Öğrencilerimle yaptığım dersler sırasında kazandığım deneyimler, hayata ve insanlara olan bakış açımı oldukça geliştirdi ve geliştirmeye de devam ediyor. Her birinin hikayesi bambaşka. Kimisi, sadece herkesten farklı düşündüğü ve davrandığı için ailesine bile kendini anlatmakta zorlanıyor. Kimisi ise, alıştığımız gibi öğrenemediği için bir çok öğretmeni ve arkadaşı tarafından yargılanıyor. Küçücük yaşlarına rağmen yoğun ve ağır eleştirilerle başa çıkmak zorunda kalıyorlar. Şanslı olanları da var elbette.Oldukları haliyle kabul edilip, destek görüp, yeteneklerini ortaya çıkartma şansı yakalayarak kendileriyle gurur duyabilenler! Çocuklarla çalışmaya başladığım zamanlardan beri onların hayata ve öğrenmeye duydukları heyecan bana da her zaman ilham ve cesaret verdi. Onların sayesinde unutamayacağım güzel anılara sahip oldum.Bu motivasyonla da, onlara enstrüman çalmanın, sanatın ve müziğin, hayatlarının her anında destek alabilecekleri ve kendilerini keşfedebilecekleri bir alan olduğunu anlatmak için çabalıyorum. Disleksik öğrencilerime olabilecek ve anlayabilecekleri en uygun yöntemleri bulmak ve oluşturmak beni de mesleki anlamda çok geliştiriyor. Her zaman kendimi yeni fikirlere açık tutmam ve yeni araştırmaları takip edip ,bolca okumam gerekiyor. Çünkü her disleksik çocuk birbirinden tamamen farklı şekilde öğreniyor. Açıkçası, hepsinin hikayesi farklı. Kimisi yazmakta zorlanırken , kimisi sadece matematikte zorlanıyor . Kimisi okumakta takılırken kimisi de motor koordinasyon hareketlerde zorlanıyor . Hepsini birden taşıyanlar da olabiliyor elbette. Ünlü bilim insanı Albert Einstein da bilinen meşhur disleksik bireylerden biriydi! Fakat sayılar ve formüller konusunda bir deha olduğunu artık tüm dünya biliyor. Disleksi anlaşılması ve teşhis edilmesi güç bir öğrenme farklılığı. Tek bir çeşidi yok, bu yüzden net bir tanı koymak zaman alabiliyor. Enstrüman çalmayı ve notaları öğretmem konusunda beni hayal gücümün bile ötesine taşıyan disleksik bir öğrencimden bahsetmek istiyorum size. Kendisiyle tanışmamız da tıpkı derslerimiz gibi sıradışıydı. Bir akşam üstü deniz kenarında, güneşin batışını izlerken, yanımda beliren 10-11 yaşlarında bir çocuğun bana dönüp Güneş notaya ne kadar benziyor demesi, ardından müziği ve dans etmeyi ne kadar sevdiğini anlatarak koyu bir sohbete girmemizle başladı her şey. Sonrasında ailesiyle de tanışınca bana hikayelerini anlattılar. Öğrencim ve ailesi üç yıl önce Londra' dan kesin dönüş yaparak Türkiye' ye yerleşmişler. Yeni bir çevre, okul, arkadaşlar derken adapte olma süreci zaman almış. Başlarda okulda okuma yazma öğrenmede ve dersleri kavramakta zorluk çekmesinin, yer değişikliğinin yol açtığı psikolojik bir tepki olduğunu ve bu yüzden geçici olarak derslere ilgi göstermediğini düşünmüşler. Sürekli olarak başarısız olduğunu ve yapamadığını düşündüğü için zamanla sevdiği aktivitelere bile hevesini kaybetmeye başlamış. Fakat bu durumun uzadığını ve iyiye doğru bir ilerleme olmadığını görünce, önce göz doktorlarını ve ardından psikolog ve pedagogları dolaşmaya başlamışlar. Testlere girip çıkma maceraları sürüp gitmiş. Net olarak disleksi tanısı konalı ise bir buçuk yıl kadar olmuş. Böyle durumlar hem çocuklar hem de aile için üstesinden gelinmesi ve alışılması güç bir süreç. Bazı zamanlarda ebeveynler arasında çatışmalara ve fikir ayrılıklarına bile yol açabiliyor. Çocuklarda ise kendini suçlamaya kadar gidebildiğine şahit oldum. Yeni bir yaklaşım ve adaptasyon süreci, her şeye baştan başlamak elbette kolay değil. Tüm bunların ardından akraba ve çevreye disleksinin ne olduğunu her yeni ortamda anlatmalar başlıyor. Büyüme çağındaki bir çocuğun çevresinin tepkilerinden dolayı kendini beceriksiz ya da yeteneksiz olarak görmesi, atlatması zor bir durum. Kendi içinde zorlukları olsa da disleksinin zekayla ilgili bir sorun olmadığını toplumun öğrenmesi zaman alıyor. Ne yazık ki disleksi ve özel eğitim halen daha tam olarak toplum ve eğitimciler tarafından kavranamadı. Çoğu okulda bu farkındalık yeni yeni oluşuyor. Karşılaştığım diğer disleksik çocuklarda olduğu gibi öğrencimin de en başarılı olduğu ve severek ilgilendiği alan sanat. Müziği ve dans etmeyi çok seviyor. Hatta okulunda düzenlenen bir dans yarışmasında birinci olmuş. Ayrıca kendi kendine küçük de olsa piyanoda bir kaç parça çalmayı öğrenmiş. Ailesi onun müziğe karşı olan tutkusunu ve yeteneğini gördükçe daha profesyonel bir eğitim alması kararını almış. Fakat notaları kavramakta zorlandıkça derse olan merakını da kaybederek eğitimi yarıda bırakmış. İşte tam böyle bir zamanda yollarımız kesişmişti kendisiyle. Ailesi, müziği sevdiği ve yeteneği olduğunu gördükleri için eğitimi bırakmasını istemiyordu fakat kendisi yeniden öğrenmekte zorlanacağını düşündüğü için ders yapma fikrine pek sıcak bakmıyordu. Kağıttan bakarak çalmak neden zor geliyor diye sorduğumda Notalara baktığımda kağıt üzerinde sürekli hareket ediyorlar. Onları yakalayamıyorum. Bu yüzden hangi nota olduğunu ve ne tarafa gittiğini anlayamıyorum cevabını verdi. Yazıların ve şekillerin kağıt üzerinde hareket etmesi dislekside sık karşılaşılan bir durum. Bununla yaşamayı ve başa çıkmayı zamanla öğrenebiliyorlar. Sadece doğru yöntemlerle, deneyerek ve sabırla yaklaşmak gerekli. Öğrencimin söyledikleri üzerine düşünmeye ve araştırmaya başladım. Daha önce yaşadığı hüsran yüzünden kendine olan güvenini kaybetmişti. Öyle bir çözüm bulmalıydım ki hem eğlenmeli, hem notaları seçebilmeli hem de öğrenebilmeliydi. Yapmaktan en zevk aldığı ve başarılı olduğu alan dans etmekti. Ben de buradan yola çıkarak kağıt üzerindeki notaları yere, dans adımlarına taşıdım. İlk etapta klasik şekilde piyanonun başında ellerini kullanarak değil, dans adımlarıyla kavramaya başlamasının daha etkili olabileceğine karar verdim. Nasıl bir tepki vereceğini bilmiyordum elbette; belki işe yaramayacaktı, fakat denemem gerek diye düşündüm. Uzun uğraşlar sonunda tellerle ve renkli kartonlarla bir düzenek hazırladım. Kağıt üzerindeki notaları yerdeki kocaman bir sayfa haline getirdim. İkinci derse geldiğinde Notaların kağıt üzerinde hareket ettiğini ve gittikleri yönü anlayamadığını söylemiştin, peki onların dans ettiklerini hayal ederek biz de onlara uyum sağlamaya çalışsak nasıl olur sence? dedim. Ve yerde hazırladığım düzeneği gösterdim. Yüzünde oluşan şaşkınlıkla karışık gülümsemeyi şu an bile hatırlıyorum. Derse geldiği zaman yüzündeki gergin ve ümitsiz hali yavaşça kaybolmaya başlamıştı. Kafasındaki piyanoya ve notalara karşı tüm ön yargılar yıkılınca sıfırdan taze bir başlangıç yaptık. Belki onlar da benim gibi dans etmeyi seviyorlardır demesi ve gözlerindeki pırıltı, doğru yolda olduğumu en güzel anlatan cümle oldu benim için. Zamanla notaları daha kolay kavramaya ve kağıt üzerinde okuyabilmeye başladı. Bir anda piyanoda harikalar yaratmadık ya da her şey bir anda düzelmedi. Bebek adımlarıyla ilerledik, sabırla. Ona göstermek ve anlatmak istediğim en öncelikli şey, piyano çalmayı öğrenmesi değildi. Kendine inandığı, çaba sarf ettiği ve yeteneğine güvendiği sürece başarılı olabileceğini görmesiydi. Disleksisine rağmen değil, disleksisiyle birlikte yapabileceklerini fark etmesiydi. Herkesin başarılı olamadığı bilim ve sanat gibi en zor alanlarda, kendine has bakış açıları ve farklılıkları sayesinde yeteneklerini dünyaya kanıtlayan disleksik bir çok büyük isim var. Hepsi çocukluk çağında az yada çok bir şekilde dışlanma yada yargılara maruz kalmışlar. Fakat bir noktadan sonra eleştirilere kulaklarını tıkayıp yapabileceklerine odaklanınca yeteneklerini ortaya koyabilmişler. Güzel şeyler görebilmek için bazen yüzeydekilere değil derinlere gerçekten bakabilmek lazım. Çocukların bu dünyada bizden daha tecrübesiz ve bilgisiz olduğunu düşünüyoruz genelde.Fakat öğrencilerimle yaptığım sohbetlerde öyle anlar yaşıyorum ki , belki de hayata dair birçok konuda bizden daha net görebilen gözlere sahipler. Henüz çevresinden öğrenmemişse, yargısız ve farklılıkları olduğu gibi kabul edebilen eşsiz bir olgunluğa sahipler. Anlamaya, öğrenmeye neredeyse her konuda aç ve meraklı olmaları belki de onları bu denli geliştiren. Sanırım biz büyüklerin asıl ihtiyacı olan da bu bakış açısı.


