2019 yılında İstanbul'un 39 ilçesinde yaşayan 18-55 yaş arası yaklaşık 2000 kişi ile bir araştırma yapıldı ve bu araştırmada kişilerin yalnızlık algısı ölçülmeye çalışıldı. Üsküdar Üniversitesi Sosyoloji Bölümü ile Method Research Company'den bir ekip bir araya gelerek, insanların yalnızlık algısı ile yalnızlık ve diğer duygular arasındaki ilişkiyi demografik özellikleri de dikkate alarak incelediler. Araştırma sonuçları kamuoyuna duyurulduğunda çok sayıda yüksek tirajlı gazete ve dergi ile çok takip edilen radyo ve televizyon kanalları çalışmaya büyük bir ilgi gösterdiler. Örneğin Cumhuriyet Gazetesi İstanbulluların yarısından çoğu kendini yalnız hissediyor başlığıyla çalışmayı yayınladı, hemen hemen tüm basın organları yalnız hissetme oranının çok yüksek çıktığı gençleri işaret etti. Aralık 2019'da 21. Yüzyılda Birey, Toplum ve Yalnızlık ismiyle organize edilen uluslararası sempozyumda felsefe, sosyoloji, tarih, siyaset, psikoloji gibi farklı alanlardan konuşmacılar yalnızlığı farklı boyutlarıyla ele almışlar ve tıpkı İngiltere'deki gibi Türkiye'de de Yalnızlık Bakanlığı kurulabilir mi? sorusunu gündeme getirmişlerdi. Çalışmanın böylesine ilgi çekmesinin altında yatan en önemli sebeplerden biri, İstanbul gibi kalabalık, hareketli ve kozmopolit bir şehirde yalnız hissetme oranlarının bu kadar yüksek çıkmasıydı. Bu çelişkili durum kalabalıklar içindeki yalnızlık kavramıyla bizleri karşı karşıya bıraktı. Araştırma, insanların yalnızlık algısını, kendilerini ne kadar yalnız hissettiklerini, buna yol açan sebeplerin neler olduğunu ve kendilerini yalnız hissettikleri zaman yaptıkları aktivitelerin içeriklerini incelemeyi amaçlıyordu. Sonuçlara göre katılımcıların %53'ü çok sık ya da ara sıra kendilerini yalnız hissederken; %47'si ise yalnız hissetmiyordu. Kendini en fazla yalnız hissedenler arasında ilk sıralarda dul/ boşanmış kimseler, evde tek yaşayanlar, arkadaşları ile ya da yurtta kalanlar, göçmenler, bekarlar ve gençler yer alıyordu. Görüldüğü üzere yukarıda listelenen 5 kelimenin dördü negatif bir anlam dünyasına işaret ediyor. Kadınlar, çalışmayan kişiler, gençler, öğrenciler, düşük eğitim seviyesine sahip olanlar, 46-55 yaş aralığındaki kişiler ve evli çiftler diğerlerine göre yalnızlığı daha büyük oranda negatif sözcüklerle tanımlıyor. Diğer yandan erkekler, çocuklu aileler, profesyoneller, orta eğitim seviyesine sahip olanlar ile zengin ve orta tabaka üzerindeki kişiler yalnızlığa pozitif anlamlar yüklüyor. Pozitif anlam yükleyen kişilerin kişisel yorumları incelendiğinde yalnızlığı bireysel bir tecrübe edinme için fırsat olarak kabul ettikleri görülüyor. Hatta bu kişilerin bir kısmı yalnızlığı huzur, kafa dinleme, tek başına kalabilme özgürlüğü gibi ifadelerle dile getiriyor. Burada da elbette şehrin, profesyonel iş yaşamının, gündelik hayatın koşuşturma ve keşmekeşinin getirdiği yıpranma halinin de dikkate alınması gerekir. Farklı bir örnek olarak, mahalle kültürünün devam ettiği, sosyal bağların komşuluk, hemşehrilik, akrabalık gibi sosyal yapılar üzerinden devam ettiği bölgelerdeki katılımcılar için yalnız kalmak o kadar da pozitif bir deneyim değil; aksine kişiler dahil oldukları yapılar ile birlikte sürdürdükleri kolektif yaşamdan memnunlar. Kısacası kişisel gibi görünen duygu durumlarımız, içinde bulunduğumuz sosyolojik ve ekonomik yapıdan ayrı düşünülemez. Yalnızlık gibi tanımlanması bile problematik olan bir konuda sayısal verilere dayanan bir araştırma yürütmek hiç de kolay değil. Çünkü sorular ve cevaplar değişken, muğlak ve bazen de yönlendirici olma tehlikesi taşır ve bu da bilim insanının işini zorlaştırır. Son olarak, bu sonuçların pandemiden hemen öncesini yansıttığı unutulmamalı. Pandemi sonrası yapılan çalışmalar yalnızlık olgusunu başka bir boyuta taşıdı ve başka bir yazıda bu konuyu detaylarıyla ele alacağız. İstanbul Yalnızlık Çalışması Ebulfez Süleymanlı, Tuğba Aydın Öztürk, Deniz Ülke Arıboğan, Hale Aslı Kılıç ve Seyda Aydın tarafından gerçekleştirilmiştir. Yaşar, M. R. (2007) Yalnızlık, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 1, s.237- 260. Öztürk, T.A., Süleymanlı, E., Arıboğan, D.U., Kılıç, H.A, (2020) Yalnızlığın sosyolojik ve psiko-politik sonuçları: İstanbul örneği, Azerbaijan Journal of Educational Studies, Sayı 690, s. 117- 137.


Yapay zeka tamlamasını duyunca insanlarda bir ürkme, bir endişe hissi açığa çıkabiliyor. Bunun nedeni büyük ihtimalle bu terimin zihinlerimizde somut bir şey canlandıramaması. Bilişsel bilimle uğraşan ve yapay zeka dediğimiz şeyin tam olarak neler yaptığını bilenlerde ise böyle bir tedirginlik pek yoktur. Bilinmezliğin insanı korkutmasından olsa gerek, yeni bir teknolojik ürünle karşılaştığımızda ona tepkili veya mesafeli olma eğilimimiz olabiliyor. Y ve Z kuşağı bugün adeta gün aşırı yeni bir teknolojik gelişmeye uyandığı için bu tip endişeler X ve daha önceki kuşaklarda daha fazla göze çarpıyor. Aslında önyargılarımızdan biraz sıyrılarak yapay zekanın kullanıldığı alanlara, yapılan araştırmalara biraz bakıp aslında bizlere faydası olduğunu, o kadar da korkulacak bir şey olmadığını görmek mümkün. Geçenlerde bir makalede yapay zekanın psikiyatri alanında olası kullanım alanları hakkında okuduklarımız bizi bir hayli heyecanlandırdı. Yapay zekaya biraz daha farklı gözle bakalım diye o araştırmayı sizlerle paylaşmak isteriz. Colorado Boulder Üniversitesi'ndeki araştırmacılar, hastaların konuşmalarını temel alan zihinsel sağlık durumları hakkında çıkarım yapacak bir uygulama tasarlayarak makine öğrenimini psikiyatride kullanmanın yolları üzerine çalışmışlar. Bilişsel Bilim Enstitüsü'nde profesör olan Peter Foltz, Biz, klinisyenlerin yerine yapay zekayı koymayı düşünmüyoruz ancak onlara hastalarını gözlemlemekte yardımcı olacak aletler tasarlayabileceğimize inanıyoruz. diyor. Tromso Üniversitesi'nde nörobilimci olarak görev yapan Brita Elvevag, Kimi ülkelerde, şehirlerde yaşayan kişilerin psikiyatrist ya da psikologlara ulaşmaları zor oluyor. Bazılarının parası yetmiyor, bazısının yakınında gidebileceği birisi, kimisinin ise zamanı yok. İnsanlar, terapisti arada bir ziyaret etme fırsatı bulsa bile hastalığının teşhisi ve tedavisi için izlenen yöntem çoğunlukla hastanın söylediklerini dinlemeye dayalı geleneksel yöntemler. Böylesi bir yol izlemenin doktorları öznel ve güvenilirliği tartışılır sonuçlara ulaştırma ihtimali var. Doktorlar da tüm insanlar gibi mükemmel değiller ve bazen dikkatleri dağıldığı için konuşmalardaki ufak ipuçlarını ve uyarıcı belirtileri kaçırma ihtimalleri her zaman var. Maalesef zihinsel parametreleri ölçebileceğimiz, nesnel sonuçlar veren, mesela kan testi gibi bir aracımız yok. diyor. Kan testlerinden alıştığımız o nesnelliğin yapay zeka versiyonu için Elvevag ve Foltz bir ekip oluşturup zihinsel işlev değişikliklerine bağlı olarak konuşmalarımızdaki günlük değişimleri saptayabilecek bir makina öğrenim teknolojisi kurmaya karar vermişler. Dilimiz Bizi Ele Veriyor! Merak Etmeyin, Bu Her Zaman Kötü Olmayabilir. Prof. Folz'a göre dil, hastanın akli durumunu ölçebilmek için çok önemli bir araç. Mesela mantıksal bir örüntü izlemeyen cümleler şizofreninin kritik semptomlarından biri olabiliyor. Hız ve tonda değişiklikler mani ve depresyonla ilgili ipuçları saklayabiliyor. Hafıza kaybı ise zihinsel ve ruhsal sağlık problemlerinin göstergesi olabilir. Prof. Foltz, cep telefonları ve yapay zekayı kullanarak hastaları günlük olarak takip edebileceklerini ve en küçük değişimleri bile gözlemleyebileceklerini belirtiyor. Tasarladıkları uygulama ile hastalardan duygusal durumlarını betimlemelerini, kısa bir hikaye anlatmalarını, bir hikayeyi dinlemelerini ve tekrar etmelerini istiyor; bir dizi 'dokun ve kaydır' tarzı motor beceri testi yapıyor ve bunlara ek olarak başka görevler de veriyorlar. Uygulama, endişe verici bir değişiklik tespit ederse doktora başvurulması için bildirimde bulunabiliyor. Bir başka çalışmada, araştırmacılar, yarısı tanılı psikiyatrik rahatsızlığı olan diğer yarısı ise sağlıklı gönüllü kişilerden oluşmuş 225 katılımcının konuşma örneklerini uzmanlara inceletiyorlar. Daha sonra bu sonuçları makine öğrenme sisteminin sonuçlarıyla karşılaştırıyorlar. Elde edilen bulgulara göre bilgisayarların yapay zeka modelleri en az klinisyenlerinki kadar doğru sonuç veriyor. Araştırmacılar, yapay zeka teknolojisinin psikiyatri için klinik uygulamaya yaygın bir şekilde getirilmesinden önce etkinliği kanıtlamak ve halkın güvenini kazanmak için daha geniş çaplı çalışmalar için bir eylem çağrısı yapıyorlar. Yapay zeka etrafındaki gizem, bu teknolojinin güvenilirliği baltalıyor. Elbette bu da tıbbi bir teknolojiyi uygularken ciddi bir öneme sahip. Makine öğrenmesine dayalı modellerinin tıpta nihai karar verici hale gelmelerini beklemektense, insanlarla makinelerin birbirinden farklı ve ayrı şekilde iyi yaptığı işleri güçlendirmemiz gerekli. diyerek hibrit bir uygulama ortamının önemine vurgu yapıyor. West World gibi kötücül ve kontrol dışı yapay zeka temalı dizi ve filmlerin etkisi azımsanamayacak kadar büyük. Ya bu gördüklerimiz bir gün gerçek olursa? sorusu kaçınılmaz olarak çoğumuzun aklını kurcalıyor. Burada bahsettiğimize benzer araştırmalar, yapay zekanın da tıpkı diğer tüm insan icadı nesne ve uygulamalar gibi istenirse hayatımızı kolaylaştıracak ve yaşam standartlarımızı, sağlık hizmetlerini iyileştirebilecek yönde kullanılabileceğini gösteriyor. Tüm teknolojik buluşlarımız aslında böyledir: Biz ne yapmak istersek teknoloji o işe yarar. Yani bu güvensizliğimizin teknolojiye değil aslında insana dair olduğunu unutmamak lazım. Çaresi ise açık: İyi uygulayıcıların ve faydalı düşüncelerin sayısını olabildiğince artırmak.


Özet: Yapay zeka sistemleri, beynin konuşmayı yorumlama biçimine benzer sinyalleri işleyebilir ve bu da potansiyel olarak yapay zeka sistemlerinin nasıl çalıştığını açıklamaya yardımcı olabilir. Bilim insanları, tek bir heceyi dinlerken beyin dalgalarını ölçmek için katılımcıların kafalarına elektrotlar yerleştirdi ve bu beyin aktivitesini İngilizce öğrenmek üzere eğitilmiş bir yapay zeka sistemiyle karşılaştırdı. Sonuçlar, şekillerin oldukça benzer olduğunu ve bu durumun giderek daha güçlü sistemlerin geliştirilmesine yardımcı olabileceğini ortaya koydu. - Geçtiğimiz günlerde Scientific Reports dergisinde yayınlanan bir çalışmada araştırmacılar, İngilizce öğrenmek üzere eğitilmiş bir yapay zeka sistemi tarafından üretilen sinyallerin, katılımcılar tek bir hece olan bah sesini dinlerken ölçülen beyin dalgalarına oldukça benzediğini tespit etti. - Ekip, sesi dinlerken beyin dalgalarını ölçmek için katılımcıların kafalarına yerleştirilen bir elektrot sistemi kullandı ve ardından beyin aktivitesini bir yapay zeka sistemi tarafından üretilen sinyallerle karşılaştırdı. - Yapay zeka sistemlerinin bilgiyi nasıl ve neden sağladığını anlamak, sağlıktan eğitime kadar çeşitli alanlarda günlük hayatın bir parçası haline geldikçe önem kazanıyor. - Dalgaları henüz ilk hallerinde incelemek, araştırmacıların bu sistemlerin nasıl öğrendiğini ve insan bilişini nasıl yansıttığını anlamalarına ve geliştirmelerine yardımcı olacaktır. Yapay zeka sistemleri son zamanlarda büyük bir hızla ilerliyor. ChatGPT'nin geçen yıl dünya çapında yayılmasından bu yana, bu araçların toplumsal sektörleri alt üst edeceği ve milyonlarca insanın çalışma biçimlerinde devrim yaratacağı tahmin ediliyor. Ancak bu etkileyici ilerlemelere rağmen, bilim insanları yarattıkları araçların girdi ve çıktı arasında tam olarak nasıl çalıştığına dair anlayışları sınırlı kaldı. ChatGPT'deki bir soru ve cevap, bir yapay zeka sisteminin zekasını ve önyargılarını ölçmek için bir ölçüt haline geldi. Ancak bu adımlar arasında neler olduğu kara kutu gibi bir şeydi. Bu sistemlerin nasıl ve neden bilgi sağladıklarını nasıl öğrendiklerini bilmek, sağlık hizmetlerinden eğitime kadar uzanan alanlarda günlük hayatın bir parçası haline geldikçe önem kazanıyor. Begus ve ortak yazarları Johns Hopkins Üniversitesi'nden Alan Zhou ve Washington Üniversitesi'nden T. Christina Zhao, bu kutuyu açmak için çalışan bir grup bilim insanı arasında yer alıyor. Begus bunu yapmak için dilbilim alanındaki eğitimine başvurdu. Begus, konuşulan kelimeleri dinlediğimizde, sesin kulağımıza girdiğini ve elektrik sinyallerine dönüştürüldüğünü söyledi. Bu sinyaller daha sonra beyin sapından geçerek beynimizin dış kısımlarına ulaşıyor. Elektrot deneyi ile araştırmacılar, tek bir sese 3.000 kez tekrarlanan tepki olarak bu yolu izlediler ve konuşmayla ilgili beyin dalgalarının dilin gerçek seslerini yakından takip ettiğini buldular. Araştırmacılar aynı bah sesi kaydını, sesi yorumlayabilen denetimsiz bir sinir ağına aktardılar. Berkeley Konuşma ve Hesaplama Laboratuvarı'nda geliştirilen bir tekniği kullanarak, çakışan dalgaları ölçtüler ve bunları oluştukları anda belgelediler. Önceki araştırmalar, beyin ve makinelerden gelen dalgaları karşılaştırmak için ekstra adımlar gerektiriyordu. Begus, dalgaları ilk halleriyle incelemenin, araştırmacıların bu sistemlerin nasıl öğrendiğini ve insan bilişini nasıl yansıttığını anlamalarına ve geliştirmelerine yardımcı olacağını söyledi. Begus, Bir bilim insanı olarak bu modellerin yorumlana bilirliğiyle gerçekten ilgileniyorum dedi. Çok güçlüler. Herkes onlar hakkında konuşuyor ve herkes onları kullanıyor. Ancak onları anlamaya çalışmak için daha az şey yapılıyor. Begus, girdi ve çıktı arasında olup bitenlerin bir kara kutu olarak kalmaması gerektiğine inanıyor. Bu sinyallerin insanların beyin faaliyetleriyle nasıl karşılaştırıldığını anlamak, giderek daha güçlü sistemler inşa etme çabasında önemli bir ölçüt.


