deneyin bir yerinde havasızlıktan boğulma deneyimine dair bir benzeşim yaşanırken hasta panik atak geçirmiştir. Bu durum, araştırmacılar tarafından, amigdalanın dışsal tehditlerle ilgili savunmalarda görevli olduğu fakat kalp krizi gibi içsel tehlikeleri algılayan farklı bir beyin sisteminin var olduğu şeklinde yorumlanmıştır. Yani bedenimiz, örümcekler veya soyguncular gibi dış tehditlerle boğulma yahut açlık gibi iç tehditleri farklı sistemlerle algılamaktadır. Dersinize giren öğretmeniniz sürekli olarak kötü bir ruh haline mi sahip? Çalışmalar, öğretmeninizin veya sınıftaki diğer kişilerin ruh hallerinin, amigdalanızdaki ayna nöronlar sayesinde sizi de etkileyebileceğini göstermektedir. Bu duruma duygusal biliş adı veriliyor. Amigdalanın faaliyete geçtiği bir başka durum da sosyal uyumlanma ve reddedilme korkusu durumudur. Bu durum bağımsızlık rahatsızlığı olarak bilinir. Bu özelliğimizden dolayı bir çok grup çalışması etkisizdir; zira insanların büyük çoğunluğu koyun benzeri konforlu bir durumu tercih eder ve diğerlerine göre baskın olan kişilerin fikirlerine şartsız olarak itaat etme durumunu benimserler. İnsanların topluluk tarafından dayatılan hatalı anılara inanma eğiliminde de amigdalanın aktifleştiği gösterilmiştir. Diğer insanların belli bir yönde davranış gösterdiği durumlarda, sorgulama olmaksızın deneklerin bir çoğu bu davranış kalıbını izler.


Anadolu insanları; ayva çiçeklerine bakarak kışın çetin geçeceğini, karıncaların hareketlerinden yağmurun haberini, dere sularının seslerini dinleyerek yazın kurak ya da sulak olacağını tahmin edebilmişlerdi. Anadolu'da doğayı okumak ve iklim olaylarına ilişkin gelecekle ilgili tahminlerde bulunmak, yüzlerce belki de binlerce yıllık bir gözlem birikimi ile gerçekleşir. Doğa ile iç içe yaşayan Anadolu insanları, doğanın işaretlerini fark etmiş, gelecekle olan olaylarla bağlarını görebilmiş ve halk takvimlerini oluşturabilmişlerdir. Ayva çiçeklerine bakarak kışın çetin geçeceğini, karıncaların hareketlerinden yağmurun haberini, dere sularının seslerini dinleyerek yazın kurak veya sulak olacağını, denizdeki kayalıklara çarpan dalgaların köpük miktarından patlayacak olan fırtınanın şiddetini tahmin edebilmişler, bu tahminlerle doğaya bağlı üretim ve hasat işlerini planlayabilmişlerdir. Ay'ın Dünya çevresindeki hareketi ile yeryüzündeki su kütlesi üzerinde oluşan med cezir hareketinin toprakla ve bitkilerle olan ilişkisini görebilmiş, ayın durumuna göre planladığı ekim dikim, odun üretimi, hatta ev yapımı gibi işlerini düzenlemişlerdir. Sadece Anadolu kültüründe değil, pek çok kırsal kültürde de benzerlerine rastladığımız bu örüntü okuma sanatının, dilimize atasözleri ve deyişler şeklinde yansıdığını da görürüz: mart kapıdan baktırır, kazma kürek yaktırır, korkma martın kışından, kork aprilin beşinden, öküzü ayırır eşinden, akşam bulutu kızarırsa havayı hoş bil, sabah bulutu kızarırsa sırtını yaş bil, yaz kırağısı çorağa, güz kırağısı kurağa delalettir, güzün ekilen tohum dört el atılır, üçü biter, biri çürür; yazın ekilen tohum, üç el atılır, biri çürür, ikisi biter gibi deyiş ve atasözleri bize iklim olayları ile doğadaki işaretlerin birbirine bağlı olduğunu, gelecekte olacak bir olayın emarelerini, iyi gözlemci olduğumuz takdirde bugünden görebileceğimizi anlatır. Doğanın değişmeyen döngüsel sabitlerini okuyabilme zannettiğimizden daha çok hayati önem taşır. Bu tür okumalar bugünlerde kehanet ya da hurafe gibi görünse de doğanın döngüsel düzenlerini okuyabilme üretimin planlanması, iklim değişikliği, ekosistem çöküşü ve bunlardan kaynaklı açlık, kuraklık gibi küresel krizlerle başa çıkmada büyük önem taşımakta. Saatli Maarif Takvimi'ni Bilenler El Kaldırsın! Pek çoğumuzun yaygın olarak bildiği ve kullandığı Saatli Maarif Takvimi bu bilgilerle doludur. Aynı takvimde bulunan Fırtına Takvimi, her yıl hemen hemen aynı zamanlarda gerçekleşen önemli rüzgar ve fırtınaların, yağmurların bir dökümünü vermektedir. Bu takvim halen pek çok denizci tarafından kullanılmakta, isabetli olduğu da ifade edilmektedir. Vakitlerinin çoğunu doğada geçirdikleri ve yaşamlarını doğal sınırlarda, doğanın koşulları ile barış içinde yürütmek zorunda oldukları için bu bilgileri en çok çobanlar derlemiştir. Bu nedenle halk takvimine bazı kaynaklarda çoban takvimi denildiği de görülür. Bununla birlikte, halk meteorolojisi bilimini oluşturan gözlem ve tahminlerin büyük çoğunluğunun yerel nitelikte olduğunu belirtelim. Aralarında genel nitelikte gözlemler olsa da çoğunluğu o bölgede yaşayan insanların gözlemlerinden ve genellemelerinden oluşmaktadır. Ancak iklime dair verilerin devşirildiği mekanlar, zamanlar ve yöntemlerde; kısacası veri kaynaklarında benzerlikler vardır. Örneğin, bölgedeki derelerin akış hızı, bölge bitkilerinin türleri ve çeşitliliği, güneş ve ayın hareketlerinden oluşan gündönümleri, ekinokslar, nevruz, Hıdrellez gibi özel günler gibi. Elbette bu bilgilerin derlenmesi için kişinin vaktinin çoğunu doğada geçirmesi gerekir. Vakitlerinin çoğunu doğada geçirdikleri ve yaşamlarını doğal sınırlarda, doğanın koşulları ile barış içinde yürütmek zorunda oldukları için bu bilgileri en çok çobanlar derlemiştir. Bu nedenle halk takvimine bazı kaynaklarda çoban takvimi denildiği de görülür. Çobanların veya çiftçilerin derlediği bu bilgiler geçerli bir bilimsel çerçeveye uymadığından bilimsel kabul edilmez. Bu nedenle de bilimsel takvimden, örneğin meteorolojinin takviminden farklı olduğu belli olsun diye kara düzen takvimi dedikleri de görülmektedir. Salih Amca ve ona el veren büyük amcası bir yılın içinde bazı zamanların daha büyük bir düzenin küçük bir nüshasını sakladığını fark etmişlerdi. Ağustos'un yarısı yaz, yarısı kış özlü sözü boşuna olmasa gerek. Yıllar önce köylerde halk takvimine dair bu kara düzen bilgilerini araştırmaktaydım. Fethiye'nin Yanıklar Köyü'nde yaşayan, çocukluk ve gençliğini Toroslar'ın Dont Yaylası'nda yörük olarak geçiren Salih Amca ile o yıllarda tanıştım. Salih Amca, her yıl Ağustos ayının 14'ünde başlayan ve 12 gün süren bir hava gözlemi yapıyor ve bu 12 günden devşirdiği bilgilerle bir yıllık hava tahmininde bulunuyordu. Salih Amca'nın yaptığı gözleme göre her bir gün bir aya, her günün ilk yarısı temsil ettiği ayın ilk 15 gününe işaret ediyordu. Salih Amca, yıl içinde hava olayları açısından en hareketli aylardan biri olan Ağustos'u seçmişti bu bilgileri toplamak için. Daha doğru bir deyişle Salih Amca ve ona el veren büyük amcası bir yılın içinde bazı zamanların daha büyük bir düzenin küçük bir nüshasını sakladığını fark etmişlerdi. Ağustos'un yarısı yaz, yarısı kış özlü sözü boşuna olmasa gerek. Daha sonraları, büyük oranda tutarlılık taşıyan benzer bir yöntemin Kuzey'de Batı Karadeniz'de mart ayında kullanıldığını öğrendim. Himmet Amca ve ailesi, Kütahya'nın Tavşanlı ilçesinde bir dağ mezrasında yaşıyorlar. Karakeçili yörüklerine mensup bu aile yaklaşık 100 yıl önce yerleşik bir düzene geçmişler. Koyunculuk ve doğadan yaban toplama ile geçimlerini sağlıyorlar. Benim Himmet Amca ile karşılaşmam onun Hıdrellez sabahı yapraklar üzerinden topladığı çiğ ile yaptığı yoğurt mayası damızlığı sebebiyle oldu. Himmet Amca bana, yoğurt mayasının bir yıl içinde kullanıla kullanıla verimini yitirdiğini, yenilemek gerektiğini, yeni mayanın ilkine de damızlık dendiğini anlattı. Damızlık, sütü ilk defa mayalayacak olan mayanın özüydü. Mayanın kendisi değildi. Himmet Amca'ya göre yoğurt damızlığının kaynağı doğaydı ve sadece Hıdrellez sabahı (5 Mayıs'ı 6 Mayıs'a bağlayan gecenin sabahı), gün doğmadan, sabah namazı saatinde çiçeklerin, otların üzerindeki çiğin toplanması ile yapılırdı. Nitekim Hıdrellez sabahı, ben de oradaydım ve hep birlikte sabah namazı vakti kalktık, dualar ettik, Himmet Amca'nın hanımı Arzu Teyze, elindeki kaşıkla otların üzerindeki çiğlerini topladı ve koyunlardan sağdığı ılık süte maya yaptı. Bu karışım, bütün bir yıl kullanacakları mayanın özü olacaktı. Himmet Amca'ya göre Hıdrellez'de doğaya bir şey oluyordu. Hıdrellez'e kadar ormandan dal kesmek, toprağa tohum ekmek, aşılama yapmak ve daha pek çok iş hayırlı olmazdı, zararlı olurdu. Hıdrellez'e kadar toprak hastadır, dokunulmaz diyen Himmet Amca, bu durumu bir nevi kadınların adet dönemine benzettiğini de belirtti. Ona göre, Hıdrellez günü olan bir şey ile doğa başka bir faza geçmekte, canlanmakta, üretime hazır hale gelmektedir. Hıdrellez'in sadece ateş yakılıp üzerinden atlanan, gül ağacına dilekler bağlanan, seher vakti denizde veya akan suda yıkanılan bir gün olmadığını, aslında doğanın uyanışı dolayısıyla da kırsalda yaşayan insanların üretimiyle yakından bağlantılı önemli bir gün olduğunu; bu mühim günü kaçırmanın insan için, bütün bir yılı yoğurtsuz geçirmek demek olduğunu anlıyoruz. Afyon Başmakçı'da yaşayan bir çiftçi dostumdan yıllar önce öğrendiğim şu bilgiler önemlidir. O da bu bilgileri bir koyun çobanından öğrendiğini söylemişti. - Bahar ve yaz dönemlerinde Ay yeniyken ve ilk dördünün ilk yarısındayken yağış olur. Kış dönemlerinde ise bu yağışlar dolunaya yakın ilkdördünün ikinci yarısında yarımaydan sonra gerçekleşir. - Yağışlar rüzgardan sonra olur, onlara yağmur rüzgarı denir. - Kabayel baharda güneydoğudan eser. Başmakçı'da toprağı kabarttığı için yerel adı Kabayeldir ya da Kocaçay'ın yönünden geldiği için dereyeldir. Sıcak ve nemlidir. Bu yel, bitkileri, toprağı, tomurcukları uyandırır. Nemlidir, çünkü bahar, kara değip gelir. Karı birden eritir. Bu yüzden kaba yele kar mı dayanır? denir. - Aşağıyel her dönem güneybatıdan eser. Yerel dilde Acıgöl tarafından geldiği için Gölyeli de denir. Sıcak eser. Yeni çiçek oluşumunu sağlar. Oluşmuş çiçekleri de meyveye dönüştürür. - Tam kuzeyden esen yelin adı Yıldız. Buna poyraz ya da hoyraz da denir. Soğuk eser ve bütün bitkilerin ve toprağın bünyesindeki suyu çeker, birden kurutur. Çiçekleri döktürür. Bu dönemde yakında sulama yapılmışsa bile poyrazdan hemen sonra sulama tekrarlanırsa verim kaybı azalır. - Esas poyraz kuzeydoğudan eser. Bu rüzgarın yerel adı domuz çömelten. Hayvanların en güçlüsü, en yağlısı bile bu rüzgarın soğuğu karşısında çömelir. - Işıklı poyraz kuzeybatıdan eser. Buna Homa yeli de denir. Işıklı denmesinin nedeni Işıklı Gölü tarafından esmesi, Homa denmesinin nedeni bu yönde bu isimde bir yer bulunmasıdır. Soğuk ve şiddetli bir rüzgardır. Işıklı poyraz genelde kışın eser, toprağı soğutur, buz tutturur, kilitler. - Bu bilgileri sığır çobanı bilmez, koyun çobanı bilir. Çünkü sığır çobanı sadece gündüzleri ovadadır. Ama koyun çobanı gece gündüz ovada kalır. Doğaya duyulan saygı ve sevgi, doğadaki canlı cansız her şeyin, her varlığın birbirine bağlı olduğunu kavramımıza, bizden büyük bir gücün varlığını idrak etmemize olanak tanır. Bu bilginin tezahürünü sadece üretim ve hasat planlamasında değil, atasözleri, yağmur ve güneş duası gibi ritüellerde, nevruz, hıdrellez gibi halk bayramlarında görüyoruz. Kültürümüzü oluşturan öğelerin doğa ile olan doğrudan bağı ve onları okuyabilme yeteneğimiz ölçüsünde bize verilen yaşamı kavrar ve insan olmanın gereklerini yerine getirebiliriz. Sarıkeçililer'den Cemal Amca, güttükleri keçi sürüsünün, onları çeken develerin önemini şu sözlerle anlatıyor: Bu hayvanların günahı yok, Bu hayvanlar nereden geçerse orada yağmur yağar. Abaz Dağı'na geldik Çumra'nın, kırkı çıkmamış , biz geldik, bir yağmur bir güzellik, oh!.Bulutlar, yağmurlar, sular bu hayvanları özlüyor. Bunların günahı yok. Deve tükendi, bereket tükendi. Yağmur da kalmadı. Doğa da kalmadı. Deve bir ilimdir, deve bir hamayilidir. Keçi seslerini, oğlak seslerini, kuzu seslerini, koyun seslerini, yağmurlar bulutlar onları özleyip onların sadakasını veriyor... diyor. Doğaya duyulan bu saygı ve sevgi, doğadaki canlı cansız her şeyin, her varlığın birbirine bağlı olduğunu kavramımıza, bizden büyük bir gücün varlığını idrak etmemize olanak tanır. Bu saygı ile bakarız, bu saygı ile üretir ve hasatlarımızı paylaşırız.


