Baba ile çocuk arasındaki ilişkinin anne-çocuk ilişkisi kadar yakın olmadığı bir gerçek. Bu durum memelilerde annenin çocuğu karnında taşırken ve sonrasında emzirirken salınan oksitosin hormonundan kaynaklanıyor. Doğumla beraber babada da bir takım hormonel değişimler olmuyor değil. Hatta doğum sonrası depresyonu yaşayan babalar bile var! Ama nihayetinde bir babanın çocuğunu hiç tanımama ihtimali varken anne için böyle bir durum söz konusu değil. Dolayısıyla fiziksel olarak babalık, bir yavru için annelik kadar belirleyici değil. Bunun üstüne bir de kültürel kodları ekleyin de babamızla hepten aramız açılsın! Baba dediğin sert olur, çocukla fazla yüz göz olmaz , baba çocuğuna sevgisini göstermez, gösterirse çocuk şımarır, baba dediğin kaya gibi sağlam olmalıdır, çocuğa duygularını belli etmemelidir ki çocuk babasını güçsüz görmesin ve bunun gibi zararlı algı kalıpları insan yavrusuyla babanın arasına duvarlar koyar. Sonuç itibariyle çocuk yetişkin olduğunda bile babasının nasıl bir insan olduğuna dair pek bir fikir edinememiş, yani babasından yoksun kalmış olur. Aslında duyguları ifade etmeme hastalığı ataerkil toplumlarda bir erkeklik hastalığı. Erkekler büyüyüp baba olduklarında da bu kültürel sorun katlanarak devam ediyor ve genç erkekler vasıtasıyla kendini yeniden üretiyor, çünkü kültür içselleştiriliyor. Toplumumuzdaki patolojik erkeklikten kaynaklanan sorunlar konuşulurken, faturanın en nihayetinde annelere kesilmesini hep çok ilginç bulmuşumdur; gariptir ki zaman zaman bunu anneler bile yapıyor! Terbiyeyi veren anne, erkek çocukları da anneler yetiştiriyor, annesi iyi eğitseydi böyle olmazdı, bir toplumda kadını düzelt ki o toplum düzelsin gibi yanlış kültürel kabuller, babaların çocuk yetiştirmede ve tabii yetiştirememedeki rollerini yok sayıyor. Sanki baba, işlevi döl vermek ve eve ekmek getirmekten ibaret olan bir varlık ve çocuğun terbiyesi tamamen annenin sorumluluğunda. Çoğunluğunun kendini Müslüman olarak tanımladığı ülkelerde çocuk yükü her şeyiyle annenin sırtında, oysa İslam dininin peygamberi hiçbir baba çocuğuna güzel ahlaktan daha hayırlı bir miras bırakmamıştır ve babanın çocuğuna verebileceği en iyi şey edep ve terbiyedir diyor. Bu anlayışa göre güzel ahlak ve terbiye yalnızca anneden edinilen bir şey değil, baba da bunda aktif rol almak durumunda. Ama tabii teori ile pratik arasındaki samimiyetsizlik uçurumu burada da kendini gösteriyor ve Müslüman babalar çocuk bakımı işini annelere yükleyerek rahatlarına bakıyorlar. Erkek çocuğunu da anne eğitiyor söylemini çürüten bir örnek paylaşmak istiyorum sizlerle. Yakın çevremden bizzat gözlemlediğim bir örnek olması bakımından benim için önemli. Teoride feminist bir anne, -pratikte olamıyor çünkü koca maço- oğlunu kendi eşitlikçi zihniyetiyle yetiştiriyor. Eğer çocuğu annenin terbiye ettiği iddiası doğruysa, oğlanın annesi gibi eşitlikçi olması, babası gibi maço olmaması gerekir. Ama sonuç ne oluyor bilin bakalım! Oğlan maço oluyor. Neden? Çünkü erkek çocuk babayı model alıyor, anne ne derse desin, nasıl eğitim verirse versin, oğul babası gibi oluyor. Sevgili babalar, titreyin ve kendinize gelin. Çocuklar sizin de çocuklarınız ve onlardan sorumlusunuz. Babalar Günü'nü takmıyor olabilirsiniz ama babalığınızı taksanız iyi edersiniz, çünkü babalığınız evlatlarınız için çok önemli. Babalar çocuklar için hayatlarının en önemli unsurlarından, varlıklarıyla da yokluklarıyla da. Babalardan yeteri kadar ebevenlik görmediğimiz için ömrümüzü bizi sevsinler diye her türlü hallerine razı olarak geciriyoruz gibi...Keşke bizim onlari sevdigimiz kadar babaları da onları gerçekten sevseydi. O dağ, o direk olmak yerine biraz da yaprak , toprak olsaydılar.Sonrasinda taşa dönüsmeseydiler.Hem anayım hem babayım deyip tek başına ebeveynlik yapan anneler de bilseydi babalığın annelikle yapılamayacağını.Belki o zaman yükleri biraz hafiflerdi. Ah be ceren hocam keşke neden en son babalar duyar veya bak seni babana söylerim baban gelsin kıracak kemiklerini sen bi dur bunu baban bi duysun ondan sonra görüşürüz gibi örnekleri de irdeleseniz de annelerin babaları doğal olarak nasıl yukarıda belirttiğiniz kalıplara koyduğunu babanın çocuğun eğitiminde mecburen bu rolü üstlendiğini annenin de çocuğunu eğitirken üçüncü şahsın korkutuculuğundan nasıl faydalandığını da anlatsaydınız bizim de biraz içimiz soğurdu. Ama dediğiniz gibi belki buda bir başka yazının konusudur. Bu güzel yazınız için teşekkür ederim Ceren hanım, içimizde çözemediğimiz, kendimize dahi söyleyemediğimiz bazı şeyleri anlatmışsınız. Yüreğinize sağlık.


Bu dünyayı paylaştığımız milyonlarca canlı türü arasında Homo sapiens sapiens'in, yani insanın durumu çok acayip. Tüm canlılardan ayrı bir şekilde öleceğini bilen, anlam arayan, karnı doysa da iç sıkıntısı geçmeyen, dünyalara sığmayan bir garip canlıdır insan. Hepimiz, dünyadaki tüm canlılar gibi, 3.5 milyar yıllık bir Ar-Ge sürecinin ürünleriyiz. Bu 3.5 milyar yıllık destansı canlılık tarihi, bugün tüm canlıların ve elbette biz insanların bedensel ve zihinsel ayarlarını şekillendiren çok karmaşık ama bir o kadar da anlaşılır bir maceradır. Bu uzun sürenin son dönemlerinde, çıplak bedenine mukabil aşırı gelişmiş zihinsel özellikleri ile insan, bedensel zayıflıklarına rağmen dünyanın hakimi haline gelmeyi başarmış ilginç bir canlıdır. Son bir kaç bin yıldır inşa ettiğimiz insanlık medeniyeti ve bugün modern çağın yaşam ortamları, insanın doğasından belirgin bir kopuşu da beraberinde getirdi. Son yıllarda teknolojik gelişmeler bu kopuşu daha da derin bir hale getirdi. Günümüzde yaşadığımız birçok sorunun bu kopuştan kaynaklandığını göz önüne alınca, insanın ne olduğunu ve ne için tasarlandığını tekrar hatırlamak en önemli bilgi alanlarından birisi haline gelmiş durumdadır. İnsanın Fabrika Ayarları, insanı nöroevrimsel bir perspektiften inceleyerek, hepimiz için geçerli olan kadim biyolojik ve zihinsel özelliklerimize odaklanan bir öğretidir. Nöroevrimsel perspektif, insanın beden ve zihin evriminin geldiği noktayı, tarihine bakarak anlamaya çalışan bir bakış açısıdır. Bu temele dayanan İnsanın Fabrika Ayarları, aynı zamanda tüm AçıkBeyin eğitimlerinin zeminini oluşturan başlangıç noktasıdır. İnsanlığı hakkıyla İFA edebilmek ancak İnsanın Fabika Ayarlarını anlamakla mümkündür. Aksi taktirde doğamızla girişeceğimiz her kavga, uzun vadede insanın kaybedeceği sonuçsuz bir mücadeleye dönüşecektir. Öte yandan, biyolojik ve zihinsel ayarlarımızı kavramaya başladığımızda, hayatımıza dair alacağımız her türlü kararda işimiz çok daha kolay bir hale gelecektir. En son bilimsel bilgilerle kadim bilgeliğin kol kola girdiği AçıkBeyin İFA eğitimlerinde, hangi yaş ve meslekten olursanız olun, paha biçilmez bir içgörü sizleri bekliyor. AçıkBeyin olarak İnsanın Fabrika Ayarları kamplarımızda kendimizi daha önce görmediğimiz bir açıdan inceleme ve fark etme fırsatları yaratıyoruz. Kamp organizasyonlarımız için sayfamızı ve sosyal medya hesaplarımızı takipte kalın, bu benzersiz buluşmayı kaçırmayın.


Bağlanabilmek güzel şey. Birine, bir şeye, bir fikre, bir hedefe bağlanabilmek yaşamını anlamlı kılar, iyileştirir, güzelleştirir çoğu zaman. Bazen olumsuz şeylere de bağlanır ve bundan zarar görürsün. Bağımlılık olarak adlandırdığımız pek çok şey böyledir. Bu biraz da bağlandığın şeyin kendini yani seni gölgede bırakıp bırakmadığına bağlı. Kendini gerçekten aşacak bir şeye bağlanmak insanı aşkın hale getirebilir. Büyük dediğimiz insanların pek çoğu, büyük önderler, büyük fikir insanları, büyük bilim insanları, büyük sanatçılar böyledir. Ama onlar kendilerini aşarken kendilerini de yanlarında taşırlar. Aştıkları şeylerin içinde kaybolup aşkın olarak yeniden doğarlar. Oysa seni aşkın hale taşımayacak şeylere de kendini kaybedecek kadar bağlanabilirsin. Birliktelik devam ederken hissetmezsin de bunu. Ama kayıplar kaçınılmazdır. Yaşamında her gün kazanımlar ve kayıplar olur. Sağlıklı bağlandığın şeylerin kayıpları yaşamın devamında seni olgunlaştırır. Oysa bağı yanlış kurduysan, kaybın o şey değil kendiliğindir artık. Şimdi bir düşünce deneyine davet ediyorum seni. Dikkat et, tehlikeli bir deney bu. Ama bu tatbikatı yapmadan gerçeğini yaşamak çok daha tehlikeli! Çok değer verdiğin ya da yaşamında büyük yer kaplayan bir kişiyi, şeyi, olguyu düşün. Şimdi zihninde onu aniden, neredeyse vahşice yaşamından koparıp çıkar. Şimdi o kişiyi, şeyi, olguyu değil ama onunla ilgili kendi algılarını, alışkanlıklarını, beklentilerini yeniden ele al. Yaşamındaki biri ya da bir şey kendinden daha fazla önem kazandıysa yandın. Onu ya da o şeyi kaybetmen gayet olasıdır. Ve o kaybın ardından onarılamaz gibi gelen bir yarayla kalırsın. Üstelik bu yanlış bağ sadece kayıpta zarar vermez. Yanlış bağlanma yüzünden salman gerekeni salamaz, seviyorum zannederken boğarsın. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Sen Bir Kölesin!


Neden maksat, niçin sebep sorar. Yani biri size, bunu neden yaptın diye soruyorsa, büyük bir olasılıkla bunu yapmaktaki amacın ne demek istiyordur. Daha derin bir merakla, eylemin kendisinden çok seni, senin amacını merkez alan bir odakla bu soruyu soruyordur. Yani doğrudan sizle ilgileniyordur. Neden değil de Bunu niçin yaptın? diye sorulduğunda ise, odak sen değil eylemin kendisi oluverir birden. Soruyu soran her kimse, failden çok fiilin amacını önemsemektedir belli ki. Sanki seni zaten biliyordur da bu eylemi neden seçtiğini anlamaya çalışıyordur. Yani neden insan zihnini, niçin ise eylemin amacını anlama çabasıdır. Gerçi bu tür mikro-semantik yansımaların güncel iletişim içinde birebir karşılığının olduğunu, bu tür ayrıntıların her seferinde sağlıklı bir akıl okumasına neden olacağını söylemek doğru değil. Hele bir de çoğu insanın bağlam algılarının zayıf ya da hiç olmadığı düşünülürse, aşağı yukarı her konuşmada yanlış yorumlamalar mutlaka olacaktır. Çoğu insan farkında olmasa da bağlam denilen şey dilin anlam kaymalarına karşı icat ettiği bir tür parazit gidericidir aslında. Anlam değeri bakımından da en az sözcükler kadar işlevsel ve önemlidir. Bağlamın işlevine resim sanatından bir örnek vermek gerekirse, nasıl ki bir figür duygu değerini ancak tualdeki arka fonla kazanıyorsa, bir kelime de asıl anlamını konuşmanın bağlamından, yani konuşmanın arka fonundan, o konuşmanın mekanından, zamanından, doğasından alır. Eğer konuşmanın arka fonunda bir karamsarlık varsa, elbette sözcüğü bir kızgınlığı, konuşmanın arka fonu günlük güneşlikse aynı sözcük bir onayı tarif ediyor olabilir. Hatta kırk gibi sayısal değerlerin ne anlama geldiği bile çoğunlukla konuşmanın bağlamına, yani atmosferine bağlıdır. Kırk gün kırk gece bir bolluğu, oysa kırk kere söylemek bir bıkkınlığı anlatır. Aslında gerçek anlamda terim denilen şey de kavranın bağlam değişikliğinden başka bir şey değil. El sözcüğü anatomi bağlamında bir uzvu kastederken, futbol bağlamında bir hataya gönderme yapıyor olabilir. Ya da kırık sözcüğünün fiziki göndermesi son derece açıkken, müzik bağlamında bir notanın kırık olmasının çok daha farklı bir anlam kazanabilir. Hatta bazen gerçekler bile doğruluk değerini bağlamından alır. Silaha sarılmak gerek gibi yüzlerce koşulda yanlış olan bir önerme, Kurtuluş Savaşı bağlamında pekala doğru kabul edilebilir. Yani bağlam sizin niyetinizin bir tür sigortasıdır. Bugün sosyal medyada birçok insanın sorunu da tam burada başlıyor işte. Sözlerinin kendi kafalarındaki anlamına o denli güveniyorlar ki içinde bulundukları iletişim mecralarının koşullarını görmezden gelip kelimelere babalarının malıymış gibi davranıyorlar. Dış dünyanın, onların şahsi bağlamları yanında hiçbir kıymeti harbiyesin olmadığına sanıyor, sonra da neden oldukları anlam kaymalarını Ben onu mu demek istedim! azarıyla taçlandırıyorlar. Oysa bağlam her zaman evrensel olmasa da en azından toplumsal olmak zorundadır. Bir kavramın içeriği ancak matematik, fizik gibi bilimsel bağlamlarda ya da resim, müzik gibi sanatsal bağlamlarda, daha doğrusu toplum tarafından kabul görmüş bağlamlarda değişebilir. Hatta pratik yaşamda da bu ilke geçerlidir. Saat tam birde ifadesi ancak bugün ya da yarın gibi evrensel bir bağlamında kullanışlı bir hale gelebilir. Yoksa bu gezegende milyarlarca Saat birde vardır. Bu gibi durumlar için en iyi örneklerden biri de Semantik derslerinde verilir: Bir adam parkta, önünde bir köpekle bir bankta oturuyordur. Yanına kadın gelip adama, köpeğinin ısırma huyu olup olmadığını sorar. Adam köpeğinin böyle bir huyu olmadığını söyler. Fakat kadın köpeği sevmeye kalkışır kalkışmak köpek kadının elini ısırır. Kadının kızgınlığına ise adamın tepkisi basit bir yanıt olur: O benim köpeğim değil ki! Buradaki iletişim kazasının nedeni de aynıdır. Köpeğin ısırmaması, o adamın köpeği bağlamında doğrudur. Özetlemek gerekirse bağlam, özellikle bir şeyler anlatma derdi olanlar için anlamın en belirleyici parçacığıdır. Dinleyicisiyle bağlam birlikteliği sağlanmamış her anlatı da mutlaka eksiktir. Bu sadece anlatıcılar için gerekli bir bilgi de değil aslında. İyi bir dinleyici olmanın belki de ilk şartı, sizle konuşan insanın ya da okuduğunuz bir şeyin asıl bağlamını fark etmektir öncelikle. Bir bilginin zihinde karşılık bulabilmesi için o konuyla ilgili bir bilincin gerekliliği gibi, bir anlatı da insan zihninde anlama kavuşabilmesi için her şeyden önce bağlamın sezinlenmesi gerekir. En önemlisi de bağlamı oluşturan asıl kaynak yanıtlar değil sorulardır.