Dijital dönüşümün hız kazanmasıyla birlikte, yapay zeka iş dünyasının dikkatini çekmeye başlamıştır. Yapay zeka, sadece rutin işleri otomatikleştirmekle kalmayıp verimliliği artırma, müşteri deneyimini iyileştirme ve stratejik kararlar alma gibi olanaklar sunabilir. AI , veri analizi ve yorumlama gibi alanlarda önemli avantajlar sunmaktadır. Büyük veri setlerini hızla tarayarak eğilimleri ve desenleri keşfedebilir, böylece işletmelerin daha bilinçli kararlar almasına yardımcı olabilir. Özellikle CRM alanında AI, müşteri davranışlarını daha iyi anlamak için veri analizi yapabilir. Bununla birlikte chatbotlar ve kişiselleştirilmiş öneriler gibi alanlarda müşteri deneyimi yeniden şekillendirilebilir. Chatbotlar, kesintisiz destek sunarak müşteri iletişimini geliştirirken, kişiselleştirilmiş öneriler müşteri memnuniyetini artırabilmektedir. YZ destekli analitik araçlar, müşteri geri bildirimlerinin daha iyi anlaşılmasına yardımcı olabilir. - Zaman ve Maliyet Açısından Daha Ekonomik Olma - Müşteri Davranışlarını Tahmin Etme Yeteneği - Stratejik Kararlar ve Tahminler - Veri Analitiği ve İş Zekası - Yapay zeka, iş süreçlerinin otomatikleştirilmesi ve verilerin hızla analiz edilmesi gibi yetenekleri sayesinde zaman ve maliyet açısından daha ekonomik çözümler sunar. İnsanların manuel olarak gerçekleştirdiği görevleri hızlı ve hatasız bir şekilde yerine getirerek iş süreçlerini optimize eder. Bu da işletmelere hem zaman hem de maliyet tasarrufu sağlar. Örneğin, YZ destekli bir chatbotun müşteri sorularına anında yanıt vermesi, müşteri hizmetlerinin daha hızlı ve ekonomik bir şekilde gerçekleştirilmesini sağlar. - ChatGPT'nin müşteri davranışlarını tahmin etme yeteneği, işletmelere stratejik bir avantaj sağlar. Büyük veri analizi ile müşterilerin alışkanlıkları, tercihleri ve hareketleri hakkında değerli bilgiler elde edilir. Bu bilgiler sayesinde işletmeler, kişiselleştirilmiş pazarlama stratejileri oluşturarak müşteri memnuniyetini artırabilir ve daha etkili kampanyalar düzenleyebilir. Örneğin, geçmiş alışveriş verilerine dayalı olarak müşterilere özel öneriler sunmak, işletmelere olan bağlılıklarını artırabilir. Sadece iş süreçlerini otomatikleştirmekle kalmayıp aynı zamanda zaman ve maliyet açısından daha ekonomik çözümler sunar. Ayrıca müşteri davranışlarını tahmin edebilme yeteneği sayesinde işletmeler, daha etkili ve kişiselleştirilmiş stratejiler geliştirerek rekabet avantajı elde edebilirler. Ancak, bu potansiyelin tam anlamıyla değerlendirilebilmesi için uygun eğitim, veri yönetimi ve etik standartlarının gözetilmesi gerekmektedir. Bu durum ilk etapta yapay zeka doğru bilgiyi verir şeklinde algılanır. Aslında, şimdilik; bu durum detaylı gözlemlendiğinde farkedilen bir yanılgıdır. ChatGPT ve diğer sistemler kullanıcıya bir bilgi şablonu sunar; dolayısıyla iş hayatını o yönde kolaylaştırır. Buna karşılık bir davranış, hatta proaktif kararları yönetime dahil etmek gerekebilir. Yani bir bakıma ChatGPT, davranışları değil; kelimeleri ve makine öğrenimindeki bilgi nezdinde bir algılayışa sahiptir. İnsanın ona yüklediği kadar kaba tabirle; harcanan empedans ve elektrik enerjisi oranında bir mantık sarf eder. Dolayısıyla yapay zekanın işe ne yönde, nasıl bir değer ve katkıda bulunduğunu yaşamdan kopmadan anlamak çok önemlidir. - Chat GPT ve diğer AI sistemleri, tarihsel verileri analiz ederek gelecekteki eğilimleri tahmin etme konusunda işletmelere yardımcı olabilir. Özellikle finansal tahminler yapmak, işletmelerin likidite yönetimi ve yatırım stratejileri için önemli hale gelmektedir. Yapay zekanın sağladığı analizler, iş liderlerinin daha sağlam ve veri destekli kararlar almasına olanak sağlayabilir. - Yapay zekanın iş dünyasına getirdiği bir diğer önemli alan, veri analitiği ve iş zekasıdır. YZ, büyük veri setlerindeki gizli potansiyeli açığa çıkararak işletmelere rekabet avantajı sunabilir. İşletmeler, bu analizlerden yararlanarak stratejik adımlar atabilir ve yeni pazar fırsatlarını değerlendirebilir. Yapay zeka, iş dünyasında giderek daha fazla alanı etkilemekte ve dönüştürmektedir. Verimlilik, müşteri deneyimi, stratejik kararlar, veri analitiği ve iş zekası açısından sunulan potansiyel, işletmelerin rekabet avantajını artırmalarına yardımcı olabilir. Ancak, bu teknolojinin etkin şekilde kullanılabilmesi için doğru veri entegrasyonu, uygun eğitim ve etik standartlarının gözetilmesi gerekmektedir. - Smith, M., & Kitchin, R. (2019). Artificial intelligence, ethics and data in the smart city. Ethics and Information Technology, 21(3), 149-169. - Chui, M., Manyika, J., & Miremadi, M. (2016). Where machines could replace humans and where they can't . McKinsey Quarterly.


Yapamamak çok güncel bir problemimiz. Pek çok kişi pek çok şeyle ilgili bu şikayete sahip. Acaba neden yapamıyoruz? Bunu anlamak için hep birlikte geçmişte yapmayı öğrendiğimiz şeyleri hatırlayalım ve kendi yaşam deneyimlerimizden çıkarımlar elde edelim. Neredeyse hepimiz yürümeyi öğrendik. Neredeyse hepimiz konuşmayı öğrendik. Acaba bunları nasıl yaptık? Bu deneyimlerimizi pek hatırlamıyor olabiliriz, çok eskilerde kaldılar. Ama bizim deneyimimizle başka çocuklarınki çok da farklı değil; şu ana kadar bu süreçlerden geçtiğini gördüğümüz çocuklarla ilgili gözlemlerimiz de kendi deneyimlerimizi ele almak için yeterli olabilir. Öncelikle bu konuya yönelik isteklerimiz demlendi. Muhtemelen yaşamımızın ilk gününde hadi ben yürüyeyim, hadi ben konuşayım diye düşünmedik. Farkındalık ve isteğimiz zamanla oluştu, gelişti. İstediğimiz şeye ulaşmak için yürüyebilmeliydik. İstediğimiz şeyleri elde edebilmek için konuşabilmeliydik. Farkındalık ve isteğin güçlü bir ihtiyaç, güçlü bir dürtü haline gelmesi önemli gibi duruyor. İsteklerin demlenmesiyle paralel olarak yeteneği elde etmekle ilgili hazır bulunuşluk da önemlidir. Öğrenme ve gelişim psikolojisinde derin teorileri olan bir konu bu. Biz teoriye o kadar dalmadan şu gözlemi yapmakla yetinelim: İsteğimizin yanı sıra yapabilirliğimizin de gelişmiş olması gerekir. Mesela iskelet ve kas olgunluğumuz yürümemizi destekleyecek hale gelmeden yürüyemeyiz. Benzer şekilde beyinlerimizdeki konuşmayla ilgili bölümlerin miyelin kılıf kaplanması gerçekleşmeden akıcı bir konuşma seviyesine gelemeyiz. Yani sadece denemeye başlamadık. Denemeye devam ettik. Ne kadar devam ettik? Ne kadar gerekiyorsa o kadar devam ettik. Asıl durulacak şey bu. Durmakta duralım. Durmayı bırakalım. Ötelemeyi, ertelemeyi bırakalım. Detaylandırmayalım, sadeleştirelim. Yapmanın yolu yapmaktır, onun da yolu yapamamaktır. Ne istiyorsak, neyi gerçekten istiyorsak, onu yapmaya hemen başlayalım. Yapabildiğimiz kadarıyla; ne kadar yapabiliyorsak. Ne gam! Başlangıç öyle olur zaten. Konuşma girişimlerimiz de yürüme girişimlerimiz de başlangıçta çok komikti. Çünkü yapamayız zaten. Bizim için yeni bir şeyi çat diye ilk denemede yapamayız. İlk birkaç denemede de yapamayız. İlk birkaç yüz denemede, hatta belki ilk birkaç bin denemede de yapamayız. Yapamamak, bir şeyi yapabilir hale gelme yolculuğunun başlangıcında, ortasında ve sonunda normal bir şeydir. Başlangıçta en basit haliyle bile yapamayız. Ortalarda basit halleriyle yapabiliriz ama her zaman düzgün yapamayız. Sonlarda pek çok şekilde yapabilir hale gelmişizdir, yine de daha ustaca yapılacak bazı yönlerini yapamıyor olabiliriz. Yapamamak normaldir. Yapamıyoruz diye geri durmaktan vazgeçersek -çekinmezsek- yapamaya yapamaya yapmayı öğreniriz. Yapamayacağım korkusuyla çok istenen bir şeyi denemekten kaçınmak; işte anormal olan budur. Bilmemek değil öğrenmemek ayıp demişler ya. Yapamamak değil denememek ve denemeye devam etmemek ayıp.