Japon Animeleri ve Hayvanat Bahçeleri Halkın Gerçek Hayattaki Hayvanların Korunması Yönündeki İlgisini Arttırıyor! Ana karakterleri vahşi yaşamdan olan animasyon karakterleri sayesinde, halkın nesli korunması gereken vahşi yaşam hakkında bilinçli farkındalığı desteklenebilir. Toplumlar giderek daha fazla kentleşirken bile, halkın doğal dünyaya olan ilgisini artırmak için eğlence-koruma ortaklıklarının potansiyelini vurgulayan bir çalışmayı ele alacağız. Tokyo'daki yaz sıcağı saha çalışmasını imkansız hale getirdiğinde, saha ekolojisti olan Fukano, bir hayvanat bahçesi görevlisi ve bir UTokyo öğretim üyesi işbirliği içinde bir projeye başladı. Hayvanat bahçeleri yaban hayatı koruma konusunda halk eğitimi için kurulmuş yerler olarak kabul edilse de, bu etkilerin kanıtı genellikle küçük ölçekli ziyaretçi anketleriyle sınırlıdır. Araştırma ekibi, hayvanat bahçelerinin ülke çapında yaban hayatına olan ilgi üzerindeki etkisini ölçmek için Google Trendler ve Wikipedia sayfa görünümlerinden elde edilen verileri kullandı. Çevrimiçi verilerdeki konum ayrıntılarına göre; belirli türlerle ilgili yapılan aramalar o iller içerisindeki hayvanat bahçelerindeki hayvan türlerine bağlı değişkenlik göstermekteydi. Eyaletteki bir hayvanat bahçesinin olumlu etkisi, sosyo ekonomik farklılıklardan bağımsız olarak Japonya genelinde tutarlıydı. Fukano açıklamasında Hayvanat bahçelerini ziyaret etmek, insanları orada gördükleri türler hakkında daha fazla bilgi edinmeye motive ediyor diyor. Araştırmacılar tarafından fark edilen bir diğer ayrıntı ise 2017'nin ilk birkaç ayında birçok hayvan için çevrimiçi arama sayısının önemli ölçüde arttığı oldu. Fukano, Verilerde bu yükselişe neyin neden olduğunu merak ettik dedi. Kemono Friends, orijinal hali ile Japonya'da 11 Ocak ve 29 Mart 2017 tarihleri arasında gece geç saatlerde yayınlanan 30 dakikalık bir animasyon dizisidir. Kemono Friends, açıklanamayan bir olay sonucunda, bir kızın dünyada yalnız kalmasını konu alıyor; anlatım, bu kızın gerçek kimliğini keşfetmesine yardımcı olan hayvanlarla birlikteliği etrafında gerçekleşiyor. Hayvanlar temsil ettikleri türün karakteristiğine ve yeteneklerine sahip, hayvan kostümleri giymiş kadınlar olarak tasvir ediliyor. Dizi, popülerliği nedeniyle ülke çapında ve online streaming aracılığıyla tekrar yayınlandı. Ürünler, video oyunları ve TV programının ek sezonlarıyla bir franchise haline geldi. İzleyicilerinin çoğunluğu 20 yaşın üzerindeki kişiler. Program ayrıca olağanüstü bilim kurgu dalında bir Japon ödülü kazandı. Araştırmacılar ayrıca dijital kamu yararına, anime ile ilgili bu artışın gerçek dünyadaki koruma faaliyetlerini de artırıp artırmadığını belirlemek için hayvanat bahçesi koruma fonlarına yapılan parasal bağışların kayıtlarına baktılar. Tokyo'da para kabul eden hayvanat bahçeleri, bağışçıların fonlarıyla hangi türleri destekleyeceklerini belirlemelerine izin veriyor. Tokyo'daki üç hayvanat bahçesindeki hayvanlar, Kemono Friends yayınlandıktan sonra ortalamadan daha fazla bağışçıya sahip oldular ama ana karakter olarak gösterilen hayvan türlerine yapılan bağışta daha etkisel artışlar oldu. Artan kamu ilgisi her zaman yaban hayatı için bir fayda sağlamaz. Örneğin Amerikan animasyon filmi olan Finding Nemo'daki sevimli palyaço balığı tarafından büyülenen izleyiciler, istemeden de olsa yaban hayat kaçak avcılığı için bir pazar yaratmış olabilir. Fukano, Kamu ilgisini artırdığımızda, insanların çıkarlarını olumlu şekilde korumaya ve çıkarlarının vahşi hayata zarar vermesini önlemek için iyi bir web sitesi veya iyi bir hayvanat bahçesi eğitim programı hazırlamalıyız dedi. Kemono Friends'in yaratıcıları, animenin hem sanatsal hem de finansal araçlar kullanarak yarattığı, kamuda oluşan korumaya yönelik ilgiyi güçlendirdi. Kemono Friends Project hayvanat bahçeleri ile hayvanlarının özel illüstrasyonlarını oluşturmak için işbirliği yaptı. Hayvanat bahçelerinin etrafındaki sergi ve posterlerde anime karakterlerinin kullanılmasına izin verdi. Şovun yaratıcıları, işbirliği yapan hayvanat bahçelerine ve World Wide Fund for Nature 'a da parasal bağışlarda bulundular. Fukano ve iş birliğinde bulunanlar, yaban hayatı koruma projelerine halkın ilgisini artırmak için geleneksel olmayan yolları araştırmaya devam etmeyi planlıyor. Bugün dünyada mikroplastikler, biyoçeşitlilik, iklim değişikliği gibi çok fazla çevre koruma sorunu var. Benzer yapımlar genellikle bu tür konularla zaten ilgilenmekte olan izleyicilerin dikkatini çekmek için rekabet ediyor. Ziyaretçiler, hayvanat bahçeleri ve bakıcılar işbirlikleri yaparak halihazırda çevresel konularla ilgilenmeyen büyük potansiyelli kitleyi çekmenin bir yolunu bulabilir . Japonca, birbirine benzeyen birçok kelimeye sahip bir dildir; bu nedenle araştırmacılar, Google Trendler verilerini ararken hayvanların ortak adlarının eş anlamlılarını hariç tuttu. Ayrıca, insanların günlük yaşamlarında değil yalnızca bir hayvanat bahçesinde görebilecekleri hayvanları aradıklarından emin olmak için çalışmalarını Japonya'ya özgü olmayan türlerle sınırladılar. Çevresel sorunların arttığı, önleme ve telafi etme üzerine çalışmaların da artması gereken bir zamanda gibiyiz. Görsel kaynakların, farkındalık ve etki üzerinde ne kadar büyük bir kaynak olduğunu gözlemleyerek bu yönde adım atmak çok faydalı olabilir. Çok keyifli bir yazıydı!


Yine kahveniz hazır. Rüzgarda esiyor, yağmur yağıyor falan filan... Önünüzdeki sunumda hiç değişmeyen ciddi ve akademik bir ses tonu, tonlarca yazı, grafik, veri... Daha sıkıcı olamazdı herhalde. İşte bu anlatıda beynimizin sadece belirli bir kısmı aktive oluyor. İnsan beyninin sol alt frontal girusunda yer alan dil ile ilişkilendirilen Broca bölgesi , bu bulunduğumuz süreçte anlatılanın çözülerek beyinde anlamlandırılmasını sağlıyor. Hepsi bu kadar. Ancak iyi bir anlatının içerisindeysek sadece beynimizdeki dil işleme bölgeleri değil, hikaye sayesinde beynimizin günlük olayları yaşarken kullanıldığı diğer alanlar da etkinleştirilir. Hikayeyi okurken beynimizde tadımdan sorumlu duyusal korteks harekete geçti. Dahası tat korteksindeki nöronlar ekşiliği hatırladı ve tepki verdi. Muhtemelen yüz kaslarınızın değişimi ile beraber motor korteksiniz aktif hale gelmiş oldu. Hikayenin bedeninize ve beyninize olan etkisini keşfedin. Evet, güzel yapılandırılmış bir hikaye düşüncemizi ve hareketlerimizi şekillendirmemize neden olabilir. Hikayenin içinde bulunan semboller, metaforlar, analojiler, benzetmeler, bütüncül ya da parçalı söz dizilimleri bizim ilk uyarıcılarımız. Mesela, Kafka'nın Gregor Samsa üzerinden anlattığı kurgu metnindeki metamorfozun bir hamam böceğine dönüşmek değilde, bu durum karşısında ki değişimi konu aldığını bütüncül anlatıdan fark edebiliyoruz. Sen öyle her şeye limon olma! dendiğinde artık size ekşiliği anlatmıyor olması gibi. Duyduğumuz hikayelerle ilişkilendirdiğimiz bu unsurlar aslında hikayenin bir neden sonuç ilişkisi ile beyni ele geçirdiğini kanıtlıyor. Metaforları, sembolleri ve gerçek olayları otomatik olarak birbirine bağlayarak, duyduğumuz bir hikayeyi beynimizin içinde daha önce deneyimlenmiş bir sebep sonuç ilişkisi ile bağdaştırmaya çalışıyoruz. Bu duygusal deneyimler, kognitif algılama süreci ve ardından bu algıya karşı oluşturulan bedensel tepki, insula'nın çalışmasına yol açıyor. Insula, bu uyaranlar hakkında bilinç seviyesinde bir algı oluşmasını sağlayarak, bağdaştırma dediğimiz işlemi gerçekleşiyor. Nörogörüntüleme desteği ile yapılan çalışmada bir hikaye ve bir nesne tanımı üç farklı yol ile katılımcılara anlatılıyor; çalışma sonucunda konuşmadansa, pandomimin ve çizimin beynin ilgili motor işleme bölümünde daha güçlü aktivasyonlar oluşturduğu elde ediliyor (Brown & Yuan, 2018). Sonuç olarak, beynin anlatıları işlemesinin, görsel-işitsel veya yazılı formdaki sunum ortamlarına göre değiştiğini söyleyebiliriz. Hikayeler, henüz yaşamadığımız ama başımıza gelebilecek bir olay karşısında, dinleyicilerin kendilerini anlatıcı rolüne koymasını sağlar. Her ne olursa olsun beyin sizi baş kahraman olarak ilan edecektir. Hikaye içerisinde bulduğumuz benliğimiz soyut bir anlatının özümüzde canlanmasını sağlar. Arkadaşınıza anlattığınız bir durumu ilerleyen zamanlarda arkadaşınızın sanki kendi yaşamış gibi anlatması durumu ile karşılaşmışsınızdır. İşte baş kahraman değişimi bu durumu özetler niteliktedir. Jeremy Hsu'nun bulgusuna göre, insan etkileşimlerinin yüzde 65'i dedikodu dediğimiz sosyal hikaye anlatımlarına dayanıyor. Bu hikayelerin birçoğunda insan olay kurgusu içerisinde empati kurup kendini keşfe çıkıyor. Empati kurarken içselleştirdiğimiz davranış ve durumun dayanağı şüphesiz ki güven duygusudur. Beynimizin hipotalamus bölgesinde sentezlenen oksitosin, bir memeli hormonudur ve güven bağının kurulmasında rol oynar. Birçok sosyal davranışı şekillendirdiği düşünülen bu hormon salındıkça empati yeteneğimizi de arttırır. Barraza ve Zak (2009), yaptıkları bir çalışmada, anlatının doğrudan kişisel etkileşimlere ek olarak oksitosin salınımına neden olup olmayacağını araştırıyor. Bu çalışmada, anlatının biri bir babanın oğlunun ölmeden önceki son zamanlarında çektiği acıyı konu alıyor, diğer anlatıda ise aynı baba ve oğlun hayvanat bahçesinde bir gününü ölümden bahsetmeden ele alıyor ve izleyenlerin iki durumda beyin işlevleri inceleniyor. İlk hikayede oksitosindeki değişim ile baba oğul ilişkisine yönelik empati duygusu arasında pozitif bir korelasyon ortaya çıkıyor (Barraza & Zak, 2009). Hatta artan empati duygusunun sonradan toplum yanlısı bir davranışa bağladığı görülürken, ikinci hikayede katılımcıların oksitosin seviyesinde bir artış görülmüyor (Barraza & Zak, 2009). Bu durumda geldiğimiz nokta şu; anlatı esnasında bir bağ kuruyoruz. Bu durumda inançlarımızı ve varsayımlarımızı onaylayabilir, bunlara karşı çıkabilir ve evet hayatımızı şekillendirebiliriz. Kabul edelim ki insan beyni iyi hikayeler karşısında el pençe divane! Tüyler ürpertici bir gerçeğe hazır olun! Hem okuduğunuz hem duyduğunuz hem gördüğünüz hem de deneyimlediğiniz bir hikaye ortamı biliyorum ben: OYUNLAŞTIRMA! Bu yazı Gamfed Türkiye gönüllülerinden İzel SARI'nın katkılarıyla yazılmıştır.


