- Hiç bir şey yapmak istemiyorum. - Herkes kötü niyetli; sürekli arkamdan birtakım işler çevirdiklerini hissediyorum. - Güveneceğim kimse yok. - İçimde hep uyumak, kaybolmak isteği var. - Yaşamak dahi istemiyorum. - Sürekli ağlamak, bağırmak geliyor içimden. - Eski neşemden eser kalmadı. En yakınlarıma bile katlanamıyorum. - Sorumluluk almak, karar vermek bana dünyadaki en büyük yükmüş gibi geliyor... - Sürekli yetersizlik hissediyorum. Hiç bir şeye yetemiyorum. - Her şeyi unutmaya başladım; aklım hiç yerinde değil! - Kafam sürekli karışık; zihnimi bir türlü toplayamıyorum. - Sürekli öfkeli, yılgın hissediyorum ve bundan nefret ediyorum. - Bütün vücudumda bıktırıcı ağrılar var. - Mideme nedensiz kramplar giriyor. - Sevdiğim insanlara karşı bile sıklıkla nefret hissediyorum! - Yaşama neşem kalmadı! - Keşke hep uyusam... Muhtemelen çoğumuz, hele ki yoğun bir iş hayatındaysak, hayatımızın bir yerlerinde böyle bazı yakınmalar dillendirmiş yahut duymuş olabiliriz. Bunlar çoğu zaman normal günlük hayat streslerinin yansımaları olan geçici şikayetlerdir. Ama bazılarımız, bu sıkıntılarla o kadar uzun süre baş başa kalıyor ki beyinlerinde ve zihin çalışma sistemlerinde yaşadıkları zorlayıcı değişimler nedeniyle, bu ve benzeri şikayetlerin neredeyse hepsini birden yaşıyorlar. Evet hepsini! Ve kendilerini içinden çıkılması imkansız bir girdaba girmiş gibi hissediyorlar. Bu nahoş durumun yaygın bilinen adı tükenmişlik yahut ingilizce orijinal adıyla burnout sendromu. Üstelik dünya çapında, özellikle de yoğun gündemi olan insanlarla dolu iş dünyasında bir salgın gibi yayılıyor. Nedenlerini ve etkilerini oldukça iyi anlamaya başladığımız tükenmişlik sendromunun detaylarına kuşbakışı göz atacağımız bu yazımızda, böyle bir duruma düşmemek, düşmüşsek bile kurtulmak için neler yapabileceğimizi ele alacağız. Aşağıda detaylı olarak anlattığım gibi tükenmişlik, yetişilemeyen ve tatmin hissettirmeyen bir hayat tarzının sonucu olsa da hem herkes tarafından yaşanmaz, hem de bir çok hazırlayıcı faktörle ilişkili gibidir. Özellikle gelişme çağlarında bir insanın stres ve duygusal dalgalanmalara karşı dayanıklılığının ne oranda geliştiğine fazlasıyla bağlı olan bu tip durumlar, olumsuz hazırlayıcı faktörlerin de eşliğiyle, bazı insanlarda kaçınılmaz olarak gün yüzüne çıkabilir. - Günümüzün yoğun yaşam ve çalışma temposu çoğu zaman kendimizi hiç de insana uygun olmayan ortam ve şartlarda bulmamıza neden olabiliyor. Bu şartların en önemli bileşenlerinden biri, sonu ve kazananı olmayan bir oyun olarak niteleyebileceğimiz iş ortamında sürekli kazanan olmaya çalışmaya güdüleyen çarpık bir sistem anlayışıdır. Sürekli diğer insanlarla rekabet, daha fazla kar, daha çok verim, daha hızlı iş görme ve daha etkin olma telaşı, sonu ve kazananı olmayan oyunlarda tüketici bir kısır döngüye neden olur. Günümüzde hem büyük ölçekte ekonomik sistemlere hem de kişisel olarak çalışanlara yansıyan çok boyutlu bir sorundur bu. Öte yandan insanların kendi yetkinlik, yeterlilik ve arzuları dışında, zihinsel ve psikolojik olarak doyum vermeyen hedefler peşinde sürekli koşmaya zorlanması, insanın hedefe yönelik efor harcama ve ödül hissetme dengesini zamanla ciddi oranda bozar. Elde edilen her hedef, ulaşılan her kota sonrasında belirgin bir tatmin ve mutluluk yaşanamadan, hemen bir sonraki hedef için koşuya çıkmak, ödül-motivasyon çarkının zamanla aşınmasına ve durmasına neden olur. İş yerinde insani değer ve gereksinimlerin karşılanmadığı ortamlar (bkz: İnsan Odaklı Liderlik, S. Canan ve S. Pir; Tuti Kitap, 2020), bizleri maddi olarak zenginleşsek bile gittikçe psikolojik olarak içinden çıkamadığımız cenderelere sokmaya devam eder. Kabaca resmetmeye çalıştığım bu çarpık sistem, modern hayatın insana uyumsuz koşullarıyla da birleştiğinde bir çok insanın, aşırı talepkar bir dünyanın buyruklarına uygun koşturmacalarla zaman geçirirken pek az tatmin ve zihinsel ödül deneyimlemesi sonucunu doğurur. Bu durum, insan için en büyük darlık, sıkıntı ve stres kaynaklarından biridir. Stres ve uzun süreli etkileri göz önüne alındığında, özellikle uzun dönemde, insanın normal işlevlerini engelleyecek sorunlar yaşanması adeta kaçınılmazdır (Uzun süreli stresin etkileri için bkz. İnsanın Fabrika Ayarları 2. Kitap: İlişkiler ve Stres). - Erken gelişim dönemlerinde memnun edilmesi zor ve baskıcı ebeveynlerin gözetimi altında büyümüş, duygusal olarak yeterince beslenememiş, yeterince değer görmemiş ve/veya baş edemedikleri duygusal deneyimler yaşamış insanların, erişkin hayatlarında psikolojik ve psikiyatrik sorunlara çok daha yatkın olduğunu uzun süredir biliyoruz. Dolayısıyla tükenmişlik sendromu gibi yıkıcı durumların yaşanmasındaki kişisel farklılığın ardında büyük oranda bu geçmiş deneyimlerin önemli olduğunu kolaylıkla fark edebiliriz. Erken gelişim dönemlerinde normal gelişim gösteren çocukların ileride bu tip bozucu etkilere çok daha dayanıklı olduğu da bir gerçektir. Çeşitli nedenlerle duygusal gelişimde oluşan aksaklık, beyin ve bedendeki stres tespit ve kontrol sistemlerinin daha erken yaşlardan itibaren aşırı duyarlı ve hasara açık olması sonucunu da sıklıkla doğurur. - Biyoloji ve tıpta stres başlığı altında toplayabileceğimiz her türlü durumda beynimizden başlayıp böbrek üstü bezlerine ulaşan, oradan da tüm bedene dağılan bir stres yanıtı tetiklenir. Bu yanıt hattına HPA ekseni adını veriyoruz . Bu sistemin faaliyete geçmesi bir dizi hormonun salgısına neden olur ve sonuçta da glukokortikoidler denen ve özellikle kortizol olarak bilinen hormonla bütün vücut için bir stres yanıt zincirini tetikler. Kısa dönemde, mesela dakikalar ve saatler içinde çok işe yarayan ve çoğu zaman canlının stres oluşturan durumu aşmasına yardımcı olan bu sistem, çok uzun süre uyarıldığında ise ortaya bir takım istenmeyen sonuçlar çıkar. Tükenme sendromunun tüm belirtileri bir araya getirildiğinde, en önemli etkinin bu uzun süreli stres yanıtı olduğunu düşünmek kaçınılmaz hale geliyor. Aşırı ve uzun süreli kortizol salgılanmasının beyindeki bazı olumsuz etkileri, tükenme sendromunda gördüğümüz birçok yapısal ve davranışsal sorunlarla doğrudan ilişkili. Örneğin, beynimizin bellek ve yön bulma gibi başlıca işlevlerini yürüten hippokampus bölgesi, karar verme ve duygu yönetimiyle ilgili ön singulat korteks ve bedenin iç duyuları ile tat-lezzet duyuları gibi konularla ilgilenen insular kortekste serotonin alıcılarının yoğunluğu, uzun süre stres altında olan insanlarda zamanla ve ilerleyici olarak azalıyor; bunu yıllardır biliyoruz. Serotonin, tatmin ve mutluluk ile ilgili bir beyin kimyasalı ve aşırı kortizol salınımı uzun vadede, bu hormonun etkilerini göstermesini sağlayan alıcıların miktarını da azaltıyor. Bu değişiklikler, yukarıdan aşağıya diye niteleyebileceğimiz bilinçli stres ve sıkıntı yönetim sistemlerinin gittikçe daha kötü çalışması ve bunun neticesinde normalde baş edilebilir stres uyaranlarını bile aşırı hassasiyetle tepki verilmesi gereken uyaranlara dönüştürebiliyor. Benzer değişikliklerin en önemlilerinden birisi beynin stres yönetim merkezlerinden birisi olan amigdala ile ACC arasındaki bağlantıların zayıflaması. Bu zayıflık, normalde stresle baş etmemizi sağlayan devrelerin iyice güçsüzleşmesi ve kişinin psikolojik strese aşırı duyarlı hale gelmesi anlamına geliyor. Bu değişiklikler arasında beyin görüntüleme esnasında en çarpıcı şekilde göze çarpanlardan biri hippokampusun hacimsel olarak küçülmesidir. Tedavi edilmeyen sürekli depresyonda da aynı bulgular karşımıza çıkar ve tükenme sendromunun uzun süreli stresle ilişkili olduğunu düşündüren en kuvvetli bulgulardan biri de budur . - Amigdala, sağ ve sol beyinlerimizin şakak lobları içinde yer alan minik yapılar bütünüdür ve özellikle stresle ilgili durumların yönetiminde ve şiddetli duygulanımların ortaya çıkışında önemli rol oynar. Uzun süreli gerginlik, bezginlik ve zihnen yorucu koşullar, sürekli stres üretimine neden oldukları için zamanla yapısal değişiklikler geçirir. Kronik stresin en önemli etkilerinden biri hippokampustaki küçülmeye karşılık, amigdalanın büyümesidir. Yoğun ve olumsuz duygulanımlarla baş etmek için gerçekleştiğini düşündüğümüz bu tip değişiklikler, zamanla stres yaratıcı uyaranlara çok daha hassas ve daha kırılgan bir duygusal yapının da zeminini hazırlar . Elbette buradaki kısır döngü hemen herkesin dikkatini çekecektir: Olumsuz yaşam koşullarına bağlı uzun süreli gerginlik, beynin olumsuz uyaranlara hassaslaşması ve yaşam ortamının gittikçe daha fazla gerginliğe neden olması... Bu kısır döngü kırılmadıkça rota tükenmeye doğru gidecektir. - Ön beynimiz sayesinde diğer hayvanların beceremediği bir çok işi beceririz. Bunlardan bir tanesi de duygu ve dürtü kontrolüdür. Hayvanlarda çok sınırlı oranda görebildiğimiz bu tip beceriler, insanın hem sosyal ortamlarda amaca uygun şekilde davranabilmesini, hem de değişen duygu durumlarına rağmen işlevsel kalabilmek için içsel bir kontrol mekanizmasını devreye sokabilmesini sağlar. Uzun süreli stres ve gerginliğin yapısal sorunlar yarattığı yerlerden bir tanesi de burasıdır ve zaman içinde ön beynin esas işlevsel kısmı olan gri madde dediğimiz kabuk kısmında belirgin bir incelme ortaya çıkar. Beynin kullan ya da kaybet prensibine göre çalıştığını hatırlarsak, duygu kontrolünde başarısızlığa uğradıkça, ön beynin bu mahir ve sosyal anlamda hayatı devreleri yavaş yavaş dağılmaya ve azalmaya başlar. Bu da yine bir kısır döngü anlamına gelir: Uzun süreli stres daha zayıf duygu ve dürtü kontrolü daha olumsuz duygusal tepkiler daha zayıf kontrol... Bizi tükenmeye götüren karmaşık kısır döngüler sisteminin önemli bir bileşeni de işte bu gibi gözüküyor. - Yine bu değişikliklere bağlı olarak, insanların olumsuz duygular yaşadıktan sonra tekrar normal ve işlevsel durumlarına geri dönebilme becerisi olarak tanımlayabileceğimiz duygusal istikrar yeteneği de tükenme sendromu yaşayan insanlarda belirgin oranda hasarlıdır. Bu kişiler, yaşadıkları -yahut yaşadıklarını düşündükleri- irili ufaklı tüm olumsuz deneyimlerden çok uzun süreler rahatsızlık hissederler, kısa zamanda toparlanamazlar ve bu toparlanamama hali basit meseleler için çok uzun süre beynin stres yanıtı üretmesine neden olur. Bu da elbette bütünsel bakıldığında kronik stresin oluşumunda ve sürekli hale gelmesinde çok etkili nedenlerden biridir . - - Son yıllarda beynimizin esas işlevsel gücünün, büyüklük yahut hücrelerin sayısal üstünlükleri ile değil, işlevsel birimler olan sinir hücreleri arasındaki bağlantıların yaygınlığı, çeşitliliği ve işlevselliği ile ilgili olduğu anlaşıldı. Bağlantısallık denen bu kavram, beynin işlevlerine bambaşka açılardan bakmamızı sağlıyor. Tükenme ve uzun süreli stres durumlarında en çok etkilenen konulardan birisi de bu bağlantısallık. Az önce zikrettiğimiz bölgelerdeki zayıflama ve değişiklikler, hücreler arasındaki veri iletişim hatları diyebileceğimiz bağlantılarda da ciddi azalmalara neden oluyor. Yani bağlantısallık azalıyor. Bunun davranışlara yansıyan en önemli kısmı ise problem çözme ve çalışma belleğindeki bozulmalar. Tükenme sendromundan muzdarip kişiler sağlıklı insanların kolayca baş edebilecekleri sorunlar karşısında bile bocalayıp hızlıca yılgınlığa düşebiliyorlar. Ayrıca bilgileri akıllarında kısa süre tutup kullanmalarını sağlayan hızlı çalışma bellekleri de çok olumsuz etkileniyor. Bağlantısallık sorunlarıyla ilgili görünen bu istenmeyen durumlar, tükenmişlik hallerinde karşımıza en çok çıkan beceremiyorum, unutuyorum, yapamıyorum tarzındaki şikayetlerin de nedeni olarak karşımıza çıkıyor. - Tükenme sendromunu belki de depresyondan ayırt etmemizi sağlayan en önemli kısım, tükenme yaşayan insanların çevrelerindeki en yakın insanlara bile güvenmekte zorlanmaları. Özellikle iş çevresinde, sıklıkla insanlardan şüphelenen -kendisine yardım edilmek istendiğinde bile bunun arkasında menfaate dayalı bir art niyet okuyan- kişiler, bunu muhtemelen tükenme halinin bir yansıması olarak yaşıyorlar. Beyinde, yukarıda bahsettiğimiz yapısal ve kimyasal değişikliklerin bir sonucu olarak aşırı hassaslaşan tehlike tespit sistemi artık yanlış alarm vermeye çok yatkın hale geliyor. Aşırı hassaslaşan bir alarm sisteminin