Özet: Hızlı hareket etme yeteneğimiz, hemen ilgilenilmesi gereken belirli olayların olup olmayacağına ve ne zaman olacağına dair tahminlere dayanır. Olaylara hızlı tepkiler vermemiz çok önemli gibi görünüyor. Bir boksör, bir sonraki saldırıyı tahmin etmek ve engellemek için rakibine, saniyenin kısa birimlerinden birinde çoktan yanıt vermiş olursa rakibini haklamış olur. Bu tür hızlı tepkiler, olayların gerçekleşip gerçekleşmeyeceğine ve ne zaman olacağına ilişkin tahminlere dayanır. Max Planck Ampirik Estetik Enstitüsü'nden ve New York Üniversitesi'nden bilim insanları, karmaşık yapıdaki bu öngörücü davranışın altında ne gibi bilişsel hesaplamalar yattığını buldular. Geleceğe dair her olay, bünyesinde iki farklı belirsizlik taşıyor: Olayın gerçekleşip gerçekleşmeyeceği; gerçekleşeceğini kabul ettiğimizde, ne zaman gerçekleşeceği. Şimdiye kadar yapılan araştırmaların çoğu, bir olayın gerçekleşme olasılığının; ne zaman gerçekleşeceğine yönelik yapılan tahminler üzerinde etkiye sahip olduğunu varsayıyor. Ancak bu varsayım, deneysel olarak kanıtlanmamış. Ayrıca insan beyninin, gelecekteki bir olayın gerçekleşip gerçekleşmeyeceği ve ne zaman gerçekleşeceğine dair olasılıkları nasıl birleştirdiği bilinmiyor. MPIEA ve NYU'dan bir uluslararası araştırma ekibi bu iki farklı belirsizlik kaynağına yönelik anlamlı bir deney yaptı. Duyusal olayların gerçekleşme durumuna ve ne zaman olacağına dair olasılıkları sistematik olarak manipüle ettiler. Bu sırada insanın tepki süresini ve davranışını analiz ettiler. İlk sonuç; bir olayın gerçekleşme olasılığının, zaman içindeki beklenti üzerinde oldukça dinamik bir etkisinin olması. İkincisi, beynin bir olayın gerçekleşme olasılığına ve ne zaman olacağına dair tahminlerinin bağımsız olarak gerçekleşmesi. Bir olayın gerçekleşme durumunun bu dinamik etkisi, ne zaman gerçekleşeceğinden bağımsız bir durumdadır. Beyin, bu iki olasılığın bağımsız hesaplamalarına dayanarak ne zaman dikkat etmesi gerektiğini bilir. Araştırma bulguları insan beyninin, iki belirsizlik durumunun olasılıklarına yanıt verecek şekilde hazır olmasını dinamik olarak ayarladığını gösteriyor. Bu çalışmanın sonuçları, insan beyninin çevre ile etkileşim kurmak için gelecekteki olayları nasıl öngördüğü konusuna önemli ölçüde katkıda bulunuyor.