Çoğumuz anneliğin kutsal olduğuna dair yerleşik bir inanç taşırız, ama acaba annelik gerçekten de kutsal mı? Gelin anneler günü arifesinde bu konuyu masaya yatıralım. İnsan canlısı için anneliği zor kılan şey yavrunun erken doğması. İnsan yavrusu diğer memelilere göre daha az gelişmiş halde doğduğu için yetişkin olma, yani kendi başının çaresine bakabilecek duruma gelme süresi diğer canlılara göre hatırı sayılır derecede uzun. Karında taşıma ve emzirme süreçleri tüm memelilerde var ve gerek hamilelik gerek de emzirme, anne ile bebek arasında yoğun bir bağ kurulmasına neden oluyor. Söz konusu bağ hormonlar sayesinde kuruluyor ve özellikle sevgi ve bağlanma hormonu olarak bildiğimiz oksitosin hormonu memeli annenin çocuğuna bakabilmesini sağladığı için son derece önemli. Oksitosin olmasaydı bebeklerimize bu kadar iyi bakım veremezdik, zaten hormonlar tam da bu yüzden var değiller mi? Canlılığın devamı için! Velhasıl anne hayvanlar yavruları için gözlerini kırpmadan kendi varlıklarını tehlikeye atabilirler. Bunun nedeni ise sağkalım itkisidir. Anne de her canlı gibi ölecektir, kalıcı olması ancak genlerinin yaşaması ile mümkün olabilecektir. Elbette bunu bildiğimiz için yavrularımızı koruyor değiliz, fakat mekanizma canlılığın devamı üzerine kurulu ve bu nedenle döl bırakıyor ve bıraktığımız döllerin hayatta kalması için elimizden geleni yapıyoruz. Annelerin ve babaların çocukları için kendi varlıklarını feda edebilmesi bizlere onların çocuklarını koşulsuzca sevdiğini düşündürür. Oysa anne-babalar çocuklarına koşulsuz sevgi duymaz. Aslında çoğu ebeveyn çocuklarını kendi uzantıları gibi gördüğünden onların kendi çizgilerinin dışına çıkmasına tahammül edemez. Kendi inançlarını, ideolojilerini, ahlak kurallarını benimsemeyen çocuklarına son derece acımasız davranan, hatta onları evlatlıktan reddeden ebeveynlere rastlamış olabilirsiniz. Bu durum sandığımızdan çok daha sık yaşanıyor ve koşulsuz sevgi mitini yerle bir ediyor. Aslında koşulsuz sevgi var, ama anne babadan çocuğa değil bu katışıksız sevgi. Tam tersi, çocuktan anne babaya! Sanılanın aksine ancak çocuklar anne babalarını onlar her ne yaparlarsa yapsınlar sevmeye devam eder, çünkü başka seçenekleri yoktur. Ne var ki çocuklar da büyüdükçe başka alternatifleri olduğunu görüp anne babalarını reddedebilir ancak çocuğun ebeveyne duyduğu sevgi ve bağlılık, ebeveynin çocuğa duyduğundan çok daha fazladır. Neyi kutsal kabul edeceğinizi elbette en iyi siz bilirsiniz ama bana öyle geliyor ki annelik, babalık ve çocukluk üçlüsünden biri kutsal kabul edilecekse o çocukluk olmalı. Çünkü çocuklar hepimizden daha saf, masum ve sevgi dolular. Büyüdükçe kirleniyoruz çünkü kirlenerek büyüyoruz. Büyümeyenlere lafım yok, zaten çocukluğun da anneliğin de babalığın da en güzelini onlar yaşıyor. Çocuk olmanın kıymetini bildikçe insanlığımız kutlu oluyor ve bizler mutlu oluyoruz. Anneler gününüz kutlu olur mu bilmiyorum ama, eğer varsa çocukluğunuz kutlu olsun. Sıradaki yazımız sizin için geliyor: İşçisin Sen İşçi Kal! Sanırım ilk neden babalığa anneliğe verdiğimiz kadar değer vermememiz. İkinci nedense kadınların belirli gün ve haftaları erkeklerden daha çok önemsemesi 🙂 Dikkat çektiğiniz nokta ise son derece önemli, iyi niyetlerle kutlanmaya başlayan tüm günler kapitalizm için satış fırsatına dönüşmüş durumda.


Kabaca tarif etmek gerekirse aptallık, etrafımızda neler olup bittiğini anlamlandıramama ve bunun sonucunda da olguları kaba ve çarpık yorumlama eğilimidir. Entelektüel donanım eksikliğine dayalı bir tür bilişsel başarısızlık yani. Çoğunlukla da insanların olgular karşısında doğru kavramsal araçlara sahip olmadığında ortaya çıkar. Anlamak yerine körü körüne inanmak tercih edildikçe de bulaşıcı bir hastalık gibi hızla artar. Aptallığı tehlikeli kılan iki belirgin özelliği var. Birincisi bu olgunun, karakter kusurlarından farklı olarak bireylerin değil gruplar ya da geleneklerin bir ürünü olması. Zihnimizi şekillendiren kavramların çoğunu içinde yetiştirildiğimiz toplumdan aldığımız için insanlar çoğu kez bireysel değil müşterek aptallıkların kurbanı olur. Yani kalabalıklar sadece coşkuyu, heyecanı ya da sevinci değil aynı iş birliğiyle aptallığı da çoğaltabilir. Ve maalesef toplumlar en zararlı aptallıklarını da sağlık, ekonomi ya da siyaset gibi en hayati alanlarda coştururlar. Böyle olunca da aşı karşıtlığı gibi bir akım, kalabalığın içinde son derece anlamlı görünebilir. Bu tür kolektif aptallıklarda kalabalıklar içinde yer alan akıllı uslu insanların varlığı kafa karıştırmamalı. Çünkü çoğu zaman aptallık zekayla uyum içindedir. Hatta zekanın zararlı akılcılığıyla aptallığa yataklık ettiğini bile söyleyebiliriz. Bu yüzden de aşının toplumsal zararları üzerine argümanlar, insanı şaşırtacak derecede havalı görünebiliyor. Nedense aptallığın coşkusu, aklın basit dinginliğinden her zaman daha çekici oluyor. İkincisi, doğasındaki derin belirsizlik nedeniyle aptallık her zaman daha fazla aptallığı doğurur. Bu nedenle de her aptallığın argümanı mutlaka kendisinden daha kuvvetli bir saçmalık olur. Bu durumun aşı karşıtlığıyla ilgili yansımasıysa, basit bir oran hesabi yapamamaktan geçiyor. Velev ki kendilerini ya da çocuklarını aşılatmak istemeyen bir yığın ailenin öne sürdüğü, mesela bu aşıların çocuklarını kısırlaştıracağı gibi bir endişe gerçekten de olası olsun. Bu bilgiyi edindikleri kaynak bakımından doğruluğu bu kadar küçük bir olasılık yüzünden bir yığın çocuğa yüzde yüz zarar vermeyi göze almaları başka nasıl açıklanabilir? Gerçekten izole yaşayan, en azından okullarla bir bağı olmayan insanların aşıdan uzak durma isteklerine saygı duyulabilir ama birilerinin kendi aldıkları riski okullara taşıma ısrarı tam anlamıyla aptallıktır.


Aşı olmayı reddedenleri, bilim insanlarının, uzmanların ve birçok verinin ikna edemediğini gözlemlediğimizde, Açıkbeyin olarak aşı karşıtlığının sosyolojik nedenlerini merak ettik ve ardından hemen bir araştırma grubu oluşturup işe koyulduk. Araştırma sonuçlarının detaylarını ve sayısal verileri incelemek için geçen haftalarda yayınlanan Aşı Karşıtlığı 101: Olmak Ya Da Olmamak başlıklı yazımızı okuyabilirsiniz. Bu yazımızda, yaptığımız araştırmaya ait çıkarımlarımızı paylaşmak istiyoruz. Aşı karşıtlarının koronavirüse ilişkin iddiaları bazı bilim insanlarınca komplo teorisi olarak değerlendiriliyor. Bu iddiaların birçoğunun merkezinde korona virüsün nasıl ortaya çıktığına ilişkin görüşler yatıyor. Aşı karşıtlarının önemli bir kısmı salgının kurgulanmış büyük bir oyun olduğunu ifade ediyorlar. Dolayısıyla üretilen aşının da bu oyunun bir parçası olduğu kanısı oldukça yaygın. - Aşı karşıtlığının bir ideolojisi var! Amaç, var olduğunu düşündükleri oyunu bozmak. - Küreselleşme karşıtları ile aşı karşıtlarının düşmanları ortak . - İfadelerin genelinde tüm insanlar üçe ayrılıyor: Biz, siz ve onlar. - Grup dinamiklerinin işlevselliğinde son derece etkili olan kendilerine has kavramları var . - Bireyin devlete, yöneticilere duyduğu güvenle aşının bir ilgisi yok! Araştırma sonuçlarının sayısal verilerini gözünüzde canlandırmanız için hazırladığımız grafikleri inceleyebilirsiniz. Yukarıdaki tablo, incelediğimiz gönderilerin tamamında, belirlediğimiz değişkenlere toplam kaç kez rastladığımızı oransal olarak gösterir. Yukarıdaki tablo, etiket başına incelediğimiz gönderi sayısını gösterir. Aşı karşıtlığı, günümüze has bir olgu değil. Tarihsel süreç boyunca benzer temalarla aşı karşıtlığına rastlamak mümkün. İlk aşıdan bu yana toplumun bir kısmı dünyanın birçok yerinde aşı olmak istememişler. Benzer olarak aşı karşıtlığıyla mücadelenin de ilk aşıdan bugüne süregeldiğini söylemek mümkün. Aşı karşıtlığının doğasını doğru çözümlemek için insanlığın biyo-evrimsel mekanizmaları ile ilişkili olabileceğini gözden kaçırmamak gerekir. Günümüzde kişilik kuramlarından en çok kabul gören Büyük Beşli kişilik envanterinde, her bir insanın bir miktar taşıdığı kişilik özelliklerinin evrimimizdeki faydalarına dikkat çeker; bu fayda aşı karşıtlığı bağlamında da düşünülebilir. Böyle düşünebilmek için kişilik özelliklerine ait birkaç kavramı tanımlamakta fayda var. Açıklık: Yeni deneyimlere açık olmayı ifade eder. Zorlu şartlardan kurtulabilmek için yeniliklere açık olmak hayatta kalmaya fayda sağlayan bir olgu. Sorumluluk: Başarı için azim göstermek, planlı hareket etmek ve öz denetim sağlayabilmek. Dışadönüklük: Sosyal olarak enerjik olmak ve diğerlerini ortaklığa davet etmek. Uyumluluk: Şüpheci ve zıt olmaktan ziyade merhametli ve şefkatli olmak, uyum sağlamak. Nevrotiklik: Öfke, kaygı, bunalım gibi duyguları kolayca yaşama eğilimi olarak tarif edilebilir. Bu özelliklerin hepsinin bugüne gelmemizde katkıları var. İnsanlığın içinde bulunduğu olumsuz durumlardan kurtulmasında bu kişilik özelliklerinin büyük faydası olmuş. Bunlara hayatta kalma stratejileri de diyebiliriz. Bu bakımdan aşı karşıtlığı ile ilişkisi olabilecek kişilik özelliği nevrotiklik olabilir. Bu özelliğin olası faydaları ilk başta anlaşılması zor olsa da hayatta kalma stratejileri bağlamında önemli işlevleri olan bir özelliktir. Nevrotik kişiler tehlikeli koşulların içerisinde olduğunu diğer özelliklere sahip kişilerden daha hızlı fark edebilir; bu durumlara karşı daha hızlı tepki verebilirler. Başka bir deyişle nevrotik kişilere, gemideki endişeli tayfa tanımlaması yapabiliriz ve bu kişilerin diğer mürettebatı tehlikeli durumlara karşı önceden bilgilendirmek ile yükümlü olduklarını söyleyebiliriz. Aşı karşıtlarını da bir bakıma bizleri tehlikeli koşullara karşı uyarma vazifesi üstlenenler olarak düşünebiliriz. Onların uyarıları olmasaydı belki de insanlık türünün bugünlere gelmesi mümkün olmayabilirdi. Dolayısıyla belli bir dozda aşı karşıtlığının işlevsel bir yanı olduğunu kabul edebiliriz ama bu dozun ayarı oldukça önemli; aksi halde salt kaygı ile de bugünlere gelemezdik. Ayrıca diğer kişilik boyutlarımızın, bu süreçte uyumlu bir şekilde çalışması da oldukça önemli. Nihayetinde diğer değişkenler gibi kaygı da nevrotiklik de dozunda işlevseldir. Aşının tehlikeli olabileceği ihtimalini düşünerek aşı olmamak kabul edilebilir bir tutumdur. Başkalarının düşüncelerini etkileyerek aşı karşıtlığı hareketi düzenlemek ise kaygıyı topluma yaymaya karşılık gelir ve nasıl ki aşı olmak istemeyenler bu konuda bir zorlamaya tabi tutulmak istenmiyorlarsa olmak isteyenlere de aynı şekilde özen göstermeleri gerekir. Maske, mesafe ve hijyen kurallarına aşı olanların hatırına dikkat etmeleri ve sosyal mesafe kurallarına önem vermeleri gerekir. Nihayetinde aşı karşıtlarının fikirlerini değiştirmek gibi bir çabanın anlamsız olması aslında bu tutumu sergileyenlerin içgüdüsel bir savunma sistemine uyduklarını düşündürebilir. Aynı şekilde aşı olanların da benzer bir tutum ile hareket ettiklerini göz ardı etmemek gerekir. Dolayısıyla çoğul zamirlerden yola çıkarak şunu açıkça ifade edebiliriz. Bu süreci biz, siz onlar şeklinde kutuplaşarak değil ancak Biz olarak atlatabiliriz. Tıpkı milyonlarca yıldır yaptığımız gibi. Edelman. (2021). Edelman Trust Barometer. New York: Edelman . Germani, F., & Andorno, N. B. (2021, 02 10). The anti-vaccination infodemic on social. Plos One, s. 1-14. Goldberg, Z. J., & Richey, S. (2020, 06 01). Anti-Vaccination Beliefs. World Affairs, s. 105-120. Mathieu, E., Ritchie, H., Ospina, E. O., Rose, M., & Hassel, J. (2021, 06 17). A global database of COVID-19 vaccinations. Nature, s. 947-953. OECD. (2021). Trust in government. Paris: OECD. Podobnik, B. (2008, 02 28). Resistance to Globalization: Cycles and Evolutions in the Globalization Protest Movement. Wayback Machine, s. 1-14. Rogers, E. (1995). Diffusion of Innovations. New York: Collier Macmillan Publisher. Taijfel, H. (2010). Social Identity and Intergroup Relations. Cambridge: Cambridge University Press. Tutucu, M. (2017, 04 01). Medya Arası Gündem Belirleme Kuramı: Twitter ve Hürriyet Online Örneği. İlef Dergisi, s. 123-148. Tüfekçi, Z. (2019, 09 01). A Response to Johanne Kübler's A Review of Zeynep Tufekci Twitter and Tear Gas: The Power and Fragility of Networked Protest (2017, New Haven: Yale University Press). Internation Journal of Politics, s. 365-369.