basit esintilerde bile tetiklenmesi gibi, bu insanlar da ortada tehdit oluşturan bir duruma dair hiçbir kanıt olmasa da derin bir tehdit algısı hissedebiliyorlar. Sinisizm aynı zamanda, çevredeki insanların çabalarını önemsiz/değersiz görmeyi, onların yararsız hatta zararlı olduklarını düşünmeyi, çabalarını aktif olarak hükümsüzleştirmeye yönelik sözlü veya davranışsal müdahaleler yapmayı da içerebiliyor. Etraftaki insanların faydalı bir şey yapıyor olmalarına , duygusal gerginlikle karşılık verip, onları açık yahut örtük olarak yok saymaya çalışıyor. Bütün bu olumsuz davranışların en temelinde ise aslında çok ciddi ruhsal acılar çeken bir insanın korunma çabası yatıyor. Ne çare ki, özellikle sosyal ilişkiler açısından bu topuzu fazla kaçan kendini koruma çabaları, işleri daha da kötüleştirebiliyor. Somatizasyon genel olarak zihinsel durum değişikliklerinin bedende hisler veya rahatsızlıklar olarak ortaya çıkması anlamında kullandığımız bir terimdir. Tükenme sendromu en şiddetli somatizasyonların yaşandığı durumlardandır. Baş ve beden ağrıları olarak kendini gösterir. Aşağıdaki belirtilerin birkaçını bir arada yaşıyorsanız, tükenmişlik sendromundan muzdarip olmanız kuvvetli bir olasılık olabilir. - İnsanlara ve işinize karşı baskın bir güvensizlik hissiniz varsa; - İşe giderken ve başlarken isteksizlik duyuyorsanız; - Fiziksel enerjiniz düşük ve bir şey yapmak istemez durumdaysanız; - Odaklanmakta zorlanıyorsanız; - İşiniz size eskisi gibi gözükmüyorsa; - Olumsuz hisleri bastırmak için alkol, uyuşturucu veya internet/sosyal ağlarda amaçsız vakit geçirme gibi sakinleştirici ve uyuşturucu faaliyetlere sıklıkla başvuruyorsanız; - Uyku alışkanlıklarınızda belirgin değişiklikler varsa; - Sebebi açıklanamayan kas, mide, eklem ve benzeri ağrılardan muzdaripseniz; - Herhangi bir şey yapmak, sorumluluk almak ve yeni bir şeye başlamak size sıkıcı ve korkutucu geliyorsa; - Hayatın özellikle size adil olmadığını düşünüyorsanız. Bu tip, yaşam tarzına bağlı psikolojik bozuklukların en önemli çözümü, yaşam tarzını, mümkünse İnsanın Fabrika Ayarlarına olabildiğince uygun bir yönde değiştirebilecek önlemler almaktır. Gereksiz sorumlulukları hayatınızdan çıkarmak, etrafınızdaki insanlara güvenerek kendinizi açmak, yardım istemek, beslenme, egzersiz ve bilinçli farkındalık gibi çalışmalara günlük rutininizde yer açmak ve bolca dinlenmek, başlangıç olarak en gerekli önlemler olacaktır. Fakat çoğu zaman insanlar bunları bir sebeple beceremedikleri için zamanla tükenmişlik yaşarlar. Sürekli güçlü durma arzusu, güvende hissetme telaşı, fırsatlardan ziyade risk ve kayıplara odaklanma, olumsuzluklara dikkat kesilirken olumlu yanları görememe gibi olumsuz döngüler, hem kişilik özelliklerinden hem de yaşam alışkanlıklarından beslenir. Bunları döngüleri kırmak, özellikle de tükenme gibi tüketici bir durum yaşıyorsanız, tek başınıza başarabileceğiniz bir görev olmayabilir. - En kısa ve güvenli yol, bu konuda deneyimli bir ruh sağlığı uzmanından yardım almaktır. Gerek psikolog gerek psikiyatristler, hem davranışsal hem de kimyasal girişimlerle tükenmişlik yaşayan insanların içine girdiği karmaşık fasit daireyi kesme ve iyileştirici faaliyetlere yer açma konusunda yardımcı olacaklardır. - Tükenmişlik sendromu nefessiz yaşanan hayatlarla yakın ilişkili olduğu için en etkin ilacı, nefes aldıracak faaliyetlere planlı ve programlı olarak hayatta daha fazla yer açmaktır. Çoğu zaman böyle faaliyetler zaman kaybı, verimsiz ve düpedüz saçma göründüğü için, sonuç kaçınılmaz olarak tükenmeye doğru gider. Bu gerçeğin bireysel olarak farkına vararak, farklı hobiler, bilinçli farkındalık egzersizleri, ibadetler, yoga, hafif ve sürekli egzersizler, sosyal faaliyetler ve hayatınıza anlam katacak herhangi bir faaliyet gibi, rahatlatıcı ve zihni toplarlayıcı aktivitelere özel önem verilmesi gerekir. - Tükenmenin yarattığı güvensizliğin en açık ve etkili ilacı, çevrenizdeki insanlara zoraki de olsa güvenmektir. Sevdiğiniz ve size değer verdiğini bildiğiniz insanlarla konuştukça, kendinizi hızla daha rahat hissettiğinizi fark edeceksiniz. Özellikle başkalarıyla konuşurken güvenli alanda kalmak adına sürekli başkalarının yanlış ve kabahatlerinden bahsetmeyi biraz terk edip kendi sorunlarınıza odaklanabilirseniz, mucizeler yaratabilirsiniz. - Fiziksel egzersiz, düşük maliyetli mucize kaynaklardan biridir. Her ne kadar isteksiz ve gönülsüz de olsanız, rutin ve yorucu olmayan bir egzersiz rutini edinin. Özellikle zorlayıcı olmayan uzun yürüyüşler, hafif ve orta derece depresyondan tükenmişliğe kadar bir çok konuda devasa faydalar sağlar. - Oturup yalnızca nefesinize odaklanmak bile gerginlik düzeyinizi dakikalar içinde belirgin olarak azaltır. Sadece 4 hafta boyunca aralıklarla uygulanan gevşeme ve farkındalık egzersizleri, yukarıda tükenmişliğe bağlı olarak gerçekleştiğinden bahsettiğimiz nörolojik değişikliklerin geri dönüşünü başlatabiliyor. İnsanın dingin ve yargısız bir zihin durumuyla sadece durabilmesi, içinde yaşadığımız zamanlarda ve özellikle şehirli insanlar için ciddi bir idman ve çalışma istiyor. Bu nedenle ilk başlarda bilhassa tükenmişlik sendromu yaşayan insanlar için oldukça zor gelse de, inatla sürdürülmesinde büyük faydalar olacaktır. İş hayatınız, sağlığınızdan ve çevrenizdeki yakın insanlarla olan ilişkilerinizden daha önemli değildir. Önce kendi sağlığınız, sonra da çevrenizle ilişkilerinizi değerlendirip bunu bozan her şeyi gözden geçirmek ve hemen şimdi ufak da olsa bir şeyleri değiştirmeye niyet etmek, en önemli adımdır.


Tüketme kavramı yaşantımıza ne zaman girdi, ilk defa bu kelime veya eş anlamlıları ne zaman, nerede kullanıldı bilmiyorum ama eminim ki kadim lisanlarda bu kelimenin tam tercümesi yoktur. Yoktur, çünkü gerçekte eğer hiçbir şey yoktan var, vardan da yok olmuyorsa evrende, tüketmeye de ne insan ne de başka bir varlığın gücü yeter. Madde, varlık ancak şekil, yapı değişikliğine uğrayabilir ve bu da tabii ki insan ve dünya üzerindeki yaşam için önemli sonuçlar doğurur. Somuta inip günümüzün yaygın tüketim araçlarından biri olan ulaşımı ele alalım; insan kendisi ve sahip olduğu eşyalarla, varlıklarla birlikte tarih boyunca yer değiştirdi. İlk önceleri kendi bedeni, ayakları, fiziki yetenekleriyle bir yerden başka bir yere ulaştı ve hızı, mesafeyi tamamen doğal koşullar belirledi. Daha sonra araçlar gelişti, hayvanlar ve basit araçları kullanarak yine doğanın koşulları ama bu kez biraz daha müdahaleli ve daha fazla yük taşıyacak, daha uzun mesafeli ve daha hızlı aşacak şeklinde yer değiştirdi atla deve ve eşekle kağnı, at arabası ve benzer araçlarla. Sonra enerji mühendisliği, petrolün işlenmesi, patlamalı motorlarla çalışan arabalar, suyun kaldırma gücünü kullanan gemiler ve daha sonra yer çekimine karşı havalanıp büyük bir hızla mesafeleri havadan kat eden uçaklarla ulaşım büyük bir dönüşüm aracı oldu. Ulaşım hızı, kalitesi, mesafe, tartışmasız ve kıyas kabul etmeyecek ölçüde gelişti. Bu arada zaman ve bireysel çaba yerini farklı madde ve enerjilerin yoğun tüketimine, daha doğrusu dönüşümüne bıraktı. Belki oluşan yeni koşullarda insanlığın bir kısmı ya da tamamı için yaşam mümkün olmayacak. Aslında şu anda bu halihazırda günün gerçeği. Birçoğumuzun günlük müdahaleli kaynak tüketimi sonucunda başka yerlerde aynı anda bir grup insanın yaşamı zorlaşıyor, hatta bazen imkansız hale geliyor. Tüm önlemlere rağmen dünyada açlık ve dengesiz beslenmenin artması, tamamen doğal kaynaklara maksimum müdahaleyle maksimum miktarda ve yoğunlukta kullanımıyla doğrudan ilgili. Hatta doğal varlıklar ve döngülerin kaynak olarak algılanması ve hesaplanmasıyla insanın zamanı ve iş gücü dahil her şey hukuksal ve işlevsel olarak mali güçle satın alınabilen kaynak olarak tanımlanabiliyor. Diğer yandan ekonomik ve kanuni olarak yeterli koşullara sahip olan herhangi biri benim gibi ve istediği kadar uçabilir, bunu sınırlayan herhangi bir düzenleme ne kanunda ne uygulamada mevcut. Doğanın taşıma kapasitesi göz önüne alınmadan yapılan her müdahale, döngülerde ve varlık şeklinde yapılan her zorlamalı değişiklik, maddeleri değil ama bizim iyi yaşama, gelecek nesillerimizle ilgili varlık hayallerimizi tüketecektir bir noktada. Oraya da gittikçe hızlanarak her an daha çok yaklaşıyoruz. Yanı tükenen kaynaklar değil, kaynakların yoğun ve doğal ölçütler dışında kullanımı-dönüşümü ile insan yaşamını destekleyen koşullar oluyor. Bu soruları fark ederek ya da farkında olmadan her gün defalarca cevaplıyoruz. Çok dürüst ve gerekçi bir noktadan cevaplamak istesek eminim dünya üzerinde çok farklı cevaplar gelecektir. Ama önemli olan bu sorulara verilen cevap değil, bugün her bir bireyin her anında izlediği yol, yaptığı hesap ve gösterdiği davranış şekli. İşte gerçeğin tek anahtarı, sorun varsa tek çözüm noktası burada yatıyor. Çok basit bir matematik işlem olarak kabul edebileceğimiz bu hesap, hepimizin defalarca sınavı kaybettiği, kendimizi kandırmak için sayısız bahane bulduğumuz ve sonucunda dünyayı olmasa da, dünyadaki yaşamımızı sürdürme şansımızı tükettiğimiz noktaya götürüyor bizi. Bugün bu körlüğün bir sebebi insanın doğal bir duygusu yine; doğadaki üstün varlık olma, her şeye, tüm yaşama hükmetme kabiliyeti yanılgısına ve iştahına kapılma... Bu duygu ile dinlerdeki kurtarıcının, Mesih'in, altın çağın geleceğinin inancı biri bazen neredeyse bugünkü sorumluluklarımızdan, yaşam disiplini ve doğayı hesaba katma kaygısından uzaklaşıyor. Belki bazılarımız bunların hiçbirisine inanmıyor, umutsuzluk içinde kendini günün akışına bırakıyor, belki bir sorumluluk duygusuyla sonucu değiştirmeye çalışanlarımız da var, belki bazılarımız daha da ileri gidip bu sonuçları doğuran sebeplerle mücadele etmeye adamıştır kendini. Bu konuda çok dürüst olarak ben ne yapıyorum diye kendi gönlüme bakıyorum, inancım sonsuz. Doğanın yaradılışının gücüne, bütünlüğüne ve birliğine kendi içimde en ufak bir şüphe yok. Bu birliğin toplu bir bilinci, şuuru ve işleyişi olduğuna da eminim. Anladığım ve anlamadığım her olayın, her var olanın bu bütünlüğe hizmet etmekten başka bir şansı olmadığına da inanıyorum. Yoldan çıkmanın, ancak küçük resimde, zaman dilimlerinde böyle tanımlanabildiğini, asıl olarak ise sonsuz dönüşüm içinde tek gerçeğin dönüşümün kendisi ve varlığın bütünü olduğuna inanıyorum. Neredeyse bildiğim tüm bilimsel gerçeklikler ve öğrendiğim her dini bilgi benim için bunları doğruluyor. İnanıyorum ki her varlık her an hem tohum hem de hasat potansiyel taşıyor. Bu da bana çok basit bir matematikle yaşama duygusu, sorumluluk hissi ve aşkı veriyor. Bu matematik şöyle: Her an var olana, içinde bulunduğumuz noktaya bakarak o an yapabileceğim şeyi, elimden geleni hep yeniden yapmak, aynı şeyi tekrar yapmak. Mesela şu an yaşamın hayrına olduğunu düşündüğüm toplantılar, buluşmalar için gidiyorum Londra'ya. Uçak kullanmak gibi tükettiğim kaynaklar nedeniyle yaşama verdiğim zararlardan daha fazla katkım olacağını umut ederek dua ediyor ve bunun için her anımı dikkatle yaşıyorum; mucizeleri, yol işaretlerini gözden kaçırmamak için. Hiçbir kararımı insan aklının tek bir doğrusu üzerinden vermiyorum, tek kaynağım yaşamı okumak ve her an yeniden okumak; bir sonraki adımı anlamaya, görmeye, atmaya çalışmak. Böyle olunca sürekli heyecan ve umut, motivasyon içinde yaşamaya, emek vermeye gücüm ve isteğim oluyor. Biliyorum ki attığım her adımda hem tohum hem hasat mevcut. Bu matematiğin yaşam boyu öğrencisi oldum, olacağım inşallah. Başka bir tanımlamaya ihtiyaç duymadan ve farklı tanımlamalara, adlandırmalara, inançlara saygı duyarak Allah'ın izniyle demeyi çok seviyorum. Bu bana her seferinde yeniden bakma, daha iyi hizmet ve hareket etme şeklinin olup olmadığını yorulmadan sorgulamaya imkan veriyor. Böylece doğruyu ve eğriyi sınırlı aklım ya da bilgi evreninden alınıp çerçevelenmiş kısır bir bilgiyle tespit etmemiş oluyorum. Bu nedenle de yanlışım, doğrunun tohumu haline geliverebilir. Dönüşümün bu boyutu sadece ve sadece yaşam birliğinin ürettiği tohumlarda vardır, inşallah! Bu yazı hoşunuza gittiyse sıradaki Yazı Sizin için Geliyor: Ne giyersek O'yuz! - Kaynak: Victor Ananias, Yaşam Dönüşümdür, Doğan Kitap, İstanbul 2016, syf. 125-128.