Arapça r kökünden gelen mara veya mara / , karnın veya kulağın en nazik ve duyarlı kısmı sözcüğünden alıntı olabilir; ancak bu kesin değildir. Arapça ra a , inceldi, incelik ve duyarlılık gösterdi fiilinin mastarıdır. - yüzyıla kadar Türkçe konuşulan bölgelerde Merak kelimesi kullanılmıyor, onun yerine ne kullanıldığını da ben henüz bilmiyorum; belki sizler merak eder bulursunuz. 17. yy başlarında Arapça kökenli bu kelime Türkçe konuşulan bölgelerde yeniden yapılandırılıp kullanıma giriyor. Bilinmeyene karşı duyarlılık göstermek, onu anlamaya çalışmak gibi yorumlayabiliriz. Osmanlı kültürünün ürettiği bu öğrenme ayarlarına geçme durumu başka dillerde farklı kökenlerden gelmekle beraber şaşılacak derecede ortak bir anlam içeriyor. Alice'i Harikalar Diyarına götüren ya da Neo'ya özgürleşme yolunda rehberlik yapan şeyi Beyaz Tavşan zannediyorsanız siz de hala parmağa bakmaya devam ediyorsunuz demektir. Bütün olağan dışı yolculuklar bilinmeyene karşı duyarlılık göstermek yani hazır olmakla başlayıp şaşkınlık ve mucizelerle bitmeye adaydır. Bizim de yolculuğumuzun başlangıç noktası en baştan beri elimde sallayıp durduğum bu kalem olacak bugün. Sıradan, her yerde bulabileceğimiz, varlığının önemini ve şahit olduğu şeyleri unuttuğumuz bu alelade KURŞUN KALEM. - Kağıt üzerine yazı yazmak veya çizim yapmak için kullanılan, yazıcı kısmı çoğunlukla kil ve grafitten üretilen kalem. Tipik bir kurşun kalemde grafitin etrafı ahşap kaplıdır. Bunun yanı sıra metal veya plastik muhafazaya sahip kurşun kalemler de mevcuttur. - İçi grafitli, yazısı kolayca silinebilen, değişik biçimleri olan bir tür kalem: O da eline bir kurşun kalem alıp bir gün önceden içinde kalmış ne şikayet varsa yazardı kabuğun üstüne. E. Şafak. Maden parlaklığında, kurşuni siyah renkli, yumuşak, kolayca toz durumuna gelebilen, yapay olarak da billurlaşabilen, kurşun kalemi ve kimi aygıtların yapımında kullanılan, bir tür doğal kömür, elmas gibi bir karbon oluşumu. Doğada yaygın bulunan ametal kimyasal element olan karbon, evrende bolluk bakımından altıncı sırada yer alır. Simgesi C, atom numarası 6, atom ağırlığı 12,011 olan karbon, periyodik tablonun IVA grubunda silisyum, germanyum, kalay ve kurşun elementleri ile birlikte yer alır. Bu elementlerin en hafifi ve en az metalik olanıdır. En arı biçimleri elmas ve grafittir. Sahip oldukları hidrojenin çoğunun helyuma dönüşmesi sonucu ömürlerinin sonuna gelen yıldızların merkezleri içe doğru çökerken sıcaklıkları ve yoğunlukları artmaya başlar. Yıldızların merkezindeki sıcaklık 15 milyon kelvini aştığında, iki helyum çekirdeği (4He2+ yani parçacığı) içerdikleri pozitif yüklü protonlar nedeniyle oluşan elektriksel itme kuvvetini yenmelerine yetecek enerjiye ulaşır. Bu helyum çekirdekleri uygun bir enerji ile çarpıştıklarında birleşerek berilyum çekirdeği (8Be) oluşturur. Ancak son derece kararsız olan berilyum çekirdeğinin yarı ömrü 10-17 saniyedir ve bozunduğunda tekrar iki helyum çekirdeğine dönüşür. Var oldukları bu kısa sürede berilyum çekirdekleri başka bir helyum çekirdeğiyle çarpıştığında, uyarılmış bir karbon-12 atomu oluşabilir. Üçlü alfa süreci adı verilen bu tepkime, yıldızın merkezinin sıcaklığı 100 milyon kelvini aştığında gerçekleşmeye başlar. Karbon, bilinen elementlerin en çok yönlü olanıdır. Bileşiklerin %94'ü (4 milyondan çoğu) karbon içerir. Yaşamın dayandığı temel işlevleri yerine getirmek için yeterli çeşitlilikte ve karmaşıklıkta düzenlemeler oluşturarak başka elementlerle birleşme yeteneği, yalnızca karbonda vardır. Belirli karbon bileşikleri, canlılardaki maddenin yaklaşık %18'ini oluşturur . Örneğin su çıkarıldıktan sonra insan vücudunun yaklaşık % 60'ını karbon-12 oluşturuyor. Bu bileşikler, canlı hücrelerin planı olarak , hücre yapımında kullanılan yapı taşları olarak işlev görürler. Canlıların yapısında bu kadar bol bulunmasından dolayı bildiğimiz yaşam türlerine Karbon Tabanlı Yaşam Biçimi demeyi uygun buluyoruz. Alternatifini de henüz bilmiyoruz. Yakıt işlevi gören başka karbon bileşikleri de, yeşil bitkilerde ışıl birleşimle sürekli olarak yenilenir. Organizma öldüğü zaman, çevreyle karbon alışverişi durur ve geriye kalan radyoaktif karbon-14 izotopu miktarı, biyolojik kökenli maddelerin yaşını belirlemekte kullanılabilir. Kömür, katmanlı tortul çökellerin arasında bulunan katı, koyu renkli, karbon ve yanıcı gazlar bakımından zengin kayaçtır. Yaklaşık 360 milyon yıl önce, bazı bitkilerin selülozlarını daha sert ve daha odunsu hale getiren karmaşık bir polimer olan lignin üretme yeteneğini geliştirdiğini tahmin ediyoruz. Böylece ilk ağaçlar gelişti. Ancak bakteri ve mantar, Lignin'i ayrıştırma yeteneğini hemen geliştirmedi, bu yüzden odun tamamen çürümedi, tortu altında gömüldü ve sonunda kömüre dönüştü. Bataklıklarda uygun nem ve sıcaklığın oluşması, ortamın asit miktarının artması, gerekli organik maddelerin ortamda bulunmasıyla bozunmuş, çürüyen bitkilerin su altına inmesi ve bataklığın zamanla üstünün örtülmesi gibi olaylar sonucu oluşur. Yaklaşık 300 milyon yıl önce, mantarlar ve bakteriler bu yeteneği geliştirerek dünya tarihinin ana kömür oluşum dönemini sona erdirdi. Yüksek basınç ve yüksek sıcaklık altında ölü bitki örtüsü yavaşça kömüre dönüştü. Ölü bitki örtüsünün kömüre dönüşmesine kömürleşme denir. Daha sonra milyonlarca yıl boyunca derin gömünün ısısı ve basıncı su, metan ve karbondioksit kaybına ve karbon oranında bir artışa neden olur. Böylece ilk linyit , daha sonra alt bitümlü kömür, ve son olarak Antrasit oluşabilir. Devoniyen Dönem, Paleozoik zamanın dördüncü alt bölümü olarak adlandırılır. Devoniyen Dönem, kayaç sistemlerinin oluştuğu jeolojik zaman dilimidir. Günümüzden 417 milyon yıl önce başlayıp 354 milyon yıl önce sona erdiği kabul edilir. Devoniyen Dönem'in başlarında yeryüzünde iki dev kıta vardı: Gondvana ve Lavrasya. Gondvana, güney kutbuna doğru kayarken büyükçe bir bölümü de Lavrasya'yı güneyden sıkıştırmaya başladı. Dönemin sonuna doğru iki kıta birleşerek tek dev kıta Pangea'yı oluşturacaklardı. Her iki kıtanın birbirine çarptıkları uzun hat boyunca yeni dağ oluşumları ortaya çıkarken yoğun volkanik etkinlikler de yaşanmıştı. Günümüzde yüzeye yakın olarak bulunan maden yatakları bu dönemde ortaya çıktı. Her iki kıta arasındaki okyanus tabanında magmanın yaptığı basınçla yükselmeler oluşmuş, bunun sonucunda da deniz seviyesi tüm dünyada yükselmişti. Bu dönemde gezegenin yüzde seksen beşi denizlerle kaplandı. Bugünkü Kuzey ve Güney Amerika, Sibirya ve Avustralya'nın büyük bir bölümü, dönemin ortalarına doğru sığ denizlerle kaplıydı. Günümüzün Kuzey Kanada'sında ve Güney Çin'de ilk kez tropik yağmur ormanları oluştu. Güney kutbu üzerinde bulunan Amazon bölgesinde buzullar vardı; günümüzde ise dönem boyunca iklim ılıman, hatta sıcak geçer. Islak. Gerçekten öyleydi, şuan Anadolu diye bildiğimiz toprak Tetis Denizi'nin tabanıydı. Elmas, bilinen en sert maddelerden biridir ve değerli bir taştır. Karbon elementinin bir modifikasyonu grafit, diğeri ise elmastır. Elmasın saf karbon olduğu ilk olarak Fransız kimyacı Lavoisier tarafından keşfedilmiştir. Lavoisier, elması yakmış ve yanma gazının sadece karbondioksit olduğunu görünce elmasın karbon olduğu hükmüne varmıştır. Hem elmas, hem de grafit kristal yapılıdır, ama kristalleri farklı biçimlerdedir. Aynı maddenin değişik kristal biçimlerine allotrop denir; allotrop sözcüğü değişik biçim anlamında Yunanca iki sözcükten gelir. Elmas ve grafit, karbonun allotroplarıdır. Elmasta her karbon atomu, dört başka karbon atomuna bağlanarak üç boyutlu katı bir yapı oluşturur; grafitte ise karbon atomları, üst üste yığılmış geniş, yassı levhalar oluşturacak biçimde, iki boyutlu düzlemde birbirlerine bağlanmıştır. Oluşan ağ iki boyutludur ve bu şekilde meydana gelen tabakalar birbirine zayıf Van der Waals kuvveti ile bağlanır. Bu levhalar birbirlerinin üzerinden kolayca kayar; grafitin iyi bir yağlayıcı olma özelliği de bundan kaynaklanır. Grafitin kağıt üzerinde iz bırakmasının nedeni de, bu ince atom levhalarının grafitten ayrılarak kağıdın üzerinde birikmesidir. Karbonun öteki biçimlerinin, belirgin, kendilerine özgü bir yapısı ya da biçimi yoktur. Grafitin düzlemsel yapısına grafin denir. Grafit parçalarını ilk olarak Sibirya Türkleri, hayvanlarını işaretlemek için kullanmış ve ismine Kara Taş adını vermişlerdir. Bu bilgi yaklaşık 1. yy. dan itibaren bilinmektedir. Türklerden Ruslara geçen kalem, Rusça 'da adını almıştır. İsviçreli kalem markası Carandache de markasını bu isimden almıştır. Fabrique genevoise de crayons, Arnold Schweitzer'in Ecridor Kalem Fabrikasını satın aldığı 1915'te Cenevre'de kuruldu. Arnold Schweitzer, 1924'te yeni şirketini Fransız hiciv siyasi karikatüristi Emmanuel Poire'nin takma adı olan Caran d'Ache'nin adını aldı (Emmanuel de takma adını Rus kalemi olan 'dan aldı). 1929'da Carl Schmid, Caran d'Ache tarafından tescilli ilk mekanik kurşun kalemlerden biri olan Fixpencil'i icat etti. Caran d'Ache, suluboya kalemi Prismalo'yu 1931'de ve balmumu pastel Neocolor'u 1952'de başlattı. 1969'da sembolik ofis metal tükenmez kalemini Model 849'u yarattı. Caran d'Ache, 19. yüzyıl Fransız hicivci ve siyasi karikatüristi Emmanuel Poire'nin takma adıdır. Takma isim Rusça'dan geliyor: , romantize edilmiş: Kurşun Kalem anlamına gelen Karandash. - 8-23: Çin'deki Han Hanedanlığı Wang Mang tarafından devrilmiştir. - 29-33: HZ. İsa'nın çarmıha gerildi - 66: Büyük Roma Yangını, - 70: Kudüs'teki Herod Tapınağı Romalılar tarafından yıkılmıştır. - 79: Pompeii ve Herculaneum Vezüv Yanardağı'nın patlaması ile yıkılmıştır. - Batı Avrupa'da aslanların soyu tükenmiştir. - 48: Hiung nu'ların ikiye bölündü - 93: Hiung nu'lar Siyenpiler tarafından mağlup edildi.


Ama öfke kontrolü öyle bir hale geliyor ki, yaşamımızı zehirleyen temel bir unsur oluyor. Hiçbirimiz düdüklü tencere değiliz; kaldı ki düdüklü tencere bile belirli bir basınca kadar dayanır, sonra patlar. Öfke kontrol edilecek bir şey değil, yaşanacak bir şeydir. Tüm diğer duygular gibi. Duygular içimizin bizimle konuşmasıdır; onların taşıdığı mesajları alarak gereğini yaşamamız için varlardır. Öfkemizin gereğini yaşamak nasıl olur peki? Öfke çoğu durumda kendimiz ya da bir başkasına yapılan haksızlığı görmemizle tetiklenir. Temel işlevi, normalde karşı durmaktan çekineceğimiz bir durumla ilgili bardağı taşıran damla olmak ve müdahale etmemizi sağlamaktır. Sağlıklı bir öfke sürecinde yapmamız gereken bizi öfkelendiren unsuru, öfkeden kudurur hale gelmeden çok önce fark etmektir. Kendi iç sesimize, duygularımıza kulak vermeye alışmışsak duygularımızı, kontrolden çıkacak seviyeye gelmeden önce fark edebiliriz. Fark ettiğimiz bu öfkeyi dengeli yaşamak için karşıt duygularımızı çağırmamız gerekir. Mesela öfke hissettiğimizde sakinlikle dengeleyerek durumu incelememiz gerekir. Neye öfkelendik? Niye öfkelendik? Burada yapılan şey gerçekten haksızlık mı? Bu haksızlık bilinçli bir şekilde ve kötü niyetle mi yapıldı? Bu gibi durumları incelediğimiz zaman haksızlığı düzeltmek için verilebilecek en iyi tepkinin ne olduğunu da sağlıklı düşünebiliriz. Ve o tepkiyi veririz. Diyelim ki eşiniz siz çok yorgun olduğunuz halde, sizden bir şeyi ısrarla istedi; öfkeye kapıldınız ve sesinizi yükselterek kırıcı bir şekilde konuştunuz. Yukarıdaki süreçleri yaşamadan otomatik tepki vermeye kaptırdınız kendinizi. Zihniniz otomatik olarak, üzerinde gerçekten düşünmeden, eşinizin size haksızlık yaptığına karar verdi; bunu kasıtlı yaptığına ve karşılığında en uygun olanın da yüksek sesle tepki vermek olduğuna karar verdi ve uyguladı. Bunların hepsi bir saniyede gerçekleşti çünkü bilinciniz devreye girmedi. Oysa sağlıklı öfke yaklaşımına sahip olsaydınız, o andan çok önce eşinizin söylediklerinin sizi rahatsız etmeye başladığını fark edecektiniz. Daha çok büyümeden öfkenizi duyacak ve yanına sakinliği çağırarak durumu inceleyecektiniz. Belki size haksızlık yapmıyordu da sadece sizden çok daha yorgundu ya da belki o işin gerçekten o an ve sizin tarafınızdan yapılması gerekiyordu. O zaman ortada haksızlık falan olmazdı; yani öfkeyi tartıp sen doğru duygu değilsin, öfkelenecek bir şey yok diyebilirdiniz. Belki de haksız olan eşinizdi ama bunu kötü niyetle yapmıyordu, o zaman da sakince durumunuzu izah edebilecektiniz. Gerçekten haksız olsaydı ve kötü niyetle yapsaydı; hatta boşanmanın eşiğine kadar gelmiş olduğunuz için böyle davranıyor olsaydı bile verilebilecek sağlıklı tepkinin yüksek sesle ağız dalaşına girmek olmadığını görebilecektiniz. Peki öfkeni kontrol etmelisin safsatası bu durum için ne önerir: Öfkelen ama öfkeni kontrol altında tut. Fakat kontrol altında tutmaya çalışırken öfkeyi çözümlemek ya da öfkenin gereğini yaşamak akla gelen bir şey değildir. İnsanların genel olarak öfkeyi kontrol etmekten anladığı, öfkeye engel olmak ve ters bir davranış sergilemekten kendini alıkoymak. Bu durumda öfkemizi anlamış olmayız ki. Öfkemizi dengeleyerek gereğini belirleyip yaşamış olmayız. Öfkemiz içimizde kalır. Önceki öfkelerin üzerine yığılır, onun da üzerine yeni öfkeler gelir ve bu böyle devam edip durur. Böyle davrandığımızda sadece mezarımızı daha derin kazmış oluruz. Patlamaz patlamaz ama öyle bir basınçlı duruma geliriz ki, an olur ufacık bir şeye çok yüksek şiddette patlayıp saçma sapan bir tepki veririz. Artık katil mi yapar bu bizi, yoksa çok değerli bir ilişkimizi mi yıkar... Neye denk gelirse. Öfkenizi ve diğer duygularınızı daha iyi yaşamayı istiyorsanız, YouTube kanalımdaki Çevik Yaşam Rehberi isimli video serisini izlemeyi ya da Çevik Yaşama Giriş isimli kitabımı okumayı düşünebilirsiniz. Duygularınızı gereğince yaşamayı öğrenebileceğiniz tek yer kendi hayatınızdır. Çevik Yaşam sizi kendi yaşamınızın içine davet eder.


