Minimalizm çoğunlukla ögelerin tenhalığı olarak algılanıyor ama bu ilkenin kastettiği azlığa övgüden, çok daha öte bir şey. Bir dönem özellikle sanatta aşırı biçimcilik, daha doğrusu insanları duygulandırmak için bol kepçe öğe kullanma merakı ayyuka çıkınca insanlar bir tepki olarak Minimalizm'e sarıldı. Bu akım adını en çok sanatta duyursa da Minimalizm'in anavatanı aslında insan beynidir. Beynin belki de en hayret verici özelliği olan Minimalizm olmaksızın, onun yapabildiği birçok şeyin izahı ancak takdir-i ilahi seviyesinde olabilirdi. Bunun en iyi örneklerinden biri de yine dildir kuşkusuz. İnsanın dil gibi gelmiş geçmiş en karmaşık kodlama sistemini daha üç yaşında, belki de en saf salak halinde öğrenebilmesini Minimalizm'e değinmeden açıklayabilmek neredeyse imkansızdır. İnsanın daha bebek sayılacak bu yaşta, çoğu karmaşık soyut kavramlardan oluşan binlerce kelimeyi sadece altı ay içinde öğrenebilmesinin yanı sıra, yüzlerce dilbilgisel simgeyi deşifre edebilmesi, yani insan aklının icat ettiği en karmaşık algoritmayı bu denli başarıyla kullanabilmesi, şaşılacak ölçüde basit bir ilke olan Minimalizm sayesinde açıklanabilir. Aynı anda bir dolu fonetik, semantik, morfolojik ögenin işlenmesi gereken, üstelik bu ögelerin de bir yığın dış değişkene bağlı olduğu bu karmakarışık sistemin tüm çocuklar tarafından öğrenilebilmesini sağlayan bu ilke bize aşağı yukarı şunu söylüyor: Dil ne kadar karmaşık yapılarla dolu olursa olsun, özünde bilinmesi gereken bilgi sayısı son derecede azdır. Sanki dil kendini evrimleştirirken bir taraftan da inanılmaz bir basitlik yasası çalıştırmış ve anadil edinimini çocuklar için minimal bilgiyle mümkün kılmış. Gerçekten de dil edinim sürecinde bilgi sayısı o kadar azdır ki yakından bakıldığında, bu denli az bilgiyle gerçekleşen bu yoğunlukta bir öğrenme süreci insanı hayrete düşürüyor. Dahası beynin bu Minimalist özelliği sadece dil ediniminde değil, insanın her türlü anlama çabasında da aynı şekilde işler. Konu ne olursa olsun insan için fazlasıyla karmaşık olan bir yığın yapının ardındaki bilgi adeti sanıldığından çok daha minimaldir. En azından beynin görevini yapabilmesi için ihtiyaç duyduğu bilgi adeti minimaldir. Asıl zorluk, o karmaşa içindeki doğru bilgileri seçmektir, o kadar. İzafiyet Teorisini anlamaya çalışırken ya da bir savaş uçağını kullanmayı öğrenirken yüzleştiğimiz zorluk bile çoğunlukla bu yapıların karmaşasından değil, bilgideki doğru seçkiyi doğru sıralamayla yapamamamızla ilgilidir aslında. Birçok insanın matematik, fizik ya da felsefe gibi alanlarda kronikleşmiş anlama güçlüğü çekmelerinin nedeni de o tür içeriklerin zorluğu değil, sadece bilginin önemsendiği eğitim sistemlerinde üst üste sıralanmış yığınlar arasından nasıl bir seçki yapacaklarını bilememeleri. Mesela felsefenin ne olduğunu anlama teşebbüsünde bulunan biri, eğer doğru rehber kullanmıyorsa, bir anda kendisini öylesine geniş bir bilgi bombardımanı altında bulur ki değil konuyu anlamak, o süreçte kafasını kaldırıp nerede olduğuna bile doğru dürüst bakamaz. Sadece birkaç doğru bilgiyle kolayca oluşturabileceği felsefe bilincine, tüm isteğine rağmen ömrü boyunca ulaşamaz. Başka alanlardan da örnek vermek mümkün. Birçok insanın kütleyle ağırlık arasındaki farkı içselleştirmekte çektiği zorluğun nedeni de bu konunun devasa yığınları arasında öncelikli bilgileri ayırt edememeleri. Madde bakımından kütlenin içsel, ağırlığınsa dışsal bir sonuç olduğu gibi basit ama işlevsel bir bilgi parçacığının, üst katmanlardaki havalı bir yığın bilgiden çok daha anlamlı olabileceğini; hatta sırf bu bilginin bile özü kavramalarına yeterli olabileceğini çoğu zaman görememeleri. Bir müzik enstrümanı çalmak veya bisiklet kullanmak gibi becerileri edinirken insanların sergiledikleri basit düşünememe, konunun özünü kaçırma eğilimlerinin temelinde de bu ilke var. Büyük bir ihtimalle eğitim alışkanlıkları yüzünden, çoğu insanın minimal düşünme becerisi bir konuyu anlama aşamasında değil, çok daha sonra, o konuda ustalaşınca devreye girebiliyor. Dolayısıyla, beynin doğasını iyi anlamak için zihin, öğrenme, bilme, anlama süreçlerine birçok açıdan bakmak gerekiyor.


Fizikte zaman kavramı genellikle düzensizliğin bir ölçüsü olan entropi kavramı ile ilişkilendirilir. Entropi, termodinamiğin temel yasalarından bir tanesidir ve evrendeki tüm maddi sistemlerin doğal olarak azami düzensizlik ve asgari enerji durumuna göre dönüşme eğiliminin bir ifadesidir. Örneğin, bir kabın içinde çırpılan bir yumurtanın zamanla akı ve beyazının birbirinden ayrılması, sonrasında ise tekrar toparlanarak kırılmış yumurta kabuğunun içine girerek tam ve bütün bir yumurta haline dönüşmesi, bildiğimiz fizik kuralları içinde imkansızdır. Böyle bir film izlediğimizde, bunun tersten oynatılan bir görüntü olduğuna hükmederiz. Zira normal zaman akışı içerisinde kırılan yumurta, sağlam yumurtaya göre daha yüksek bir entropi değerine sahiptir. Yani, daha olasıdır ve çevremizde sürekli gördüğümüz gibi hep kırılma ve dağılma yönünde gerçekleşen olaylardan birisidir. Sıkılan diş macunun tüpe geri girmemesi, bir köşeye bırakılan maddi bir nesnenin zaman içinde çeşitli saiklerle yıpranıp dağılması gibi süreçler, entropi kanunun sonuçlarıdır. Gerçekleşme ihtimali yüksek hadiseler, önceki duruma göre entropisi yüksek durumlardır ve genellikle bunlar gerçekleşir. Bu nedenle masamızı düzenli tutmak için sürekli enerji harcarız ve enerji harcanmadığı takdirde dağılma ve yıpranma kaçınılmazdır. Canlılık ise bu evrensel kuralın dışında görünen özel bir durumdur. Canlılar, sürekli daha karmaşık yapılanmalara giderek, en azından ilk gelişme ve büyüme dönemlerinde bu entropi kuralına karşı gelebiliyor gibidirler. Bunun temel nedeni ise canlılığın sürekli olarak enerji harcayabilmesi ve metabolizma sonucu ürettiği enerjinin büyük bir kısmını ısı enerjisi olarak çevresine vermek suretiyle bedeni bir arada tutmayı zorlaştıran entropiyi tahliye edebilme özelliğidir (Schrödinger, 1946). İnsan beyni, dünyada sinir sistemine sahip canlılar arasında en gelişmiş ve en karmaşık yapısal organizasyona sahip sinirsel sistemdir. Bugün bildiğimiz kadarıyla, duyularımız aracılığıyla kendisine iletilen sinirsel elektrik sinyallerini yorumlayarak, algılama ve anlamlandırma dediğimiz bir sürecin merkezini oluşturur. Dış dünyayı doğrudan deneyimleme yeteneği olmayan beynimiz, ancak elektriksel sinyaller aracılığıyla gönderilen bu bilgileri kullanarak, gerek doğuştan gelen gerekse yaşam süreci içerisinde biriktirdiği deneyimlerden oluşturulmuş yazılım diyebileceğimiz bir alt yapıyla adına öznel dünya dediğimiz bir algı dünyası oluşturur. Hepimiz aslında böyle özel ve bize has bir algı dünyasında yaşarız. Her insanın beyin bağlantıları ve dinamikleri kişiye özel olduğundan, bu gerçek, özellikle de detaylarda, her bir insanın farklı bir zihinsel dünyada yaşadığı tezini doğrulamaktadır. Ayrıca yapılan hesaplamalara göre beynimize tüm duyularımızdan saniyede kabaca 10 milyon bitlik bir veri akışı gerçekleşir; fakat adına bilinç dediğimiz farkındalık düzeyine, bu on milyon bitlik bilginin sadece 40 bit kadarı ulaşabilmektedir. Geri kalan verilerin tamamı, bilinçdışı değerlendirme sistemleri tarafından ve bilinçli zihnimizin erişimine kapalı bir halde işlenir. Bu bilinçdışı veriler üzerinde nasıl bir işlem dizgesi yürütüldüğü ve bu verilerin biyolojik olarak bir işimize yarayıp yaramadığı konusu halen tartışmalıdır. Birçok araştırma, özellikle kararlarımızı ve otomatik davranışlarımızı yönlendiren esas etkenlerin bu bilinçdışı veriler olduğunu düşündürmektedir. Zaman algısı da özellikle beyin işlevleri açısından önemli ve çalışılması zorlu bir konudur. Öncelikle zaman algısının ileri derecede subjektif ve değişken olması, karşımıza çıkan ilk sorunlardan birisidir. Beynin zaman algılamasında görev alan bölgelerine baktığımızda, zaman algılama ve işleme sürecinin sinirsel olarak oldukça karmaşık bir süreç olduğunu anlayabiliyoruz. Beynimizde zaman algısı temel olarak bariz zaman algısı ve örtük zaman algısı olarak iki temel sınıfta sınıflandırılabilir. Bariz zaman algısı, geçen süreleri zaman ölçü birimleri cinsinden yahut dil kalıpları cinsinden tarif edebildiğimiz zaman algılama şekilleridir . Örtük zaman algısı ise uzun-kısa gibi göreceli olarak ancak ifade edilebilen içsel zaman algısına dair değerlendirmelerle ilgilidir. İşlevsel manyetik rezonans görüntüleme gibi teknikler sayesinde, beynin çeşitli görevleri yaparken hangi bölümlerinin aktif olduğunun gerçek zamanlı olarak izlenebilmesi, birçok alanda olduğu gibi zaman algısı konusunda da önemli gelişmeler kaydetmemizi sağlamıştır. Dorsolateral ve ventrolateral prefrontal korteks: Çalışma hafızası denen geçici hafıza işlemleri, Üst ve orta temporal korteks: Zaman sürelerini karşılaştırma, Bazal çekirdekler : Zaman bilgisinin kaydı, Ventral premotor korteks, parieatal korteks ve beyincik: Zaman tahminlerinin üretilmesi, Tamamlayıcı motor alan, üst temporal korteks: Beklentilerin zaman içinde değişiminin hesaplanması, Dorsolateral prefrontal korteks: Zaman beklentileri hatalı olduğunda düzeltme yapılması. Beyin anatomisi göz önüne alındığında, zaman algısında görev alan merkezler beynin çok önemli miktarda alanını kaplamaktadır. Bu da bize zaman algısının en azından sinirsel işlem açısından oldukça karmaşık bir süreç olduğunu düşündürmektedir. Biyolojik organizmaların tamamı zaman açısından belirgin ritimler gösterir. Bu ritimler sadece sinir sistemi olan gelişmiş canlılara has değildir. Biyolojik olayların tamamı dünya yüzeyinde meydana gelen gün doğuşu veya gelgit gibi ritmik hadiselerle uyumlu ritimlere tabidir. Bu tip ritimler biyolojideki önemli çalışma konularındandır. Bu ritimlerin benzerleri insanlarda da mevcuttur. Haftalık, aylık, mevsimsel ve daha başka birçok ritme dair kanıtlar mevcuttur. Fakat insandaki en belirgin ritimler, kadınlarda görülen menstrual döngü ile erkek-kadın tüm bireylerde mevcut olan uyku/uyanıklık ritmidir. Bu tip ritimler sadece dış ortam şartlarına bağı olarak değil, beyinde yer alan içsel saatler tarafından da düzenlenir. Dış ortam şartlarından tamamen yalıtılmış ortamlarda yaşayan insanlarda ortalama 25 saatlik bir uyku/uyanıklık döngüsü izlenir. Bu döngünün beyindeki hipotalamus bölgesinde bulunan suprakiazmatik çekirdek adlı bir bölüm tarafından kontrol edildiğini biliyoruz. Ayrıca melatonin hormonunun geceleri salgılanması gibi, bu tip döngüsel olayları kontrol eden yahut bu ritimler üzerinde belirleyici etkileri olan birçok hormonun da varlığı bilinmektedir. Özellikle üreme sistemini yöneten hormonlar, böyle döngüleri daha belirgin olarak gösterir ve kontrol ederler. Sözgelimi, östrojen, FSH, LH ve progesteron gibi hormonlar, aylık menstrual döngülerle uyumlu bir biçimde döngüsel olarak değişik miktarlarda salgılanma özelliği gösterirler. Biyolojik ritimlerimiz ayrıca zaman algımızın şekillenmesinde de önemlidir. Aktif olarak yaşadığımız ve deneyimlediğimiz biyolojik ritimler, zamanı nasıl algıladığımızı ve yaşamımızdaki bazı davranışların nasıl ortaya konacağını belirleyen bir etkiye sahiptir. Bu ritimler aynı zamanda her gün yaptığımız birçok faaliyeti doğru ve sağlıklı bir biçimde yürütebilmemiz için temel düzeyde bilmemiz gereken ritimlerdir. Lisan, sadece insana has görünen önemli bir özelliğimizdir. Lisanın aynı zamanda düşünmemizi şekillendiren önemli bir araç olduğu da yaygın kabul gören bir görüştür. Kullandığımız lisan, deneyimlerimizi şekillendirdiği gibi kültür, gelenek, deneyim ve yaşantılarımız da lisanımızı şekillendirir. Lisan ve zaman üzerine yapılan araştırmalar, zamanı algılama biçiminin dildeki zaman kullanımı ve zaman metaforları ile doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir. Ayrıca zaman metaforları, farklı dillerde mekan algısına kadar birçok algı kalıbını da etkiliyor gibi gözükmektedir. Belki de en ilginç ilişkilerden birisi, yazma yönü ile zamansal olayları sıralama alışkanlığı arasındaki ilişkidir. Arapça gibi sağdan sola yazılan dillerde geçmiş mekan olarak sağda, Türkçe gibi dillerde ise sol tarafta algılanmaktadır. Yukarıdan aşağıya doğru yazılan Mandarin Çincesinde ise yukarıda olarak algılandığına dair bulgular mevcuttur. Gelecek sözcüğü jestlerle ifade edilirken, İngilizce konuşanlar önde, Mandarin Çincesi konuşanlar altta, Aymara dili konuşanlar ise arkada anlamına gelen jestler kullanmaktadırlar. Aymara dilindeki farklılık özellikle ilginçtir; zira geçmiş hatırlanabildiği yahut bir nevi bilinebildiği için gözle görünür şeyler gibi önde, gelecek ise görülmediğinden arkada olarak algılanır (Broditsky, 2011). Avustralya'da yaşayan Pormpuraaw kabilesi gibi topluluklarda ise farklı bir algı kalıbı söz konusudur. Bu tip topluluklarda bildiğimiz anlamda sağ-sol-ön-arka gibi yön terimleri ve bunlara karşılık gelen kelimeler yoktur. Onun yerine mekan yönleri her zaman Kuzey-Güney-Doğu-Batı coğrafi yönleriyle tanımlanmaktadır. Örneğin masanın üzerinde bulunan bir bardak, bizim sağımızda iken bir Pormpuraaw için, sözgelimi, kuzey-batıda durur. Bu coğrafi ifadeler aynı zamanda gerçek coğrafi yönlerle de birebir uyumludur. Ne kadar kapalı bir ortamda yahut dış işaretlerden soyutlanmış bir durumda bulunurlarsa bulunsunlar, bu tip bir coğrafi yön algısına sahip insanlar hemen her zaman coğrafi yön terimlerini uygun ve doğru bir şekilde kullanabilmektedir. Sanki bedenlerinin bir yerinde gizli bir pusula varmışçasına, coğrafi yönleri her durumda doğru olarak bilebilmektedirler. Bu durum, dil algısının mekan algısına ne kadar derinden etki ettiğinin ilginç örneklerinden bir tanesidir. Pormpuraaw kabilesi mensupları ayrıca zamansal olarak değişim gösteren resimleri zamana göre sıralamaları istendiğinde yine bu coğrafi yönlere bağlılık özelliğini gösterirler. Onlar için zaman, aynen güneşin doğup batması gibi doğudan batıya doğru akar. Bulundukları ortamdaki oturma pozisyonlarına göre, zamansal bir değişimi gösteren resim sıralamaları da bu algıya göre değişmektedir. Örneğin, eğer denek yüzünü batıya dönmüş bir şekilde oturuyorsa, resimleri yeniden eskiye doğru dizmesi istendiğinde kendisinden ileri doğru uzanan bir dizilim yapar. Eğer kuzeye doğru oturuyorsa bu kez dizilim soldan sağa, güneye doğru oturuyorsa da sağdan sola olmaktadır. Kuzeybatı gibi ara yönlere yönelmesi de sonucu değiştirmemektedir; resimler her zaman coğrafi doğu-batı hattında sıralanır. Kısacası, zaman algısı ve zamanın mekansal izdüşümü, kullandıkları dil kalıpları ve yön algıları ile doğrudan ilişkili gibi görünmektedir (Broditsky, 2011). Ayrıca yine bu gözlemler, insanların lisan ve kültüre bağlı dikkatlerinin nasıl algı farkları yaratacağını göstermesi açısından da önemlidir. Zira bizler gibi toplumlarda coğrafi yönleri algılamak ciddi bir beceri olarak görülürken, Pormpuraaw kabilesi üyeleri bu beceriye özel bir çaba göstermelerine gerek kalmadan sahiptirler.