Türkiye, son 10 yıldır ciddi bir göç dalgasıyla karşı karşıya. Göç İdaresi Genel Müdürlüğü'nün son verilerine göre, Türkiye'de 3,5 milyondan fazla Suriyeli mülteci yaşıyor. Ancak bu sayının sadece kayıtlı Suriyelileri yansıttığını belirtmek gerekir. Bu soruna dair çok sayıda çalışma ve proje yürütülüyor. Literatürde mültecilerle yapılan birçok çalışma olmasına karşın, yerel halk ile yapılan çalışmalar görece daha az sayıda kalıyor. Sunduğumuz bu çalışma, 18-25 yaş arası, yükseköğretime devam eden genç kadınların gözünden Türkiye'nin aldığı bu göçlerin nasıl algılandığını anlamayı amaçlamaktadır. Bu sınırlı araştırma, Türkiye'de yaşayan 12 genç kadın katılımcı ile yapılan derinlemesine görüşmelere dayanıyor. Katılımcı sayısı, zaman, maliyet ve COVİD-19 pandemi sürecinin getirdiği zorluklara bağlı olarak sınırlı kalmıştır. Bulgularımıza göre, yanlış bilgi ve söylentiler, dil engelleri, ekonomi, medyanın etkisi ve kültürel farklılıklar, genç kadınların bu konuya olan yaklaşımlarını etkileyen ana faktörler olarak karşımıza çıktı. TDK'ya göre göç, ekonomik, toplumsal, siyasi sebeplerle bireylerin veya toplulukların bir ülkeden başka bir ülkeye, bir yerleşim yerinden başka bir yerleşim yerine gitme işi, taşınma, hicret, muhaceret anlamlarına gelmektedir (TDK,2021). Göç, insan ve toplum yaşamında geniş anlam ve etkileri olan toplumsal bir olgudur. İnsanın zihninde yaşanan bir değişim ile başlar ve onu takiben mekansal yer değiştirme ile devam eder. Varılan yere uyum tamamlandığı zaman göç de tamamlanmış olur. Vardığı yerle uyum sağlayamamış birey, aile ya da grubun tekrar yer değiştirme olasılığı yüksektir. Dikkat edilmesi gereken nokta, eyleme dönüşmeden önceki davranış sürecidir. Eğer eyleme dönüşme süreci gerçekleşmezse göç gerçekleşmemiş olur. O nedenle tüm göç eylemlerinin ve süreçlerinin temelinde, bireyin ya da ailenin davranışı yer almaktadır (Çakır, 2011, 131). Göç vasfı taşıyan her bir eylem biricik özellikler taşımaktadır. Bundan dolayı göç ile ilgili kavramsal sınırları bilmek önemlidir. Göç edilen bölge ve sınırları dikkate alarak göç türlerini, iç ve dış göç olarak tasnif etmek, işin başlangıç noktasını oluşturur. Öte yandan ortak nedenler ve ortak sonuçlar açısından ele alarak doğal çevrenin yarattığı itici faktörlerin etkisiyle oluşan, İlkel , Zoraki , Yönlendirilen , Serbest ve Kitlesel göçler şeklinde çeşitli başlıklar altında incelenebilmektedir (Petersen, 1958 akt Aydemir ve Şahin, 2018:126). İnsanlar farklı sebeplerle bireysel ya da kitlesel olarak bir coğrafyadan başka bir coğrafyaya göç etmişlerdir. Yapılan bu göçler toplumları, başta sosyo-ekonomik ve siyasi olmak üzere farklı birçok şekilde etkilemiştir (Ünal, 2014: 68 akt Çimen ve Quadır, 2018: 1252). Küreselleşmenin de etkileri göz önünde bulundurulduğunda yaşanan problemler, sadece göç edilen bölgenin problemi değildir. Gidilen bölgeyi de güvenlik ve istikrar açısından çok önemli şekilde etkilemektedir. Ayrıca hem niteliksel hem de niceliksel sebeplere bağlı olarak uyum problemleri de çığ gibi büyümektedir. Geçirilen zaman, yaşanan olaylar göz önünde bulundurulduğunda her uyum süreci kendine has özellikler taşır. Asya, Avrupa, Afrika ve Ortadoğu gibi önemli geçiş bölgelerinin kavşak noktasında bulunan Türkiye, özellikle Ortadoğu'da meydana gelen iç çatışmalar ve siyasi çalkantılar nedeniyle her yıl binlerce göçmenin sığınacağı bir liman haline gelmiştir. Suriye'de 2011 yılında Arap Baharının etkisiyle başlayan ve hala devam etmekte olan etnik ve mezhep çatışmaları yoğunlaşarak iç savaşa dönüşmüş, yaklaşık 4 milyon Suriyeli ülkelerini terk ederek sınır komşuları Irak, Lübnan, Ürdün, Mısır ve Türkiye'ye sığınmıştır (Çetin ve Uzman, 2012 akt Çimen ve Quadır, 2018:1252). Mülteci, sığınmacı ve göçmen kavramları birbiriyle karıştırılmaktadır. Birbirinin yerine sıklıkla kullanılsa da aslında aralarında belirleyici farklar bulunmaktadır. Bu yüzden öncelikle bu kavramların açıklanması ve ortak bir zemine oturtulması yarar sağlayabilir. Geçici Koruma: Çatışma veya yaygın şiddet ortamlarından kitlesel olarak kaçıp gelen kişilere, öncesinde bireysel statü belirleme işlemine tabi tutulmaksızın devlet tarafından geçici koruma sağlama konusunda geliştirilen düzenleme. Uluslararası Koruma: Bir göç hareketi olarak değerlendirilmekle birlikte, taşıdığı özel nedenlerden dolayı diğer göç türlerinden ayrı ele alınan bir yer değiştirme biçimidir. İnsan Hakları Evrensel Bildirgesinin 14. maddesinde, Herkesin zulüm karşısında başka ülkelere sığınma talebinde bulunma ve sığınma olanaklarından yararlanma hakkına sahip olduğu ifade edilmiştir. Her ne kadar aynı gibi gözükse de aslında farklı olan bahsettiğimiz bu tanımlar göç kavramının çok boyutlu ve karmaşık yapısını bir kez daha ortaya koymaktadır. Ortak unsur olan ve basit gibi görünen bu yer değiştirme eylemi arka planda toplumların kültürel, ekonomik, demografik yapısını; gelişimini ortaya koymaktadır. Ayrıca statik değil dinamik bir süreçtir. Bir ülke ve toplum için göçün konusu yalnızca toplumsal, siyasal, kültürel, ekonomik, yönetsel ve hukuksal yönlerden ibaret değildir. Göç, bireylerin ve toplumların temel insan haklarından yoksun kalması gibi kapsamlı ve insani niteliği olan bir olgudur (Akıncı vd. 2015:62). Birleşmiş Milletler verilerine göre 2016 yılı itibarıyla 244 milyon insan, başka bir deyişle dünya nüfusunun yüzde 3,2'si, uluslararası göçmen konumundadır. Bu raporda en dikkat çekici husus, zorla yerinden edilmiş insanlara, görece daha yoksul ülkelerin kapılarını açmış olmasıdır. Bunlardan bir kısmı istihdam ettiği mülteci sayısına göre şöyle sıralanmıştır. 2016 yılı ortası itibarıyla 2,8 milyon mülteciye Türkiye ev sahipliği yapmıştır. Türkiye'yi sırasıyla Pakistan (1,6 milyon), Lübnan (1 milyon), İran (978.000), Etiyopya (742.700), Ürdün (691.800), Kenya (523.500), Uganda (512.600), Almanya (478.600) ve Çad (386.100) izlemektedir. (Aydemir ve Şahin, 2018:134). 2022 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı Resmi Gazete'de yayımlandı. Programda, son göç istatistikleri de yer alıyordu. Buna göre, Türkiye'deki yabancı kişi sayısı Eylül 2021 verilerine göre 5,4 milyondu. Geçici koruma altındaki Suriyeliler 3,71 milyon, ikamet izniyle bulunanlar 1,22 milyon ve uluslararası koruma başvuru sahipleri ise 350 bin kişiydi. Suriye'den Türkiye'ye zorunlu ve kitlesel göç ile gelenlerin sosyal statülerinin evrilme sürecini ise misafir kardeşlerimiz, muhacir kardeşlerimiz, sığınmacı, mülteci, yabancı gibi göç literatüründe göçmenlerin sosyal statüsünü niteleyen kavramların dönüşümü ile izlemek mümkün olmaktadır. Türk Hükümeti, yasal bir geçerliliği olmayan mültecileri misafir olarak tanımlayan başlangıçtaki tutumunu, Ekim 2011 tarihinde, mültecilerin çok daha net bir yasal statüye kavuşmalarını sağlayan, geçici koruma statüsüne dönüştürmüştür. Bu statü, 1994 Yönetmeliği'nde sunulanın çok ötesinde bir koruma rejimi ve hükümetin uluslararası hukuk çerçevesinde tanımlanan geri-göndermeme ilkesini ve Suriyelilere sağlık ve barınma imkanları gibi her türlü temel insani hizmeti sağlamayı, kendiliğinden kabul etmesi anlamına gelmektedir (Kirişçi, 2014:21). Nisan 2011 tarihinde, 250-300 kişi ile başlayan göç dalgası, kısa sürede hızla yayılmış ve oluşturulan kampların dışındaki mülteci sayısı, kamplardakileri kat kat aşmıştır. Başlangıçta mülteci krizini diğer ülkelerden yardım almadan yönetmeye çalışan Türk Hükümeti, mülteci sayısındaki ani ve önemli artışı sebebiyle 2012 yılında uluslararası yardım çağrısı yapmak durumunda kalmıştır (Aydemir ve Şahin, 2018:132). 2011'de sıfır olan geçici koruma kapsamındaki Suriyelilerin sayısı, Arap Baharı ile hızlı bir yükselişe geçmiştir. Grafikte de görüldüğü üzere özellikle 2013 yılından sonra mülteci sayısında ciddi bir artış olmuştur. Ülkemizde kayıtlı göçmenler olduğu gibi kayıtdışı göçmenlerin de olduğunu göz ardı etmemek gerekir. Yıllara göre yakalanan göçmen sayısında özellikle 2019 yılındaki ciddi artış tabloya yansımıştır. İllere göre dağılımda ise İstanbul birinci sıradadır. Türkiye'de yapılan göç konu başlıklı çalışmalara literatür taraması yöntemiyle bakıldığında, mültecilerin penceresinden bakan birçok çalışma bulunurken yerli halkla yapılan çalışmaların daha az olduğu göze çarpmıştır. Özellikle kadınlar üzerinden birçok görüş dile getirilirken, direkt kadınların fikrini içeren çalışmaların yok denecek kadar az olması bu çalışmanın çıkış noktasını oluşturmaktadır. Bu çalışmanın amacı, yaşanan sorunları genç kadınların gözünden görmek, onların duygu ve düşüncelerini ortaya çıkarmaktır. Bu, Türkiye'de yaşanan kitlesel ve zorunlu göçün uyum ve toplumsal bütünleşme sürecini, kadınların gözünden ele alan nitel bir çalışmadır. Nitel araştırmalar, durumları ve olayları katılımcıların bakış açılarından anlamaya çalıştığı için böyle bir çalışmada önemli bir avantaj sağlamaktadır. Ayrıca nitel araştırmalar, arkadaki gizli anlamların ve oluşan örüntülerin ortaya çıkarılmasına, çalışılan konunun derinlerine inilmesine yardımcı olur. Bu yüzden bu çalışmada nitel araştırma tekniği kullanılmış, açık uçlu 6 soru sorulmuş, derinlemesine görüşme tekniğinden yararlanılmış ve betimsel analiz yapılmıştır. Araştırmada kavramsal çerçeve dahilinde literatür taraması yapılmış ve bu verilere yer verilmiştir. Maliyet, zaman ve Covid-19 pandemisinin getirdiği kısıtlardan dolayı bu araştırmada, sadece büyükşehirlerde yükseköğretime devam eden, 18-25 yaş arası 12 genç kadın öğrenciyle derinlemesine görüşmeler yapılmıştır; Türkiye genelindeki aynı yaş grubunu temsil iddiası yoktur. Yapılan görüşmelerden çıkan ortak sonuçlardan biri medyanın, insanların üzerinde ne kadar etkili olduğudur. Görüşülen bütün katılımcılar, direkt kötü bir olay yaşamasa dahi izlediği, duyduğu haberlerden çok etkilendiğini belirtmiştir. Medyanın, karar alma ya da fikir oluşturma süreçlerinde etkili bir kontrol aracı olduğunu söyleyebiliriz. Kadınların korkmasında ve mülteci sorununa bakışında, medyanın etkili rol oynadığı katılımcılarımız tarafından da dile getirilmiştir. Çıkan haberler, az sayıda örneği temsil etse de genele yaygınmış gibi ifade edildiğinden düşünme sürecini zorlaştırmaktadır. Katılımcılar, neyin doğru neyin yanlış olduğunu ayırt ederken zorlandıklarını, çok fazla bilgi kirliliği, görüntü kirliliği olduğunu dile getirmiştir. En son çıkan Ülkemize sadece erkek mülteciler geliyor! başlıklı haberler, kadınların tedirgin olmasına sebep olmuştur. Hissettikleri ya da düşündüklerinin doğruluğundan emin olamayan kadınlar, Gerçekten öyle mi hissediyorum, yoksa hissettiriliyor muyum? Bunun ayrımını yakmakta zorlanıyorum. ifadelerini kullanmışlardır. Medyanın yönlendirmesi, bu göç dalgasının herkesin istediği şekilde ülkeye girebildiği, kontrolün yapılmadığı bir süreç olduğu algısını doğurmuştur. Medyanın etkisinin yanında tespit edilen bir diğer sorun, yetkililerin açıklamalarının durumun kontrol edildiğine dair ikna edici olmaması ve konunun karşıt görüşler tarafından politikleştirildiğiydi. Katılımcıların açıklamalarından yola çıkarak, yapılan haberlerin ideolojik kesimler tarafından farklı farklı aktarılmasının daha fazla karışıklığa sebep olduğu söylenebilir. Katılımcılar, uygulanan politikaların yansıtılandan farklı olduğunu, amaçlananın da aslında aktarılandan farklı olduğunu hissetiklerini dile getirmişlerdir. Katılımcılarımızın neredeyse hepsi ülkemize yapılan göçlerin ekonomiyi etkilediğini ifade etmiştir. Öncelikle akıllardaki en büyük soru mültecilerin ekonomik anlamda Türkiye'ye iyi gelip gelmediğidir. Bir kısım ucuz işgücünü karşıladıklarını, diğer kısım ülkede işsizliğe yol açtıklarını dile getirmiştir. Özellikle gençler, yapacak iş olmamasını, olduğundan ucuza çalışmak zorunda kalmalarını büyük oranda mültecilerin varlığına bağlamaktadır. Herhangi bir beceri gerektirmeyen işlerde, ek gelir elde etmek isteyen öğrenciler çalışabilecekken yerlerinin doldurulduğunu ifade etmektedirler. Kültürel uyumun, göç eden için de göç alan yer için de çoğu zaman sorun olduğu söylenebilir. Çalışma grubundaki genç kadınlar, kültürel olarak farklılıkların sorun yarattığını düşünmekteler. Mültecilerin uyum sağlaması beklenirken aslında kendilerinin uyuma zorlandığı, tüm katılımcılar tarafından dile getirilmiştir. Konuştukları dilin anlaşılamaması belirsizliğin yarattığı bir başka korku unsuru olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu şekilde bizden değil, öteki kavramları devamlı pekiştirilmektedir. Çalışma grubundaki tüm genç kadınların kendilerini ülkelerinde güvende hissetmediklerini, korktuklarını, endişelendiklerini ifade etmeleri çok çarpıcı bir noktadır. Üzerinde durulması gereken diğer nokta ise, Türkiye'de kadına değer verilmediğini, mültecilerden önce de aynı duyguları hissettiklerini belirtmeleridir. Gelen mültecilerin de kadına bakışının çok değer atfeden bir noktada olmadığını düşünen genç kadınlar, kendilerini korumak için davranışlarını ve kılık kıyafetlerini giderek yaygınlaşan genel kabule göre ayarlamak/kısıtlamak zorunda hissetmekteler. Geçim kaynağı olmayan, uyum sürecinde problem yaşayan, iş bulmakta zorluk çeken mültecilerin yasadışı kaynaklara yönelme ihtimalinin artmasıyla da güven ortamı giderek zarar görmektedir. Bu genel değerlendirmeler bağlamında mülteci göçünün, kadınların gözünden olumlu olumsuz etkilerini, sonuçlarını görebilmek, anlayabilmek için bu çalışma yapılmıştır. Varılan temel nokta uyum sürecinin hem bireysel hem devlet tarafından farklı etkileri ve sonuçları olduğudur. Sorunu tespit edip çözüm üretebilmek için iki noktadan da değerlendirilmesi önem taşımaktadır. Göç eylemiyle birlikte farklı kültürlerin karşı karşıya gelmesi söz konusu; hayatını devam ettirme isteği ve uyum sağlama süreci, her iki farklı kültür için