Artık hem bizim hayatımızdan hem de çocuklarımızın hayatından anlatılan öyküler yavaş yavaş çıkıyor. Onun yerine televizyon programları, filmler, bilgisayarlar, tabletler ve taşınabilir cihazlardaki eğlenceler geçiyor. Önceden başkaları tarafından hazırlanmış, görselleştirilmiş, seslendirilmiş, alıcının hayal gücüne fazla bir iş bırakmayan içerikler, leblebi-çekirdek gibi tüketilir hale geliyor. Dijital veri yağmuru çağına beynimizin hazırlıklı olmadığını artık iyi biliyoruz. Pek bilmediğimiz kısım ise bu kayıp ve kazançların uzun vadede bize neler getireceğidir. Özellikle genç yaşında defalarca severek okuduğu bir roman yahut öykünün sinemaya uyarlanmış versiyonunu izleyip de hayal kırıklığı yaşamayan çok sayıda insan olmadığını söyleyebiliriz. Bu hayal kırıklığı aslında çok basit bir nedenden kaynaklanır. Yazılı veya sözlü anlatılan bir öykü dinlediğimizde, beynimiz sadece sesli yahut basılı kelimelerden üretilen anlamları çözümlemekle kalmaz, onlara bireysel hayal gücümüzün dağarcığından gelen nice yorumlar, nice deneyimler katar. Mesela ben, ilkokul yıllarımda kaç kere baştan sona okuyup bitirdiğimi bile hatırlayamadığım Tom Sawyer'ın Maceraları'nı her okuyuşumda, Tom ve Hucckleberry Finn'in üstünü başını, ellerinin kirini pasını, Tom'un aksi ama anacıl teyzesinin kızdığı zamanlarda takındığı yüz ifadesini, Tom'un mağarada kaybolduğu zaman hissettiği korkuyu ve akıttığı o ecel terlerini, ceza olarak bahçenin çitlerini boyarken çıkan boya kokusunu ve dişlediği elmanın tadını ve rengini gayet net olarak deneyimleyebildiğimi hatırlıyorum. Her okuyuşumda da sanki orada yazılanları kendim yaşamışım gibi canlı bir şekilde hafızamda yer ederdi hadiseler. Yıllar sonra bir pazar sabahı televizyonda aynı romanın bir sinema uyarlamasını izlediğimde büyük hayal kırıklığı yaşadığımı hatırlıyorum. Her şey kitaptakine uygundu aslında; fakat izlediğim şeyin, benim hayalimdeki Tom Sawyer ile neredeyse hiç ilişkisi yoktu. Aynı duyguyu, küçükken dedemin anlattığı hikaye ve kıssaları konu alan başka filmleri izlediğim yıllarda da yaşamıştım defalarca. Okumak ve dinlemek, hayal gücümüzü kamçılayan, zihnimizin gerçeklik kurma işlevini harekete geçiren ve geliştiren çok önemli uyaranlardır. Kurmaca öyküler, sosyal dünyanın basitleştirilmiş, sıkıştırılmış ve özetlenmiş benzeşimleri veya modelleri ve çok önemli bir bilgi aktarım araçlarıdırlar. Bizden farklı olan birçok insan ve düşünceyi de anlamaya imkan vererek, sosyal iletişim ve empati gibi en temel sosyal becerilerimizin olgunlaşmasında hayati öneme sahiptirler (1, 2). Bu bilgi aktarımı büyük oranda, zihinsel kurgulama devrelerini faaliyete geçirerek gerçekleşir. Okurken yazarın edebi dilinden, dinlerken ise anlatıcının sesindeki duygusal tonlamalardan başka yönlendirici etkiyle karşılaşmayan zihnimiz, tamamen kendisine özel sahneler ve deneyimler yaratır. Bunu yapmak zorundadır zira beynimizdeki devrelerin esas varlık amacı, aldığımız verilere olabildiğince detaylı bir şekilde anlam vermektir. Binlerce yıldır bu devrelerin işleyişini ilk ateşleyen şeylerden birisi ise öyküler, masallar ve kıssalardır. Ayrıca, bir ömür boyu sağlıklı bir bilişsel yaşamın en önemli bileşenlerinden birisi de bir tüm beyin faaliyeti olan edebi okumalar ve masallardır (3). Çocuklarımımız için beyin geliştirici oyun ve uygulamalar arıyorsak, hala masallardan ve kıssalardan daha iyisi yok; üstelik neredeyse hepsi bedava! Beynimiz, çalıştıkça yapısı ve bağlantıları değişen, sürekli kendini yenileyen bir yapıya sahip olduğundan, bu sürecin ne kadar önemli olduğunu detaylarıyla anlatmaya sanırım gerek olmayacak. Fakat bu gerçeği, her şeyi önümüzde hazır ve yorumlanmış halde bulduğumuz günümüz dijital dünyasında bir kez daha düşününce, karşımıza çıkması muhtemel olası sorunlara dair de hemen birtakım fikirler oluşmaya başlayacaktır kafalarımızda. Öyküleri değerlendirme ve içsel dünyada canlandırma süreci oldukça kişisel bir süreç gibi görünüyor. Her ne kadar çalışılması zor bir konu olsa da hikaye dinleme üzerine yapılan beyin tarama çalışmalarında farklı sonuçlar elde ediliyor. Bu çalışmalardan bir tanesinde, bazı insanların öykü dinlerken zihinsel canlandırmadan sorumlu ön beyin bölgelerinin daha aktif olduğunu; aksiyon ve hareketli betimlemelerde ise beynin motor kontrol bölgelerinin fazla faaliyete geçmediği gözlenmiş. Diğer bazı katılımcılarda ise durum bunun tam tersi. Yani, en azından çalışmaya katılan denekler açısından, bazı kişilerin öykülerdeki duygusal ve düşünsel betimlemelere zihinsel canlandırmalarla, bazılarınınsa öykünün hareketli kısımlarına beyinlerinin harekete dair bölgelerindeki faaliyetlerle cevap verdiklerini söylemek mümkün (4). Daha da özetle söylersek, aynı öyküleri dinlesek bile beynimizde farklı devreler faaliyete geçiyor, farklı faaliyet kalıpları oluşuyor. Bu da öykülerin her birimizde yaptığı etkinin benzersiz olmasına katkı sağlayan önemli bir unsur. Bazı öykülerden derinlemesine etkilenmişizdir. Kimi korkutmuş, kimi heyecanlandırmış, kimi ilham vermiştir bize. Her çocuk, her insan, farklı zamanlarda farklı ipuçlarına dikkat kesilir, algısı farklı şeyleri seçer, farklı konular ve duygular üzerine odaklanır. İnsan zihnine gelen uyarı sadeleştikçe, beynimize daha fazla iş düşer. Onu yorumlamak, hayal gücü ile bezemek için çok miktarda sinirsel kaynak kullanırız. Fakat modern dijital çağın içerikleri bu açıdan pek fakirdir. Görüntüler, sesler, senaryolar, duygular, gülünenecek ve ağlanacak noktalar... Hep hazır halde gelir. Bize ise sadece izleyip, komut aldığımız yerde o komutlara uygun tepkiler vermekten başka iş bırakılmaz genellikle. Böylece sadece vaktimizi geçirir, evrenin en muhteşem hayatta kalma ve öğrenme donanımı olan beynimize herhangi pek ciddi bir yük yüklememiş oluruz. Bu arada, sözlü ve yazılı aktarımın da özdeş olmadığını hatırlatmakta fayda var. Sözlü iletişim ve sözlü kültür, yazılı olan muadillerine göre binlerce, belki on binlerce yıl daha eskidir. O yüzden sözlü aktarım, yazıdan çok daha fazla işler içimize, bizi çok daha derinden etkiler ve değiştirir. Masallar, halk söylenceleri, meseller ve kıssalar, yüz yıllardır, hatta bin yıllardır insanların sonraki nesillere sözlü olarak anlattıkları kurgulardır. Bu kurgular, aktarım esnasında elbette çeşitli değişikliklere uğrar, evrilir, uyum sağlar ve değişir. Her bir masal, öykü yahut söylence, ortaya atıldığı zamanın koşul ve ihtiyaçlarına uygun mesajlar taşır. Bu mesajlar, nesilden nesile aktarım sırasında rafine edilir, çeşitlenir, uyarlanır ve seçilir. Bir nevi kültürel doğal seçilim diyebileceğimiz bu süreç boyunca, öykülerin detayları değişmekle birlikte, içinde taşıdığı ana mesajlar, ahlaki öğütler, çıkarımlar ve hisseler zamanla en uyumlu, en rafine haline getirilmiş olur. Yani, sözgelimi çocuklarımıza Şahmaran masalını anlattığımızda, aslında sadece yılan-kadın şeklindeki bir ucubenin heyecanlı öyküsünü anlatmış olmayız. O masalın içinde kodlanmış olan iyi ve kötü, güzel ve çirkin, doğru ve yanlışa dair derinlikli mesajları da aktarmış oluruz. Binlerce yıl ve yüzlerce nesil tarafından damıtılmış bir bilgeliği aktarmanın bilinen başka bir yolu da yoktur. Dijital çağ hepimizin başını döndürüyor. Teknolojik oyuncaklar erişkinleri bile kolaylıkla esir alabiliyor. Fakat düşünebilen, ilerisini hesap edip kestirimlerde bulunabilen beynimizin bize yüklediği bir sorumluluk var. Kendi ürünümüz olan teknoloji ve dijital bilginin bize nelere mal olabileceğini iyi hesaplamak, binlerce yıldır insanlığı hayatta tutan bilgi kaynaklarımızı ve değerlerimizi unutma tehlikesine karşı önlem almak, bu sorumluluğun doğal sonuçları. Belki Binbir Gece Masalları'nın, Gulliver'in Seyahatleri'nin, Sinbad'ın Maceraları'nın, Şahmaran'ın modası geçmiş gibi gelebilir; ama etkileri hala capcanlı orada duruyor.


Okullar açıldı. Salgın, dijital dönüşüm, uzaktan eğitim derken öğrenciler ve öğretmenler nihayet okullarda buluştu. Öğretme faaliyetleri aksamıştı bu süreçte ama öğrenme yaşamın içindeki bütünleşik haliyle tam güç devam ediyordu. Bu iki kavram birbirine yapışık gibi duruyor: Öğrenme ve öğretme. Oysa aslında bir hayli farklılar. Öğrenme bireysel bir iş, öğretme toplumsal bir iş. Öğrenme merak ve keşfe dayalı bir faaliyet, öğretme kalıp ve ezbere dayalı. Öğrenme yaşamın içinde bütünleşik, her an sürekli gerçekleşir, öğretme ise formel, yapay olarak oluşturulmuş bir faaliyet. Öğretmenin doğal olanı, doğal öğrenmeye doğal bir şekilde eşlik etmek. Mesela bir anne çocuğuyla konuştuğunda, bir baba çocuğuyla oyun oynadığında... Öğretme kastı olmadan, bunu doğal bir şekilde yaşadıklarında doğal öğretme gerçekleştiriyorlar. Çünkü asıl unsur öğrenme, çevredeki kolaylaştırıcılar sadece öğrenmeyi kolaylaştırıyor, hızlandırıyor diyebiliriz. Öğrenme yaratıcı bir faaliyetken, öğretme kısıtlayıcı bir faaliyet. Geçmiş yüzyıllara baktığınız zaman kendi kendine öğrenen merak ve keşif duygusuna sahip olan insanların geleceği yarattıklarını görürsünüz. Onlar kalıplara düşmeden mevcut eğitim imkanlarından da mevcut öğretmenlerden de yararlanan ama öğrenmeyi hiç bırakmadan yaşamaya devam eden insanlardı. Hala öyle insanlar var dünyada ve geleceği yine onlar şekillendiriyor. Okullardan yararlanabilirsiniz. Ama kendi merak ve keşif yöneliminizi kaybederseniz, öğretme faaliyetinin sizi sokmaya çalıştığı kalıplara kendinizi hapsederseniz, okul sizi bitirmiş olur. Oysa merak ve keşif yönünüzü diri tutarsanız, öğrenme faaliyetini gerçekleştiren kişi olarak başrolün kendinizde olduğunuzu unutmazsanız, okul da öğretmenler de size çok büyük yararlar sağlayabilirler. Bir öğretmen öğrencisine Pisagor bağıntısını öğretmeye çalışır. Öğretmen belirli bir performansla yapar bu işi, biraz o öğretmenin performansına bağlı olarak ama daha çok da öğrencilerin yönelimleriyle farklı öğrenmeler gerçekleşir sınıfta. Kimisi Ezberlenecek bir formül daha çıktı hadi ezberleyeyim, der ve ezberlerine bir yenisini ekler. Kimisi A bak ne ilginç, demek ispatı şuradanmış; aslında ben kendim de bunu düşünebilirdim, der ve yeni bir bakış açısı öğrenir. Kimisi öğretmenin önlüğün altına bugün de aynı bluzu giymiş olduğunu öğrenir. Öğretmen, ancak öğrenme faaliyetinin kendisinin ne olduğunu kavrayıp ona saygı duyduğunda ve öğrenenin başrolde olduğunu kabul ettiğinde gerçek bir dönüşüm yaşar. O zamana kadar öğretmek toplumsal bir biçimlendirme aracı olmaktan öteye geçemez.


Oksipital Lob, beynimizin en arkada bulunan bölümüdür ve büyük oranda görme ile ilişkili bölgeleri içerir. Görmeye ilişkin renk, biçim, hareket, perspektif ve oran gibi bir çok özellikler bu bölgedeki devrelerle çözümlenir. Memeli beyninin en büyük kısımlarından birisidir. Oksipital lobların her iki taraflı olarak hasar görmesi kortikal körlük denen bir durumun ortaya çıkmasına neden olur. Göz, göz sinirleri, görme sisteminin ara durakları sağlam olmasına rağmen gözden gelen verileri değerlendirecek beyin bölgelerinin çalışmıyor olmasından dolayı bilinçli olarak görme gerçekleşmez. Fakat bu tip hastalarda insanların yüz ifadelerinin ve tehlikeli durumların bilinçsiz olarak algılandığına dair kanıtlar vardır. Bu duruma kör görüşü adı verilir. Beynin bu kısmı hasar görse de görme sisteminin beynin derinliklerindeki ara durakları bu bilinçsiz algılama işlemini gerçekleştirebilirler.