Enstrüman çalmanın beyne sağladığı faydalar artık neredeyse herkes tarafından biliniyor. Kişinin kendi bedensel ve zihinsel sınırlarını zorlamasına yol açan bu çalışmalar, zaman içinde beynimizde yeni sinirsel ağların oluşması sağlayarak gelişimini hızlandırıyor. Planlama, problem çözme, hafıza, konsantrasyon, disiplin, yaratıcılık ve benzer birçok alanı daha aktif kullanmamızı sağlıyor. Peki her açıdan gelişim göstermemizi sağlayan bu eğitim, enstrümanına göre de farklılaşabilir mi? Mesela piyano çalmak şu an için ortaya çıkan kanıtlara göre beyni en çok geliştiren enstrümanlardan biri. Bunun sebebi enstrümanı çalarken, notaları duyup algılayan beynin; tuşlara dokunan her bir parmağa, ellere ve pedala basan ayağa emir vermesiyle koordinasyon oluşturarak, beynin birden fazla bölgesini aynı anda ve yoğun olarak çalıştırabiliyor olması. Ayrıca en bilindik enstrüman olması da deneysel çalışmaların daha fazla yapılmasını sağlıyor. Benim de aklıma, çoğu insanın aşina olduğu bir enstrüman olan gitar ın da aynı değişimlere yol açıp açamadığı sorusu geldi. Araştırmalarımda çıkardığım sonuçlara göre gitaristlerin beyni ve öğrenme şekilleri diğer enstrümanlara göre daha değişik işliyor. Mesela hiç nota ya da armoni bilmeden iyi seviyede ve hatta grupla birlikte çalan gitaristlerin sayısı oldukça fazla. Yani nota bilmemeleri iyi çalmalarına ve öğrenmelerine engel olmuyor. Evet piyano ya da başka bir enstrüman da nota bilmeden iyi düzeyde çalınabilir, fakat bu oran gitardaki kadar fazla değil. Ayrıca enteresan bir şekilde doğaçlama yetenekleri gitaristlerde çok daha gelişkin durumda. Bunun sebebi yüksek ihtimalle her bir notanın ve akorun farklı pozisyonlardan alınabiliyor olması ve parçanın gidişatına büyük oranda gitaristin yön verebiliyor olması. Yaptığım araştırmalarda karşıma çıkan verilerden bir tanesi; 2012 yılında Almanya'da Max Planck Gelişim Enstitüsü'nde yapılan bir çalışma. Birbirini tanımayan 12 gitaristin çifterli gruplar halinde aynı parçayı karşılıklı olarak çalarken beyinleri taranıyor ve birbirleriyle olan uyumları inceleniyor. Ortaya konan sonuçlara göre; gitaristler parçayı çalarken beyin dalgaları ve sinirsel bağlantıları otomatik olarak birbiriyle senkronize oluyor ve bu senkronizasyon, beynin müzik üretimi ve sosyal bilişle ilgili alanlarında gerçekleşiyor. Bunun sebebi; çok sık notaya bakmadıkları için gözlerini ellerine bakabilecek şekilde serbest bırakmalarıymış. Bu aynalama yöntemi diğer enstrümanlarda da kullanılıyor elbette fakat daha çok notaya odaklanılıyor. Mesela piyano, keman ya da çello gibi enstrümanları çalarken özellikle ellerinize bakmamak üzere eğitilirsiniz. Elbette bu sonuçlar tartışmaya açık bulgular içeriyor. Ancak şimdiki veriler bu yönde. Bilim insanlarını hayretler içinde bırakan ve literatüre serebral plastisite örneği olarak geçen caz gitaristi Pat Martino' nun hikayesi ise muazzam. 12 yaşından beri caz gitaristliği yapan Martino 20 yaşına geldiğinde yeteneği plak şirketleri tarafından fark edilerek kendisine bir albüm yapılıyor. 1970'li yıllarda ise dünya çapında bir üne sahip oluyor. 1976 yılına gelindiğinde Martino, hayat kalitesini olumsuz yönde etkileyen, yoğunluğu ve ortaya çıkma sıklığı gün geçtikçe artan şiddetli baş ağrısından şikayet etmeye başlıyor. Ayrıca ilerleyen zamanlarda beyninin yalnızca bir bölümünde ortaya çıkan epilepsi nöbetleri de ekleniyor. Çevresindeki arkadaş ve yakınları Martino' nun ruh halinin de sıklıkla değiştiğini gözlemliyorlar. Manik-depresif davranışlar sergileyerek kimi zaman çevresinden tamamen soyutlanarak kendi kabuğuna çekiliyor. Tüm bu kaotik ruh hallerinin gölgesinde 1977 yılında Exit adını verdiği yeni bir albüm çıkartıyor. Ancak durumunun daha da kötüleşmesi ve birkaç kez de intihara teşebbüs etmesi nedeniyle bir psikiyatri kliniğinde tedavi görmeye başlıyor. Beynin elektrikle şoklanmasına dayanan terapi de dahil olmak üzere değişik tedavi yolları denenmesine rağmen, genel olarak iyileşme belirtileri göstermiyor. 1980 yılında Los Angeles'a taşınan Martino kısa bir süre sonra bilincini kısa süreliğine tamamen kaybetmesine yol açan bir nöbet geçirerek hastaneye kaldırılıyor. Yapılan tetkiklerin sonucunda Martino'nun sol temporal lobunda yer alan ve o bölgeyi beslemekle görevli olan damarların olması gerektiği gibi gelişmediğini, hatta anormal bir damar kümesi haline geldiğini fark ediyorlar. Bu damar kümesi takriben 35 sene boyunca ünlü gitaristin bir parçası olarak var olmuş. Ancak son gelinen noktada beyin kanamasına ve kriz yaşamasına sebep olduğu için doktorlar, gitaristin beynindeki sorunlu bölgeye acilen müdahale edilmesi gerektiğine karar veriyorlar. Ameliyat iki kısımdan oluşuyor. İlk aşamada Martino 'nun anormal damar yapısı ile birlikte sol temporal lobunun %70'i alınıyor. Bu bölge sözel-işitsel hafıza, konuşma ve konuşmayı anlama gibi işlevlerin yürütüldüğü önemli bir alan. Martino ameliyattan sonra enteresan bir şekilde konuşma becerisini büyük ölçüde kaybetmiyor fakat çevresindeki kişiler, isimler, hayatının merkezinde yer alan caz müziği ve vücudunun bir parçası haline gelmiş olan gitarı onun için hiçbir anlam ifade etmiyor. Martino' nun bu çaresiz hali uzunca bir süre değişmeksizin devam ediyor. Müzisyenin bu dramatik durumunun değişmesine yol açan kişiyse babası oluyor. Martino ve babası gün içerisinde eski resimlere bakarak, Martino 'nun ve arkadaşlarının plaklarını çalıyorlar ve hatıralar üzerine konuşuyorlar. Tüm bunları yaparken uzunca bir süre gitarını eline almadan, yalnızca kağıt-kalem kullanarak Japon, Macar ve Bizans kültüründen çeşitli müzikal dörtlüklere ait farklı ölçüleri kağıda aktarıyor. Martino böylelikle müziğe olan ilgisini yavaş ama emin adımlarla geri kazanmaya başlıyor. Bu tam anlamıyla gerçek bir geri dönüş ve yeniden doğuş hikayesi! Kahramanları, elbette gitar ve Martino' nun yıllarca süren azmi. Uzun seneler boyunca doğaçlama gitar çalmak, Martino'nun beynindeki farklı bölgeler arasındaki bağlantıları yeterince güçlendirdiği için zamanı gelip sol temporal lob işlevini yitirdiğinde diğer bölgeler, kaybolan işlevleri yerine getirmekte fazla zorlanmamışlar. Pat Martino, Kasım 2021 tarihinde hayata gözlerini yumdu. Fakat o tarihe kadar aktif şekilde caz gitaristliği yapmaya devam etti. Vücudunun bir uzantısı olarak benimsediği gitarıyla caz parçaları icra ederken, beyninin farklı bölgelerinin birbirleriyle etkileşime geçmesine olanak tanıdı. Gitarından çıkan ezgiler, müziğin büyüleyici doğasıyla birlikte albümleri sayesinde halen daha dinleyicilerin beyinlerini şekillendirmeye devam ediyor. Öğrenmeyi seçtiğiniz alet her ne olursa olsun ona dört elle ve sıkıca sarılın. Ruhunuzu, bedeninizi ve duygularınızı sınırsızca akıtın. Çünkü bir gün çaldığınız enstrüman sizi gerçek anlamıyla hayata döndüren tek şey olabilir...!


İnsan beyninin ürettiği bilişsel yapıların ortak özelliklerinden biri de İlkeler ve Değişkenler prensibi. Popüler bilimin son otuz yıldır değerini bir türlü fark edemediği bu ilkenin söylediği şey de gayet basit. Diyor ki: Tüm zihinsel becerilerin evrensel ilkeleri ve bu ilkelere bağlı değişkenleri vardır. Bir başka deyişle, içeriği ne olursa olsun, kaynağı insan beyni olan sistemlerin ilkeleri aynı sadece değişkenleri farklıdır. Evrensel dilbilgisi de bu prensibin en önemli örneklerinden biridir. Bu gezegendeki dillerin neredeyse tamamı sanki aynı akıldan çıkmış gibi ortak ilkelerden oluşur. Evrensel dilbilgisinin ilkelerine bir örnek vermek gerekirse, bütün dillerde sıfat tamlamalarının yan yana geldiğini söyleyebiliriz. Yani kırmızı kitap demek istiyorsanız, dünyanın hemen hemen bütün dillerinde kırmızı ve kitap yan yana olmak zorunda. Böyle bir işlevin nedeni de çok açık aslında. Bu ilkeye uymaksızın, Masanın üzerindeki kırmızı kitap gibi basit bir öbekte dahi kırmızının masa mı yoksa kitap mı olduğunu anlayamazsınız. Bu ilkenin değişkeni ise sıralamadır. Ona da bir örnek vermek gerekirse, bazı dillerde kutsal kitap derken, bazı dillerde bu sıfat tamlaması tam ters bir biçimde, kitabı mukaddes olarak yapılanır. Ama sıralama değişkeni nasıl olursa olsun, birliktelik ilkesi değişmez. Beynin evrensel kararına göre, dilde birbirleriyle doğrudan ilişkisi olan her şeyin yan yana olması gerekir. İnsanlık tarihi içinde İlkeler ve Değişkenler prensibinin gözlemlendiği bir yığın olgu arasında en ilginç olanlardan biri de sağduyu olgusu. Bu olgunun da evrensel ilkeleri ve değişkenleri var. Dünyadaki hemen hemen tüm toplumlarda, hatta en ilkel kavimlerde bile insan beyninin geliştirdiği bu sistemin evrensel ilkesi hep aynı: Yaşamsal zorluklar karşısında, çoğunlukla da bilgi eksikliğinden kaynaklı sorunlar karşısında referans alacağımız bilişsel tabanlı bir tür pusula oluşturmak ve bireysel bilginin yetmediği alanlarda adına toplumsal akıl da denilen o pusulayı kullanmak... Bu zihinsel enstrümanı aşağı yukarı tüm toplumlarda, değişkenleri birbirinden farklı olsa da bir şekilde gözlemleyebiliyoruz. Değişkenler arasındaki ayrımlara baktığımızda ise toplumlar arasındaki kültürel farklılıkları sezinleyebiliriz. Mesela İngilizler bu duyu türüne Common Sense, yani Yaygın Duyu diyorlar ve kastettikleri de bir tür toplumsal akıl ortaklığı. Dolayısıyla bu insanlar bilgi eksikliğine dayalı zorluklarla yüzleştiklerinde toplumsal aklı referans alır, çözüm yollarını toplumsal olarak biriktirdikleri bilimsel akılda ararlar. Yaşam tarzı bakımından bireysel görünseler de sorunların çözümünde son derece toplumsal olabiliyorlar. Bireylerle toplum arasındaki akıl bağını sağduyu bağlamında sağlıklı bir biçimde koruyabiliyorlar. Sağduyunun bizdeki değişkeni ise hayli farklı. Biz de sağduyuyu aynı onlar gibi sorun çözmek için kullansak da yöntem olarak sağduyu bizim için tamamen kişiseldir. Bizler, sorunların çözümünde toplumsal akla ya da onun ürettiği bilime pek fazla güvenmeyiz. Böyle olduğu için de hukukta, sporda, ekonomide, mühendislikte, hatta tıpta bile bilimi değil kendi iç sesimizi referans alır, mesela hangi ilacın bize iyi geleceğine kendimiz karar vermeye çalışırız. Her türlü afette toplum için neyin faydalı olacağını bile iç sesimize sorarız. Batı ülkelerindeki bir avuç partiye karşın bizde iki yüze yakın siyasal partinin olması da bu yüzden olabilir. Hatta bizdeki sağduyu o denli kişiseldir ki hukuk ve adalet algılarımızda bile hala Bence öyle! kıvamından öteye geçemedik. Evrensel ilkeleri aynı olup değişkenlerinde kültürel farklılıkları görebildiğimiz bir diğer konu da siyaset. İnsan zihninin ürettiği her şey gibi onun da evrensel ilkeleri ve değişkenleri var. Siyasetin evrensel ilkesi hizmet ama bizdeki değişkeni çoğunlukla devletin insana değil, insanın devlete hizmet etmesi olarak algılanıyor. İnsan aklı toplumsal huzurun siyasete muhtaç olduğunu belirlemiş olsa da siyasette kimin kime hizmet edeceği coğrafyalar arasında son derece farklılaşıyor. Evrensel ilkelerle yerel değişkenleri arasında önemli farklılıklar olan sanatta ise değişkenlerin ayrışması sadece kültürlere değil, dönemlere bağlı. Çoğu sanatsal alanda aynı dili konuşan insanlar arasında bile dönemsel farklılıklar olabiliyor. Sanattaki evrensel ilke mevcut gerçekliğe bir alternatif yaratmak olsa da değişkenleri bakımından sanat olağan yaşama meydan okumak için de, bizdeki gibi ulaşamadığımız yaşam tarzlarına öykünmek için de kullanılabiliyor. Daha doğrusu zihnimiz neyle doluysa, sanatsal değişkenlerimiz de ona göre şekilleniyor. Buradan çıkaracağımız sonuç, ilkeler ve değişkenler bakımından beynin potansiyeli sadece ilkeleri belirleyecek kadardır; beynin grameri böyle çalışır. Değişkenleri belirleyecek olansa, insan beyninde adına zeka denen başka bir işlevdir. Beynin tüm bu karmaşık işlemleri kusursuz, en azından çoğu zaman kusursuz bir biçimde yerine getirmesini sağlayan özelliği de son elli yıldır insanların dilinden düşürmediği minimalizmdir.