de zorluklar taşımaktadır. İki farklı kültürün birbirini tanıma imkanı bulamayışı ve gerek medyanın gerek yetkililerin söylemleri uyum sürecini zorlaştırmaktadır. Çatışma ortamının çözülmesi giderek önem arz eden bir konu haline gelmiştir. İletişim engellerinin aşılması, göçün toplumsal sonuçlarının tespit edilmesi, gerekli teknik ve hukuki altyapının sağlanması gerekmektedir. Devlet ve birey arasındaki iletişim kanallarının sağlıklı bir şekilde oluşturulması da bir an önce yapılması gerekenlerdendir. Genç kadınlar için mülteciler büyük oranda ülke ekonomisi için sorun teşkil etmektedir. Medyanın etkisiyle ya da yaşadıkları olaylarla toplumun ahlak ve huzurunu bozabilme ihtimalleri üzerinde endişe taşıdıkları söylenebilir. Genel olarak yaşadıkları ülkede kendilerini güvende hissetmiyor olmaları, yoğun mülteci alımıyla daha da pekişmektedir. Ülkemiz Anadolu, Mezopotamya, Ege ve Karadeniz coğrafyasının içinde bulunmaktadır. Tarihsel süreçte bu coğrafyalar çeşitliliğin ve medeniyetin gelişimde en önemli kilometre taşlarıdandır. Türkiye'nin aldığı göç dalgalarına çözüm üretirken coğrafyamızın kadim tarafını gözden kaçırmamak oldukça önemlidir. Başka bir deyişle, devşirdiğimiz metotların ülkemizde uygulanabilirliğinin sorgulanması gerekmektedir. Diğer taraftan göç konusuna yönelik bakış açısını biyolojik perspektife göre düzenlemekte fayda olabilir. Nihayetinde göç olgusunun aynı zamanda canlılığın bir davranış formu olduğunu söyleyebiliriz. Dünya tarihinde de insanlık farklı sebeplerden göç etmek durumunda kalmıştır. Bu göçler sonucunda önemli bazı değişimler yaşanmıştır. Kimi zaman bu değişimler dünya refahına hizmet etmiş kimi zaman da yıkım ve savaşları tetiklemiştir. Dolayısıyla göç olgusunun canlılığın bir stratejisi olduğunu göz önünde tutarak insanlığın kaçınılmaz bir parçası olduğunu kabullenmek faydalı olabilir. Bir diğer husus ise ülkemizdeki göçmenlere yönelik bakış açısıdır. Halihazırda ülkemizde 200 binin üzerinde Suriye kökenli Türk vatandaşı olduğunu ifade edebiliriz. Bunların önemli bir kısmı 18 yaşının altındaki gençlerden oluşuyor. Sonuç olarak bu kişilerin Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olduklarını ve Türk hukukuna tabi olduklarını unutmamak gerekir. Bu bakımdan kutuplaşmanın beslenmesi ilerleyen yıllarda toplumda bazı yapısal sorunlar oluşturabilir. Oluşacak sorunların çözümü ise çok zor ve toplumsal refahı tehdit edici olabilir. Göç olgusunu faydaya çevirebiliriz. Dünyamızın ana lokomotifi sayılan Amerika Birleşik Devletleri'nin bir göçmenler ülkesi olduğunu hatırlamak bu konuya yaklaşımımızı değiştirebilir. Göç alan toplumlar önemli bir güce de sahip olabilmektedirler. Bu güç çoğunlukla çalışacak nüfus ve yenilikleri doğuracak çeşitlilik ortamı olabilir. Doğada en zengin bölgelerin kenar etkisine sahip yerler olduğu bilgisiyle bu durumu, her açıdan zenginleşmek için bir fırsat olarak görebiliriz. Fakat bu fırsatı yok edecek en kötü koşul ayrımcılık atmosferi olacaktır. Ayrımcılığın yarattığı yıkıcı koşullar, entegrasyonu zayıflatıp alt türleri kendi içlerinde habitatlaşmaya zorlayabilir. Bu durum da birkaç yıl sonrasının yapısal sorunlarına zemin hazırlayacaktır. Ayrıca ülkemizde var olan göçmenlere yönelik aşırı korumacı ve kollayıcı veyahut toptan dışlayıcı bir tavır sergilemenin, ayrımcılık atmosferini besleyen iki önemli unsur olduğunu vurgulamakta fayda vardır. Bir uyarı olarak da bu iki tutumun herkesce hissedildiğini belirtmek gerekir. Bu sebeple medya ve politikacıların bu atmosferi besleyen tutumlarına dikkat etmeleri gerekmektedir. Bu bakımdan, Türkiye Cumhuriyeti, burada yaşayarak buraya değer katacak herkesin yurdudur! şeklinde kapsayıcı bir motto benimsenebilir. Bu motto sayesinde göçmenlerde zedelenmiş vatan duygusu Türk olma olgusuyla onarılabilir. Vatandaşlık ödevlerini yerine getirmeyen göçmenler ise kendi doğalında ortaya çıkabilir. Çakır, S. (2011), Geleneksel Türk Kültüründe Göç ve Toplumsal Değişme, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 24, Aralık 2011, 129-142.


Bir sorun olduğunu görüyor ve çözemiyorsunuz. Yaptığınız şeyler normalde işe yaramalı ama yaramıyor. Bir şeylerin ters gittiğini anlıyorsunuz ama neyin ters gittiğinden emin değilsiniz. Doğruyu yapamadığınız için huzursuzluğunuz artıyor ama doğru sandığınız şeylerin bir işe yaramayacağını hissediyor, zor bela başardığınızda işe yaradığından emin olamıyorsunuz. İnsan, yani bugün bildiğimiz anlamda Homo Sapiens yaklaşık 200 bin yıldır var. 4,5 milyar yaşındaki bir gezegenin üzerinde görece geç gelmiş bir türüz ve geldiğimizden beri kendimizi de dünyayı da tanınmayacak kadar dönüştürdük. Bu dönüşümün kritik aşamaları, çağları var. Özellikle çağ değişimlerine denk gelen insanlar, büyük bedeller ödemek zorunda kalabiliyor. 200 bin yılın neredeyse tamamını avcı toplayıcı olarak, doğanın içinde küçük koloniler halinde, avlanarak, toplayarak ve bugünkü anlamda sabit yerleşimlerimiz olmadan yaşadık. İnsansılarla birlikte düşünürsek 2,5 milyon ya da daha fazla yıldır, Homo Sapiens olarak yaklaşık 200 bin yıldır varız. 10 bin yıl önceki neolitik devrim, Homo Sapiens olarak yaşam tarzımızı, sosyolojimizi, dünyadaki varlık biçimimizi değiştiren ilk büyük dönüşüm oldu. Tarım ve hayvancılığın keşfi ve yaygınlaşmasıyla birlikte neredeyse tüm dünya insanları büyük bir toplumsal dönüşüm yaşadılar. Yerleşik hayata geçtiler. Bu geçiş, nimetlerinden hala yararlandığımız ve bedellerini de hala ödediğimiz bir geçiş. Sinan Canan'ın İFA'sının özellikle Beden bölümünü ve Daniel E. Lieberman'ın İnsan Vücudunun Öyküsü adlı kitabını okursanız, on bin yıl önceki bu büyük dönüşümü bile hala tam hazmedememiş olduğumuzu canlı örnekleriyle görürsünüz. İnsan evrimi halen devam etse de, biyolojik evrim normal şartlarda çok yavaş gelişen bir süreçtir. Birtakım farklarımız olsa da genetik olarak 200 bin yıl önceki insanla neredeyse aynıyız. Bu şu anlama geliyor, hepimiz temelde avcı toplayıcı yaşam şartlarına göre uyarlanmış bireyler olarak doğuyoruz. Günümüzde diş çürüklerinden salgın hastalıklara, obezlikten saldırganlığa ve hatta stres adaptasyonumuza kadar pek çok sorunumuz avcı toplayıcı olarak doğmamızla yakından bağlantılı uyum sorunlarına dayalı. Yani toplumsal olarak bu dönüşümle bile on bin yıldır hala uğraşıyoruz ve doğan her birey de neolitik devrimle kişisel başa çıkma mücadelesinden kaçamaz durumda. Devrimler yerleşik hayata geçmekle bitmedi, aslında sadece bir başlangıçtı bu. İkinci büyük devrimi yazının icadı ve yaygınlaşmasında görüyoruz. Bağımsız şehir devletler ya da göçer kabileler olarak dünya üzerinde yaşıyorken, yazının icadı ve yaygınlaşmasıyla beraber çok daha büyük bürokrasiler, sözleşmeler, yazılı kanunlar, yüzbinlerce kişiyi bulan ordular inşa edebilir hale geldik ve imparatorluklar çağı başladı. Çok daha önemlisi, sözlü kültürden yazılı kültüre geçmiş olduk. Yazılı kültüre uyum da hem toplumsal olarak hem her doğan birey olarak hala başa çıkmamız gereken bir meydan okuma. Çünkü genetiğimiz aslında yazılı kültüre uygun değil. Beyinlerimizde hala sözlü kültürün devreleri var. Peki nasıl oluyor da okuyoruz, yazıyoruz diye düşünürseniz, Stanislas Dehaene'nin Beyin nasıl okur? adlı muhteşem eserini okumanızı öneririm. Okuma için kullandığımız devreler, aslında doğadaki ana örüntüleri ve şekilleri tanımak için kullandığımız devreler. Yani okuma, avcı toplayıcı beynimizin imkanlarını bir hayli yaratıcı bir şekilde zorlayarak edindiğimiz bir yetenek. Bunun çok çarpıcı etkilerinden birini şöyle canlandırabilirsiniz: Bir kağıt bayrağı elinizde tuttuğunuzu ve sağa sola çevirerek, olabilecek her türlü açıdan ters döndürerek ona baktığınızı düşünün. Beyniniz rahatlıkla bunun aynı ve tek nesne olduğunu algılar. Şimdi bir de harfleri düşünün. Özellikle şu harfleri: p, q, b, d... Acaba bunlar aynı harf değiller mi? Beynimizin doğal devrelerine göre aynı nesne nin farklı açılardan görünümleri olan bu harfleri birbirinden farklı olarak algılamayı beynimizin genel doğasına aykırı bir şekilde öğreniriz. Bu küçük örnekte görüldüğü gibi ve bundan binlerce kat ağır başka pek çok yönle birlikte hala yazılı kültüre geçişimizle de başa çıkmak zorundayız. Bu iki büyük dönüşüm yani neolitik devrim ve yazının yaygınlaşması, binlerce yıl önce gerçekleşti. Bunlarla başa çıkmanın birtakım yollarını bulabildik ama hala uğraşmayı sürdürmemiz de gerekiyor. Oysa daha yakında gerçekleşmiş iki büyük devrim daha var. Ve bunlarla başa çıkabilmenin henüz yakınına bile yaklaşmış sayılmayız. Sanayi devrimini ve sanayini toplumunu duymuşsunuzdur. Ama sanayi devrimini asıl mümkün kılan, enerji tiplerinin dönüşümlerini keşfetmemiz ve bu keşiflerimizi uygulamalara çevirerek giderek derinleştirmemizdir. Enerji dönüşümlerinin hayatımızı nasıl derinden etkilediğini ve dönüştürdüğünü şu adreste sadece başlıkları inceleyerek bile görebilirsiniz. Eski mitolojilerdeki yarı tanrılar haline geldiğimizin farkında mısınız? Ve bununla ne toplumsal olarak ne de bireysel olarak başa çıkabilmiş durumda değiliz. e = mc2 yi keşfetmiş ve uygulamış varlıklarız. Bir madde, 1 kg ise enerjisi 89 875 517 873 681 764 J'dür. Hiroshima'ya atılan nükleer bombada nükleer parçalanma geçiren madde miktarı bir kilogramdan azdı. Enerji tipi dönüşümlerine hakim mitolojik yarı tanrılar olarak sanayi dönüşümüne uyum sağladığımızı zannediyor olabiliriz. Oysa sanayi dönüşümü, enerji tipi dönüşümlerine hakimiyetimizin sadece bir aşaması. Yani asıl devrim hala devam ediyor; sadece 200 yıl kadar oldu bu devrime başlayalı ve hala gelişmeler devam ediyor. Bir yandan da son 200 yıldaki bu dönüşümün yarattığı imkanlarla dünyaya yaptığımız şeyler Altıncı Yok Oluşu tetiklemeye başlamış gibi duruyor. Elizabeth Kolbert'in, Altıncı Yok Oluş kitabını okumanızı şiddetle öneririm. Tüm bunların üstüne bir de dijital dönüşüm geldi. Dijital dönüşümle neredeyse ışınlanmayı keşfettik. Dijital hale getirebildiğimiz herhangi bir şeyi, dünyanın öbür ucuna ışık hızıyla gönderebiliyoruz. Seslerimizi, görüntülerimizi, kitaplarımızı, oyun oynama deneyimlerimizi, müziklerimizi... Dijital hale getirdiğimiz herhangi bir şeyi sadece birkaç satırlık yazılım komutuyla binlerce kopya haline getirebiliyor, dünyanın öbür ucuna ışık hızında gönderebiliyor ve istediğimiz yerde çok küçük fiziksel hacimlerde depolayabiliyoruz. Geçmiş çağ dönüşümleriyle hesaplaşmak için epeyce vaktimiz vardı ama hiçbir hesaplaşmamızı gerçek anlamda tamamlayamadık. Hala neolitik devrimin bedelleriyle uğraşıyoruz. Hala yazılı kültürün bedelleriyle uğraşıyoruz. Hala enerji tipi dönüşümlerini yönetmemizin bedelleriyle uğraşıyoruz. Ve dijital dönüşümün bedellerinin daha tam anlamıyla farkında bile değiliz. Bunların tamamı çok önemli avantajlar da oluşturdu. Ancak her insanın nezdinde avantajlarla dezavantajlar savaşıyor. Toplumsal ve küresel ölçekte de bu devrimlerin her birinin avantajları ve dezavantajları açık bir denge içinde değiller. Hiçbirinden emin değiliz: Acaba iyi mi oldu, kötü mü oldu? Ve hikayenin sonunu henüz görmediğimiz için emin olamayız da. Mesela on bin yıl önce tarım devrimini yaparak başlattığımız büyük devrimler zinciri diyelim iki bin yıl sonra insan türünün ve dünya üzerinde yaşayan tüm türlerin yüzde 90'ının yok olmasına sebep olacaksa, sizce iyi yapmış olacak mıyız bu devrimlerle? Ama belki de öyle olmayacak da, bu devrimler sayesinde iki bin yıl sonra ya da iki yüz bin yıl sonra uzaya açılmış, kainatın onlarca gezegenine hayat saçmış olacağız. Hikaye bitmedi, iyi mi kötü mü bilmiyoruz, sürüyor. Toplumsal geleceğimize aldırış etmiyorsanız, insanlığın ya da tüm canlılığın geleceğini önemsemiyorsanız bile, çok yakından ve kişisel olarak ilgilendiriyor. Mesaili ve maaşlı işi düşünün. Şu an ekonomilerin önemli bir kısmı ve insanların büyük bir kısmının geçimi bu kavram üzerinden dönüyor. Oysa sanayi toplumundan önce yani yaklaşık 200 yıldan daha eski zamanlarda mesaili ve maaşlı iş dünya üzerinde hemen hemen hiç uygulaması olmayan bir kavramdı. Örgün eğitimi düşünün. 1820'lerde Prusya'da Alman ulusunu inşa etme sürecinde ortaya çıkmış bir yaklaşımdır. Ulus devlet kavramı da örgün eğitim de mesaili ve maaşlı iş de sanayi toplumunun ihtiyaçlarına göre, yakın geçmişte tasarlanmış şeyler. Sanayi toplumunu da tetikleyen enerji tipi dönüşümlerine hakimiyetin devam eden etkileri ve onun üzerine binen dijital dönüşüm, toplum yapısını tamamen değiştiriyor. Bu dönüşüm şimdi ve burada, içindeyiz. Korona günlerinde artan hızını çok daha net görmeye başladık. Maaşlı mesaili işin, örgün eğitimin, ulus devlet kavramının ve daha pek çok şeyin önemli değişimler geçirdiği bir dönemin içinde yaşama bahtına ve bahtsızlığına sahibiz. Hani derler ya, kutunun dışına çık, kutunun dışında düşün diye... Bunu yapabilmek, yaratıcılık için gereklidir. Yaratıcı bireylerin, geleneksel bağların ve alışkanlıkların dışında düşünebilmeleri gerekir. Size bir sır vereyim: Kutu falan kalmadı artık. Hala bir kutu var zannediyoruz. Oysa tüm kutular buharlaştı. Artık hepimiz, kutunun dışındayız. Bastığımız bir zemin bile yok. Artık her bir birey olarak yaratıcı olmak zorundayız. Uçmayı keşfetmeyenin, çakılacağı günlerdeyiz. Bu yazıdan bir cevap umuyor idiyseniz, dönüp kendinize bakın. Her birimizin kendimiz için cevapları yaratmamız ve bazılarımızın toplum ve dünya için cevaplar yaratmamız gerekiyor. Bu yüzden, kendimi dönüşümün yazarı olarak yaratmak zorundayım. Benim zorunda olduğum şeyler gibi, her birinizin de zorunda olduğu şeyler var. Çok geç olmadan kendi kanatlarınızı keşfedin. Kutuların buharlaştığı gibi bunun bile farkına varamayan ben kendim buhar olmadan umarım kanatlarımın varlığını hissederek kendi varlığıma bireysel devrimimi yaşatabilirim. Uçmayı başarınca güzel de, o zamana kadar işler biraz karışık.