Yeni bir araştırma, oksitosinin bizi sadece annelere, sevgililere ve arkadaşlara bağlamadığını, aynı zamanda başkalarını bu bağdan dışlamada da rol oynadığını gösteriyor. Oksitosin hormonuna; sarılma hormonu, tatil hormonu, manevi molekül ve daha fazlası deniyor . Mesela uygunluk hormonu veya belki En Büyük Amerika! molekülü. Zaman geçtikçe, araştırmacılar oksitosinin sosyal aktivitelerden daha samimi aktivitelere kadar her türden mutlu olayda rol oynadığını keşfettiler. Laboratuvar testleri, oksitosinin insanları daha güvenilir, daha cömert ve daha girişken hale getirdiğini buldu. Böylece oksitosin, kısa bir süreliğine daha dokunaklı takma adların bolluğunu hak ediyor gibi görünüyor. Ancak son birkaç yılda, yeni araştırmalar oksitosinin bizi sadece annelere, sevgililere ve arkadaşlara bağlamadığını, aynı zamanda başkalarını bu bağdan dışlamada da rol oynadığını keşfetti. Bu sadece oksitosini daha ilginç kılıyor ve insanlar hakkında temel, sürekli tekrar eden bir gerçeğe işaret ediyor: Bizi bir araya getiren aynı biyolojik ve psikolojik mekanizmaların çoğu da bizi ayırabilir. Hepsi sosyal ve duygusal bağlama bağlıdır. Araştırma devam ediyor ve bilim adamları hala bulgularının nasıl bir araya geldiğini tartışıyorlar. Ama işte oksitosin hakkında son zamanlarda ortaya çıkan keşiflerin, sosyal hayatınızı şekillendirebileceği sevimli ve sevimli olmayan yollardan beşe indirilmiş bir özeti. 1. Sevginize Sadık Kalmanızı Ve Geri Kalanlara Karşı Temkinli Olmanızı Sağlar. Erkekler köpektir, değil mi? Sadece tek bir şey istiyorlar, hı? Oksitosin salgılamışlarsa hayır. Aslında, Journal of Neuroscience'da 2012'de yayınlanan bir araştırmaya göre, zaten sevgi dolu bir ilişki içindeyseler, karşı cinse karşı düpedüz düşmanca davranabilirler. Elli yedi sıcakkanlı, arkadaş canlısı, heteroseksüel Alman erkek burunlarına oksitosin veya etkisiz bir madde püskürttü ve sonra tek başlarına, elinde bir klasör tutan güzel bir genç kadının bulunduğu küçük bir odaya gönderildi. Genç kadın deneklere alakasız sorular sorarak konuşurken bilim insanları, erkeklerin baştan çıkarıcıya ne kadar yakın durduğunu ölçüyorlardı. . Oksitosin verilen bir erkek zaten bir ilişki içinde ise bu güzel muhatabına olan mesafesini koruduğu ortaya çıktı. Plaseboyu koklayan kişiler, partnerlerinin beğenebileceğinden biraz daha yakın durma eğilimindeydiler. Bu arada bekarlar, soruları duyamayacak kadar göğüs dekoltesine bakmakla meşguldü. Bu araştırmaya göre oksitosin, sizi yalnızca sevecen yapmaz; aynı zamanda eşinize sadık kalmanızı ve rakiplerine karşı da dikkatli olmanızı sağlar. 2. Bizi Zavallı Kazananlar Ve Yaralı Kaybedenler Yapar. Diyelim ki dostça güzel bir poker oyunu oynuyorsunuz. Oynadığınız insanları seviyorsunuz, eğleniyorsunuz. Kaybetmeye başlayana kadar. Masanın diğer tarafındaki fırlama, her seferinde bir tür dörtlü veya full house gösteriyor ve bir per bile alamıyorsunuz. Lanet olsun ona; hile yapıyor olmalı! Ama sonra bir el sonra floş yakalarsın ve tüm fişlerini alırsın. Nazik kalabilir misin? Asla. Keçi gibi bir puro yakarsın. Arka hipofiz bezi, iyi histen kıskançlığa ve alay etmeye kadar, oyunun her adımında oksitosin salgıladığını duymak sizi şaşırtabilir. Oldukça az sayıda çalışma, oksitosin verilen kişilerin şans oyunları oynarken rakiplerine karşı kin duyma olasılıklarının daha yüksek olduğunu gösteriyor. Bu da Sydney Üniversitesi'nden Andrew Kemp'in oksitosinin, psikologların yaklaşımla ilgili duygular dediği şeyde bir rol oynadığını ortaya atmasına neden oluyor. Oyunu kaybeden arkadaş ne olacak? O poker arkadaşınızı kaybetmiş olabilirsiniz ve yine oksitosin burada da bir rol oynuyor olabilir. Tabii arkadaşınız bir fare ise. Northwestern Üniversitesi'ndeki araştırmacılar, üç grup sevimli, nazik fareyi bir başka çılgın, agresif grupla birlikte bir kafese koydu. Bu üç fare grubundan birinin oksitosin reseptörleri çıkarıldı. Diğer grup, normalden daha fazla reseptöre sahipti. Üçüncüsü normaldi. Araştırmacılar onları kurtarana kadar her üç grup da psiko-fareler tarafından eşit şekilde hırpalandı. Bıyıkları seğirdi, pembe burunları mutlu bir şekilde kıpırdadı . Ancak altı saat sonra bilim insanları, üç grubu psiko-farelerle birlikte tekrar kafese koydu. Bilin bakalım ne oldu? Oksitosin içermeyen fareler hırpalandıklarını hatırlamadılar ve kaçmayı bilmiyorlardı. Diğer iki grup ise korku içinde dağıldı. Nature Neuroscience dergisinde Temmuz ayında yayınlanan çalışma, oksitosinin hem farelerin hem de insanların beyinlerinde en yüksek oksitosin seviyelerine sahip olan lateral septumdaki sosyal hatıraları güçlendirdiğini öne sürüyor. Evet, oksitosin bağlanma ve sosyal bağ ile ilgilidir, ancak sinir sistemi bunu korku ve endişeyle karıştırabilir bize zarar verenlerin yanı sıra bizimle ilgilenenlerin içgüdüsel bir hatırasını oluşturur. Götürmek? Arkadaşlarınızı pokerde yendiyseniz ve onlarla tekrar oynamak istiyorsanız, sevinmeyin . 3. Grubunuzla İşbirliği Yapmanızı Sağlar Bazen Biraz Fazla İşbirlikçi. Şimdi, bekar bir erkek şempanze olduğunuzu farzedin. Ağaçlarda uyumaktan, rakip erkeklere saldırmaktan, rastgele dişilerle çiftleşmekten ve arkadaşlarınızın kürkünde bulduğunuz böcekleri yemekten zevk alıyorsunuz. Bu böcekler lezzetli, ancak Mart ayında yayınlanan bir araştırmaya göre, şempanze arkadaşlarınızı tımar etmenin en az bir faydası daha var: Oksitosin artışı. Araştırmalar, bunun alfa erkek pozisyonu için yarışanların yoğun bir gün boyunca biriktirmiş olabilecekleri stresi azalttığını gösteriyor. İnsanlar genellikle başka türden bağlılık davranışlarda bulunurlar. İnsan arkadaşlarımla film seyretmeyi severim . Çünkü tıpkı diğer primatlar gibi, araştırmalar oksitosinin gruplarımızda daha rahat, dışa dönük, cömert ve işbirlikçi olmamıza yardım etmede kritik bir rol oynadığını gösteriyor. Ütopik geliyor, değil mi? Belki biraz fazla ütopik. Mirre Stallen ve meslektaşları, Hollandalı çalışma katılımcılarına oksitosin veya plasebo dozu verdiler ve ardından onları altılı gruplara ayırdı. Her grup bir dizi görüntü izledi ve gruptaki bireyler hangilerini en çekici bulduklarına oy verdi. Sonuç: Oksitosinden etkilenen katılımcılar, gruplarının tercihlerine devam etme eğilimindeyken, plasebo dozu alan katılımcılar kendi bireysel yollarına yöneldi. Yani: Oksitosin, arkadaşlarınızla dışarıdayken veya iş arkadaşlarınızla bir sorunu çözerken harikadır. Bir lider seçmeniz veya uyumluluk değil bağımsızlık gerektiren başka bir büyük karar vermeniz gerektiğinde o kadar da harika olmayabilir. 4. Grubunuzu Diğer Gruplardan Daha İyi Görmenizi Sağlar . Şimdiye kadar sevgili okur, seni ateşli bir aşık, poker oynayan bir ezik ve bir şempanze rollerine verdim. Şimdi Hollandalı olduğunuzu varsayalım. Hollanda'daki bir grup araştırmacı size oksitosin verdiyse, kendinizi yel değirmenlerine, lalelere, tamamen yasal yumuşak uyuşturuculara, fuhuşa ve uzun boylulara, sarışınlara, birden fazla dil konuşabilen bankacılara karşı ani bir sevgi geliştirirken bulabilirsiniz. Ayrıca Hollandalı birinin hayatının, örneğin bir Kanadalı'nınkinden daha değerli olduğuna da karar verebilirsiniz. Ancak kendi gruplarımızı sevmek, diğer gruplardan nefret etmeye yol açmaz. Paul Zak'ın laboratuvarı Claremont Graduate Üniversitesinde ROTC öğrencileri ve dans grupları gibi kampüs gruplarının üyelerinden kan örnekleri aldı. Daha sonra gruplar bazı tipik ritüelleri gerçekleştirdiler ve Zak ve yardımcıları daha fazla kan aldılar. Zak bir vampir değil. Deneysel bir psikolog bile değil; o aslında bir ekonomist, bu yüzden açıkça güvenebilirsiniz ona . Ekonomist olmak, deneylerinin her zaman paraya indirgenmesi anlamına gelir. Bu öğrencilere ve dansçılara, nihayetinde gerçek para olarak ortalama 56 dolar kazandıran bir dizi güven ve paylaşım oyunu oynamasını sağladı. Sonunda, kendi gruplarına veya rastgele bir hayır kurumuna bağış yapabilirlerdi. İşlerin farklılaştığı yer burasıdır. Evet, bu ritüeli gerçekleştirmek oksitosin sayısını yaklaşık yüzde 10 veya 11 artırdı, ancak öğrenciler takımlarını diğerlerinden daha çok mu tercih etmeye başladılar? Çalışmalarındaki 400 katılımcının tamamında artan oksitosin, paralarını nereye bağışladıklarını tahmin edemedi. Ancak bazı uyarılar var. Bir grup kampüste ne kadar marjinalleşmiş hissederse, arabalarını çember yapmaları ve kendi gruplarını tercih etmeleri daha olasıydı . Oksitosinin etkileri vücutta başka neler olup bittiğine bağlı olarak da değişebilir: Zak'in laboratuvarı stres yaratırsa veya testosteronu yükseltmek için harekete geçerse, katılımcılar aslında dış gruplara karşı daha agresif hale gelebilirdi. 5. Güven Duymamızı Sağlar Ama Salakça Değil. Şimdiye kadar anlattığım araştırma muhtemelen kulağa oldukça iyi geliyor. Bir diktatör veya Don Draper isen havaya oksitosin üfleyerek satabileceğiniz tüm kusurlu ürünleri düşünün. Bununla yüzleşin, hepimiz bazen dünyaya hükmetmek isteriz ve diğer herkesi uysal, uyumlu ve dış gruplara düşmanca tutma arzusunu kesinlikle anlayabiliyorum. Aldous Huxley'in Cesur Yeni Dünya'sında soma ilacı muhtemelen biraz oksitosin içeriyordu. Orwell'in 1984'ündeki iki dakikalık nefret muhtemelen oksitosin pompalamasına da neden oldu. Ancak heyecanlanmaya başlamadan önce, diktatör olmak istiyorsanız, bilmeniz gereken bir parça daha yeni araştırma var: Araştırmalar, oksitosin kaynaklı dürtüleri bilişsel olarak geçersiz kılabileceğimizi ortaya çıkarıyor. Birkaç deney, oksitosinin bizi daha cömert ve güvenilir kılsa da, bizi daha saf yapmadığını öne sürüyor. Birinin bizi aldattığına dair kanıtımız varsa, oksitosinimiz ne kadar yüksek olursa olsun güvenimizi ve kaynaklarımızı geri çekebiliriz. Birinin bizim çıkarlarımıza ters düştüğünü düşünürsek, bir kişi veya grupla ilişkimizi sona erdirebiliriz. Ancak etkiler kişisel çıkarların ötesine geçiyor. Bir grubun parçası olmayı o kadar çok sevebiliriz ki, sırf içinde kalmak için başkalarına zarar vermeye hazır olabiliriz. Ait olma arzusu, etik ve empatik içgüdülerimizi tehlikeye atabilir. İşte o zaman bilinçli zihnin devreye girmesi ve sosyal ilişkinin zevklerini frenlemesi gerekir. Annelerimiz iyi arkadaşlar seçmemiz konusunda haklıydı, Paul Zak şöyle diyor: Erdemli olmak için doğru ortamda olmamız gerekiyor. Bu, oksitosinle ilgili bir sonuç olabilir ve aslında, bizi diğer insanlara bağlayan bir tür bir sinir sistemi: Bir gruba katılma ve uyum sağlama dürtüsü insan primatlarda her zaman çok güçlüdür ve bu yüzden anahtar, doğru grubu seçmede yatmaktadır .


Aynen yemek gibi, okumak da genellikle insanın yaşam tarzına ve alışkanlıklara bağlıdır. Kendi içinde tehlikeler, hastalıklar, bağımlılıklar içeren ama aynı zamanda hazlar, anılar, sevgiler de barındıran ucu bucağı olmayan bir alemdir aslında. Bazı insanlarda beslenme bozuklukları olduğu gibi kimi insanlarda da yanlış okumaktan kaynaklanan okuma bozuklukları olabilir. Okuma obezleri vardır mesela; eminim siz de rastlamışsınızdır onlara hayatınızın bir safhasında... Önlerine gelen her kitabı sonsuz bir iştahla bünyeye indirirler. Bu tür insanlar okuma iştahlarına genellikle gem vuramazlar ve hiçbir şey bulamasalar bile yolda yürürken atıştırmalık olarak el ilanlarını falan okurlar. Dolayısıyla obez okurun dimağı şiştikçe şişer. O kadar ki bir süre sonra tık nefes olurlar, düşünsel seyahatlere çıkamazlar, zihinlerinde uzun uzun yürüyemezler, zorlu meselelerde merdiven çıkamazlar, gerçek hayatın içinde belediye çukurlarından bile sakınamazlar kendilerini. Bir süre sonra da bakıma muhtaç hale gelirler başkaları düşünür onların yerine, taşıyamaz gövde artık bu kadar ağırlığı. Bünyeye kattıklarını sindiremez; enerjiye, harekete çeviremezler. Bir nevi taşıyıcıdır ama kendine bile yararı olamayan bir taşıyıcı gibidir aslında. Okuma anoreksisi vardır bir de. Bunlar kitaba ve okumaya karşı sonsuz gibi görünen direnci olan tiplerdir. O kadar korkarlar ki okumaktan, yanlışlıkla bir tabela okusalar, adeta bünyelerinde alerji yapar bu eylem. Zihinlerine giren bu yabancı maddenin kendilerini değiştirebilme ihtimalinden korkarlar. Kendi sağlıksız zihnine göre kirletici olan tüm bu yükten kurtulmak için ilk fırsatta gidip kusarlar bir yerlere. Bu anoreksiklerin durumu aslında pek zordur ama bir o kadar da oldukları kişiden mutludurlar. Sürekli zihin aynalarında kendilerini kontrol etmek isterler, var olduğunu kabul ettikleri durumdan bir gram sapsalar dünyaları başlarına yıkılır gibi olur. Dimağları asla değişmemelidir onların. En mükemmel hallerinde kalmak gibi zor bir görevleri vardır kendilerince, hiçbir şey bozmamalıdır bu sanal mükemmelliklerini. Biraz organik ürün okuyucularına imrenirim aslında. Araştırmacıdır onlar kendi çaplarında, etiketleri okurlar, içindekilere bakarlar, üreticinin standartlarını araştırırlar. Tam bir rafine ürün tutkunudur onlar. Tarzları, seçki filtreleri vardır. Ürünün organik olduğuna inandıkları sürece her kaynaktan beslenebilirler. Sanayi tipi üretimin bu kadar gözümüze sokulduğu bu dünyada organikçi olmak hem emek ister hem de pek zordur. Kitap vejetaryenleri de vardır; toplumda herkes tarafından varlığı kabul edilir ama kimse tam olarak bilmez vejetaryen okuyucuların tam olarak ne yaptığını veya ne aradıklarını. Gerçek vejetaryen okuyuculara büyük saygı duyarım, bence seçimleri kişisel bir yeşil beslenmesinden ziyade dünyayı değiştirme mesajı ve kararlılığı içerir. Şiddetsiz, sömürüsüz dengeli bir dünya isteğinin kişisel tezahürüdür okuma tercihleri. Okuma tercihlerini kimselere dayatmazlar ama bulundukları her yerde, her konuşmada oturuşları ile davranışları ile okuyuşları ile örnek oluşturmaya çalışırlar, okuyan insanlara. Karnivor okuyucular biraz dalga geçerler onlarla ama çok da cesaret edemezler iyi gelişmiş bir vejetaryen okuyucuya dalaşmaya. Karnivor okuyucu demişken yanlış bir intiba bırakmasın üzerinizde. Onlar da okuyanlar aleminin olmazsa olmaz parçası ve denge unsurudur. Bazıları tek başına yaşar bazıları da sürüler halindedir. Saldırgan tutumları ile bilinse de aslında alanlarını savunan ve sosyal yapıları güçlü okuyuculardır. Dünya siyasetini, felsefeyi, inançları, toplumları ya da mahallelerini savunma içgüdüsüyle doğarlar okuyanlar alemine. Zaman zaman savundukları alanı terk ettikleri, göç ettikleri ya da bam başka bölgelere gittikleri görülse de dünya görüşlerini inşa ettikleri kitaplara ölümüne bağlıdırlar ve savunurlar. Dünya görüşlerini değiştirmeye kalkan işgalci türlere karşı çok acımasız olabilirler ama kendilerinden daha güçlü bir alfa okuyucu karşısında da boyun eğmeyi bilirler. Bütün ömrünü ocak başı ve mangal felsefesine adamış olsa dahi etobur okuyucu gerektiğinde brokoli çorbası içmesini de bilecek kadar özverilidir. Ve tabii ki gurmeler... Siz de rastlamışsınızdır bir yerlerde, sayıları çok azdır ve göz önünde bulunmaktan imtina ederler genellikle ama varlıklarını biliriz onların. Rafine zevkleri vardır gurmelerin, neyi okuduklarını, neden okuduklarını, nasıl okuduklarını bilirler. Dimağlarına layık kitapları bulduklarında yaşadıkları hazzı yüzlerinde görebilirsiniz. En niş kitapları bile bilirler, dünya üzerinde belki adını bile duymadığınız bir coğrafyanın çıkmaz sokaklarında kalmış büyük ustaları bulup çıkarırlar. O kitabın nasıl vücuda geldiğinin hikayesini, tarihini, coğrafyasını en dibine kadar bilirler, moleküllerine kadar ayırabilirler zihinlerinde eşsiz bir kitabı ama yine de gerçek bir haz duyarlar okurken. Özel bir konuda okumak istiyorsanız hangi aperitifle başlayacağınızı, ara sıcaklardan neyi seçmeniz gerektiğini, ana yemeğe geçiş sürecinde damağınızı nasıl hazırlayacağınızı hatta hazzı biraz daha arttırmak için yanında ne içmeniz gerektiğini bile bilirler onlar. En son bir de tatlı tavsiye ederler ki okuma masasından kalkarken dünyanızın renkleri bile değişir. Gurmeler önemlidir ama dikkat etmek lazım sonradan gurmelere de. Bir de okuyanlar aleminin olmazsa olmazı, kadri kıymeti bilinmeyeni bir gurup vardır ki aslında tüm okuyanlar aleminin bel kemiğidir onlar. İsim olarak çok iyi duygular oluşturmasa da onlarsız bir dünya düşünülemez. Onlar çürükçüllerdir. Ölü kitapları bulmakta, sindirmekte ve yeniden çevrime sokmakta sonsuz maharetleri vardır çürükçüllerin. Zamanın bir yerinde muhteşem bir hayat sürmüş fakat değişen şartlara ayak uyduramadığı için ölüp gitmiş, nesli tükenmiş kitapları bulup çıkartır bu okuyucu tipi. Akıp giden zamanın karanlık koridorlarında ölüme terkedilmiş bu bilgi hazinelerini tekrar bulup en ince detaylarına kadar sindirirler ölü kitapları. O zamanın ruhunu, anlayışını, felsefesini yeniden yorumlayabilir bu tür okuyucular. Kadim bilginin kırıntılarını öyle bir hale getirirler ki kitap yeniden nefes alır, yaşamaya başlar. Yeni nesil kitaplara hiçbir şey veremese bile nefaseti, nezaketi, kelimenin gücünü verir.