Bu dünya üzerinde yaşayan diğer canlılarla karşılaştırdığımızda, insanoğlu çok ileri düzeyde yaratıcılık göstermesiyle hemen öne çıkan bir canlı türüdür. İnsanlığın bize bıraktığı en eski miras, mağara duvarlarına çizilen resimler ve taş süslemelerdir. Etraflarındaki dünyayı sanat ve soyutlama yoluyla yorumlamak ve var olmayan bileşkeler üretmek, insan zihnine yapısal olarak kodlanmış, doğuştan gelen yeteneklerdir. Fakat bildiğimiz bir başka gerçek de var ki, her insan yaratıcı ve sanatçı özelliklere aynı oranda sahip değil. Beyin araştırmacıları ve psikologlar, yaratıcılık üzerinde on yıllardır çalışıyorlar. Bu ilginç insani özelliğe dair anlayışımız, özellikle 1970'li yıllarda ayrık beyin hastaları üzerinde yapılan çalışmalarla ilginç bir noktaya ulaştı. Epilepsi nöbetlerinin bütün beyne yayılmasını önlemek için beyin loblarını birbirine bağlayan corpus callosum adlı bağlantı yapısının ameliyatla kesilmesine dayanan nadir bir cerrahi operasyona maruz kalan bireyler, ayrık beyin hastaları olarak bilinirler. Bu hastalar, normal yaşamlarına devam edebilirler; fakat özel testlerde ancak ortaya çıkabilecek şekilde, artık adeta tek bir beyinde iki ayrı benlik barındırmaktadırlar. Bu hastalarda yapılan testler, yaratıcılık gerektiren çözümlerin sağ beyin tarafından daha başarılı işlendiğini; sol beynin ise daha ziyade rutin ve ezber görevleri yerine getirmekte uzmanlaştığını gösteriyordu. Bu çalışma sonuçları elbette basının ve halkın da ilgisini çekmekte gecikmedi ve toplum algısında hızla sağ-sanatsal beyin algısı yerleşmeye başladı. Bugün kısmen doğruluk payı olsa da bu genellemenin yanıltıcı olabileceğini daha iyi anlıyoruz. Yaratıcı düşünce, beynin hemen hemen tüm alanlarının birlikte hareket etmesini gerektiren bir süreç. Bugün modern beyin görüntüleme çalışmalarından elde ettiğimiz bilgiler, dikkatlerimizi özellikle sol-ön beyin ile diğer bölgelerin ilişkisine çekiyor. Yapılan birçok çalışma, yaratıcı düşüncenin beynin bir bölgesi yahut lobu ile ilişkili olmaktan ziyade, tüm beyne yayılmış bir şebekenin işlevi olması gerektiğini düşündürüyor. Yani beyinde özel bir yaratıcılık bölgesi bulmak pek mümkün değil. Bunun yerine, aynen bir bilgisayarın tüm parçalarının içindeki yazılıma göre çalışması gibi, zihnin yaratıcı özelliklerini belirleyen şey de gerek doğuştan, gerekse deneyimler yoluyla edinilen birikimlerin ortak bir sonucu. Önemli sorunlardan bir tanesi, her insanda belli düzeyde bulunan yaratıcı düşünce yeteneğinin ancak nadiren ortaya çıkması sorunu. Özellikle eğitim sisteminin yaratıcı ve sıradışı düşünce yetisini ciddi olarak sakatladığını ve insanları belli kalıplar içinde düşünmeye şartlandırdığını artık oldukça iyi biliyoruz. Beyin üzerinde yapılan çalışmaların da gösterdiği sonuçlar, bu tecrübemizi doğrular nitelikte. Beynimizin ön bölümü, yani bilimsel adıyla frontal korteks, bizi diğer hayvanlardan ayıran en önemli donanım farkımızdır aslında. İnsan beyninin yüzde 40 kadarın kaplayan bu alan, en gelişmiş memelilerde bile ortalama yüzde yirmi kadar bir alan işgal eder. Bu bölgenin işlevlerine baktığımız zaman ise, bizi insan yapan özelliklerle frontal işlevler arasında yakın bir paralellik görebiliriz. Akıl yürütme, karmaşık görevleri tasarlama, aşamalarla iş görebilme, kısa vadeli tahminler yapma, irade kullanma, analitik düşünce, duyguların bilişsel kontrolü gibi insana has bir çok özellik, alnımızın arkasında bulunan beyin bölgeleri tarafından yönetilir. Buraları hasar gören insanlarda bu yeteneklerin de kaybolduğu bir çok değişik vaka ile sabittir. Ön beyin devrelerinin bir başka işlevi de bizi mantıklı düşünce dizgesi içinde tutmak ve belli rutinlere göre kolay bir şekilde yaşayabilmemizi sağlamalarıdır. Bu devreler sayesinde duygularımızı, itkilerimizi ve arzularımızı değişik seviyelerde kontrol ederek, rutin işlerimize yoğunlaşabilir ve bilincimizi dahi kullanmadan karmaşık işlerin üstesinden gelebiliriz. Fakat anlaşılan o ki, yaratıcı ve sıradışı düşünme açısından bu özelliğimiz bize bazı dezavantajlar da sağlıyor. Beynin ön bölgelerinin deneysel olarak geçici bir süre susturulması, yaratıcı yeteneklerin ilginç bir şekilde gün yüzüne çıkmasına neden oluyor. Kafatası üzerinden odaklanmış manyetik dalgalar verilerek beynin çalışmasının etkilenmesine dayanan Transkrianial Manyetik Uyarım tekniği, uzun zamandır bilinen ve kullanılan bir tekniktir. Bu teknikle, kafatasının dışına tutulan bir elektrik bobininden geçirilen elektrik akımı, uygun şiddette bir manyetik alan üretir ve bu manyetik alan, beynin içinde tekrar elektriksel bir karmaşa oluşmasına neden olur. Bu etkiden faydalanarak, beynin belli alanlarının, insanlara zarar vermeden geçici bir süre boyunca susturulması da mümkündür. Bu tekniğin kullanılmasıyla yapılan deneyler, özellikle sol-ön beynin susturulmasının yaratıcı yeteneklerde ilginç bir artışa neden olduğunu gösteriyor. Deneylerden anladığımız kadarıyla, ön beynin düşünceleri kontrol edici etkisi, özellikle sağ beynin objelerden-kavramlardan-ön kabullerden bağımsız olan içsel düşünme süreçlerini baskılayarak, bildiğimiz maddi, objektif, tanıdık ve gerçek dünya ile baş edebilmemizi sağlıyor. Hepimizin bildiği gibi, sanatsal işler ve yaratıcı düşünceler ise bunun tam tersi bir zihinsel ortama gereksinim duyuyor: Nesneler ve kavramlar arasında ilişkilerin silikleştiği, kalıpların ortadan kalktığı, benzemez nesne ve kavramlar arasında yeni ilişkilerin yakalandığı dağınık zihinsel haller. Kısacası, bize mantıklı ve rutinlere dayalı bir hayat yaşama kolaylığı sağlayan ön beynimiz, aynı zamanda kutunun dışından düşünme yeteneğimizi de elimizden alıyor. Bu elbette beynimizin doğal özelliklerinden birisi. İnsanlar olarak temel sorunumuz, kurduğumuz medeniyet ve benimsediğimiz eğitim sistemi mantığı ile, beynimizin analitik, mekanik ve rutine alışkın kısımlarına fazla yüklenmemizden kaynaklanıyor gibi görünmekte. Çocukların zihnindeki zengin dünya, özellikle eğitimden gelen tecrübelerle, soğuk, ayrık, domut ve yeknesak şeylere indirgeniyor. Böyle olunca da insanoğlunun bu dünyaya gönderilmesindeki en önemli sebeplerden birisi olan görülmeyeni görme yeteneği yavaş yavaş elimizden kaçıyor. Neticede beyin bilimleri, aslında uzun zamandır fark ettiğimiz bir soruna başka bir açıdan daha dikkat çekiyor. Beynimizin mekanik tarafına odaklandıkça, bizi insan yapan büyük resimden uzaklaşıyoruz. Elimizdeki sistemi kökten değiştirmek zor olsa da, bu büyük hatayı tamir etmek üzere ufak değişiklikler ve çalışmalar yapmaya başlamak zorundayız. Zira her birimizin bu konuda yapabileceği bir şeyler var. Bu kadar büyük beyinlerle, bundan daha iyisini yapabilecek durumdayız. - Alışkanlıklarınızı gözden geçirin ve faydası olmayan bir tanesini değiştirmek için en az üç hafta boyunca kararlı bir çalışma yürütün. Çalışmanın özü: O davranışı artık yapmayın! - Hiç yapmadığınız, ama yapsanız iyi olacak diye düşündüğünüz küçük bir alışkanlığı hayatınıza davet edin: Mesela sabahları bir dakika esneme hareketleri yapmak gibi. Bunu 28 gün boyunca tekrarlayın. Her ay başka bir ama sadece bir alışkanlığı çalışabilirsiniz. - Şimdiye kadar ilgilenmediğiniz bir konu bulup onunla ilgili internette temel bilgileri araştırın. - En iyi bildiğiniz beş yargı cümlesini bir kağıda yahut deftere yazın. Ardından her cümlenin sonuna ama bağlayıcı ekleyerek yeni bir cümle daha yazın. Böylece en iyi bildiğiniz şeyleri aslında ne kadar bildiğinizi hayretle fark edeceksiniz.


İşte yaratıcılığınızı geliştirmek için seçebileceğiniz 32 basit, günlük egzersiz! Sağ beyin için kısa egzersizler, çoğu kez bir kalem, biraz kağıt ve eğlenceden başka bir şey gerekli değildir. Bir alışkanlık haline getirmek için takviminize 15 dakika yaratıcılık planlayın ve her gün farklı bir egzersiz yapın. - Bir şeyler çizin: meyve, kahve fincanı, köpeğiniz, kedi..Ne olursa. 5-10 dakika sadece çizin, yargılamayın ve silmeyin. - Her gün farklı bir teknik kullanarak bir elma çizin ve bunu bir hafta boyunca yapın. - Bir set renkli kurşun kalem satın alın. Serbest elinizle düz sayfa boyunca paralel düz çizgiler çizin. - Tabletinizde bir çizim programı kullanarak bir nesnenin yarısını çizin ve diğer yarısını çizmek için çizim programlarının çoğunda bulunan ayna etkisini kullanın. Şişeler, vazolar, çatallar, kalemler gibi simetrik şeyleri deneyin. - Çizim defterinizi bir konserde yanınıza alın ve serbest çizimler yapın yahut müzik dinlerken aklınıza gelen fikirleri yazın. - Masanızda duran nesnelerle yeni, eğlenceli veya tuhaf şeyler yapın. - Atıklardan bir şeyler toplayın. Soyut bir heykel yapmak için onları bir araya getirin. Birlikte tutmak için sıcak bir tutkal tabancası veya bir sürü bant kullanın. - Sözlükte bir sözcük arayın ve önceki ve bir sonraki sözcüğe bakın. Bu üç kelimeyi kullanarak kısa bir öykü hazırlayın. - Kağıt ataçları ile yeni şeyler yapın . 5 dakika içinde kaç şeyi yapabileceğinizi görün. - Adınızın ve soyadınızın ilk harfleriyle başlayan bir şeyler bulun. Yeni bir şey yapmak için onları bir araya getirin: Ayşe için Ayı + Birsel için Benek = Benekli bir ayı çizin. - Masanızın üzerindeki bir şeyi çizin; mesela 5 dakika içinde elinize hiç bakmadan bir şeyler çizin. Elinizi bir havlu veya bezle örtün ve böylece elinizi hiç görmeden çizim yapın. Bittiğinde, havluyu alın. Tadaaa! Şaşıracaksınız. - Sevdiğiniz bir şarkıyı seçin ve yeni sözler uydurarak söyleyin. - Geçirdiğiniz günün sonunda, gününüz hakkında en sevdiğiniz şairin tarzında bir şiir yazın. - Bir fotoğraf veya bir öz-çekim çekin, Photoshop veya PowerPoint'te açın ve üzerine MERHABA yahut GÜNAYDIN! yazın. Eğlenceli yazı tipinde büyük harflerle ve PDF olarak kaydedin ve o günkü bütün e-postalarınıza bu resmi ekleyin. - İki kelimeden oluşan bileşik bir sözcük alın. Onları ayırın. Yeni bir bileşik sözcük oluşturmak için kelimelerden birini yeni bir kelime ile değiştirin. Olabildiğince çok kombinasyon listeleyin . - Eskiz defterinizle bir müzeye gidin ve size ilham veren bir resim veya heykelin çizimini yapın . Çiziminizin ne kadar kaba ya da çarpık olduğu önemli değil, az önce çizdiğinizi asla unutmayacağınızı garanti ederim. - Uyumadan önce defterinize çözmek istediğiniz bir şey yazın. Sorununuz üzerine uyuyun ve bilinçaltınızın işi yapmasına izin verin. Uyandığınızda defterinize not düşün. - Bulutlara bakın ve tıpkı bir çocukken olduğu gibi onları çeşitli nesnelerin şekilleri olarak hayal edin. - Çocuğunuzun oyun hamurunu ödünç alın ve 15 dakika boyunca bir heykel yapın. - Sonra, çocuklarınızın Legosunu ödünç alın ve hayali eviniz için bir plan yapın, havuz dahil. Bunu Minecraft'ta da yapabilirsiniz. - Masanızı dosya kağıtları ile kaplayın. Renkli keçeli kalemler kullanarak büyük, özgür stilde, zihninizden ne geçiyorsa çizin. Çizim alanınız kağıtlar değil tüm masanız olsun. Sonra kağıtları birbirine bantlayın ve duvarınıza yapıştırın. - Gündüz veya gece hakkında bir haiku (Japonca tarzda, 5-7-5 hece yapısına sahip 3 satırlık şiir) yazmak için 5 dakikanızı ayırın. - Yemek pişirdiğinizde, tarife veya önce pişirdiğinize göre önemli bir bileşeni veya adımı değiştirin. - Folyo, pamuklu çubuklar, tel boru temizleyicileri, renkli kağıtlar veya yapışkan notlar, kağıt ataçları, teller, düğmeler, raptiyeler ve benzeri malzemeleri toplayın ve onları tutkalla bir araya getirin. Eğer küçük çocuklarınız varsa, bunu birlikte yapın. - Hayatınızın sloganını formüle edin ve şeker, tuz yahut çiçekler kullanarak yazın. Veya bir ormanda ya da havuzda bunu nasıl yazıya dökebileceğinize dair bir müsvedde çizim yapın. - Yeni ve eski teknolojileri bir araya getirin ve oluşacak yeni fikirlerle oynayın. Uber ve at arabaları; Apple Watch ve güneş saati gibi. Aklınıza gelenleri yazın ve çizin. - Keri Smith'in Paralama Defteri'nin herhangi bir sayfasını kullanın. - Sevdiğiniz ya da hayran olduğunuz birinin portresini basın. Üzerine kağıdı koyun ve yüzlerini yeniden çizin. Yargılamayın ve silmeyin. Bunu kendi portreniniz için kendi yüzünüzle deneyin. - Yürüyüşlerinizden birinde harf gibi görünen dalları toplayın ve evdeyken onlarla birlikte adınızı yazın. Instagram'da bir fotoğraf çekin ve #AçıkBeyin etiketiyle yayınlayın . - Kaleminizin ucunu kaldırmadan kağıt üzerine belirli biçimler veya şekiller çizin. - Bir YouTube videosunu takip ederek bir göz gibi, gerçekçi bir şey çizmeyi öğrenin (bu işlem 15 dakikadan fazla sürer). - Evden farklı bir rota seçin ve yol boyunca gördüğünüz yeni şeylerin fotoğraflarını çekin. Instagram'da #AçıkBeyin etiketiyle yayınlayın.