Tuhaf ama kader kavramının içinden dini motifleri çıkardığınızda, geriye kalan anlam insanın biyolojik yanıyla da son derece örtüşüyor sanki. Üstelik bu durum sadece kader için geçerli de değil. Din ya da felsefelerin asimile ettiği birçok diğer kavrama da bu gözle bakıldığında, yani geleneksel bağlamların dışında daha rasyonel bir yaklaşımla ele alındığında ortaya gerçekten ilginç sayılabilecek durumlar çıkabiliyor. Dini kültürler içinde kader çoğunlukla alın yazısı olarak algılansa da çoğu tasavvuf erbabına göre kaderden asıl kastedilen, ölçü ya da miktar. Bizdeki kadar sözcüğüyle aynı kökten. Ve bu anlamdaki kaderi daha güncel bir benzetmeyle yeniden tarif edecek olursak ortaya aşağı yukarı şöyle bir mana çıkıyor: İnsan dünyaya aynı internet paketleri gibi bir sürü yaşam paketleriyle gelir. Mesela 1000 GB'lık Nefes Paketi; 250 GB'lık Mutluluk Paketi ya da 100 GB'lık Keder Paketi gibi... Sonrasında ise herkes elindeki paketi nasıl kullanacağı konusunda serbesttir. Herkes özgür iradesiyle elindeki paketi istediği ölçüde, istediği anda, istediği şekilde kullanabilir. Ve özü bakımından kader kavramı da buradaki işleyişten öte bir şey değildir. Tasavvuftaki Külli İrade, Cüz'i İrade meselesi de bir bakıma, insanın elindeki paket üzerindeki iradesinden başka bir şey değildir. Bu kader olgusunun dini olarak nasıl ele alındığını tam olarak bilmiyoruz ama başta da söylendiği gibi bu gibi kavramların içinden dini motifleri çıkardığımızda ortaya insan doğasıyla ilgili tuhaf bir gerçeklik çıkıyor sanki. İnsanın mutlulukla ilgili bir sınırı olduğunu bilmek, yaşam içinde haksız ve sentetik yollarla edinilen mutluluğun neden her seferinde büyük bir mutsuzlukla sonuçlandığına cevap verebilir. Hatta tüm örneklerde matematik de bu savı destekliyor. Mesela uyuşturucuyla elde edilen ve günlük mutluluğun 365 kat fazlasına neden olan bir deneyim yaşayanların hemen hemen hepsi ya geriye kalan 364 günde sıfır mutlulukla yaşamak zorunda kalıyor ya da daha kötüsü, yaşamlarını tamamen yitirebilir. Yani insanın tüm hoyratlığına rağmen en azından bu gibi durumlarda sınırlarını bilmesi, kendine bir yeter belirlemesi gerekir. Çünkü insan için mutlu olmanın önündeki en büyük engel, çok mutlu olmaya çalışmaktan başka bir şey değildir. Sadece mutluluk ya da mutsuzluk konusunda değil, birçok başka alanda da insanın önünde matematiksel sınırlar var sanki. Hiçbir heyecanı ilelebet sürdüremediği ya da hiçbir hazzı sabitleyemediği gibi hiç kimse bir ölçünün üzerinde ne yiyebiliyor ne de içebiliyor. Coşkuyla sahip olduğu bir eşyanın hazzını bile çoğunlukla birkaç günden ya da haftadan fazla sürdüremiyor. En önemlisi de herhangi bir keyfi arttırmaya çalışanlar farkında olmadan yaşamlarını çok daha sıkıcı kılıyor. Dahası da var. Bu dünyada hiç kimse için, konu ister sentetik seks olsun ister insan doğasıyla uyuşmayan başka bir heyecan, sonrasındaki çilesiyle dengelenmeyen bir haz yok gibi. Yaşama homojen dağıtılmayan her zevk, hayatın geri kalan kısmında mutlaka mutluluk yoksunluğuyla cezalandırılıyor. Elindeki paketi nasıl bir hoyratlıkla kullanacağı insanın kendine kalmış olsa da normal hayatta olduğu gibi insanların parasını verip ekstra paket alma şansı da yok. Kim ne derse desin ya da ne zannederse zannetsin, insan için nedensiz mutluluğun en azından bilinç altında bir karşılığı yok. Belki de en önemlisi mutluluk nedir onu anlamak.


Bir çocuğa müzik aleti çalmayı öğretmek gibi bir amacınız varsa; ilk yapmanız gereken, enstrümanın onun en iyi arkadaşı olabileceğini anlatmaktır. Her türlü duygusunu paylaşabileceği, kendini ifade edebileceği ve iyi hissetmesini sağlayan bir arkadaş. Bu bağı kurmaya yardımcı olabilecek bildiğim en güzel yöntemse hikayeler. Ortaokulda en zorlandığım derslerden biri tarihti. Bütün o savaşların, antlaşmaların tarihlerini ezberlemek işkenceydi benim için. Ta ki yeni tarih öğretmenimiz gelene kadar. Dersi öyle bir masal havasında anlatırdı ki, kitapta yazılanlardan daha fazlasını hiç fark etmeden ve gözümü bile kırpmadan öğrenmiş olurdum. Teneffüse çıkmak için dakikaları sayan ben, yeni öğretmenden sonra artık dersin nasıl geçtiğini bile fark edemezdim. İşte hikayelerin gücü bu denli etkili ve biz bu öğrenme tekniğini her alana uyarlayarak kullanabiliriz. Kelimelerin gücü tıpkı müzik kadar ilham verici fakat ikisinin bir araya gelmiş ve masala dönüşmüş halinin mucizevi etkileri olabiliyor. Benim de derslerimde öğrencilerimle kullandığım ve her seferinde geliştirdiğim bu teknik, özellikle küçük çocukların üzerinde muazzam etkiler yaratıyor. Çünkü hikayeler müziği, müzik de hikayeleri besliyor. Son zamanlarda derslerimde gelişimine tanıklık ettiğim beş yaşındaki piyano öğrencim Mert'in vasıtasıyla, hikayeleştirmeye dayalı eğitim modelinin çocukları nasıl değiştirdiğinden ve geliştirdiğinden bahsetmek istiyorum size. Yaşadıklarımız ve onun her derste gözümün önünde gösterdiği ilerleme paylaşılmaya değer. Çocuklar piyano dersine ilk başladıklarında, biraz çekingen ve piyanonun heybetinden hafifçe tedirgin şekilde dururlar genellikle enstrümanın önünde. Mert de aynı duyguları hissedenlerden biriydi. İlk derste onun piyanoya tereddüt ederek baktığını görünce Piyano bir hayvan olsaydı sence ne olurdu? sorusunu sorduğumda; siyah beyaz tuşları ve piyanonun kocaman siyah gövdesini süzdükten sonra, bir anda gözleri parlayarak Beyaz dişli siyah bir canavara çok benziyor, sanki beni yiyecekmiş gibi demişti. Aslına bakarsanız verdiği cevap yaşına göre gayet mantıklıydı. Ben de onun yaşında bu kadar büyük ve gürültülü bir enstrümanla karşılaşsaydım muhtemelen aynı duyguları hissederdim. Sonuçta önünüzde gerçekten sesler çıkartan kocaman bir nesne var. Çocuklar dünyayı yeni yeni tanıyıp anlamlandırmaya çalıştıkları, sonsuz bir hayal gücüne sahipler. Güneş yeşil, çimenlerse mavi renkte olabilir; uçamayanlar uçabilir ve nesneler de canlanabilir. Sınırlar ve kurallar onların dünyasında işlevini kaybediyor çünkü. İşte bu yüzden biz yetişkinlerden çok daha yaratıcı fakat aynı zamanda her şeyi olduğu gibi basit haliyle kabul edebilen bir bakışa sahipler. Ta ki sınırlayıcı ve kısıtlayıcı eğitim sistemine adım atana kadar! Mert okula henüz gitmediği için okuma-yazması yoktu. Bu durum biz eğitmenler için bazen daha zorlayıcı görünse de aslında çocukların zihninde yeni dünyalar yaratmak için harika bir fırsat. Bizim için işin geliştirici kısmı, oyunlaştırılmış ve çocuklar kadar üretken dersler tasarlayarak onların hayal gücüne yetişmeye çalışmak. Beş yaşındaki bir çocuk için önemli olan; piyanodaki Do ve Sol arasında kaç sesin olduğu ya da Mi ve Fa aralığının neden yarım ses olduğunun matematiksel bilgisi değildir. Onun için önemli olan, parmağıyla dokunduğu her tuşun çıkardığı ses ve o seslerin onda uyandırdığı meraktır. Çünkü bir enstrümanı öğrenmek sevgiyle başlar, merak duygusuyla gelişir. Mert'e derslerimizde kazandırmak istediklerim de bu temele dayanıyordu. Piyanonun, notaların ve seslerin, hayal gücünün izin verdiği kadar hikayeyi kaldırabilecek, büyük bir dünyaya sahip olduğunu anlatmaktı. Yapmamız gerekenin ilk etapta Mert'in enstrümana karşı tedirgin duruşunu çözmek olduğunu düşündüğüm için aklımdan geçen bu cümleyi kendisiyle paylaştım. Fikir hoşuna gitmişti. Eğer isterse ve ona bir şans verirse, piyanosuyla her türlü oyunu oynayabileceğinden bahsettim. Elbette bu cümle ilk olarak onu oldukça şaşırttı fakat ilk şaşkınlığı üzerinden atar atmaz merak eden gözlerle bakmaya başladı. Bastığı her farklı tuştan çıkan sesin, onun içindeki çeşitli duygulara karşılık geldiği ve isterse duygularını bu seslerle anlatabileceği hakkında konuştuk önce. Bir çocuğun yaşı ne kadar küçükse müzikle kurduğu ilişki de o denli saf ve bizlere göre kolay oluyor. Eminim aklınızdan Beş yaşındaki bir çocuk duygularını nasıl isimlendirebilir ki? benzeri sorular geçiyordur. Evet hepsini isimlendiremez belki ama hissedebilir. Müziğin, resmin, edebiyatın, dansın, kısacası sanatın kaynağı bu temel üzerine kuruludur zaten. Derslerimizin ilk günlerinde konusunu benim başlattığım, notaların porte çizgileri arasında yaptığı macera dolu yolculuk hikayeleriyle başladık. Zaman içinde beni dinledikçe hem kelime dağarcığı hem de katılımı öyle güzel yükseldi ki artık başlı başına müziği ve konusu olan gerçek masallar üretmeye başladı. Her derste kullandığı yeni karakterler, olay örgüsü, karakterlerin masal içindeki ruh durumlarını anlatan ufak melodiler gittikçe arttı. Seslerle oynamayı öğrendi. Daha güzel melodiler çalabilmek için iki elini en iyi şekilde kullanmaya ve notaları daha iyi öğrenmeye verdi dikkatini. Artık piyano onun için canavar değil, en sevdiği oyun arkadaşına dönüştü. Bunun yansımalarını hayatının içinde farklı alanlarda da görmeye başladık. Mesela tablette oynadığı süper kahraman oyunlarında arka planda çalan müziği beğenmediğinden ve daha güzel olabileceğinden bahsetmeye başladı. Neden beğenmediğini sorduğumda; herkes üzgün görünüyordu ama müzik çok eğlenceli geldi bana, sanki uygun değildi; biz daha güzelini yapabiliriz! benzeri cümleler kuruyordu artık. İçime işleyen en önemli cümlesi ise Demek ki Süper Kahramanlar da bizim gibi üzülebilir ya da yorulabilirmiş; o zaman biz de onun için güzel bir müzik yapalım ve daha az üzülsün oldu. Bu güzel ilerleyişin tek şahidi ben değilim artık. Sizin de gördüğünüz gibi küçücük bir hikaye ve oyunla gelinen noktanın özeti bunlar. Tüm bu gelişimin başlıkları neler? derseniz, Piyanoyu ve notaları öğrenmek, duyguları tanımak, seslerle ruh halini ifade edebilmek, empati, estetik bakış açısı, dil gelişimi ve yaratıcılık. diye cevaplarım sizi. Yıllardır uzmanların üstüne basarak anlatmaya çalıştığı bilgilerin toplamı, gözümüzün önünde şekilleniyor. Öyküler ve masallar her yaştan insanın fakat özellikle de çocukların hafızasına ve kelime dağarcığının gelişimine büyük düzeyde katkı sağlıyor. Yani hikayelerle de enstrüman öğrenmek ve öğretmek gayet mümkün.