Çoğumuz okuryazarlık kavramını kelimeleri okuma becerisi ile ilişkilendiririz, ancak bu tanım okuryazarlığın gerçekte ne olduğunun sadece yüzeysel bir temelini oluşturur. Okuryazarlığı sadece yazılı metinleri okumak olarak düşünmenin yarattığı sorun, tıpkı pek çok öğrencinin Ben matematikten anlamam demesi gibi, pek çoğunun da Ben okur değilim diyerek konuyla ilgili hiçbir şey okumamayı tercih etmesidir. Bu da kendilerine sunulan pek çok bilgiyi gözden kaçırdıkları ve şüpheli haber ve bilgi kaynaklarına karşı savunmasız kalabilecekleri anlamına geliyor. Okuryazarlığın diğer tüm öğrenme becerilerinin temelini oluşturduğunu anlamamız gerekiyor. Okuryazarlığı doğru anladığımızda ve bunu bir öğrenme hedefi olarak önceliklendirdiğimizde, öğrencilere hayatta başarılı olmak için ihtiyaç duydukları hayati becerileri de kazandırmış oluyoruz. - Okuryazarlık becerileri, bir metnin ne söylediğini anlama ve bu bilgileri kullanarak yeni metinler oluşturma becerisini kapsar. Okul kayıtlarında bu beceriler 'anlama' ve 'yaratma' olarak adlandırılır. Bir öğrencinin kavrayışını test etmenin en iyi yolu, konuyla ilgili bilgileri seçmesine ve kendi kelimeleriyle açıklamasına olanak tanıyan poster veya kompozisyon gibi özgün bir çalışma üretmesine imkan sağlamaktır. Ders kitaplarındaki kavrama soruları sıkıcı olsalar da, öğrencilerin bir metnin temel ayrıntılarını anlamalarına yardımcı olmaya ve daha geniş bir anlam çıkarmalarına katkı sağlayabilir. Öğrencilerin önceki öğrenmelerini bu yeni bilgiyle ilişkilendirerek metne katkıda bulunmalarına teşvik ettiği için büyük bir öneme sahip olduğunu söyleyebiliriz. - 'Metinler' dediğimizde sadece kitapları, kısa öyküleri veya şiirleri kastetmiyoruz. İngilizce, Tarih, Coğrafya, Din Bilgisi ve diğer pek çok derste öğrencilerin filmler, fotoğraflar, posterler ve reklamlar gibi görsel metinlerden; şarkılar ve konuşmalar gibi işitsel metinlerden bilgi toplamaları gerekir. Ayrıca yol işaretleri, trafik ışıkları veya hastane ve eczanelerin dışındaki artı işareti gibi evrensel sembollerin de dili vardır. Bu semboller dünyanın her yerinde karşımıza çıkabilir ve dili aşarak hayati bir iletişim aracı haline gelirler. İşte bu sebeple okuryazarlık yazılı, sözlü, görsel işaret ve sembollerin ne anlama geldiğini kavramak ve aynı zamanda bu işaret sistemlerini kullanarak anlam yaratabilmekle ilgilidir. - Okulda öğrenilen dil bilgisinin büyük bir kısmı yazılı metinleri anlamak ve oluşturmak olsa da yazım, dil bilgisi, noktalama işaretleri, kelime bilgisi ve söz dizimi çalışmak gerçekten eğlenceli olabilir. Bu noktada çalışma kitaplarının önemli bir yeri vardır ancak matematik öğretmenleri gibi çoğu dil bilgisi öğretmeni de yazılı alıştırmaları oyunlarla, grup çalışmalarıyla ve tüm öğrenme stillerine uygun yaratıcı etkinliklerle birleştirerek daha zevkli hale getirebilir. - Öğrencinin öğrenme stili dilsel olmasa bile, bu iyi okuryazarlık becerileri geliştiremeyeceği anlamına gelmez. Öğretmenler bir sınıfın ihtiyaçlarını karşılamak için genellikle geniş bir yaklaşım sunarlar. Bunula birlikte dersler ve ele alınan konular spesifik olarak öğrencilerin öğrenme stiline göre uyarlanabilir. - Bir matematik problemini anlamak için onu gerçek hayat bağlamına oturtabilmemiz gerekir. Birçok öğrenci matematiksel denklemi anlayamadıkları için değil, kelimelerin denkleme nasıl dönüştüğünü anlamakta zorlandıkları için matematiksel kelime problemleriyle mücadele eder. Sayıların nasıl işlediğini anlamak için, kelimelerin ve sayıların birlikte çalıştığını anlamamız gerekir. İyi okuryazarlık becerileri, matematiğin hayatımızın her alanında olduğunu fark etmemizi ve bu hesaplamaları daha iyi kavramamızı sağlar. - Eleştirel düşünme, bir bilgi kaynağını değerlendirme ve sağladığı bilgileri değerlendirme becerisidir. Haberlerin internet ve sosyal medya üzerinden hızla yayıldığı 21. yüzyılda bu beceriyi kazanmak önemlidir. Sorumlu bir vatandaş olmak, seçimlerde bilinçli oy kullanmak, bizi bir şey satın almaya veya bir şey yapmaya ikna etmek için kullanılan bilimsel argümanlar hakkında sağlam yargılarda bulunmak için öğrencilere eleştirel düşünmeyi öğretmemiz gerekir. - Şu anki işinize başladığınız zamanı düşünün. Bir özgeçmiş ve belki de bir niyet mektubu yazmak zorundaydınız. Bir sözleşme ve bazı prosedürleri okumak ve bunları okuyup anladığınıza dair imza atmanız gerekliydi. İlk haftanızda sokak tabelalarını kullanarak işe gittiniz, binada yolunuzu buldunuz, yeni prosedürler ve iş arkadaşlarınızın isimleri hakkında notlar aldınız ve ilk e-postalarınızı yanıtladınız. Tüm işyerleri, işlerini sürdürebilmek için temel düzeyde okuryazarlık becerisi kazanmış çalışanlara ihtiyaç duyar. Ancak, SBS Original belgeseli Lost For Words'e göre, Avustralyalı yetişkinlerin %43'ü günlük yaşam için ihtiyaç duydukları temel okuryazarlık becerilerine sahip değil. Bunu bir düşünelim. Bırakın bir işyerindeki tüm kelimeleri ve işaretleri yazmayı, okumayı, imzalamayı ve anlamayı; Avustralyalı yetişkinlerin yaklaşık %50'si gıda etiketlerini okuyamıyor, bir alışveriş listesi yazamıyor ya da yardım istemeden bir form dolduramıyor. Hayatın her alanında bir işi yapabilmek ve sürdürebilmek için temel düzeyde okuryazarlık becerisi kazanmamız ciddi bir öneme sahiptir. Okuryazarlık güçlendiricidir çünkü çocukların büyüyüp bağımsız olmalarına ve dünyada kendi yollarını çizmelerine büyük katkı sağlar.


Yazı-tura attığınızı düşünün. Hilesiz bir paranız var. Yani yazı gelmesi olasılığı yüzde 50 ve tura gelme olasılığı da yüzde 50. Ama tek bir kere attığınızda ya yazı ya da tura gelecektir. Ya iki kez atarsanız? Olasılık teorisini falan, karmaşık hesapları boş verin. Sadece düşünün. Ya da elinize bir kağıt kalem alıp yazabilirsiniz. İkisi de tura gelebilir, ilki yazı ikincisi tura gelebilir, ikisi de yazı gelebilir. Yani dört dağılım vardır ve bunların ikisinde gerçekten de yarısı tura yarısı yazıdır. Tamamının yazı olduğu durumsa dörtte birdir. Olasılık üssel olarak azalır. Yani yavaş yavaş, sabit bir hızla değil, giderek hızlanarak azalır. Bir parayı iki kez attığınızda ikisinin de tura gelme olasılığı yüzde 25'ken, on kere attığınızda onunun da tura gelme olasılığı yuvarlarsak yüzde sıfırdır. Ya da biraz daha hassasiyetle yuvarlarsak binde 1'dir. Sadece para atmak gibi basit bir belirsizliği on kere uyguladığınızda bile tekil bir çıktının olasılığı binde birin altına düşer. Herhangi bir tekil çıktının oluşma olasılığı da binde birin altındadır. Yani mesela hepsinin tura gelmesi değil de sondan bir öncekinin tura ve diğerlerinin yazı gelmesi gibi rastgele başka bir hedefi düşünelim, onun olasılığı da ve her bir tekil çıktının olasılığı da binde birin altındadır. Bunu bireysel hayatımıza uygulayacak olursak yapılabilecek çok esaslı çıkarımlar var. Statüko yüksek bir belirsizlikler zinciri içerisinde oluşmuş geçici bir denge durumudur. Aynen korunması mümkün değildir. Çünkü bu kadar fazla olasılığın olduğu bir ortamda o tekil olasılığın tekrar tekrar oluşması yok hükmünde bir olasılıktır sadece. Yani statükonun kendiliğinden aynı kalması, çok sayıda belirsizlik etkeninin olduğu bir ortamda zamanın kendiliğinden geriye akması gibi pratik olarak olanaksız bir şeydir. Statükoyu görece aynı tutmak için bile çok yüksek miktarda ve başka türlü çok daha verimli kullanılabilecek enerji harcamak gerekir. Yine de nihai olarak mükemmel bir koruma sağlamanız mümkün olmaz. Yukarıdaki örneklerde açıkladığımız gibi bu da mümkün değildir. Sabit bir durumu ya da gelecek için sabit bir şekilde hayal ettiğimiz bir durumu ille de gerçekleştirmek, herhangi bir insanı ya da insanlığın bütününü bile aşan bir çabadır. 0,00000000000000000000000000000007; yani virgülden sonra 31 tane sıfır ve 7. Hiçkimse, Statükoyu Ya Da Sabit Bir Gelecek Hedefini Gerçekleştirme Gücüne Sahip Değildir. Bunun İçin Çok Fazla Belirsizlik Vardır Ve Tekil Çıktıların Olasılıkları Sıfıra Çok Yakındır. Tabii ki hedefleriniz olabilir, tabii ki korumak istediğiniz şeyler olabilir. Ancak katı durarak, esnemeyerek bunları yapamazsınız. Yaşam bir danstır. Mevcudu korumayı bırakıp beliren olasılıklar içinde sizin için güzel olanlara odaklanırsanız, sizin için güzel olasılıkları fark etmeye ve istediğiniz yöne gitmek için dünyayla etkileşime odaklanırsanız, belirsizliğin size sunduğu sonsuz olasılığın keyfini sürersiniz. Tabii bir yere kadar. O belirsizlikler bir bahane bulup ölüm olarak eninde sonunda karşımıza çıkacaktır. O zamana kadar güzel dans ettiysek ne mutlu bize.


Ölmekten korkmayan var mı? Sanırım bu soruya ben varım diyebilecek çok az kişi var. İnsanların kimi ölüm sonrası belirsizlikten, kimi cezalandırılmaktan, kimi yok olmaktan, kimi de ölüm anında çekeceği acıdan korkuyor. Fakat ben bu yazımda size ölümden korkmayan insanlardan bahsetmek istiyorum. Bunlar öyle insanlar ki ölümü, yüksek farkındalığa eriştirecek çok özel bir deneyim olarak görüyorlar. Bahsedeceğim kişiler ölmeden önce ölenler ama bunlar ermiş falan değil, direkten dönenler. - Karanlık bir tünelden geçiş ve tünelin sonunda bulunan bir ışık - Ölmüş olan yakınlar ya da iyi huylu varlıklar tarafından karşılanma - Benlik algısının çözülmesi ve kendini bir bütüne dahil hissetme - Koşulsuz bir sevgi, selamet ve hoşnutluk hissi - Öldüğünün farkında olma Ne var ki ölüme yakın deneyim yaşayanların tamamı güzel tecrübelerle dönmüyor. Verilere göre ölümü yaşayanların %10'u cehennemvari bir deneyim yaşadıklarını belirtirken, geri kalan kısım ölüm deneyiminin son derece huzur verici ve aydınlatıcı olduğunu belirtiyor. Öyle ki bu insanlar için ikinci hayatları öncekine göre çok daha anlamlı, mutlu ve huzurlu oluyor. Bu nedenle yaşananları beynin oyunu olarak gören araştırmacılar bile ölüme yakın deneyimin dönüştürücü etkisine kayıtsız kalamıyor. Kişi öldüğünde kalp atışı ve solunum durduğu için beyne kan ve oksijen gitmiyor ve beyin birtakım kimyasallar salgılamaya başlıyor. Benzer bir durum yüksek irtifada g kuvvetine maruz kalan savaş pilotlarının beyinleri oksijensiz kaldığında da gerçekleşiyor. Pilotların bu anlarla ilgili beyanlarıyla ölüme yakın deneyim yaşayanların beyanları büyük ölçüde örtüşüyor fakat pilotlar yaşadıkları zihinsel durumu hayata bakışlarını değiştirecek bir şey olarak görmüyorlar. Söz konusu fark pilotların g etkisinin sonuçlarına dair ön bilgilerinin olmasından kaynaklanıyor olabilir. Bilim dünyası ölüme yakın deneyimler konusunda ikiye ayrılmış durumda. Kimi bilim insanları söz konusu deneyim esnasında yaşananları beyindeki değişikliklerle ya da psikolojik faktörlerle açıklarken, kimi bilim insanları ölüme yakın deneyimleri insanın bedenden ibaret olmayan ruhsal bir varlık olduğuna delil olarak görüyor. Hatta önceden ateist olup ölüme yakın deneyim yaşadıktan sonra Budizm'e ve Şamanizm'e yönelen insanlar mevcut . Ölüme yakın deneyim yaşayanlar semavi dinlere inanmak yerine mistik öğretilere yaklaşıyorlar çünkü söz konusu tecrübe ahiret inançlarından ziyade mistik birlik ve ruh göçü inançlarını destekliyor. Her ne kadar kişiler ölüme yakın deneyim esnasında mevcut inançlarına uygun vizyonlar görseler de sonuç itibariyle yargılanmadıklarını ve neye inandıklarının önemli olmadığını tecrübe ederek sonsuz bir sevgi ve birlik duygusu hissediyorlar. Böylece belli bir dine inanmaktan ziyade mistik öğretilere inanmayı tercih ediyorlar. Psikedelik Uyuşturucular ile Ölmeden Önce Ölmek! Şamanik ritüellerde kullanılan ayahuasca isimli bitkisel bir uyuşturucunun benliğin yitimi, birlik duygusu, ruhsal varlıklarla karşılaşma gibi tecrübeler yaratması, söz konusu bitkide bulunan DMT isimli maddenin ölüm esnasında da salınıyor olabileceği iddialarına neden oluyor. Mistik yönelimi olanlar tarafından üçüncü göz olarak nitelenen epifiz bezinden salgılanan DMT, yine aynı çevreler tarafından ruh molekülü olarak anılıyor fakat DMT'nin fonksiyonu net bir biçimde bilinmiyor. Yalnızca DMT değil sihirli mantar ve LSD gibi psikedelik maddelerin de benlik duygusunu ortadan kaldırarak birlik duygusu uyandırdığı yönünde iddialar var. Velhasıl psikedelik uyuşturucuların etkilerinin ölüme yakın deneyimlere benzemesi oldukça dikkat çekici. Benimde ilgimi çeken bir konu bu konuyla ilgilenenlerin bir nöroloji uzmanının beyin menenjit i geçirip 7 gün komada kalma ve döndüğünde ki deneyimlerini ve düşüncelerini dinlemelerini tavsiye ederim. Çünkü bu bilim insanida bu deneyimi yaşamadan önce ölüme yakın deneyimlerin beyinde salgılanan hormonların yanilsamasi olduğuna inanan biri iken kendi durumunu bilimsel olarak araştırdığımda kendi deneyiminin bu durumla aciklanamayacani farkeder. Ceren hanım bende ölümden korkmuyorum ve bu deneyimi bir gün yaşayacağımı bilmek beni heyecanlandırıyor. 🙂 Teşekkür ederim, saygılar.