Ben örüntü bilimi dediğim zaman, pek çok kişi bunun ne anlama geldiğini anlamayacaktır. Çünkü örüntü kelimesinin tanımı bile belirsizdir. Sözlük anlamı itibariyle örüntü kendini tekrarlayan kalıplar olarak ifade edilir. Oysa karmaşık sistemleri araştıran bilimler ve kaos bilimi, olmakta olan herhangi bir olayın daha önce hiç gerçekleşmediği, ve daha sonra da hiç gerçekleşmeyecek bir şekille gerçekleşiyor olduğunu ortaya koyuyor. Buna göre bir olayın veya bir kalıbın, hatta kopyalanmakta olan bir şeklin bile kendini tekrarlaması mümkün değildir. Örüntü kavramını görünür ögelerle anlatmanın sınırsızlığı, aslında örüntülerin özünde enerjetik düzeyde bir ilişkiler ağı olmasından kaynaklanır. Enerji tahmin edebileceğimiz gibi yaşam sahnesinde beliren ve görünür olan her şeyin arkasındaki görünmeyen ama var olduğunu bildiğimiz şeydir. Örüntü bilimi ortaya görünenle ilgili pek çok örnek koyuyor gibi olsa da temelde şeyler, olgular, düşünce ve davranış kalıpları arasındaki görünmeyen ilişkileri, bu ilişkilere dair örnekleri ve en çok da mekanizmayı, bu ilişkilerin olageliş biçimlerini inceler. Örüntüleri en görünenden en görünmeyene sıralamak ve örnek vermek istesek, bu iki sınır arasına sayısız örnek gelecektir. Etrafımızda olan her ne varsa bir örüntünün parçasıdır. Burada sözü edilen etraf, her şeyi algılayan ve sezen en iç varlığımız olan zihnimiz in çevrelendiği her yerdir. Bu yönüyle zamana bağlı olarak tarif ettiğimiz, olmakta olan, örüntüler halinde vuku bulmakta olan sonsuz sayıda ve biriciklikteki hadiselerin akışıdır. Akış, şimdiye kadar hiç olmamış ve bundan sonra da hiç olmayacak ama şu an olmakta olan her şeydir. Dahası bu her şey birbiriyle bağlantılı şekilde olmaktadır. Akışın dili örüntü dilidir. Ağaç şeklinde dallananlar, dalga şeklinde dalgalananlar, kum tepesi gibi dizilenler, kar tanesi gibi kristalize olanlar, tohum gibi ölüp dirilenler diye sınıflandırabileceğimiz örüntüler; fiziksel dünyamızda olanlar, bedenimiz, çevremiz, doğa, ekosistem; sosyolojik ve kültürel şekillenmeler, diller ve kurumsal yapılar; inançlara ve öğretilere temel olan olguların hepsinde gözümüze çarpar. Benim örüntü tanımım şöyle: bir durumu oluşturan tüm etmenleri, bu etmenlerin birbirleriyle olan bağlantılarının ve bağlanma şekillerinin bütününe verilen ad. Sistem dinamik olduğu için zamana bağlı olarak örüntünün göze görünen şekli değişse de, bu değişim belli doğa kuralları çerçevesinde gerçekleştiğinden bütünü değişmez ve teorik olarak tahmin edilebilir. Bir yanıyla zamana bağlı, bir yanıyla zamanı aşkındır, hem de zamana içkindir. Belli bir anda örüntüyü, zuhur eden kısımları yardımıyla fiziksel olarak görebilsek de bu aslında bir yanılsamadır. Örüntü özünde etmenler arasındaki enerjetik ilişkiler nedeniyle, ancak sezilebilir, idrak edilebilir. Bu da bir gözlem birikimi neticesinde olur. Örüntüsel dinamikler neticesinde ortaya çıkan, beliren şekillere zuhur diyoruz. Bu yönüyle, örüntüler dinamik süreçlerdir ve bu süreçlerin görünür evrendeki uzantıları da zuhurlardır. Görünür evren dediğimiz, beş duyumuzla algıladığımız her şeydir. Örüntüsel dinamikler ise büyük oranda sezgisel duyularımızla kavrayabildiğimiz süreçlerdir. Bilim bize yaşamı anlatmaya çalışır. Ama pek çok yönünü araştırma alanına almaz. Biyoloji canlılığı inceleyen bilim dalıdır, ancak biyoloji bilimi içinde can kavramını en yalın hali ile ele almayız. Bu şimdiye kadar daha çok bilim dışı konuların, metafiziğin ve ezoterik alanın ilgi konusu içine girmiştir. Can kavramına ilişkin pek çok açıklamayı dinsel metinlerde, hatta mitoloji ve masal kitaplarında bile bulabilirsiniz. Ama dört senelik biyoloji eğitiminde konusu can olan bir ders yoktur. Bilimin şu anki metodolojisi kendi kısıtları nedeniyle açıklayamadığı gerçeklikleri yok saymak şeklindedir. Bu gerçeklikler, bilim için ya hurafedir, ya da plasebo etkisidir. Geleneksel bilimin kabul etmesi gereken gerçek plasebo etkisinin de araştırılmaya değer bir yönünün olduğudur ve bunu metodolojisini revize etmeden yapamayacağıdır. Ne mutlu ki Rupert Sheldrake gibi bilim insanları geleneksel bilimin gölgede bırakmayı tercih ettiği bu alanlara ışık tutma cesaretini gösterebilmektedirler. Bu alan yeni bilimin konusudur ve yaşamla ilgili pek çok gizemi boş inanç olmaktan kurtaracaktır. Misal, bütüncül ve özünde örüntüsel bir tıp yaklaşımı olan Homeopati'de kullanılan preparatlarda madde arayan bilimsel metodoloji, anlamlı bir maddeye rastlayamadığı için var olduğunu gözlediğimiz ve pek çok insanı sağlığına kavuşturan etkinin ne olduğunu ölçemeyeceğinden, etkiyi algılayamaz, açıklayamaz . Bu nedenle de bu etkiye plasebo demekle yetinmekte ve homeopatik tedaviyi dışlamaktadır. Zaman, mekan ve nesneler arasındaki aşkın illiyetleri kuramayanlar için evren, kendilerine karşı bir düzende işler. En başta doğduğumuz anda ölmeye başlarız, yaşam bizleri öldürmektedir. Yaşamda karşılaştığımız kimseler çeşitli durumlarda engeller yaratmaktadır. Bir kuyrukta beklerken önümüze geçmeye çalışmaktadırlar adeta. Olaylara birbirleri arasındaki ilişkilerle birlikte bakamayanlar için başımıza gelen olaylar, hayatımıza giren insanlar acı veya tatlı tesadüflerden ibarettir. Örüntü bilimi, her an'ı ve o an içinde bizimle iletişime giren her birimi anlamlı kılar. Anlama en çok ihtiyacımız olan bu çağda bize yaşamı okuma cesaretini ve anahtarını verir. Yaşam birbirine çeşitli frekanslarda bağlanan titreşim bağlarından oluşur. Bu bağlar besin zinciri aracılığı ile birbirlerine bağlanırlar. Yani bir alışveriş söz konusudur. Bu, belli bir titreşimdeki herhangi bir oluş halinin kendinden daha yüksek frekanstakine bağlanarak, ondan beslenmesi ve kendini bağlaması, daha düşük frekanstaki oluşlara kendindeki fazlayı aktarması ile işleyen bir ağ yapısıdır. Dolayısıyla sistem her an, taşıdığı en düşük frekansı toplamın frekansını düşürerek nötrlemeye, tamamlamaya çalışır. Bu çabadan yaşam ağı doğar. Daha da önemlisi canlı cansız ayrımı ortadan kalkar. Biraz daha önemlisi, ağ içinde bağlantıda olan her birim, bağlantı kurduğu diğer birimler sayesinde orada durur. Böylelikle varlık yokluk ayrımı ortadan kalkar. Evreni oluşturan bilgi, bütün zaman dilimlerinde ve her yerde ve her nesnede bulunmaktadır. Herhangi bir bilgiyi bizler için değişik kılan tarafı, bizim onu algı ve kavrayış kapasitemizdir. Bu kapasitenin hacmi ve seviyesi hangi düzeyde ise, o oranda bu bilgiyi edinir ve işleme alırız. Örneğin, bir ağacın yaprağını ele alalım. Bu yaprak bir kişiye ağaçtan bağımsız, yeşil hücrelerden oluşan, hatta tam olarak canlı gibi bile olmayan maddesel bir görünüm iken, kimisine ağacın hava ile temas ettiği organı olarak, kimisine besin zincirinin ilk halkası olarak, kimisine içinde başka pek çok alt sistemi barındıran bir sistemler bütünü olarak, kimisine evrenin büyük bir örüntüsünün zuhuru şeklinde, kimisine de yüce yaratıcı gücün bir tecellisi olarak görünür. Bu fark yaprakla değil, yaprağa bakanın kavrayış kapasitesi ile alakalıdır. Bu kapasite henüz içine nefes üflenmemiş sönük bir balon gibidir. Bilgi alanlarıyla ilgilendikçe bu balon giderek şişer ve tam kapasitesine kısmetinde varsa erişir. Balonun elastikiyeti, zahiri büyüklüğü ve şişirilme hızı da bu kapasiteye erişebilmesinde önemlidir. Zira hızla şişirdiğiniz bir balon, yavaş şişirilen bir balondan ya daha küçük olacaktır ya da daha önce patlayacaktır. Her gün yaptığını farkındalıkla yapmaya devam ederken bu rutine düzenli bir değişiklik getirmeyen, yeni bir bilgi eklemeyen hiç kimse yaşamı ve kendini hakkıyla deneyimleyemez. Sıradan insanlarız. Ve pekala bizler de yaşamı anlamaya çalışabiliriz. Aslında insanı diğer canlılardan ayıran belki de en önemli özellik olabilir bu: yaşamı anlamaya çalışmak. Bu eylemden geri durmak ise iki sebepten olur ki sonuçları da aynıdır. Birincisi nirvanaya ermek, ikincisi bir ölü olarak yaşamak. Yaşam ve ona refere edilerek kullanılan ölüm bile tam olarak anlaşılabilmiş değildir. Bilim bu kavramları, açıklayabildiği başka kavramlarla açıklamaya çalışır. Yaşam, kendisine dair her cevabı bulduğunda her sefer neden sorusunu sorabileceğimiz kadar zengin bir sorular kümesidir. - Doğa nedir? - Canlılık nedir? - Şuur nedir? - İnsan bunun neresindedir? Ne ki bu yazının müellifi olan bendeniz de bu düşüncelerimi, birbirinden kopmuş pek çok bilginin uzman ve ustalarını bir araya getirdiğimiz Yaşam Okulu'nda edinmiş ve buraya aktarmış bulundum vesselam.


Kaç yıl yaşamayı planlıyorsunuz? Böyle bir planınız yok mu? Kaderi kim bilir diyorsunuz belki... Tekil olarak her birimizin kendi yaşam süresine karar vermesi gibi bir durum pek söz konusu değil; ölüm beklenmedik şekillerde gelebiliyor. Ancak istatistik olarak baktığımızda hikaye başka. İnsanların yaşam şekillerini değiştiren pek çok unsur var. Dijital dönüşüm, teknolojik yenilikler, kültürel evrim gibi ilgilendiğim ve yazdığım pek çok konu bu unsurlardan. Ama dikkatlerimizden sıklıkla kaçan bir tanesi var ki aslında pek çok yönüyle bizi en derinden etkileyen dönüşüm kaynaklarından birisi o: Ortalama yaşam beklentisi. 1800 ve öncesinin dünyasını şu an algılayamayız bile. Mesela hiç merak ettiniz mi? İnsanlar acaba savaşlarda cepheye gitmeye, hayatlarını öylece riske atmaya yoğun oranlarda, büyük bir kitlesellikle nasıl razı olabiliyorlardı? Ortalama yaşam beklentiniz zaten 40 yıl ve altıysa, hastalıktan sürünerek ölmektense 'şanla', 'şerefle' ve ganimet beklentileriyle savaşta şansınızı denemek belki de mantıklı alternatifti. Yaşam beklentisinin 80 yıl olduğu bir dünya ile 40 yılın altında olduğu bir dünyada yaşam tarzı bir hayli farklı olabilir. Birkaç pratik etkiyi düşünelim. Mesela Alzheimer, keşfedildikten sonra belki yüz yıl pek de kimsenin umurunda olmadı. Çünkü nüfusun çok az bir kısmı Alzheimer'ın sorun olacağı yaşlara kadar yaşayabiliyordu. Kanser de çok yaygın hastalıklardan değildi çünkü insanların kanserden ölmeye vakti olmuyordu. Büyük bir çoğunluk, radyasyon ve benzer etkenlerin zamanla verdiği zararların birikimiyle kanser olmadan çok önce başka sebeplerle ölüyordu. Sigaranın akciğer kanserine sebep olduğunun keşfi neden 1950'lerden sonraya kaldı dersiniz? Tek sebebi sigara lobilerinin bilim dünyası üzerine kurduğu baskı mıydı? İnsanların ömürlerinin uzaması sigara gibi yavaş katillerin etkisini de çok daha önemli hale getirdi. Kaç yıl yaşamayı planlıyorsunuz demiştik ya, belki de düşünmemiştiniz bunu ve bu yazıyı okurken de bu noktaya kadar hala düşünmediniz. Ama bilinçli olarak düşünmeseniz de eylemlerinizle en azından ortalama yaşamınızı planlıyor ve şekillendiriyorsunuz. Ölüm bir yana, yaşamda kalmak da yerine göre sorun olabilir. Kendi kendinizi daha erken öldüren ve kendi kendinizi daha engelli ve kronik koşullu on yıllara olabileceğinden 12 yıl daha önce sokan kendiniz olabilirsiniz. Profesyonel kariyerimin son yirmi yılı veri alanındaydı. Verileri yönetmek, raporlamak, verilerden tahminler üretmek, iş zekası, veri madenciliği, makine öğrenmesi, yapay zeka... Bu yaklaşım kendi hayat beklentimle ilgili de biraz farklı bakmama sebep oldu. Mesela şu ortalama konusunu ele alalım. Türkiye'de 2019'daki yaşam beklentisi 77,7 yıl. 78 diyelim biz ona. Bu sayı, ortalamayı ifade eder. Yani mesela 68 yaşında ölen bir kişiye karşılık 88 yaşında ölen bir kişi de var. Kazalar ve başka sebeplerle erken ölenleri düşünürseniz ortalamanın böyle olması için 100 yaşın üstünü görenlerin sayıca epey arttığını anlamak mümkün. Yani 110 yaşını görmek artık belirgin bir olasılık haline gelmeye başladı. Şimdi size bir soru: 70 yıl ancak yaşarız diye bilinçsizce bedeninizi ve zihninizi yönlendirdiğiniz bir süreç içindeyken 110 yaşına kadar yaşamak ister miydiniz? Yukarıda referansını verdiğimiz bilimsel çalışma; alkol, sigara, fiziksel hareketsizlik ve obezite faktörlerinden iki ya da daha fazlasının varlığının bunların olmaması durumuna göre kronik rahatsızlıklara 12 yıl kadar erken yakalanacağınızı söylüyor. Ve unutmayın bu da ortalama. Yani daha sağlıklı yaşayabileceğiniz yıllar ortalamada 12 yıl. Bazı vakalarda daha kısa olabilir ve bazı vakalarda da daha uzun olacaktır. Milyarlarca insanın yaşam tarzındaki dönüşümler bile tek tek kişilerin dönüşümlerinden oluşurlar. Dönüşüm herkes için kendinden başlar. Ben de yaşam süresiyle ilgili bu farkındalıklarla birlikte kendi yaşamıma daha farklı bakmaya başladım. Elbette yarına çıkacağımızın bir garantisi olmadığının farkındayım. Ama tekil özel durumlar bir yana, 110 yaşımı görmemin önemli bir olasılık olduğunun da farkındayım. Ben 110'a ulaşacaksam, 70 yıl yaşayacakmış gibi bir kendini bırakmışlıkla değil, 160 yıl yaşayacakmış gibi bir zindelikle ulaşmak isterim. Ya da şöyle söyleyeyim: 110 yaşımı göreceksem, görece sağlıklı ve toplumsal yaşama makul şekilde katılmaya devam ederek görmek isterim. Bunun için de 160 yıl yaşayacakmış gibi düşünmem yararlı olacaktır: Yaşam Planı 160! Ama bunu yaparken uzun vade için kısa vadeyi feda etmek de işime gelmez. Kısa, orta ve uzun vadede bana yararlı olacak şeyler yapamaz mıyım acaba? Mesela bahsi geçen bilimsel çalışmadaki konuları düşünelim: Alkol kullanmayarak sadece yaşamımı uzatmam, kısa vadede de yaşam kalitemi yükseltebilirim. Sigara kullanmayarak da kısa, orta, uzun her vadede kardayım. Fiziksel makul bir aktivite içinde olmak ve obezlikten uzak durmak da kısa, orta, uzun her vadede bana faydalı olacaktır. 48 yaşındayım. İkinci yüksek lisansımı geçen sene bitirdim. Dördüncü lisans eğitimimi bu sene, beşinci lisans eğitimimi de gelecek sene bitirmeyi planlıyorum. Basit bir matematik yapalım: 110 48 = 62. Bu beş lisansın ve iki yüksek lisansın bana kattığı formasyonlardan yararlanmayı umabileceğim 62 olası yıl var daha önümde. Peki çok daha kısaysa ömrüm? Ne gam! Öğrenmek kendi başına keyifliydi zaten ve edindiğim formasyonları kullanmak için geleceği beklemedim hiç, güncel yaşantıma faydalarını hızlı devşirme peşinde oldum.