Gülmek ciddi bir eylemdir. Öyle her şeye gülmeyin. Kahkahalarınızı gerekli yerlerde kullanın. Ne demiş Mark Twain: İnsan ırkının gerçekten etkili bir silahı var: kahkaha. Siz de bu güçlü, birleştirici olabilecek silahlarınızı olur olmadık anlar da kullanmayınız. Kahkaha duygusal deneyimler içinde en bulaşıcı olan sayılabilir. Yani, bulaşma tehlikesi varsa temkinli olmalıyız. Bir insan gülmeye başladığında kahkahaları hemen yanındakine, oradan diğer bir yana, hatta çevredekilere yayılabilir. Durakta otururken bir bakmışsınız, birbirini tanımayan insanlar karşılıklı gülüyor, onlar gülmeye devam ettikçe durağa yeni gelenler de gülmeye başlıyor. Düşünebiliyor musunuz, gülmek, birbirini tanımayan insan grupları arasında bağ kurulmasına neden oluyor! Evrimsel psikoloji bu konuda, büyük gruplar halinde yaşayan primatların nörofizyolojik, psikolojik ve kültürel olarak ben mutluyum, iyiyim, güvenliyim mesajını verebilmesi için gülmenin çok değerli bir kazanım olduğunu söylerdi. Sonra da mizah ve kahkahanın hayatta kalmak için önemli olan süreçlerin bir yan ürünü olduğunu öne sürebilirdi. Evrimsel psikoloji, insanın geçmişini araştırmaya çok meraklıdır, bilirsiniz. Olmadık yerlerden, insan psikolojisinin ve davranışlarının altında yatan kültürel, psikolojik ve fizyolojik kodları ortaya çıkarır. Kısacası ciddi olmayan insan meselelerine bulaşır. Gülmek meselesinin ciddiyetini kavrayamadıklarından, gülmek üzerine de araştırma yapacak evrimsel psikologlar, kahkaha mekanizmasının dört ila iki milyon yıl önceki değişimlerine dair kanıt sunacaklardır. Primat kahkahasının, insanın biyolojik ve kültürel evrimi yoluyla birkaç aşamada kademeli olarak şekillendiğini de öne süreceklerdir. Hatta soyu tükenmiş insan atalarında gülmenin bir duygusal bulaşma aracı olduğu, sosyal bir yapıştırıcı haline geldiği, bir grubun üyeleri arasındaki etkileşimleri teşvik ettiği gibi anlamsız bilgilerini bizimle paylaşabilirlerdi(1). Zaman içinde atalarımızda sofistike bilişsel ve sosyal becerilerin çoğalmasıyla birlikte mizahın işlevselliğinin artarak, saldırganlığın azaltılmasında, çatışmanın yatıştırılmasında, hatta cinsel partner seçiminde dahi etkili olduğunu savunabilirlerdi. Tabii, henüz böyle lakırdıları etmediklerinden bir şey demiyoruz, ancak etselerdi soyları tükenmiş, demek ki güldüklerinden hayatta kalamamışlar diye cevaplar; hayatta kalmak için sık sık gülmememiz gerektiğini onlara hatırlatırdık. Bakın, gülme meselesinin bu kadar konuşulması komik! Psikologlar, sinirbilimciler, filozoflar mizahı anlamaya çalışıyor. Canlılar neden gülermiş! Size de komik gelmiyor mu? Bir de gülmek için şaka günleri icat etmişler. Birbirlerini kandırıp, gülüyorlarmış. Ne komik. Antik Yunan'da Plato, Aristoteles gibi filozoflar mizah meselesi üzerine kafa yormuşlar. Hadi, eski zamanlardı deyip kabul edelim. Ancak burada bitmemiş. Freud da mizahın bir savunma mekanizması olduğunu söyleyerek, gülmeyi ve mizahı önemli bir yere taşımış; savunma mekanizmalarını, bilinçdışı zihnin gerçekliği çarpıtarak egoyu duygusal acıdan koruması, zorluklarla başa çıkma yolu olarak tanımlamış ve mizahı