Koronavirüs salgınının hayatımıza girmesiyle pek çok şey değişti. Bununla birlikte birçok şeyin eskisi gibi olmayacağı gerçeğine birçoğumuz hazırlıksız yakalandık. Neredeyse dünyadaki herkesin bir an önce bitmesini gönülden istediği bu salgın konusunda büyük bir kısmımız bilim insanlarına güveniyor. Mümkün olduğunca onların tavsiyelerine uymaya çalışıyoruz. Her söylediklerini çoğu zaman büyük bir ciddiyet ile takip ediyoruz. Salgının bitmesi için temel bazı kurallara sıkı sıkıya sarılmamız gerektiğini, devlet yetkilileri ve bilim insanlarından sıkça duyuyoruz. Bir nebze olsun salgın öncesi hayatımıza dönebilmek için bu kurallara uymamızın çok kritik olduğunu biliyoruz. Bu durumu yenebilmek için en güçlü silahın aşı olduğu konusunda neredeyse tüm yetkililer hemfikir. Bu yüzden dünyadaki birçok kişi aşı oldu. Fakat henüz aşı olmayanların varlığı, salgının son bulması konusunda önemli bir engel gibi gözüküyor. Nihayetinde devletlerin, sağlık örgütlerinin, bilim insanlarının, sanatçıların, kanaat önderlerinin ve aydınların aşı olmayı teşvik edici açıklamalarına rağmen bazı kişilerin bu hususta direnç gösterdiklerine şahit oluyoruz. Bu insanların neden aşı olmak istemedikleri konusunda halihazırda yapılmış olan ve yapılmakta olan birçok çalışma var. Bizler de aşı karşıtlığı konusunda internet tabanlı bir araştırma yapmaya karar verdik. Yaptığımız ön araştırmalarda, aşı karşıtlığının beslendiği önemli kaynakların komplo teorileri ve ispatlanmamış iddialar olduğuna dair çok sayıda çalışma ile karşılaştık. Bu bilgiler ışığında günümüzün önemli iletişim araçlarından olan sosyal medya mecralarına yöneldik. Dünyada sosyal medya kullanımı, aynı zamanda güncel bilgilere erişmemiz konusunda önemli bir işleve sahip. Özellikle günümüzde Twitter, bu sosyal mecralardan en çok gündeme ilişkin bilgi paylaşımı yapılan ağlardan birisi ve var olan gündemi belirlemek için de çok işlevsel bir araç olarak karşımıza çıkıyor. Yaptığımız incelemeler sonucunda aşı karşıtlığı propagandasının Twitter'da etkin bir şekilde yürütüldüğünü keşfettik. Sunulan bu makale, Twitter tabanlı yürüttüğümüz ve aşı karşıtlığının dinamiklerini anlamaya çalıştığımız bir araştırmanın ürünüdür. Öncelikle ünlü sosyal mecralardan birisi olan Twitter hakkındaki bazı temel bilgileri hatırlayalım: Dünyada 3,5 milyar sosyal medya kullanıcısı var. Bunların 355 milyonu Twitter kullanıyor. Twitter popülerlik bakımında dünyada en çok kullanıcısı olan dokuzuncu sosyal medya platformu. Türkiye'de ise 60 milyondan fazla sosyal medya kullanıcısı var. Bunların 15,6 milyonu Twitter kullanıyor. Bu bağlamda Twitter ülkemizdeki en popüler beşinci sosyal medya platformu. Ayrıca dünya sıralamasında Twitter kullanımında 6.sıradayız. Twitter kullanıcılarının %68,1'i erkek %31,9'u kadınlardan oluşuyor. Bu bakımdan Twitter erkeklerin yoğunlukla kullandığı sosyal medya platformlarından birisi. Kullanıcıların %60'a yakını ise 25-49 yaş grubunu kapsıyor. Kullanıcıların %48'i yeni gelişmelerden haberdar olmak için Twitter kullanıyor. Geçen yıla oranla sosyal medya platformları arasında ülkemizde yüzdelik payda, kullanıcı sayısını en çok arttıran yine Twitter. Dünyada en çok takipçisi olan Twitter kullanıcısı Barack Obama; yaklaşık 130 milyon takipçisi var. Onu Justin Bieber ve Katy Perry takip ediyor. Ülkemizde ise en çok takipçisi olan kullanıcı Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve onu Cem Yılmaz, Galatasaray Spor Kulübü, Eski Cumhurbaşkanı Abdullah Gül ve Beştepe hesapları takip ediyor. Listenin geri kalanı incelendiğinde ise Türkiye'de en çok takip edilen hesapların, çoğunlukla siyasi kimliği olan kişiler/kurumlardan ve gazetecilerden oluşması da ayrıca ilgi çekici. Dolayısıyla ülkemiz açısından Twitter'ın, siyasi gelişmeleri ve gündeme ilişkin bilgileri edindiğimiz sosyal platformların başında geldiğini söyleyebiliriz. Literatürde aşı karşıtlığı ve gönderi analizleme çalışmaları, atılan gönderileri belirlenen kelime grupları ve benzer değişkenler ile sınıflandırmayı içeriyor. Belirli bir konu hakkında toplanan gönderiler yapay zeka yardımıyla tasnif ediliyor. Böylece belirlenen değişkenlerin bir gönderi kümesinde ne kadar bir yüzdelik kapladığı hesaplanabiliyor. Ardından konuya ilişkin sosyal ve bilimsel çıkarımlar yapılıyor. Gerekirse bu çıkarımlar ışığında tekrar, değişkenler değiştirilip yeni hipotezler kuruluyor. Yapay zeka yardımıyla yapılan çalışmalarda aynı zamanda duygu örüntüleri de ölçümlemeye çalışılıyor. Bunun için sentiment analysis denilen bir yöntemden faydalanılıyor. Bu yöntem bilgisayar öğrenmesi için oluşturulmuş bir kelime sözlüğü kullanıyor. Bu sözlük neredeyse her bir kelimeye -1 ve 1 arasında bir değer tayin ediyor. -1 negatif duyguları tarif ederken +1 pozitif duyguları tarif ediyor. Böylece yapay zeka elindeki veri kümesi hakkında duygusal çıkarımlar yaparak bizlere sunabiliyor. Bizler bu yöntemlerden yararlanarak sayımı yapay zekanın değil insanın yapabildiği bir yöntem geliştirdik. Bu deneysel yöntem, belirlediğimiz değişkenleri her bir gönderide kontrol etmeyi içeriyor. Değişkenlerin bir kısmını literatürdeki kaynaklardan edindik, diğer kısmını da bizim gerekli gördüğümüz/ihtiyaç duyduğumuz değişkenlerden oluşturduk. Böylece gönderileri toplayabileceğimiz bir kaynak belirlememiz gerekti. Bizler de aşı karşıtlığı konusunda en çok takipçisi olan ve bir kişiden ziyade bir platformu temsil eden 5G Virus News profilini kaynak olarak aldık. Bu sayfanın, gönderilerini paylaşırken kullandığı hashtaglerden bazılarını seçtik. Seçtiklerimizden bir kısmı doğrudan aşı ile ilgiliyken bazıları da gündeme ilişkin gönderilerdi. Böylece aşı karşıtlığı hakkındaki davranış örüntülerini farklı konular ile karşılaştırmayı hedefledik. Ayrıca 5G Virüs News kanalının atmış olduğu 125 gönderiyi de aynı şekilde karşılaştırma yapabilmek için inceledik. Sınırlı sayıda gönderi sayabileceğimiz için incelediğimiz başlık etiketlerinin en popüler gönderileri üzerine çalıştık. Böylece bu başlık etiketinin en etkili gönderilerini analiz edebildik. Bu yolla toplamda 1190 tane gönderi saydık. Bu değişken de aşı yerine kullanılan şu üç kavramın sayımını içermektedir. Bu kelimelerin kullanım amaçlarından birisi sosyal medya fişlenmesinden kaçmaktır. Kullanıcılar bu kavramları kullanarak küresel şirketlerin yapay zeka denetiminden kaçabildiklerine inanırlar fakat bu kavramların tek işlevi bu değildir. Bu bakımdan jargon kavramını incelemek faydalı olabilir. Jargon kelime anlamı itibariyle; belirli bir meslek ya da topluluğu paylaşan, aynı ilgi alanları ve aynı geçmişe sahip kişilerin ortak dil kullanımı anlamına gelmektedir. Jargon kullanımı o dile yabancı olan, haliyle o gruba yabancı olan kişilerin, kullanılan kelimeler tanıdık olsa bile anlamasını zorlaştırabilir. Jargon, mesleki dil ve sosyal bir kimliği temsil etme işlevinin yanı sıra gizlenmek için de kullanılır. Veriler incelendiğinde ise jargon kullanımının üç işlevine de rastlamak mümkündür. Sıvı kelimesinin kullanım şekli incelendiğinde, daha çok sosyal bir kimliğin ortak ifadesi olarak kullanılmaktadır. Bu kelime aşının içeriğinin tam olarak bilinmemesi, faz çalışmalarının tamamlanmamasından dolayı gelecekte ne gibi tehlikelere neden olacağı belli olmayan bir sıvı şeklinde kavramsallaşmaktadır. Öte yandan A$ı ve iğne kelimeleri ise kullanım şekli itibarıyla sosyal gizlenme için kullanılmaktadır. Küresel kurumların yapay zeka radarından bu kelimeler ile gizlenmeye çalışılmaktadır. Gizlenme çabası aynı zamanda paylaşılan ortak bir amaca da işaret ediyor olabilir. Bu değişkene ait kavramların, tüm çalışmada 134 kez kullanıldığı görülmüştür. Bu oran yaklaşık %11,13'e tekabül etmektedir. En çok rastladığımız ise #dünyayıaşıcılaryakıyor etiketidir. Bu etiketteki kullanım şekline bakıldığında gizlenmekten ziyade ortak bir tavır için sıvı kavramının ağırlıkla kullanıldığına rastlıyoruz. Dolayısıyla geçtiğimiz ağustos ayında ülkemizde yaşanan orman yangınlarına aşı karşıtlarının tavrı bu şekildedir gibi bir duruşu temsil ettiği için kullanım sayısının bu etiket için %44,17 oranında olduğunu düşünebiliriz. Benzer sayısal oranlara çoğul zamirler değişkeninde rastlıyoruz. Öte yandan bu kullanıma en az #parisiklimantlaşmasınahayır etiketinde rastlıyoruz. Bu bakımdan Paris İklim Antlaşmasının aşı ile doğrudan ilişkili bir konu olmamasından dolayı kullanım sayısı neredeyse hiç yok diyebiliriz. Bu çıkarımı doğrudan aşı kelimesinin geçtiği hastaglerdeki kullanım sayıları ile doğru kabul edebiliriz. Nihayetinde bu kavramın kullanım yeri bulabilmesi için de aşı konusunun tartışmanın merkezinde olması gerekiyor olabilir. Bu konuya ilişkin bir diğer yardımcı bilgi ise 5G Virus News kanalında bu ifadenin 125 gönderi içerisinde 27 kere geçtiğidir. Daha çok sıvı kavramının kullanıldığı hesaba katılırsa bu hesaptan atılan gönderilerin ortak bir tavır belirlemeye hizmet ettiği düşünülebilir. Bu kümede sınıflandırma yapmak için kullandığımız kavramlardır. Aşı hakkında ihtilaf yaratan gönderiler incelendiğinde aşının küresel güçler tarafından planlanan bir kurgunun parçası olduğu fikri göze çarpıyor. Kurgu fikri aşı karşıtlığını besleyen önemli bir faktör diyebiliriz. Bu bağlamda kavramsallaşan sistem, düzen, kurgu, komplo ve oyun kelimelerinin aynı minvalde kullanıldığı görülmektedir. Kurgu fikri aynı zamanda komplo teorilerinin üretilmesinde en zemin düşünce yapısı olarak da değerlendirilebilir. Dolayısıyla bu düşüncenin altında yatan küreselleşme tartışmasına kısaca değinmekte fayda vardır. Küreselleşme en basit tabiriyle dünya üzerinde üretilen ürünlerin, fikirlerin, kültürlerin etkileşime girerek her yere ulaşmasıdır. Tek yönlü olmaktan daha çok karmaşık süreçleri kapsar. Dünyanın belli bağlamlar etrafında bileşik bir hale gelmesi küreselleşme olgusunun temel özelliklerinden birisidir. Bütünleşme durumu belli dinamiklerin bir araya gelmesinden çok siyasi, ekonomik, teknolojik imkanların gelişmesiyle ilişkilidir. Bu bakımdan gelişen dünyanın geldiği son noktayı, küreselleşme süreçlerinin belli aşamaları olarak tanımlayabiliriz. Aşı karşıtlığı ile küreselleşme ilişkisi ise bu süreçlerin küresel sermayedarlar tarafından kontrol edildiği hipotezidir. Çok uluslu sermayedarların-sermayenin sınırsız güç elde ettiği, çıkarları doğrultusunda devletler tarafından bile kontrol edilemez olduğu fikri küreselleşme karşıtlarının temel hareket noktasıdır. Bu düşünce bir toplumsal harekettir aynı zamanda ve yaşadığımız iklim krizleri, yoksulluk, zorlu çalışma koşulları gibi konuları da küreselleşme ile ilişkilendirir. Bu bakımdan bağımsızlık, vatandaşlık hakları ve demokrasinin bile sermayenin kontrolünde olduğu varsayımı küreselleşme karşıtlığında oldukça yaygındır. Aşı karşıtlığının da küreselleşme hareketinden beslendiğini düşünebiliriz. Bu bakımdan gönderilerde geçen kurgu teması değişkeni, bu düşüncenin aşı karşıtlığı ile resmini çizmeyi amaçlamaktadır. İncelediğimiz gönderilerin 116 tanesinde bu değişkeni içeren kavramalara rastlıyoruz. En