Neroimage'de yayınlanan D'Or Araştırma ve Eğitim Enstitüsü'nde yapılan yeni bir araştırmanın bulgularına göre duyusal geribildirim ile bir saatten daha az beyin eğitimi, nöral bağlantıların ve beyin bölgeleri arasındaki iletişimin güçlendirilmesine yol açıyor. Araştırmacılara göre bu çalışmanın sonuçları, inme ve Parkinson hastalığı gibi sorunların tedavilerinde yeni yaklaşımların yolunu açabilecek nitelikte. IDOR ve Ph.D.'den biyomedikal araştırmacı ve ayrıca çalışmadan sorumlu Dr. Theo Marins, beynin kendini adapte etme konusunda inanılmaz bir yeteneğe sahip olduğunun bilindiğini, fakat söz konusu değişimlerin sinirsel sonuçlarının bu kadar hızlı gözlemlenmesini beklemediklerini dile getiriyor. Bu bulgular çok önemli; çünkü beynin bağlantısallığı ve işlevinin nasıl değiştirebileceğimizi anlamak nörolojik bozuklukları tedavi etmenin temel anahtarlarından birisi. Duyusal geribildirim eğitimi, kronik ağrı ve depresyon gibi bozukluklarla ilişkili olduğu düşünülen sorunlu beyin alanlarını düzenlemek için umut vadeden bir yol olarak kabul ediliyor. Bu teknik sayesinde manyetik rezonans cihazları, bireylerin kendi beyin aktivitelerine gerçek zamanlı olarak erişmelerine ve hızlı bir şekilde kontrol sahibi olmalarına yardımcı oluyor. Söz konusu araştırma, el hareketlerinde yer alan beyin bölgelerinin aktivitesini artırmak amacıyla gerçekleştirilmiş ve araştırmaya otuz altı sağlıklı birey katılmış. Deneyde gerçek el hareketi kullanmak yerine, tamamen hareketsiz duran katılımcılardan el hareketlerini hayal etmeleri istenmiş. Katılımcıların on dokuz tanesi duyusal geribildirim ile beyin eğitimi alırken kalan on yedi kişi karşılaştırma amacıyla plasebo duyusal geribildirim eğitimine maruz bırakılmış. Yaklaşık 30 dakika süren beyin eğitimi sürecinin hemen ardından katılımcıların, duyusal geribildirimin, yapısal ve işlevsel bağlantı olarak da bilinen iletişim ve beyin bağlantıları üzerindeki etkisini incelemek amacıyla sinirsel bağlantıları görüntülenmiş. Sonuçlar, beyinde sağ ve sol yarım küreleri birbirine bağlayan başlıca köprü olan corpus callosum'un eşgüdümlü çalışmasında bir artış meydana geldiğini ve vücut hareketlerini kontrol eden sinirsel ağların daha güçlü hale geldiğini gösteriyor. Özetle, hareket kontrolünde iş gören tüm beyin devrelerinde bir etkinlik artışı izleniyor. Benzer şekilde, beynin herhangi bir görev yapmadığı DMN faaliyetinde de bu kısa süreli eğitimin belirgin bir olumlu etkisi gözlemlenmiş. İnme, Parkinson veya depresyon vb. sonrasında hasar gören beyin ağı olduğundan, bu bulgular tedavi açısından oldukça önemli görünüyor. Yalancı geribildirim uygulaması yapılan kontrol grubunda ise bu değişimlerin gözlemlenmemesi bulguları kuvvetlendiren bir başka ipucu olarak değerlendiriliyor. Doktora öğrencisi Theo Marins'in doktora tezi kapsamında yapılan bu çalışma sonucunda duyusal geribildirimin kısa süreli uygulamada bile beyin bağlantılarında olumlu değişimler yaratabilme potansiyeli bir kez daha yeni tekniklerle ortaya konmuş oldu. Elbette özellikle tedavi yaklaşımlarında duyusal geribildirimin kullanılabilmesi için daha ileri düzey çalışmalara ihtiyaç olduğu ortada.


2020 öyle bir yıl ki nasıl geçtiğini gerçekten anlayamadık. Yılın ilk zamanlarında her şey alıştığımız bir düzende ilerlerken, birkaç ay sonra tüm dünyayı sarsan Covid-19 virüsü ile pandemi hayatımızın tam ortasına oturdu. Kokteyller nasıl ayrı ayrı güzellikleri bir araya getiren nefis içeceklerse, oyunlar da aynı anda birden çok hormonu aktif hale getirebilen sihirli formüller gibidir. Kazanma, öğrenme, stres, keyif... Hadi gelin Hormon Kokteyli'nden bir yudum alalım ve keşfe çıkalım! Dopamin; beynin ödül, zevk ve eğlence merkezlerini harekete geçiren, hücreler arası iletişimi sağlayan önemli bir kimyasal bileşendir Yaptığımız şeyden zevk almamızı, haz duymamızı ve tekrar tekrar yapmamızı sağlar. Yani alışkanlık ve bağımlılıklarımızda başlıca rol oynar. Genel olarak, dikkat, öğrenme, konsantrasyon ve hareketlerimizin başlangıç noktasıdır. Gün içerisinde yapmaktan keyif aldığınız her bir davranışın arka planında bulunur. Bu keyif aslında ödül kimyasının; içsel tetikleyicinin, oyunlardaki hamlelerin sürekliliğini sağlar. Mesela Tetris oynarken uzun çubuğun yerine yerleşmesini hız düğmesini kullanmadan yavaşça izlemek, veya beklenmedik bir kutunun içerisinden çıkan sürpriz canlar... Tüm bunlar beynin hikaye ve kurguyla eğlenceyi birleştirmesine, en önemli sinir taşıyıcısı olan dopamini şaha kaldırmasına sebep olur. Oyunlaştırma ise her defasında yeni deneyimler ve potansiyel ödülleri içinde barındırdığı için deneyimleyen üzerinde haz ve zevki artırmaktadır. Telefonlardaki çoğu uygulamanın kullandığı Salla Kazan sistemini düşünelim. Her bir sallamada sürpriz ödüller kazanıyorsunuz değil mi? Beyniniz ise bu sırada kendi kendini dopamin ile besliyor. Siz telefonunuzu sallayarak kazanmaya alıştıkça, beyninizde dopamine alışıyor. Bu da o uygulamaya olan bağımlılığınızı artırıyor. Serotonin, halk dilinde mutluluk hormonu olarak bilinen ve ruh halimiz üzerinde etkisi büyük olan nörotransmitterdir. Az salgılandığında insanı depresyona sürükleyen bu nörotransmitter, aynı zamanda öğrendiğimiz şeylerin kalıcı olmasında da bizlere yardımcı olmaktadır. Oyunlar içinde seviyelendirme tam da bu içgörüyle oluşturulmuş bir olgudur. Çoğumuz Candy Crush Saga oynarken o zor seviyeleri aşabilmek için oyunda kalıp bizi tam da orada mutlu ve yeterli hissettiren duyguyu dibine kadar yaşamışızdır. Candy Crush'ta 2013 yılında 500 olan seviye sayısı 2020'de 10.000'i geçmesine rağmen, oyuncular hala yeni seviyeler ve sürprizler bekliyor. Oyunlaştırma açısından düşünecek olursak sosyal davranışlarımızdaki değişiklikler, yaptığımız herhangi bir şeyden dolayı takdir görmemiz, tebrik ya da ödül almamız, bu hormonu tetikler. Aynı zamanda keyif alarak yaptığımız işlerde, öğrenmemizi hızlandırarak, öğrendiğimiz ne varsa hafızamızda uzun süre saklanmasını sağladığını kanıtlayan çalışmalar bulunmakta. Dil öğrenmeyi eğlenceli hale getiren Duolingo buna güzel bir örnek. Seviye atladıkça ya da soruları doğru cevapladıkça kenarda beliren sevimli kuş sizi takdir eder ve bu sırada serotoninin devreye girmesiyle uzun süreli bir haz duyarız. Aslında bu, takdir görmenin mutluluğudur. Amerikalı oyun tasarımcısı Jane McGonigal, Reality is Broken kitabında Gerçeklik biraz eksiktir ve bu eksiklikleri oyunlar kapatır. der. İnsanlar kontrollü şekilde sosyalleşmek ister. Eğer gerçek hayat buna imkan vermezse işte o zaman oyunlar devreye girer. Oyunlarda da sosyalleştikçe güven ve sevgi beslemeye başlarlar. Sadakat, sevgi, bağlılık gibi duygularda başta gelen nörotransmitter oksitosindir. Bize bu duyguların açığa çıkmasıyla 'memnuniyet' hissi verir. Daha duygusal olan bu nörohormon, oyunlaştırmanın içindeki hikayeyle büyük bir bağ kurarak yaptığı işe sadakatini artırır. Oksitosin sosyal ortamda bağlılık kurabileceğiniz bir hormon, bağlılık demişken birden çok kişiyle oynanan, size oyun arkadaşlığı yapan çoklu ortamlarda oksitosin hormonunun tavan yaptığı inkar edilemez. Sevdiğiniz ya da oynamaktan hoşlandığınız oyunları lütfen birkaç saniyeliğine düşünün. O oyunların hikayesi neydi? The Sims oynarken kurduğunuz şehirde sürekli bir şeylerden şikayet eden mahalle sakinlerine öfkelendiğiniz zamanları anımsamak zor olamayacaktır. Endorfin; vücuda iyilik hali kazandıran nöro hormondur. Endorfin, beyin bir şey için efor sarf ettiği zaman daha çok salgılanır ve vücutta strese bağlı acıyı ve yorgunluğu alan içsel ağrı kesicidir. Bir bahse giriyorsanız, bir seviye atlamak için uğraşıyorsanız ya da arkadaşlarınızla maç yapıyorsanız muhtemelen çokça endorfin salgılayıp, o an çok acı hissetmediğinizi ve bu yüzden de iyi hissettirdiğini söyleyebiliriz. Oyunlaştırma esnasında, ortada bir hedef ve rekabet var ise endorfin hormonu ortaya çıkıyor. Ünlü çizgi film Pokemonun 20. yılına özel çıkardığı ve tüm dünyayı etkisine alan Pokemon GO oyununda da oyuncular sevdiği karakterleri topladığı, onları geliştirdiği, koruduğu ve dövüştürtiği eğlenceli bir yolculuğa çıktılar. Üstüne bir de fiziksel faaliyet gerçekleştirdiler. Böylece oyunlaştırmanın gerçek hayatta da yorgunluğu ve sıkıntıları unutturarak hem mental hemde fiziksel katkılarının potansiyelini ortaya koymuştu. Tüm bu aktiviteler meydana gelirken beynimizin alt kısmında yer alan hipokampus oldukça aktif haldedir. Hipokampus yeni bilginin edinilmesi, var olan bilginin hatırlanması ve geri getirilmesi açısından kritik öneme sahiptir. Oyun oynamak hipokampal aktivasyonu artırarak bilgiyi hatırlamaya ve geri getirmeye kolaylık sağlamaktadır. Oyunlaştırmada da bu hormonları tetiklemek için aslında birçok duygumuzu devreye sokmaktadır. Bunların çoğu da aslında bizde iyi duygular oluşturmaktan çok kaçınmak zorunda kaldığımız olumsuz duygularla yapıyor. Beyin Kuralları kitabında John Medina, eski beynin çok uzun bir süre tuzak kurup bu tuzaklara düşen var mı diye bu hormonlarla gününü geçirdiğini söyler. Zamanla yemek için avlanma kültürünü ve heyecanını kaybeden insanlar oyun, sosyal medya ve kumar gibi nispeten yeni aktivitelerle hazırlan, bekle, kazan güdülerini kullanarak insanlığını aramakta olduğunu ekler. Instagram'da bir sonraki post acaba bizim uzun zamandır heyecanla beklediğimiz büyük avımız olan post mu? Sosyal medyadan gelen bildirimler, beğeniler, gündelik hayatımızın vazgeçilmez bir parçası haline gelen sayfayı kaydırma davranışı bile, bu basit fakat güçlü av-avcı ilişkisine örnek olarak verilebilir. Beynimiz bu tarz oyunları her daim sevmişti, bunun hormonal nedenlerini aktarmaya ve bu oyun duygusundan günümüzde de faydalanmaya çalışan oyunlaştırma yani globaldeki trend adıyla gamification iş modelinden bahsetmiş olduk. Hayat bir oyun ise sen de daha iyisi için şimdi oyunlaştır. Bu yazı GamFed Türkiye gönüllülerinden Bertilda Hüsna Meriç'in katkılarıyla yazılmıştır.