ikincil savunma mekanizmaları arasına almış. Olur mu? Gülmek çocuk işidir. Gülmenin ve mizahın sağlıklı yetişkin olmakla bir alakası olamaz. Oldu olacak, belli seviyelerde oyun oynamanın, şakalar yapmanın sağlıklı yetişkin ben'liği için de oldukça önemli olduğunu söylesinler! Yine de, bazı araştırmacıların çocuksu bir heyecanla araştırma yapıp, mizahi başa çıkma yöntemlerinin hem kısa hem de uzun vadeli takipte olumlu duyguları artırdığı gibi kanıtları bize sunacak makaleler yayımlanmıyor(2). İyi, iyi. Buraya kadar sabırla, merakla ya da minik bir tebessümle okuduysanız, artık asıl meseleyi konuşma vakti. Gülmemiz lazım! Şakalaşmamız lazım. Oyun oynamamız lazım. Çocuk olmaya atfettiğimiz tüm bu mizahi eylemler, sağlık yetişkin olmanın, gri bulutlarına ardındaki yaşamı görmenin, varoluşumuzu kuvvetlendirmenin en güçlü, en hızlı ve en bulaşıcı yolu. Karamsar tonlarımızı bulaştırmaktan korkmadığımız kadar neşemizi de bulaştırmaktan korkmamalıyız. Yukarıda okuduğunuz kısım, mizahi bir tat çalmak yerine rahatsız edici de gelmiş olabilir. Ne lakırdı ediyor bunları yazan, demiş olabilirsiniz. Oysa çoğunluğumuz, yukarıda kelimelerle söylenen tersine duyguları, her gün bedenleriyle anlatıyor. Kimse karşımıza geçip gülmenin, şakalaşmanın veya esprilerin ne kadar kötü eylemler olduğunu bize kanıtlamaya çalışmasa da , iyi olduklarına dair hiç bir emare de vermiyor. Lakin unutuyoruz, çoğu zaman eylemler sözlerden daha güçlüdür. Kimse kötü bir eylem olduğunu söylemediği gülme eylemini gerçekleştirmiyor da. Mizahı koynuna almıyor. Kahkaha önemlidir diyen, gülmüyor. Büyüdüğünü düşünen gülmeyi geride bırakıyor. Sözlerimiz ile kahkahalarımız hiç örtüşmüyor. Mizahı kötülemekten de daha kötüsünü yapıyor; onu yok sayarak unutturuyoruz. Unutulanın ne kötü eleştirisi olur ne de iyi. Gülmeyi hatırla mak lazım. Kahkahayı yaymanın sorumluluğu başkasına atmayın, gülmek kimseye has bir eylem değil; hepimize ait, hepimize sebatkar. Paylaştıkça kaybolmaktan ziyade paylaşanın ve paylaşılanın payı artar. - Gervais, M., & Wilson, D. S. (2005). The evolution and functions of laughter and humor: a synthetic approach. The Quarterly review of biology, 80(4), 395 430. https://doi.org/10.1086/498281 - Samson AC, Glassco AL, Lee IA, Gross JJ. (2014). Humorous coping and serious reappraisal: short-term and longer-term effects. Eur J Psychol. 10:571 581. İnsanı bedava şarj eden bir eylem olarak gülümsemek. Herkese tavsiye ederim, şartlar ne olursa olsun gülümseyin arkadaşlar. Kaleminize sağlık.


Curie çok şanslı bir kadındı, çünkü yüksek ahlaklı bir kocası vardı. Birlikte yaptıkları çalışmalar için Nobel Ödülü'ne aday gösterilmek istediklerinde kurul Marie'nin adına ödül vermeyi reddetti. Nedenini tahmin edebilirsiniz; kadın olduğu için. Kocası Piere ne yaptı dersiniz? Pekala Tamam deyip ödülü kendi adına alabilirdi ama o erdemli bir erkekti ve ödülü reddetti. Bunun üzerine mecbur kalan kurul üyeleri Marie'nin de adını Nobel için yazmayı kabul etti. Sonuç itibariyle Marie, Piere'in insanlığı sayesinde Nobel heyetinin zulmünden kurtulabildi. Albert Einstein'in karısı başta Genel