çok kurgu temasına rastladığımız etiket 22 kere ile #PCRyalan etiketi. Bu etiketin isminden de anlaşılacağı üzere PCR ve benzeri korona tespiti için kullanılan araçların doğru tespit yapmadığı yönündeki iddialar temel oluşturuyor. Bu etiket ile benzer bir kurgu teması içeren #plandemi, #PCRbitersepandemibiter, #parisiklimantlaşmasınahayır, #dünyayıaşıcılaryakıyor etiketlerinde de bu kavramlara %14'ten fazla rastlıyoruz. Bu veriler bize aşı karşıtlığı hareketinin iklim krizleri, doğa olayları gibi konular ile de ilgilendiklerini gösteriyor. Dolayısıyla aşı karşıtlığının küreselleşme karşıtlığı ile doğrudan ilişkili olabileceği düşünülebilir. Bu hipotezi destekleyen bir diğer veri ise #evladımadokunmayakarım etiketinde kurgu temalı kavramlara neredeyse hiç rastlamamamız. Etiketin isminden de anlaşılacağı üzere okulların açılması ile yürürlüğe giren PCR zorunluluğuna yönelik bir karşı çıkış söz konusu; bu karşı çıkışın beslendiği motivasyonun kurgu temelli bir şüpheden farklı olduğu görülüyor. Konuya ilişkin bir diğer veri ise kurgu anlamlı kelimelere 5G Virus News sayfasında neredeyse hiç rastlamıyor olmamızdır. Bunun olası bir nedeni bu sayfada yüksek oranda görseller ile paylaşım yapılması olabilir. Nitekim bu resimler incelendiğinde kurgu temalı içeriklere rastlamak mümkündür. Küreselleşme karşıtlığının hedef aldığı bazı isimler vardır. Bu kişiler çoğunlukla dünyanın en zenginlerindendir. Bill Gates ise hedef listesinin en başında yer alır. Bunun nedenlerinden birisi onun dünyanın en zengin insanı olarak bilinmesi olabilir. Ayrıca sahibi olduğu Microsoft'un dünyanın en ileri teknolojik imkanlara sahip olduğunun düşünülmesi onun hedef olmasını güçlendirmektedir. Dolayısıyla küresel bir plandan söz ediyor isek bu planın kurucusu küresel aktörlerdir diyebiliriz. Küresel aktörlerin gönderi analizindeki faktörlerinden birisi küreselleşme karşıtlığı gibi soyut bir kavramın somut forma dönüşmesidir. Nitekim bir diğer değişken olan çoğul zamirlerde rastlayacağımız bizlik duygusunu beslemek için bir de siz yönüne işaret edecek somut nesnelere ihtiyaç duyulmaktadır. Bu bakımdan somutlaştırma işlevini küresel aktörler karşılamaktadır. Kurgu anlamlı kavramlara incelediğimiz toplam gönderiler arasında 79 kere rastlıyoruz. Ortalama kullanım oranı %6,61 olarak karşımıza çıkıyor. Bu değişkene en çok rastladığımız #AşıvePCRdurdurulsun etiketi çoğunlukla korona virüsü yenmek için kullandığımız araçların işe yaramadığı ve zararlı olduğu yönündedir. Dolayısıyla durdurulması gerektiği düşüncesi bu etiketteki hakim temadır. Diğer taraftan ise #büyükuyanışmitingi etiketinde kurgu anlamlı kelimelere %18'lik bir oranda rastlıyoruz. Uyanış mitinginde ihtiyaç duyulan bizlik motivasyonunu somutlaştırmak için Bill Gates gibi küresel aktörlerin isimleri geçmektedir. Nitekim bu mitingin en önemli amaçlarından birisi kurguyu çözümleyerek bu güçlerin gerçek yüzünü ortaya çıkarmaktır. Aşı karşıtlığının tarihsel kökenleri olduğu bilinmektedir. İlk aşı olan çiçek aşısından günümüze kadar bu tutumun geldiğini görmekteyiz. Yaptığımız incelemeler sonucunda bu değişkene 34 gönderide rastladık. En çok 11 kere olmak suretiyle #dünyayıaşıcılaryakıyor etiketinde rastladık. Ondan sonra ise #evladımadokunmayakarım etiketinde beş defa bu ifadeler ile karşılaştık. Çalışmamızda ortalama 2,62 kullanım sayısına sahip bu ifadelerin, çok az da olsa etkisinin devam ettiği akla gelmektedir. Öyle ki #dünyayıaşıcılaryakıyor ve #evladımadokunmayakarım gibi duygusal kayıplar ile ilişkilendirilebilecek durumlarda kullanımına tekrardan başvurulan bir ifade tarzı olduğunu düşünebiliriz. Zamirler cümlede adların yerine kullanılabilen isim soylu kelimelerdir. Çoğul zamirlere başvurarak kendini ifade etme durumuna aşıya karşı atılan gönderilerde sıklıkla rastlanmaktadır. Bu kullanım tarzı incelendiğinde çoğul zamirler işaret ettikleri yöne göre kavramsallaşmaktadırlar. Biz kullanımı aşının tehlikelerine dair farkındalık sahibi, kuşkucu ve sorgulayan rasyonel kesimi ifade etmektedir. Biz aynı zamanda küresel aktörlerin baş düşmanıdır. Onlar olan küresel aktörleri bir gün alt edeceklerdir. Bu bakımdan sizden ne kadar bize doğru geçiş olursa onlar o kadar zayıflayacaktır. Siz kavramı da anlam itibariyle küresel komplo karşısında uykuda olanları ifade etmektedir. Siz aşının tehlikelerinden dolayı zarar gördüğünün farkında bile olmayan, biz ile aynı statüyü paylaşan halktır. Bu bağlamda aşı karşıtlığında çoğul zamirlerin kullanımı oldukça önemlidir. Nihayetinde bu kavramlar aracılığıyla konum atamaları yapılmaktadır. Sosyoloji literatürüne iç grup ve dış grup olarak giren kavramlar aşı karşıtlığının çoğul zamir kullanımını açıklayabilir. İç grup, bir kişinin kendi varlığıyla bir gruba özdeşim kurmasıdır. Dış grup ise bireyin kendini özdeşleştirmediği toplumsal gruplar olarak ifade edilir. Kişiler kendilerini akran grupları, aileleri, partileri, milliyetleri vb. gruplarla özdeşleştirebilirler. Henri Tajfel ve arkadaşları sosyal kimlik teorisi ile iç grup kavramına zenginlik katmıştır. Onların yaptıkları çalışmada benzer beğeni örüntüsüne sahip bireylerin organik bir şekilde grup oluşturmaya yönelik yatkınlıkları görülmüştür. İç grup ve dış grup sınıflandırılmasında bazı kavramlar kullanılmaktadır. İç grup yanlılığı; zihinlerde oluşan grup atamalarından sonra herhangi bir karşılaştırma durumunda gruplar arasındaki farklılıklar iç grupların avantajı olarak anlaşılmaktadır. Kişi iç grup yanlılığıyla içinde bulunduğu grubu daha üstün olarak değerlendirmektedir. Bunun sonucunda kişi kendini de daha üstün olarak değerlendirmektedir. Bu bağlamda gelişen bir diğer tutum ise dış grupları küçük görmedir; dış grup iç grup tarafından tehdit unsuru olarak algılandığında düşmanca tutumlar ortaya çıkmaktadır. Yapılan bazı araştırmalarda bu düşmanca tutumun nedenlerinden birisi iç grubun, dış grubu hedeflerini engelleyici bir faktör olarak algılamasıdır. İç grup yanlılığı ve dış grup düşmanlığı kişinin kendini ait hissettiği gruba olan bağlılığı ile ölçülebilir. Yaptığımız çalışmada çoğul zamirlerin toplam 431 kere geçtiğini gördük. Bu kullanım ortalama %37,53'e tekabül etmektedir. Bu rakamlara istinaden çoğul zamir kullanımının aşı karşıtlığı üzerinde etkili olduğu düşünülebilir. Nihayetinde neredeyse her etikette benzer oranlarda kullanılan bu ifade tarzının grup kimliği üzerinde etkili olduğu düşünülebilir. En çok çoğul zamir kullanılan etiket olan #özgürlükiçinmaltepe'de mitingde buluşma heyecanı yaşayan biz ön plandaydı. Diğer taraftan #bizaşıkarşıtıdeğiliz etiketinde yine biz kendini açıklama yeri bulmuştu. #11eylüldebendemaltepedeyim etiketinde yine biz bilinci ön planda görülmektedir. #evladımadokunmayakarım etiketinde ise onlar vurgusu ön planda görülmektedir. Dolayısıyla çoğul zamirin yönü etikete göre değişebilmektedir. Bu kullanıma #büyükmedyaboykotu dışında ortalamadan uzak başka bir etiket yoktur. Aşı karşıtlarının kendilerini özdeşleştirdiği grup için satılmış yetkililer diye tanımladıkları grup önemli bir hedeftir. Bu yetkililerin korona komplosuna hizmet ettiği düşünülmektedir. Bu bakımdan ya yetkililer aşının zararlarının farkında olamayacak kadar cahil veyahut küresel sermayenin satın aldığı kimselerdir. Dolayısıyla bu yetkililer çoğunlukla aşı karşıtlarının hedefleri arasındadır. Yetkililer ile ilgili olarak yıpratma eylemi ise mizah yoluyla karşımıza çıkmaktadır. Bu bakımdan taşlama türü bu konuyla ilişkili olan mizahı anlamamız için yardımcı olabilir. Taşlamalar toplumdaki kurumların işlevsizliği, bireysel kusurlar ve devlet yönetimindeki kişilerin eleştirilmesi ile resmedilir. Bir diğer adı hicviye olan taşlamalar genellikle bu aksayan yönlerin düzeltilmesi için bir mesaj niteliğindedir. Taşlamaların halk tarafından kullanımı yaygınlaştırılarak bir üst merciye iletilir. Aşı hakkında karşıt olan Twitter kullanıcılarında Billin kurulu, Mahvettin Hoca, Plandemi gibi ifadeler aslında bir taşlama niteliğinde görünmektedir. Çalışmamızda satılmış yetkililer ifadesine 118 kere rastlıyoruz. Ortalama kullanım oranı ise yaklaşık %10,24 civarındadır. En yüksek bu değişkene rastladığımız etiket #dünyayıaşıcılaryakıyor etiketidir. Bu bakımdan her etikette yetkililer ile ilgili göndermelere rastlıyoruz. Miting temalı etiketlerde bu kullanımın oranı nispeten daha düşük olsa da diğer etiketlerde daha yüksek olduğunu görmekteyiz. Dolayısıyla halkın genelini ilgilendiren durumlarda yetkililere gönderme yapıldığını düşünebiliriz. Aşı karşıtlığının beslendiği düşüncelerin başında, korona virüs salgının bir kurmaca olduğu iddiası olduğunu biliyoruz. Bu bakımdan pandemi, p andemi olarak adlandırılıyor. Bu kullanımın işlevlerinden birinin ortak bir jargon yaratmak olduğunu düşünebiliriz. Diğer taraftan mizahi bir yaklaşım olduğunu düşünmek de mümkündür. Dolayısıyla bu kavramın aşı karşıtlığı çevresinde çoklu işlevsel bir kullanım alanı olduğundan kurgu anlamlı kelimelerden farklılaşabilmektedir. Yaptığımız çalışmada bu ifadeye toplam 93 kere rastlıyoruz. Bu rakam yaklaşık %7,86 ya denk gelmektedir. Bu değişkene en çok #PCRyalan, #PCRbitersepandemibiter etiketlerinde rastlıyoruz. Tema olarak kurgu anlamlı kelimelerin etiketlerdeki kullanım sıklığı ile plandemi kavramının pozitif oranlı olduğunu görmekteyiz. Dolayısıyla bu kavramın kurgu temasıyla örtüştüğünü düşünebiliriz. Diğer taraftan 5G V.N. kanalında plandemi ifadesinin kullanımı oransal olarak ortalamanın üstündedir. Jargon içeren diğer kelimelerin de benzer olarak yüksek olduğunu görmüştük. Plandemi kavramının da bu kanal için jargonun içinde bir işlevi olduğunu düşünebiliriz. Hakaret faktörü sosyal medya sıkça karşılaştığımız bir olgudur. Kişiler rahatlıkla tanımadıkları kişilerin gönderilerinin altına küfür içerikli yorumlar yapabilmekte, hakaret edebilmekte ve onları aşağılayabilmektedir. Bu durum sosyal medyanın her bir etiketinde karşımıza çıkmaktadır. Buna siber zorbalık adı verilmektedir. Aşının zararları hakkında gönderi paylaşan kimi kullanıcıların paylaşımlarının içerikleri bazen hakaret düzeyine varmaktadır. Bu gönderilerin etiketler arasında aşı karşıtlığı bağlamında nasıl değişim gösterdiği merak konusu olmuştur. Bu bakımdan hakaretin doğası bu değişimi anlamamız açısından değerli bilgiler sunabilmektedir. Bir kelimeyi hakaretten sayabilmemiz için o kelimenin gücendirici etkisi olması gerekmektedir. Toplumsal olarak pis olan bir şeyi karşımızdakine yakıştırmamız gücendirici olabilmektedir. Bu davranış biçimi özünde karşıdakini yıpratmak amacıyla kullanılmaktadır. Bu ifadelerin toplumsal bağlamları olması gerekir. Anlaşılmasının kolaylaşması için bu bağlam önemlidir. Küfür etmemize neden olan nörolojik bağlantılar ise çoğu zaman beynimizin konuşma bölgesi olan wernicke ve brocca bölgelerinin dışında olan limbik sistem ile ilgilidir. Bunun nedeni küfürlerin doğası gereği duygusal ifadeler olmaya daha yatkın olmalarıdır. Afazi geçirmiş kişilerin küfür etmeyi çoğu zaman unutmaması limbik sistemimiz ile