Bir saatten daha az süren duyusal geri bildirim eğitimi, beyin bölgeleri arasındaki sinirsel bağlantıların ve iletişimin güçlenmesine katkı sağlıyor. D'Or Araştırma ve Eğitim Enstitüsü'nde yürütülen ve bugün Neuroimage'da yayınlanan yeni bir çalışmanın ana bulgusuna göre; bir saatten daha az süren duyusal geri bildirim eğitimi, beyin bölgeleri arasındaki sinirsel bağlantıların ve iletişimin güçlenmesine yol açıyor. Yazarlara göre bu çalışma, inme ve Parkinson gibi rahatsızlıklara karşı tedavi yaklaşımlarının optimizasyonu ve geliştirilmesinin önünü açabilir. IDOR'daki biyomedikal bilimci ve çalışmadan sorumlu doktora öğrencisi Theo Marins: Beynin kendini adapte etme konusunda inanılmaz bir yeteneği olduğunu biliyorduk ancak bu değişiklikleri bu kadar hızlı gözlemleyebileceğimizden emin değildik. Beynin bağlantılarını ve işleyişini nasıl etki edebileceğimizi anlamak, nörolojik bozuklukları tedavi etmenin anahtarıdır diyor. Duyusal geri bildirim eğitimi, kronik ağrı ve depresyon gibi rahatsızlıklarla ilişkili işlevsiz beyin bölgelerini düzenlemenin umut verici bir yolu olarak kabul edilmektedir. Bu teknikle, manyetik rezonans donanımı, bireylerin kendi beyin aktivitelerine gerçek zamanlı olarak erişimlerine ve bu aktivite üzerinde hızlı bir şekilde kontrol sahibi olmalarına yardımcı oluyor. Otuz altı sağlıklı deneğin katıldığı çalışmada amaç, el hareketleriyle ilgili beyin bölgelerinin aktivitesini artırmaktı. Ancak, katılımcılardan ellerini gerçekten hareket ettirmek yerine, sadece hareketi hayal etmeleri istendi. Katılımcıların on dokuzu gerçek bir eğitim alırken, geri kalan on yedisi karşılaştırma amacıyla plasebo duyusal geri bildirim ile eğitildi. Yaklaşık 30 dakika süren beyin eğitiminden hemen öncesinde ve sonrasında, duyusal geri bildirimin sırasıyla yapısal ve işlevsel bağlantı olarak da bilinen beyin bağlantıları ve iletişimi üzerindeki etkisini araştırmak için sinir ağları tarandı. Sonuçlar, sağ ve sol yarım küreleri birbirine bağlayan ana serebral köprü olan korpus kallozumun bütünlüğünün arttığını ve vücudun hareketlerini kontrol eden sinir ağının güçlendiğini gösterirken tüm sistemin daha sağlam hale geldiğini ortaya koyuyor. Benzer şekilde, eğitimin varsayılan mod ağı üzerinde de olumlu bir etkisi oldu. Varsayılan mod ağı; inme, Parkinson ve depresyon gibi rahatsızlıklar sonrasında bozulan bir beyin ağıdır. Bu değişiklikler kontrol grubunda gözlenmemiştir. Duyusal geri bildirim eğitiminin beyinde rekor hızda değişikliklere yol açan güçlü bir araç olarak değerlendirilebileceğini gösterdik. Şimdi hedefimiz, nörolojik rahatsızlıkları olan hastaların da bundan faydalanıp faydalanamayacağını test etmek için yeni çalışmalar geliştirmek. diyor IDOR başkanı ve çalışmanın lideri Fernanda Tovar Moll.


Milattan önce 106 yılında doğmuş olan Cicero'dan, 1950'lerde Hollywood'u kasıp kavuran Marilyn Monroe'ya kadar aynı dertten muzdarip birçok kişi var. Onlardan birisi de Kral VI. George. Peki bu kadar birbirlerinden alakasız yerlerde ve zamanlarda yaşamış bu kişileri aynı yazıda buluşturmamızın sebebi nedir? King's Speech filmini izlediyseniz bağlantı kurmanız o kadar da zor olmayacaktır ama izlemeyenler için de söyleyelim -merak etmeyin sürprizi kaçırmayacağım- bu kişileri ortak paydada birleştiren şey, kekemelik. Günlük hayatımızda yürümek, duymak, dokunmak, nefes almak, konuşmak gibi olayları o kadar rahatlıkla gerçekleştiriyor ki birçoğumuz, bunların kolaylığının değerini kavrayamayabiliyoruz. King's Speech filmini izlerken ilk defa rahatça okumanın, konuşmanın aslında o kadar da kesin şeyler olmadığının farkına vardım. Filmde, Prens Albert birçok farklı terapist ve doktor ile görüşüyor ancak kekemeliği geçmiyor, taa ki doğru kişiyle karşılaşana kadar. Tabii bahsettiğimiz filmin konu aldığı olaylar 1930'larda geçiyor. Artık günümüzde kekemelik üzerine daha çok çalışılıyor ve bu çalışmalarla birlikte tedavi yöntemleri de gelişiyor. Fiziksel egzersizlerle beraber travmaların ve psikolojik durumun da düzeltilmesi gerektiği görüşüne varılması gibi daha nice yeni fikirlere ulaşacağız muhtemelen. Kekemelik konusunda 2012'de yapılmış bir araştırmanın sonucunda, bir haftalık terapi sonrasında bile kekeme olan kişilerin beyinlerinde değişimler olduğu gözlemlenmiş. Araştırmanın detaylarına inersek; 28 kekeme ve 13 kekeme olmayan birey çalışmada yer almış. Kekeme olanlardan 15 kişi bir hafta boyunca günde 3 seans olmak üzere terapi almışlar. Terapiye katılanlardan duydukları ve gördükleri iki heceli kelimeleri telaffuz etmeleri istenmiş . Terapi alanlar, kekemelik testlerindeki ortalama sonuçları ve kekeledikleri hece sayısı bakımından eskiye göre daha iyi sonuç vermişler. Terapi almayanların ise test skorlarında bir değişim olmadığı gözlemlenmiş. Araştırmanın başında ve sonunda bütün katılımcıların serebral korteksinin kalınlığını ölçmek için nörogörüntüleme yapılmış. Ayrıca beyin dinlenir haldeyken de beynin farklı bölgelerinin etkileşimlerini ölçmüşler, bu durum dinlenme hali fonksiyonel bağlantısallığı olarak adlandırılıyor. Kontrol grubuna kıyasla, kekemeleyen grubun beynin dil üretme ve konuşmada önemli bir yeri olan pars opercularis denen kısımdaki bağlantılarda kalınlık ve sağlamlığın azaldığı gözlemlenmiş. Yine kontrol grubuna kıyasla, kekemeleyen grubun beyinciklerinde artan etkileşim gücü gözlemlenmiş. Terapi alan grupta ise beyinciklerindeki pratik bağlantıların kontrol grubuyla aynı seviyeye kadar inmiş olduğu görülmüş. Pars opercularis kısmında ise bir değişiklik olmadığı bildirilmiş. Çalışma yazarı Prof. Chunming Lu Bu çalışma gösteriyor ki beyin, terapi ile kendini düzenleyebilir ve beyincikteki değişiklikler de beynin kekemeliği telafi ettiğinin bir göstergesidir. Bu sonuçlar ayrıca beyindeki pars opercularis bölümünün yapısının kekemeleyen insanlarda değiştiğini gösteren bir kanıttır. şeklinde çıkarımlarını sunmuş. Dr. Christian A. Kell ise Bu bulgular; terapistleri ve araştırmacıları, terapi beyni yeniden düzenlemekte nasıl iş görür ve nasıl kekemeliği azaltır gibi arayışlarında onları motive etmelidir. diyor. Yapılan çalışmalar bir kez daha bize gösteriyor ki beynimizin plastisite özelliği tahminlerimizin ötesinde olabilir. Üzerinde çalışılmış uygun terapiler, davranış değişiklikleri ve hatta düşünce değişiklikleri bile beynimizde fiziki devrelerin yeniden oluşmasına neden olmakta. İstenmeyen davranış kalıplarına sebep olan duygusal travmalar ve benzeri etkenleri sadece fark etmek, iç sinyallerimizi doğru anlamak yapısal olarak beynimizi değiştirmeye yetiyor. Yapılabilecek daha bir çok çalışma var. Beynimizin esnekliği ile ilgili bir diğer yazımıza göz atmak için tıklayın: Zihninizi Değiştirmek Sandığınızdan Daha Kolay Olabilir! Kekemeliğin görülme oranı, 2-5 yaş arası çocuklarda yaklaşık %5 ve yetişkinlerde %1 civarı olduğu için belki de bu konuya çok da hakim değiliz ama hiç bir oran azımsanacak bir değerde değil; çünkü bu durumla karşı karşıya gelme ihtimalimizin az da olsa mevcut olduğunu açıkça gösteriyor. Dünya Kekemelik Günü olan 22 Ekim vesilesiyle bu konuda bir nebze olsun farkındalıklarımızı arttırabileceğimizi umuyoruz.


23 Kasım 2021 günü Sinan Canan'ın yeni kitabı Yeni Dünyanın Cesur İnsanı'nın lansmanı yapıldı. Sinan hoca konuşmasının sonunda yeni dünya insanlarına, egzersiz olarak 2 dakika boyunca durmalarını söyledi. Ekran başında programı dinlerken bu egzersizi ben de yaptım ve düşündüklerimi sizlerle paylaşmaya karar verdim. Çağımızın yaygın olarak kullanılan teknolojilerinin bizleri dağıttığı çok açık. Pek azımızın biraz durup veri bombardımanından uzak kalacak kadar vakti var. Çünkü tüm vakitlerimiz verilerin işgali altında! Ne var ki bu durum yeni dünya insanının rahat yaşam tarzıyla çok uyumlu. Rahat yaşam dedim evet, çünkü bizler 50 yıl öncesine göre çok daha rahat hayatlar yaşıyoruz. Mesela kayınvalidem, gençliğinde 6 çocuk büyütmüş, hayvancılık yapmış, kendi ekmeğini kendisi pişirmiş, tarla ekmiş, terzilik yapmış, çamaşırları ve bulaşıkları elinde yıkamış bir kadın. Üstelik bunların hepsini aynı zaman diliminde yapacak kadar da çalışkan birisi. Bulaşık makinasının olmadığı bir hayatı dahi düşünemeyen benim gibi bir insan için tüm bunlar insan üstü başarılar. Şehirli insanlar olarak elbette bizim de meşguliyetlerimiz var ama eski zaman insanlarına göre çok daha az miktarda ve daha az yorucular. Ekranla haşır neşir olmanın iyi olduğunu düşünüyor değilim, hatta uzun yıllar akıllı telefon almaya direnmiş, sosyal medya mecralarını kullanmayan biriyim. Fakat çağımızın pek çoğumuza sağladığı vakit bolluğuyla başa çıkabilmek için veri bombardımanının çok işlevsel olduğunu da düşünmeden edemiyorum. Sıradan insanlar için boş vakitlerini atomu parçalamakta kullanmak gibi bir imkan yok, ya da dünyadaki kötülüklerin nasıl ortadan kaldırılabileceği üzerine kafa yormak da bir seçenek değil. Alem boşluk kaldırmaz derler, boş olan yer illa ki dolacaktır. Rahat hayatlarımızın bize sağladığı boşluk da veri ile doluyor. Bize hiç lazım olmayan, hiçbir işimize yaramayan, hayatımıza herhangi bir değer katmayan verilerle. Fabrika ayarlarımıza uygun olmayan biçimde yoğun miktarda uyarana maruz kalmak da çeşitli rahatsızlıklara yol açıyor. Anlamak ile durmak arasındaki ilişkiyi İngilizce, Almanca ve Arapçadaki anlamak kelimeleri üzerinden takip edebiliriz. Understand kelimesindeki stand ve verstehen kelimesindeki stehen durmak demek. Benzer şekilde dilimizde anlamak anlamında kullandığımız vakıf olmak kelimesinin kökeni de Arapça durmak fiili. Bu örnekler bize anlamak için durmak gerektiğini ifade ediyor. Anlamak, yani an'da durmak. İleti bombardımanı, sürekli yenilenen uyaranlarla anda durmamızı önlediği için ne olup bittiğini anlamak için iletileri kesmek gerek. İnsan tek bir anda tek bir şeye odaklanabilen bir varlık. Her ne kadar multitasking denen ve çok görevli yürütüm olarak tercüme edebileceğimiz ve kadınlarda daha gelişkin olduğu söylenen aynı anda birden çok iş yapabilme yeteneği oldukça kıymetli bir özellik olarak sunulsa da, insan beyninin yüksek seviyeli beyin aktivitesi gerektiren iki işi aynı anda yapmaya kabiliyetli olmadığı gerekçesiyle, multitasking'i bir mit olarak gören araştırmacılar mevcut. İki görev arasındaki geçişi hızlı sağlayan insanlar aynı anda çok iş yapıyor gibi algılanıyor, fakat aslında beynimiz tek bir anda tek bir işe odaklanabiliyor. Bizler aynı anda hem araba kullanıp hem kahve içip hem de müzik dinleyebiliyoruz ama bu eylemler otomatik pilotta gerçekleşiyor. Hem kitap okuyup hem de geometri problemi çözmek ya da bateri çalarken çaldığımız şarkıyla uyumsuz bir ritimdeki şarkıyı mırıldanmak ise mümkün değil. Önceliğimiz sevdiklerimizle kaliteli vakit geçirmek olsa bile teknoloji bağımlılığı bizi önceliklerimizden alıkoyabiliyor. Nitekim ekran bağımlılığı tedavi gerektiren bir bağımlılık olarak sağlık literatürüne girmiş durumda. En iyisi hiç bulaşmamak, bulaştırmamak. Ama bulaşanlar için de tedavi mümkün. Sinan Hoca, Yeni Dünyanın Cesur İnsanı kitabında bu soruna bir çözüm sunmaya çalışacak gibi görünüyor. Bakalım neler anlatacak... Sizin gibi ben de merak ediyorum.


Ramazan aylarında bile sürekli sormaktan kendimizi alamadığımız sakız konulu sorularımız vardır. Her yıl sakızın orucu bozup bozmadığı tartışmasını hiç dinlememiş gibi dinliyor olmamız şaşırtmıyor mu sizi de? Bu yıl da bekliyoruz o güzel soruları. Şaka bir yana oruçken çiğnenmiş sakızı çiğneme derdine düşüren o isteğin sebebi nedir Allah aşkına? Meğer insan evladının sakız çiğneme sevdası binlerce yıl öncesinde bile varmış. Bu gördüğümüz Danimarka'nın Syltholm Adası'ndaki arkeolojik incelemelerde bulunan çiğnenmiş bir sakız. Sakızdaki diş izleri ise 5 bin 700 yıl öncesinde yaşamış bir kadını işaret ediyor. Çamurla kaplı olduğu için DNA'sını koruyan sakız, o dönemde yapıştırıcı olarak da kullanılıyormuş. Anlayacağınız sakız çiğnemek modern bir adet gibi görünse de öyle değil. Sağlık uzmanları geçmişten bu yana çiğnediğimiz sakızın ağız ve diş sağlığımıza katkısının olduğunu, belleği güçlendirdiğini, stresi azalttığını ve hatta kilo verdirdiğini bile söylüyor. Zaten çoğu zaman da millet olarak en sevdiğimiz para üstü ödeme seçeneğimizdir. Sakız iyidir. Çiğneyin, çiğnettirin! Tabii her şeyin fazlasının zararı olduğu gibi sakızın da bazı zararları var. Sağlığa zararını şimdilik şöyle bir kenara koyalım. Çiğneyip attığımız sakızların çevreye verdiği zarara bir bakalım. Bugün Türkiye'de neredeyse yılda 12 ton sakız çiğneniyor. Ve sakızın doğada yok olma süresi 5 ile 25 yıl arasında değişiyor. Henüz Türkiye'de bununla ilgili bir farkındalık olmasa da dünyada çok ilginç çalışmalar var. İngiltere'de 2009 yılında kurulan Gumdrop adlı şirket, sakız çöpünün küresel sorununa çözüm bulmak için yola çıktı. Çünkü sakızı sokaklardan temizlemek, maliyetinden daha pahalıya geliyordu. Çiğneyip attığımız sakızlar aslında plastikler gibi petrokimya içeriyor. Çiğnenmiş sakızları toplayıp geri dönüşüm tesisinde işleyip yine çiğnenmiş sakızları toplamak için kutular yapılıyor. Sakızın yeniden hayat bulmasıyla bardak, ayakkabı tabanı, anahtarlık, kaşık, çatal gibi ürünler üretiliyor. Bu küresel soruna kimi bölgelerde de sakızın reçete ile satılmasını sağlayarak önlem alınabildi. Kimileri de hayal gücünü kullandı. Çiğnenmiş sakızlarla Londra kaldırımlarını sanat atölyesine çeviren Ben Wilson'u bilmeyen var mı? Nam-ı diğer sakız adam. Endüstriyel atıklar ve çöplere olan hoşgörüsüzlüğü ile de bilinir. Çiğnenip yere atılan sakızları minyatür tuval gibi kullanarak onlardan birer sanat eseri yaratmayı başarıyor. İncecik detaylarını bile gözden kaçırmadığı bu küçük sanat eserleriyle insanların ilgisini ve hoşgörüsünü kazanıyor. Biriktirdiği binlerce çiğnenmiş sakızdan harikalar tablolar yapan Jamie Marraccini de sakız sanatıyla ilgileniyor. Çiğnenip atılan sakızlara hayat veren sanatçılardan diyebiliriz. Genel olarak şehir manzarasını andıran bu çalışmanın tamamı, naneli şerit sakızdan oluşuyor. Oldukça ferah görünen, heykeli anımsatan çalışmanın son halini alması 3 ay sürüyor ve tam 4000 parça sakız kullanılıyor. Jeremy Laffon, ideal bir yapı malzemesi olmayan sakızı özellikle seçiyor ve her bir parçasını özenle yapıştırıyor. Heykeli anımsatan çalışması Fransa'nın Limoges kentindeki Limousin Sanat Çağdaşları ve Heykeller Derneğinde sergileniyor. Ortaya çıkan görüntü muhteşem, malzeme ilginç, sonuç başarılı değil mi? Bunun neresinde hayal kırıklığı, başkalaşım ve başarısızlık var derken aslında görsel şölen yeni başlıyor. Jeremy Laffon, çalışmasına birkaç yerinden ısı veriyor. Ama ısı verirse eriyip yok olacak, erimiş bir yığıntıya dönüşecek. Dönüşsün! Laffon'un da tam olarak amacı bu. Adını bile koymayı düşünmediği çalışmasının insanların gözü önünde erimesini ve çökmesini istiyor. Son hali ise yıkık bir beton yığınından farksız görünüyor. Zaten çalışmasında sakız kullanmasının sebebi de insanlarla önce görsel bir diyalog kurup sonra yavaş yavaş başkalaşımı, başarısızlığı ve hayal kırıklığını izletmek. Laffon'un bu heykelini doğaya benzetirsek, muhteşem bir yapının içinde yaşıyoruz. Bugün bir sakız çöpü yarın en büyük küresel sorunumuz olabilir. Aslında sakız çöpü de değil sorun. Sorun doğanın varlığına saygı duymamak, doğayla diyalog kuramamak. Sadece kendi kapımızın önünü temiz tutalım düşüncesiyle de olmuyor artık. Olaya geniş bir bakış açısıyla bakmak gerekiyor. Çünkü doğa da bizimle başkalaşım geçirerek iletişim kurabiliyor. Tıpkı Laffon'un yaptığı çalışmadaki gibi... Ama şunu bilmekte fayda var. Eğer doğaya saygı duymazsak doğanın bize yaşatacağı hayal kırıklığı sanatın bize verdiği mesajdan daha etkili olacaktır.