Yaşantıya dönüşmeyen öğrenme yoktur. Çünkü öğrenme ve yaşam birbirinden ayrılmayacak iki bütündür. Yaşayan tek hücreli bir canlı bile ortamında kendisini etkileyecek değişikliklere maruz kaldığında öğrenir ve davranışında değişiklikler olur. Bu değişiklik, mevcut bir öğrenmenin pekiştirilmesi, mevcut bir öğrenmeden vazgeçilmesi ya da yeni bir öğrenmenin gerçekleşmesi doğrultusunda olabilir. İnsana gelene kadar organizmanın karmaşıklığı inanılmaz boyutlara ulaşsa bile öğrenmemiz bedenle ve ortamla bütünleşik bir ilişki dahilinde beynimiz tarafından gerçekleştirilir ve beynin bu bütünleşik öğrenmesinin temelinde tek hücreli bir canlının öğrenmesine benzerlikler vardır. Öğrenmemizi sadece onlarla değil ama ana aktör olarak beynimizdeki nöronlarla gerçekleştiririz. Her bir nöron tekil bir hücredir. Tekil nöronların öğrenmeleri ve bunu birbirleriyle etkileşim içinde yapmaları yoluyla öğreniriz ve yaşarız. Yaşamımızı kontrol eden mekanizmalar beynimizde çalışır. Beynimizin öğrenmesinin temel amacı yaşamı sürdürmektir. Yaşam sürdükçe, her anında öğrenme devam eder. Öğrenme devam ettikçe, yaşam çeşitlenir ya da fakirleşir, gelişir ya da körelir. Öğrenme sürecinin beynimizde nasıl gerçekleştiğini ve beynin değişimini daha detaylı okumak için Sinan Canan'dan Değişen Be nim'i ve Eric R. Kandel'den Belleğin Peşinde'yi tavsiye ederim. Bu yazıyı okurken de yaşıyorsunuz ve öğreniyorsunuz. Yazıdan edindiğiniz deneyim de tek hücreli canlıdan karmaşık organizmalara kadar geçerli olan temel öğrenme etkilerinden birini yapacaktır. Bir öğrenmeniz güçlenecek, bir öğrenmeniz zayıflayacak ya da yeni bir öğrenme gerçekleştireceksiniz ve bu öğrenmeniz yaşamınıza yansıyacak. Bazı öğrenmeleriniz güçlenecek, bazı öğrenmeleriniz zayıflayacak ve bazı yeni öğrenmeler de ihtimaldir ki filizlenecek. Tüm bunlar yaşamınıza karmaşık bir etkide bulunacak. Hiçbir etkisi olmadı gibi hissediyorsanız, kendi öğrenmeniz üzerine yani kendi yaşamınız üzerine yeterince odaklanmıyor olabilirsiniz. Ya da belki gerçekten sadece mevcut öğrenmelerinizi derinleştiren bir etkiye maruz kalmışsınızdır. Öğrenmeyi akademik bir faaliyet olarak görüyor ve cümleleri hayatınıza bütünleştirmeden zihninizdeki anlamsız bilgiler yığının üstüne atıyor olabilirsiniz, öyleyse bu cümleleri de atıverirsiniz oraya. Öğrenmemizin bu kadar anlamsız olmasının pek ihtimali yoktur. Bilinç katmanımızda tembel ve uyuşuk hissediyor olduğumuzda bile bütünleşik beynimiz yoğun bir şekilde öğrenmeye devam eder çünkü yaşamaktadır ve yaşamaya devam etmek öğrenmekle mümkündür. Yaşantıya dönüşmeyen öğrenme yoktur. Ne öğrendiğinize dikkat edin. Çaresizlik bile öğrenilen bir şeydir. Öğrenilmiş çaresizliğe ilişkin bir okuma önerisi içinde buraya tıklayabilirsiniz. Bir hatırlatma, dilin önemi yok artık, Google Chrome'da açıp translate'e basarak Türkçe olarak da okuyabilirsiniz sayfayı.


Geçtiğimiz günlerde TRT Belgesel'de harika bir programa denk geldim: 4 Yaşındakiler Huzurevine Gelince. İngiltere'de bir grup okul öncesi öğrenciyi huzurevinde yaşayan yaşlılarla bir araya getirip yaşlılardaki ve çocuklardaki değişimleri gözlemlemişler. Yaşlıların tamamının bilişsel ve fiziksel kapasiteleri artarken depresyon oranları ciddi şekilde azalmış. Çocuklarınsa özgüvenleri ve sosyal becerileri artmış. Programı izleyince neden bizde de kreşler huzurevleriyle eşleştirilmiyor diye düşündüm. Gerçi ülkemizde huzurevleri kreşler kadar çok değil ama huzurevlerimizin sayısı da her geçen gün artıyor. Ben çocukken farklı zamanlarda anneannem, babaannem ve dedemle birlikte yaşadım. Yaşlılarla yaşamak onların ihtiyaçlarını karşılayanlar, özellikle de evin anneleri için çok zahmetli. Çocukken bu zahmetlerin farkında değildim elbette, büyükannelerim ve dedemle hoş vakit geçirmekle, onlar tarafından çok sevilmenin keyfini sürmekle meşguldüm. Bir çocuğun hayatında bir büyükannenin, bir dedenin sevgisinin ne kadar eşsiz bir duygu olduğunu iyi bilen biri olarak büyükannesi-büyükbabası olmayan arkadaşlarım için üzüldüğümü hatırlıyorum. Büyükannelerim ve dedem elbette bizim sayemizde dinç ve akıllıydılar ama biz de onlar sayesinde başka kimseden göremeyeceğimiz bir sevgi görüyorduk. Tüm zahmetimizi ebeveynimiz çektiği için onlara bir tek çöpsüz üzüm olan torunları sevmek kalıyordu. Sevgi görmenin yanında çok önemli bir şey daha görüyorduk onlardan: insan hayatının evrelerini. Onlar da bir zamanlar gençti, hatta bizim gibi çocuktu. Ama zaman geçti ve yaşlandılar, sonunda da öldüler. Onların sayesinde ölümü gördük, ölümün de ne kadar doğal ve yaşamsal bir şey olduğunu onlarla tecrübe ettik. Nereden geldiğimizi bilmesek de, nereye gideceğimizi onlar sayesinde öğrendik. İnsan hayatı kapasiteleri bakımından yükselen, zirveye ulaşan ve alçalan grafiklerden oluşuyor. Yaşlanmak dediğimiz süreç ise kapasitelerin zirveden aşağı inmesiyle başlıyor. Kimi insanların zirvede kalma süreleri fazla ve inme hızları yavaş oluyor. İşte bu insanlar yaşı artsa bile yaşlı demeye dilimizin varmadığı insanlar. Eğer öncelediğimiz şey fiziksel performans ise bunun belli bir yaştan sonra düşeceği kesin ama zihinsel performansın yaşlandıkça arttığı da bir gerçek. Yaşlandıkça fiziksel güç azalıyor ama tecrübe artıyor, böylece yaşlılar gençlerin görmediği, tecrübe etmediği ve dolayısıyla bilmediği bir çok şeyi görüyor ve biliyorlar. Ben bile 30'larının ikinci yarısında biri olarak 20'li yaşlardaki arkadaşlarıma ve öğrencilerime ve tabii kendi 20'lerime baktıkça gençlikte insanın ne kadar da toy olduğunu düşünüyorum. Benden yaşlıların da beni ve kendi 30'larındaki hallerini toy bulduklarından eminim. Öyle görünüyor ki bu böyle sürüp gidecek. Çünkü 90'ıma da gelsem, 100 yaşındaki birine göre genç olacağım! Haydi, o kritik soruyu sorayım: Siz yaşlı mısınız? Yaşınızı bilmesem de bu soruya yanıt verebilirim! Kendinizden gençlere göre yaşlı ama sizden yaşlılara göre gençsiniz, aslında durum bundan ibaret. Gençlik ve yaşlılık göreceli kavramlar. Bana göre epey yaşlı olan 65 yaşındaki bir tanıdığım, 80 yaşındaki birinin kendisine Delikanlı adamsın, her işi yaparsın! dediğini söylemişti. Demek ki 80'likler 60'lıkları delikanlı görüyor! Birine göre neredeyse ölmüş olan diğerine göre yeni doğmuş oluyor. Yaşlanmak ölüme yaklaşmakla özdeşleştirildiği için olumsuz bir şey olarak algılanıyor. Oysa yaşlanmadan da ölebiliriz. Üstelik yaşlılar bize göre daha şanslılar, çünkü bizim yaşımıza gelmiş ve üstüne yıllar eklemişler. Eğer o yılları hayatı acı tatlı tecrübe ederek geçirdilerse bizden çok daha bilgeler, dolayısıyla bilişsel olarak bizden iyi durumdalar. Bizden daha çok şey yaşamış, öğrenmiş ve anlamışlar. Eğer insan bilişsel özellikleri nedeniyle üstün bir varlıksa yaşlı insan genç insandan her türlü daha üstün olmak durumunda. Büyüklere saygı değeri de buradan geliyor olsa gerek. Eğer yaşlandıysanız şanslısınız, hala yaşıyorsunuz. Gençlere özenmeyin, siz genç oldunuz ama onların yaşlanıp yaşlanamayacağı belli değil. Ayrıca şarkının dediği gibi ben genç olmanın ne demek olduğu biliyorum ama sen yaşlı olmanın ne demek olduğunu bilmiyorsun diyebilirsiniz. Yaşlanmanın hakikati böyle mi kafaya vura vura anlatılır . Tebrik ederim .