ilişkilidir. Sosyal medyada edilen küfürleri, doğası itibarıyla karşı tarafa yönelik bir öfke ifadesi olarak düşünebiliriz. Nitekim öfke duygusu da temelinde kendini tehdit altında hisseden kişinin kavgaya hazırlanması olarak düşünülebilir. Yaptığımız çalışmada 154 gönderide hakaret içeren ifadelere rastladık. Bu rakam ortalama %12,85'e tekabül etmektedir. Hakarete en çok rastladığımız ise #dünyayıaşıcılaryakıyor etiketiydi. Bu etikette, o günün şartları itibarıyla duygusal reflekslerin yoğun olduğunu biliyoruz. Orman yangınlarının yoğun yaşandığı ağustos ayında eko-anksiyetesi kavramı gündeme gelmiştir. O günler hakkında ülke olarak yoğun bir öfke birikimi yaşadığımızı düşünebiliriz. Hakaret bağlamında bir diğer husus ise 5G Virus News kanalının ortalamadan yüksek seviyede hakaret içeren içerik paylaşmasıdır. Güven günlük hayatta birçok kişinin önemsediği kavramlardan biridir. Pek çoğumuz güven olmadan yaşayamayacağımızı söyleriz. Önemi tartışmasız olan bu kavramın aşı karşıtlığı ile ilişkili olabileceği akla ilk gelen fikirlerden biridir. Bu bakımdan bizler de araştırma değişkenlerini oluştururken güven kavramına başlı başına yer vermek istedik. Elde ettiğimiz sonuçlar ise konuya ilişkin farklı cevaplar verebilir. Güven kelimesine, incelediğimiz 1190 gönderide toplam 8 kere rastladık. Bu rakam ortalama %0,70 oranına eş değerdir. Bu bakımdan güven kavramının neredeyse hiçbir etikette geçmediğini düşünebiliriz. Konuyla bu kadar ilişkili olabilecek olan bir kavrama neredeyse hiç rastlamamızın olası hipotezlerinden biri güven sorunun aşı karşıtlığı ile ilişkisi olmayabileceği. İkinci bir hipotez ise güven olgusunun farklı bağlamlar ile ölçülmesi gerektiği. İlk olarak toplumsal güven ile ilişkili olabileceğini düşündüğümüz OECD'nin devlete güven verilerine baktık. Bu bakımdan devletine en çok güvenen ülkelerin başında 84 puanla İsviçre, 82 puanla Norveç, 80 ile Finlandiya, 78 ile Hollanda gelmektedir. Türkiye bu sıralamada 55 puan ile 14. sırada yer alırken Rusya 47,77 puanla 17. sırada, ABD 46,69 puanla 19. sırada Fransa 41 puanla 27. sırada, Israil 38,89 puanla 29. sırada ve Birleşik Krallık 34,70 puanla 34. sırada, Şili ise bu tablonun sonunda yer almaktadır. Rakamlara göre devlete olan güven ile aşılanma oranlarının benzerliğine bakıldığında 3 Ağustos 2021 itibariyle Cebelitarık, BAE, Katar, Falkland Adaları, Cayman Adaları, Man Adası, Çin, Danimarka, Bhutan, Şili, Finlandiya nüfus oranına göre en çok aşılanan ülkeler sıralamasında başı çekmektedir. Türkiye ise 23. sırada yer almaktadır. ABD Türkiye'den hemen sonra 24. sırada yer alırken Fransa 15. sırada, Birleşik Krallık ise 17. sırada yer almaktadır. Bu sıralamadan anlaşılacağı üzere devlete güven ile aşılanmaya karşı olma arasında doğrudan bir ilişkiden söz etmek pek mümkün görünmemektedir. Bir diğer faktör ise kurumlara olan güvenin konuyla ilişkili olabileceği. Bunun için Edelman Trust Barometer'den yararlandık. Çalışmada kurumlara olan güvenin 2020'den bu yıla bir puan arttığı dünya ortalamasında görülmektedir. Kurumlar incelendiğinde 1. sırada 61 puan ile iş dünyası, 2. sırada 57 puanla Sivil Toplum Kuruluşları, 3. sırada 53 puanla Devlet ve 4. sırada 51 puanla Medya Kuruluşları yer almaktadır. Hindistan, Çin, Endonezya, Suudi Arabistan ve Singapur kurumlarına en çok güven hisseden ülkeler olarak başı çekmektedirler. En az güvenen ülkeler ise Kolombiya, Fransa, G. Afrika, ABD, Arjantin, G. Kore, İspanya, B.K. ve Rusya'dır. Teyit.org yaptığı gönderi analiz çalışmasında sentiment analiz yöntemi ile incelediği 101 binden fazla gönderide, güven kavramına oldukça düşük oranlarda rastlamıştır. Bu bakımdan elde ettiğimiz veriler ışığında güven ile aşılanma arasında doğrusal bir ilişki kurmamız zor gibi gözükmektedir. Büyük harf ve ünlem kullanımını birçoklarımız bir tepki ifadesi olarak görebilmekteyiz. Harfleri büyük bir şekilde yazılmış bir mesaj aldığımızda veya gördüğümüzde bu ifadenin bir çeşit bağırma anlamına geleceğini düşünebiliriz. Bundan dolayı büyük harf ile mesaj almak istemeyebiliriz. Ünlem kullanımı ise konuya dikkat çekmek için uyarı niteliği taşır. Her bakımdan bu iki kullanım tarzının, bir konuya ilişkin vurgu yapma ihtiyacımıza karşılık geldiğini düşünebiliriz. Dolayısıyla aşı karşıtlığı temelinde bu kullanımların ölçülmesiyle anlamlı bir sonuç verebilir. Elde ettiğimi sonuçlarda bu değişkene 361 kere rastlıyoruz. Bu rakam ortalama %29,05'e denk gelmektedir. #dünyayıaşıcılaryakıyor %41 ile en çok büyük harf ve ünlem kullanımını gördüğümüz etiket. Diğer etiketlerde ise kullanımın benzer oranlarda olduğunu düşünebiliriz. Bunun dışında 5G Virus News kanalının büyük harf ve ünlem içeren gönderileri oldukça yoğun bir şekilde paylaştığını görüyoruz. Bir konuya ilişkin kişisel deneyimlerimiz, belirsizliğin olduğu dönemlerde tanıdıklarımız için oldukça yardımcı bir kaynak olabilir. Aşıya dair spekülasyonların yoğun olduğu günümüzde kafası karışık olan biri için bu bilgiler karar alırken yardımcı olabilir. Aşıyla ilişkili olarak bazı kullanıcıların bu bağlamda paylaşım yaptıkları görülmektedir. Bu kullanıma 91 gönderide rastlıyoruz. Ortalama %7,58 oranında tüm çalışmada geçtiğini söyleyebiliriz. Bu bakımdan deneyim aktarımına en çok #AşıvePCRdurdurulsun etiketinde rastlıyoruz. Bu etiket aşı olmayanların PCR yaptırılmasının zorunlu olmasıyla bu uygulamanın kişilere verdiği zararların paylaşılmasını içeriyordu. Emir kipleri dilek kiplerinden birisidir. Kişiler bazı konularda kendilerini yargıda bulunma hakkına sahip görebilirler. Söz konusu, kişilerin sağlığı olduğunda emir kipiyle konuşulması beklenebilir. Nihayetinde kişilerin kendi bedenlerine zoraki yollar ile müdahale edilmesi birçok bakımdan rahatsız edici olabilmektedir. Bundan dolayı emir kipi ile kurulan cümlelerle kişilerin kendilerine zoraki müdahalelerde bulundukları algısını anlayabilmek adına bu değişkeni ekledik. Emir kipiyle kurulmuş cümlelere 147 kere rastladık. #PCRBitersePandemiBiter bu değişkene en çok rastladığımız etiketti. Twitter gördüğünüz bir gönderiyi kendi profilinizde paylaşma imkanı tanır. Paylaşım yaparken aynı zamanda gönderinin üzerine kendi düşüncelerinizi de yazabilirsiniz. Bu bakımdan paylaşılan resimlerin ve videoların çoğu zaman belli bir kaynaktan çıkıp bu şekilde diğer kullanıcılara yayıldığını takip etmek mümkündür. Bundan dolayı resim ve video paylaşma sıklığı belirli bir konu hakkında bir bilgi yayılımını da mümkün kılmaktadır. Bu bilgi dezenformatif bir bilgi olabilmektedir. Nihayetinde aşı konusunda kamuoyunda bilinen yanlış bilgilerin bir kısmının da bu yolla Twitter'dan yayılmış olduğunu bir ihtimal olarak düşünebiliriz. Paylaşımlarını resim ve videolarla destekleyen gönderilerin sayısı 557'dir. Bu oran tüm çalışmanın %46,44'ünü oluşturmaktadır. Veriler ışığında neredeyse saydığımız iki gönderiden birinin resim vb. içerikler ile desteklendiğini düşünebiliriz. Aşı karşıtlığı hakkında ölçmek istediğimiz son değişken, konuya ilişkin paylaşım yapanların argümanları hakkındaydı. Bu konuda atılan nedensel olmayan çıkarımlar ve anekdotların ölçülmesi, konuya ilişkin dezenformasyonun boyutunu anlamamız açısından bize yardımcı olabilir. Bizler de konuya ilişkin bir yöntem geliştirdik. Paylaşılmış gönderinin içeriğinde eğer ki nedensellik ilişkisi olmayan ifadeler varsa bu ifadeleri demagojik ifade olarak kabul ettik. İhtilafa yer vermemek için atılan gönderilerin semantik olarak anlamlı olsa bile çıkarım yapılarak bir sonuca veya kanaate ulaşılanlarını hedef aldık. Bu bakımdan duygusal istekleri, dilekleri vb. duygu yüklü ifadeleri bu değişkene dahil etmedik. Asıl peşinde olduğumuz sorumluluk duymadan paylaşım yapabilme durumuna ışık tutmaktı. Twitter de ornek olarak asiri sagci diyebilecegimiz serpil ozkan var kendisi ITU mezunuymus . Iddiasi cesmelerden graphene oxide akmasi ve 5G konusu ve asilarin icinde graphene olmasi , 5g gelincede herkesin kabaca yanacagini yada beyin kontrolu yapilacagini iddia ediliyor ve bunun gibi cogu sey burda tek baz olarak bati tarafi great reset ve elitler yahudiler rotchilds vs gibi kesimlerinden ele alinmasi gerek.. Bunu yayanlarda genelde asiri sag veya komunist sosyalist taraflar.


Her şey şu anda oluyordur. Kokular, dokunmalar, gördüklerimiz, hissettiklerimiz içimizde ve dışımızda olan şeylerin bütünü, bizi şimdiki zamanın içine çeker. Hoşlandığımız, sevdiğimiz, aşık olduğumuz insandan ayrı kalsak bile özlediğimiz şey, ona tekrar kavuştuğumuzda yaşayacağımız bir şimdiki zamandır. Tüm ilişkilerin çekirdeğidir şimdiki zaman, tüm ilişkilerin anne sütüdür, mayasıdır. Başka her şeyden ama her şeyden uzak bir şimdiki zamanda ne kadar kalmayı başarırsak o kadar güçlü başlarız ilişkiye. Sonra yavaş yavaş şimdiki zamanlarımızın içine geniş zamanlar sızmaya başlar. Sevdiğimiz insanın da insanları, hayvanları, tüm canlıları sevdiğini bilmek isteriz mesela. Buna nispeten kolay uyum sağlanır. Sıradan saydığımız ve aslında sıradan olduğunu bildiğimiz bizlerin de aşkının tüm büyük romanlardaki gibi evrensel olmasının, bize ve hatta dışarıdan şahit olanlara da öyle hissettirmesinin temelinde bu yatar. Basit bir balkonda daha önce onlarcasını yaşadığımız bir mevsimin başlangıcında, gökyüzünde sadece varlıklarını sezdiğimiz yıldızlara bakarak evrenin ne kadar anlamlı bir parçası olduğumuzu düşünürüz bu yüzden. Sonra istesek de istemesek de geçmiş ve gelecek zaman bizi ansızın yakalar. Hangisi önce gelir bilemeyiz; hangisi daha çok sarsar bilemeyiz. Ama varlıklarını şimdiki zamanda artık kalamamamızdan anlarız. Onlar geldi mi her şey ya yarın içindir ya da dünle ilgilidir. Geçmiş, bizi karşılaştırmalar yapmaya iter. Yaşadığımız ve yaşayacağımız her şimdiki zamanın biricikliğini bir kenara bırakır, bir işletmeci gibi ölçmeye başlarız. Kokuları, görüntüleri hele de hisleri karşılaştırmaya başladığımızda tuzağına düşmüşüzdür geçmişin. Yine de gelecekten daha zararsızdır geçmiş. Ne de olsa her hatırlanan hikaye yeniden kurgulanabilir. Depresyondan kaçmayı bilen her insan bunu bilir. Her ilişkinin en büyük savaşıdır gelecek zaman. Hem belirsizdir, hem de her fırsatta endişeler ekmeye başlar. Olacak olan ve olasılık olan her şey gelecek zamanın içindedir, biliriz ve korktuğumuz, hazırlanamadığımız her şey için içine korkular ve endişeler ekleriz. Zekamızın ve hayal gücümüzün büyüklüğü kadar büyüktür endişelerimiz. Bu endişelerin hayatımıza eklendiğini, hayatımızı zehir ettiğini düşünürüz, halbuki güpegündüz gelecek zamanın içindeyizdir işte. Şimdiki zamanı çoktan kaybetmişizdir. Bizi hemen her seferinde hazırlıksız yakalaması da cabası. Islak kumları avucumuzdan dökerek kumsalda kale yapmaya çalışmak gibidir. Gözlerimiz ellerimizde, akıp giden zamana/kumlara bakarak hangi dalganın ne zaman geleceğini bilmeden bir şey inşa ettiğimizi zannederiz. Halbuki herkes bilir ki biz önümüze çıkan seçenekler içinde küçük kararlar vererek ilerleriz geleceğe. Bu küçük kararların bizi hangi sonuca taşıdığı ise sadece geniş zamanın hikayesidir.