Büyük bir dönüşümün içinde olduğumuz hepimizin malumu. Ama ne kadar büyük acaba? Ve gerçekten yaygınlık ve derinliğin farkında mıyız? Biraz verilerden hareket edelim ve görelim bakalım işinizin geleceği için veri okuması yaptığınızda karşınıza neler çıkıyor. Kritik bir örnek üzerinden beraber inceleyelim. Sizden ricam yukarıda alıntıladığımız infografiği öncelikle kendiniz okumanız. Yaptınız değil mi? Duygu durumunuza ve işgücü piyasasına katılım şeklinize bağlı olarak olumlu ya da olumsuz algılarınız oluştu muhtemelen. Nüfus Artışı Yeni İş Alanı Yaratmıyor! İnfografiğin sağ tarafında, sonuç olarak vurgulanmış önemli bir ifade var: +3,1 milyon iş artışı potansiyeli! Bu çok olumlu bir bilgi gibi duruyor. Acaba öyle mi? Ufak birkaç Google aramasıyla Türkiye'nin 2019 nüfusunun 82 milyon olduğunu ve BM projeksiyonuna göre 2030 nüfus tahmininin 88,4 milyon olduğunu görebiliriz. İşgücüne katılım oranı Türkiye'de % 50 civarında olduğu için 3,1 milyon yeni iş figürü bize hiçbir şey söylemiyor. Daha doğrusu, işsizlikte artış ya da azalış ifade etmiyor, nüfus artışıyla hemen hemen paralel bir iş artışı olacağı için yeni iş yaratılma etkisini hissetmeyeceğiz. Gelelim infografiğin sol tarafındaki iş değişikliklerini gösteren kısmı okumaya. 33,3 milyon işin 7,6 milyonunun kaybolacağı, 8,9 milyon dönüşmüş iş ve 1,8 milyon tamamen yeni iş olacağı tahmin ediliyor. Yüzde 20-25 otomasyon gerçekleşeceği öngörüsüyle yapılmış bu tahminler. 20 yıldır veri alanında şirketlerde otomasyona dönüştürmeye yönelik çalışmalar yaptığım için bu süreçleri kafamda canlandırabiliyorum. Hangi işlerin otomasyonla yapılabileceğini bir şirket önceden tam olarak bilemez, denemeler yapar, süreçler yaşar... İşlerin bir çeyreğinin otomasyonla ortadan kalkması; diğer iki çeyreğinin de otomasyonla ciddi ölçüde değişmiş olması, son çeyreğin ise çok değişmemiş olmakla birlikte bir hayli kere ellenip denenmiş olması demektir. Yani bu grafik aslında diyor ki, şu an mevcut işlerin tamamı önümüzdeki on yılda sürekli ele alınıp dönüştürülecek, hiçbir görev tanımı rahat bırakılmayacak ve dörtte biri de zaten tamamen otomatize olarak ortadan kalkacak. Düşünülmesi gereken bir konu da şu: Otomasyon, işlerin kaybolması ve dönüşümü için etkili tek nokta mı acaba? Mevcut işlerin önemli bir kısmı aslında otomasyonla değil, müşteriler gibi işleri gönüllü yapan kişilerin dijitalleşme ve bağlantılı teknolojiler sayesinde devreye girmesiyle ortadan kalkıyor. Mesela banka şubesine ihtiyaç kalmamasının sebebi müşteri işlemlerinin otomatik yapılması değil, akıllı telefonlardaki banka uygulamaları ile müşterilerin bu banka işlemlerini kendi kendilerine yapar hale gelmeleri. Burada otomasyon yok, kitle kaynak kullanımı var. Bir de bu çalışmanın hazırlanma tarihine göz atmakta yarar var. Raporun yayın tarihi Ocak 2020 ve genişliği, katılımcı sayıları vb. ele alındığında içeriğinin birkaç ay öncesinde büyük ölçüde şekillenmiş olduğunu tahmin etmek yerinde olur; yani Koronavirüsün etkilerini yeterince dikkate almış olması imkansız gibi gözüküyor. Bu bağlamda mesela Koronavirüs sebebiyle uzaktan çalışma ve uzaktan eğitimle yüz yüze gelmiş ve bunları başarılı ya da başarısız uzunca bir süre kullanmış insan sayısını merak ediyoruz doğal olarak. Yapılan bir araştırma, dünya çapında işyerlerinin % 55'inin çeşitli ölçeklerde uzaktan çalışmayla ilgili imkanlar sunduğunu belirtiyor. Eğitimde de küresel ölçekte bu oranın da üzerinde zorunlu uzaktan çalışmalar olduğunu hep beraber gördük, yaşadık. Yani McKinsey'in bu araştırmasından sonra gerçekleşmiş olan bir olgu var: Milyarlarca insan uzaktan çalışma ve uzaktan eğitim deneyimi edindi. Ve bu deneyimler aylarca sürdü, daha da sürecek gibi gözüküyor. Çok başarılıdan çok başarısıza yüzlerce çeşit çıktıyla... Dönüşümün ötesinde bir şey yaşıyoruz, bu bir devrim ve her devrimde olduğu gibi can belasına ve canlarla bedelleri ödenerek yaşanıyor. Mesela bu dönemde daha da iyi fark ettik ki, her çalışan aslında kendi işini yönetmek konusunda beklediğimizin ötesinde bir potansiyele sahip. Yöneticilere ihtiyaç uzun zamandır sorgulanıyor ve iş gücü içindeki yönetici oranı düşüyordu zaten. Pek de sürpriz yok. Hatta yöneticilerin varlığı gerekli mi sorusu bile konu oluyor artık. Daha fazlası için bu yazıyı inceleyebilirsiniz. Yine bu dönemde daha da iyi fark ettik ki, bir şeyler öğrenmek için öğretmenlere ihtiyacımız pek yok, asıl çeşitli alanlarda bize rehberlik etmeleri için öğretmenlere, rehberlere ihtiyacımız var. Yöneticilik ve öğretmenlik gibi görece güvenli olduğunu düşündüğümüz işlerde bile ihtiyaç duyduğumuz sayılar azalıyor ve nasıl bir görev tanımı olması gerektiği sürekli değişiyor. Ama lütfen gözünüzü karartmayın: İnsanlar arası ekonomik paylaşımlar ve toplumsal refahın dağılımı binlerce yıldır yaptığımız, görece başarılı olduğumuz bir konu. İş hayatındaki bu değişimler ve daha da derin olarak işin hayatımızdaki rolünün dönüşmesi kaçınılmaz. Gelecekte toplumsal refahın dağılımı sadece maaşlı çalıştığımız iş üzerinden olmayacaktır. Pazartesi sendromu diye bir şey vardı unutmayın. Ve iş hayatımızdan öyle pek de memnun değildik. Önümüzdeki on yıl, iş hayatıyla ilgili büyük bir dönüşümün on yılı olacak. AçıkBeyin'de seminerlerini verdiğim, eğitimini hazırladığımız ve yine AçıkBeyin üzerinden mentörlük hizmetleri de verdiğim Çevik Yaşam tarzı yaklaşımlarla, bu büyük dönüşüm on yılında kendiniz için çok daha verimli ve mutlu bir düzen oluşturabilirsiniz. Geleceği biz yaratacağız ve içinde bulunduğumuz yıllar kişisel olarak yaptığımız çalışmalarla kendi kaderlerimizi etkilemek için çok daha fazla fırsat veren dönüşüm yılları.


Zihnin ne olduğu sorusuna verilecek yanıt ön bir açıklama gerektiriyor olabilir. Her şeyden önce zihin, birçok farklı alan için bir terim-anlam. Burada terimden kastedilen ise bir kavramı herhangi bir disiplinde işe yarar hale getirmek için genleriyle oynayıp yeni bir anlam oluşturmaktan başka bir şey değil. Böyle olunca zihin kavramı da birçok farklı alanda, farklı amaçlara yönelik farklı anlamlarda kullanılabiliyor. Buna rağmen çoğu zaman zihin denildiğinde kastedilen, tüm düşünsel ve duygusal faaliyetlerin gerçekleştiği içsel bir evren. Ve öğrenme, bilme ve anlama, aynı bu sırayla, o evrende gerçekleşiyor. Öğrenmek denilen şey de insanın bilgiyle buluşma merasiminden başka bir şey değil. Bilginin dış dünyadan zihnimize transferine verdiğimiz havalı bir isim... Ama herkes emin olabilir ki bir şeyi sırf öğrenmiş olmanın insanlık tarihinde hiç kimseye bir faydası olmamıştır. Çünkü bilginin dış dünyadan zihnimize transferi aslında bir hammadde sevkiyatı gibidir. Bu bakış açısıyla bilmenin de bir depo görevlisinin gelen malı depoya taşıdıktan sonra, Sevkiyat tamam! demesinden pek bir farkı yoktur. İnsan için asıl kıymetli olan anlamanın gerçekleşmesi için bilginin insan zihninde tamamen sindirilip kimyasal bir değişimle bir anlama dönüşmesi gerekir. Nasıl ki elinde tuttuğu elma birine bir fayda sağlamazsa, öğrendiği bilgi zihinde hazmedilip enerjiye dönüşmediği sürece kimseye bir yarar sağlamaz. Bu anlamda zihni, dış verilerin sindirilip anlam ya da duyguya dönüştürüldüğü bir yapı olarak düşünmek gerekir. Bilginin davranışa dönüşmesinden kastedilen de budur. Yoksa insanların eşit olduğu gibi basit bir bilgi dahi yıllarca aklınızda olsa bile o bilgi içselleşmediği müddetçe, ya siz insanlarla eşit değilsinizdir, ya da insanlar sizinle eşit değildir. Bilginin öğrenme, bilme ve anlama için hammadde olmasının dışında asıl amacı gerçekliğe ulaşmak değil fayda sağlamaktır. Yani bilgi değerini gerçekliğinden değil, ne kadar eksik ya da yanlış olursa olsun dönemsel işlevinden alır. O yüzden de bilim tarihinde gerçekliğinden şüphe duyulmayan tek bir bilgi dahi yoktur. Ama burada şunu da eklemek gerekir ki yanlış bilgilerin bilimsel gelişime katkısı en az gerçek olduğu iddia edilen bilgiler kadardır. Kütlelerin birbirlerini çektiği bilgisi teknik olarak yanlış olsa da insan evladının aya seyahati o bilgi sayesinde gerçekleşmiştir. Yani insanların tarih boyunca bilgiyle olan ilişkisi gerçeklik üzerine değil, o bilgide sezinlediği fayda üzerinedir.