Türk Dil Kurumu, ön yargı kelimesini, bir kimse veya bir şeyle ilgili olarak belirli şart, olay ve görüntülere dayanarak önceden edinilmiş olumlu veya olumsuz yargı, peşin yargı, peşin hüküm, peşin fikir olarak tanımlar. Einstein ise atomu parçalamaktan daha zor bir kavram olan ön yargının, çelik gibi sert kabuklu yüzeyini hatırlatır bize. Ön yargı bir taraf tutma biçimdir. Bir grubun, bir ideolojinin, bir inancın, öğrenilmiş bir bilginin değişebilirliğini göz ardı ederek, körü körüne o bire sarılmaktır. Kendisinden başka olana, başka olma şansı vermeden saldırmaktır. Düşünürler, antropologlar, psikologlar, nörobilimciler ve daha nice araştırmacılar ön yargının güvenli kollarına teslim olmaktan kaçamazken, yine de ön yargıyı araştırmaya devam etmişlerdir. Yıllar içinde yapılan çeşitli araştırmalar, düşük bilişsel düzeye sahip bireylerin ön yargılı olmaya daha meyilli olacağını öne sürmüştür. Zeka yeteneği düşük olan kişilerin öğrenme ve tecrübe yoluyla edinilen bilgilerin harmanlanmada, diğer bireylere kıyasla daha zayıf performans gösterdikleri bilinmektedir. Algı yoluyla bilgiyi işleme kapasitesi düşer; buna bağlı olarak düşük bilişsel düzeydeki bireylerin peşin hükümlü, olumsuz yargılara kapılmaları normaldir. Aynı sorunu neticesinde yapılan bir çalışma(1), düşük bilişsel düzeye sahip bireylerin ön yargılı olduğu kadar yüksek bilişsel becerilere sahip bireylerin de aynı düzeyde ön yargılı olduğunu ortaya koyuyor. Ancak bu iki grup arasındaki ortaklığa aykırı tek bir fark göze çarpıyor: ön yargılı olunan kişiler. Yapılan testlerin sonucunda nispeten düşük hem de yüksek bilişsel yeteneklerin benzer düzeylerde gruplar arası ön yargı gösterdiğini, ancak bu önyargıların farklı gruplara yönelik olduğunu gözlenmiş. 5914 katılımcı ile gerçekleştirilen bu araştırmada ön yargının hedefleri kimler, kimler gruplar arası ön yargı gösteriyor soruları sorulmuş. Nispeten düşük bilişsel düzeye sahip bireylerin geleneksel olmayan ve özgürlükçü gruplara karşı daha yoğun ön yargı beslediği tespit edilmiş. Ayrıca bu grupların netleştirilmiş kurallar ve sınırlarla belirlenmiş gruplar olmadığını, cinsiyet, ırk, cinsel yönelim, inanç ve ekonomik düzey gibi kendi zihinlerinden gruplara ayırdıkları görülmüş. Bilişsel becerileri daha yüksek olan grup ise bu tavrın tam tersi olarak, daha tutucu algıladıkları, aşırı geleneksel olduğunu düşündüğü gruplara ve orduya karşı daha ön yargılı davranmış. Anlayacağımız, her iki grup da hem diğer gruba karşı net ve sert sınırlar çizerek hem kendilerini koruduklarına inanmışlar hem de ön yargılarını pekiştirmişler. Yani, aslında ön yargının bilişsel bir düzeyle ilgisi yok. Ön yargı, insanın kendisi dışında olanı bilmeyi reddetmesiyle alakalı. İnsanlar kendinden olmayana karşı ön yargılıdır. Kendi inançları çevresinde yaşadıkları dünyanın doğruluğuna inanırlar. Kendi düşüncelerine aykırı olanın doğru olamayacağını düşündüklerinden, geriye kalanı yanlış algılarlar. Çok geçmişlere gitmeden bakacağımız yakın dünya tarihindeki hezimetler ön yargılarımızın zaferleriyle dolu. Çok uzak değil, sadece son yüzyıllık tarihimizde kendimizden olmayanı ayrımcılığa maruz bırakmış, ötekileştirmiş ve katletmişiz. Ön yargıların beslediği kin, ön yargıların başlattığı savaşlar, ön yargıların yavaşlattığı bilim, ön yargılara karşı verilen adalet mücadeleleri... İnsanın doğada hayatta kalması birlik duygusuna bağlıyken, kendi hayat damarlarımıza hasar vermekten hiç geri durmamışız. Bu çalışmanın bize hatırlatması gereken en değerli bilgi; ön yargının, kim olduğumuz veya kim olmadığımız fark etmeksizin; yüksek bilişsel kapasite ya da düşük zeka düzeyi gibi sınıflandırmadan uzak, hepimizi aynı kılan bir kavram olduğunu ve bizlerin kendimizden olmayana karşı peşin hükümlerimizi yıkmamızın vakti geldiğidir. Aşina olmadığımız grupların içine girmek, farklı düzeyden insanlarla etkileşimde bulunmak, hiç dinlemediğimiz müzik türlerini dinlemek, okumadığımız yazarların hikayelerine girmek, henüz tanımadığımız diğerlerine karşı ön yargıları azaltmanın ilk adımı olacaktır. Diğerleri ile mesafeleri azaltmak ön yargılarımızın sınırlarını aşmamıza yardımcı olurken, ön yargısız adımlar da kendi sınırlarımızı aşmamızı sağlayacaktır.


2017 yılında New York'ta bir üniversiteye misafir araştırmacı olarak gittiğimde doldurmam gereken formlardan birinde nereli olduğumla ile ilgili bilgi isteniyordu. Ben İstanbulluyum ve Anadolu yakasında oturuyorum, dolayısıyla Asyalı seçeneğini işaretledim. Fakat sonradan öğrendim ki Asyalıdan kasıt çekik gözlü arkadaşlarmış ve Türkiye Orta Doğu 'daymış ve ben Orta Doğuluymuşum! Bugünün Orta Doğusu yarının politik gücüne göre Orta Batı olabilir. Bugün kullandığımız politik jargonu oluşturanlar Avrupa kıtasındaki güçlü yapılardı. Tarih boyunca politik güç merkezleri sürekli olarak değişti ve şimdilerde gücün Çin'e kayıyor olduğu yönünde görüşler var. Bu da demek oluyor ki günümüzde Orta Doğu'da görülen Türkiye toprakları geleceğin politik jargonunda Orta Batı olarak tanımlanabilir ve biz bugün Orta Doğu dediğimiz yere ki bizim için orası güneydoğu- Orta Batı diyebiliriz. Güçlü olanın kendini merkeze koyduğu ve diğerlerini sınıflandırdığı bir dünyada yaşıyoruz. Eğer gerçekten de politik güç Çin'e kayarsa, Çin'e gittiğimde beni Orta Batılı olarak sınıflandırabilirler. Peki, aslında ben nereliyim? Bana sorarsanız Avrasyalıyım, Asya ile Avrupa'nın birleştiği noktadayım. Ama Çinliler bana sormaz, tıpkı Amerikalıların sormadığı gibi. Çünkü güçlü olan sizi sınıflandırır ve bunu da kendini merkeze koyarak yapar. Bir önceki yazımda değindiğim sosyomerkezciliğin bir yansıması olarak pek çok medeniyet, kendinden olmayanları barbar olarak görmüştür. Hatta Yunanca kökenli barbar kelimesi asıl itibariyle Yunanca konuşamayan ve Yunan geleneklerine uymayan topluluklara verilen isimdi. Başka bir deyişle barbar, Yunan'ın ötekisi demekti. Antik Romalılar da Romalı olmayanlar için aynı kelimeyi kullandılar. Benzer şekilde Arapların İranlıları nitelemek için kullandığı acem kelimesi de, dil bilmeyen anlamına gelir. Tüm bu ifadeler açıkça kendi grubunu iyi, kendinden olmayanı ise kötü gören bir yaklaşımın yansımaları. Her ne kadar ötekinden korkmak ilksel-yaşamsal bir refleks olsa da, öteki ile temas kurmak insan türünün kendine has üretimlerini destekliyor. Bizden olmayanları potansiyel bir tehdit olarak görmek aslında çok yaşamsal bir refleks. Tanıdığınız kişileri zaten bilirsiniz, fakat yabancı yenidir ve ürkütür. Ne var ki tarih boyunca medeniyet anlamında en büyük gelişmeler kozmopolit yapılardan ortaya çıkmıştır. Doğu ve Batı Roma İmparatorlukları, Osmanlı Devleti ve Endülüs Devleti yüzyıllar boyunca farklı din ve ırklardan insanların bir arada yaşadıkları yapılardı ve bilim, sanat ve felsefe gibi insan başarılarının en yoğun olarak görüldüğü yerlerdendi. Günümüzde de Londra, Roma ve New York gibi kozmopolit şehirlerin bilim ve sanat alanlarında öncü olduklarını görüyoruz. Demek ki her ne kadar ötekinden korkmak ilksel-yaşamsal bir refleks olsa da, öteki ile temas kurmak insan türünün kendine has üretimlerini destekliyor. Şehirli insanlar kendilerine benzemeyen, hatta kendinin ötekisi olarak gördüğü kişilerle temas etmek durumunda kalıyor. Söz konusu temas kişilerin birbirini tanımasını ve aslında çok da farklı olmadıklarını anlamalarını sağlıyor. Söylediklerim size romantik mi geldi? Aslında derdim romantizm değil, tek derdim insanın sağ kalımına hizmet eden ve hiçbirimize kalmayacak olan bu dünyada daha iyi yaşamamızı sağlayan yolları arayıp bulmak. Başlığı görünce refleks olarak orta doğu, ortanın doğusu cevabı geldi aklıma. Sonra yazıyı okudum, bir noktada benzeşim var gibi hocam. Neye göre? Kime göre sorularının yanıtlarının nokta atışı cevaplanmış bir yazı olmuş. Biz çok iyi biliyoruz ki insanligin gelişimi birbiriyle iletişim kurmasiyla doğru orantılı ne kadar çok kişi ile uyumlu iletişim kurulursa o kadar insanlar gelişir bireylerin gelişimi toplumların gelişimini doğurur. Birbirimizi tanıyalım sevelim sevilelim romantik değil insanlık için bir realitedir bence . Herkezin bu konu üstüne düşünmesini tavsiye ederim. Eline aklına sağlık .


Otizm Spektrum Bozukluğu ve koku ise günümüzde çokça çalışılmayan bir konu. Tüm belirtilerde olduğu gibi otizmli bireyler koku uyaranlarına verdikleri cevaplarda da farklılaşıyor. Koku uyaranı, bazı çocuklarda herhangi bir etki yaratmayan bir uyaran iken, diğer çocuklarda ilgi uyandıran ve bazen de hassasiyete yol açan bir uyaran olduğu görülüyor. Otizm Spektrum Bozukluğu ve koku üzerine araştırmalar yapan, Kaliforniya Irvine Üniversitesi Nörobiyoloji ve Davranış Bilimlerinden Profesör Michael Leon ve Cynthia Woo; koku uyaranlarının geleneksel terapilerle karşılaştırıldığında Otizm Spektrum Bozukluğunun bazı semptomları üzerinde önemli etkiler sağladığını gördüler. Kaliforniya Irvine Üniversitesi'nin Otizm Araştırma ve Tedavi Merkezinde yürüttükleri 6 aylık araştırmada, belirli kokuların 3-12 yaş otizmli erkek çocuklarda semptomları azaltmada etkili olduğunu keşfettiler. Yaptıkları çalışma, koku terapisinin özellikle erken çocukluk dönemi sonrasında etkili olduğunu gösteriyor. Araştırmada davranışçı özel eğitim, dil konuşma terapisi, ergoterapi ve sosyal terapiyi içeren standart otizm eğitimi alan çocuklar ile bunlara ek olarak duyu ve motor terapi alan çocukların ilerlemeleri karşılaştırıldı. Ek duyu ve motor terapi seanslarında, duyusal ve motor zenginleştirme egzersizleri, kokulu esans yağları, dokulu materyaller, oyuncaklar ve klasik müzik CD'si gibi çeşitli uyaranları içeren 34 farklı egzersiz uygulandı. Çocuklar 15-30 dakikalık ek terapi seanslarını, bir oturumda en az 4 egzersiz uygulayacak şekilde, günde 2 kez tekrarladı. Çocuklar gün içerisinde farklı zamanlarda en az 4 farklı kokuya maruz bırakıldı. Koku uyaranı olarak elma, ebegümeci, lavanta, limon, portakal ve vanilya gibi kokular pamuğa dökülerek ve koklayabilmesi için bir bardak içerisinde çocuğa sunularak kullanıldı. Çocuklara bu kokuları en az 1 dakika koklamaları için zaman tanındı. Ayrıca aileler, çocukları yatmadan önce yastıklarının içerisine her gün farklı bir koku sürülmüş pamuk parçası yerleştirdi. Aileler bunların yanı sıra gün içerisinde kokulu esans yağlar ile çocuklarına masaj yaptılar ve farklı kokular ile duş aldırdılar. Kokuların yanı sıra çocuklar diğer duyu uyaranlarına da maruz bırakıldı. Bunun için ise iki el veya ayağın farklı ısılardaki suda tutulması, gözleri bağlı iken farklı dokular üzerinde yürütmek ve aynadaki yansımasını kullanarak kumbaraya bozuk para atmak gibi egzersizler de uygulandı. 6 ayın sonunda sadece özel eğitim alan gruptaki çocukların %7'sinde otizm belirtileri yönünden ilerleme görülürken, ek olarak duyu ve motor terapi alan çocukların %49'unda otizm belirtileri yönünden ilerleme gözlendi. Çalışmada ylang ylang, elma, ebegümeci, lavanta, limon, portakal, mandalina, nane, bergamot, papatya, sandal ağacı, sedir ağacı, buhur, güveotu ve vanilya gibi kokulu esans yağlar kullanıldı. Woo, C. C., Donnelly, J. H., Steinberg-Epstein, R., & Leon, M. (2015). Environmental Enrichment as a Therapy for Autism: A Clinical Trial Replication and Extension. Behavioral Neuroscience, 129(4), 412 422. Enrichment Therapy Effective among Children with Autism, UCI Study Finds.UCI News. N.p., 21 May 2013. Lepisto, Christine. How Does Our Sense of Smell Play a Role in Autism?TreeHugger. Treehugger, 28 Nov. 2017.