Kuantumun öne sürdüğü ve hayat anlayışımızı kökten değiştiren bir görüşe göre bazı durumlarda bir ihtimal ne kadar olası görünürse görünsün, hiçbir zaman muhtemel değildir. Yani siz bir durumla ilgili ne denli bilgi edinirseniz edinin, olasılıklardan hiçbiri yüksek olasılık mertebesine erişmez. Elimizde olan hiçbir bilgi, deneyim ya da sezgi bir sonucu tahmin edilir bir hale dönüştürmez. Bildiğimiz yaşamla hiçbir şekilde örtüşmeyen bu olguyu şöyle bir örnekle tarif etmek mümkün: Gün, saat bazında yirmi dörde bölünebildiğine göre birinin bu sayfayı saat 12'de okuma olasılığı yirmi dörtte birdir ve bildiğimiz kadarıyla bu olasılığın diğer yirmi üç olasılıktan hiçbir üstünlüğü yoktur. Ama kuantum fiziğine göre, biri bu yazıyı saat tam 12'de okumaya karar verse bile, yine de bu yazıyı saat 12'de okuma olasılığı yirmi dörtte bir olacaktır. Çünkü atom altı dünyada saattin, bizim alışık olduğumuz gibi sabit bir 12'si hiçbir zaman olmaz. 1 her an 8, 11 ise her an 23 olabilir. Siz saat hakkında ne kadar çok şey bilirseniz bilin, bir saniye sonra saatin kaç olacağını söyleyemezsiniz. 11.59'dan sonra saatin 12 olması bir olasılıktır fakat hiçbir bakımdan kuvvetli bir olasılık, yani muhtemel değildir. Aşk da böyle bir şey aslında. Milyonlarca insan arasında derin bir duygu hissettiğiniz kişi de sadece diğer insanlar arasındaki bir ihtimaldir ama sandığınızın aksine hiç kimse sizin için muhtemel bir aday değildir aslında. Kendinizi ne kadar tanırsanız tanıyın ya da ne tür sağlam kriterleriniz olursa olsun, en azından Kuantum Mekaniğine göre aşık olacağınız kişi sizin gerçekliğinize uyan, nitelikleri ve yeri tahmin edilebilir muhtemel kişi olmayacak ve o seçime neyin neden olduğunu asla bilemeyeceksiniz. Yani aşkta da gözlemcinin etkisi en az atom altı yapılarda olduğu kadar belirleyicidir. Üstelik sadece olasılık konusunun değil, fizik dünyada başka olguların da aşk mekaniğine benzer yanları var sanki. Entropik olmayan bir aşk gerçekten de insan için olası olmayabilir. Ya da evrensel başka bir gerçekle tarif etmek gerekirse, yerçekimiyle yaşamak zorunda olduğumuz bu dünyada aşk hızını her yeni gün arttırmazsa, mutlaka azaltacaktır. Tüm bu benzerlikler insanı biraz kötü hissettirse de birinin maşuk olarak belirlenmesinde belirleyici olan gerçekten de gözlemci, yani aşığın ölçülemez ruh hali olabilir. Gözlemci aşık olmakta ısrarlıysa eğer, baktığı her yerde mutlaka bir maşuk beliriverir. Bazılarının tuhaf ama yerinde bir benzetmeyle UFO olarak tanımladığı aşk, her an herkes için meçhul bir olasılıktır. Yani insanın geri kalan tüm duyguları Newton Mekaniğiyle açıklanabilse de adına aşk denen akıl altı parçacıkların kendilerine özgü yasaları vardır.


Hayal dünyası gelişmemiş, zamanında inisiyatif almasına izin verilmemiş, otorite olmadan doğruyu yapamayan insanlar var ve onların ülkesi burası. Zabıta yoksa denize çöp döküyor, otorite yoksa sırada senin önüne geçiyor diyen ünlü akademisyen, Kendi davranışını üstlenme inisiyatifi vermediğimiz insanlar maalesef ne kendilerini inşa edebiliyor, ne de otorite olmadığında kuralları icra edebiliyor. Yeni nesil inisiyatif alabilmeli tavsiyesinde bulunuyor. Canan'ın sosyal girişimcilere son tavsiyesi ise, Bir şey üretmek istiyorsak, duracağız. Aylaklık da ustalık ister. Hiç bir akademisyenden böyle bir tavsiye gördünüz mü bilmiyorum ama yatın yuvarlanın, yayılabildiğiniz kadar yayılın. Çünkü siz yapacak işi olan insanlarsınız. Bir de ümitli olun. Aşık Veysel'in de dediği gibi 'Yalan dünya iki şeysiz olmaz; bir ümitsiz, iki yarsız oldu.


Çoğu insan sabah uyandığında gözlerini ovuşturur, telefonunu kontrol eder, ellerini yıkar, kahvaltı yapar ve tuvalete gider. İnsanın günlük hayatında yaptığı tipik bir davranış daha vardır. Aynada kendisini kontrol etmek. Birçok insan aynada kendi yansımasını izlerken saçlarını tarar, sakalını tıraş eder, makyaj yapar, uygun kıyafet seçimleri yapar. Aynanın buradaki görevi sadece kendi yansımamızı göstermesi değildir; bunun yanında kendimizi özelleştirerek olmak istediğimize dair eşsiz bir imajı da gösterir. Ancak, aynalar günümüzde boy, kilo, vücut şekilleri gibi özelliklerimizi değiştirmekte sınırlı kalır. Bu yüzden sanal dünyada bireyi temsil eden bir çeşit sanal aynalar yani kişilleştirilmiş avatarlar rol oynar. Avatarlar internet forumlarında bulunmasına rağmen daha çok popüler olarak video oyunlarında bulunur. Kullanıcılar, avatarlarının fiziksel görünümünü kontrol ederler ve kendilerini olabildiğince doğru şekilde temsil etmek isterler. Bir bakıma, insanlar pratik olarak her sabah avatar özelleştirme sürecinden geçer. Ne giyeceklerine, saçlarını nasıl şekillendireceklerine karar verirler. İlk bakışta oyun dünyasında avatar seçimleri puanlar, güç, skor gibi süreçlerle ilişkili gibi görünse de insanların avatar seçiminin davranışlara etkisine bakıldığında altında farklı psikolojik süreçlerin rol oynadığı görülür. Bu yazımızda bireyin aynalarla olan etkileşimini, avatarlarımızın günümüzde sanal dünyada nasıl bir ayna olarak rol aldığı ve avatarlarımızın davranışlarımızı nasıl etkilediğine bakacağız. Geçmişte ayna metaforu psikoloji dünyasında farklı yaklaşımlarla değerlendirilmiş ve psikologların genellikle ilgi noktası olmuştur. Mesela, bir yandan aynalara aşırı bakmak bireyin narsistik eğilimlerini ifade ederken diğer yandan kişinin aynalara bakarken kendi kusurlarını araması veya kendi kusurlarıyla aşırı derecede ilgilenmesi beden dismorfik bozukluğunun bir belirtisi olabileceğine işaret edilmiştir. İlginç bir şekilde yıllar sonra sanal ortamlarda kendini temsil etme ve sosyal etkileşim üzerine çalışan Amerikalı araştırmacı Nick Yee, psikolojik süreçlere ışık tutacak çalışmalar yapmıştır. Çalışmalarında, insanların gerçek benliklerine göre daha idealize edilmiş avatarlar yarattığını göstermiş ve avatarların sevmediğimiz beden kusurlarının bir telafisi olarak rol oynadığını vurgulamıştır. İnsanların avatarlarını kişiselleştirirken kendilerinde yanlış olduğunu düşündükleri şeyi düzelttiklerini belirtmiştir. Mesela fazla kilolu veya obez insanların daha uzun, ince ve kaslı olan fiziksel avatarlar yaratma eğiliminde olduklarını; düşük benlik saygısı ya da depresif hisseden bireylerin ise daha dışa dönük, sosyal avatarlar oluşturma eğiliminde olduklarını öne sürmüştür.. Yani, birey ideal beden imajını denetlerken aynaları, ideal beden imajını oluşturmak için de avatarları kullanıyor denilebilir. Diğer bir yaklaşım ise Özbenlik-Çelişki teorisidir. Bu teori bireyin ideal benlik ve gerçek benlik olarak iki farklı yapısı olduğunu varsayar. Hayalinde olmak istediği kişiyle , sınırlılıkları olan gerçek kimliği birbiriyle uyumlu ise bireyin sağlıklı olduğunu vurgular. Ancak bireyin ideal benliği ve gerçek benliği arasında uyumsuzluk varsa özgüven problemi, depresyon gibi bazı psikolojik problemler yaşanacağı belirtilmiştir. Diğer bir deyişle aynanın gösterdiği kişi ile hayallerimizdeki beden imajı ne kadar birbirine benzerse o kadar iyi, ne kadar birbirinden farklıysa o kadar kötü hissederiz. Pamuk prenses ve yedi cüceler masalında aynanın karşısına geçen kraliçenin sözlerini hatırlayın. Kendisinin hayal ettiği ideal güzellik imajının aynada yansımadığını görünce hırsından adeta çılgına dönen bir Kraliçe! İdeal kimlik ve avatar çalışmalarında ise bir avatar bireyin ne kadar ideal versiyonunu yansıtıyorsa o kadar oyunlardan zevk alındığı ve özdeşleşildiği ortaya çıkmıştır. Yani, ideal avatarlar yaratmak, oyunları daha etkileşimli ve sürükleyici yapmanın diğer bir yolu denilebilir. Bu soruya cevap verebilmek için sosyal psikolojide Öz Algılama teorisi olarak adlandırılan bir kavramdan bahsetmemiz gerekir. Bu teori şöyle der: İnsanlar duygularından ve motivasyonlarından emin olmadıklarında, hissettiklerini ortaya çıkarmak için kendi davranışlarını kullanacaklardır. Diğer bir deyişle nasıl görünüyorsan öyle olduğunu düşünüyorsun. Örneğin, kendisini paraşütle bir uçaktan fırlatan biri Paraşütle atlıyorum, bu yüzden heyecan arayan bir insanım diye düşünebilir. Bu yüzden önce neye benzediğimizi veya ne yaptığımızı algılıyoruz, sonra tutumlarımız ve kimliğimiz hakkında sonuçlar çıkarıyoruz. Bu varsayılan kimlikle uyumlu hareket etmeye devam edebiliyoruz. Oyun avatarları üzerine araştırma yapan Yee, sosyal kimlik teorisinin ilkelerine dayanarak sanal avatarların insan davranışlarına etkisini anlamak için iki farklı deney yaptı. İlk deneyde Yee deneklerin başlarına, basit bir sanal ortamda algılamalarına ve hareket etmelerine izin veren ekran yerleştirdi. Sadece sanal bir oda, başka biri tarafından kontrol edilen başka bir kişi ve sanal bir ayna vardı. Ayna aslında gerçek bir ayna değildi, deneklere avatarlarının yansımasını göstermek içindi. Araştırmacılar deneklerin sanal aynalarına, üç tür avatardan rastgele olarak seçilen bir tanesinin yansımasını sağladı. Araştırmacıların ilgilendiği şey, kendilerini çirkin, normal ve çekici gören deneklerin sanal odadaki diğer kişiyle nasıl etkileşime gireceğini anlamaktı. Avatarlarını aynada incelemek için talimatları izledikten sonra deneklerden odadaki diğer kişiye yaklaşmaları ve onunla sohbet etmeleri istendi. Araştırma sonucuna göre, bir avatarın çekiciliğinin, avatarı kullanan kişinin davranışını etkilediği ortaya çıktı. Çirkin avatarları olanlara kıyasla çekici avatarları olanlar, hem diğer kişiye sanal dünyada daha yakın durdu, hem de bu yabancıya kendileriyle ilgili daha kişisel ayrıntılar açıkladılar. Nick Yee'nin yaptığı ikinci çalışmada ise, daha uzun avatarları olan insanlar, kısa avatarları olanlara oranla daha kendinden emin ve dışa dönük davrandılar. Peki bu ne anlama geliyor? Önce giysilerimiz, dış görünümümüz hakkında bir gözlem yapar, karakterimiz hakkında bir şey çıkarır ve ardından algılanan beklentilerimize göre hareket etmeye devam ederiz. Araştırmalar, insanların kendi avatarlarının görünüşlerinin beklentilerine bilinçsizce uyduklarını gösteriyor. Yee bu olayı, fiziksel şeklini istediği zaman değiştirebilen Yunan tanrısı Proteus etkisi olarak adlandırmıştır. Sanal ortamlardaki bu çalışmalar, insanların kendilerine verilen üniformalara uygun davranış geliştirdiklerini gösteren önceki araştırmalarla paraleldir. Sözlerimi meşhur Stanford hapishane deneyini yürüten Psikoloji Profesörü Philip Zimbardo'nun cümlesini kendime/bu yazıya uyarlayarak bitiriyorum. Bu yazı Gamfed Türkiye gönüllülerinden Ali Şen tarafından yazılmıştır. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Ya Her Şey Çok Güzel Giderken Bir Aslana Yem Olursak.. Jin, S. A. A. (2012). Self-discrepancy and regulatory fit in avatar-base exergames. Psychological reports, 111(3), 697-710. Tiken, S. Cahit Sıtkı Tarancı'nın şiirlerindeki Ayna imgesine psikanalitik bir yaklasım. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 16(41), 47-60. Yee, N., & Bailenson, J. (2007). The Proteus effect: The effect of transformed self-representation on behavior. Human communication research, 33(3), 271-290.