Bizimle çalışmaya başladığında, o güne değin akademik beceriler ağırlıklı bir program uygulandığını gördük. İlerlemeyen ve günlük yaşamındaki karmaşaları rahatlatmayan akademik programının tekrar sayısını azaltarak seans içerisinde kazandığımız vakitleri günlük yaşam becerileriyle doldurduk. Amacımız hem gerçek hayatta somut karşılığı olan becerileri programına ekleyerek günlük yaşam içerisinde tekrar sayısını arttırmak, hem de evin duygusal refahını arttırmaktı. Günlük yaşam becerilerini, masa başı çalışmalarına oranla çok daha hızlı öğreniyordu. Birkaç ay içerisinde günlük yaşam becerilerinde ilerlemiş ve ev işlerine yardım eder hale gelmişti. Çamaşır toplama, çamaşır asma, kıyafet katlama, çorap eşleme, limonata ve Nesquick gibi içecekler hazırlama, bulaşık makinesini boşaltma gibi görevler artık Eda'nındı. Bu durum ağlama nöbetleri ve ısırma davranışını önemli ölçüde yok etti. Anne ve babanın, evin duygusal refahı yükselmişti. Eda sakindi, çünkü artık evin içerisinde 24 saat amaçsızca dolaşan bir çocuk değildi, onun da görevleri vardı. Günlük yaşam becerileri çoğunlukla önemi fark edilmeyen, çalışılmayan bir alan. Halbuki bu alanda yapılan çalışmalar somutluğu ve gün içerisindeki tekrar imkanı ile çocuğun diğer alanlara oranla daha kolay öğrenebildiği, bu sayede öğrenmeyi de öğrendiği çalışmalardır. Bunların yanı sıra çocukta sorumluluk bilincini ve yuvasına aidiyeti geliştirmektedir. Sadece özel çocuklarda değil, normal gelişim gösteren çocuklarda da sürekli sıkıldığını söylemek, sürekli tablet ile oynamak ya da davranış problemleri göstermek gibi davranışları görüyoruz. Ev içerinde görev almak, çocukları sıkılmak gibi duygulardan kurtardığı gibi, eve aidiyet duygusunu, öz-değer bilincini, ben bir işe yarıyorum, bu evde benim bir önemim/görevim var duygusunu da arttırmaktadır. Aşağıdaki NGG çocuklar için olan listeyi, çocuğunuz kaç yaşında olursa olsun ilk görev listesinden başlayarak adım adım çalışabilirsiniz. Matematik, türkçe gibi becerilerde olduğu gibi günlük yaşam becerileri de çalışmaya en ön çalışma basamağından başlanılmalıdır. Mutlaka her bir çalışmanın başında çocuklarınıza o görevin nasıl yapılacağını göstermeli, çocuğa uygulatmalı, yanlışlarını özgüvenini ve hevesini kırmamak için çaktırmadan düzeltmeli ve çocuk görevini bağımsız olarak gerçekleştirinceye dek bir gözünüzü üzerinde tutmalısınız. - Oyuncaklarını oyuncak sepetine toplama, - Yemekten sonra tabak ya da bardağı mutfağa getirme, - Yatak örtüsünü düzeltme, - Kirli çamaşırları kirli sepetine atma, - Masa üzerine dökülen süt, su ya da çay gibi bir sıvıyı silme. - Üstteki tüm görevler, - Yatağını toplama, - Çamaşır makinesine ya da kurutma makinesine çamaşırların konulmasına yardım etme , - Çamaşırların toplanmasına ve yerleştirilmesine yardım etme , - Çöpü kapıya çıkarma , - Bulaşık makinesini doldurma , - Evcil hayvanları besleme, - Çiçekleri sulama. - Üstteki tüm görevler, - Yemek masasını hazırlama, - Elde bulaşık yıkama, - Temiz çamaşırları katlama, - Evdeki dağınıklığı toplama, - Evi süpürme, - Posta kutusundaki mektup ve faturaları alma, - Bahçeyi/balkonu süpürme ve yıkama, - Market alışverişini buzdolabına yerleştirme, - Arabayı yıkama. - Üstteki tüm görevler, - Yemeği hazırlamaya yardım etme, - Tuvaleti temizleme, - Çamaşır makinesini ya da kurutma makinesini doldurma, - Çöpü çıkarma, - Temiz çamaşırları yerlerine yerleştirme, - Banyoyu, lavaboyu, aynayı, tezgahları temizleme, - Evcil hayvan kafesini/kumunu temizleme, - Yatak çarşaflarını değiştirme. - Üstteki tüm görevler, - Duşu/küveti temizleme, - Çamaşır makinesini ya da kurutma makinesini çalıştırma, - Yıkanan çamaşırları asma, - Yerleri silme, - Küçük kardeşe yardım etme, - Toz alma.


- Güçlü yönlerinizi tanıyın: Eğitim sürekli zayıflıklarımızı telafi etmeye çalışır. Halbuki hepimizin doğuştan getirdiğimiz benzersiz terkiplerimiz sayesinde şahsımıza özel nice güçlü taraflarımız var. Her sıra dışı başarının ilk adımı, kişinin kendi güçlü yönlerini keşfetmeye başlamasıdır. - Sizi heyecanlandıran şeyleri bulun: Bazı uğraşlar size zamanın nasıl geçtiğini unutturur. Bunları yaparken adeta kendinizi unutur, yaratıcılık patlaması yaşarsınız. Eğer böyle bir uğraşınız olduğunu henüz keşfetmemişseniz, hemen şimdi aramaya ve farklı şeyler denemeye başlayın. Sizi heyecanlandıran şeylerin bileşkesi, ortaya koyacağınız o başarılı sonucun en önemli harcı olacak. - Kendinizi o işi yaparken görün: Ustalaşmak istediğiniz, sizi heyecanlandıran ve hoşunuza giden iş her ne ise, onu en usta bir biçimde yaparken kendinizi hayal edin. Sadece hayal değil, o halinizi görmeye çalışın. Bu pratik beyninize ustalık halinizin bir simülasyonunu yaşatacak ve o duruma doğru yönelmesini kolaylaştıracaktır. - Kendinize sessiz zamanlar ayırın: Beynimizin kaynaklarını toparladığı ve deneyimler arasında yeni bağlantılar kurabildiği dönemler, hiç bir iş yapmadan boş boş, adeta aylakça durduğumuz zamanlardır. Sinirbilimde bu durumdaki beyinlerin faaliyetinin özel biri adı bile vardır: Varsayılan durum şebekesi. Bu boş anları ne kadar çok yaşarsanız, deneyim ve bilgilerinizden çıkartabileceğiniz benzersiz sonuçlara o kadar çok zemin hazırlarsınız. - İşinizde ustalaşın: Pratik yapın. Hata yapmaktan korkmadan, her zaman daha zorlu bir hedefe doğru pratik yapmak, ustalaşmanın anahtarıdır. Sonucu ve hedefi belli adımlarla çalışmak, sizi adım adım ustalaştırılacaktır. - Şüphelerinizi aşın: Zor işlerde ustalaşma süreci, bir sürü hata, hayal kırıklığı ve bezginlik anlarını getirebilir. Kendinizden şüpheye de düşebilirsiniz. İşte bu gibi anlarda, kendinizi yolda tutacak özgüvene ihtiyacınız olacak. Kendinize gaz verin. Yılmayın, ufak engellerde pes etmeyin. Daha fazla zaman ayırın ve kendinizi gelecekte o sorunu aşmış halinizle düşünün. - İşinizi sevin: Mesleğinizi ve günlük rutininizi mümkün mertebe güçlü ve sevdiğiniz işlerle birleştirin. Bunu mesleğinizin size vermesini beklemeyin; mesleğinizi dönüştürün ve elinizden geldiği kadar sizce bir hale getirmenin yollarını arayın. - Kendinizi geliştirmek isteği isteyin: Büyük hedefinize doğru giden her basamakta gözünüzü bir sonraki basamağa dikin. Bulunduğunuz hal size sürekli yetersiz gelene kadar o düzeye mesai harcayın. Her zaman bir üst basamağın, daha iyi olacağınız bir seviyenin bulunduğunu kendinize hatırlatın. - Gevşeyin ve nefes alın: İş başa düşüp de ustalığınızı sergileyeceğiniz zaman, tereddütlerinizi ve acabalarınızı bir kenara koymanın en güzel yolu, rahatlayıp yaptığınız şeye odaklanmaktır. Odaklanın ki o güne kadar yatırdığınız tüm zaman ve geliştirdiğiniz tüm beyin bağlantıları rahatlıkla akarak sizi o akış kuşağına taşıyabilsin. Başkalarının ne diyeceği gibi soruları ve olumsuz ihtimalleri kafanızdan atmanın en kolay yolu, gevşeyip bir kaç derin ve yavaş nefes alıp vermektir. - Sıklıkla büyük resme bakın: Yaşamda bir çok an, kendimizi içinde bulunduğumuz düzey veya durumun içinde sıkışmış bulabiliriz. Baş edilmez gibi görünen sorunlar karşımıza çıktığında biraz durup büyük resmi gözden geçirmek bu nedenle çok faydalıdır. Büyük resim, nereden gelip hangi duruma ulaştığınızı ve ulaşmak istediğiniz gelecekteki noktayla aranızdaki mesafeyi sakin bir şekilde görebilmenize imkan verir. Çoğu zaman devam edebilmenizi sağlayacak esas itki de buradan gelecektir. Son olarak: Parmak izi dahi diğer gelmiş-geçmiş tüm insanlardan farklı olan yegane bireyleriz. Elimizin altındaki bir kaç meslek ve uğraşı ile sınırlandırılamayacak kadar büyük bir çeşitliliğe sahibiz. Yapacağımız iş her ne ise, eğer bu kurallara uygun bir yol tutturursak, bu dünyada kimsenin yapmadığı bir şekilde yapabiliriz. Hatta böyle bir bakış açısıyla özgün olma dışında başka bir şansımız da yoktur. İşte o nedenle başarılı insanların en önemli özelliklerinden birisi de tevazudur. Onlar, kendilerine verilen özel bileşimi keşfetmek gibi görece önemsiz bir deneyimin nelere yol açabildiğini her dönem hayret ve saygıyla görebilen insanlardır. Ne yaparsanız yapın, onu bir sanat eserine dönüştürebilirsiniz. Niyet etmeniz yeterli.


Bugün milyonların hayatını karartmış bir safsatadan bahis açalım: Başarı! Sorun pek çok zaman olduğu gibi Batı Kültürünün mantık yaklaşımından kaynaklanıyor. İndirgemeci yaklaşımla koyduğumuz 1 ve 0 etiketleri başarıyı da zehirliyor. Yani bir insan ya başarılıdır ya da başarısızdır diye bakıyoruz. Bir durum, bir sonuç, bir hal ya başarılıdır ya başarısızdır. Her insanın, her durumun, her sonucun, her halin hem başarı hem başarısızlık içerdiğini göremiyoruz. Başarıyla ilgili temel sorunumuz çok dar bir çerçeveden bakmamız. Tek ya da birkaç dar açıdan bakıp başarı ölçümü yapıyoruz. Tek cetvel kullanıyoruz. Oysa pek çok farklı açıda konumlayabileceğimiz cetveller var. Belirli bir alanda kayda değer şekilde aşırı bir başarı gösteren hemen herkes, bunu başka açılarda bedeller ödeyerek yapar. O diğer açıları görmezden geliriz. Üstelik tek bir açıdan bakarken, yani tek bir cetvelle ölçüm yaparken bile o cetveldeki yeterli başarı sınırını nereye koyduğumuz belirler başarı ya da başarısızlığı. Her başarıyı küçümsemek mümkündür. Sevdiğiniz bir insanın başarılı olduğu durumları aklınıza getirin. Şimdi de sevmediğiniz bir insanın başarılı olduğu benzer bir durumu düşünün. Sevmediğiniz insanın başarısını küçümseyecek ve aslında pek de matah bir başarı olmadığını gösterecek amayla başlayan bir cümle kurmakta pek zorluk çekmezsiniz. Başarılı olmakta bir sorun yok. Başarısız olmakta da bir sorun yok. İkisi de yaşamın içindeki hallerdir, değişe değişe devam ederler. Zaman zaman başarılı oluruz, zaman zaman başarısız oluruz. Kimi alanda daha başarılı, kimi alanda daha başarısız oluruz. Başarılı hissettiğiniz her anda, bakış açınızı biraz değiştirirseniz aslında aynı anda başarısız da olduğunuzu görürsünüz. Başarısız hissettiğiniz her anda, biraz özgürce değerlendirebilirseniz büyük başarıların üzerinde yüzüyor olduğunuzu görürsünüz. Yaşamını gerçekten yaşayan insanlar için, başarı ya da başarısızlık fark edilen ama o kadar da önemsenmeyen bir şeydir. Çevik Yaşam'ın ana vurgusunu hatırlayın: Değerlerinle uyumlu tatminli bir yaşam. Değerlerimizin neler olduğunu fark etmek, bunlarla uyumlu bir yaşam tatmini elde edip etmediğimize bakmak esastır. Yeri gelir büyük bir başarısızlık ve yenilgi içinde tatminli bir huzur yaşarız. Yeri gelir milyonların alkışlarını aldığımız sihirli bir başarı anında içimiz kan ağlar. - Başarılarınız bir türlü yeterli gelmiyorsa... - Kendinizi hep başkalarıyla karşılaştırıp duruyor ve yetersizlik hissiyle kavruluyorsanız ya da kibirli bir gururla koltuklarınız kabarıyorsa... - Başarılar yaşayıp durduğunuz halde yaşamınız tatminden yoksunsa... - Ufak bir başarısızlıkla bile başa çıkmakta zorlanıyorsanız... - Başarısızlık yakanızı bir türlü bırakmıyorsa... - Kısaca başarı ya da başarısızlık önemli bir tema olarak yaşamın kendisini örtüyor, sizi yaşamınızdan uzak tutuyorsa...


Bazal Çekirdekler, beden hareketlerinin planlanması, göz hareketleri, bilişsel ve duygusal işlevler gibi bir çok farklı işlevi kontrol etmekle görevlidir. Bu bölge ayrıca sıralı davranışların öğrenildiği devreleri içerir ve bir çok garip davranışsal alışkanlığımız burada kaydedilir. Bazal çekirdekler, herhangi bir görev için uygun hareket planının seçilip uygulanmasında görevlidir ve ayrıca kişinin duygusal durumu ile hareketlerin eşleştirilmesinden de sorumludur. Mutlu veya üzgünken hareketlerimizin değişmesi bu bölgelerin işlevlerinden kaynaklanır. Yani herhangi bir anda, olası bir çok hareket biçimi arasından hangisinin seçilip uygulanacağına buradaki karmaşık devreler karar verir. Bazal çekirdeklerde bir çok sinir ileti maddesi kullanılır. Bunlar arasında dopamin, GABA, asetilkolin ve glutamat en önde gelenlerdendir. Dopamin, beynimizin ödül kimyasalıdır ve iyi yahut kötü alışkanlıklarımızın oluşturulmasında önemli bir rolü vardır. Bağımlılıklarda ve bazı psikolojik yahut sinirsel rahatsızlıklarda da önemlidir. Şizofreni ve Parkinson hastalığı, dopamin sistemine bağlı en bilinen bozukluklardır. Yakın zamandaki çalışmalarla, bu bölgelerin aynı zamanda ödül-ceza sistemi ile de ilişkili olduğu ve hem deney hayvanlarında hem de insanlarda seçim yapma ve öğrenme süreçlerinde baskın bir rol oynadığı gösterilmiştir. Beynin bu bölgesi, kötü alışkanlık ve takıntıların yürütüldüğü devreleri de içerir. Obsesif-kompulsif bozukluklar, dikkat eksikliği ve yeme bozukluğu gibi durumların bazal çekirdeklerle ilgili olduğunu biliyoruz. Bazal çekirdeklerin kimyasal içeriğini etkileyen ilaçlar, bu tip bozukluklarda sıklıkla tedavi amaçlı olarak kullanılmaktadır.