Mayıs ayı sonunda dünyaca ünlü nöroanatomist Jill Bolte Taylor Açıkbeyin'in konuğu oldu. 1996 yılında geçirdiği beyin felci esnasında yaşadıklarını bir Ted konuşmasında anlatan Dr. Taylor, bu konuşmanın uyandırdığı yankı ile 2008 yılında Time dergisi tarafından dünyanın en etkili 100 insanından biri seçildi. Onun deneyimi beynin iki yarım küresinin fonksiyonlarına ilişkin çarpıcı bilgiler sunuyor. Jill beyninin sol yarım küresindeki bir damarın patlaması sonucu beyin kanaması ve ardından sol beyin felci geçiriyor. Bu süreçte dil , okuma-yazma ve hatırlama yetilerini kaybediyor. Kendi bedeninin nerede başlayıp nerede bittiğini ve hatta benliğinin sınırlarını algılayamaz hale geliyor. Geçmiş ve gelecekle meşgul olan, detaylara odaklanan ve planlar yapan sol beyni çalışamaz olduğunda, Jill'in ona sürekli bir şeylerden bahseden iç sesi susuyor ve o hayatında ilk kez sessiz bir zihne kavuşuyor. Sol beyni olmaksızın sağ beyni sayesinde Jill tüm evrenle bir olduğunu idrak ediyor ve etrafındaki enerjinin ihtişamıyla büyüleniyor. Kendini kocaman, geniş, hafif, huzurlu ve son derece mutlu hissediyor, kendi deyimiyle Nirvana'ya ulaşıyor. Jill ne olduğumuzun farkındalığını, daha iyi hayatlar yaşamamızın anahtarı olarak görüyor. Ona göre insanın muazzam doğasını -başka bir ifadeyle sevgi ve enerji olduğumuzu- ne kadar iyi anlarsak kendimize ve başkalarına o kadar iyi, saygılı ve nazik davranacağız. Dolayısıyla Jill sol beyin felcinin kendisine öğrettiklerini ve deneyimlediği Nirvana halini, yaşayan tüm insanlara aktarmak ve dünyayı daha iyi bir yer haline getirmek istiyor. Kendi deyimiyle insanlığı iyileştirmek istiyor. Jill yalnızca sağ beynini kullanabilirken kendini evrenle bütünleşmiş hissediyor. Kendi enerjisini her şeyin enerjisiyle harmanladığını ve böylece kelimenin tam anlamıyla evren kadar büyük olduğunu söylüyor. Bireysel varlığı bütünün içinde çözülen Jill, kendi ifadesiyle büyük resim oluyor, her şeyin büyük resim olduğunu fark ediyor ve koşulsuz bir sevgi hissediyor. Bu tecrübe ile evrenin tek bir enerjiden oluştuğuna, varlığımızdaki her bir hücreninse evrenin bilinci olduğuna kanaat getiriyor. Ne diyelim, umman olan anlar Jill'i!


Hatırlama ile ilgili çalışmalar nörobilim alanında, anılarımızı tanımak ve tanımlamak konusunda büyük başarılar elde etti. 2014 yılında ilk defa moleküllerin anılara dönüştüğü gözlendi. Onların biyokimyasal yapısı neredeyse netleşti. Bu biyokimyasal yapıyı o kadar iyi çözümledik ki spesifik bazı anıları silip hatta bazı anıları beyne yerleştirebiliyoruz. Tabiki anıların nasıl oluştuğu yada sağlandığına ilişkin problemleri tam olarak çözemesek de onların kimyasal olarak depolandığını ve bu kimyasalların farklı kombinasyonlarındaki çağrışımının görsel, işitsel yada farklı duyusal anıları oluşturduğuna dair ikna edici çalışma ve bakış açılarına sahip olduk. Nörobilim çalışmalarından elde ettiğimiz başarılardan en önemlisi anılarımızı ilk haliyle yani orijinalliğiyle bilincimizde sabit tutamayacağımız gerçeğidir. Anılarımızın bazıları oldukça güçlü ve aydınlık iken, bazıları ise silik ve bulanıktır. Ayrıca anıyı her çağırdığımızda o an, ruhsal durumumuz ve yaşantı aralığı da onların nasıl şekil aldığını yada kazandığı formu etkilemektedir. Zihnimize davet ettiğimiz bir anıyı hatırlamaya çalışırken beynimiz o anının depolandığı bölgelere giderek çeşitli sinyallerin üretilmesini sağlar. Beynin gönderdiği bu sinyaller diğer bölgelerinde anının bıraktığı izler olarak algılanır. Fakat anıyı çağırmak üzere bu anıyı oluşturan kimyasallara her ulaşım sağlandığında gerçekleşen bu ulaşım elektro-biyo-kimyasal bir etki olduğu için anının içeriği de aslında az veya çok değişir. Eğer anı kimyasal ise ve beyin de kimyasal yöntemleri kullanıyorsa, bu işlemler kaçınılmaz olarak anının içeriğini değiştirecektir. Öyleyse her bir hatırlama, aslında yeni bir anı kaydıdır. Yapılan bir çalışmada da hatalı bir şekilde hatırladıkları bir anıyı yeniden hatırlayan kişilerdeki sinir faaliyetlerinin, hatalı anıya daha yakın bir anı ürettiklerinde daha aktif olduğu gözlemlenmiştir. Beynimiz hatalı bir anıyı doğruymuş gibi hatırladığımızda o anının sahteliğini güçlendiriyor gibi görünüyor. Sonrası, bu anı da bozulabilir ve bu şekilde devam eder. Bununla ilgili yapılan deneysel bir çalışmada 70 katılımcı ile bir anının hatırlanması o anıya ait detayların değiştirilmesi amaçlanıyordu. Katılımcılardan, bir ızgara üzerindeki nesnelerin yerlerini üç gün boyunca hatırlamaları istendi. Denekler ilk gün, iki saat boyunca 180 ayrı nesne ile tanıştılar. İkinci gün, bu nesneler ızgaranın merkezine tek tek yerleştirildi ve katılımcılardan her bir nesneyi doğru bir biçimde yerleştirilmeleri istendi. Üçüncü gün de bu test tekrar edildi. Fakat ikinci gün doğru hatırladıkları ile hatırlamadıkları ayrı ayrı tespit edildi. Katılımcıların tümünde bir anı hatırlama sürecinin, o anıya dair hafızayı zayıflattığı görüldü. Aslında ikinci gün doğru hatırlama oranları, hatırlayamadıklarına göre daha iyiydi. Ancak denekler neredeyse hiçbir zaman doğru yeri hatırlayamadılar. Hatta üçüncü gün yanlış yere koydukları nesneler, ikinci gün yanlış yere koydukları nesnelerin konumuna, gerçek konumundan daha da yakındı. Yani ikinci gün oluşturdukları hatalı anıyı gerçek anıymış gibi değerlendirdiler. Anılarımız onları hatırladıkça zayıflıyor. Korkarız ki bir noktadan sonra hatırladığımız şeyin gerçekle hiçbir bağı olmayabilir. Bilimsel araştırmalarda gelinen bu nokta felsefi soruları da tekrarlattırıyor. Neyi ne kadar bilebiliriz? Bilme gücümüzün sınırları nedir? Sanırım özet şu olabilir: Hafızamın beni yanıltmadığı kadar bilebilirim.


George Orwell'ın 1984 adlı eserine sıkça atıf yapılan şu günlerde ''ütopya'' kavramı üzerine biraz durmak istiyorum. Toplumların durumu hakkında yorum yapmak için orada yaşayan insanların düşlerini incelemek büyük bir yol gösteren olacaktır. ''Değiştirilmek istenen ya da eleştirilen nedir?'' Sorusu olağan durum hakkında bize farkında olmadan ipucu verir. ''İpin ucu kaçmadan'' ipi yakalamak adına ütopyaya bir göz atmamızda yarar olduğunu düşünüyorum. Ütopya; aslında olmayan, tasarlanmış ideal toplumdur. Köken olarak Yunanca yok/olmayan anlamındaki ou, mükemmel olan anlamındaki eu ve yer/toprak/ülke anlamındaki topos sözcüklerinden türemiştir. Ütopyanın iki işlevi vardır. İlki mevcut durumu değiştirmek, ikincisi ise eleştirmektir. Elbette ütopya terimi kendi içinde birçok tartışmaya da yol açmıştır. Ancak bu tartışmalar, ideal toplumun olamayacağı düşüncesinden ziyade, ''Nasıl olmalı?'' sorusuna verilen farklı yanıtlardan doğar. Çok yaygın olarak düşünülenin aksine ütopya, bir kaçış hayali ya da boş düşünceler değildir. Tersine insan kültürünün çok önemli bir parçasını taşır. Ütopyadan, ütopyacı düşünceden uzak kültürler, sosyal birliklerinden ve ortak paydalardan ne yazık ki yoksun kalırlar. Bu yüzden insan kültürünün ve toplumun en önemli parçalarıdır. Yani ütopya, daha iyi bir varoluşa ve yaşama tarzına duyulan arzudur. Buradaki arzuyu biraz açmak istiyorum. Ütopyanın kaynağı olarak görülen arzu, evrensel değerler taşıyan, insanın doğasından gelen bir duygu durumu olarak kullanılmamaktadır. Toplumsal şartlardan doğan, toplumdan topluma farklılık gösteren bir duygu durumudur. Bütün insan birliktelikleri yeryüzünde en nihayetinde kendini topluma dönüştürür. Yaşanan olaylar sonucu toplum kendi arzu duygusunu yaratır. Bütün kültürlerde ütopyaya rastlamamızın sebebi budur. Arzunun ortaya çıkması toplumsallıkla ilintilidir. İnsan, kendini toplum içinde var etmeye çalıştıkça arzular ve ihtiyaçlar doğar. Elbette kaçınılmaz olarak bunların karşılanmasını talep eder. Ancak toplumdaki bütün insanların aynı aşamalardan geçtiğini düşünürsek eninde sonunda talepler çakışır. Tam olarak bu çarpışmanın sonucunda ütopya doğar. Ütopyaların ortaya çıkmasının ilk basamağı, sosyal olarak yapılandırılmış ihtiyaçlar ile bunların karşılanması arasında oluşan yüksekliği kapatmaktır. Bazı ütopyalar içinde umudu ve değişimi barındırırken bazıları eleştiriyi barındırır. Bunların iç içe geçtiğini görsek bile temel bir yerden ayrılırlar. Temel ayrılık noktaları ise mümkün olanı algılama şekillerinden çıkar. Ayrıca birinin ütopyasının başkasının distopyası olabileceğini de unutmamak gerekir. Şöyle bir baktığım zaman değişimin gerçekleşmesi her zaman mümkün olmuyor. Şartlar, koşullar bazen değişimi gerçekleştirmemize engel oluyor. Böyle bir durumda değişimi ütopyadan beklemek büyük haksızlık olur. Ancak değiştirme imkanını bulamadığımız zaman eleştirme arzusu temel bir öge olarak sabit kalır. Değiştirme her zaman mümkün olmasa bile zorlu koşullarda eleştirme arzusu süreklilik gösterir ve daima imkan dahilindedir. Buradan hareketle ütopyada temel öge daha iyi bir varoluşa duyulan arzudur. Umudun tamamen işlevsiz kaldığı en zor zamanlarda dünyayı, toplumu değiştirmek belki imkansızdır. Ancak eleştirme arzusu daima ayakta kalır. Toplumdan yükselen seslere kulak vermek, birden olmasa bile güzele evrilen değişime kapı açar. - Ruth Levitas-Utopia as Method The Imaginary Reconstitution of Society - Ruth Levitas-The Concept of Utopia - Hakan Çörekçioğlu- Modernite ve Ütopya - Krishan Kumar-Ütopyacılık - Thomas More-Ütopya - Platon- Devlet - Francis Bacon Yeni Atlantis - Farabi İdeal Devlet - Campanella Güneş Ülkesi Bir solukta okudum . Emeğinize sağlık . Başarılarınızın devamını diliyorum.