İster COVID-19 gibi ciddi bir hastalığa yakalanma olasılığında gerçeğe dayalı bir şeye tepki olarak, ister iyi durumdayken finansal yıkım olasılığı gibi tamamen hayal ürünü bir şeye tepki olarak olsun, herkes bazen endişe duygusunu yaşar. Ancak bu tepkiler kısa süreli olma eğilimindedir. Anksiyete, sizi güvende tutmak içindir ve sistem hayatta kalmaktan yana olacak şekilde düzenlenmiştir. Endişe, bir durumun gerektirdiğinden daha yoğun olduğunda, haftalar veya aylar boyunca devam ettiğinde, endişe düşüncelerini kontrol etmek zor olduğunda ve günlük işlevlere müdahale ettiğinde anksiyete bir bozukluk olarak kabul edilir. Yaygın anksiyete bozukluğunda endişe; sağlık, iş veya aile gibi yaşam koşullarının ana alanlarından herhangi birine veya daha farklı konulara odaklanabilir. Anksiyetenin iki temel bileşeni vardır: Bilişsel bir endişe yükü veya bazı kötü sonuçların endişeli beklentisi. Ayrıca huzursuzluk ve sinirlilik, kas gerginliği, uyku bozukluğu ve konsantrasyon güçlüğü gibi fiziksel belirtileri de vardır. Depresyon gibi, anksiyete de vücudun birçok sisteminde varlığını hissettirebilir; sindirimi bozar, kalp atış hızını artırır, kulaklarda çınlamaya neden olur. Anksiyete kendini hem zihinde hem de bedende gösterir. Bir tehdit algılandığında- ister bir suçtan dolayı kovulma olasılığı gibi gerçekliğe dayalı bir tehdit olsun, isterse hayali bir tehdit olsun beyindeki amigdala, merkezi bir komuta merkezi olan hipotalamusa sinyal gönderir; hipotalamus da bu sinyali otonom sinir sistemi aracılığıyla ortaya çıkarır ve adrenalin de dahil olmak üzere bir dizi hormonu harekete geçirir. Bu da anksiyetenin çoklu fiziksel semptomlarını uyarır. Kalbiniz daha hızlı atar, nabız hızınız ve kan basıncınız da artar. Solunum hızlanırken nefes darlığı hissedebilirsiniz. - Baş dönmesi - Kas gerginliği - Titreme veya sarsılma - Ağız kuruluğu - Terleme - Mide ağrısı - Baş ağrısı Araştırmalar, bedensel semptomların sıklıkla yanlış tanıya yol açtığını, semptomların fiziksel nedenlere bağlandığını ve sorunun gerçek kaynağının keşfedilmediğini göstermektedir. Çocuklar da anksiyete geliştirebilse de herhangi bir anksiyete bozukluğunun ortalama başlangıç yaşı 21-22 yaş aralığındadır. Bununla birlikte son zamankarda anksiyete başlangıç yaşı düşmektedir ve Ulusal Sağlık Enstitüleri, ergenlerin yüzde 32'sinin yaygın anksiyete, fobi, panik bozukluğu veya sosyal anksiyete bozukluğu gibi bir anksiyete bozukluğuna sahip olduğunu bildirmektedir. Gözlemciler, gençlik ve anksiyete arasında bağlantı kuran yeni kültürel baskılardan söz etmektedir. Bazı anksiyete bozuklukları diğerlerinden daha erken ortaya çıkmaktadır: Ayrılık anksiyetesi, özgül fobiler ve sosyal anksiyete bozukluğu çoğunlukla 15 yaşından önce başlar. Genel anksiyete bozukluğu ve diğer anksiyete bozuklukları ise ortalama olarak 21 ile 34 yaşları arasında başlamaktadır. Yaygın anksiyete bozukluğu hem zihinde hem de bedende kendini gösterir. Anksiyetesi olan kişiler en az altı ay boyunca çoğu zaman aşırı endişe yaşarlar ve endişelerini kontrol edemezler. Ayrıca bir dizi fiziksel belirti de yaşarlar. Aşırı endişe ile birlikte en az üç fiziksel belirtinin varlığı klinik tanı için kriterdir. - Huzursuzluk veya gerginlik hissi - Kolayca yorulmak - Konsantrasyon güçlüğü - Sinirlilik - Kas gerginliği - Uyku bozukluğu Fobi, korkunun çok spesifik bir nesne veya duruma odaklandığı ve kaygının yalnızca bu durumda veya bu duruma maruz kalma beklentisiyle yaşandığı yaygın bir anksiyete bozukluğudur. Ara sıra yaşanan anksiyete nöbetleri hayatın normal bir parçasıdır. Ve bazı durumlarda orta düzeyde kaygı iyi bir şeydir. Uyanıklığı artırır ve performansı yükseltebilir. Ancak anksiyete yoğun veya bunaltıcı olduğunda, kalıcı olduğunda, hoş olmayanın ötesinde olduğunda, günlük işleyişe veya önemli faaliyetlere müdahale ettiğinde ve karşılaşılan gerçek tehlikelerle orantısız olduğunda, bir bozukluk veya klinik durum olarak kabul edilir. Anksiyetede ve özellikle panik atak sırasında, stres tepkisinin bir parçası olan hormonlar tarafından harekete geçirilen kalp, savaş ya da kaç çağrısı yapılabileceği ihtimaline karşı kaslara hızlı bir şekilde oksijen sağlamak için çalışmasını hızlandırır ve yoğunlaştırır. Çarpıntı hissedersiniz, kalbinizin çarptığını, hızlandığını ve hatta düzensiz attığını hissedersiniz. Solunumun hızlanması yeterli oksijen alamama hissi yaratabilir. Bu otomatik tepkiler kalp krizi geçiriyormuş hissi yaratır. Fiziksel olarak sağlıklı kişilerde belirtiler zararsızdır, ancak kalp krizi geçirme korkusu daha da fazla endişeyi tetikleme eğilimindedir. Bununla birlikte, hızlı bir yükselişten sonra, fiziksel hisler genellikle azalır. Yaklaşan bir kıyamet hissi, anksiyete nöbetlerine ve özellikle panik ataklara eşlik eden yaygın bir durumdur. Görünüşte aniden ortaya çıkmakla kalmaz, aynı zamanda anksiyeteyi şiddetlendirme eğilimindedir. Kötü bir şeyin olmak üzere olduğu hissi, zihin bir tehdit algıladığında vücudun verdiği tepki tarafından tetiklenir. Vücudun stres tepkisinin bir parçası olarak salgılanan hormonlar beyni yüksek alarma geçirir, durmaksızın tehlikeyi tarar ve güçlü bir stres tepkisi, felaketin beklendiği hissine yol açabilir. Birkaç dakika boyunca derin nefes almak gibi stres tepkisini azaltmaya yönelik önlemler, yaklaşan kıyamet hissini azaltabilir. Anksiyete zihinde olduğu kadar bedende de ortaya çıkar. Sinir sisteminin büyük bir kısmını tehlikeye karşı alarma geçirir ve savaşmaya ya da kaçmaya hazır hale getirir. Uyarılmış sinir sistemi enerji harcamaya hazırdır ve titreme bu gerginliğin bir tezahürüdür. Sinirsel gerginlik, kendini titreyen eller ve hatta tüm vücut titremesi şeklinde gösterebilir. Titreyen eller ve vücut titremeleri dalgalar halinde gelip gidebilir ya da nispeten sabit olabilir. Rahatsız edici olsalar da tehlike taşımazlar ve sonunda geçerler. Kaygıyı azaltmak için adımlar atmak -derin nefes almak, yürüyüşe çıkmak veya koşmak- kaygı düzeyini azaltabilir ve titremeyi bastırabilir. Kaygı endişesi, diğer bilişsel işlevleri bozar ve hem konsantrasyon hem de hafıza zarar görür. Anksiyete çalışma belleğini zayıflatır, böylece gelen bilgileri uzun süre tutmak zorlaşır; hiçbir şeyi yapmak için yeterince uzun süre odaklanamadığınızı hissedersiniz ve görevler olduğundan daha zor görünür. Buna ek olarak, beynin olumsuz olayları kaydetmeye yönelik normal eğilimi anksiyetede abartılıdır ve beyin tehlike taramasıyla meşguldür. Sorunu daha da derinleştiren anksiyete uykuyu bozar ve uyku eksikliği çalışma belleğini ve odaklanma yeteneğini daha da aşındırır. Nefes darlığı, anksiyetenin ve özellikle de en uç ifadesi olan paniğin yaygın bir belirtisidir. Nefes darlığı hissi, zihin bir tehdit algıladığında ya da sizi endişeye sürükleyen her ne ise onun üzerine kafa yorduğunda, doğrudan vücut tarafından salgılanan hormonlardan kaynaklanır. Vücudu otomatik olarak savaşmaya ya da kaçmaya hazırlayan köklü stres tepkisiyle bağlantılı olan nefessizlik, vücut kaslara daha fazla oksijen ulaştırmak için kalp atış hızını ve nefes alıp vermeyi hızlandırdığında hissettiğiniz duygudur. Nefessizlik deneyimi, özellikle de çarpan bir kalbin farkındalığıyla birlikte, kısır bir döngü başlatabilir, kendisi de kaygıyı şiddetlendirerek daha da fazla nefessizliğe yol açabilir. Nefes darlığı 10 dakika veya daha fazla sürebilir, ancak sonunda dağılır. Nefes darlığına bir ya da iki dakikalık derin nefes egzersizleriyle doğrudan karşı koymak en etkili anksiyete karşıtı önlemlerden biridir sadece aşırı çalışan beyninize oksijen göndermekle kalmaz, aynı zamanda otonom sinir sisteminin sakinleştirici kolu olan parasempatik siniri de uyarır. Korku, acil tehlikeye karşı verilen bir tepkidir. Genellikle yüksek düzeyde odaklanmıştır, çok özel bir nesne veya durum tarafından tetiklenir ve hızlı bir şekilde harekete geçmeyi amaçlar. Anksiyete için herhangi bir dış tetikleyici olmayabilir; gelecekteki gerçek veya hayali tehdide karşı bir tepkidir ve tipik olarak daha yaygındır, bazı olası istenmeyen sonuçların beklentisiyle sürekli tetikte olma ihtiyacını harekete geçirir. Genellikle kaçınma davranışını uyarır. Bir kişiyi endişelendiren şey son derece öznel ve kendine özgüdür. Öte yandan korkunun sosyal bir yanı vardır. Korku, yüz ifadesinde bir dizi ayırt edici ve evrensel olarak anlaşılan değişiklikleri uyarır genişlemiş göz bebekleri, soluk cilt başkalarını sessizce bir tehlikenin mevcut olduğu konusunda uyardığı düşünülmektedir. Anksiyete, korkunun bazı fizyolojik belirtilerini paylaşır artan uyanıklık ve hızlı kalp atış hızı, benzer şekilde, stres tepkisiyle ilgili hormonlar tarafından tetiklenir ancak tekil olarak, gelecekte neyin yanlış gidebileceğine dair tekrarlanan düşünceler şeklinde beyne ağır bir endişe yükü yükler. Yaygın anksiyete bozukluğu kronik bir durum olma eğilimindedir. Anksiyete belirtileri, beyindeki amigdala bir tehdit algıladığında ve vücut ile beynin tehlikeye karşı hazırlanması için bir sinyal gönderdiğinde ortaya çıkar. Beyin aşırı hızlanarak kötü şeyler aramaya başlar. Vücut, organ sistemlerini savaşmaya veya kaçmaya hazırlanmaları için uyarır. Araştırmalar, bazı insanların amigdalanın düşük tepki eşiği ile doğduğunu, böylece sürekli alarm sistemini çalıştırdığını göstermektedir. Diğerlerinde ise çocukluk döneminde yaşanan olumsuz deneyimler, gelecekte zarar görme olasılığını bertaraf etmek için amigdalanın tepki seviyesini kalıcı olarak sıfırlamaktadır. Her iki durum da kaygıya karşı kronik bir kırılganlık yaratır. Anksiyetenin kaynakları yaşam boyunca değişebilir, ancak zor durumlara anksiyete ile tepki verme eğilimi devam eder. Araştırmalar, 3 ila 17 yaş arasındaki çocukların yüzde 7'sinden biraz fazlasının mevcut bir anksiyete sorunu olduğunu göstermektedir. Her geçen gün daha fazla çocuğa anksiyete teşhisi konulmaktadır- sadece 2007 ve 2012 yılları arasında görülme sıklığı yüzde 5,5'ten yüzde 6,4'e yükselmiştir. Uzmanlar çeşitli faktörlere işaret etmekte bunların başında ebeveynlerin çocuklarını, hayatın normal iniş çıkışları karşısında kendilerini kötü hissetmekten korumaya çalışmaları gelmektedir. Örneğin Noah, futbol takımına seçilemediği için hayal kırıklığına uğramıştır. Ebeveyn, çocuğun hangi atletik becerilerinin daha fazla çalışmaya ihtiyaç duyabileceğini anlamasına ve üzüntüsünü gidermesine yardımcı olmak yerine, okulu veya koçu protesto eder. Net etki, çocuğun küçük hayal kırıklıkları için başa çıkma becerileri geliştirememesi ve başa çıkma becerilerinin eksikliğinin, küçük zorlukları bile önemli kaygı kaynaklarına dönüştürmesidir. Bu şekilde, yetişkinlerin kaygıları, kaygılı çocuklar yaratır.


Birçoğumuz için hayal kurmak, günlük rutinimiz ve telaşımızdan tatlı bir kaçış sunar. Her ne kadar konferans veya toplantıda sessizce oturup fantezi dünyamıza kaçmak bize çekici gelse de çoğumuz hayal dünyamızdan sıyrılıp o sıkıcı ama gerçek olan toplantı salonuna geri dönebiliyoruz. Bazılarımız için o hayal dünyasından çıkmak imkansız; çünkü uyumsuz hayal kurma bozukluğu denen, çiçeği burnunda bir psikolojik fenomenin pençesinde kıvranıyor. Evet dramatize ettim farkındayım. Ama bazılarımız bu detaylı ve gerçekçi fantezileri yüzünden hayatını yaşamıyor desek yeridir. Uyumsuzluk, kişinin dış gerçeklikten ziyade hayal edilen iç dünyayla ilgilenmeyi tercih etmesi nedeniyle gelişir. Sıkıntı, çoğu zaman, boşa harcanan zamanın ve hayattaki gerçekleştirilmemiş hedeflerin farkına varmakla birlikte gelir. İronik olarak, uyumsuz hayallere sahip bireyler genellikle bu sıkıntıyı daha fazla hayal kurarak düzenler; bu, bağımlılıklarla mücadele eden insanlarda sıklıkla görülen bir kalıptır. diyor Eli Somer. Kendisi 2002 yılında maladaptive daydreaming terimini ortaya atan İsrailli bir travma araştırmacısı. 2016 yılında 340 hayalperestle yapılan bir anket çalışmasına göre uyumsuz hayalperestler, ya da sosyal ortamdaki adlarıyla gündüz düşçüleri, uyanık oldukları saatlerin ortalama %57'sini hayal kurarak geçiriyor. Somer ve ekibinin, Consciousness & Cognition dergisinde yayınlanan bir araştırmasına göre bazı günlerde bu süre %69'a kadar uzuyor. Uyumsuz hayal kurmayan bir kişi ise gününün yalnızca %16'sını hayal kurmaya harcıyor. Uyumsuz hayalperestlik sadece hayal kurmakla tanımlanabilecek bir sorun değil. Uyumsuz hayalperestler, hayali karakterler ile ilgili detaylı senaryolar üretmenin yanı sıra yüksek oranda dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu belirtileri gösteriyor. Tekrarlanan bedensel hareketler, ayak sallamak, hayali karakterleriyle konuşmak, mimikler ve jestler yapmak, yürümek ve zıplamak gibi hayallerin verdiği hazzı arttıran davranışlar çok sık görülüyor. Müzik, dizi-film, görsel ve duyulara hitap eden unsurlar ise hayallere yön vermek için kullanılabiliyor. Bunun yanında obsesif kompulsif bozukluk, depresyon, kaygı bozukluğu belirtileri gösterenlerin sayısı da oldukça fazla. Neredeyse hepsi hayallerinin uyku döngülerini, günlük işlerini ve insanlarla ilişkilerini kötü etkilediğinden yakınıyor. Pek çoğu bu sorunun kendilerini hayat amacından uzaklaştırdığını ve kendilerini hayal kurma bağımlısı gibi hissettiklerini söylüyorlar. Bu soruyu cevaplamak için Eli Somer ve Reut Brenner 539 hayalperestin hayallerini dinlediler ve üç ana tema buldular: hoş olmayan gerçeklikten kaçış(%93.1), sıkılmaktan kaçış(%85.4), arzuların tatmin edilmesi(%89) öne çıkan temalar. Bunun yanında aşık olmak, güçlü ve baskın olmak, eğlence, kahramanlık ya da fiziksel şiddet kurbanı olmak gibi temalar da var. Evet! Bu yanıtı bulmak için aynı araştırmacılar bazı kişilik özelliklerinin, uyumsuz hayallerin temalarıyla bağlantılı olup olmadığına baktılar. Özellikle narsistik büyüklenme , ayrılma korkusu ve anhedonia deneyimleyen bireylerin hayal içeriklerine bakıldığına ortaya şu sonuç çıktı: Narsistik büyüklenme özelliği taşıyan bireyler diğer kişilere kıyasla arzuların tatmin edildiği, kendilerinin güçlü ve baskın olduğu hayaller kuruyorlar; ayrılma korkusu yüksek bireyler ise daha çok sıkılmaktan kaçış, eğlence, şefkatli ve derin ilişkilere odaklı hayaller kuruyorlar. Anhedonik bireyler ise eğlence ve hoş olmayan gerçeklikten kaçış temalı hayaller kuruyorlar. Bu sonuçlara göre maladaptive daydreaming insanların karşılanamayan duygusal ve psikolojik ihtiyaçlarını gidermek için geliştirdikleri bir mekanizma olabilir. 2002 yılından bu yana yürütülen 50'yi araştırma bu sorunun erken yaşlarda başladığına ve travma temelli olduğuna işaret ediyor. Bu sorunun yalnızca bazı bireylerde görülüyor olmasının sebebi ise bazı bireylerin immersive daydreaming denen sürükleyici ve kişiyi içine alan hayal kurma kabiliyetine sahip olmaları. Sonuç olarak bu kabiliyete sahip bireyler, hayal kurarak kendilerine kaçabilecekleri güvenli bir hayal evreni yaratmaya, sürükleyici hayal kuramayan bireylere göre daha yatkın oluyorlar. Somer ve ekibi, uyumsuz hayal kurma derecesini ölçen 16 maddelik bir ölçek geliştirdiler. Eğer siz de henüz tanımlanmamış bu sorunu yaşadığınızdan şüpheleniyorsanız aşağıdaki linke tıklayarak öğrenebilirsiniz. Bu durumu yaşayan birçok insan olduğunu öğrenmek ilginç hissettiriyor. Aynı zamanda böylesi değişik bir konunun ele alınmasına çok sevindim 'bugün de yeni bir şey öğrendim' dedirtti.