Şu durumu hayal edelim: Bir kişi Las Vegas kumarhanesinde, kumar makinesine para atıyor ve sürekli kolu çekiyor. Kumarhanelerde birçok insan yorgundur, can sıkıntısı çeker ve ara sıra elde edilen kazançlar karşısında neredeyse hiç gülümsemezler. Yani zorlayıcı bir ısrar vardır ama keyif pek çok azdır. Bu kişinin İSTEDİĞİNİ ancak BEĞENMEDİĞİNİ rahatlıkla fark edebiliriz. Dolayısıyla, BEĞENMEK ve İSTEMEK hem davranışsal hem de nörolojik açıdan farklı deneyimlerdir. Beynimizdeki Nucleus accumbens adı verilen ve subkorteksin tabanındaki gangliyonların derinliklerinde bulunan bir bölge, bir şeyi beğenme hissini düzenlemeye yardımcı olan küçük bir bölgedir ve ayrıca isteme hissini düzenleyen başka bir bölgeye de sahiptir . Bütün bunlar, İSTEMEK ve BEĞENMEK kavramları arasındaki farkı ve beyinlerimizin bu durumlarda nasıl çalıştığını anlamamızda önemli adımlar. İSTEMEK bir şeyin arzusuna veya niyetine sahip olmak anlamına gelir. Böylelikle zevk, İSTEME davranışlarını harekete geçiren sinirsel süreçlerde kendini gösterir ve arzumuzun nesnesi, diğer uyaranlar arasında baskın bir uyaran haline gelir. İstemsizce ortaya çıkan ve kafamızdan bir türlü atamadığımız o düşünce var ya; işte o, esas olarak limbik sistemdeki dopamin hormonunun faaliyetlerine bağlıdır . Beynimizdeki amigdala bölgesi, İSTEMEK den sorumludur ve hipotalamus bölgesine yaptığı uyarımlar hem BEĞENME hem de İSTEME duygularında artışa neden olur. BEĞENMEK, hoş bulmak, bir şeyden zevk almak, sevmek, takdir etmek olarak tanımlanabilir. Şimdiye kadar BEĞENME duygusunu anlamak için en çok çalışılan bölge nucleus accumbens dir. Hayvan deneyleri, bu bölgedeki nöronlar uyarıldığında BEĞENME hissinde 2-3 kat artış olduğunu gösteriyor . BEĞENME davranışı İSTEME davranışından farklıdır ve ondan bağımsızdır. BEĞENME olmadan İSTEMEK mümkündür ve bağımlılık davranışında tam olarak bu durum söz konusudur . İnsanlarda ve hayvanlarda yapılan araştırmalar, beğenme ve istemeye farklı beyin devrelerinin aracılık ettiğini göstermektedir . Beyin fonksiyonları üzerine yapılan araştırmalar, haz olaylarını ve durumlarını kontrol eden nörotransmiterleri aktive eden ağlar şeklinde çalışan beyin merkezlerinin varlığına işaret ediyor . Bu merkezler, BEĞENME ve İSTEMEyi ve her türlü bilinçli ve bilinçsiz sinir tepkilerini kontrol ediyorlar.


Yaşam bekleyerek geçiyor. Sadece kuyruklarda beklemekten bahsetmiyorum. Hayallerimizi de bekliyoruz. Korkularımızı da bekliyoruz. Bazen günü yaşamak yerine geleceği bekleyen bir bostan korkuluğuna dönüşebiliyoruz. 20 yılı aşkın süredir veri, iş zekası, makine öğrenmesi, yazılım gibi alanlarda eğitim veriyor, danışmanlık yapıyor, projeler geliştiriyor ve yönetiyorum. Bu süreçte teknik konuları anlamaları için insanlara günlük hayattan örnekler vererek anlatma yaklaşımından çok yararlandım. Ama aynı zamanda teknik ortamlardan da bireysel ve toplumsal yaşam için dersler çıkardım. Bu tersine dersleri sağlayan şey, teknik ortamların yüksek izlenebilirlikte deney imkanları sağlaması. Hayatın kendisi karmaşık ama o hayatın çeşitli yönlerini desteklemek için geliştirilen yazılım ve veri ortamları çok daha belirli kurallara uyan, basitleştirilmiş yapılar. Bu basitleştirilmiş yapılarda hayatın içinde görünmez hale gelen bazı olguları daha belirgin olarak izlemek mümkün. İşte beklemek halimiz üzerine de böyle bir çıkarım yapmak mümkün. Yazılımda senkron ve asenkron programlama diye birbirinden bir hayli farklı iki yaklaşım vardır. Senkron programlamada bir işlemi başlatır ve sonuçlanmasını uygulamada başka bir şey yapamadan beklersiniz. İşlem bitmeden sonraki adıma geçemezsiniz. Asenkron programlamada ise bir işi başlatır ve sonucunu beklemeden başka işlere bakabilirsiniz. İyi de başlattığınız işin akıbeti ne olacak? Onun sonucunu almanın da çeşitli yöntemleri vardır. Mesela bir geri dönüş adresi belirtebilirsiniz ve başlattığınız işlem bitince o geri dönüş adresiyle haberdar olursunuz ve asenkron işlemin devamını gerçekleştirirsiniz. Ya da bir yardımcı işlev oluşturursunuz ve bu yardımcı işlev belirli aralıklarla asenkron başlatılmış görevin akıbetini sorgular. Böyle yöntemler kullanarak, beklemeden işinize devam ettiğiniz o asenkron işi havada bırakmamış olursunuz. Bankada işlem yapmanız gerektiğini ve bunun için şubeye gittiğinizi düşünün. Kalabalık bir gün denk gelmiş, sıra numaranızı aldınız ama daha çok var. Beklemeniz gerekiyor. Senkron programlama modunda çalışmak, elinizde sıra numarası, gözünüz sıra numaralarının yandığı tabelada başka hiçbir şey yapmadan beklemektir. Özellikle sıra yavaş ilerliyorsa asenkron programlama modundaki gibi çalışmak daha iyi olabilir. - Yanınızda bir kitap getirmişsinizdir, okumaya başlarsınız. Üç beş dakikada bir, sıranın size yaklaşıp yaklaşmadığını kontrol etmek için tabelaya bakarsınız. Hatta baktınız daha çok var, kontrol etme aralığınızı genişletebilirsiniz. Sıra yaklaşırken de daha sık kontrol edersiniz. - Yakınlarda bir işiniz varsa, sizden birkaç sıra önde olan ve nazınızı geçirebileceğiniz birinden sıra kendisine gelince verdiğiniz telefon numarasından size bir haber vermesini rica edebilirsiniz. Yeterince güvenilir bir bağlantı kurduysanız bir kitap gibi yanınızda getiremeyeceğiniz ama yakınlarda halledebileceğiniz işleri böylece aradan çıkarmış olursunuz. - Birinin haber vermesine güvenemiyorsanız ve beklerken bir yandan başka bir iş yapacak kadar da konsantre olamıyorsanız ama işi şimdi değil de gelecek günlerden birinde halletme lüksünüz varsa, biraz bekleyip sıranın ilerleme hızına bakabilirsiniz. Bekleyeceğiniz süreyi kabaca tahmin eder ve o kadar beklemeye değip değmeyeceğine karar verirsiniz. Ya dişinizi sıkıp bugün bu beklemeyi yapar ve işinizi halleder ya da işi şubenin daha sakin olacağını umduğunuz bir başka güne bırakırsınız. Basit gibi duruyor değil mi? Peki önemsiz mi? Beklemeyle sıkça vakit geçiriyorsanız önemli olabilir. Haftada diyelim on saatiniz bekleme ile geçiyorsa, bu sürenin de beş saatini yukarıda saydığım yöntemleri kullanarak işe yarar hale getirebilirseniz, senede yaklaşık 250 saatlik bir kazanç elde edersiniz. Ama bu yüzeysel örnek sadece konuyu anlamanızı sağlamak için verildi. Biraz daha derinlere girelim. Kurduğunuz hayaller için tabii ki çaba sarf edin. Korktuğunuz ihtimalleri uzaklaştırmak için tabii ki çaba sarf edin. Ama geleceğe ilişkin ümit ve korkuyu bugününüzün üstüne senkron bir yük olarak yüklemenize ne gerek var? Unutmayın senkron çalışma çok verimsizdir, kaynak tüketir, çıktısı zayıftır. - Hayaliniz ya da kaygınız zihninizin bir köşesinde cayır cayır yanarken, aralıklarla da olsa güncel yaşamınıza, an'ınıza odaklanabilirsiniz. Merak etmeyin: Hayaliniz ya da kaygınız her gün on saat ona mı dalıyorsunuz yoksa günde bir kere durumu kontrol etmekle mi yetiniyorsunuz; umursamaz. - Hayalinizin ya da kaygınızın daha güncel hale geleceği zamana ilişkin bir alarm kurup konuyu o zaman ele alabilirsiniz. Mesela bu yaz tatil yapabilecek miyiz acaba nereye gitsek diye düşünüyorsanız bunun zamanı şimdi mi bir yoklayın. Salgın ne olacak, dünya ne halde olur bilmiyorsunuz değil mi? Bu belirsizliğe rağmen plan yapabilecek kadar cesur bir insan değilseniz, diyelim Mayıs başına takviminize bir alarm koyabilirsiniz. Böylece bu konuyu kafaya takmadan işinize gücünüze bakarsınız; tatil durumunu Mayıs'ta o günkü şartlara göre yeniden ele alırsınız. - Hayaliniz ya da kaygınız için şimdilerde yapılabilecek bir ön adım olduğunu düşünelim. Şimdi ya da sonra yapmayı tercih edebilir durumdaysanız, bu adımı yapmanın yoluna bir bakarsınız. Baktınız oluyor yapabiliyorsunuz, şimdi yapıp kenara koyarsınız bu adımı. Ama baktınız şimdi zahmetli ve daha önemli şeyler var, bir süre sonra tekrar denemek üzere bir kenara bırakırsınız.


Baştan söyleyeyim, bu yazıda fizikteki belirsizlik ilkesinden söz etmeyeceğim. Onun yerine bu ifadeyi yaşamın genel prensibi olarak kullanıp felsefe yapacağım ve belirsizliğe ilan-ı aşk edeceğim! Belirsizlik kelimesi en temelde kesin bilginin eksikliğini ifade etmesi bakımından epistemolojik bir terim. Bir şeyin belli olmaması durumunu ifade ediyor ve akla hemen kime göre belli olmaması? sorusu geliyor. Biz insan olduğumuz ve kendi algılarımızla kayıtlı olduğumuz için bu sorunun en kestirme cevabı şu olsa gerek: ne olduğu/olacağı kim için belli değilse ona göre. Yani ben bir özne olarak iki dakika sonra burada ne olacağını ya da iki dakika önce orada ne olduğunu bilmiyorsam söz konusu zaman ve mekanlarda gerçekleşen olaylar bana göre belirsizdir. Bununla beraber iki dakika önce orada olanlar, orada bulunanların malumu iken; iki dakika sonra burada olacaklar kimsenin malumu değildir, en azından fizik kurallarına göre. Metafizik güçleri olduğu iddiasında olan kişiler gelecekte ne olacağını bildiklerini iddia edebilirler ama gerçekten bilip bilmediklerini test etme imkanı olmayan durumlarda onların bilgisi bizi ilgilendirmez. Bilgi, bilen kişi için belirsizliği ortadan kaldırır, inanan içinse bir şeylerin belli olduğu inancı sadece bir zandır. Nitekim tarih boyunca saygı gören pek çok bilgin, kıyametin ne zaman kopacağına, Mehdi'nin, Deccal'in ve benzeri varlıkların ne zaman zuhur edeceğine dair kesin tarih vermiş ve kitleler o kişilere inanmıştır. Ancak bugün, geçmişte kalan o kesin tarihlerin gerçekte belli olmadığı ortaya çıkmıştır. Aslına bakarsanız geleceği kimse bilmiyor. Şahit olduğu anı bile bilmekten çoğunlukla aciz olan biz insanların geçmişte ya da gelecekte olmuş ya da olacak olan olaylarla ilgilenmemiz ise bir tür zaman kaybı, çünkü hikaye anlatırken/dinlerken ya da gelecek tahminlerinde bulunurken şimdiki zamanı kaybediyoruz. Tarihten ders almak elbette önemli ama geçmişte ne yaşandığına da tanıklık etmediğimiz için çoğu zaman gerçekte ne olduğuna dair spekülasyon yapmaktan öteye gidemiyoruz. Bize ait olmayan zamanlarda oyalanıp duruyoruz. Oysa bizim olan an, şu an. Şimdiki zaman kıymetli, belki de bize en belli olan zaman olduğu için kıymetli. Belirsizlikten hoşlanmıyoruz, çünkü zihnimiz bildiğine inanarak rahatlamak istiyor. Ne var ki aslında bizim için yaşamın hiçbir alanında belirlilik mümkün değil. Hele ki gelecek söz konusu olduğunda! Kul kurar Tanrı güler sözünü bilenleriniz vardır, yaptığınız planların hiç uygulanamadığını tecrübe edecek kadar yaşınız varsa bu sözü derinden hissedebilirsiniz. Gençken bir sürü plan yapar, geleceğe dair tasarımlar geliştiririz. Fakat işler hiçbir zaman planlandığı gibi gitmez. Çünkü hayat kaotiktir, belirsizdir. Belli sebepler belli sonuçlar doğurmaz, belli zannettiğimiz sebepler hep belirsiz sonuçlar doğurur, çünkü hayatın denklemlerinde değişkenler sonsuzdur. Bir unsur değiştiğinde tüm sonuç değişir ve kendinizi planınızla hiç de alakası olmayan bambaşka bir yerde bulursunuz. Haydi gelin, hayatı renkli kılan ve bizim için bir öğrenme sürecine çeviren sevgili belirsizliği kucaklayalım!


Yakın tarihte Brown Üniversitesinin Nörobilim bölümüne kabul edildim. Bu müjdeden sonra masamın başına oturup bütün dersleri, hocaları ve bana sunulan binbir olanakları araştırmaya başladım. Brown Üniversitesini diğer üniversitelerden ayıran bir unsur var: Open Curriculum dedikleri bir program; bütün öğrenciler istedikleri bölümden istedikleri kadar ders alabiliyorlar ve bir bölüme karar vermek için herkesin ikinci sınıfa kadar zamanı var. Ben bu Açık Müfredatı olabildiğince didiklemek, üstünden girip altından çıkmak için masama oturmuş, yüzümde küçük bir gülümsemeyle çayımı yudumlarken internet siteleri üzerinden diğer derslere de bakıyordum ve gözlerim ister istemez felsefe derslerine doğru kaydı. Her zaman soru sormaya karşı ayrı bir merakım olmuştur, bazen arkadaşlarımla bir aforizma üzerine bile saatlerce sohbet ettiğimiz olur. Benim aslında felsefe ile olan tanışıklığım 10. Sınıfa dayanıyor. 10. Sınıfta felsefe dersleri görmeye başladım ve bir süre sonra hocamız değişti. Üyesi olduğum kitap kulübünün mentoru yeni felsefe hocamız oldu. İster istemez kitap tahlillerimiz felsefeyle el ele tutuşur hale geldi; kitap okumaktan, soru sormaktan bir başka keyif almaya başladım. Derslere bakarken nörobilim ve felsefeyi çift dal yapmak istediğime karar verdim. Açık Müfredatı, sosyoloji ve antropoloji, linguistik veya yaratıcı yazma dersleri için kullanabilirdim ama felsefeyi bir bölüm olarak okumak istiyordum. Nörobilim felsefeyle güzelleşti gözümde; insanı anlamak için hem beyni kullanacak, biyolojiyi anlamaya çalışacaktım; hem de biyolojinin ulaşamadığı yerlere felsefenin uzantılarıyla ulaşıp başka kapılar açabilecektim kendime. Beynimiz böyle işliyor. Bazı lakap veya etiketleri duyduğumuzda gözümüzde belirli bir kişi ve sahip olduğu özellikler beliriyor. Sonrasında bu etiketlerle beraber şimdiye kadar gördüğümüz kişilerin bir ortalamasını çıkarıyoruz ve önyargılara dayanarak beklentiler oluşturuyoruz. Şimdi birkaç etiket sıralayacağım, sizden aklınızda ilk beliren görüntüleri düşünmenizi istiyorum. Siyahi denince gözünüzün önünde siyah tenli biri belirmiş olabilir fakat albino siyahilere ne demeli? Albinizm, melanin pigmenti yokluğu ya da azlığından kaynaklanıyor. Gözler, deri, saçların rengini bembeyaz hale getiriyor. Hemşire deyince de akılda orta yaşlı veya genç bir kadın beliriyor, peki erkek hemşireler yok mu? Filozof deyince ise büyük ihtimalle 60-70 yaşlarına gelmiş veyahut ölmüş biri beliriyor gözünüzün önünde. Gördüğünüz üzere bazı etiketlerle korele ettiğimiz belirli fiziksel beklentiler var ama bu önyargılar insanların tamamı için asla geçerli değil. Tanımlar yelpaze üzerindeki milyonlarca insanın genelini temsil eden veya içi boşaltılıp farklı anlamlar yüklenen fenomenlerdir. Beyaz tenli onlarca siyahi vardır, tonlarca erkek hemşire ve azımsanmayacak sayıda genç filozof... Halihazırdaki mevcut tanımların dışına çıkmak, etrafımızda var olan çeşitliliğin farkına varmamıza yol açabilir. Tüm bunlar sebebiyle sayın okuyan, eğer siz de bilgeliği seviyorsanız, sorular içinde kendinizi evde hissediyorsanız, sizde bir filozofsunuz.