Bilginin ne olduğu sorusuna, bilginin nasıl oluştuğuna dair bir açıklık getirmeden yanıt vermeye çalışmak gerçekten eziyetli bir çaba. Bu soruya hakkıyla cevap vermek için de öncelikle bilginin hangi koşullarda oluştuğunu, nasıl ortaya çıktığını ve neden sürekli değişip durduğunu anlamak lazım. Konuya evrensel olarak bakmak gerekirse bilgi, nesneler arasındaki farkın adı. Bu tanım ilk bakışta karmaşık gelebilir ama yakından bakıldığında gerçekten de öyle olduğunu, bu evrendeki her bilginin nesneler arasındaki farkı tanımlama becerimizle oluştuğunu görebiliriz. Yani bilgi, daha ilk günden bu yana bizim ayırt etme becerimizle oluşmakta. Ayırt etme becerimizin oluşmasını sağlayan en önemli özelliğimiz ise görebilmek. İnsan için ilk bilme türü olan görerek bilme de büyük ölçüde bu şekilde işliyor. Dış dünyayı bembeyaz bir fon olarak değil de nesnelerden oluşan bir kompozisyon olarak algılamamızı, kısaca görme eylemimizi mümkün kılan şey, beynimizdeki renk algısı sayesinde, gözümüzün nesneler arasındaki farkı algılayacak biçimde evrimleşmesi. Bu şekilde olmasaydı, hiçbir görsel bilgi oluşamayacaktı; bir nevi kör olacaktık. Birçok insanın bu dünyadaki ilk bilgisi olan anne bilgisi de bu yöntemle oluşuyor. Her ne kadar bebekler anne karnında annesiyle ilgili anlam barındırmayan duygulanımlar hissetse de anne bilgisinin oluşması onu görmesine bağlı. Bir bebek gözlerini açıp annesini ilk gördüğünde, bir anda koskoca evrenin ikiye bölünmesi gibi, önce annesiyle geri kalan her şey arasındaki ayırımı yapıp onun için en önemli bilgiyi, anne bilgisini var ediyor. Görerek bilme sonrasında da işler pek değişmiyor aslında. Bilgi bize yüklendikten sonra o bilgileri birbirlerinden anlamlı şekilde ayırmak ya da birleştirmek için de kategorize ederiz. Bilginin dolaylı adı olan kategorize etme becerisinin temelinde ise yine ayırt etme var. Biri sıfırdan ayırt ederek dijital bilgileri var edebiliriz ve aynı şekilde ancak otu çiçekten, kuzuyu kurttan, insanları birbirinden ayırt ederek onlar hakkındaki bilgiyi oluşturabiliriz. Hatta dilsel olarak ikinin ne olduğu bilgisini tarif etmemiz gerektiğinde bile, yine ayırt ederek, bir ve üç olmayan ve bu iki değer arasında kalan nicelik ifadesiyle tarif edebiliriz. Uzunu, bilinen bir kısa; hafifi bildiğimiz bir ağırlık olmadan anlamlandırmak; savaşın olmadığı bir dünyada barışı tarif etmek ya da elmadan başka bir meyvenin olmadığı bir dünyada elma bilgisine bugünkü anlamını vermek mümkün olmazdı. Dilden matematiğe kadar tüm soyut bilgi oluşumunun temelinde de bu ayırt etme becerisi, yani kavramlar arasındaki farklılığı tanımlama meselesi var. Konuştuğunda insanları anlamanızı, yani birinin size masa mı yoksa maşa mı dediğini anlamanızı mümkün kılan tek şey s ve ş sesleri arasındaki farkın çok önceden bir bilgiye dönüşmüş olması. Nesneler arasındaki farkı ayrıştırma becerisi pratik yaşamda ihtiyaç duyulan bilgilerin ne kadar belirgin olacağını da belirler. Bir çocuğun dil öğreniminin ilk dönemlerinde, henüz dilinde diğer ve insanlar kavramları oluşmadığı için yaşlı olan herkesi dedesi sanması gibi, siz de bu kavramları zihninizde oturtamazsanız bir dostla tanış arasındaki farkı anlamakta zorlanacaksınızdır. Ya da iyi ve güzel arasında ayrımı yapacak bilgiden yoksunsanız, güzel olan birçok şeyin pek de iyi şeyler olmadığını hiçbir zaman anlayamazsınız. Bilim ya da sanat gibi alanlarda da algı zafiyeti çekmemizin temelinde yeterince bilgi üretememe, yani öğeler arasındaki farkı hissedememe sorunu var. Operadan resme, birçok sanatsal alanda zihnimizin üretebildiği anlam, sadece söz konusu eserde ayırt edebildiğimiz öğe sayısı kadar olacaktır. Notalar arasındaki farkı kulağımız ne denli ayırt edebiliyorsa, o müzik bizde o denli derin bir etki bırakır. Hatta kaliteli anlamada olduğu gibi hissetmenin kalitesi de ancak ayrımlarla güçlenebilir. Bilginin yok oluşu da aşağı yukarı aynı ilkeyle işliyor. Farklar belirginliğini yitirmeye başlar ya da daha verimli bir bilgi için ayrımın ögelerinden birinde değişim ihtiyacı peyda olursa, doğal olarak bilgi de bu değişime ayak uydurmak zorunda kalır. Benzerlerinden farkı ayırt edilemez olduğunda ise, nihayet bilginin yıkımı gerçekleşir. Hatta bu durum bilginin kendi tanımı için bile geçerlidir. Bilgiyi gerçekle gerçek dışı arasındaki fark değil de çözümle çözümsüzlük arasındaki fark olarak görmek, geleneksel bilgi bilgisinin de çöküşü olacaktır. Özetlemek gerekirse, insan için bilgi denen şey daha doğup gözünü ilk açtığı andan itibaren nesneleri ayırt etmesiyle başlar. Ölünceye kadar da nesneleri ayırt edebildiği ölçüde gelişir. İnsan zihninin kalitesi de o güne değin ayırt ettiği nesnelerin sayısıyla, yani evrendeki bilinmezlik miktarını azaltma çabasıyla belirlenir.


Dilimizde bilgi ile malumat kelimeleri birbirinden farklı anlamdalar, tıpkı İngilizcedeki knowledge ve information gibi. Bu ayrım son derece önemli çünkü farkındalığımızın kalitesine işaret ediyor. Binlerce kitap okuyabilirsiniz, bir sürü ünlü ismi tanıyabilirsiniz, dünyada olup bitenlerle ilgili bir dolu haber alabilirsiniz ama bunlar size bilgi vermez. Bilgi, edindiğimiz malumatı sindirerek bünyemize katmakla gerçekleşir. Tonlarca meyvenin genetik özelliklerini, ana vatanlarını, besin değerlerini bilebilirsiniz ama bu enformasyon size ihtiyacınız olan vitaminleri vermez. Adını, kökenini, kalorisini hatta içindeki tane sayısını bildiğiniz nardan hayır görmeniz için onu yemeniz ve sağlıklı bir sistem içinde sindirmeniz gerekir. İşte bilgi de böyledir. Milyonlarca malumat alırız ama bunları zihin süzgecimizden geçirerek anlamlı bir bütünün parçası haline getirmediğimiz sürece bilgi edinmiş olmayız. Kimi insanlar bir konudan söz ederken onlarca alıntı yaparlar, falanca kitaptan filanca filmden örnekler vererek ne kadar çok bildiklerini gösterirler. Sonuç olarak ortaya karışık bir çorba çıkar. Bu tip insanlar entelektüel ya da aydın değildir, enformasyon saçıcı yani malumatfuruştur. Bilginin ne olduğunu bilmeyenler, bu insanlara gıpta ederler, oysa en çok malumata Google efendi hazretleri sahiptir. Ne var ki Google anlam üretmiyor, en azından şimdilik. Rivayet olunur ki bir gün öğrencileriyle ders yapan Celaleddin Rumi'nin yanına Tebrizli Şems girer ve falan alim bunu dedi, filan kitap şunu yazdı diye konuştuğunu işitince Rumi'ye şöyle seslenir: Bırak artık dedikoduyu, o onu dedi bu bunu dedi demeyi! Sen ne diyorsun, sen? Asıl onu söyle! Bu hitap ile Şems aslında ilim tahsil etmekteki amacın malumat biriktirmek değil, bilgi edinmek olduğunu belirtir. Bilmek malumat kaydı tutmak değil, muhtelif malumat arasındaki bağlantıyı anlamaktır. Akıl kelimesi Arapçada bağlamak anlamında bir fiilden türemiştir; dolayısıyla esas itibariyle akletmek, malumatı birbirine bağlamak ya da aralarındaki bağı fark etmek demek. Sebep sonuç dizgesi insan zihninin anlaması için son derece önemli. Şeyler arasındaki bağlantıyı çözmek, aradaki ilişkiselliği kavramak demek. Evren bir nedensellik ile çalışıyor , belli sebeplerin belli sonuçları doğurması ve bizlerin bu bağlantıyı anlamamız zihinlerimizi rahatlatıyor, bizde bir huzur ve sükun duygusu yaratıyor. Başka bir ifadeyle şeyler arasında bağ kurarak tatmin oluyoruz. Aslına bakarsanız bilgi denen şey, beyin hücrelerimizin bağlantılarından ibaret. Müthiş bir ağ var ve nöronlar arasındaki bağlantı sayısı ne kadar fazlaysa beyin ve dolayısıyla algılama kapasiteleri de o kadar fazla oluyor. Yani idrakimiz kurduğumuz bağ kadar, ne kadar bağlarsak o kadar anlıyoruz. Anlamak fiilinin köken analizini yaptığımızda an ile bağlantısını yakalarız. Birkaç örnek üzerinden gidelim; izlemek: iz+le +mek, kollamak: kol+la +mak, bağlamak: bağ+la +mak gibi kelimeler bir isme gelen ile ve mek/mak ekleriyle fiil olurlar. Bu şekilde türetilen kelimelerin ilk isimle irtibatları vardır. Benzer şekilde anlamak kelimesi de an ile bağlantılıdır. Aslında hayatın tamamı anlardan ibarettir ve anın farkında olarak yaşayanlar aslında epey uzun ömürler sürerler. Durup düşünmek ifadesi bir şeyi anlamanın yolunun durmak olduğuna işaret ediyor. Hızla yol alırken yoğun bir uyaran bombardımanına tutuluruz, bir yerden hızla geçtiğimizde orada gördüklerimizi pek de idrak edemeyiz. Gerçekten görmek, duymak ve idrak etmek için çoklu uyaranlardan kurtulmaya ve dikkatimizi bir noktaya toplamaya ihtiyacımız vardır. Durup düşündüğümüz anda ne olup bittiğinin farkına varırız. Bu yüzden tam da yaşadığımız ana, o en küçük zaman dilimine odaklanmak bize anlam verir. Aslında hayatın tamamı anlardan ibarettir ve anın farkında olarak yaşayanlar aslında epey uzun ömürler sürerler. Bir an için de olsa duralım ve hayat tarzlarımızın bize boca ettiği enformasyondan uzaklaşalım. Durup düşünelim: Ben ne yapıyorum? Tam şu anda ne yaşıyorum, ne hissediyorum, ne biliyorum? İşte felekten bir an çaldık bile! Bu arada yapay zeka alnında inanılması güç gelişmeler oluyor. Önümüzdeki süreçte geleceğe dair yazılarımda bu konuları irdeliyor olacağım. Ceren tebrik ederim kızım, kutluyorum gerçekten harika bir yazı olmuş. İnsan yaşamında ki en önemli şey anı yaşayabilmektir zaten yaşam dediğimizde bu anların toplamıdır. Bilgiyi idrak etmek için, yaşamak yeterli ama nasıl yaşamak? Biz insanlar genellikle bir kriz anında doğal olarak sarsılırız, krizleri de sevmeyiz. Aslında kriz fırsattır, kriz insanı durmaya zorlar. Kriz acı çekmek için ortaya çıkmamıştır aslında, kriz dönüşüm için ortaya çıkmıştır. Hiçbir dönüşüm de oturduğumuz yerden mutlu mesut yaşarken gerçekleşemiyor maalesef. Örneğin biri bizi bir konuda uyardı ama onun uyarısı bizim nefsimize ağır geldi. Bundan sonra neden bu bana bu kadar ağır geldiyi sorgulamalıyız. Hepimizin hayatı biricik ve her an öğrenme dönüşüm içerisindeyiz. Bugün bu yazıyı okuduktan sonra da belki tamam bundan sonra bilgiyi kitaplarda değil kalbimde arayacağım demek de çözüm değil. Çünkü krizi biz bulamayız kriz bizi bulur vakti gelince. Çünkü çözüm krizde... ne zaman üzülsek üzüldüğümüz şeyin derinine inmeliyiz ki yaşadığımız olayın bir anlamı olsun. Genç yaşında o kadar önemli bir gerçeği tespit etmişsin ki seni tebrik ederim. Krizler kesinlikle öğrenme ve kendimizi genişletme fırsatları. Zaten insan rutinde çürüyen bir varlık, adeta sınırlarımızı aşmaya programlı varlıklarız. Bu bağlamda sana Sinan Canan'ın İFA serisinin özellikle 3. kitabını okumanı tavsiye ederim. Bilgi yasak elmaydi . 🤣 Eline sağlık .


Bilinç, zihindeki bilgilerin berrak bir şekilde izlenme süreci ya da daha yaygın tanımıyla, farkındalık algısı olarak tarif ediliyor ama bu iki tanımın da en azından kategorik sorunları var. Her şeyden önce bilinç bir algı türü ya da bir süreç değil. Çoğu kimsenin zannettiğinin aksine, insanın salt ayık olma hali ise hiç değil. Birinin bilincinin açık olması o kişinin duyularındaki mekanik hareketlilikten çok, duyular aracılığıyla gelen verileri kategorik olarak tanımlayabilmesi, mesela bir insanla kedi arasındaki farkı ayırt edebilmesi demektir. Yoksa biri uyanık olduğu halde dış dünyadaki farklılıkları algılayamıyorsa o hala şuursuzdur. Bilinç oluşumunu, yıldızların oluşumuna benzetmek de mümkün. Nasıl ki evrende avare gezen toz bulutları kütle çekim kanunu gereği bir araya gelip yıldızları oluşturuyorsa, zihin evrenimizde savrulup duran bilgi parçacıkları da bir tür kütle çekimiyle bir araya gelip bir yığın bilinç kümesi oluşturur. İnsanın bir konuda yıllar boyunca edindiği bilgiler bir aşamadan sonra o insanın zihninde galaksi misali bir bilinç alanı var eder. Bu bakımdan bilinç; yaşam, ölüm, mutluluk, mutsuzluk, sanat, edebiyat, siyaset ya da her ne varsa yaşamın içinde, bir alanla ilgili topladığımız bilgi parçacıklarının zamanla oluşturduğu kavrama alanıdır. Bu alanın temel amacı da insanın öğrendiği her yeni bilginin anlam kazanabileceği bir platform oluşturmak. Ve bu alan olmaksızın insanın öğrendiği hiçbir bilgi, onun için bir bütün olarak anlaşılır değildir. Mesela hak, hukuk ya da demokrasiyle ilgili zihninde bir örüntü oluşturmamış, dolayısıyla toplum bilinci olmayan birine siz ne kadar bilgi verirseniz verin, o bilgiler hiçbir zaman işe yaramayacak, bir anlamaya dönüşmeyecektir. Ya da edebiyat bilinci olmayan birinin romanlardan pek fazla tat alamayacağı gibi, fizik bilinci olmayan biri de yuvarlak bir gezegende nasıl olup da düşmeden ayakta durabildiğini anlamayacaktır. Aynı sorun eğitimde de geçerli. Eğer bir çocukta matematik bilinci oluşturmadan matematiksel bilgilerden bahsederseniz, havanda su dövüyorsunuz demektir. Ya da edebiyat bilinci oluşturmadan ondan şiir okumasını isterseniz, bu yaptığınız en hafif tabiriyle o çocuğa eziyettir. Bu bağlamda okulların amacı çocuklara bilgi yüklemekten çok olabildiğince farklı konularda bilinç oluşturmak olmalıdır. Bu durum toplumlar için de farklı değil. Mesela bizim gibi toplumlarda felsefi olan hiçbir şeyin doğru dürüst algılanmamasının nedeni bu tür bilgilerin fazla karmaşık olması ya da pratik yaşamdan kopukluğu değil, felsefe bilincinin gelişmemiş ülkelerde en nadir görülen bilinç türü olmasıdır. Siyasi ahlakla ilgili toplumsal yozlaşmanın nedeni de bu konudaki bilgi azlığı değil. Hatta diyebiliriz ki bu işin erbaplarının, yani siyasi ahlak tüccarlarının bu dönemde insanlara sunduğu bilgi arzı, tarihte hiç görülmediği kadar fazla. Ama bir toplumda siyasi bilinç yeterli değilse eğer, hırsızlığın kötü olduğu bilgisi bile zihinde kendine tutunacak bir dal bulamaz. Kısacası insan için öncelikli ihtiyaç bilgi değil bilinçtir. Son dönemlerde, özellikle de internet devrinde bilgi erişim kolaylığı ya da bilgi bolluğu gibi söylemlere kesinlikle aldırmamak gerekir. Bilgi her devirde boldur. Toplumları birbirinden farklılaştıran ise, bilgiyi faydaya dönüştürme becerileridir ve bu beceri sadece ve sadece eğitim sistemini bilinç merkezli yapmakla mümkündür. Soyutlama gibi en temel beceriler için eğitim sistemi aracılığıyla çocukların zihninde yeni bilinçler oluşturmak gerekir.