23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı'nın 101. yılını geride bıraktık. Gün boyu sosyal medyada çocukları olanlar çocuklarının, olmayanlar ise kendi çocukluklarının fotoğraf ve videolarını paylaştı. Hepsini keyifle takip ettimse de günün sonunda aklımda yeni bir tanım belirdi: SUFLÖR EBEVEYNLER. Biliyorsunuz son yıllarda 'Helikopter' ve 'Kar Küreyici' gibi pek çok ebeveyn tanımı girdi dilimize. Bunlara bir yenisini eklemek istiyorum müsaadenizle. Gün boyu karşılaştığınız videoları gözden geçirecek olursanız bana katılacağınızı düşünüyorum. Hoş bu ebeveynlik tarzının yeni türemediğinden eminim, fakat sanıyorum ilk kez bu kadar göz önünde. Ve kendini sosyal medya aracılığıyla daha görünür kılmış durumda. Ezberlediği şiirleri ve şarkıları kamera karşısında okuması ve söylemesi beklenen mutlu/mutsuz ifadeli pek çok çocuğun 23 Nisan günü SUFLÖR EBEVEYN davranışına maruz kaldığı aşikar. Ebeveynin görevi, çocuğa kendini geliştirmesinde destek olmaktır ve gelişim dediğimiz şey kameralar karşısında yaşanmaz. Üstelik suflenin 'duyulur' şekilde verilmesi ise gösteriyi icra etmekte olan çocuğun kendini yetersiz hissetmesine sebep olmaz mı diye de düşündüm sonra. Ve sonra bu ebeveynlik tarzının aslında sadece kameralar karşısında ve özel günlerde değil, her an her ortamda geçerli olduğunu fark ettim. 'Nasılsın?' diye soru yöneltilen bir çocuğa 'iyiyim desene' şeklinde sufle veren ebeveynler geldi aklıma. Hatta sadece söyleyecekleri değil davranışları ile ilgili de çocuğa sufle veren ebeveynler azımsanmayacak sayıda. Bir çocuğa 'Oyuncağını versene kardeşe' denilmesi buna bir örnek mesela. Samimi bir şekilde ebeveynler olarak kendimize bu soruyu soracak olsak cevabı ne olurdu dersiniz? Bunun üzerinde düşünmekte fayda olduğuna inanıyorum. Zira bir ebeveynin herhangi bir davranışının 'nedenini' bilmesi, bunun farkında olması bence toplum olarak bizleri ileriye taşıyacak. Yani EZBERDEN ebeveynlik etmemesi. Durup kendini sorgulaması, cevap vermesi ve cevabını dinlemesi. Aldığı cevaba göre kendini geliştirmesi ve daha da önemlisi şayet gerekiyorsa iyileştirmesi. Ulusal egemenliği kutladığımız bu günlerde, çocukların kişisel egemenlik alanına müdahale edecek şekilde davranan ebeveynler için uygun bulduğum SUFLÖR EBEVEYN tanımını, önce geleceğin ebeveynleri olarak çocuklara sonra da biz ebeveynlere armağan etmek istiyorum. Tüm çocukları saygıyla kucaklar, bayramını kutlarım.


Dijital ölçü birimlerin byte, megabyte, gigabyte, terabyte, petabyte olarak sıralandığı gibi dilin katmanlarını da harf, sözcük, öbek, cümle, söylem ve nihayet anlatı diye sıralamak mümkün. Harfler sözcükleri, sözcükler öbekleri, öbekler cümleleri, aynı amaca yönelik cümleler söylemi, bütünsel bir fikir etrafında toplanmış söylemler ise anlatıyı, ya da başka bir deyişle hikayeleri oluşturur. Bu dilsel birimlerin hepsi de tarih boyunca kültürel nedenlerle hiç durmadan değişim yaşar. Tüm bu dilsel birimlere dayanıklılık açısından bakıldığında, aralarında kültürel değişime dayanıklı olan tek yapı maalesef harflerdir. Yapılar büyüdükçe, aynı fizik dünyada olduğu gibi, dilsel birimlerin de dış kuvvetlere karşı direnci azalmakta; hatta anlatı gibi içinde dönemsel tarz ve ögeler barından daha büyük yapılar entropik güçlere çok daha fazla maruz kalmakta. Özellikle de kültürel ve teknolojik koşullara olan bağımlılığı yüzünden, zaman en çok da anlatıyı evrimleşmeye zorlar. Dilsel bir birim olarak anlatının tek sıkıntısı, içinde bolca taşıdığı dönemsel insan eğilimleri değil elbette. Anlatıların ana harcı olan modernite de bu tür yapıların hem içerik hem de biçimsel olarak kolayca eskimesinde bir neden olabiliyor. Ama yine de anlatı evriminde en önemli motivasyon, tarih boyunca tüm hikayelerin öyle ya da böyle teknolojiye olan bağımlılıkları, daha doğrusu teknolojik mecraların anlatı karşısında giderek artan etkisi oluyor. Anlatı evriminde vardığımız son nokta Dijital Anlatı. Dijital anlatıdan kastettiğimizse biçim, boyut ya da konu farklılığından öte bir şey. Sadece anlatıcının değil muhatabın da iletişim amaçlarının kökten değiştiği, bir yönüyle minimalist ama diğer taraftan sonsuz genişlikte melez bir tür olması. Geleneksel anlatı türlerinin bağlam tutarlılığı ya da bütünlüğü gibi birçok kriterini rahatça göz ardı edebilen bu yeni tür için tek geçerli kriter, sonsuz bir şekilde akıp duran iletişim içinde bir şekilde kalabilmek; sürekli akan içerikten çok, sürecin bir parçasına dönüşebilmek. Dijital anlatıda, tarih boyunca mecra belki de ilk kez önem bakımından anlatının önüne geçmiş görünüyor. Eskiden de anlatı biçimleri arasında biçimin içerikten kısmen daha kıymetli olduğu, mesela sinema filmleri ya da tiyatro oyunları gibi türler olmuştu ama şimdiki durum sanki sırf sinema salonundaki koltukta oturmanın perdede olanlardan çok daha anlamlı olması, hatta perdede hiçbir şey olmasa dahi insanların oturdukları koltuklara sıkı sıkıya tutunması gibi bir şey. Ya da bir konserde sadece etrafındaki insanların söylediği şarkıları dinleyip, bir konferansta sadece önünde ve arkanda oturanların sözlerine kulak kabartmak gibi. Dijital anlatının daha önce hiç tanık olmadığımız şaşırtıcı yanları da var elbette. Bunların arasında en önemlisi de kendi burjuvazisini yaratmış olması. Yüz yıllar boyunca sadece aristokratların elinde tuttuğu söz mülkiyetini kamulaştırma fırsatı verdi. Bir bakıma Söz Cumhuriyetini, tek bir kurşun dahi sıkmadan ilan etti. Kendi evrimini henüz tam anlamıyla tamamlamamış olsa da söz şövalyeleri için bir bakıma Post-Truth bir devrim gerçekleştirdi.


İnsandan yakınıyoruz. Kimimiz insanlardan, kimimiz insanlığımızdan, kimimiz de insansızlıktan yakınıyor. İnsanlardan yakınanlar kendini bilmeyenler, insanlığından yakınanlar kendini bilenler, insansızlıktan yakınanlarsa insanı yanlış bilenler. Pek çoğumuz insanı yüce bir varlık olarak görüyoruz, bu fikir gururumuzu okşuyor. Fakat gerçekte öyle mi acaba? Geldiğimiz noktada kendi ekosistemini dahi tahrip eden insan türü, duymaktan hoşlandığımızın aksine sefil bir varlık olabilir mi? Sözünü ettiğim sefalet, kendi koyduğumuz ahlak kurallarına göre bir değerlendirme. Doğa durumunda ahlak yok, ahlaksızlık da yok. Kötülük hiç yok. Biz insanlar, tıpkı diğer bazı memeli hayvanlar gibi toplumsal varlıklar olduğumuz, yani toplum içinde var olduğumuz için ahlak ürettik ki bir arada yaşayabilelim. Dolayısıyla ahlak kurallarına uymak, insan için bir ölüm kalım meselesi çünkü sağ kalıma hizmet ediyor. Sağ kalımın neye hizmet ettiği ise çok daha büyük bir soru . Bizler çağlar boyu kendimizi yücelttik, türümüzü kutsadık, onu en üstün canlı türü saydık. Oysa durum hiç de öyle değil. İnsan kendine, gezegene, hatta evrene zarar bir varlık. Uzaya bile gelişigüzel çöp salıyoruz. Ne kendimizi mutlu ediyoruz, ne de başkalarını. Kötüyüz, fırsatçıyız, uygun şartlar altında gayet vahşiyiz. Ayrıca ahmak ve hırslıyız, üstelik haddimizi de hiç bilmiyoruz. Tüm bunların üstüne tüy olarak kendi kutsiyetimizi ve muhteşemliğimizi dikiyoruz. Bu anlayışı muhtelif dinlerle ve felsefelerle destekliyoruz. Kendimiz çalıyor kendimiz oynuyoruz, gerçekte diğer canlılar için kanserden dahi kötüyüz. En nihayetinde bu muhteşem varlık, uzun vadede kendi türünün ortadan kalkmasına sebep olacağa benziyor. Eğer derhal bir ölüm kalım meselesi olarak ahlak yeterince ciddiye alınmazsa, insanlığı karanlık bir son bekliyor. İnsanın mevcut haliyle ahlaklı bir varlık olmadığı çok açık. Kitlesel olarak herkesin yararına olduğuna inandığımız ilke ve kurallar, ahlak anlayışımızı oluşturuyor fakat hepimiz uygun şartlar altında, o ilkeleri rahatlıkla delebiliyoruz. Dinlerin bin yıllardır yapmaya çalıştığı şey, bir arada yaşamanın makul müştereğini yani ortak akli kurallarını yaygın hale getirmek. Ne var ki tarih boyunca tüm dinlerin toplumsal düzeydeki uygulayıcısı olan kişiler arasında, tevir türlü ahlaksızlıklara rastlamak hiç de ender bir durum değil. Velhasıl biz insanlar benimsediğimiz, kabul ettiğimiz, uygulamayı çok önemli gördüğümüz ahlak kurallarına dahi uymuyoruz. Her fırsatta onları deliyoruz, eğip büküyoruz, kendimize yontuyoruz. İşte biz böyle varlıklarız. Bu işin daha da garip, paradoksal bir tarafı var. O da içimizden bazılarının tüm bu rezaletten duyduğu rahatsızlık. Bazı insanlar insanın tutarsızlığından ve ikiyüzlülüğünden yakınıyor, bunu kabul edilemez buluyor. Tüm insanlar diğerlerinin ikiyüzlülüğünden şikayetçi diyebilirsiniz, doğru. Ama bu bazıları kendi ikiyüzlülüklerinden, tutarsızlıklarından, yani İNSANLIKLARINDAN şikayetçi! Ama neticede insan mutlu olmak için muhtelif ölçülerde kendini kandırmaya ihtiyaç duyan bir varlık değil mi? Üstelik her şey gibi bu mekanizma da sağ kalım için! Fakat bu kadar ahmak olmaya devam edersek, insanın sağ kalımı ne yazık ki söz konusu olamayacak. Çünkü türümüz yok olacak. Bu varoluşsal tehdide göğüs gerebilmek için her şeyden önce problemi DÜRÜSTLÜKLE tespit etmek gerekiyor. İnsan türünün devamı için atılması gereken ilk adım, gerçekte ne olduğumuzu anlamak adına insan denen varlığı CESURCA masaya yatırmak. Demem o ki yapılması gereken şey kendini bilmek ! Ne kadar da klişe bir laf, öyle değil mi? Ama ben kendini bilmek derken, zihinsel ya da spiritüel öz tatminden söz etmiyorum. Tam aksine, insanın GERÇEKTE ne olduğunu bilmek için tüm klişeleri darmaduman etmekten, konfor bozmaya cesaret etmekten bahsediyorum! Uzun zamandır bu kadar çarpıcı bir yazı okumamıştım. Yazara çok teşekkür ediyorum. Tekilken çok daha tehlikeli bu lanet varlık toplumsalin eleginde bir nebze torpulenebiliyor. Normlar iyi ki varlar, yasalar iyi ki varlar . Kim izah edebilir ki sokakta yürürken duran kediye tekme atarak sokağın bir köşesine atan insanın iyiniyet perdesini. İnsan hep kötülüğe teşne.. Bir sonraki yazımda tam da sözünü ettiğiniz insanmerkezciliği konu edineceğim. Gerçek insanlığına, yüreğine, dimağına, diline ve onun kemiğine sağlık..! Bazen insanlara şöyle diyesim geliyor: Neyi bildiğin, neye inandığın, senin olsun, bana ne olduğun ve ne eylediğin gerek. O çok iddia ettiğin yönde bir iradi eylemin olsun bari, başarısız bile olsa. İnsan, kendini çok abartmak ve kendini hiç görmek arasında savrulup durmasın, en önce dengeli bir ben idrakine kavuşsun, sorumluluğun başlangıcı burası zira. İnsana önce ben idraki, sonra Yol bilinci verilmeli. Arayışın, yürüyüşün, değişim ve dönüşümün devamlılığı öne çıkarılsın. Bulmuşluk, olmuşluk, yetmişlik insanı çürütüyor. İnsan esnekliğini yitirmesin bir başlangış veya son noktada donup kalıplaşarak. Kalemine yüreğine sağlık ne güzel de yazmışsınız . Yazar duygularımın ve gerçeklik algılarimın tercümanı olmuş.İnsan'ın insanlaşma sürecinin bu kadar sancıli oluşu ve uzun zaman alması gezegenimizin yaşanmaz hale gelmesine ve topyekün yokoluşa neden oluyor.İnsanlaşmamizın evrim sürecinin sonucunu Elon Mosk da dahil hiç kimse göremeyecek .Hatta çok ama çok yorduğumuz genç Dünya'mız bile.... Açıkbeyin'in mesajlarının Elon Musk'a ulaşacağı günleri görmek dileğiyle.. Çok vurucu bir yazı olmuş. Devamını merakla bekliyorum. Yazınızı bilimsel, teknik kelimeler ile anlatılan monoton bir anlatım tarzı ile değil de samimi sohbet tarzında algılayarak okudum. Sorgulayıcı olmamız gerektiğini ve ne yaptığımızı bilen, dolayısıyla kendimize gelmemizin gerekliliğini idrak ettiren bir yazı kaleme almışsınız. Teşekkür ederim. İnsanın kendini, tüm insanlığı sorgulatan ayrıca nasıl insan yetiştirilmesi gerektiğini kritik ettiren, farklı bakış açıları ile düşündüren bir yazı...Ahlak ve etik konularının önemini kuvvetle vurgulanması çok güzel. Son günlerde ihmal edilen bir konu olduğunu düşünüyorum. İnanç ve felsefi sistemler gibi ahlaki normların da objektif ve subjektif yönleriyle de derinlikle ele alınması insanlığımızın gelişimi için hatta yazıda da dendiği gibi devam edebilmesi için çok büyük önem arz etmekte. Yazılarınızın devamı bekliyoruz. Bu güzel ve ufuk açan yazınız için tebrik ve teşekkür ederiz. Güzel bir çalışma olmuş emeğinize sağlık. Başarılı çalışmalarınızın devamını temenni ederim. Sadece bugün için değil, dünü anlayıp yarını şekillendirmek üzerine muhteşem bir çalışma olmuş. Asıl üzerinde durulması gereken bu aslında, ne kadar ahlaklıyız, ne kadar farkındayız. Insanlığın geldiği bu evrede vahşetimiz her geçen gün hayalgücümüzü dahi zorlayıcı boyutta. Umarım yeni bir düzen getirmeye atılan en güzel adım olur burada anlattıklarınız. Kesinlikle haklısınız, yeni bir düzenlemeye ihtiyacımız var! Tekil olarak kendimizi, bütün olarak da insan denen canlıyı iyileştirmemiz gerekiyor. İlerleyen yazılarımda nasıl iyileşebileceğimiz üzerinde duracağım. Kendimizi değiştirmek için önce nasıl varlıklar olduğumuzu bilmemiz gerek. Bu da samimiyet ve cesaretle olabilir. Önce sorunun tespiti, sonra çözüm önerileri.. Yazınızı, iştahla okudum. Kendini bilmek ne kadar klişe olsa da bir o kadar da kilit.. Ekosistemdeki hatta evrendeki mavi silik nokta dünyayı düşünürsek insan canlısının Ben merkez egosunun gülünçlüğünü bir kez daha görebiliriz. 2.yazıyı da takip edeceğim kaleminize sağlık Ceren Hanım. Bu gune dek insan oglu, yaratilmislarin en ustunu olarak yazildi, cizildi, lanse ettirildi. Farkli bir acidan bakmamizi saglayip, ezber bozdunuz. Emeginize saglik. Öncelikle çocuklarınıza selam ve sevgilerimi iletin lütfen. Dediğiniz gibi, çocuklar yetişkinlerden çok daha ahlaklılar. Ne var ki zamanla bozuluyoruz, sosyalliğimiz içinde duyarsızlaşıyor ve kirleniyoruz. Çocuk ruhlu yetişkinlerden olabilmek dileğiyle.. Yazar, insanin icinde bulundugu acinasi durumu cok guzel ve carpici bir sekilde ozetlemis. Gelecek yazilari merakla bekliyoruz. Hangimizin aydınlanması gerekmiyor ki? Kendini tanımak bitimsiz bir süreç, çünkü her an değişiyor, dönüşüyoruz. İnsan olarak karanlık taraflarımızla yüzleştikçe, sosyal hayatta yaşadığımız sıkıntıların nedenlerini anlıyoruz. Ama tabii bu durum bizleri rahatsız ediyor; çünkü inandığımız, bağlandığımız değerlerin, doğru bildiklerimizin gölgesinde çok daha konforluyuz. Onlardan şüphe ettikçe, onları yeniden değerlendirince rahatımız kaçıyor. İnsanlığımızla dertlendiğimizde, sizin ifadenizle kendimizle başa çıkmamız zorlaşıyor, konfor bozmaktan kastım tam olarak bu zorluğu hissetmek. Fakat gerçekten bilmek istiyorsak rahatsız olmaya hazır olmalıyız. Yoksa dogmatik uykularımızdaki rüyalarda yaşarız. İnsanın kendini sorgulaması için bilim insanı olması gerekmiyor, yalnızca samimiyet ve cesaret yeterli. Sizde ikisinin de olduğunu görüyorum. Emeğinize sağlık Ceren Hanım. Sohbetiniz gibi yazılarınız da bilgilendirici ve düşündürücü. Başarılarınızın devamını temenni ediyorum.