İnsanlar olarak kendimizi her şeyin merkezinde tutan canlılarız. Başka türlü yapabilmemiz de çok kolay değil zaten. Düşüncelerimizi, davranışlarımızı, yaşantımızı beynimiz, bedenimiz, zihnimiz üzerinden oluşturuyoruz. Ne yaşıyorsak bu kafanın, bu bedenin içinden yaşıyoruz; her şeyi hep kendi bakış açımızdan görüyoruz. Bunun aksini yapabilmek çok incelikli ve süregelen bir çabayla belki mümkün. Özetle şöyle: Bir şeyi iyi yaptığımızda bunu kendi özelliklerimize bağlıyor, kötü yaptığımızda ise çevresel faktörleri öne sürüyoruz. Oysa başkası bir şeyi iyi yaptığında çevresel faktörleri öne çıkarıyor, kötü yaptığında ise bunu o kişinin kişilik özelliklerine bağlıyoruz. Bu tavrımızın farkına varmamız bile zor. Hileli ya da kötücül bir durumdan kaynaklanmıyor çünkü; sadece nereden baktığımızla ilgili. Kendimiz bir şeyleri yaparken onun için ne kadar çaba sarf ettiğimizi ya da hangi çabaları ne sebeple sarf edemediğimizi daha iyi biliyoruz. Oysa başkasının zihninde yaşamadığımız için, bir şeyleri yaparken sarf edilen çabayı ya da karşılaşılan engelleri bilmiyoruz. Kendi içinde bulunduğumuz durumlara içeriden bakıyor, başkasının içinde bulunduğu durumlara ise dışarıdan bakıyoruz. Ben tam başkası ham düşüncesi yüreğimizin ta orta yerine oturmuş durumda. Bu duygu durumunu sadece toplum genelinde pozitif kabul edilen şeylerde geçerli sanmayın; kendimizle ilgili negatif algılarda bile ben tam başkası ham diye düşünüyoruz. - Biz büyük özveri göstererek zaman ayırıyoruz bir şeylere, başkalarının ayırdığı zamanı ise küçümsüyoruz. - Yaşamın anlamını derinden duyumsuyoruz ve başkalarının bu anlama erişemediğini, yüzeysel kaldığını düşünüyoruz. - Kendimizi daha başarılı, daha özgüvenli, daha dürüst görüyoruz; başkalarının başarısına, özgüvenine, dürüstlüğüne şüpheyle yaklaşıyoruz. - Bir şeyler için köle gibi çalışabilmeyi, çok zaman harcamayı bir yandan eziklik gibi taşıyoruz içimizde, bir yandan da bununla gizli bir gurur duyuyoruz. Olması gerekenin böyle kendini özveriyle harcamak olduğunu düşünüyoruz çünkü. Her ne kadar altında ezilsek de biz taşınması gereken bu yükü taşıyoruz; başkası bizim kadar taşımıyor. - Yaşamın anlamı üzerine nihilist bir tavır içindeyiz, anlamsızlığın katı bir gerçek olduğunu keşfetmiş durumdayız; oysa başkaları yalan anlamlarla kendilerini avutuyorlar. - Daha başarısız, daha özgüvensiz, daha ikircikli bir insanız. Ve bu olması gereken zaten. Başkalarının başarıları, özgüvenleri, dürüstlükleri iyi bakımlı maskelerden ibaretler. Ne yaparsam yapayım ortalama bir insandan ancak biraz farklı olabilirim. O zaman ortalama insana olan inancımı, güvenimi onarmak, yaşama bakış açımı çok daha verimli kılabilir.


Kabul etmesi zor olabilir ama ben, bencilliğin o kadar da kötü bir şey olmadığı kanaatindeyim. Bu fikri içselleştirme serüvenim babamın önerdiği muazzam bir kitap ile başladı: Mark Twain İnsan Nedir? Twain bu kitabında bencillik insan doğasının bir parçasıdır diyor ve her yaptığımızın bir şekilde kendi faydamız için olduğunu öne sürüyor. Peki ya yardım etmek? Yardım ederken kendini düşünmez ki insan! Mark Twain, yardım etmenin de bencillik barındıran bir davranış olduğunu söylüyor, tam olarak ne kast ettiğini anlamak için isterseniz küçük bir örnekle devam edelim: Sokakta yürürken çamur içinde kalmış, cılız mı cılız bir kediyle karşılaşıyorsunuz, kedinin bakışlarından adeta yemek için kıvrandığını anlıyorsunuz, sizin yanınızda da restoranda yediğiniz yemekten artan, paket yaptırdığınız birkaç et parçası bulunuyor. Dayanamıyorsunuz ve kedinin yanına doğru yaklaşıp ona etinizin bir parçasını veriyorsunuz. Bu senaryoda bencillik geçerli olamaz değil mi? Mark Twain, bu masum mu masum görünen durumun bile bencillik barındırdığını söylüyor. Orada mama veren kişi bencil oluyor çünkü bunu tam farkındalıkla yapmasa bile o mamayı vermesinin sebebi: Akşam eve gittiği zaman vicdan azabı çekmeden mışıl mışıl bir uyku aracılığıyla dinlenebilme arzusu. Bir canlının ihtiyacını karşılamak, hediye vermek gibi şeyler her ne kadar kendi isteklerimizi göz ardı edip diğerlerini düşündüğümüz için yaptığımız şeyler gibi gözükse de aslında bizim psikolojik sağlığımıza ve daha yaşanabilir bir ortamda var olmamıza yol açıyor. Eminim ki zamanınızı paylaşmayı seçtiğiniz insanlarla ilk tanıştığınızda aklınızdan asla böyle bir şey geçmemiştir. İlişkilerimizi bu gözlüklerle incelemek çok karamsar ve pesimistik olur zaten. Aynı zamanda bu, paylaşmanın arkasındaki güzelliği yitirmemize de neden olabilir. Konuya biyolojik açıdan baktık ve halihazırda doğal bir şekilde ve hesapsızca yaptığımız eylemlerin aslında hayatta kalmamıza ve yaşantımızı kolaylaştırmaya hizmet ettiğini anladık. İnsan sosyal bir varlık ve izole bir şekilde yaşamak hem insan psikolojisi için hem de hayatın idame etmesi için çok zor, hayatı yaşamaya değer kılan şeyler: Ailemiz, arkadaşlarımız, aşkımız, kısacası ilişkilerimiz. Tabii ki bir de tüm ilişkilerde karşılıklı nezaket. Aslında bencillik doğamıza ters düşen bir şey değil, yaşadığımız çoğu şeyin sebebi evrime ve gerekliliğe dayanıyor, bencillik de bunun bir parçası. Her zaman sadece diğerlerini düşünemeyiz, ya da yaptığımız her şeyi başkaları için yapamayız; aksi halde hayatta kalamazdık, hatta yaşamın devamlılığı zorlaşırdı. Çevremizdekileri ne kadar sevsek de bu hayata baktığımız gözler bizim gözlerimiz ve yaşamımız son bulana kadar içinde yaşayacağımız beden de bizim bedenimiz; yaptıklarımızın çoğu tabii ki bizim faydamız için olmalı! Bana göre, niyetten bağımsız olarak bıraktığı etkidir.


Basitçe yapabileceğiniz ve büyük olasılıkla daha önce de gördüğünüz bir deneyle başlayalım. Yukarıda bir küp şekli var. Buna baktığınızda sağ üste doğru uzanan bir küp mü görüyorsunuz yoksa sol alta uzanan bir küp mü görüyorsunuz? Muhtemelen önce birini gördünüz ve bir süre öbürünü görmekte zorlandınız. Ama tarif ettiğim şekilde düşünürseniz ve belki sağdaki resimden de yararlanırsanız, iki hali de görebileceksiniz. Ne kadar uğraşsanız da iki küpten birini görebilirsiniz ve sonra diğerini. İkisi arasında geçiş yaparsınız ve bu geçiş hayli hızlı da olabilir. Biraz uğraşırsanız bir saniye birini öbür saniye diğerini görecek kadar hızlanabilirsiniz de. Ama aynı anda iki algıya birden sahip olamazsınız. Sağ üste uzanan küp ve sol alta uzanan küp ile ilgili bilincin hemen altındaki iki algınız birbirine o kadar yakın oylar almaktadır ki, bilinç seviyesine ikisi de ulaşabilir, birbirleriyle yarış halinde olabilir ve siz de bu yarışı bu deneyde olduğu gibi bilinç seviyesinde hissedebilirsiniz. İşte dönüşüm de buradan başlar. Dışarıdaki dönüşümü anlayabilmek ve içerideki dönüşümleri yaşayabilmek için, algılarımızın, örtülü yeteneklerimizin, çok boyutlu görüşlerimizin farkına varabilmemiz gerekir. Dönüşümün yazarı olarak görüyorum kendimi; yaşamım dönüşümle uğraşmakla, dönüşümün içinde olmakla geçti. Kitaplarımda dönüşümü yazdım ve AçıkBeyin'de de, mustafaacungil.com'da da dönüşümü yazıyorum. Gerçekten görebilmek için de ben'in içindeki bizleri anlamalıyız. Kendi bilinç altımıza, kendi bilinç dışımıza, kendi otomatik beynimize ulaşmalıyız. Girişteki küp, Necker'in küpü, bendeki bizlere ulaşmanın çok da zor olmadığını gösteriyor. Bundan sonraki yazılarımda da dönüşümü, bireyselden küresel ölçeğe kadar anlamak için kafa patlatmaya devam edeceğiz. Benimle bu yolculuğa çıkar ve yorumlarınızdaki sorularınız, görüşleriniz, itirazlarınızla yolculuğu paylaşırsanız ne güzel olur. Küçük bir not: Beyinde bilinç nedir, yeri nedir, mekanizması nasıl çalışır gibi konuları merak ediyorsanız, bu alandaki en iyi çalışmalardan biri Stanislas Dehaene'nin Bilinç ve Beyin isimli kitabı. Konuyla ilgili geniş ve öncü bilimsel çalışmalarını anlattığı, biraz zorlu ama keyifli bir kitap.


Kişiliğimiz, kimlik bilincimiz, içinde bulunduğumuz sosyal yapı her saniye değişime uğruyor; tabii minnacık bir şey ismimiz dışındaki her şey. Peki, bu gerçekten böyle mi? Değişimi, etrafı kaplayan görünmez toz tabakasının yer değiştirmesinden hayatın her evresinde karşılaşılan fikir kaymasına kadar genişleyebilen bir kavram olarak algılayabiliriz. Bu yazıyı daha iyi kavrayabilmek için bazı kelimelerin anlamlarını vermek ve aralarındaki farkların altını çizmek gerektiğini düşünüyorum. Bunu da benlik kelimesinin Latince ve Arapça karşılığına bakarak hem Batı hem de Doğu nazarından inceleyerek yapmak istiyorum. Identity: Aynılık, birlik, aynı olma hali. İdentite , İdentitatem : Aynılık. Kelimenin kökeninde Latince idem var ve aynı anlamına geliyor. Benlik: Bir kimsenin öz varlığı, kişiliği, onu kendisi yapan şey, kendilik, şahsiyet. Kelimenin kökeninde ben var ve ben burada sen neysen o olabilir, değişkendir. Hüviyet kelimesinin kökeninde ise Arapça hüve yani o kelimesinin yattığını görürüz. O da sürekli bir değişime uğrayabilir, tastamam bir tanımı yok sonuçta. Bu üçü arasından sadece Latince kökenli olan kelimenin aynılığa ve motomotluğa işaret etmesi de ayrıca ilginç, bunun sosyolojik veya lengüistik bir sebebi olabilir fakat benim bilgi alanımın içine ne yazık ki girmiyor. Benlik kelimesini daha derinlemesine fehmetmek için ilk önce Benden kasıt nedir? sorusuna cevap aramaya çalışabiliriz. Daha basitçe söyleyecek olursak: Ben kimim? sorusunun cevabını arıyoruz. Sevgili okuyucu, ya sen kimsin? Cevabı bilinmeyen bu soruya benimle geçireceğiniz 3-4 dakika içerisinde bir açıklık getirmeye çalışacağız ama unutmayın ki benim istediğim size bir cevap vermek değil, sizleri daha fazla soruyla baş başa bırakmak. Theseus'un gemisi söz konusu olduğunda bu sorulara farklı birçok cevap verilse de ben yola çıkılan ile bütün ahşap plakaları değişen geminin aynı olduğunu iddia ediyorum. Nasıl olsa bütün plakalar bir anda çıkartılıp değiştirilmedi, değişim yavaş yavaş oldu. Her yeni plaka hep orijinal plakalardan birine değmiş oldu ve onunla etkileşime girdi. Bunu her şeyi birbirine bağlayan bir iplik parçası olarak da düşünebiliriz. Bizim atomlarımız da bu şekilde, 7 yıl içerisinde yavaş yavaş değişti; biri diğerine o değişim sırasında hep dokundu. Journal of Neuroscience'da yayınlanan yeni bir araştırmaya göre: İleri yaşlarda dil öğrenirken anlama sırasında her iki yarım küre birbirini ikame edebiliyor ya da birlikte çalışabiliyor. Ancak konuşma söz konusu olduğunda işlem sol yarım kürede gerçekleşiyor. Bu sonuçlar, anlamanın daha esnek olmasına karşın, üretimin sol yarım küreye bağlı olduğunu gösteriyor. Çoğu insanda dil becerileri sol yarım küreye dayanır, ancak sol yarım kürede bir lezyon olursa sağ yarım küre bu görevi devralabilir. Sağ yarım küre de yeni bir dil öğrenirken katkıda bulunabilir. O zaman Herakleitos Aynı ırmağa iki kez giremezsin dediğinde bunu kastetmiş olmalı! Hem kendimiz hem de etrafımızın sürekli evrildiği, değişim geçirdiği bir dünyada tek bir gerçeklikten gerçekten bahsedebileceğimizi zannetmiyorum. Bir dil öğrenmek bile beynimizin formasyonunu değiştiriyorsa günlük etkileşimlerimiz de bizi değiştiriyor ve beynimiz yavaşça parmak izimize dönüyor. Yani beni ben yapan benlerin tam olarak ne olduğunu bilmesem de sırrın beyinde yattığına canı gönülden inanıyorum.