Sonunda 'Eyvah' diyeceğin şeylere, başında 'Eyvallah' deme. Ünlü nöropsikolog Sahakian ve nörolog LaBuzetta tarafından 2013 yılında yazılan kitap bir yetişkinin günde ortalama aldığı karar sayısının 35.000 adet olduğunu ifade ediyor. Sinan Canan'ın İnsanın Fabrika Ayarları 3. Kitap- Sınırları Aşmakta belirttiği gibi davranışlarımızın çoğu tekrarlı ve bilinçsiz gelişen tepkilerden oluşmakta çünkü beynimiz zaten çok enerji tüketen bir organ ve özellikle dikkat gerektiren süreçlerle ilgilenen ön beyin devreleri de oldukça pahalı devreler olduğu için her gün aldığımız 35.000 karar için bu pahalı devreleri işletmek, ekonomik açıdan hiç de akıllıca bir karar olmaz. 2010 ve 2014 yıllarında yapılan iki çalışma bize dışarıdan gelen uyaranın türüne göre dikkat çekerlik ağının adeta bir anahtar görevi görerek ya beyindeki varsayılan mod ağını ya da bilişsel yük gerektiren aktivitelerde işlev gösteren merkezi yürütücü ağı çalıştırdığını gösteriyor. 2017 yılında yayınlanan bir makale ise karar alırken, konunun daha önce öğrenilmiş olup olmamasına bağlı olarak, beynin farklı bölgelerinin çalıştığını gösteriyor. 28 kişi ile yapılan bu çalışmada deneklerin bir iskambil oyunun kurallarını öğrendikten sonra, oyunu oynarken beyinlerinde varsayılan mod ağının çalıştığını işaret ediyor. Varsayılan mod ağının biz belirli bir işle meşgul olmadığımızda aktif olduğunu biliyoruz. 2018 yılında Nature'da yayınlanan farklı bir çalışma da yine bu bulguyu destekler şekilde riskli kararlarda varsayılan mod ağının bastırıldığının altını çiziyor. Bu çalışmalar bize insanların beyinlerinde varsayılan mod ağının riskli olmayan ya da daha önce öğrenilmiş durumlara ait kararların alınmasında da rol oynadığını yani belli kararların otopilot bir sistem tarafından alındığını gösteriyor. Bu durumda varsayılan mod ağı için, beynimizin aylaklık ağı olma görevine ek olarak, belli uyaranlara, belli kalıp cevaplar veren bir ağ diyebiliriz ve çalışma mantığını Anthony Burgess'in 1962'de yazdığı ünlü romanı Otomatik Portakal'da anlatılan Pavlov koşullanma kurallarına benzetebiliriz. Benzetme çok mu karmaşık oldu? Otomatik Portakal'ı hala okumayanlara, en azından Stanley Kubrick'in sonrasında bu kitabın filmini çektiğini hatırlatmak ve filmi izlemelerini tavsiye etmek isteriz. Burada anlatarak, kitabı okuma ya da filmi izleme keyfini elinizden almak istemeyiz. Yazımızın devamı Urla'ya taşınmayıp, oldukları coğrafyada kalıp, daha farklı bir yaşam hayal edenler veya Urla'ya taşındığı halde, aradığını bulamayanlar için. İyi haber: Varsayılan mod ağımızı yeniden kurgulamak mümkün. 2015 yılında İsveç'te yayınlanan bir makale, şizofreni, Alzheimer, hiperaktivite & dikkat bozukluğu, anksiyete, epilepsi ve depresyonda varsayılan mod ağının normal bir beyindekinden farklı çalıştığının altını çizerken, bu ağın işlerliğinin hastalıkların tanısında kullanılabilecek bir biyogösterge olabileceğini savunuyor. Bundan yaklaşık 60 yıl öncesine kadar beynin yapısal veya fizyolojik değişikliklere uğrama yeteneğinin çocukluktan sonra mümkün olmadığına dair bir kanı vardı. Her ne kadar daha önce plastisitenin olabileceği öne sürülmüş olsa da nöral plastisite terimi ilk defa sinirbilimci Jerzy Konorski tarafından kullanıldı. Sonrasında yapılan araştırmalar ve özellikle de ünlü sinirbilimci Michael Marzenich tarafından yapılan çalışmalar beynin insanın son anlarına kadar bile nöroplastisiteye sahip olduğunu yani kendini yeniden yapılandırabildiğini gösteriyor. Meditasyonun beyinde ya da Dalai Lama'nın ifade etmeyi tercih ettiği gibi, sadece beyinde değil de zihinde yapısal değişiklikler yaptığını gösteren çalışmaların sayısı her geçen gün artıyor. American Mindfulness Research Assosication'da yayınlanan grafik, yıl bazında yalnızca farkındalık üzerine yapılan akademik araştırma sayısını gösteriyor. Özellikle Dalai Lama'nın desteklediği, dünyanın en mutlu insanı olarak bilinen Budist rahip Matthieu Ricard'ın , ünlü sinirbilimci Richard Davidson'ın, ünlü nörobiolog Antoine Lutz'un ve yine ünlü psikolog Paul Ekman'ın beraber çalıştığı birçok araştırma, konuyu merak edenler için bir başlangıç noktası olabilir. Özellikle 2014 yılında Lutz, Ricard ve Davidson'ın yayınladığı Mediyasyoncunun zihni isimli makaleyi okumanızı tavsiye ederiz çünkü hem görselleri hem de anlatım dili açısından çok anlaşılır bir şekilde yazılmış. Bu makalede örneğin meditasyon yapan rahiplerin beyinlerinde dikkat, duygu, içsel iletileri işlemekten sorumlu prefrontal korteks ve insula bölgelerinin, kontrol gruba kıyasla daha büyük olduğundan bahsediliyor. Ey kör! bu yer, bu gök, bu yıldızlar, boştur boş! Bırak onu bunu da gönlünü hoş tut hoş! Bir nefestir alacağın, o da boştur boş! Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımın sizin için geliyor: Pazarlama: Dikkat! American Mindfulness Research Association (2019). Mindfulness journal publications by year, 1980-2019. Retrieved from https://goamra.org/resources/. Burgess, A. (2016). Otomatik Portakal . Türkiye İş Bankası, İstanbul. Bressler, S. L., & Menon, V. (2010). Large-scale brain networks in cognition: emerging methods and principles. Trends in cognitive sciences, 14(6), 277-290. Davidson, R. J., Kabat-Zinn, J., Schumacher, J., Rosenkranz, M., Muller, D., Santorelli, S. F., ... & Sheridan, J. F. (2003). Alterations in brain and immune function produced by mindfulness meditation. Psychosomatic medicine, 65(4), 564-570. Ekman, P., Davidson, R. J., Ricard, M., & Alan Wallace, B. (2005). Buddhist and psychological perspectives on emotions and well-being. Current Directions in Psychological Science, 14(2), 59-63. Fox, K. C., Nijeboer, S., Dixon, M. L., Floman, J. L., Ellamil, M., Rumak, S. P., ... & Christoff, K. (2014). Is meditation associated with altered brain structure? A systematic review and meta-analysis of morphometric neuroimaging in meditation practitioners. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 43, 48-73. Goulden, N., Khusnulina, A., Davis, N. J., Bracewell, R. M., Bokde, A. L., McNulty, J. P., & Mullins, P. G. (2014). The salience network is responsible for switching between the default mode network and the central executive network: replication from DCM. Neuroimage, 99, 180-190. İslamoğlu, E., Yıldırımalp, S., & Benli, A. (2014). Türkiye'de tersine göç ve tersine göçü teşvik eden uygulamalar: İstanbul İli Örneği. Sakarya İktisat Dergisi, 3(1), 68-93. Klimecki, O. M., Leiberg, S., Ricard, M., & Singer, T. (2014). Differential pattern of functional brain plasticity after compassion and empathy training. Social cognitive and affective neuroscience, 9(6), 873-879. Kurmuş, F. (2018). Büyük kentlerden sahil kasabalarına yaşam tarzı göçü: Bodrum örneği üzerine niteliksel bir çalışma . McCormick, Ethan M., and Eva H. Telzer. Contributions of default mode network stability and deactivation to adolescent task engagement. Scientific reports 8.1 (2018): 1-11. Ricard, M., Lutz, A., & Davidson, R. J. (2014). Mind of the meditator. Scientific American, 311(5), 38-45. Sahakian, B., & LaBuzetta, J. N. (2013). Bad Moves: How decision making goes wrong, and the ethics of smart drugs. OUP Oxford. Simon, R., & Engström, M. (2015). The default mode network as a biomarker for monitoring the therapeutic effects of meditation. Frontiers in psychology, 6, 776. Vatansever, D., Menon, D. K., & Stamatakis, E. A. (2017). Default mode contributions to automated information processing. Proceedings of the National Academy of Sciences, 114(48), 12821-12826.


Başlığı okuyunca ne düşündünüz? Birbirinden çok farklı iki anlam var o cümlede. Büyük olasılıkla olumsuz çağrışımı geldi aklınıza. TDK'nın sözlüğünden biraz yardım alarak zihninizde oluştuğunu tahmin ettiğim anlamı ifade edeyim: Hayal gücünden yararlanarak gerçek dışı bir şey söyleyerek, yakıştırarak kendimizi aldatıyoruz diye anladınız. Oysa bu yorum, TDK'ya göre ikinci sıradaki anlamlardan yararlanıyor. İlk sıradaki anlamlara göre cümleyi şöyle yorumlamamız gerekirdi: Durumun uymasını sağlayarak kendimizi ikna ediyoruz. Yaşam da böyle bir şey. İnsanlar olarak şu dünyayı görülmüş bir rüya gibi yorumluyoruz ve uydurup kendimizi kandırıyoruz. Bunu en güzel Harari anlatır. Homo Sapiens isimli kitabında insanın bugüne gelişinin tarihi sürecini anlatırken kültürel tüm unsurların nasıl birer büyük kurgu olduklarından bahseder. Uluslar, ticaret, bankalar, para birimleri, paranın kendisi, şirketler, ekonomi... Her şey, hepsi aslında yeterince inananı olan birer masaldır. Ve yeterince inanan insanı olan kurgu çok güçlü bir şeydir. Mesela Türkiye'nin kuruluş macerasını ele alalım. Bunun için epey geriye gitmemiz gerekir. Türkiye'nin kurgusunu oluşturmaya çalışmamızın sebebi, önceki kurgunun çökmüş olmasıydı. Osmanlı kurgusu çok güçlü bir kurguydu... Zamanında... Karlofça bu kurgunun artık gücünü kaybettiğini işaret etti. Bir yüzyıl boyunca Osmanlı kurgusunun içinin boşaldığı o kadar da fazla anlaşılmadı. Daha 1800 olmadan 3. Selim'le Osmanlı kurgusu ciddi bir şekilde yeniden ele alındı. Tanzimat, Islahat, Birinci ve İkinci Meşrutiyetler ve aradaki yüzlerce girişim, deneme... Bunların hepsi kurgunun artık inandırıcı olmayan halini bir düzene sokmaya, kurguyu yeniden inanılır kılmaya ilişkin çabalardı. Ama Osmanlı'nın hikayesi eski bir çağın kurgusuydu. Enerji tipi dönüşümlerinin keşfedildiği, bilim devrimi ve sanayi devriminin üst üste çakıştığı bir zamanda buna benzer kurgular dünyanın her yerinde gücünü kaybediyordu. Osmanlı tipi bir imparatorluk dünya yüzünde artık kimseyi hikayesine inandıramayan bir kurguydu. Osmanlıcılık denendi, yenilenmeye çalışıldı; olmadı. İslamcılık öne sürüldü; olmadı. Türkçülük öne sürüldü o daha iyi tuttu ama o da tam tutmadı. Neyse ki kahramanlar üretmekte çok bereketli bir kültürüz. Atatürk ve silah arkadaşları ama daha önemlisi Atatürk ve devrim arkadaşları, çağlarının ve imkanlarının çok ötesinde bir çabayla yeni bir kurgu oturttular. İyi yönleriyle kötü yönleriyle, ama daha çok da çağa uygun belirli bir inandırıcılığı olan bir kurgu ortaya koyabilmiş olmalarıyla, Türkiye ortaya çıkabildi. O kurgu sanayi devrimi dünyası için belirli bir inandırıcılığa sahip bir kurguydu. Şimdi daha başka bir dünya ile baş başayız. Madenlerden kazılarak çıkarılan altın yerine GPU'lu bilgisayarların mining çalışmalarıyla ortaya çıkarılan coinler milyarlarca dolarlık işlem hacmi üretiyor. Eskiden insanların yaptıkları işleri makine öğrenmesine dayalı yapay zekalar gerçekleştiriyor. Sınır diye bir şey kalmadı, dijital hale getirdiğimiz herhangi bir şeyi dünyanın öte tarafına ışınlıyoruz. Kurgu çöktü. Yanlış anlamayın, Türkiye ile ilgili bir şeyden bahsetmiyorum. Dünün dünyasına ait kurgumuzun tamamı, tüm dünyada çöktü. Hızla yeni bir kurgu oluşturuyoruz tüm insanlık olarak. Çünkü biz her zaman uydurup kendimizi kandırırız. İş başa düşüyor. Başka iklimlerdeki pratiklerden doğan teorileri göz ardı etme şansımız tabii ki yok. Ama sadece o teorileri alıp kopyala yapıştır işe yarıyor olsaydı, 3. Selim zaten daha 1800'den önce meseleyi çözmüş olurdu. O zamanki kurgu yenilemesinde arada 150 yıllık çok sancılı bir süreç yaşayarak bir noktaya gelebildik. İşin başa düştüğü yeni bir devrin içindeyiz artık. Tüm dünyanın kurgularının yeniden üretildiği bu çağda bizler de her birimiz yeni bir kurgu üretim sürecinin içindeyiz. Ne uydurduğumuz da neye kandığımız da çok önemli. Gelecek uydurduklarımız ve kandıklarımız üzerine yeniden kuruluyor.