Özet: Araştırmacılar, ön insular korteksin bilinçli farkındalığa açılan bir kapı gibi göründüğü sonucuna varıyor. Beynimiz, uyanma saatlerimizde, çeşitli güçlerde; neredeyse sürekli bir duyusal sinyal akışı alıyor. Bilim insanları onlarca yıldır neden bazı sinyallerin, bilinçli farkındalığın ışığına yükseldiğini ve benzer güçteki diğer sinyallerin bilinçsizliğin karanlık gölgelerinde kaldığını merak ettiler. Anesteziyoloji Anabilim Dalında araştırma görevlisi Zirui Huang: Beyindeki bilgiyi işlemenin iki boyutu vardır: İlki çevrenin farkındalık olmadan duyusal olarak işlenmesiyle ortaya çıkan; ikincisi bir uyarıcının belirli bir önem düzeyine ulaştığında, bilinçli farkındalığa girdiği zaman ortaya çıkan boyut. diye açıklıyor. Huang, baş araştırmacı Anthony Hudetz ve ekibi ile birlikte bu değişikliğin beynin ön insular korteks adı verilen ve düşük seviyeli duyusal bilgi ile daha yüksek seviyeli farkındalık arasında bir tür kapı görevi gören bir bölümünde meydana geldiğini doğrulayan çalışmalarda bulundu. Deneydeki katılımcılar, çalışan beyin fonksiyonlarının sürecini görmek üzere bir fMRI makinesine konuldu. Bilinç seviyelerini kontrol etmek için; hücrelerin biyolojik fonksiyonunu yavaşlatan ya da durduran anestezik bir ilaç, propofol, uygulandı. Daha sonra; kendilerini tenis oynarken, bir yolda yürürken veya ellerini sıkarken hayal etmeleri istendi. İnsan vücudunun hareket etme yeteneğini ifade eden motor aktiviteler kapsamında bir talepte bulunuldu . Yavaş yavaş bilinçlerini kaybettiler ve propofol durdurulduktan sonra tekrar geri kazandılar. Önceki araştırmalar; zihinsel görüntülerin, aktiviteyi gerçekleştirmeye benzer bir beyin aktivitesi ürettiğini gösterdi. Katılımcılar kendilerini tenis oynarken hayal ettiklerinde, beynin hareketi kontrol etmekten sorumlu kısmı hareket sinyali gösterdi. Zihinsel dikkat; aktiviteye odaklandığından, görevleri yerine getirirken beynin diğer bölgeleri devre dışı kaldı. Çalışmanın katılımcıları bilinçlerini kaybetmeye başladıkça, devre dışı bırakmalar daha az sıklıkta gerçekleşti. Bilinçlerini tamamen kaybettiklerinde, karşılık gelen beyin alanları da zihinsel imgeleme görevlerine yanıt olarak hiçbir aktivasyon göstermedi. Biraz bilinç kazandıkça, zihinsel imgeleme ile ilgili bazı aktiviteleri yeniden kazandılar ve kısa bir süre sonra tam bilinç ile beyinleri normal aktivasyon kalıpları gösterdi. Bu bilinç durumları arasındaki korelasyon olarak ifade edilen olasılık içerikli ilişkiye bakıldığında, ön insular korteksin aktivasyonunun, bu aktivasyonlar ve deaktivasyonlar arasındaki başarılı geçişte rol oynadığı ortaya çıktı. Araştırmacılar, kortekste bilinçli farkındalığın kapısı gibi görünen önemli bir alan belirlediler. Hudetz, Duyusal bir uyaran, normalde ön insular korteksi aktive eder. diyor. Fakat bilincinizi kaybettiğinizde, ön insular korteks devre dışı kalır ve beyinde bilinci destekleyen ağ kaymaları görülür. Ön insular korteksi; sadece en önemli bilgilerin bilinçli farkındalığa girmesine izin veren bir filtre göreviyle açıklıyor. Hipotezlerini başka bir klasik psikolojik deneyle doğrulamaya çalıştılar, burada bir yüz; saniyenin zar zor algılanabilen üç yüzde biri kadar bir süre boyunca ekranda kısaca parladı. Yüz görüntüsünü; yüz görüntüsünün bilinçli olarak işlenmesini kesintiye uğratmak için tasarlanmış gürültülü, yüksek kontrastlı bir görüntü izledi. Daha sonra, katılımcılara bir yüz görüp görmedikleri soruldu. Yüze bilinçli olarak erişilip erişilmediği, ön insular korteksteki aktivasyon ile tahmin edildi.


Uyku ve rüya insanlık tarihi boyunca en büyük gizemlerimizden biri olmuştur. Bilinen tüm kültürlerde özel bir yere sahip olan bu fenomen belki de medeniyetimizin, kültürümüzün, geleceğimizin şekillenmesinde en büyük rollerden birine sahip olabilir. Bildiğimiz kadarı ile uyku tüm memelilerde, kuşlarda ve balıklarda bulunmakla beraber rüyanın memeli canlıların büyük bir bölümünde var olduğunu biliyoruz. Tarih öncesi dönemlerde rüya ile ilgili kültürel motif ve söylencelerden daha öte bir bilgiye çok fazla sahip değiliz. Yazılı kaynaklarda ise en eskisi Asur Kralı Asurbanipal'in (MÖ 668-627) başkenti Ninova kütüphanesinde bulunan rüya tabirlerine ait bir kil tablettir. Bi' Saniye! Şu An Rüya Görüyorum! Uyku ve rüya konusu biyolojiden psikolojiye, tıptan sosyolojiye kadar birçok bilim dalının ilgisini çeken disiplinler arası bir konudur ve bu alanda yoğun çalışmalar yıllardır sürüyor. Bu konunun en tartışmalı başlıklarından birisi ise lusid, aydınlık berrak veya bilinçli rüyalar olarak bilinen rüya çeşididir. Nedir aydınlık ve lusid rüya? İnsanlar rüya görürken ne kadar saçma olursa olsun, genellikle rüya olduğunu uyandıktan sonra anlarlar. Aydınlık rüya ise insanın rüyada olduğunun farkında olduğu ve anlatılanlara göre- deneyimleyen insana, farkında olduğu rüyayı değiştirebilme yeteneğini de sunmaktadır. Bu tür deneyimler, çoğunlukla kişisel beyanlara dayalı anektod niteliğinde bilgiler olduğu için aydınlık rüya konusunun bilimsel anlamda tam olarak test edilmiş bir konu olmadığını anlamakta fayda var. - Gerçeklik Testi rüya görüp görmediğinizi anlamak için ortamınızı günde birkaç kez kontrol etme; - Yatağa Geri Dön uykuya daldıktan beş saat sonra uyanmak, kısa bir süre uyanık kalmak, daha sonra rüyaların gerçekleşme olasılığının daha yüksek olduğu bir REM uyku dönemine girmek için tekrar uyumaya gitme; - Beş saatlik uykudan sonra uyanmayı ve sonra uykuya dönmeden önce rüya gördüğünüzü hatırlama niyetini geliştirmeyi içeren bilinçli rüya anımsatıcı indüksiyonu : Bir dahaki sefere rüya gördüğümde, rüya gördüğümü hatırlayacağım diyerek kendilerine telkin yapan katılımcıların kendilerini bilinçli bir rüyada hayal etmeleri. Her üç tekniği de birleştiren 47 kişilik grup içindeki katılımcılar, sadece bir hafta boyunca bilinçli rüyalar görerek, herhangi bir teknik uygulamayan haftaya göre % 17 başarı oranına ulaşıyorlar ki bu fark istatistiksel olarak önemli bir farkı temsil ediyor. MILD tekniğini tamamladıktan sonraki ilk beş dakika içinde uyuyabilenler arasında bilinçli rüyaların başarı oranının, girişimlerin neredeyse %46'sında çok daha yüksek olduğu da görülüyor. Aspy'ye göre, MILD tekniği potansiyel bellek dediğimiz şey üzerinde çalışıyor; başka bir ifadeyle, gelecekte bir şeyler yapmayı hatırlama yeteneğimize dayanıyor. Rüya gördüğünü hatırlamasını sağlayacak bir cümleyi tekrarlayan kişiler, zihinlerinde aslında rüya gördüklerini ve bu deneyimi bir bilinçli rüyaya dönüştürebileceklerini hatırlatan bir niyet oluşturuyor. Araştırmadaki gözlemler, MILD tekniğini kullanarak başarı bildiren kişilerin ertesi gün belirgin oranda daha az uykusuzluk etkisi gösterdiklerini ve bunun da bilinçli rüya deneyiminin uyku kalitesi üzerinde olumsuz bir etkisi olmadığını gösterdiği düşünülüyor. Elbette bu sonuçlar, kabusların tedavisi ve bilinçli rüya ortamında prova yoluyla fiziksel beceri ve yeteneklerin iyileştirilmesi gibi bilinçli rüya görmenin birçok potansiyel faydasını da incelemeye imkan sağlayabilecek, etkili bilinçli rüya başlatma teknikleri geliştirilebilmesi açısından önemli. Burada en önemli faktörlerden bir tanesi de rüyaların hatırlanabilme gücü. Dr. Aspy'ın daha sonra genişleterek yayınladığı çalışmaya geçmeden önce 2018 yılında yaptığı başka bir çalışmaya bakmakta fayda var. Algısal ve Motor Beceriler dergisinde yayınlanan çalışma, Avustralya'nın dört bir yanından arka arkaya beş gün yatmadan önce yüksek doz B6 vitamini takviyeleri alan 100 katılımcı üzerinde yapılmış. Sonuçlar, B6 vitamini almanın insanların bir plaseboya kıyasla rüyaları hatırlama yeteneğini geliştirdiğini gösteriyor. B6 vitamini hayallerinin canlılığını, tuhaflığını veya rengini ve uyku düzenlerinin diğer yönlerini ise dikkate değer oranda etkilemiyor. Bu çalışma, B6 vitamini ve diğer B vitaminlerinin rüyalar üzerindeki etkilerinin ilk kez bu kadar büyük ve çeşitli bir insan grubu üzerinde denenmesine de imkan vermesiyle önemli. Katılımcılardan biri, çalışmanın bitiminden sonra deneyimlerini Zaman geçtikçe rüyalarım daha net ve hatırlaması daha kolay hale geldi. Günler geçtikçe unutmalarım da azaldı şeklinde ifade ederken, bir başka katılımcı, Hayallerim daha gerçekti, yatmak ve rüya görmek için sabırsızlanıyordum! diyor. Dr. Aspy'ye göre bir insan, hayatının yaklaşık altı yılını rüya görerek geçiriyor. Eğer bilinçli bir şekilde rüyalarımızı kontrol edebilirsek, rüyada harcanan bu zamanı belki de daha verimli kullanabileceğiz. Rüya görüyor ve rüyadayken de rüya gördüğümüzü biliyorsak, bunun birçok potansiyel faydası olabilir. Örneğin, kabusların üstesinden gelmek, fobileri tedavi etmek, yaratıcı problem çözmek, motor becerilerini iyileştirmek ve hatta fiziksel travmadan kurtulmak için bilinçli rüyalar bize yepyeni imkanlar sunabilir. B6 vitamini, tam tahıllar, baklagiller, meyveler , sebzeler , süt, peynir, yumurta, kırmızı et, karaciğer ve balık dahil olmak üzere çeşitli gıdalarda doğal olarak bulunan bir vitamindir. B6 vitamininin etkilerinin diyetten ne kadar elde edildiğine göre değişip değişmediğini araştırmak için ise elbette daha fazla araştırmaya ihtiyaç var. Eğer B6 vitamini almak sadece diyetle normalden az B6 alan kişiler için etkili oluyorsa, rüya üzerindeki bu etkiler de tabii ki uzun süreli B6 takviyesi ile azalabilir. Temmuz 2020 yılında yayınlanan yeni çalışmasında Dr. Aspy 2017 yılında yaptığı çalışma sonuçlarına eklediği 2 farklı hibrit teknikle beraber toplam beş farklı bilinçli rüya başlatma tekniğinin bileşkesini araştırdı ve karşılaştırdı. - Rüya görüp görmediğinizi görmek için ortamınızı günde birkaç kez kontrol etmeyi içeren bir Gerçeklik Testi ; - Yatağa Dön beş saat sonra uyanmak, kısa bir süre uyanık kalmak, sonra rüyaların gerçekleşme olasılığının daha yüksek olduğu bir REM uyku dönemine girmek için tekrar uykuya dalmak; - MILD, beş saatlik uykudan sonra uyanmayı ve daha sonra uykuya dönmeden önce rüya gördüğünüzü hatırlama niyetini geliştirmeyi içeren bir tekniktir. 'Bir dahaki rüya gördüğümde, 'rüya görüyorum' kendinizi de berrak bir rüyada hayal ediyorsunuz; - beş saatlik uykudan sonra uyanmayı ve daha sonra dikkatinizi tekrar uykuya dönmeden önce 20 saniye boyunca görsel, işitsel ve fiziksel duyumlara odaklamayı içeren bir teknik olan SSILD; bu teknik farkındalık meditasyonuna benzer, ancak tekrar tekrar odaklanmanızı içerir; - MILD ve SSILD öğelerini birleştiren hibrit teknik SSILD tekniği gibi, tekrar tekrar dikkatin görsel ve fiziksel duyumlara odaklanmasını içerir; katılımcılar ayrıca bir dahaki rüya gördüğünde, farkındalıklarını her değiştirdiklerinde rüya gördüğünü hatırlayacaklardır. Çalışmada, bilinçli rüyaya ilgi duyan 355 katılımcı (ortalama yaş 35.3 yıl) vardı ve tamamen internet üzerinden gerçekleştirildi, böylece dünyanın dört bir yanından insanlar evde çalışmayı tamamladılar. Katılımcıların çoğuna 69 (% 19,4) öğrenci ve 31 (% 8,7) işsiz veya emekli olmak üzere öğrenci olmayanlar (% 71,8) istihdam edilmiştir. Bir hafta boyunca bilinçli rüya indüksiyon tekniklerini uygulamadan önce ön test anketini ve ardından bir temel uyku ve rüya hatırlama kayıt defterini tamamladılar. Sonuçlar, MILD tekniğinin ve SSILD tekniğinin berrak rüyalar indüklemek için benzer şekilde etkili olduğunu gösterirken, başarılı bilinçli indüksiyonunun öngörüleri, üstün genel rüya hatırlamayı ve berrak rüya indüksiyon tekniklerini tamamladıktan sonraki on dakika içinde uykuya dalma yeteneğini içeriyordu. Hibrit teknik, MILD veya SSILD'ye göre hiçbir avantaj göstermedi. Aksine, RT , bu çalışmada en azından bir hafta gibi kısa süreler için, etkisiz bir bilinçli indüksiyon tekniği gibi görünmektedir. Dr. Aspy, Bilinçli rüya görmenin uygulamalarından biri, rüya görürken bazı insanlar için uyanıkken mümkün olmayan, canlı, hayat benzeri ve tatmin edici deneyimler elde etmenin bir yolunu sağlamasıdır dedi. - Denholm J. Aspy et al. 2017. Reality testing and the mnemonic induction of lucid dreams: Findings from the national Australian lucid dream induction study. Dreaming 27 (3): 206-231; doi: 10.1037/drm0000059 - Denholm J.Aspy, Natasha A. Madden, Paul Delfabbro. B6 Vitamini ve B Kompleks Preparatının Rüya ve Uyku Üzerine Etkileri. Algısal ve Motor Beceriler, 2018; 003151251877032 DOI: 10.1177 / 0031512518770326 - Denholm J. Aspy. Uluslararası Lucid Rüyası İndüksiyon Çalışmasından Bulgular. Ön. 17 Temmuz 2020'de çevrimiçi olarak yayınlanan Psychol; doi: 10.3389 / fpsyg.2020.01746