Bir psikoloji terimi olarak benmerkezcilik, nam-ı diğer egosantrizm, Başkasının görüş ya da düşüncesinin kendininkinden farklı olabileceğini anlayamamak olarak tanımlanıyor. Bu anlamda benmerkezcilik bir tür körlük, çünkü kişi kendini evrenin merkezine koyduğu için kendininkinden başka algıların varlığını göremiyor. Bir önceki yazımda bahsettiğim insanmerkezciliğin kökeninde bulunan benmerkezcilik, aynı zamanda kişinin kendi kültürünü, toplumunu, ırkını, dinini ve cinsiyetini asli kabul etmesinin de nedeni. Ben merkezde isem, asli ve doğru olan benim algılarım ise; benim türüm en gelişmiş tür, benim kültürüm en iyi kültür, benim toplumum en muhteşem toplum, benim ırkım en mükemmel ırk, benim dinim en hakiki din, benim cinsiyetim en üstün cinsiyet oluyor. İnsanın toplumsal ve ekolojik yaşamını baltalayan tüm bu körlükler benmerkezcilikten kaynaklanıyor. Kendini ve kendine dair her şeyi asli, gayrısını tali kabul etmek; kargadan başka kuş tanımamak misali bir bilişsel önyargıya sebep olarak, kişinin algısını daraltmakla kalmıyor, aynı zamanda zulme davetiye çıkarıyor. Kendi türünü en üstün tür olarak gören insan; ekosistemi tahrip ediyor, kendi kültürünü en gelişmiş kültür olarak gören insan, diğer kültürleri hegemonyası altına alıp sömürüyor, kendi ırkını en mükemmel ırk olarak gören insan soykırım yapıyor, kendi dinini en hakiki din olarak gören insan diğerlerini tekfir ediyor ve kutsalı adına canlar alıyor, kendi cinsiyetini ve cinsel tercihini üstün gören insan karşı cinsi ve kendi tercihini benimsemeyenleri eziyor ve toplum dışına itiyor. Peki, tüm bu toplumsal marazların müsebbibi olan benmerkezcilik neden var? Benmerkezciyiz, Ama Bir Sor: Neden? yazımda bu konuyu irdeliyoruz. Benberkezciligi tanımlayarak başlaman süper farklı algılamaya da açık olan özellikle aydinlanma ekolunde daha farklı ve olumlu olrakta kullanilan bir kelime olduğu için çok yerinde olmuş. Ve ve ve bu kadar kısa bir yazı bu kadar çok şey mi anlatır . Tebrik ediyor devamını heyecanla bekliyorum. Acaba konu yine hayatta kalabilmek adına yaptıklarımızdan mı kaynaklanıyor diye düşündüm. O zaman sabırsızlıkla bir sonraki yazıyı bekliyorum hocam. Zor ve karmaşık konuları böyle net ve kolay anlaşılır bir dille anlatmanız takdire şayan. Yazılarınızı zevkle okuyor, heyecanla bekliyoruz. Insanın bu doğasının da doğal olduğunu kabul etsek sanki sorun kalmayacak. Düşünsenize insanlığın yerinde pandalar olsaydı belki etçil olmadıkları için sığır beslemeyeceklerdi ama ormanların bir çoğunu bambu tarlalarina donustureceklerdi. Nesli tükenmekte olan insanlara özel bakım evleri açıp komik hareketlerine güleceklerdi. Derilerindeki beyaz renginin fazla olduğu pandalar siyah renginin çoğunlukta olduğu pandaları köle gibi göreceklerdi. Kim bilir? Sonra düşünceli bir panda çıkıp biz bu kadar önemli miyiz? Diye haklı sorular sorup panda olmanın yıkıcı etkilerinden şikayetçi olacakti. Böyle pis bir doğası var insanın evet ama buna karşı durabilecek irade ve muhakemesi de var. Kim bilir belki de kendisine rağmen iyi olmayı seçebileceği bir zaman diliminde iyi olabilme uğraşıdır insandan istenen ve beklenen.


Şeyleri oldukları gibi görmeyiz, olduğumuz gibi görürüz diyor Anais Nin. Ayşe'nin algıladığı mavi ile Fatma'nın algıladığı mavinin aynı olduğunu söylemenin imkanı var mı? Ama aynı ortamda yaşıyoruz, birbirimizle konuşuyoruz, eğer aynı şeylere referans vermiyorsak nasıl anlaşacağız? Bu açıdan bakıldığında iki insanın anlaşması mümkün değil. Fakat bir şekilde anlaşıyoruz, aynı olduğunu düşündüğümüz şeylere işaret ederek iletişim kuruyoruz. Ne var ki algılar birbirinin aynı değil; çünkü ALGILADIĞIMIZ ŞEY O ŞEYİN KENDİSİ DEĞİL. Canlılar, varlıklarını devam ettirmek için benliklerini korumak zorundalar. Benmerkezci olmak, yani benlerini merkez kabul etmek zorundalar. Çünkü zaten hayatlarının merkezinde kendileri var! Benim hayatımın merkezinde bir başkasının olması mümkün mü? Bu eşyanın tabiatına aykırı. Dolayısıyla benmerkezciliği sağ kalım için olmazsa olmaz kabul etmek durumundayız. Fakat işlerin çetrefilli hale geldiği bir nokta var: toplumsallık. İnsan toplumsal bir hayvan olması nedeniyle, kendi için kendinden feragat etmek, benmerkezciliğini törpülemek zorunda. Benmerkezciliği ve bencilliği kötü görme nedenimiz, sosyal varlıklar olmamız, kendi varlığımızı devam ettirmek için kendi dışımızdaki varlıkları da gözetmek zorunda olmamız. Başka bir deyişle; kendi sağ kalımımız için kendimiz olmayanlara ihtiyaç duymamız, bencilliğimizi törpülüyor. Peki, benmerkezcilikten nereye kadar feragat edilebilir? Aslında sosyolojik olarak bunun bir sınırı yok. Benlikten vazgeçmek demek olan diğerkamlığın, ahlaken yüce görülen bir değer olmasının nedeni, bazı durumlarda topluluğun bekası için bireyin feda edilmesinin gerekmesi. Türün sağ kalımı adına! Toplumu için kendini feda edenlerin, muhtelif kültürlerde şehitlik payesi alması ve dünyevi ya da uhrevi olarak onurlandırılması türün sağ kalımına hizmet ediyor. Bireyin sağ kalımını temin eden benmerkezcilik, ancak toplumun sağ kalımı için feda edilebiliyor. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Bir Çocuğun Dilinden Sosyomerkezcilik: İsviçreliler Daima En İyidir, Çünkü Ben İsviçreliyim! Evet aynen. 😁 Nefis Arapçada kendi demek, kendimiz başımıza beladır. Ceren Hanim, Güçlü kaleminiz ve felsefi bakis acinizla yine bizleri derinlere goturdunuz. Gercekten kendimizi ne belirliyor? Bu konulara degineceginiz ve bizleri aydinlatacaginiz, aydinlatirken de yine dusundureceginiz yazilarinizi sabirsizlikla bekliyoruz. Saygilar.. Bilgi birikimin yazıya inanılmaz yansımış git gide kendini aşıyorsun . Herşeye çok farklı bı perspektiften bakmaya ve sorgulamaya teşvik ediyor . Devamını heyecanla bekliyorum. Ceren hanım kaleminize sağlık. Her yazınızda bilgileniyorum. Teşekkürler. Çok iyi bir yazıydı Ceren, kalemine sağlık. Birey ve toplum arasındaki çatışma kaçınılmaz gibi duruyor. Çünkü her durumda toplumun bazı bireylerinin çıkarları ile toplumun çıkarları çatışacak. İlginç bir şekilde toplumun korunması bu çatışmada toplumun daha galip gelmesiyle mümkünken, toplumun aykırı gelişmeleri kucaklayarak radikal dönüşümler sağlayarak hayatta kalabilmesi de bazı bireylerinin toplumun kendisine çatışmada üstün gelmesine bağlı. Birey toplum arasındaki bu çatışma hayatın her yerine sinmiş durumda. Mesela eğitimden biz birey olarak kendini gerçekleştirmeye yönelik idealist bir şey beklerken, toplum aslında yağlayıp ballayıp biçimlendirmeyi bize eğitim olarak satıyor. Bu sınır daha çooook savaş da yaşatır ticaret de yaşatır.


Başlık size anlamsız gelmiş olabilir belki; e yani tabii ki diye bir tepki vermiş olabilirsiniz. Orta yolun bir tarafına doğru işi abartalım: Reçete bir çözüm her durumda işe yarar. Eski yönetim kitaplarında şöyle listeler görürsünüz: Bir şirketin başarılı olması için 41 adım; -iddia büyüktür- dünyanın neresinde olursanız olun, nasıl bir iş alanında olursanız olun, kim olursanız olun bu 41 ilkeyi uygularsanız şirketiniz başarılı olur. Bu reçete yaklaşımı pek çok alanda ortadan kalkmış olsa da kimi alanlarda hala varlığını korur. Mesela ilaç yazılırken pek çok durumda gerekli incelemeler, doz ayarları, mevcut durumun özelliklerine göre yarar-zarar hesapları yeterince yapılmaz. Reçete yaklaşımının gündelik hayatımızda yaygınlığı hala yüksektir ve bunun zararlarını sıklıkla görürüz. 'Ben ... bir insanım.' diye kurduğumuz her cümle bir reçetedir ve bir yanılgıdır. Hiçbir insan herhangi bir sıfatı her durumda ve aynı şekilde taşımaz. Kimse her zaman ve tamamen başarılı değildir ve kimse her zaman ve tamamen başarısız değildir. Sabırlı-sabırsız, iyi-kötü, iyimser-kötümser... Aklınıza hangi etiket ikilisi gelirse gelsin. Hiçbirinde reçete ifade doğru değildir. Ama içten içe bu reçetelerle yaşamaya devam ederiz. Şimdi orta yolun diğer tarafına savuralım kendimizi: Her vaka kendine özgüdür, iki ayrı vakanın aynı yaklaşımla ele alınması hiçbir zaman doğru değildir. Reçete çözümlerden kaçışın abartılmış hali budur. Ben sana benzemem, sen ona benzemezsin, benim şu anki halim bir sonraki halime benzemez. Herkesin, her durumun, her 'an'ın biricik olduğuna kimsenin itirazı yok. Ama bu biriciklik, insanların, durumların ve anların birbirine bir hayli yakın olabilmesine engel değildir. Baştaki cümlemize geldik yeniden. Buna durumsallık ilkesi diyebiliriz. Yaşamınıza aldığınızda ve çevik yaşam uygulamaları doğrultusunda kullandığınızda durumsallık ilkesi, birkaç haftada yaşamınızı çok daha tatminli bir hale getirebilir.