Görelilik Kuramı ve Fotoelektrik Etki olmak üzere pek çok konuda Albert ile beraber çalışan dahi bir fizikçi ve matematikçiydi. Ama Nobel Ödülü'nü Albert tek başına aldı. Ne var ki Einstein'ın karısı, Marie kadar şanslı değildi. Sahi adını biliyor musunuz Einstein'ın karısının? Oysa o, başta Genel Görelilik Kuramı ve Fotoelektrik Etki olmak üzere pek çok alanda Albert ile beraber çalışan dahi bir fizikçi ve matematikçiydi. Kocasıyla birlikte fizik okumuşlardı ve çözemediği matematik problemlerinde kocasının imdadına o yetişirdi. Fakat maalesef Albert, Piere gibi değildi, boşandığı karısının emeklerini reddetti. Albert, Nobel Ödülü'nü tek başına aldı. Ama eski karısı onu, fizik alanındaki çalışmalarını beraber yaptıklarıyla ilgili yazışmalarını yayınlamakla tehdit edince Albert aldığı Nobel Ödülü'nün parasını ona vermek zorunda kaldı. Nobel'in parası karısına gitse de Nobel'in kendisi, getirdiği tüm şan ve şöhretle beraber, Albert'e kalmıştı. Not: Türkiye Kadın Felsefeciler Topluluğu'nun 2019'da düzenlediği 2. Uluslararası Kadın Felsefeciler Kongresi'ndeki sunumuyla, bu isimsiz kadından haberdar olmamı sağlayan değerli fizikçi Serena Nur Erkızan'a teşekkürlerimle. Yazınızın Einstein ve Maric kısmındaki bilgiler oldukça yanlış. Artık ilkokul öğrencilerinin bile bildiği üzere Einstein, Nobel Fizik Ödülü'nü Fotoelektrik Etki'yi açıklamasıyla aldı, dolayısıyla yazınızda belirttiğiniz mektuptaki göreli hareketle alakalı kısmın Einstein'ın bu çalışmasıyla hiçbir alakası yok. Zaten Görelilik Kuramı diye bir şey de yok, Özel Görelilik ve Genel Görelilik kuramları var. Kadınların felsefedeki ve bilimdeki yeri gibi önemli bir konuda yazdığınız yazılarda bu tarz spekülatif kaynaklardan kullandığınız ve doğruluğunu araştırmadığınız bilgiler savunduğunuz şeye zarar vermekten öteye gidemez. Yazının en azından alenen hatalı ilgili kısmını değiştirmenizi ve kullandıığınız kaynakları eklemenizi rica ederim. Robert Schulmann ve Shawn Smith'in Einstein/Mileva Maric, The Love Letters (Princeton University Press, 2000), Carol Barnett'in A Comparative Analysis of Perspectives of Mileva Maric Einstein (1998) ve Estelle Asmodelle'in The Collaboration of Mileva Maric and Albert Einstein (Asian Journal of Physics, 2005) isimli eserlerine bakabilirsiniz. Demek ki KADIN'nın bugünkü durumu yeni birşey değil 🙁 Kollektif Bilinç'ten geliyor. Ve bu bilinç düzeyini arttırmak için öncülük etmek gerek. Bu yazıyı yazmanıza vesile olan değerli fizikçi Serena Nur Erkızan'a ben de teşekkürlerimi sunarım..... Bilim, Felsefe, Tıp yahut Fıkıh, Kelam, Tasavvuf yahut Siyaset, Ekonomi, Kültür tarihi sayfalarında kadınlara hak ettikleri yeri verme konusunda büyük bir çifte standardın ve elbette ki ahlaki problemin olduğunu biliyordum. Ancak modern bilimin ve onun çeşitli dallarının da bu illet ile malul bulunduğunu bu yazı sayesinde fark etmiş oldum. Bu nedenle Cennet hanıma ve onun böylesi bir yazıyı kaleme almasına vesile olanlara teşekkür ederim. Öte yandan, kanaatimce, aynı çifte standardın ülkemiz akademi dünyasında görülüp görülmediği sorusu da bu yazı vesilesi gündeme gelmelidir. Çift 