Ampul veya termostatsız bir dünyada yaşayan avcı-toplayıcılar ve tarım köylüleri, geceleri akıllı telefon kullanan şehir insanlarından biraz daha az uyuyordu. UCLA psikiyatristi ve uyku araştırmacısı Jerome Siegel, Geleneksel bilgeliğin aksine, elektriksiz toplumlardaki insanlar bizimki gibi endüstriyel toplumlardaki insanlardan daha fazla uyumuyorlardı diyor. Batı tipi yeni uyku modelinin olası sağlıksız sonuçlarına işaret eden Duke Üniversitesi'nden evrimsel biyolog David Samson, farklı insan gruplarının birbirinden oldukça farklılık gösteren uyku ve uyanıklık döngülerine dikkat çekerek, insanda uykunun evrimine dair önemli noktaların altını çiziyor. Diğer primatlarla karşılaştırıldığında insanda uykunun evrimi, daha kısa zaman dilimlerinde daha derin uyumaya doğru kaymaya yönelmiş ve bu da kültürlerin gelişmesine paralel olarak, yeni beceri ve bilgileri öğrenmek için daha fazla zaman kazandırmayı sağlamış görünüyor. İnsanlar ayrıca günlük çalışma programlarına ve sıcaklık gibi çevresel faktörlere dayalı olarak uyku programlarını revize etme yeteneğini geliştirmiş ve çeşitlendirmiş sıra dışı bir tür olarak karşımıza çıkıyor. Dr. Samson ve ekibi, Amerikan Fiziksel Antropoloji Dergisi'nde yayınlanan araştırmaları, farklı insan gruplarının uyku döngüleri hakkında ilginç bilgiler veriyor. Çalışmada Hadza avcı-toplayıcıları, Madagaskarlı köylüler, günümüz tipik batılı çalışan insanların uyku döngüleri ve sanayi devrimi öncesi batı toplumlarında rapor edilmiş uyku verileri karşılaştırılıyor. Bu sonuçlara göre Hadza avcı toplayıcılarının ve Madagaskarlı köylülerin gecede yaklaşık olarak ortalama 6,5 saat uyudukları ortaya çıkmış durumda. Bu sonuçlar, daha sade bir yaşam süren söz konusu toplulukların bireylerinin ortalama Amerikalı yetişkinlerin yaklaşık yedi saatlik ortalamasından daha az uyuduklarını gösteriyor. Çeşitli aile ve grup üyeleriyle birlikte uyuyan avcı-toplayıcılar ve köylüler, gece boyunca tipik bir batılı uykusuna göre daha sık aralıklarla uyanıyorlar. Ayrıca çalışmaya katılan deneklerin uyku sırasında kaydedilen beyin faaliyetleri de batılılara kıyasla daha kısa süreli yavaş dalga ve hızlı göz hareketi uykusu gibi belirtilerle, nispeten daha hafif uykuya dair biyolojik işaretleri görmemizi sağlıyor. Bunun yanı sıra Hadza ve Madagaskarlı bireyler, genellikle gündüz saatlerinde bir veya iki kestirme ile gece uykularını destekliyor görünüyorlar. Kestirme molaları Hadza'lar için ortalama 47.5, köylüler için ise ortalama 55 dakika olarak kaydedilmiş. Samson ve ekibinin en önemli bulgusu belki de avcı-toplayıcıların ve köylülerin, batılılara göre daha tutarlı günlük uyku ve uyanıklık döngülerine sahip olmaları. Hadza yetişkinleri, gece yarısından kısa bir süre sonra ve öğleden sonra yatağa ya da daha yaygın olarak mindere yatma eğilimi gösteriyorlar. Geceleri iki aşamalı bir uyku uyuyor ve gece yarısından kısa bir süre sonra yaklaşık bir saat boyunca uyanıyorlar. Bu gece uyanmalarının da prolaktin hormonunun normalden daha fazla salgılanmasına neden olduğu ve bir sonraki gün daha yüksek düzeyde bir dikkat ve uyanıklığa yardımcı olduğu biliniyor. Tarihsel kayıtlar, 500 ve 200 yıl önce Batı Avrupalılar arasında da benzer bir uyku düzeninin varlığını düşündürüyor.Ayrıca tropikal nem miktarının düşmesinin, daha derin ve daha az parçalanmış uykuyu da beraberinde getirdiği çalışmanın sonuçlarından bir tanesi. Araştırmacılara göre, avcı-toplayıcıların ve köylülerin, batılılara göre en büyük avantajı bol miktarda doğrudan güneş ışığına maruz kalmaları. Zira çok sayıda çalışma, tutarsız uyku-uyanıklık döngülerinin, yaygın iltihaplanma ve kalp problemleri de dahil olmak üzere çeşitli sağlık sorunlarının; güneşe yeterince maruz kalmama ile bağlantılı olduğunu gösteriyor. Samson, modern toplumlardaki insanların gün boyunca daha çok güneş ışığına maruz kalmaya çalışmalarının yanı sıra; karanlık çöktükten sonra mavi dalga boyuna sahip ışığa maruziyeti azaltarak ve sıcaklıkları da gece saatlerinde birkaç derece düşürerek bu araştırmadan faydalı bir ders çıkartabileceklerini söylüyor. Artık hemen herkesin bildiği gibi, akıllı telefonlar ve diğer dijital cihazlar, melatonin üretimini baskılayabilen ve uyku kalitesini ciddi oranda bozan mavi dalga aralığında ışık yayıyorlar ve bu ışık özellikle uyuma saatlerinde uyku düzenimizi çok olumsuz yönlerde etkiliyor. Chicago Northwestern Üniversitesi Feinberg Tıp Fakültesi'nden biyomedikal antropolog Kristen Knutson, tutarsız uyku düzenlerinin veya çok az uykunun sağlık üzerindeki etkilerinin kültürlere ve bölgelere göre değişiklik gösterdiğine işaret ediyor. Mesela bazı çalışmaların da önerdiği gibi, gece altı saatten daha az uyumak yemek yeme isteğini artırarak özellikle fast-food yiyeceklerle kuşatılmış ve uykudan mahrum kalmış ofis çalışanları gibi insanlar, sınırlı bir gıda ile karşılaşan fiziksel olarak aktif bir avcı-toplayıcılardan çok daha fazla aşırı kilo, obezlik ve fazla yeme ile ilgili diğer sağlık problemleri gibi sıkıntıları yaşayabiliyorlar. Samson'un araştırması, Knutson tarafından yapılan ve elektriksiz yaşayan kırsal Haitililerin gece ortalama yedi saat uyuduğuna dair önceki kanıtlarla uyumlu sonuçlar vermiş. Ayrıca Siegel'in ekibi yakın zamanda Hadza da dahil olmak üzere üç farklı avcı-toplayıcı toplulukta gece uykusunun ortalama 5.7 ila 7.1 saat olduğunu bildiriyor. Renkli olarak işaretlenmiş alanlar, Hadza avcı-toplayıcıları, sanayi öncesi Batı Avrupalıları, 9-5 işte çalışan günümüz Batılıları ve Madagaskar'daki elektriksiz köylüler için tipik uyku ritimlerini ve ortalama sürelerini gösteriyor. Bilim insanlarına göre, uyku düzenleri insan topluluklarının yaşadığı yerel ortamlar ve grupların geçimini sağlama biçimleriyle şekilleniyor. - Kaynaklar: - Samson et al.Hadza sleep biology: Evidence for flexible sleep-wake patterns in hunter-gatherers. American Journal of Physical Anthropology. Published online January 7, 2017. doi:10.1002/ajpa.23160. - Samson et al. Segmented sleep in a non-electric, small-scale agricultural society in Madagascar.American Journal of Human Biology, in press, 2017.


Kendinizi bir ormanın yakınlarında hayal edin, saat gece 3 civarı ve arkadaşlarınızla gittiğiniz partiden çıkıp hava almaya, ağaçlara doğru yürüyorsunuz fakat ayağınız kayıyor ve ormanın derinliklerine doğru yuvarlanıyorsunuz. İnişinizi yumuşatmak için önünüze doğru uzattığınız ellerinizi kan kaplıyor. Ayağa kalkıyorsunuz fakat etrafta ilginç bir sessizlik var, ne ceylan ne de kuş sesi duyuluyor. Partiye geri dönmek için etrafınıza bakıyorsunuz, yön belirlemeye çalışıyorsunuz ama boşuna, her taraf aynı görünüyor. Derken ağaçların arkasından biri beliriyor ve onu fark edince rahat bir nefes alıyorsunuz size yardım edebilecek biri . Fakat bu kişinin nedense cildi bembeyaz, birde ağzının kenarından kan mı akıyor? Yoksa? Bu yoksa? ... Hayır olamaz... VAMPİR! Öncelikle Vampirleri insanlardan ayıran noktaları inceleyeceğiz. Kendileri ölümsüz, ışığa karşı aşırı hassas, kan ile beslenen, koklama ve işitme duyuları keskin canavarlar. Gelin Vampirlere daha yakından bakalım. Beni Hatırladın mı? 3 Yaşındayken Altını Değiştirmiştim! Vampirler yaşam deneyimlerini süresiz olarak biriktirebilirler. Sonsuza kadar hayatta olsaydınız başınıza gelen her şeyi hatırlar mıydınız? Sanmıyorum. Hafızanız, anılarınız üzerinden zaman geçtikçe bozulma eğilimindedir. Bugün olan hemen hemen her şeyi hatırlayabilirsiniz, fakat dört gün önce akşam yemeği için ne yediğinizi hatırlama konusunda zorlanabilirsiniz. Bundan ötürü 3000 yaşına varmış bir vampirin şatodaki tanımadığı teyzelerinin onun 3 yaşındayken ilk tavşanını yakalamasına yardım ettiğini hatırlayamamasını geçtim, 50 yıl önce hangi arkadaşlara sahip olduğunu bile unutabilir. Unutmak, hayatın her evresinde herkesin yaşadığı ve kesinlikle kötü olmayan doğal bir süreç nasıl olsa. Hatırlama tümseği döneminde meydana gelen olaylar, kişisel ve duygusal olduğu için hafızada kalırlar. Bu olaylar aynı zamanda hafızada defalarca tekrarlanır ve gözden geçirilir, bu da kişiliğimize iyice yer etmesini sağlar. Vampirler de bir zamanlar gençti, onların da bir hey gidi günler demeye hakları yok mu? Bir vampirin ilk öpücüğünün üzerinden 1000 yıl geçse bile onu asla unutmaması mümkün. Ölümsüz aşktan kasıt bu olmalı! - Fiziksel beceri, sanatsal yetenek ve entelektüel uğraş kategorilerine girebilecek iki veya üç şey seçin. Görevlerin çeşitliliği motivasyonunuzu artıracak ve beyin sistemlerinizi güçlendirerek eğitim sebepli nöroplastisiteyi destekleyecektir. - Üzerinde çalışacağınız becerileri ara vererek gerçekleştirmeniz, kısa bir zamanda çok iş yapmaktan daha verimli olacaktır. Bu nedenle her bir görevi pekiştireceğiniz günleri döngüye alın ve görevler arası kendinize birkaç gün dinlenme izni verin. - Halihazırda ustalaştığınız becerileri pekiştirmek ve idame ettirmek için kendinize haftada bir veya iki gün ayırın. - Öğrenilen becerilerin pekiştirilmesi için uyku olmazsa olmaz, tabutunuzun içinde tatlı bir uyku çekin. Kan Kardeşi mi Olmak İstiyorsun Bİ'DAKKA! Birkaç yıl önce tıbbi kozmetik alanında Platelet-Rich Plasma yüz gerdirme işlemlerini çevreleyen, Vampir Facelift diye bir hizmet ortaya çıktı. İşlem gayet basit: tıp teknisyeni kanınızı alıyor, trombositleri izole etmek için bir santrifüj kullanıyor ve ardından bunları yüzünüze tekrar enjekte ediyor. Bu süreç yüzünüzde yaşlanma belirtilerini tersine çevirecek kök hücreleri uyarıyor ve büyüme faktörlerinin üretimini tetikliyor. Not: Bütün vampir takipçilerime selamlarımı iletiyorum. Sizi seviyorum ama pandemiyi atlatsak bile fiziksel mesafemizi koruyalım lütfen.


2019 bitiyor. Hayır, zamanı geri almadım. 2020'ye Savaş Ay'ın A Takımı'na giriş yaparken kullandığı o meşhur sözlerindeki gibi dalıyoruz. Zıpkın gibi, fişek gibi. Ama o da ne? Doğuda, daha da doğuda, en doğuda bir şeyler oluyor. Çin; SARS COV-2, nam-ı diğer Covid-19 koronavirüsünü dünyaya açıklayıveriyor. Bunlar bize resmi kanallar vasıtasıyla ulaşan ilk veriler. Ancak zaman geçtikçe ve araştırmalar devam ettikçe, aslında durumun pek de ilan edildiği gibi olmadığını anlıyoruz. Milano'da bulunan IRCCS Ulusal Tümör Enstitüsü ve Siena Üniversitesi tarafından yapılan araştırmada, Eylül 2019-Mart 2020 tarihleri arasında alınan kan örnekleri incelendi. Ortaya bambaşka gerçekler çıktı .(1) Virüsün, Eylül 2019, hatta yaz aylarında dahi İtalya'da bulunduğuna yönelik bulgular elde edildi. Bu durumda ya virüsün kaynağı Çin değildi, ya da virüs çoktan dolaşımdaydı, bizim haberimiz yoktu. Ben işin virüs boyutuyla ilgilenmeyeceğim. Biyolog ya da virolog değilim. Hasbelkader sosyoloji tahsili yaptığım için işin toplumsal boyutuna odaklanma yolunu tercih ediyorum. Ki toplum mühendisliği diyerek de tarif edebileceğimiz sosyoloji bilimi; bizatihi pozitivist yönüyle birçok bilim dalıyla kesişim kümesi halinde çalışan bir katalizördür. Güney Koreli felsefeci ve ve kültür teorisyeni Byung-Chul Han, pandemi sonrası ortaya çıkan paylaşılmış hezeyanı İyi yaşama duygusunu tamamen kaybeden, hazzın da sağlığa feda edildiği bir sağ kalma toplumu olarak nitelendiriyor.(2) Bu nitelemesinde haksız sayılmaz. Zira pandeminin Türkiye'de ilan edildiği 11 Mart 2020'den bu yana, akılalmaz yöntemlerle virüsten kaçmaya, virüsü doğanın bir parçası değil de, bizi yok edecek tehlikeli bir düşman olarak görmeye başlayan yığınlarla karşı karşıya kaldık. Sinan Canan'ın, Oytun Erbaş'ın sunduğu bir programda İnsanlar virüsü, kapının önünde elinde masatla bıçak bileyen bir şey zannediyor demesi insanların virüs hakkında ne tür düşünceler taşıdığına dair iyi bir örnek. Virüsün binlerce yıldır Homo Sapiens Sapiens ile birlikte olduğunu; virüsün de biyolojik olarak evrim geçirdiğini bilmeyen halk kitleleri, televizyonda her gördüğüne inanmaya, virüsün hoplayıp zıpladığına, açık havada 50 metre yol alabileceğine inanmaya başladı. Artan toplumsal paranoya; obsesif kompulsif rahatsızlıkları ve anksiyete bozukluklarını da beraberinde getirdi. Birçok ülkede uygulanan karantinalarda; aile içi şiddetin, uyuşturucu kullanımının ve alkolizmin arttığını ise yabancı kaynaklı medya kuruluşları ve araştırmacılar ayan beyan ortaya serdiler. Covid-19 salgınının aile içi şiddete etkisi: Karantina sırasında ev izolasyonunun karanlık yüzü başlıklı makalede (3) araştırmacılar; karantinanın aile yapısı ve toplumsal düzen üzerindeki yıkıcı etkilerini ortaya çıkarmakla kalmadılar, işin psikolojik etkenlerini de incelediler. Alkol kullanımı artmış, kadına yönelik şiddette ciddi bir yükseliş olmuş, bununla beraber uyuşturucu kullanımı da ek olarak yanında gelmişti. Soluk Mavi Nokta'mız, 1346-1353 arasında Avrupa'yı kasıp kavuran ve en iyimser tahminlere göre 75 milyon insanı öldüren hıyarcıklı veba salgınından; 20. yüzyıl başlarındaki İspanyol gribine kadar birçok pandemiyle karşı karşıya kaldı. Osmanlı Devleti henüz yıkılmamışken, Payitaht'ta yaşanan veba ve kolera illetlerinden tutun da, 2009 senesindeki global domuz gribi salgınına kadar türlü hastalıklarla ve dolayısıyla ölümle burun buruna geldi. Ölüm her şeyi eşit yapan doğal bir sonuç olduğuna göre, hayat, ölümden kaçarak yaşanılmaz. İnsan, tabiatı gereği her zaman bilinmezlikten korkmuştur. Korktuğu için kendine putlar icat etmiş, gökyüzündeki yıldızlardan ürkmüş, yıldırımları kendilerine Zeus'un gönderdiği zehabına kapılmıştır. Artık Zeus'u esatiri bir varlık olarak kabul ediyoruz. Yıldırımların nasıl meydana geldiği bilgisine fizik yasaları gereği sahibiz. Virüsler kabilesinin anamnezini de biyologlar ve virologlar sayesinde biliyoruz. Binlerce yıl önce olduğu gibi tamamen karanlıkta değiliz. Bu bir paradoks. Aslında hiç olmadığımız kadar da karanlıktayız. Medyanın doğruluğu son derece tartışmalı virüs haberlerini clickbait tuzağıyla, yalnızca hit almak için servis etmesi, küresel paranoyayı tetiklemiş bulunuyor. Hayatta kalmak, insanın doğal refleksidir; bu doğru. Ama bu ihtiyar gezegende yaşayan hiçbir insan, hayatta kalmak için ölümden kaçmamalıdır. Çünkü biyolojik olarak buna muktedir değiliz. Bu yazıyı yazan ben ve okuyan sen; en iyimser ihtimalle 100 yıl sonra hayatta olmayacağımızı biliyoruz. (100 yılı bol keseden verdim) O halde işimiz uzakta belirsiz olanı görmek değil, elde olanı değerlendirmek olmalı. Kılıcımız yanımızda durabilir, ama bizim motoru stop ettirmemiz, varoluşumuza ihanet olur. Bu kılıç; hastalıklardan korunmak için alacağın hijyen tedbirlerin olabilir. Fakat sen bu süreyi, yalnızca hastalıktan kaçmak için harcarsan, belki yaşamını kaybetmeyeceksin, ama yaşamayı kaybedeceksin!