Oyunları hiç düşündünüz mü, kaç duyumuza aynı anda hitap ediyor? Görme ilk aklınıza gelen değil mi? Rengarenk animasyonlar, objeler, konfetiler, rozetler gibi. Peki, duyma? Trink trink trink kazandığınız altınların sesleri ya da bir gergin geri sayım müziği, sizde ve daha önemlisi bilinçaltınızda acaba nasıl bir etki bırakıyor? En önemlisi ise dokunma! Telefonlarımızdaki ve konsol oyunlarının joysticklerindeki titreşimler bizi tam olarak odaklamıyor mu? Üç duyumuz da oyunlarda oldukça aktif gibi; tat ve koku için denemeler olsa da bu iki duyuyu şimdilik dijital ekranlarda kullanamıyoruz. Biz öncelikle bu üç duyu olmak üzere beş duyumuzun da kullanıldığı ve yüz yüze açık veya kapalı alanlarda oynanabilen oyunlara bir göz atalım. - Hayalet Avcısı Katılımcılar rastgele alanda gezinirken eğitmenin Dur yönergesi ile oldukları yerde dururlar ve gözlerini kapatırlar. Eğitmen, katılımcıların arasında gezinerek birinin kafasına sessizce dokunur. Kafasına dokunulan kişi Hayalet olur ve gözlerini açar. Hayaletin amacı herkese dokunarak kendi tarafına çekmek; yani onları da Hayalet yapmaktır. Bunu şu şekilde yapabilir: Bir kişinin arkasına sessizce gider ve içinden 5'e kadar saydıktan sonra o kişinin omzuna sessizce dokunur. Dokunulan kişi gözlerini açar ve hayaletin tarafına geçer. Eğer hayalet, içinden 5'e kadar sayarken, dokunmayı planladığı kişi arkasında biri olduğunu hissederse Arkamda hayalet var. der. Gerçekten hayalet varsa kurtularak oyundan çıkar. Bir kişinin en fazla iki yanlış tahmin hakkı vardır; iki kere arkasında hayalet olmadığı halde Arkamda hayalet var. diyen katılımcılar oyundan yanarak çıkar. Hayaletin dokunduğu herkes hayalet olur ve oyunda diğer kalanları da hayalet yapmaya çalışır. Herkes hayalet olana kadar oyun devam eder; ya da doğru tahmin eden son kişi oyunu kazanır. Not: Eğer bu etkinlik açık havada yapılıyorsa dış çevre sesleri de oynanabilirlik açısından göz önüne alınmalıdır. - Elektrik Katılımcılar iki gruba ayrılır. Her iki grup da arka arkaya sıralanır. En ön sırada yer alan katılımcıların önüne eşit mesafe uzaklıkta bir nesne yerleştirilir. Örneğin bir adet karton bardak, bir adet pet şişe. Her iki gruptaki katılımcılar bir eliyle arkasındaki, diğer eliyle önündeki kişinin elini tutar. Hiçbir katılımcı arkasına bakmamalıdır, herkes sadece önündekinin ensesine bakar ve birbirleri ile tek iletişimleri el ele tutuşmaktır. Eğitmen her iki grubun en arka sırasında, ortaya geçer. Sadece en arkadaki kişiler eğitmene bakabilir. Eğitmen sessizce 1'den 3'e kadar eliyle sayar. Sıraların arkasındaki katılımcılar 3'ü gördükleri anda önlerindeki kişinin elini sıkarak akımı başlatırlar. Böylelikle herkes bir önündekinin elini sıkarak akımı devam ettirir. En öndeki kişiler, eli sıkıldığı an ortada duran nesneyi kapmaya çalışırlar. Nesneyi önce kapan kişi grubuna 1 puan kazandırır ve sıranın en sonuna geçer. Oyun bütün grubun bu şekilde tekrarı ile devam eder. Not: Eğitmenin yönergesini beklemeden akımı başlatan grup kaybetmiş sayılır ve puan karşı tarafa geçer. Çeşitlendirme: Eğitmen 3'e kadar saymak yerine arka sıradaki katılımcılara ufak bir nesne de gösterebilir. Örneğin yüzük, para. Katılımcılar nesneyi görür görmez akımı başlatabilir. - Dalgakıran Katılımcılar çember olur. İçlerinden bir gönüllü seçilir ve çemberin dışına çıkarılır . Geride kalanlar arasından bir lider seçilir ve o kişi belirlediği herhangi bir hareketi yapmaya başlar. Çemberdeki herkes hareket lideri ile aynı anda hareketi yapar. Dışarıda bekleyen kişi içeri girer ve çemberin ortasına geçerek herkesi gözlemlemeye başlar. Hareket lideri, yaptığı hareketleri belli aralıklarla değiştirir; o değiştirdikçe çemberdeki herkes değiştirir; lider hangi hareketi yapıyorsa aynı hareket yapılır. Ortadaki kişi herkesi gözlemleyerek hareket liderini bulmaya çalışır. Burada önemli nokta, hareket lideri olan kişinin kendini belli etmeden oyunu sürdürmesidir. Aynı şekilde çemberdeki katılımcılar da hareket lideri olan kişiyi açık etmeden hareketlerini ona uydurmaya çalışmalıdır. Oyun bu şekilde farklı hareket liderleri seçilerek devam eder. - Taht Oyunu Katılımcılar arasından bir gönüllü seçilir. Bu kişi grubun geri kalanının karşısına konulan bir sandalyeye oturur ve sandalyenin altına bir anahtar konur. Eğitmen, sandalyeye oturan kişinin bir kral olduğu, geri kalan kişilerin halk olduğu ve özgürlüklerini geri kazanmak için sandalyenin altındaki anahtarı almaları gerektiği yönergesini verir. Kral gözlerini kapatarak hızlıca davul zurna 1-2-3 der ve hemen gözünü açar, o bunu söylerken karşısındaki katılımcılar kral olan kişiye doğru hareket eder. Ancak kral gözünü açar açmaz herkes olduğu pozisyonda hareket etmeden donmak zorundadır. Kral gözünü açtığı anda hareket ettiğini gördüğü kişiyi sıranın en sonuna gönderir. Halk olan katılımcılar bu şekilde krala yaklaşarak sandalyenin altındaki anahtarı almaya çalışır. Kral da anahtarı halka vermemek için hareket edenleri tespit ederek kendinden uzaklaştırmaya çalışır. - Soğuk Sıcak Katılımcılar çember olur. İki gönüllü çemberin içine girer . Birinin gözleri kapalı olur, diğerinin açık ve çemberin ortasında sürekli hareket halinde olurlar. Gözleri kapalı olan kişi diğerine Neredesin diye sorar, gözü açık olan Buradayım der. Gözleri kapalı olan kişi Buradayım sesini takip ederek karşındakini yakalamaya çalışır. Gözü açık olan kişi neredesin sorusuna buradayım cevabını verirken diğer taraftan yakalanmamaya çalışır, yakalandığı an rolleri değişirler. Bu oyun birkaç farklı gönüllü ile tekrarlanabilir. - Kulak Kabartmaca Katılımcılardan bir kişi dışarı çıkar . Geri kalan katılımcılar arasından bir gönüllü seçilir. Grubun tamamı aynı kelimeyi veya cümleyi söylerken bu gönüllü kişi gruptan farklı bir şey söyler. Örneğin grubun tamamı aynı anda Sarı, sarı, sarı kelimesini aralıksız söylerken, gönüllü kişi grupla eş zamanlı olarak Yeşil, yeşil, yeşil kelimesini tekrar eder. Dışarıdaki katılımcı geri geldiğinde farklı kelimeyi/cümleyi söyleyen kişiyi dinleyerek bulmaya çalışır. Çeşitlendirme: Kalan katılımcılar kendi aralarında gruplara ayrılır. Eğitmen bir kelime belirler ve her gruba bu kelimenin bir hecesini verir. Her grup sadece bu heceyi aynı anda söyler ve dışarıdan gelen katılımcı her bir grubu dinleyerek, heceleri birleştirerek belirlenen kelimeyi bulmaya çalışır. Örneğin; kelime Metaksis seçilmiş olsun. 1. grup sadece Me, 2.grup Tak, 3.grup Sis hecelerini aynı anda söylerler. Dışarıdan gelen kişi bu kelimeleri dinleyerek birleştirdiğinde Metaksis kelimesini bulur. Ebe olan oyuncuların gözleri bağlanır. Gözlerinin tamamen kapalı olduğundan emin olunduğu zaman, 6 ya da 8 bardak farklı içeceklerle doldurulur. Oyuncuların yalnızca tadına bakarak bardaklardaki içeceklerin ne olduğunu anlamaları istenir. Her oyuncunun 2 yudum hakkı vardır, bildiği sayı kadar puan verilir. Çeşitlendirme: Daha büyük yaş gruplarında ya da yetişkinlerde oyunu zorlaştırmak ve heyecanı arttırmak için, tek yudum hakkı verilebilir ya da belirlenen kısa süre içerisinde hızlı karar vermeleri istenebilir. İçeceklerden yayılan koku ve bardakların ısısı oyunculara ipuçları verir. Tabaklara kimyon, nane, adaçayı, kekik gibi baharatlar ya da yiyecekler konur. Oyuncular kokularından tabaktakilerin ne olduğunu anlamaya çalışır. Oyuncu sayısı ve süreye göre tabak sayısı belirlenir. Çeşitlendirme: Çocuklarda iki kez koklama hakkı verilirken, daha büyük yaş gruplarında tek hak verilerek rekabet artırılır. Her oyuncunun bireysel olarak oynadığı oyunda, her bir oyuncu doğru tahmini kadar puan alır. Oyun, gruplar şeklinde oynanırsa, tek seferde doğru tahmin yapan oyuncu 2 puan kazanır. Oyuncu ilk tahmininde başarısız olursa, arkadaşlarına bir soru sorma hakkını kullanır ve yiyeceğin türünü sorar. Örneğin Meyve mi? sorusuna arkadaşları sadece Evet/Hayır şeklinde cevap verebilirler. Doğru tahmin ederse 1 puan almaya hak kazanır. Burada aslında 5 duyumuzu da aynı anda kullanabileceğimizle ilgili oyunlar paylaştık. Bazılarında uyulması gereken kurallar vardı bazıları sadece serbest yaratıcılık oyunlarıydı. Play ve Games kelimeleri Türkçede aynı anlamda kullanılır: Oyun. Ancak playde daha çok yaratıcılık ön planda iken gamede kurallara uyum ve hedefler öne çıkmaktadır. Bir oyunda ayrıca eğitsel bir amaç varsa bu da aslında eğitsel oyun olur. Bu oyunlarda ekstra kuralları oyunculara göre değiştirerek geride kimseyi bırakmadan herkesin oynayabildiği bir süreç tasarladığımızda, mesela Jenga'da takım görevlerinde iyi olanlarla kötü olanları eşleştirdiğimizde de oyunlaştırma yapmış oluyoruz ve AKIŞa geçerek hedefi tam onikiden vuruyoruz! Oyunlaştırma sistem ve mekanikleri sayesinde tam odağa geçiyoruz. Hedefimiz net. Üzerimizde hissettiğimiz bir baskı yok ve orada olmayı, mutlu olmayı kendimiz seçiyoruz. Bir de üzerine geri bildirim alıyorsak işte tüm duyular ve benliğimizle oradayız. Görünmez duvarlarla çevrili olduğumuz o atmosferde, başkalaşıma geçiyoruz. Görüp, dinleyip dokunabiliyorken buruna gelen tarifi zor o hoş kokular ile tadına doyum olmaz bu lezzet, o an bize eşlik ediyor. Bu makale Gamfed Türkiye Gönüllülerinden Filiz Pekgüzel'in katkılarıyla yazılmıştır.


Beynin en yeni kısmı olduğundan neo ismiyle anılır. Bütün algılarınız, uzaysal farkındalığınız, motor becerileriniz buradan yönetilir. Sinir sistemimizin en gelişkin, en karmaşık bölgesidir. Yaşadığınız ortamın zenginliğinden en fazla etkilenen yer de yine beynin bu en dış kısmıdır. Beyin kabuğu en genel haliyle altı farklı hücresel tabakadan oluşur ve farklı tabakalar farklı işlevlerden sorumludur. Temel olarak bir bilgi işlem sistemi olarak düşünülebilecek karmaşık bir yapıya sahip olan beyin korteksinin çoğu kısımları kortikal kolonlar denen işlevsel yapılardan oluşur. Bu kolonlar ise korteksin işlevsel birimleri olarak kabul edilir. Genç sıçanlar 30 gün boyunca zenginleştirilmiş bir çevrede büyüdüklerinde, neokortekslerinin kalınlığının arttığı gösterilmiştir. Zenginleştirilmiş çevrede ne kadar uzun kalırlarsa, tekrar sade kafeslerine konduklarında korteks kalınlıklarını o kadar uzun süre muhafaza edebildikleri de görülmüştür.


1. Beyin, doğduğumuzda ne yapacağını bilmeyen tek organımızdır. Beynimiz, doğduğumuzda çok fazla bağlantı ve hücreye sahiptir ve bu hızlı gelişme doğumdan sonra da devam eder. Fakat uzmanlaşmış bağlantılar ancak doğum sonrası çevreye etkileşim sonucunda şekillendiği için bütün duyuların işlev görebilmesi, konuşma, hareket gibi becerilerin gelişebilmesi için, beyin bağlantılarının bu karmaşık süreçleri öğrenecek şekilde yapılandırılmaları gerekir. Birkaç yıl süren bu süreç sonunda beyin ne yapacağını doğumdan sonra yavaş yavaş öğrenir. Mesela doğuştan gözlerinde katarakt olan bebekler, eğer kısa sürede tedavi edilmezlerse beyinlerine gözlerinden görme bilgisi ulaşmadığı için beyinleri görmeyi öğrenemez. Sonuçta, belli bir kritik periyot geçtikten sonra, gözleri tedavi edilse bile beyinleri görmeyi öğrenme yeteneğini kaybetmiştir ve artık göremez. Yani, ömür boyu devam edecek bir körlük söz konusudur. 2. Beyin, kendi kendini anlamaya çalışan tek organımızdır. Bilim, felsefe, mantık ve düşünce gibi özellikler bildiğimiz kadarıyla beynimizdeki devreler tarafından yürütülür. Bu yüzden, karşımızdaki bilimsel ve felsefi sorunların belki de en zor ve çetrefillileri olan beyin nasıl çalışır?, bilinç nedir?, zihni üreten fiziksel kurallar nelerdir? gibi temel sorular, beynimizin marifetleri sayesinde kafaya takıp binlere yıldır düşündüğümüz sorulardır. Son birkaç yıldır da beynin kendi kendini anlama ve tanıma çabası olarak tanımlayabileceğimiz çalışmalara, bakış düzeyine göre, sinirbilim, psikoloji ve psikiyatri gibi adlar vermekteyiz. 3. Beyin, kendisinin anlaşılmaz olabileceğini kavrayabilen tek organımızdır. 4. Beyin, küçücük boyutlarına rağmen sonsuzluklarla uğraşabilen tek organımızdır. Hiç görmediğimiz, göremeyeceğimiz boyutlar ve ebatlar hakkında fikir yürütebilmemizi sağlayan karmaşık hesaplama ve akıl yürütme devreleri, beynimizin en ilginç özelliklerinin başında geliyor. Bildiğimiz kadarıyla, kendi fiziksel ebatlarından bu derece alakasız, hem makro hem de mikro boyuttaki alemlere böyle mesai harcayan başka bir organımız yok. 5. Beyin, somut yapısına rağmen soyut konular üzerinde ve soyut boyutlarda çalışabilen tek organımızdır. 6. Beyin, kendisine isim verebilen tek organımızdır. Sadece kendisine değil, bildiğimiz her nesne ve kavrama isim verme özelliğimiz, beynimizin dil ve kategori yapma özellikleri sayesinde becerdiğimiz ve beynimize has bir özellik. 7. Beyin, başkalarındaki benzerleriyle iletişim kurup onları etkileyebilen ve onlardan etkilenebilen tek organımızdır. Belki bu özellik biraz üreme organlarımızda da var gibi düşünülebilir; zira her canlının üreme organları başka bir bireyden gelecek olan hücrelerle birleştiğinde yeni bir yavru üretebilecek şekilde hazırlanmış cinsiyet hücreleri üretir. Fakat beynimizin durumu burada da çok özel; her türlü iletişim vasıtasını kullanarak, müthiş bir bilgi alışverişi kapasitesiyle, girdiği her etkileşimde hem kendisi değişir hem de iletişimde bulunduğu beyinleri değiştirir. Bunun için temas etmesine bile gerek yok. 8. Beyin, hiçbir şey yapmadan, sadece düşünceyle yapısını değiştirebilen tek organımızdır. Biyolojik sistemin her bir parçası değişim ve uyum temelinde çalışır. Yani çalıştıkça değişir, gelişir ve uyum sağlar. Fakat beynin durumu biraz daha enteresandır. Sadece durup düşünmek bile beynin yapısını değiştirir. Burada akılları karıştıran temel sorun da şudur aslında: Eğer beynin donanımı, yani hücreler ve bağlantılar zihinsel süreçleri oluşturuyorsa, zihinsel süreçler de bu bağlantıları doğrudan değiştirebiliyorsa, o zaman tavuk mu yumurta mı ikilemine benzer bir sorunla karşı karşıyayız demektir. Mesela bilgisayarlar yazılımlarla çalışırken fiziksel yapılarını değiştirmezler, fiziksel yapısı farklı olursa da o yazılım artık çalışmaz. Dolayısıyla, sadece düşünce süreçleriyle beynin donanımının değişmesi, karşımızda ilginç bir düşünce problemi olarak duruyor. Bir başka ifadeyle, zihin denen şeyin beynin yapısından çıktığı inancı, o kadar da kesin ve ikna edici olmayabilir! 9. Beyin siniri olmayan tek organdır. Garip ama gerçek! Bedenimizdeki tüm organlar çeşitli duyu algılayıcı ve harekete geçirici sinirler içerirler. Fakat beynimizde bu sinirler yoktur ve beyin dokusu herhangi bir şey hissetmez. Mesela beyin ameliyatlarında, hastalar uyanıkken beyinlerini bıçakla kesseniz bile hiçbir şey hissetmezler; zira beyinde ağrı ve temas sinirleri ve dolayısıyla ağrı ve dokunma duyusu da yoktur. Başka bir deyişle, başınız ağrıdığında ağrıyan beyniniz değil, genellikle kafa içindeki sinüs dediğimiz boşluklar, kaslar veya beyin zarlarıdır. 10. Beyin, kendi ağrısını hissedemezken, hem vücudun her yanını hissedebilen hem de başka canlıların dertleriyle dertlenebilen tek organımızdır. Gerçek olmadığını bildiğiniz halde bir korku filmindeki canice bir işkence sahnesinde yüzünüzü buruşturup gözünüzü kaçırdığınız olmuştur, değil mi? Yapılan işlevsel beyin görüntüleme çalışmaları, acı çeken bir insan gördüğümüzde sanki kendimiz acı çekiyormuşçasına beynimizdeki acı ve ızdırapla ilgili devrelerin çalıştığını gösteriyor. Beynimiz belki kendi acısını hissetmiyor; ama başkalarının acılarına aslında çok duyarlı. 11. Beyin, sevebilen, üzülebilen, hayal edebilen tek organımızdır. Aşık olma, heyecanlanma, duygulanımlar gibi özelliklerimizi bazen kalbimize atfediyor olsak da artık bunların tamamının beynimizden kontrol edildiğini biliyoruz. Ortada hiçbir şey yokken, mesela eski ve utandırıcı bir anınızı hatırladığımızda bile yüzünüzün kızarmasına ve kalp atışlarınızın hızlanmasına neden olabiliyor. Hafıza, algı ve değerlendirme sistemleri ile beynimiz, karmaşık duyguları oluşturan ve onları bedenimizin çeşitli tepkileriyle göstermeye çalışan tek ve yegane beden parçamız gibi görünüyor. 12. Beyin, nedensiz işler yapabilen tek organımızdır. Özgür irademiz var mı? Belki biliyorsunuz, bu soru çok tartışmalı ve hala açıklığa kavuşturulabilmiş değil. Fakat sağduyu bizlere nedensiz davranışlar sergilememizi sağlayan bir özgür iradenin varlığını düşündürüyor. Neticede, içgüdüsel ve otomatik davranışların yanında, arada bir de olsa tuhaf, beklenmedik, öngörülemez davranışlar da sergileyebiliyoruz ve bu açıdan da beynimiz, yani insan beyni, ayrıcalıklı bir yeri hak ediyor. 13. Beyin, güdülerine ve biyolojik gereksinimlerine aykırı davranmayı seçebilen tek organımızdır. Aç olmasına rağmen yememe kararı alabilen, cinsel istek duyduğu halde bunu frenleyebilen, isyan etmek istediği halde sabredebilen garip bir beyne sahibiz ve bildiğimiz kadarıyla başka bir beden bölümümüzde buna benzer bir özellik yok. Eğer beynin ön bölümüne hasar verilecek olursa, bu özelliklerimiz de kalıcı bir biçimde ortadan kaybolabiliyor. 14. Beyin, bazı işlerini daha hızlı yapsın diye alet ve teknoloji üretebilen tek organımızdır. Kafadan 4 tane 2 sayısını toplayıp sonucu söyleyebilir misiniz? Peki 74 ile 118'in çarpımının sonucu nedir? Belki şu anda bir kağıt-kaleme ihtiyaç duyuyor olabilirsiniz. Peki 4515'in küpkökü kaç eder? İşte şimdi bir hesap makinası gerekiyor herhalde! Beynimizin işlevlerinden olan aritmetik, hesaplama ve analiz gibi özellikleri daha hızlı ve verimli yapmak için ürettiği aletler, medeniyetimizin temelini oluşturuyor. Fakat bu işte o kadar ilerledik ki artık beyni de bir bilgisayar gibi düşünme yanılgısından çoğu zaman kurtulamıyoruz. Aman ha! Beyin, bilgisayarları yapan şey; ama asla bir bilgisayar değil, ondan çok daha farklı, çok daha karmaşık bir şey. 15. Beyin, kapasitesini hiç kullanmadan da yaşamamıza imkan veren tek organımızdır. Böbrekleriniz, ciğerleriniz, bağışıklık sisteminiz tembellik yapma lüksüne sahip değildir. Bir an çalışmayı bırakıp aylaklık etseler, halimiz perişan olurdu. Fakat beynimizle bize verilen neredeyse sınırsız potansiyel çok nadir durumlarda kullanılıyor ve maalesef çoğumuz bu gizli hazinenin kapağını bile açamadan bu dünyayı terk ediyoruz. Beyin bu açıdan da özel gibi duruyor. Biz ne kadar kullanırsak, ne kadar zorlarsak, o kadar açıyor sırlarını. Her zaman daha fazlasını isteyenleri de hiç eli boş çevirmiyor. Bizim aklımıza gelen farklar bunlardı. Sizin de aklınıza bir şey gelirse bir yorum bırakın lütfen!