1914 yılında ayrılmış, Maric oğullarını da alarak, Zürih'ten Berlin'e dönmüştür. Einstein'ın yeniden evlendiği sene olan 1919'da boşanmışlardır. Einstein, 1921 yılında aldığı Nobel Ödülü'nün getirisi olan parayı Maric'e, oğullarını desteklemek amacıyla yollamıştır. Bu yazı beni çok etkiledi bilmediğim çok hoşuma giden şeyler öğrendim . Yazılarının katkıları inanılmaz ufkumuza ışık tutuyorsun iyi ki varsın devamını bekliyoruz. Merhaba, bu konuyu genel olarak ele aldığımız da yani kadınların neden yazımsal verilerde katılım etkinliğunin az olduğu hakkında ,cinsiyet ayrımcılığı veya psikolojik ayrımcılığı bir yana bırakarak biraz da gelişimsel etmenlerle alakalı düşüncelerimi söylemek istiyorum. Bu etmenlere temel olarak evrimleşme olarak bakıyorum yada bir şekilde uyum sağlama veya gelişme olarak da bakabilirsiniz.Bir makale okumuştum ,bu makalede canlıların zeka gelişimine göre fenotipik farklılaşma ve davranış,karakter gibi bir çok konuda araştırma yapılmış.Zeka seviyesi düşük olan canlılarda erkek,dişi arasında büyük farklilaşmalar vardı.Herkes bilir canlılar aleminde erkekler dişilerini etkilemek için renkli tüyler gibi karakteristik yapılara sahipler bunun bir üstü çiftleşme dansı gibi vb. davranışlar sergilerler. Burda size anlatmak istediğim cinsiyetlerin görünüş bariz olarak farklilik göstermesi ve temel iç güdünün dişiyi etkilemek olması. Davranışsal anlamda bir cok canlıyı izledim ve analiz ettim, zeka seviyesi yükseldikçe bunun devam ettiğini ve özelliştiğini farkettim. Davranışlar gelişiyordu , zeka gelişiyordu fakat cinsiyet farklılıkları minimale indirgeniyordu, neden ? Aslında bunun cevabı bir çok makalede mevcuttu belki de halen evrimleşte olan sapyosexuellik oluşuyordu. Şimdi bu olayı şuna bağlicam ilk bir makaleden bahsetmiştim bu gelişim sonucunda insanların dişisel özelliğinin anlama ve erkeklerin anlatma gibi yöntemler kullanarak etkileme gibi davranışsal sebeblerden dolayı bu durum olduğunu ve geliştiğini açıklıyor. Bize bu durum erkeklerin neden daha fazla yazılı kaynaklarda katılımcı olarak etkin olduğunu ve bıraktığını anlatıyor. Tabi şuan diyorsunuz ben kimseyi etkilemek için yazmıyorum tabiki de yazmıyoruz bu evrimsel süreç sonrasi algılarımız değişmiş olabilir yada değişmemişte olabilir ama ilgilendiğim ve beni rahatsız eden bir bilimden bahsetmek istiyorum sizlere psikogenomik bize ne kadar basit ve iyi gelen bir davranışın altında yatan sebebleri açıklıyor bu bilim ve gerçekten yaptığımız davranışların beynimiz derinlerdeki davranışın temelini anlamamıza yardımcı oluyor ama genel olarak bizi mutlu eden sebeplere pek bağlanmiyor. Halen gelişmekteyiz ve bu devam ettikce yeni olgular komplementer oluşacak .Bilimi kendimize yetiştiremicez ,hep gerisinde kalicaz belki ama bu oluşumlar varoluş döngümüzü büyütücek, bu beni umutlandiriyor açıkçası. Einsten'in esinin parayi aldigini duymustum ama Pierre Curie'nin odulu reddettigini bilmiyordum, kadinlarin geride durmasi hep ogretilegelen asilanan bir durum maalesef, bazen erkeklerden once kadinlarin bu refleksi sergilemede one atildigina da sahit olabiliyoruz hala, uzucu