İnsan daha bu dünyaya geldiği ilk günden itibaren bilinmezle yaşamayı, bilmediklerine karşı kendini savunmayı ve en önemlisi de onu yönetmeyi öğrenmeye başlar. Sonuçları bazen ağrılı olsa da bilmeden hayatta kalmayı öyle ya da böyle öğrenir. İnsan için asıl büyük tehlike ise hep bildiklerinden gelir. Hayatı boyunca uğradığı en yıkıcı zararlar büyük bir çoğunlukla bildikleri yüzündendir. Bilinmeze karşı ustalaşmış insanın bildiğini yönetmedeki zaafı hayatın her alanında kendini gösteriyor. Mesela yeni bir şey öğrenirken insan en kritik zorluğu çoğunlukla anlamaya çalıştığı şeyle ilgili önceden bildikleri ya da o şeyin kafasındaki benzerleri sebebiyle yaşıyor. Yeni bir dil öğrenirken bile birçok insanı en çok anadili, daha doğrusu anadilindeki bilgileri genelleme eğilimleri zorluyor. Hatta bu eğilim öyle bir hal alıyor ki belli bir topluluğun çoktan unuttuğu ata dilinin insan sesleriyle ilgili bilgilerini farkında olmadan aşırı genelliyor ve aksan ya da şivelerin ortaya çıkmasını sağlıyor. Bu olgunun duygusal yansımaları da var elbette. Birçok insanın klasik müzikle arasını bir türlü düzeltememesinin ya da bir tiyatro oyununda yeterince tatmin hissetmemesinin ardında da insanın bildiğini yönetme zafiyeti olabilir. Eğer birinin müzikle ilgili bildiği tek bir şey çocukken dinlediği müzik ya da hikayeden anladığı sadece sinema filmi ise, klasik müziği de tiyatroyu da anlaması, onların gerçekten başka bir şey olduğunu kendine öğretmesi elbette zor olacaktır. Hele sevginin öğrenilen bir şey olduğunun farkında değilse, tüm hayatı boyunca sadece kolay öğrendiği ve özü bakımından birbirine benzer şeyleri sevecektir. Zaten birçok insanın tüm hayatı boyunca sadece kolay öğrendiği şeyleri, yalnızca hasbelkader tanıdığı insanları sevmesi bu yüzündendir. Bir yığın iletişim sorununun temelinde de insanın bu kolaycılığı yatıyor. İnsanlara yeni bir şey anlatmaya çalıştığınızda eğer verdikleri ilk tepki Ben onu biliyorum. Şu şey gibi değil mi? oluyor ya da birine okuduğunuz bir romandan bir karakteri anlatırken o, Benim kuzen de aynı öyle! diyorsa, o an karşınızdaki sizin anlattığınızı anlamaya çalışmaktan çok, önceki bilgileriyle boğuşuyor demektir. Zaten birçok insanın, ... gibi mi? sorusunun ardında da hep duydukları yeni şeyleri bildikleri eski şeylere benzetme eğilimi gizlidir. Pratik yaşamda benzetme , iletişimin olmazsa olmaz bir parçası olsa da yeni bir şeyi yeni bir bakış açısıyla öğrenmek zorunda kaldığımızda bu alışkanlık gerçekten baş belasıdır. Toplumların en büyük belalarından biri olan tutuculuğun temelinde de insanın bildiklerine olan düşkünlüğü var aslında. Bu hayatı her açıdan zorlaştıran durumu, insanın bildiği şeyleri zamanla akrabası olarak görmeye başlayıp başına açtığı her türlü belaya rağmen bizdendir deyip sineye çekmesine ya da yeni edinilen bir arkadaşı eski arkadaşının hiçbir zaman beğenmemesi gibi, bildiğimiz şeylerin de bilmediğimiz şeyleri asla beğenmemesine benzetebiliriz. Normallere karşı yeterince zeki ama anormaller karşısında sürekli aptalca davranan insan için bu durum hiç de şaşırtıcı sayılmaz. Ne kadar doğru... Henüz anlatmadan ne anlattığımız hakkında konuşmaya çalışan insanlar o kadar çoğaldı ki. Ben şunu farkettim; insanların çoğunluğu sadece konuşmak istiyor, karşısındakine hiç fırsat vermeden hem de.


Bilişsel Gelişimin insan için önemini Kişisel Gelişim çabaları üzerinden tarif etmenin amacı hem kolay bir izlek oluşturmak hem de bu iki kavram arasında ileride oluşabilecek muhtemel karmaşalara daha en başından önlem almak. Her şeyden önce bu iki kavram, amaçları bakımından birbirinden farklı. Kişisel Gelişim her ne kadar bireyin kendisiyle ilgili gibi görünse de aslında büyük ölçüde dış dünyayla ilişkisini biçimleme, yaşama karşı bir uyumlanma çabasıdır. Yani özü bakımından bir kimlik meselesidir. Bu nedenle de çoğunlukla dış dünyanın koşullarını gözeterek davranışa dayalı değişimleri amaçlar. Bu tür gelişim çabalarında dış dünya koşulları öylesine belirleyicidir ki temel amaç her ne kadar kişisel temelli görünse de aslında toplumsal adaptasyona yönelik basit davranışsal değişimlerden öteye geçmez. Ağırlıkla reçetelere dayalı bu şekillenme çabalarında, bireyin bilişsel gelişiminin kayda değer bir önemi pek yoktur. Kimlik ediniminde bireyin dış dünyayı ve o dünyayla kendisi arasındaki bağı doğru bir şekilde anlayacak beceride olması yeterli görülür. Bilişsel gelişimdeyse dış dünya ilişkileri sadece dolaylı bir sonuçtur. Burada asıl amaç insanın bilişsel süreçleriyle ilgili bir farkındalık yaratıp dış dünyadan ziyade kendi zihin evrenine odaklanmasını sağlamaktır. Daha doğrusu, insanın nasıl bilip nasıl bilemediğini, duygularının farkında olmasına ya da olamamasına neden olan koşulları, zeka verimliliğini azaltan ya da arttıran etkenleri, bir şeyi anlamasına ya da anlayamamasına neden olan süreçleri kontrol altında tutabileceği becerilerini geliştirmektir. Yani bilginin kendisinden çok o bilginin imalat aşamasını önemser. Ve burada asıl amaç da KİMLİK değil KİŞİLİK oluşumu üzerinde etkin olmaktır. İnsanın kendisiyle ilgili farkındalığını, bilgi seviyesini, en önemlisi de zihninin çalışma ilkelerini deşifre edip algı kalitesini olabilecek en üst seviyeye çıkarmaktır. Ve bu anlamda Bilişsel Gelişim, bireyin zihinsel süreçlerinin kendi lehine ya da aleyhine işleyen bileşenlerini tanıyıp aleyhine işleyen kısımları düzeltecek güncellemeler geliştirmesi olarak tarif edilebilir. Kendiyle ilgili güncel bilgisi çoğunlukla içler acısı olan insanın bilişsel zafiyetinin en yaygın nedeni, değişimlerini ölçebilecek farkındalık araçlarından yoksunluğu. Beğenilerinin, isteklerinin, tercihlerinin ya da doğrudan dünya algılarının çoktan değiştiğini fark edebilecek zihinsel donanım eksikliği. Bu durumdan mustarip insanların edindikleri yepyeni düşünce yöntemlerini istedikleri verimlilikte kullanamamalarının altında da bu güncelleme eksikliği, daha doğrusu kendileriyle ilgili kemikleşmiş kanaatleri yatıyor. İşin tuhaf yanı ise, bu insanların kendileriyle ilgili olumlu değişimleri, yeni dönemlerinde artık daha zeki, daha becerikli, daha iyi olduklarını da fark edememeleri. Estetik algılarının eskiden hoşlandıkları müzik ya da filmleri beğenmeyecek kadar geliştiğini, bir zamanlar onları eğlendiren birçok alışkanlıklarına veda etmeleri gerektiğini, artık başka bir noktada olduklarını görememeleri. Kendilerinin antik çağlarına ait bir yığın bilgiyi bir türlü güncelleyememeleri. Belki de evrimsel nedenlerle insanların dış dünyaya odaklanma becerilerinin, içsel odaklanma becerilerinden kat be kat güçlü olması yüzündendir; dünyevi bilgileri hayli yüksek bir yığın insan kendileriyle ilgili en temel konularda bile kara cahil olabiliyor. Hatta aralarında kariyer, refah, başarı dolu hayatlarında tek bir kimlik sorunu olmayan bir sürü insan için bile Bilişsel Gelişim eksikliği en yıkıcı tıkanıklık olabiliyor. İnsan yaşamını zora sokan bilişsel bariyerlerden söz etmek için öncelikle ben bilinci eksikliğinden bahsetmek gerekir. İnsanın kendiyle ilgili yalan yanlış kanaatlerinden oluşan ve neredeyse tüm duygularını, davranışlarını etkileyen, kendisiyle ilgili topyekun fikrinden. Eğer biri özellikle bu konuda, yani ben bilincinin gerçekçiliğiyle ilgili bir sorun yaşıyorsa, bu kritik sorunu ancak Bilişsel Gelişimle aşabilir. Sorunlar karşısında konumlanmamızı, meselelere karşı nasıl tavır alacağımızı belirleyen ilk etken, o sorunlarla kendimiz arasında gerçekçi bir pozisyon belirlemek, yani gücümüzün neye yetip neye yetmeyeceğine karar vermek oluyor. Bu kararın ne denli sağlıklı olacağını da elbette insanın ben bilinci belirliyor. İnsan için en yaygın bilişsel bariyerlerden biri de kendi zihninin zayıf yönlerini görememesi. Mesela zihnindeki birçok bilginin hiçbir zaman homojen olmadığını, yani kendi ya da yaşamla ilgili bildiği en temel bilgileri dahi ancak belirli aralıklarla, sadece geçerli duygu hallerinde bildiğini, kriz anlarındaysa o bilgilerin çoğunlukla devreye girmeyeceğini tahmin edememeleri. Her modern insan gibi bilgi eksikliğini yönetme konusunda mahir olsa da bildiği şeyleri yönetmede büyük zafiyetleri olduğunu fark edememesi. İnsanın bilgi dağarcığını yönetme becerisi kadar önemli olan bir diğer bilişsel beceri de şüphe ve kararlılık yönetimi. Yani gerçek ile aramızdaki ilişkiyi düzenleme iradesi. Burada böyle bir örnek biraz abartılı görülebilir ama bilişsel becerilerin zaman içinde ölümcül zehirlere dönüşmemesini önleyecek olan, bilgiyle, daha doğrusu gerçekle aramızdaki ilişkiyi dengeleyen ve onunla ne yapacağımızı söyleyen, bizim adına karakter dediğimiz şeydir. Neticede Bilişsel Gelişimin verimliliği de karakterle uyumuyla ilgilidir.


Burada kastedilen, bilginin zaman içinde homojen olmadığı, yani insan zihninde çoğu bilginin sürekli aktif kalamadığı... Böyle olunca da bildiğimiz birçok şeyi, hatta bazen en önemli şeyleri dahi zaman içinde sadece belirli aralıkla bildiğimiz... Yaşam kalitemizi olumsuz yönde etkileyen en berbat beceriksizlik de maalesef bu özelliğimiz. İnsanın bildiği şeyleri böylesine seyrek bilmesi; kızdığında, darıldığında, karnı acıktığında ya da birazcık endişelendiğinde yaşamla ilgili en iyi bildiği bilgileri, mesela kimi sevip onu kimin sevdiğini, neyi isteyip neyi istemediğini, onu en çok üzen ya da sevindiren şeyin ne olduğunu, kendisine zararın ya da faydanın nereden geleceğini unutması; en önemlisi de neyin doğru neyin yanlış olduğunu her daim bilememesi gerçekten tuhaftır. İnsan belleğinin sadece rahat modda maksimum çalıştığını ama birazcık telaşlansa bildiği her şeyi kolayca kullanamaz hale geldiğini, yani insan bilgisinin duygular karşısında son derece kırılgan olduğunu kabullenmek gerekir. Bu yüzden de yaşam becerisi yüksek olan insanlar, çok şey bilenlerin değil de bildiği şeyleri her zaman bilenlerin arasından çıkıyor. Akıl yürütme, muhakeme ya da bütünsel görme gibi en önemli zihinsel becerilerin yanı sıra, merhametsizlik, sadakatsizlik, vefasızlık ya da ihanet gibi en berbat zihinsel aksaklıkların ardında da hep bu homojen bilme ya da bilememe konusu var. Aslında kötülüğün temelinde de, insanın bildiği şeyleri kolayca unutma eğilimi var. Hatta insanı diğer canlılardan ayıran en önemli özellik nedir sorusuna verilecek en iyi yanıt, hayvanların da bitkilerin de bildiği şeyleri akışkan bir şekilde aralıksız bilmelerine karşın insan evladının bildiği en önemli şeyleri dahi unutma eğilimi olabilir. Bir balık yumurtlamak için hangi zamanda, hangi yoldan, nereye gideceğini hiçbir zaman unutmaz ama insan, yaşamı boyunca en az birkaç kez evinin neresi olduğunu dahi mutlaka unutacaktır. Yuvasını nasıl kuracağını unutan tek bir kuş olmamasına karşın, insanın yaşamı neden sevdiğini unutması bile olasıdır. İnsanların beyinlerinin sadece yüzde onunu kullandığı gibi temelsiz söylemlerin altında da bu kargaşa olabilir. Eğer insanların gerçekten de yüzde on oranında kullandığı bir şey varsa, o şey beyni değil, büyük ihtimalle çoğunun daha paketi bile açılmamış zihinsel becerileridir. En iyimser tahminle, ortalama bir insanın ömrü boyunca toplam aklını kullanma süresi bile, fesatlıkları dışarıda tutulursa, birkaç saati geçmeyebilir. Bir şeyi bilmenin ya da birini sevmenin zaman içinde homojen olmadığını, bu tür becerilerin ancak zihinsel bir istikrarla korunabileceğini fark etmekte zorluk çeken insanların asıl sorunu, insan becerilerini bir potansiyel değil bir tür kader olarak görme eğilimleri. İnsan bir şeyi biliyorsa onu hep bileceğine, zihin denilen şeyin stabil olduğuna körü körüne inanmaları. Oysa insan için bilme faaliyeti, içeriği her ne olursa olsun sabit değildir. Bilme ya da inanma gibi tüm akli melekeler, çoğu duygusal bir yığın programın uyumlu işleyişiyle gerçekleşen ve çok küçük bir çalkantıyla dahi istikrarını kolayca yitirebilen son derece hassas işleyişlerdir. Bu yüzden de insan, mesela öz kardeşinin onu ne çok sevdiğini en ufak bir dengesizlikte kolayca unutabilir ve bunu tekrar hatırlaması günlerce, hatta bazen yıllarca sürebilir. Birini özlemek, bir şeyi eğlenceli bulmak, bir şeyin taraftarı ya da karşıtı olmak, bir olayı trajik ya da komik bulmak, hatta yüce bir şeye inanmak bile sanılanın aksine stabil gerçekler değildir. Bu yüzden de insan zihni akıl karıştırıcı bir yığın çelişkilerle doludur. Sonuç olarak insan bildiği şeyleri hep bilmeli. En çok da bildiği şeyleri bir ara mutlaka unutacağını, bilginin sürekliliğine hiçbir zaman güvenemeyeceğini bilmeli. Zihinsel istikrarı sağlamak için de önce bilgileri nasıl değil, neden bilmesi gerektiğini öğrenmeli.


Yeni doğmuş bir bebeğin beyninde her saniye 1.8 milyon yeni bağlantı kurulduğunu hesaplıyor bilim adamları. Statik bir et parçası gibi görünen o muhteşem orkestra, her an yeni evrenler kuruyor, yeniden organize oluyor. Bu değişim ömür boyu devam ediyor. Boyutlarını öğrendikçe, ne kadar inanılmaz, ne kadar muhteşem bir rutinimiz olduğunu biraz daha iyi anlıyoruz. Bu döngü içinde, iradesi, istekleri, arzuları, umutları ve gelecek tasavvuru ile benzersiz faillerden birisidir İnsan. Aynen diğer türdaşları gibi, yaşadıkça değişir ve değiştirir. Hem kendisini, hem de herkesi. En uzak insanın 6-7 kişilik mesafede olduğu bu küçük dünyada, her karar, her deneyim, her düşünce, kısa zamanda hepimizi değiştiriyor.