Beyin, bedenin en üst yönetim merkezidir. Ana işi organizmayı, yani bizleri hayatta tutmaktır. Bu nedenle biz beyin bilimciler, beyinleri kısaca hayatta kalma donanımı olarak tarif etmeyi severiz. Beynimiz, diğer tüm organlarımız gibi hayatta kalmamız için bir dizi işlev yürütür. Bu karmaşık işlevlerin hepsini tek bir kelimede özetlemek istersek kullanabileceğimiz en isabetli kelime uyum yahut adaptasyon olurdu. Zira beynimiz, çevreden aldığı sinyalleri, yani duyu bilgilerini kullanarak bedenimizin dış ve iç ortam değişikliklerine uyum göstermesi için gereken işlemleri yönetir. Beynimiz bedenimizin hemen her yerinde bulunan farklı organ ve dokularla hemen hemen aynı kimyasal yapıtaşlarından oluşur. Erişkin bir insan beyni yaklaşık 1400 gram ağırlığındadır ve yaklaşık 1 litre su, 160 gram yağ, 110 gram protein, 15 gram şeker ve 10 gram da tuzdan oluşur. Beynin kimyasal yapısı bu kadar basit bir bileşime sahipken, vücudumuzun diğer tüm organları gibi inanılmaz karmaşık bir organizasyon biçimine sahiptir. Beynimizde birbirinden farklı tiplerde hücreler bulunur. Esas hücreler, sinir hücreleri veya nöronlardır. Bunların sayıları tüm beyinde 80-90 milyar kadar; beynin en üst kabuk, yahut korteks kısmında ise 19-23 milyar kadardır. Sinir hücrelerinin yanı sıra, tahminen onlara yakın sayıda bulunan diğer hücreler ise glia hücreleridir (J Comp Neurol. 2016 Dec 15; 524(18): 3865 3895.). Bu hücreler de sinir sisteminin işlevlerine nöronlar kadar doğrudan katkıda bulunurlar. Evet ama bu fark öyle dışarıdan bakılınca kolayca görülebilecek bir farklılık da değil. Temel anatomik yapılar açısından hemen hemen iki beyin tipi benzer olsa da bazı bölgeler açısından belirgin farklar var. Kadınlarda stres ve öfke merkezi olan amigdala ile iki beyin yarısını birbirine bağlayan corpus callosum erkeklere göre belirgin olarak daha büyük. Erkeklerde ise yön bulma ve bellekle ilgili olan hippokampus bölgesi kadınlardan genelde daha büyük hacimde karşımıza çıkıyor. Fakat tüm bunların ötesinde erkek ve kadın beynindeki belki de en büyük yapısal farklılık bağlantısallık alanında karşımıza çıkıyor. Beynimizin işlevsel hücreleri arasındaki mikroskobik bağlantıların yerleşim şekilleri erkek ve kadında farklı görünüyor: Erkeklerde sağ ve sol beyin yarıları içinde ön ve arka yönlü bağlantılar yoğunluk gösterirken, kadınlarda sağ ve sol beyin arasında iki yönlü bağlantılar daha baskın bir yer işgal ediyor. Bu da erkeklerin daha hızlı ve dürtüsel kararlar verip uygulamasına rağmen kadınların daha temkinli ve hesaplamalı davranmalarının altında yatan genele bir mekanizma olabilir (PNAS January 14, 2014 111 (2) 823-828). Sinir sistemi, merkezi ve çevresel olarak iki kısımdır. Merkezi sinir sistemi beyin ve altında uzanan omurilikten oluşur. Çevresel sistem ise omurilikten çıkan ve tüm bedene dağılan sinir kablolarına verdiğimiz isimdir. Bu sinir kablolarının içinde hem duyularımızı çevreden alıp merkeze getiren duyu sinirleri, hem de kas ve bez gibi organlara faaliyet emirleri taşıyan götürücü motor sinirler birlikte yer alır. Omurilik, hem duyu ve motor bilgileri beyinle beden arasında taşır, hem refleksler denen istemsiz tepkileri yönetir, hem de yürüme ve çiğneme gibi otomatik ve karmaşık hareket sekanslarını yürütmekle yükümlüdür. Beyin ise tüm bu sistemi en üst düzeyden kontrol eden bir değerlendirme ve komuta merkezidir. Beyin, merkezi sinir sisteminin en üst bölümüdür ve aşağıdan yukarıya sırasıyla beyin sapı, ara beyin, telensefalon ve korteks bölümlerinden oluşur. Beyin sapı: Temel yaşamsal kontrol merkezleri burada bulunur. Solunum, kalp hızı, kan basıncı, yutma ve kusma refleksleri gibi yaşamsal tepkiler buradan yönetilir. Medulla ve pons olarak iki kısımdır. Ayrıca arka kısmında beynin filogenetik olarak en eski ve karmaşık kısmı olan ve hareketlerimizin kontrolünde rol oynayan beyincik yer alır. Ara beyin: Duyulara ait karmaşık refleksler, görme sisteminin ara işlem istasyonları, hormon sistemlerimizin kontrolü bu kısımdan yapılır ve bedenimizin tüm otonom işlevlerinin en üst kontrol merkezleri burada bulunur. Buradaki önemli yapılar hipotalamus ve hipofiz gibi kısımlardır. Telensefalon: Beynin en dıştaki etli ve büyük kısmıdır. Burası duygusal dünyamızı yöneten ve amigdala, hippokampus, forniks, talamus ve singulat korteks gibi yapıları içeren limbik sistemi, hareketlerimizin planlama ve koordinasyonundan sorumlu bazal çekirdekleri ve beynin inen ve çıkan sinirsel yollarını içerir. Ayrıca bu bölümde iki beyin yarıküresini birbirine bağlayan corpus callosum da yer alır. Beyin kabuğu : En dıştaki kıvrıntılı bölümdür ve memeli beyninin en üst ve en karmaşık kontrol merkezini oluşturur. Tüm bedenden aldığı duyu verileri ile karmaşık bilişsel işlevleri yürütür. Frontal , parietal , temporal ve oksipital olmak üzere dört temel lobdan oluşur. Oksipital lob ağırlıklı olarak görme duyusu ile ilgiliyken, temporal lob bellek, duygular ve iletişimle; parietal lob beden algısı ve yüksek bilişsel işlevler ile; frontal lob ise bilinçli faaliyetler ve ileri düzey davranış kontrolüyle ilgilidir. Diğer beyinlere göre insanda en büyük olan bölüm bu frontal lobdur. Beynimiz bilgisayar gibi çalışmadığı için onun kapasitesini hesaplayabilmek de mümkün değildir. Fakat çok karmaşık işlevleri çok az enerji harcayarak gerçekleştiren çok etkin bir biyolojik sistemdir. Ayrıca her gün bu organın tamamı çalışmaktadır; yani yüzde onunu kullandığımız söylencesi de sadece bir şehir efsanesidir. Beynimiz anne karnında ve bebeklik çağında çok hızlı büyür. Ergenlikte son bir atak yaparak erişkindeki büyüklüğüne doğru hızla gelişir ve bundan sonra fiziksel büyümesi yavaşlar. Bu dönemler en hızlı ve verimli öğrendiğimiz ve davranışlarımızın hızla iyileştiği, hareket ve düşüncede ustalaştığımız dönemlerdir. 20'li yaşlardan sonra ise beynimiz hacim olarak büyümese de sinirsel ağları gelişmeye devam eder. Sürekli bağlantılarını yenileyebilme özelliğini azalarak da olsa tüm ömür boyunca sürdürür. Öğrenme dediğimiz süreci beynin yeni bağlantılar oluşturabilme yeteneğine bağlıdır ve bu nedenle bu yetenek ömür boyu devam eder. Bu yeteneğe sinirbilim dilinde nöroplastisite denir.


Beynimizin esas görevlerinden birisi de bizim şu fani dünyadaki kısıtlı zamanımızda işimizi kolaylaştırmak, bize zaman kazandırmaktır. Bunu da özellikle sol lobunda bulunan devrelerde yerleşmiş tanıma ve etiketleme sistemleriyle yapar. Bu sistem, hayat boyu zihninize yüklenen yazılım bileşenlerinin tartışmasız hüküm sürdüğü bir yerdir. Mesela sakalı şöyle olan şucudur, bu kelimeyi kullandığına göre bucudur, erkekse şöyledir, kadınsa böyledir, şu şekilse güzel, öbür türlüyse çirkindir gibi etiketleri hiç şuurunda olmadan yapıştırıp geçersiniz çoğu zaman. Bu etiketleme işinden sorumlu devreler her meselenin üzerinden boşuna düşünüp de kıymetli zihinsel yakıtımızı heba etmeyelim diye uyanık olduğumuz her an çalışır dururlar. Doğal ortamımızda özellikle atalarımızın hayatını çokça kurtarmışlıkları da vardır muhtemelen. Ormanın loşluğunda hayal meyal görünen bir silüetin dost mu, düşman mı, yırtıcı mı, yoksa sadece bir kedi mi olduğunu saniyenin kesirleri içinde anlayıp uygun bir hareket planı çizmemizi sağlayan devreler de bunlardı zira. Ama bugün, modern ve karmakarışık yaşamımızda doğal ortamdaki bu avantajlar hızla dezavantaja dönüşüyor. Mesela, aramızda kalsın, bu yazıyı okumadan geçen birçok kişi , kafalarındaki editör başlıkta beyin-meyin var, bizi gerer bunlar gibisinden bir etiketi otomatik olarak yapıştırdığı için yazının bu kısımlarına ulaşamadılar bile. Hatta birçok insan şimdi dergi mi okunur, git gez eğlen, hayat kısa! diyen editörlerine boyun eğerek şu anda bir yerlerde günlerini gün ediyor olabilirler. Buraya kadar okumaya devam eden dostların bir kısmının, beyinlerinin bir yerlerinde beyin-bilim mevzularının meraka değer bir şey olduğuna dair arızalı bir takım yazılım buglarına sahip oldukları için hala bizimle olma olasılıkları oldukça yüksek. Pek az bir kısmımız ise, kafasındaki editörü sağlam bir öğrenme azmi balyozuyla geçici bir süre bayıltmış olduklarından, buraları filtresiz bir şekilde okuyup keyifleniyorlardır belki de... Ne mutlu onlara! Sağ ve sol beyninizi duymuşsunuzdur. Her ne kadar magazine bolca malzeme edilse de , modern sinirbilimlerinin gerçekten önemli bir konusudur bu. Sadece bilimsel olarak da değil, güncel hayatımızda da pek mühim içerimleri olan bir mevzudur aslında. Özetle, çoğumuzun sol beyni otomatik ve düşünmeden yapılan görevlerde, seri hareketlerde, kalıp düşüncelerde ve çoktan seçmeli sorulara cevap verme gibi işlerde pek mahirdir. Mesela yazı yazarken çoğu insanın sağ elini kullanması bu nedenledir. Beynin solu bedenin sağ tarafını kontrol eder ve yazı gibi otomatik ve karışık bir işi en iyi o sol taraftaki devreler becerir. Sol elini kullananlarda durum bunun tersidir genelde. Peki ya sağ taraf? O iş biraz karışık; ama özetle, bir şeyi olduğu gibi algılamanız gerektiğinde, renkleri ve armoniyi çözümleme ihtiyacı duyduğunuzda, ilişkileri ve örtük anlamları fark etmemiz gerektiğinde sağ taraftaki şebekeler devreye girmek zorunda kalır. Ama biri olmadan diğeri hep eksiktir, hatta tabiri caizse, sakattır. Şimdi düşünelim: Yıllarca içinde çırpınıp durduğumuz şu eğitim sistemi bize neler yapıyor? O dörtgen sınıflarda, çoktan seçmeli sınavlarla, algoritma ve ezberlerle dolu bir sistem ancak sol beynin maharetleriyle üstesinden gelinebilecek bir eziyettir şu beynimiz için. Beyindeki devreler çalıştıkça geliştiğinden, yıllar süren bu eğitim sistemi cenderesi neticesinde çoğumuzun sol beyin devrelerinin maşallahı var. Bu nedenle editörümüz de pek bir kuvvetli. Adeta günlük yaşamda bize göz açtırmıyor. Halbuki sanatla, edebiyatla, felsefeyle uğraşan uyumsuz beyinlerde durum bayağı bir farklıdır. Zira bu işler sağ-sol demeden bütün devrelerin külliyen işe karışmasını gerektirir. Zira ağır mevzulardır bunlar. Neticede bunları anlatırken uyuklayan, yazıldığında okumaya erinenlere kızmayın. Onlar da hepimiz gibi şu gariban sol beyin medeniyetini mağdurları sadece. Ama biraz müzik, biraz edebiyat, biraz hüzün, her yaşta çok şey değiştirebiliyor; tecrübeyle sabit!