Özet: Araştırmacılar, ayna kırmak gibi batıl inançların tarihini ve kültüre etkisini keşfederek insanların neden inanılmaz şeylere inanmaya devam ettiğine yeni bir ışık tutuyor. İnsan dünyaya geldiği andan itibaren kendinden büyük bir varlığın, kainatta bulunduğuna inanma ihtiyacı duymuş. Bu ihtiyacın temelinde, insanın çevresinde bilmediği-tehdit içeren unsurlardan korku duyması ve gelişmiş algısıyla birlikte bir kişiye sığınmak istemesi olabilir. Düşünün ki henüz evrimleşmemiş atalarımızdan biri olarak, bu dünyada varlığınızı sürdürüyorsunuz. Çevrenizde bulunan volkan, devasa bir şiddetle patlıyor. Ve siz çok sevdiğiniz kabile arkadaşlarınızı kaybediyorsunuz. Bu kayıpla birlikte ölüm kavramıyla tanışıyorsunuz. Sizin için ölüm, ürpertici bir farkına varış aslında. Ardından ölümden sonraki hayatı düşünmeye başlıyorsunuz. Sizin ve nice kabile üyelerinin ölüm üzerine düşünceleri, günümüzdeki dinlerin temelinin atıldığı bir an olsa gerek. Ölümden sonrasını zihninde kuran insan; yaşamış olduğu günde, bazen korkmuş olduğu yer şekline bazen ise korkmuş olduğu yer şeklinden daha güçlü olduğunu gördüğü veya düşündüğü başka bir yer şekline, varlığa inanmaya başlamış. Batıl inançlar; kendi dönemlerinde de batıl görülen inançlar mıydı, bu konuda düşünmemiz gerek. İnanan kişilerin, batıl oluşlarına yönelik bir yargısı muhtemelen yokmuş. Günümüzde bu inançlara batıl dememizin sebebi; günlük hayatımızı zorlaştırması, kazayla gerçekleşen bir olayda suçlu konumuna düşerek cezalandırılacak kişi olmamız olabilir. Ayrıca inançların dışına çıktığımızda; inancın vadettiği olayın gerçekleşmemesi de batıl dememiz için geçerli bir sebep sayılabilir. Batıl olarak nitelememize rağmen, hala inanan insanların olmasının sebebi ise; inanan insanların hayatlarını kolaylaştırması veya kalıplaşmış inançlar olduğu için, bu inançlardan hemen vazgeçmemeleri olabilir. Her insan kültürünün batıl inançları vardır. Bazı Asya toplumlarında insanlar gün batımından sonra yeri süpürmenin uğursuzluk getirdiğine ve yemek çubuklarını bir kase pirinç içinde bırakmanın bir lanet olduğuna inanırlar. ABD'de bazı insanlar yanlışlıkla bir merdivenin altından geçerlerse veya kara bir kediyle yollarının kesiştiğini görürlerse paniğe kapılırlar. Ayrıca birçok yüksek bina; 13. katlarını, bu sayıyı kötü şansla ilişkilendirmeleri nedeniyle 13 sayısına yer vermeden numaralandırır. Öyle oldu ki; hem antik Yunanistan'da hem de Roma İmparatorluğu'nda, yansıyan görüntülerin gizemli güçlere sahip olduğu düşünülüyordu. Kırık ayna batıl inancının popülaritesinin, bu dönemlerden birinde başlamış olması muhtemel. Yunanlılar, kişinin bir su havuzunun yüzeyindeki yansımasının; o kişinin ruhunu ortaya çıkardığına inanmışlar. Ek olarak; Romalı zanaatkarlar cilalı metal yüzeylerden ayna üretmeyi öğrenmiş ve tanrılarının bu cihazlar aracılığıyla ruhları gözlemlediğine inanmışlar. Bir aynaya zarar vermek o kadar saygısızca kabul edildi ki insanlar, tanrıların bu kadar dikkatsiz birinin üzerine kötü şans yağdırmaya mecbur kaldığını düşündüler. Üçüncü yüzyılda aynalar camdan yapılıyordu. Aynaların camdan olması, kırılmanın çok daha yaygın hale gelmesine sebep oldu. Ancak Romalılar, ardından gelen kötü şansın sonsuza kadar süreceğine inanmıyorlardı. Vücudun her yedi yılda bir kendini yenilediğine inanıyorlardı. Bu yüzden etki edecek kötü şansın ömrü de yedi yıldı. İyi şansın sonunda geri döneceği olan inanç kesinlikle rahatlatıcıydı ve insanlar her zaman kendilerini iyi hissettiren şeylere inanma eğilimindedirler, doğru olmadığında bile. İnsan zihni; sürekli ve bilinçsizce, yararlı kalıplar arar. İnsan olarak bizler de beslenme düzenlerini tanıyarak hayatta kalırız ve kendimizi, yemek için doğru zamanda doğru yerlere koyarız. Trafik düzenlerini tanıyarak yoğun bir caddeyi geçerken yaralanmadan veya ölümden de kaçınırız. Beslenmek ve trafikte ezilmekten kaçınmak, gerçek sebep-sonuç kalıplarını öğrenmeyi içerir. Ancak bazen beynimiz gerçek olmayan neden-sonuç kalıpları çıkarır. Bir arkadaşınızın size şanslı bir kuruş verdiğini varsayalım. Şüphecisiniz ama birkaç gün geçer ve kötü bir şey olmaz ya da başınıza çok iyi diye tabir ettiğiniz bir olay gelir. Bu sadece bir tesadüf olsa da, beyniniz bu durumdan bir model çıkarabilir ve kuruşun iyi şansa neden olduğuna inanmaya başlayabilirsiniz. Böylece bir batıl inanç doğar. Ayrıca sosyalleşme sırasında batıl inançlar ediniriz. Bunları, ebeveynlerden ve diğer güvenilir kişilerden; hala gençken ve büyülü olasılıklarla dolu bir dünyaya açıkken öğreniriz. Daha sonra batıl inançlarımız ağızdan ağıza, sosyal medya ve kitle iletişim araçlarıyla pekiştirilen aileler ve arkadaşlar arasında süresiz olarak dolaşır. Batıl inanç; insanlar desteklediği sürece ve ölçüde, inandırıcı görülür. Bir batıl inanç bizi aynalara karşı daha temkinli yapıyorsa, bunda bir sakınca yoktur. Daha genel olarak batıl inançlar, kendimizi zor durumlarda bulduğumuzda stresi azaltabilir ve performansı arttırılabilir. Ayrıca hakkında konuşmak eğlenceli ve ilginç olabilir; grup dayanışmasını da teşvik edebilir. Aksi yöndeyken ise dikkatli bir şekilde ilerlemek gerekiyor. Batıl inançlar, genellikle endişe ve suçluluk üretebilen yanlış inançlar olabilir. Sebep olmadığımız kötü sonuçlardan bizi sorumlu hissettirebilir veya arzu edilen sonuçlara ulaşmak için savunulmaz kısayollar arayarak enerjimizi boşa harcayabilirler. Tek başına sağduyu, bizi aynaları parçalamaktan caydırmak için yeterli bir sebep olmalıdır. Daha fazla bilim haberi için tıklayın. Sosyal hayatımızın içeriğini tekrar gözden geçirmemizin gerekliliğini çok güzel özetlemiş. Bu sebeple çok faydalı bir makale olmuş. Kalemine sağlık. Tebrikler. Emeğine sağlık, vurguladığın gibi inançların yaşamımız üzerindeki etkileri inanılmaz.


Bugün tek bir işle ilgilenmek çoğu insana zor gelebilir. En azından iş yerinde çalışırken Twitter'a girip gündemi takip etmek ya da yemek yaparken Youtube'dan video izlemek hepimiz için makul etkinlikler sayılır. Ancak bunları yaparken beynimiz bizi nasıl yönlendiriyor hiç düşündünüz mü? Birden fazla işe odaklanırken bilişsel süreçlerimizin yönetimini optimal seviyede nasıl tutuyor ve o eylemi gerçekleştiriyoruz bir fikriniz var mı? Bu yazıda bu konuyu ele almaya çalışacağım. Dikkat, yaşam fonksiyonlarını yerine getirebilmek ve ihtiyaçlarımızın genelini karşılamak adına önemli bir bileşendir. Bilişsel devrelerin bir parçası olup bir eylemi gerçekleştirmek için hafıza, algı, imgeleme, düşünme gibi komponentler içerisinde bulunan en önemli unsurlardan biridir. Dikkat; seçici dikkat, bölünmüş dikkat, açık dikkat, gizli dikkat olarak bölümlere ayrılır. Her birinin temel faaliyetlere etkisini yadsımak mümkün değildir. Örneğin önemli bir mesajı yazarken tüm odağımızı mesaj içeriğine odaklanmak gerekir. Bu seçici dikkate bir örnek sayılır. Bir diğer örnek ise hem araba kullanırken hem de haberleri dinlemekle ilgilidir. Beynin radyo açıkken araba kullanılmasına izin vermemesi durumunda evrim sürecimizde de başarılı seçilim durumunu bambaşka şekilde ortaya çıkarması olasıdır. Bu bölünmüş dikkat konusunun önemini kavramak için değerli bir örnektir. Bölünmüş dikkat yani dikkatin iki ya da daha fazla görev arasında bölünmesi günlük yaşamımızda sıkça faydalandığımız bir durumdur. Hedef uyarıcıları bellekte tutmak diğer dikkat dağıtıcı unsurları sınıflandırıp önemli olanı saptama işlevini görür. Bölünmüş dikkat sayesinde birçok motor beceriyi örneğin on parmak klavye kullanırken aynı zamanda bir şarkının sözlerine eşlik edilebilir. Ancak görev zorlaştığında dikkatin fonksiyonu da değişebilir. Buna örnek ise ilgi alanınızda olmayan bir terminolojik bilgiyi alırken aynı performansta on parmak klavyede yazı yazmanız zorlaşacaktır. Bu nedenle bölünmüş dikkatin bulunduğu kontekste bilgi çıktısını etkileyecektir. Araba kullanmak sürekli dikkat isteyen görevlerden biri. Uykulu araç kullanmak ya da trafikte başka şeylerle meşgul olmak bir felaketle sonuçlanabilir. Sürücü dikkatsizliğinin ciddiyeti, 100 Araba Doğal sürüş Çalışması (100-Car Naturalistic Driving Study: Dingus ve diğerleri, 2006) olarak adlandırılan bir çalışmada doğrulanmıştır. Bu çalışmada, ön ve arka camlardan yol görünüşünün yanı sıra sürücünün neler yaptığı 100 araca yerleştirilen kameralar aracılığıyla kaydedilmiştir. Kayıt sonunda, yaklaşık 3 milyon kilometrelik bir sürüşte 82 çarpışma ve 772 çarpışma tehlikesi görülmüştür. Çarpışmaların %80'inde ve çarpışma tehlikelerinin %67'sinde sürücünün kazadan 3 saniye önce bir şekilde dikkatsizlik yaptığı görülmüştür. Görünüşte, sıkışık trafikte dur-kalk sırasında bazı belgeleri düzenlemek için, sağa ve aşağıya bakan bir adam en sonunda bir cipe arkadan çarpmıştır. Hamburger yiyen bir kadın, başını ön panonun altına indirir indirmez önündeki araca arkadan bindirmiştir. En sık görülen dikkat dağıtıcı etkinliklerden biri ise cep telefonu ya da benzer bir aygıtı kullanmak olarak görülmüştür. Çarpışma tehlikelerinin %22'sinde bu tür dikkat dağıtıcı bir durum söz konusu olmuştur. Dolayısıyla araç kullanırken sürekli dikkatinizi araç kullanmak için vermek ölümcül bir kazayı önlemek demektir. Siz siz olun araç kullanırken beyninizi fazla zorlamayın! Bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazı sizin için geliyor: Pazarlama: Dikkat! Ambideksterlik diye bir kavram sorulmuştu. Ellerden biri baskın olmadığı için yazı yazma ve bıçak kullanma gibi elle yapılan becerileri her iki eliyle de eşit düzeyde yapabilme yeteneğine ambidekster deniliyormuş. Bu yeteneğe sahip kişiler için sağlak ya da solak ifadesi kullanılmazmış. Leanardo Da Vinci aynı anda hem resim yapıp hem yazı yazabiliyormuş.


Öğrenmeyi çoğu zaman ayrıştırarak yapıyoruz. Ama sonrasında bütünleştirmeden, öğrenmeyi gerçekten tamamlamak pek olası değil. Çünkü öğrenmek gerçekte görece kalıcı yaşantı değişikliği demek. Bu değişiklik sadece bir sınav sorusunu cevaplayabilmeyi kapsıyorsa akademik başarı gelebilir; ama bu öğrenme yaşamınızla bir ilişki kurmuş mudur? İşte orası biraz kuşkulu... Bütünleştirme yapmadan gerçek dönüşümler sağlamak bir hayalden ibarettir. Dili düşünün. Bir bebeğin konuşmayı öğrenme yolculuğunda yaptığı ilk şeyler doğrudan ayrıştırmayla ilgilidir. İnsan sesiyle diğer sesleri ayırmayı öğrenir. Tanıdığı insanların seslerini ayırt etmeyi öğrenir. O seslerin içindeki boşlukları yakalayarak kelime ve cümle frekanslarını anlamaya başlar. Kelimeleri sıklığına göre yakalayıp daha sık kullanılan önemli kelimeleri diğer kelimelerden ayrıştırmayı öğrenir. Öncül çalışmalar hep ayrıştırmayla ilgilidir. Ama sürekli ayrıştırma modunda sabitlenirse elinde binlerce parça öylece kalıverir. Çünkü gerçekten öğrenmesi için bütünleştirmeyi de bilmesi gerekir. Kişilerin seslerini ayırt etmeyi, mesela o seslerin sahiplerine atfettiği duygusal bağlantılarla bütünleştirerek becerir. Sık kullanılan ve kendisinin sık kullanması gereken kelimeler daha öncelikli ihtiyaçlarına ve ilgilerine yöneliktir. Dil öyle içimize işler ki, beynimizde dilden sorumlu bölge sol yarım küre olduğu halde ana dilimiz, yoğun bir şekilde sağ yarım küre ile de etkileşim kurarak konuştuğumuz, dinlediğimiz, yaşadığımız bir dil olur. Sadece anlama ile değil duygularla, tüm yaşamla bütünleşik ve iç içedir. Yalnızca tanım olarak öğrendiğimiz şeyler bize olsa olsa sınavlarda yarar sağlar; kendi duygularımızla, düşüncelerimizle, davranışlarımızla, yaşamımızla bütünleştirilmemiş, içselleştirilmemiş bilgilerin tümü Frankenstein'dan başka bir şey değildir. Hepimiz epeyce Frankenstein'ız. Daha fazla Havva, daha fazla Adem olabilmek dileğiyle.