Davranış problemleri 3 ana başlıkla incelenebilir. Kendine veya çevresine zarar veren davranışlara; çığlık atma, obje atma, kendine vurma, başkalarına vurma, ısırma gibi davranışlar örnek verilebilir. Tekrarlayıcı davranışlara; belirli bir yere dokunma, sallanma, belirli sesler çıkarma, belirli bir ezgiyi mırıldanma ve bir şeyi açıp kapama gibi yineleyici hareketler örnek gösterilebilir. Öfke nöbetleri ise; uyaran eksikliği, fazlalığı veya duygu durumunu dengeleyememe ile, yer ve zaman ayırmaksızın ortaya çıkabilir. Bu yazımızda bahsi geçen oto-mutilasyon, yani kendisine ve çevresine zarar verme eğilimine yol açan davranış problemlerini önlemenin birincil yolu, her hareketimizle çocuğa örnek olduğumuzu unutmayarak, bağırma ya da vurma gibi öğrenmesini istemediğimiz bir davranışı yapmamaktır. Nörogelişimsel bir bozukluk olan otizmde uyaranlar beyinde farklı etkilere neden olduğundan, çocuk uyaranlara aşırı hassas ya da duyarsız olabilir. Bu uyaran eksikliği ya da fazlalığı durumunu regüle etmek isteyen çocuk, davranış problemlerini kendiliğinden de keşfedebilir. Duygu durumunu düzene sokmak için kendisi sallanma, vurma, ısırma, elinde bir obje tutma gibi çözümler üretmiş olabilir. Bu problem davranışlarının çözümü için ilk basamak, eğitimci ve ailenin çok iyi birer gözlemci konumunda olup davranışı analiz etmesi, bu davranışların ne olmadan önce, ne olduktan sonra ya da ne olurken ortaya çıktığını keşfetmesidir: boş kaldığında mı, etkinlik aralarında mı, istemediği bir şeyi yapmadan önce veya sonra mı, belirli çevresel uyaranlara karşı mı. İkinci basamakta ise; çevre, çocuğun ihtiyaçlarına göre düzenlenmeli ve davranışı tetikleyen uyaranlar kaldırılmalıdır. Bu süreçte davranış probleminin silikleşmesi için çocuğun meşguliyeti arttırılmalı, gösterdiği davranış problemine göre elini meşgul etmek için top atmak gibi çözümler üretilerek davranış hem meşguliyet ile hem de fiziksel yardım ile engellenmelidir. Burada en önemli mesele ise problemin tek bir çözüm formülünün olmayışı ve çözümün çocuğa özel üretilmesidir. Ayrıca bu basamak uzun ve sabır isteyen bir süreçtir. Üçüncü basamak ise, meşguliyet ve yardım ile davranışın silikleşmesi sonrası çocuğun tetikleyene karşı hassasiyetinin ortadan kaldırılmasıdır. Genellikle atlanan bu basamak, eski davranışın dönmesine ya da yeni davranış problemlerinin ortaya çıkmasına yol açar. Çünkü çevresel faktörler her zaman kontrolümüz altında değildir ve ve çocuk benzer tetikleyicilerle her zaman tekrar karşılaşabilir. Bu basamakta, çocuğun problem davranışını tetikleyen ön uyaran öncelikle az miktarlarda, çocuğun davranışları kontrol edilerek sunulmalıdır. Uyarana alışma süreci tamamlandıkça dozu arttırılarak bu uyarana karşı hassasiyeti ortadan kaldırılmalıdır. Vurma, ısırma gibi davranış problemlerinde uygulanan bazı yöntemler, davranışın verdiği zararı azaltmakta fakat ortadan kaldırmamaktadır. Çünkü davranışın verdiği hasarı azaltarak, davranışın yapılmasını kolaylaştırmaktan başka bir şey elde edilemez, davranış silikleşemez. Bu çözümler daha kolay ve kısa sürede hayata geçirilebilir olmakla birlikte, davranışta bir değişikliğe yol açmaz. Problem davranışlarını tamamen ortadan kaldırma süreci uzun ve zorludur. Eğitimci ve aileler sabırlı, gözlemci ve hep tetikte olmalıdır. Her çocuğun karakteri ve ihtiyaçları kendine özgüdür. Problem davranışın ortadan kalkması sürecinde, çocuğun farklılıkları göz önünde bulundurulmalı, aile ve eğitimci senkronize bir şekilde çalışmalı ve aile ihtiyaç duyarsa çocuğun eğitimcisi tarafından yönlendirilen bir gölge abla ile gündüz ya da yatılı çalışılmalı, gerek duyulduğunda ise pskiyatri ve nörokimyasal takipler gibi medikal destekler almaktan da kaçınılmamalıdır.


Otizmli çocuğumuz konuşuyor, kendini ifade edebiliyor olabilir. Okula başlayacak ve oryantasyon sürecini geçecektir. Ama akran etkileşiminde, grup oyunlarında, teneffüslerde, ders takibinde ve sınıf kuralları konusunda sıkıntılar yaşayacaktır. Bunun sebebi, normal gelişim gösteren akranları günlük yaşantılarını oyunlara aktarmada problem yaşamazken, otizmli çocukların genellemede problem yaşamalarıdır. Normal gelişim gösteren çocuklar farklı deneyimlerini ve yaratıcılıklarını kullanarak oyundan oyuna geçerken otizmli çocukların sosyal yaşam kuralları ve günlük yaşam rutinleri ve bunları oyuna dökme konularında bir sıkıntı yaşadıkları her gün yaşadığımız bir gerçek. Bu gibi durumlarla baş etmek için farklı yöntemler denemekten kaçınmıyoruz. Dünyada bu problemleri çözmek için kullanılan yöntemlerden biri de Dramatizasyon ile Oyun Öğretimi. Dramatizasyon ile Oyun Öğretimi, hem çocukların günlük hayat içerisinde karşılaşabilecekleri olay ve durumları oyun içerisinde tecrübe ederek, hayata hazır oluşlarını arttırmaya yarayan hem de günlük yaşamda karşılaştıkları olay ve durumları oyuna aktarmalarını sağlayan bir öğretim yöntemidir. Öğretilmek istenen süreçler rol alma, jest ve mimik kullanımı, hareket ve sözlerle bir bütün halinde canlandırılmaktadır. Özellikle yüksek işlevli otizmli çocuklar akademik alanlarda iyi performanslar göstermesine rağmen, bireysel eğitim seanslarında akademik becerilerin yanı sıra dil becerileri, motor beceriler ve özbakım becerilerine ağırlık verilmekte fakat sosyal-duygusal beceriler, toplumsal yaşam becerileri ve oyun becerileri gibi çocuğun günlük yaşamı içerisinde en çok yer tutan beceriler unutulabilmektedir. Bu becerilerin kazandırılmasında ise devreye dramatizasyon girmektedir. Vanderbilt Üniversitesinde yüksek işlevli otizmli çocuklarda dramatizasyon üzerine yapılan araştırmalar sonucunda, bu becerilerin yanı sıra ortak ilgi, konuşmada sıra alma gibi iletişimi sekteye uğratan alanlarda da çocukların gelişme gösterdiği kanıtlanmıştır. Yakın zamanlarda tekrarlanan çalışmalar ile otizmli çocukların yüz hatırlama, farklı bakış açılarını anlamlandırma, jest ve mimikleri yorumlama ve kaygı ile baş etme becerilerinde de dramatizasyonun etkili olduğunu göstermiştir. Beyin görüntüleme sistemleri ile düzenli olarak takip edilen otizmli çocukların beyin dalgalarının, dramatizasyon çalışmaları sonucu, normal gelişim gösteren çocuklar ile benzer özelliklere yaklaştığı görülmüştür. Dramatizasyonda, dramadan farklı olarak süreç bellidir ve yetişkin eğitimin başında yönlendirici, ilerleyen süreçte ise oyun arkadaşı rolündedir. Dramatizasyonlu Oyun Öğretimi ile çocuk toplumsal kuralları, günlük yaşam becerilerini, sosyal ve duygusal iç düzenlemelerini ve oyun oynamayı tecrübe etmekte ve günlük yaşamında genelleyebilmektedir. Bir dakika arkanıza yaslanın, gözlerinizi kapatın ve çocukluğunuzu düşünün. Evcilik, doktorculuk, polisçilik, manavcılık. Tüm o oyunlar, yetişkinliğinize hazırlığın bir parçasıydı. Tüm bu oyunları mümkün olan en basit haline indirgemek ile işe başlanması ve basamaklarına ayırılması gerekmektedir. Çocuklara öğretim sağlarken mutlaka basitten karmaşığa ilerlemeli ve parçadan bütüne kuralı unutulmamalı. Öğretime özellikle somut ve birincil ihtiyaçlarla başlanması; somut oluşu sebebiyle konunun anlaşılmasında bir kolaylık sağlayacağı gibi, birincil ihtiyaçlar olması sebebiyle de çokça tesadüfü tekrarın oluşmasına fırsat vermektedir. Bu da öğrenmede kalıcılığın sağlanmasını sağlayacaktır. Öğretimde cinsiyet ayırmaksızın bebek sevme, besleme ya da arabalar ile oynama gibi tüm oyunların çalışılması, günlük yaşam rutini içerisinde tekrar imkanını arttıracaktır. Örneğin sofrada haydi bebeğe de yemek ver, o da acıkmış. ya da caddede araçlar hakkında bak kırmızı araba park yerinden ayrılıyor, arkasındaki siyah araba acaba yerine park etmek için mi bekliyor? gibi yönergeler ile, dramatize edilen oyunlar gerçek dünya ile genellenebilir. Çocuğum oyun oynuyor da diyebilirsiniz. Fakat hep aynı şeyi oynuyor olabilir mi? Oyunları genişletmesinde yine iş size ve yaratıcılığınıza düşüyor. Çocuğunuz arabalar ile hep yarış oyunu oynuyorsa, arabaları alın ve başka neler oynanabileceğini düşünün. Taşımacılık, otopark, tamirhane. Adını siz koyun. Improvement in Social Competence Using a Randomized Trial of a Theatre Intervention for Children with Autism Spectrum Disorder, Corbett BA1,2,3, Key AP4,5, Qualls L6, Fecteau S6,7, Newsom C6,4,8, Coke C9, Yoder P4,10.


Danışmanlık alınan psikiyatrist, özel eğitim uzmanı ya da eğitimciler spor eğitimini de değerlendirme konusunda öneride bulunabilir. Bu öneriyi ret ya da kabul etmeden önce spor ile özel eğitim verildiği süreçte neler yaşanabileceğine bir göz atmak, doğru kararı vermek için önemli bir adım olacaktır. Beceri basamaklarının somut olması, yönergelerin yaşanabilirliği, yönergelerin basit ve anlaşılır olması, yönergelerin yaşam içerisinde somut bir karşılığının olması, öğretilen yönergenin farklı kullanım amaçlarını içermesi sonucunda kalıcılığın artması, çalışılan ortamdaki uyaranların görsel stereotiplere fırsat vermemesi ve eğitimcinin öğrettiği toplumsal kuralları ev ortamında ve sosyal hayatında da kullanarak yaşamına aktarmasını spor eğitiminin Otizm yelpazesindeki bir çocuk için uygun olmasının en önemli yönleri olarak sayabiliriz. Spor eğitiminin Otizm yelpazesindeki çocuklara uygun olmasının bir diğer sebebi ise edinimi planlanan hedef davranışın aşamalarında farklı duyuların kullanımı sayesinde bedensel ve çevresel farkındalığın artmasıdır. Örneğin; topu at yönergesinin ardından çocuğun topu alması ve atmasıyla görsel, işitsel ve somatik duyuları harekete geçerek hem yaşantı ile öğretim mümkün olmakta hem de bedensel ve çevresel farkındalık artmaktadır. Ayrıca atma işlemi Otizm yelpazesindeki çocuklarda sıkça görülen ve görsel-uzamsal algılama ile ilişkili olan sınır algısının anlaşılabilirliği açısından da fayda sağlamaktadır. Özel eğitim sürecinde, öğrenmenin gerçekleşmesi açısından önemli olan faktörlerden biri de davranışın sıklığı ve çeşitliliğidir. Spor eğitimini, yine aynı beceri üzerinden ve davranışın sıklığı ve çeşitliliği yönünden ele alacak olursak; topu kovaya, duvara, tramboline veya kişiye atma gibi tekrarlar ile öğretilen davranışın sıklığı ve çeşitliliğinin sağlanmakta olduğunu görebiliriz. Aynı beceriyi farklı alanlarda ve çeşitli durumlarda kullanmak çocuğun öğrenilmiş davranışında süreklilik ve genellemenin kazanılmasını sağlayacaktır. Ayrıca, beyinde motor alanın duyu alanı, tat alanı, konuşma alanı ve problem çözme alanı ile komşuluğu; motor alanın uyarılması ile, konuşma, tat, problem çözme ve duyusal alanlarda da uyarılmalara yol açmaktadır. Bu sebeple dil ve konuşma, beslenmede aşırı seçicilik, problem çözme ve duyu-motor gibi konularda yapılan çalışmalar öncesi bedensel hareketler önerilegelmiştir. Geçmişten günümüze uygulanan bu yöntemin geçerliliği de spor ile eğitimin nasıl faydalı olduğunu daha anlaşılır kılmaktadır. Spor ile özel eğitim veren merkezlerde eğitim süresinin uzun olmasının, gün içerisinde becerilerin tekrar sıklığını arttırma olanağı yarattığı düşünülebilir. Eğitim sürecini takip eden kişinin tek olması da eğitimcinin eğitsel kontrolü ve çocuğun güven duygusu yönünden, uygulamanın işlevselliğini arttırmaktadır. Öğrencinin eğitim merkezinde, aynı eğitmen eşliğinde kahvaltı ile başlayan gününe uzun saatler kaliteli bir şekilde devam ettiği gözlenmektedir. Spor ile verilen eğitim gerçek hayata aktarım açısından da kolaylıklar sağlamakta ve günlük yaşam becerileri ile sosyal becerilerin desteklenmesini sağlamaktadır. Çocuklar öğrendikleri bisiklete binme, yüzme, paten kayma gibi becerileri; eğitmenleri ve ailelerinin destekleri ile günlük hayatlarına ve sosyal ortamlarına aktarabilmektedir. Paten kullanmak gibi bir beceriyi edinen çocuk, ailesinin uygun bulduğu her yerde akranları ile vakit geçirecektir. Spor eğitimini, eğitim verilen ortam ve eğitsel materyaller yönünden ele alacak olursak, eğitimin geniş bir alan içinde verilmesi, kullanılan malzemelerin büyüklüğü ve bunların çocuğun eğitim sürecinde yarattığı yoğun meşguliyeti sebebiyle; spor eğitiminin Otizmde sık görülen motor stereotipik davranışların kontrol altına alınmasını kolaylaştırdığını söyleyebiliriz. Ev ortamında ya da bireysel seanslarda yapılan aktivitelerin hepsi çocukların enerjileri ile doğru orantılı olamayabiliyor. Bu da çocuğun yorulmamış bedeninde zıplama, dönme ya da sözel tekrarlar gibi motor ve sözel stereotipik davranışların görülme sıklığını arttırabiliyor. Spor eğitimi verilen merkezlerde yapılan spor aktiviteleri ile çocuklar enerjilerini harcamakta, bedenlerini daha işlevsel kullanmakta, bedensel açıdan koordine hareketler yapmaktadır. Bunların da stereotipik hareketlerde azalmaya yardımcı olduğu düşünülmektedir. Spor okullarında kazanılan becerilerin somut oluşunun, otizmli çocukların en zorlandığı konulardan biri olan ve sıralama kartları ile çalışılan olay sıralama becerisi üzerinde de olumlu etkisi olduğu görülmektedir. Bu olumlu etki, becerilerin somut ve yaşantısal oluşunun ve basamaklara ayrılarak çalışılıyor olmasının sonucudur. Verilen eğitimin kolaylıkla hayata aktarılabilmesinin en büyük sebeplerinden biri de; yiyecek gibi birincil pekiştireçlerle başlayan eğitsel kontrol sürecinin, öğrenci etkinliği uygulamayı öğrendiğinde ikincil pekiştireçlere geçilmesiyle devam etmesi ve eğitim süreci sonunda ise etkinliği başarmış olmanın kendisinin pekiştireç işlevi görmesidir. Bedensel uzuvların hem motor kortekste hem de duyu korteksinde karşılıklı izdüşümlerinin bulunması da, Otizm yelpazesindeki çocuklarda sık görülen hiposensitif ya da hipersensitif duyu motor bozukluklarının çalışılmasında hareket eğitiminin faydalı olabileceğini göstermektedir. Tüm bu avantajlar göz önünde bulundurulduğunda, Otizmde spor ile eğitim bir çok yönden olumlu bir alternatif olarak görünmektedir. Danışmanların da onayı ile ve çocuğun karakter yapısına uygun eğitimci ve merkezlerde fayda elde edilebilir.