Ya Her Şey Çok Güzel Giderken Bir Aslana Yem Olursak.. Çok uzun bir yürüyüştü. Yorgunluktan bacaklarını hissedemeyecek, göz kapaklarını açmakta zorlanacak, nefes bile alamayacak hale gelmişti. Son bir güçle 100 m uzaklıktaki ağacın altına kadar gelebildi ve oturdu. Ohhh. Bir nefes aldı. Gözlerini kapattı. Oturmak iyi gelmişti. Biraz dinlendikten sonra elini pantolonunun cebine attı, birkaç kuru ekmek parçası kalmıştı. Bu yorgunluğun üstüne bir de aç kaldık anlaşılan diye geçirdi içinden. Keşke, dedi, keşke sıcacık bir tavuk budu olsaydı cebimde bu kuru ekmekler yerine. Öyle derinden istemiş olacak ki kuru ekmekleri almak için elini cebine attı. Eli ısındı bir anda. Bir şey vardı cebinde. Kavradı, çıkardı. Sıcacık bir but. Aaa-aa. Çok sevindi. Çok sevindi ama Ahhh, dedi bilseydim, olacağını bilseydim bir masa dolusu yiyecek isterdim. Bir anda bir masa belirdi. Üstüne beyaz bir örtü serildi. Yiyeceklerle doldu masa. Şaşkınlık içinde Çikolata şelalesi, dedi, hooop çikolata şelalesi belirdi masada. Muz dedi muz geldi. Jambon dedi jambon. Et, balık, tavuk, içecekler... Ne istediyse geldi. Masada yer kalmamıştı. Şaşkınlık içinde hepsinden birer ikişer attı ağzına hızlıca. Doydu tıka basa. Karnı davul gibi olmuştu. Oohhh dedi ama birden Bu kadar rahatlamışken şimdi, bu taş toprağın üstünde rahatsız bir şekilde mi yatacağım? Rahat bir yatak olsaydı keşke. diye geçirdi aklından. Bir yatak belirdi. Kuş tüyü yastıkları, yün yorgan ve ipek çarşafla yumuşak mı yumuşak, rahat mı rahat. Zıpladı yatağın üstüne, serildi boylu boyunca. Sonra birden hızlıca doğruldu yatakta. Ama yaaa, dedi yalnız mı yatacağım burada? Yanımda bütün bunları benimle paylaşacak biri olsaydı. Hemen eşi geldi yanına. Artık şaşkınlıktan ne diyeceğini bilemiyordu. Yok artık, dedi bu kadarı da fazla. Kesin bir aslan gelip yiyecek şimdi beni. O zamana kadar ağzından çıkan her şey olmuştu. Son söylediği de oldu. Daha önce hiç aslan görülmemiş olan bu ormanda bir aslan belirdi, yaklaştı ve ormancıyı gerçekten yedi. Ormancının altında oturduğu ağaç bir dilek ağacıydı. Ne istediyse oldu. Olumlu ya da olumsuz diye ayırt etmeden her şey gerçekleşti. Bazen sevindirdi, bazen de fena halde üzdü. Düşme ihtimali çok yüksek olan bir alanda, bir de üstüne kendince akrobasi hareketleri yapmaya çalışan oğlunuza/kızınıza ne dersiniz? Büyük oranda Yapma, düşersin. dersiniz. Koskaca Manisa'da daha önce hiç gitmediğimiz bir evi aradığımızda da bu idrak yoktu bende. Bildiğimiz tek şey, halamın evinin bir caminin yanında olduğuydu. Hangi caminin? Kaç tane cami vardı Manisa'da? Nasıl bir evdi peki, önünden geçsek tanıyacak mıydık? Bilmiyorduk. Ama gidiyorduk. Manisa'nın caddelerinde, babam, annem ve abimle, bir o sokağa bir bu sokağa yön değiştiriyorduk. Babam oldukça rahattı. Buluruz diyordu sadece. Annem çıldırmış Yahu nasıl bulacağız? Bir arayıp sorsana şeklinde söyleniyordu kendince. Ve ormancının yaşadığı olaydan çok da aşağı olmayan bir gariplik yaşadık hep birlikte. Bir anda halamın eşi çıktı karşımıza. Manisa sokaklarında, aynı anda, aynı yerde eniştemle karşılaşma ihtimalimiz milyonda bilmem kaçken, o ihtimal gerçek olmuştu. Çünkü babam sürekli Buluruz diyordu. Ormancı bir masal, evet. Ama benim yaşadıklarım gerçek. Babamla deneyimlediğimiz, sadece içlerinden küçük bir örnek. Bir cuma akşamı geç kaldığınız tiyatro salonuna yetişmeye çalışırken Arabayı park etmeye de yer olmaz şimdi yerine Arabayı salona yakın bir yere park eder rahatça yetişiriz demeyi deneyin, bakalım neler olacak. Yetişmeyecek değil yetişecek, düşersin değil düşme deyin. Gerçekten inanarak söyleyin, bakalım neler değişecek. Manisa'da eniştemle karşılaşmamız şanstı, ama babam buluruz diye etrafını dört gözle incelemeseydi eniştemi görmeyecekti. Şans şanslı olduğuna inanmaktır. der Tennessee Williams. Yani şans dediğimiz, olumlu düşüncelerle verdiğimiz emeğin, hayat aynasından bize geri yansımasından başka bir şey değil aslında. Kesinlikle bitmeyeceğine inandığınız bir yola başlamazsınız, kesinlikle kazanamayacağınıza inandığınız bir sınava girmez, kabul alamayacağınıza tam olarak inandığınız bir işe başvurmazsınız. Bu da eğer kapınıza uğrayacak bir şansınız varsa onu reddetmek anlamına gelir. Bu nedenle olumlu düşünmek, buna inanmak ve bu inançla emek vermek, inançsız verilen emeğe ya da hiç gösterilmeyen çabaya göre başarıyı daha mümkün kılacaktır elbette. Bu iyimser bakış açısı ile hayatımızı %100 değil ama oldukça büyük oranda değiştirebileceğimiz de yapılan araştırmalar sonucunda ortaya çıkmış. Araştırma sonuçları mutluluğun dolayısıyla da iyimserliğin, bireyin bağışıklık sistemini güçlendirdiğini, enerjisini ve yaratıcılığını artırdığını, sosyal ilişkilerinde daha çok tercih edilmesini ve sevilmesini sağladığını, işyerindeki verimliliğini artırdığını ve daha uzun yaşamasını sağladığını ortaya koymuş. (Lyubomirsky, King ve Diener, 2005). Bütün bunlar aslında şaşırtıcı değil. Çünkü birey, bir hedef doğrultusunda attığı adımların başarıya ulaşacağına inandığı ölçüde motive olur ve karşılaştığı engelleri bu motivasyonla aşar. Yani olumlu düşünce motivasyonu ve performansı artırır. Yüksek motivasyon da sorunlarımızı çözme konusundaki eğilimimizi artırır. Olumlu düşünme konusunda fikir birliğine vardığımızı düşünüyorum. Şimdi ise sırada iyimser düşüncelerimizi cebimize koyup motivasyon aracında sorunlarımızın çözümü için harekete geçmek, belki de yeni bir teknik deneyimleyerek oyunlaştırmaya giriş yapmak var. Yapabileceğimize olan inancımız tam, motivasyonumuz yüksek, bir de işlerimizi kolaylaştırmak için kullanacağımız oyunlaştırma teknikleri olursa hayatımız ne kadar değişir kim bilir. Neden bize verilmiş olan hayatı olabilecek en güzel şekliyle yaşamayalım ki. Neden İyimserlikle Şah Dediğimiz Oyunu, Oyunlaştırmayla Mat Etmeyelim ki. Bu yazı Gamfed Türkiye gönüllülerinden Mualla Yılmaz tarafından yazılmıştır. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Bitmek Bilmeyen Başarısız Pazartesilere Son! Beynini Motive Et!


Yabancı dil öğrenmek isteyenlerin öncelikle tüm dillerin aynı evrensel ilkelere bağlı olduğunu ve bir dilin ancak değişkenlerini anlayarak öğrenilebileceğini bilmeleri gerekiyor. Kulağa biraz abartılı gelebilir ama aslında yeni bir dil öğrenmek, o dilin kendine özgü değişkenlerini öğrenmekten başka bir şey değildir. Konuyu açmak gerekirse, mesela İngilizce eğitimine maruz kalmış herkes mutlaka yardımcı fiil kavramıyla bir şekilde karşılaşmıştır ve herkesin konuyla ilgili aşağı yukarı bir fikri vardır. Oysa bu konuyu ilkeler ve değişkenler bağlamında ele almadan birinin değil konunun özünü anlaması, neden bahsedildiği hakkında bile doğru dürüst bir fikri oluşamaz. Dil öğrenimindeki birçok konuda olduğu gibi, bilmekle bilmemek arasındaki araftan bir türlü kurtulamaz. Bu tür bir yoksunluğun en kritik yanı da çoğu kişinin yardımcı fiil kavramını bir şekilde görmezden gelme eğilimi. Daha doğrusu, insanların bu kavramı gerçek anlamda kavrayamamalarının dil öğrenimlerini ne denli olumsuz etkilediğini fark edememeleri. Çünkü zihnin tüm işlevlerinde olduğu gibi dil öğrenme sürecinde de eğer karşılaşılan bir kavramın içi dolduramazsa -tabiatın kuralı olarak- beyin o boşluğu mutlaka saçma sapan bir şeyle dolduracak. Mesela yardımcı fiil için kulağınıza, Aslında pek de önemi olmayan, bürokratik bir ayrıntı yanılgısını fısıldayacaktır. Oysa bu konudaki evrensel ilkeyi -her dilin cümleler içine mutlaka zamanı anlayacağımız kodlamalar yaptığını- bilirsek işler birden kolaylaşacaktır. Bu ilkenin değişkeni olarak da İngilizcede bu kodlamalar fiillerle, Türkçede ise harf ya da ek gibi kelimeden daha küçük ögelerle yapılır. Yani İngilizler birbirleriyle konuşurken kelimelerin arasına zamanın anlaşılması için fiil-semboller koyarken, Türkçede zaman kodlamalarını harf-semboller ile yaptığımızı fark edersek, yardımcı fiil kavramını ancak o zaman tam olarak anlayabiliriz. Üstelik bu anlama, herkese olmasa da en azından bazılarına, Bu İngilizler zamanların sembol seçiminde, neden geniş zaman için 'do' yani 'yapmak' fiilini ama şimdiki zaman için 'be' yani 'olmak' fiilini tercih ettiler? gibi sorular sordurarak konu algısını daha da derinleştirecek fırsatlar verir. Buraya kadar olan kısmı İlkeler ve Değişkenler bakımından son bir kez daha özetlemek gerekirse, evrensel olarak dünyadaki bütün diller öyle ya da böyle mutlaka cümlelerin içinde zamanı kodlarlar. Bu evrensel bir ilkedir. İngilizce ve Türkçe arasındaki değişkense, İngilizce bu kodlamayı fiil adı verilen do, be, have gibi sözcük türleriyle, Türkçe ise r, t gibi harflerle yapar ve nihayetinde değişken ne olursa olsun, bunu bütün diğer diller de yapar. Nihayet yazının ötesine gelirsek Evrensel Dilbilgisi sadece dille ilgili bir şey değil. İnsanın kendini anlamak zorunda hissettiği birçok diğer yapı ya da sistemlerin ardında -hatta insanın kendi işleyişinin ardında bile hemen hemen hep aynı dinamikler- özellikle evrensel ilkeler ve bireysel değişkenler vardır. Burada asıl övülen beceri de içinde insanın da olduğu her türlü sisteme hem evrensel hem de bireysel bakabilme alışkanlığı. Yoksa mevzu sırf yardımcı fiiller olsa, konuyu bu kadar ezmek elbette gerekmezdi.


Beyazı, yeşili, mavisi, kuyruklusu... Pek çok türü vardır yalanın. Hayatta kalmak, eşinle bozuşmamak, karşındakini hoş tutmak, eleştirilmekten sakınmak ve daha başka bir çok amaçla için söyleriz yalanları. Çoğunlukla bilinçsizce söyler ve sonradan da inceden bir pişmanlıkla irkiliriz. Tabii eğer profesyonel bir yalancı değilsek. Konumuz, neden rahatça yalan söyleyip geçemediğimiz. Hazır mevzuyu halletmişiz, eşimiz yanımızdaki arkadaşın sadece bir iş arkadaşı olduğuna gönülden ikna olmuş, peki neden hala stres oluyoruz? Beynimize baktığınızda aslında durum çabuk anlaşılıyor. Ama ondan önce filmlerden falan bildiğimiz yalan makinasına bir bakalım, nasıl çalışıyormuş: Yalan makinasının bir çok parçası var ama en önemlisi, parmaklara bağlanan iki metal elektrotla insan derisinin elektrik iletkenliğini ölçen EDA adlı bir cihaz. Doğruları konuşurken pek sorun yoktur ama yalan söylediğimizde, beynimizde her ne oluyorsa, derimizde mikro terlemeler başlar. Biz bunları gözle göremeyiz ama, terimiz tuzlu ve iletken bir sıvı olduğu için derinin elektrik iletkenliği artar. Bu da kayıt cihazında o filmlerde gördüğünüz zıplamaların nedenidir. Elbette filmlerdeki kadar başarılı değildir cihazlar, ama insanın stres düzeyi hakkında doğrudan bilgi almamızı sağlar. Bu olan bitenin beyindeki kısa hikayesi şudur: Gerçeğe aykırı bir beyanda bulunurken, yani yalan söylerken, beyniniz normalde alışık olmadığı bir şey yapar. Gerçek orada, bellekte dururken, alternatif bir gerçeklik oluşturmak ve bunu esas gerçekle aynı devrelerde depolamak zorunda kalır. Ne kadar önden çalışıp hazırlık yapsanız da sonuç değişmez; zira beyniniz, neyin gerçek, neyin yalan olduğunu bal gibi bilir. Bu çelişki beyinde önce bir uyumsuzluk, ardından da bir seri stres tepkimeleri dizisi başlatır. Bu tepki dizisi de beynin alarm bölümü olan amigdala adlı çekirdeği uyarır; zira beyindeki her türlü stresin gideceği yer burasıdır. Amigdalanın işi, uyarıldığı zaman beyinden bedene stresli duruma hazır ol sinyalleri yollamaktır. Mesela gerildiğimizde ağzımızın kurumasına, ellerimizin terlemesine, dizlerimizin titremesine ve göz bebeklerimizin büyümesine neden olan hep bu amigdaladan çıkan sinyallerin bedenin her tarafına hızla yayılmasının sonucudur. Yalan söyleme konusunda ne kadar usta da olsak, amigdala yine de hafifçe uyarılır ve alttan alta bu sinyalleri bedene yollar. Bunların etkisiyle de derimizde savunma tepkisinin bir parçası olan mikro-terlemeler başlar. dostlar, siz siz olun, doğru sözlü olun. Dürüstlük rahatlıktır.