21. yüzyılın çeyreğine neredeyse ulaşmış durumdayız. Böyle bir devirde sosyal medyadan bihaber kim vardır? Brezilya Amazon Ormanları'nda yaşayan kabileler diyesim geliyor ama, onlar dahi akıllı telefonlara sahip olmamalarına rağmen, bir yerlerden kulaklarına kar suyu kaçmıştır. Aborjinlerin sosyal medyada eski sevgililerini stalkladıklarını hayal etmek oksimoron gibi gelse de, 7'den 77'ye internetin ulaşmadığı el, girmediği ev, dokunmadığı zihin kalmadı. Bu da beraberinde bir kaygıyı daha getirdi. Hayatlarımız sanki pir-ü pak geçiyormuş gibi, amigdalamıza yeni bir kaygı daha eklemlendi: Haber anksiyetesi! Haberleri dinlediniz cümlesinin yeni anlamı: kaygı düzeyinizde ciddi seviyede artış oldu! Yüksek kortizol seviyelerinin, insan vücudunda yarattığı tahribat, hastalıklara davetiye çıkarıyor. Özellikle son bir yıldır bütün haber site ve kanallarının müstemirren pompaladığı korku temalı haberler, insanların kaygı düzeylerini ciddi seviyelerde artırmış durumda. (3), Bizi ilgilendirmeyen bir habere Bunun benimle bir alakası yok deyip geçmek yerine, tehlike sanki kapımızın zilini çalıyormuş gibi bir reaksiyon gösteriyoruz. Bunun sebebi de, haber sitelerinin clickbait tuzağıyla okuyucu çekme gayretinden başka bir şey değil. Koronavirüs, -20 derecede 20 yıl yaşayabiliyor haberini (6) okuyan bir okuyucu, bu haberden sonra dizlerinin titrediğini, kalbinin normal ritmini terk edip taşikardiaya tutulduğunu, drum n'bass ritminde hızlandığını fark edecektir. Halbuki bunun için ne kadar araştırma yapılmış, bilimsel hakemli bir dergide işin uzmanları makale yayınlayıp mutabık kalmışlar mı, virologlar ve biyologların ortak görüşü var mı, bunları o an düşünmek aklımıza gelmiyor. O haberi görüyor ve inanıyoruz. Teyit etmek mi? Ne teyidi? Haberde yazıyor ya! Peki ne yapmak gerekiyor? Albert Camus, 20. yüzyılı Korku Çağı olarak tanımlıyordu. 21. yüzyıla ne diyeceğiz? Anksiyete çağı desek, o da yetmez. Belki de korkuların bile korkutulduğu, Çinlilerin bedduasıyla Tuhaf zamanlar çağı desek daha uygun düşecek. Yatmadan önce, beyin mutlaka sakinleşmeli. Uyku saatine yakın gündemi takip etmek, Afganistan'da Taliban'ın NATO üssüne düzenlediği saldırıları izlemek, sizden binlerce kilometre ötede meydana gelen bir doğal afetin zihninize saldırmasına izin vermek demektir. Uyumadan önce, zihninizi stand-by konumuna alarak amigdalanıza bir nebze de olsa rahatlık verebilirsiniz. Kullanılmayan organ körelir prensibinden hareketle, amigdala da faaliyet gösterdikçe gelişir.Zaten yapmıyor muyuz? En ufak bir baş ağrısında, nörologların kapılarını Bende beyin tümörü mü var? diye çalanlarımızın sayısı da az değildir. Psikiyatri buna hipokondriyazis diyor. Halk dilindeki haliyle hastalık hastalığı. Her işi uzmanına bıraksak, deprem olunca jeolog, pandemi patlayınca virolog, hukuki bir skandal meydana gelince anayasa profesörü kesilmesek, her şey rayında gidecek ve su akıp yatağını bulacak. Eğer bugün, veba salgını sizi ilgilendiriyorsa, bunun nedeni düşünme zamanının gelmiş olmasıdır. Basit bir ofsayt tartışmasında bile futbol fanatiklerinin birbirini sanal silindirlerle biçtiği sosyal medyada, daha ciddi konularda tedariksiz bir biçimde tartışmak, zihnimize büyük yaralar açacağı gibi, başımıza hukuki belalar da açabilir, aman dikkat! Albert Camus, nesiller boyu aktarılacak olan müthiş eseri Veba'da, korku terörünü Hasan Sabbah'ın fedaileri gibi yayanlara çok güzel bir cevap vermişti, üstelik o zamanlar da envai çeşit virüs yeryüzünde mevcuttu. Sadece birçoğundan haberlerleri yoktu. İyi ki de yoktu. Gerçekten doğru bilgi paylaşan, yalnızca alanında uzman olan insanların görüşlerini yayınlayan, yalana itibar etmeyen, hakikatten ve bilimsel bilgiden taraf haber sitelerini takip etmekte bir beis yok. Ne yazık ki bu düstura sahip yayın organlarını, Nasreddin Hoca misali, gündüz vakti fenerle arasak, bulmakta zorluk çekeceğiz gibi geliyor. Üç tehlikeli beyazdan uzak durmamız gerektiğini söyleyen modern tıp, bu kontrolsüzlükle devam ederse sorumsuzca davranarak insanları tedirgin eden medyayı da o listeye çekinmeden ekleyebilir.


Mart 2020'nin başından itibaren başlayan evden çalışma süreci tüm çalışanları, işverenleri ve en önemlisi yöneticileri farklı şekillerde etkiledi ve halen etkilemeye devam ediyor. Pandemi, ne beklediğimiz bir durumdu ne de önceden tecrübesine vakıf olduğumuz bir meseleydi. Bu yüzden herkes için hem belirsizlik hem de büyük oranda muğlaklık yarattı. İşverenler bir yandan var olan operasyonlarını etkin şekilde yürütmenin yollarını ararken bir yandan da evlerinden çalışmak zorunda kalan çalışanlarının performanslarını yönetmeye çalıştı. Pandemi hayatımıza girince görüldü ki eski bildiklerimizin yeni durumda işlevselliği zayıf, hatta neredeyse hiçbir hükmü kalmamış. Bir benzetme ile açıklarsak, dolabımızdaki kıyafetleri bir sabah denediğimizde, hemen hemen hiçbirisi üzerimize istediğimiz gibi uymuyor. Bazıları büyük, bazıları dar, bazıları kısa gelirken bazıları ise hiç yakışmıyor. Çünkü eski bildiklerimizin içinde; performans değerlendirme, ciro, mali tablolar, çalışan bağlılığı, maaşlar, yetkinlikler, kariyer varken şimdi bunların hepsinin üzerine güçlü bir şekilde yapışan 'kaygı' duygusu da var. Performans kaygısı, ciro kaygısı, bağlılık kaygısı, maaş kaygısı, kariyer kaygısı gibi... Adeta her biri farklı bir form almış yani anlamları sadece kişiye özel hale gelmiş durumda. Yani dolaptaki kıyafetlerin kişiye özel dikilmesi gereği ortaya çıkıyor. Bir insanın en temel ihtiyaçları kabul edilmek, anlaşılmak ve sevilmek desek yanlış olmaz. Tüm hayatımız boyunca tüm çabalarımız bu üç ihtiyacımızı tatmin etmek üzerine gerçekleşiyor. İyi bir kariyerim olsun ki toplumca kabul edilebileyim, çevremdekilerin ihtiyaçlarına koşayım ki sevileyim diye düşünürüz. Ya anlaşılmak ne işe yarar? Anlaşılmak bu dünyada varlığımın onaylandığını anlamamı sağlar. Varlığım görülsün ki beni ben olduğum için kabul ettikleri ve beni ben olduğum için sevdiklerini fark edebileyim. Demek ki anlaşılan insan diğer iki ihtiyacını da tatmin edebilme şansını yakalayabilecektir. Pandemiden sonra hiçbir şey eskisi olmayacak diyen kişiler ne düşünüyor tam bilemiyorum ama benim anladığım; birbirimizi anlamaya çalışmadan bu dönemden huzurla çıkamayacağız. Çünkü anlamaya çalışmak karşıdakinin varlığını gördüğümüzü işaret eder.


Bazıları yeşilin doğanın, yeni başlangıçların, enerjinin ve yaşamın rengi olduğunu söyler. Ancak bilmediğiniz bir başka şey varsa o da yeşil rengin uyumanıza yardımcı olabileceğidir en azından sesli olarak! Nasıl mı? Yeşil gürültü , frekans spektrumunun ortasında bulunan beyaz gürültünün bir varyasyonudur, ancak sadece bir renk değişikliğinden daha fazlasıdır. Aslında, bazı insanların dünyanın arka plandaki gürültüsü olarak gördüğü şeydir. Farklı gürültü türlerinin farklı renkleri ve özellikleri vardır: beyaz, pembe, kahverengi, siyah, mavi... Yeşil gürültü de bu türlerden biridir ve oldukça farklıdır. Şelaleler ve nehirler gibi gerçek doğayla ilişkili ses frekanslarının çoğu yeşil gürültü içinde kullanılır. Yeşil gürültü teknik olarak resmi bir terim olmasa da yeşil sadece doğanın rengi değil, aynı zamanda doğanın sesidir. Frekans aralığı da özellikle yüksek değildir, sadece yaklaşık 500 hz'dir ve frekansın merkezinde konumlanması bu doğa benzeri sesleri ortaya çıkarır. Size sahilde dalgaların çarpışını veya bir şelaleyi duymanın verdiği o rahatlatıcı hissi hatırlattığı için uykuya yardımcı olarak kullanılabilir. Yeşil gürültü sadece daha iyi bir gece uykusu çekmenize yardımcı olmakla kalmaz, aynı zamanda işlerinizi halletmeniz gerektiğinde de faydalı olabilir özellikle de bir yığın işiniz varsa veya ertesi gün dersiniz için yazmanız gereken önemli bir makaleniz varsa. Yeşil gürültü, Ses maskeleme olarak da bilinir ve dikkatinizi dağıtabilecek dış gürültüyü engellemek için harika bir yöntemdir. Bu gürültü türü, bazı dijital iletişim uzmanları tarafından ses devrelerini ve iletişim kanallarını test etmek için de kullanılmaktadır. Yeşil gürültü, tam uyumak üzereyken kendinizi sakinleşmiş ve daha rahatlamış hissetmenize yardımcı olabilir. Arka plana bu sesi koymak, sadece bir fanın sesi olsa bile, özellikle yatmadan önce arka planda bazı ortam seslerini dinlemeyi tercih edenler için iyidir. Ayrıca sadece 500 hz civarında olduğundan, saniyede nispeten daha az dalga biçimi titreşimine sahiptir. Bu nedenle, bu frekans uykuya dalarken kulaklarınız için çok fazla gürültülü olmayacak kadar düşüktür frekanslar ne kadar yüksek olursa, onlara karşı o kadar hassas oluruz. Başka bir deyişle, yeşil gürültü belki de ses renkleri arasında en rahatlatıcı olanıdır.


Çoğu zaman çözüme zaten sahipsinizdir ama çokluğun içinde çözümü göremeyebilirsiniz. Çözümü görememenin ötesinde, doğru soruyu sorabilecek kadar bile bir açıklık yakalayamayabilirsiniz. O zaman azaltmak gerekir, seyreltmek gerekir görebilmek için! Tavsiyelerin zehirli olduğunu unutmadan tabii. Her tavsiyenin işe yarayacağı uygun durumlar vardır ve o durumlarda geçerlidirler. Eğer sorununuz çokluk değilse, aradığınız şey elinizdekilerin içinde kaybolmuş değilse, aradığınız şey henüz elinize geçmediyse, o zaman azaltmak sizin için çözüm olmaz. Elinizde olmayan o şeye ulaşmanız gerekir. Bu durumda bile aradığınız şeye ulaşmak için arayacak zamana ihtiyacınız var; şimdiye kadar bulamadıysanız arayışınızda bazı değişiklikler yapmaya ihtiyacınız var. Yani sorununuz fazlalık değil de eksiklik olduğunda bile o eksik olana yol alabilmek için mevcut yükünüzü azaltmaya ihtiyacınız var. Güzel bir salonunuz var ve bunu çok güzel nesnelerle doldurdunuz diyelim ki. Ama tıka basa doldurdunuz. Hiç boşluk yok. İçinde yürüyecek minik koridorlar bile yok. Hatta biraz yüksek sesle müzik açmaya bile korkuyorsunuz çünkü bu nadide parçalar o kadarcık titreşimle bile yıkılabilecek şekilde tıkış tıkış durumda.