AçıkBeyin'deki webinarlarımda ya da YouTube kanalımdaki videolarımda çevik yaşamdan bahsettiğimi duymuş olabilirsiniz. Duymadıysanız da burada kısaca özetini söyleyeyim: Çevik yaşam, kendinizin, ortamınızın ve yöntemlerinizin farkında olmak ve bunları istediğiniz bir yaşamı sürmenizi destekleyecek şekilde değiştirebilmektir. Hayallerinizi ve hedeflerinizi gerçekleştirmenin yolu, onları gerçekleştirebilecek kişiye dönüşmektir. Ancak şöyle de bir durum var: Hiçbir hayalinizi, hiçbir hedefinizi bu halinizle gerçekleştiremezsiniz. O hayalleri, o hedefleri gerçekleştirebilir durumda olsanız, zaten gerçekleştirmiş olurdunuz. Hayallerinizi ve hedeflerinizi gerçekleştirmenin yolu, onları gerçekleştirebilecek kişiye dönüşmektir. İşin ucu eninde sonunda dönüşüme çıkıyor. Diyelim ortamınızda sizi rahatsız eden bir durum var ve bu durumu değiştirmek istiyorsunuz. Eh, ama kendiliğinden çözülmüyor durum! Demek ki çözmek için şu ana kadar kullandığınız yöntemler işe yaramamış. Yeni yöntemler denemeniz gerekir. Ama yeni yöntemler deneyebilmek için mevcut yöntemlerin işe yaramadığını ve yenisine ihtiyaç olduğunu görmeniz gerekir. Bunun için de ortamınıza, durumunuza nasıl baktığınızı değiştirmeniz gerekir. Kaçarı yok, ne yapmak isterseniz, ucu dönüşüme çıkıyor. Ve insan zaten sürekli dönüşüyor da. Nörobilimdeki beyin plastisitesi kavramını biraz araştırırsanız, yaşamanın her an değişmek demek olduğunu görürsünüz. Peki diyelim dönüşmeye ikna oldunuz. İyi de nereden nereye dönüşeceksiniz? Bir de görmek var işin başında. Ne halde olduğumu ve ne hale dönüşmek istediğimi görebilmem gerekli. Ev tipi bir bilimsel deney tarif edeyim size. Bunun için şöyle nazınız geçen, sevdiğiniz bir insanın desteğine ihtiyacınız olacak. Eşiniz, anneniz, kardeşiniz, yeğeniniz... Nazınızın geçtiği kim varsa artık... Şöyle karşılıklı rahatça oturun ve ellerinizi birbirinizin kalbinin üzerine koyun. Kalp sesini duyun sevdiğiniz insanın. Hemen ardından elinizi karşılıklı olarak birbirinizin kalbinden çekip kendi kalplerinizin üzerine koyun. Başka bir insanın kalbinin üzerine elimizi koyduğumuzda, onun kalbinden bizim kulağımıza sesi havadan daha iyi geçiren bir kanal açmış oluruz. Bu kanal elimiz, kolumuz, omzumuz, boynumuzdan geçerek kulağımıza kadar geçen uzun hattır. Aynı hattı kendi kalbimizle kurduğumuzda sesi aynı güçte duymayız. Ufak bir sürprizim var. Aslında bu yapay hattı kurmanıza zaten gerek yoktu ki! Kalbinizden doğrudan boynunuza ve oradan kulağınıza doğru vücut bağlantınız zaten var ve kolunuzla oluşturduğunuz geçici hatta göre bu hat daha kısa. Yani normalde kalp sesimizi güm güm güm duyuyor olmamız gerekirdi. Zaten duyuyoruz da... Ama bir yandan da duymuyoruz. İşin özü şu ki, beynimizin çalışmasının çok büyük bir kısmı bilinç seviyesine çıkmadan gerçekleşiyor. Buna bilinç altı, bilinç dışı vb isimler de verebilirsiniz ya da otomatik çalışma modu gibi de düşünebilirsiniz. Beynimizin çalışmasının büyük bir kısmı otomatik pilotta gerçekleşiyor ve bu otomatik pilot diyor ki, bu kalp bizim kalbimiz işte, biz onu yönetiyoruz. Bilinç seviyesinde ha bire bunun atışını duymaya ne gerek var! Dikkat eşiğimizin altına itiliyor kalp atışlarımız. Çünkü işler otomatikte güzelce yürüyor. Zaten otomatikte güzelce yürümediği durumlarda, mesela panik atak bozukluğunda kalp atışlarımızın fazlaca farkında olabiliyoruz ve bu hiç de iyi sonuçlar doğurmuyor. Mesela konuşurken otomatik pilotta konuşuyoruz. Bir sonraki cümlede hangi kelimeleri kullanacağımızla ilgili sadece genel bir yönlendirme seviyesinde bilgimiz oluyor, gerçekte hangi kelimeleri kullanacağımızı neredeyse hiçbir zaman bilinç seviyesinde önden bilmiyoruz. Bilinç seviyesinde bilinçli kararlarla kelimeleri seçip konuşabilir miydik, nasıl bir konuşma olurdu, denemek isterseniz eğer, az bildiğiniz bir yabancı dilde iki üç cümle yazmaya çalışın. Bilmediğiniz kelimelerle, sözlükten bakarak değil, bildiğiniz ama otomatik kullanmaya alışmadığınız kelimelerle. İşte bu bilinç seviyesinde konuşurken nasıl bir hızda konuşurdunuz hakkında size fikir verebilir. Merdivenlerden inerken son basamağın olmadığını fark ettiğiniz o düşeyazma anı; anlık olarak otomatik pilottan görevi devralan bilincin işi. Günlük olarak yaptığımız hareketlerin neredeyse hiçbirini bilinç seviyesinde yapmayız. Vücudumuzun tamamını otomatik pilotta yönetiyoruz. Nefes alışımızdan kalp atışlarımıza kadar, nasıl oturduğumuzdan nasıl yürüdüğümüze kadar... Bu yönetimleri bazen bilinç seviyesine çıkarıyoruz ama bir hayli nadir. Mesela merdiven inerken bir basamak daha var zannettiğiniz halde basamakların bitmiş olduğu anlar vardır ya, ayağınız hiç beklemediği bir anda yerle buluşur, orada işte otomatik pilottaki sorun yüzünden anlık olarak bilincimiz devreye girer. Beynimizin çok büyük bir kısmı hareket etmek üzerinedir ve günlük olarak yaptığımız hareketlerin neredeyse hiçbirini bilinç seviyesinde yapmayız. Ben mesela bu satırları Q klavye bir bilgisayarda 10 parmak F klavye kullanarak yazıyorum ve hangi tuşa hangi parmağım basıyor, tuşların yeri nerededir diye bilinç seviyesinde en ufak bir bilgim kalmamış durumda. Tamamı otomatik pilotta. Örnekler çoğaltılabilir. Ama konumuz açısından işin özü şurada: Yaşamımıza bakarken de otomatik pilot ile bakıyoruz. Kendimize, ortamımıza, yöntemlerimize bakarken de otomatik pilot ile bakıyoruz. Türkçesi: Zaten görebiliyor olduğumuz şeyleri görüyor, göremediğimiz şeyleri de görmüyoruz. Bize zarar veren otomatik davranışlarımızı mesela görmüyoruz. Hatta fırsatları görmüyoruz. Bilinç seviyemiz neredeyse kör. Neredeyse sağır. Sadece zaten görebildiklerimizi görüyor, sadece zaten duyabildiklerimizi duyuyoruz. Ta ki henüz görmediklerimizi görmeye, henüz duymadıklarımızı duymaya başlayana kadar.


Oturmak ve uzun süre hareketsiz kalmak kişinin vücuduna geri dönüşü zor olan zararlar verebilir. Özellikle pandemi döneminin hayatımıza girmesiyle günlük hareketlerimiz oldukça azaldı. Hareketsiz bir yaşam sürmek, kişinin vücudunun tembelleşmesi ve ağırlaşması ile sonuçlanır. Ayrıca hareketsiz bir yaşamı tercih etmek, bizleri sosyal hayattan da uzaklaştırabilir. Yapılan araştırmalar uzun süre hareketsiz kalmanın sigara kullanmak kadar tehlikeli sonuçlar doğurabileceğini söylüyor. Bugünkü içeriğimde oturmanın, yani hareketsiz bir yaşamı tercih etmenin bedenimize ne gibi zararlar verebileceğini sizler için ele aldım. - Sigara kullanan kişilerinin ciğerlerinin yıpranması, - Organ sağlığını tehdit etmesi, - Kanseri doğrudan tetiklemesi, - Kalp ve damar hastalıklarına sebebiyet vermesi, - Birçok hastalığın tetikleyicisi olmasıdır. Yukarıda belirtilen sebepler, geçmişten günümüze sigara kullanımının sonuçları olarak gösterilir. Ancak sigara kullanımı kadar vücudumuza zarar veren bir şey daha var, o da hareketsiz yaşam. Bir süredir hayatımızda olan ve Covid-19 virüsüyle başlayan pandemi dönemi, sağlığımız için çok daha büyük bir sıkıntıyı gün yüzüne çıkardı. Öyle ki belli bir tempo kazanmış hayatlarımız, pandemi sürecinin başlamasıyla yerini uzun süre hareketsiz olduğumuz yeni bir yaşam şekline bıraktı. Hareketsiz yaşamın sonucunda ise kilo kontrolümüzü sağlamakta, ruh sağlığımızı korumakta ve hareketsiz yaşama alışmakta zorlandık. - Kas Dayanıklılığının Düşmesi: Hareketsiz yaşamın en önemli sonuçlarından biri kasların gücünü ve dayanıklılığını kaybetmesidir. Kasların zayıf olması durumunda egzersiz yaparken veya düşme anında yaralanma riski daha fazla olacaktır. - Ağırlık: Vücudumuzun az hareket etmesi sonucunda yenilen besinlerin sindirilmesi çok daha zor olur. Sindirimi yavaş olan bir beden, yağ yakmakta zorlanır ve bunun yerine yağ biriktirmeye başlar. Böylece kilo koruma işlemi zorlaşır ve sağlık sorunları ortaya çıkar. Bu sorunları en aza indirmek için günde minimum 60-75 dakika arasında egzersiz yapmak gerekir. - Psikolojik Rahatsızlıklar: Az hareket eden vücuda sahip bir birey, depresyona veya endişeli ruh haline yatkın olur. - Kalp ve Şeker Hastalığı: Hareketsiz kalmanın en yıkıcı sonucu, bu durumun kişinin kalp sağlığını olumsuz etkilemesidir. Düzenli olarak hareket edilmediğinde kişide kalp rahatsızlıkları oluşabilir ve ölüm riski ile karşı karşıya kalınabilir. Kalp rahatsızlığı gibi şeker hastalığı da kişinin az hareketli yaşamının bir sonucu olarak göze çarpar. Hareketsiz bir bedende insülin direnci ciddi oranda artar. Yapılan araştırmalar, oturarak gününü geçiren kişilerde diyabet riskinin %100'den fazla olduğunu ortaya çıkarmıştır. Hareketsiz yaşamdan veya hareketsiz yaşamın getirdiği olumsuzluklardan kurtulmak istiyorsanız, birkaç basit tüyoyla hareketli günlerinize geri dönebilirsiniz. - Günü aktif bir şekilde geçirmek için kararlı olun. - Kendinize hareketinizi artıracak hobiler edinin. - Hareketinizi engelleyen davranışları azaltın. Yukarıda saymış olduğum maddeleri günlük hayatınıza uygulamanız, hareketsiz bir yaşam sürmenizin önüne geçecektir. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki içeriğimiz sizin için geliyor: Kilo Almak Beynimizi Küçültüyor.


Bundan sonra bölüm sonu canavarı var; onu da bir alt edeyim. Tamam tamam... Bir bakayım ne olduğuna sonra kapatırım. Ah inanamıyorum! Demek bu bölüm o bölüm! Arne Dietrich'e göre akıştaki bu haliniz prefrontal korteksinizde azalan aktivite ile ilişkili (2004). Bu bölgede yaşanan geçici aktivasyon kaybı, zaman kavramını yitirmenize, bilinç kayıplarına ve dahası sorgulama yani eleştirisel düşünme becerilerinizin azalmasına neden oluyor. Bu durum her gün deneyimlediğimiz bir eyleme denk düşüyor sanki. Gözlerinizi ovuşturmanıza gerek yok. Uzun süre akışta kaldığınız oyun sonrasında gözünüzün önüne gelen oyun blokları hala aşağıya kayıyor olabilir. Yolda yürürken aynı renkte binalar bakış açınızda yan yana geldiğinde COMBO! diye sevinmek isteyebilirsiniz. Veyahut yorgunluğunuza yenilip kafanızı masanıza koyduğunuz 2 dakikalık bir iç geçmesi anında, fantastik bir evrende koştuğunuzu hissedebilirsiniz. Rüyalar bir gündüz kalıntısı şeklinde örülürler. Aslında bir nevi içinizde tuttuğunuz dileğinizi ya da yoğun duygularınızı bir nebze de olsa gerçekleştirme ya da pekiştirme çabasıdır bu. Bu çabayla birlikte beyinde bilinçdışı bir trafiğin pekala hüküm sürdüğüne emin olabiliriz. Merak, insanın çevresini anlama ve algılama tetikleyicisi... Bu tetikleyici sayesinde büyür, gelişir ve geliştiririz. Bu sayede öğrenme açlığımız ortaya çıkar ve şanslıysak bitmez. Oyun ise merakın tetikleyicisidir. Bir insanın bedensel, ruhsal ya da zihinsel gelişiminin her evresinde yeri vardır. Yıllarca oyundan beslenen bir öğrenme merakının yetişkin formunda kaybolacağını düşünebilir miyiz? Hiç sanmıyorum. Bir oyunun içinde olmak ya da kendi oyununu kurmak, her birey için kişisel bir gereksinim aslında. Mesela dünyanın en kolay kurulan oyunudur merdivenleri ikişer ikişer çıkmaya çalışmak ya da yerdeki tuğlaların belirli çizgilerine basmadan yürümeye çalışmak... kısa süreli bir kafa dağıtmadır, yük dökümüdür bu oyunlar. Bir rüyanın içinde olmanın, bastırılmış duyguları açığa çıkarmanın bilinçaltı temizliği ihtiyacını karşılaması gibi. Prefrontal korteksin uykuya daldığınız sırada kapanıp beynin karar verme mekanizmasının devre dışı kalması ile öğrenmeye daha yatkın olduğumuz düşünülebilir mi? Arka planda özgürce duyguları fikirlere dönüştüren bir sürecin başlaması, öğrenilenin tekrar tekrar tetiklenmesini sağlıyor. Yapılan araştırmalar uyurken çevremizde olup bitenleri bilinçli olarak hatırlayamadığımızı göstermiş olsa dahi uyku halinde iken olayları bilinçsizce algılayabilme ve kaydedebilme eylemleri geçerliliğini sürdürüyor. Rüyaları gündüz kalıntısı şeklinde tanımlamamızdaki neden, uyanıklık sırasında elde edilen bilgilerin daha sonra uyku sırasında nöral tekrarlama yoluyla güçlendirilmesi, yani bir öğrenme yöntemi olan pekiştirme sağlanmasıdır. Bellek konsolidasyonu olarak adlandırılan bu süreç, uyku sırasında hafıza sistemlerini aktif halde bırakır (Ruch & Henke, 2020). Bu yüzden epizodik bellek oluşumunu destekleyen hipokampus, uyku sırasında uyanıklıktan daha aktiftir (Ruch & Henke, 2020). Norman'a göre (2011) oyun tabanlı öğrenme ortamında öğrenme tetikleyicileri ile karşılaşıldığında, ilgili bilişsel çalışma belleği kaynakları eğitimsel öğrenme hedeflerini karşılıyorsa, öğrenmenin gerçekleşmesi muhtemeldir. Bu uğurda çalışan bellek kaynakları, aynı anda yalnızca birkaç bilginin işlenmesine izin veren sınırlı bir kapasiteye sahiptir. Hele ki bellek öğelerinin provası mümkün değilse, öğrenilen bilgi saniyeler içinde kaybolur.