bir sekilde. Yani aslında kısacası, var da yok 🙂 Bir şeyin gerçek hali ve olagelme durumu ile onun öyle biliniyor olması/olmaması, gerçekten birçok noktada ayrı iki küme olabiliyor. Hatta buna bir de ayrı üçüncü bir koca 'aradaki gri tonlar' kümesini de eklemek lazım. Kadın filozof vardır ama sayısı çok azdır. Kadın şair vardır ama sayısı çok azdır. Kadın şarkı sözü yazarı vardır ama sayısı çok azdır. Neye göre çok azdır? Erkek sayısına göre. Belkide tarihsel süreçte doğum yapan erkeklerde vardır ama sayısı çok azdır. Neye göre? Kadın sayısına göre. Her tür, her cins kendi içerisinde avantaj ve dezavantaj taşır. Çünkü ispat çabası yetersizliğin ispatıdır aslında. Son derece doğru tespitlerde bulunmuşsunuz,Mualla Hanim.Sanırım bizim ki gibi gelişmekte olan ülkelerde değil sadece tüm dünyada kadının üzerine biçilen görevler dışında başarılı bir kimlik sergileyebilmesi sadece eşinin inisiyatifine kalmış durumda.Sadece eşide yetmiyor,karşısına önce ailesini daha sonra toplumu da alarak ilerlemesi gerekiyor.Sonuç olarak erkeklere gore hep daha zoru başarmak zorunda bırakılıyor.


İş dünyasında dijital dönüşüm devam etmekte ve teknolojinin de etkisi ile pek çok ofis çalışanı oturduğu yerden mesaisini sürdürmektedir. Bu durum günümüz insanı için bir adaptasyon sürecini de beraberinde getirmektedir. Uzun saatler hareketsiz kalmak, sürekli ekrana bakmak ve oturarak çalışmak insan vücudunun fabrika ayarlarına aykırı bir tabloyu önümüze çıkarmaktadır ve bunların başında duruş bozuklukları arasında yer alan kamburluk gelmektedir. Bu yazımızda kamburluğa yol açan başlıca hataları ve daha iyi bir duruşa sahip olabilmek, dik durabilmek için uygulayabileceğimiz metotları ele alacağız. Öncelikle hangi hataları yaptığımızı öğrenecek ve bizi kamburlaştıran yanlışları birlikte gözlemleyeceğiz. Sahip olduğumuz hareket mekanizmasının etkin kullanılmaması, vücudumuz için geçerli olan bir yasanın devreye girmesine yol açar. Bunun adı Kullan yada Kaybet yasasıdır. Örneğin bir kişinin kolunun kırıldığını düşünelim, üç hafta sonunda alçıdaki kol açıldığında bir güç ve hacim kaybına uğradığını, kullanılmayan bölgedeki kasların zayıfladığını görebiliriz. Benzer şekilde uzun saatler oturarak çalışmak ve hareket etmemek de bazı sonuçlara yol açar ki kamburluk bunlar arasında üst sıralarda yer almaktadır. Bu alanda yapılan araştırmalara göre, ofis çalışanları tarafından bildirilen en yaygın şikayetlerden bazıları, baş ağrısı ve boyun ağrısıdır. Bu semptomların nedenleri, boyun ve omuz kaslarının uzun süreli gerginliği olarak belirtilmektedir. Ayrıca mesai saatlerinde sürekli oturma pozisyonunun benimsenmesi, göğüs kaslarının kasılmasına, hareket kabiliyetlerinin kısıtlanmasına ve sırtta çeşitli duruş bozukluklarının ortaya çıkmasına neden olur. Bir çoğumuz egzersiz programına başladığımızda genellikle aynada gördüğümüz kaslara öncelik veriyoruz ve en çok vücudumuzun ön hattında yer alan bölgelerimiz dikkatimizi çekiyor. Erkekler genellikle göğüs, kollar ve karın kaslarına odaklanırken kadınlar da yine kollara, karın kaslarına ve basen bölgesine yoğunlaşıyor, açıkçası sırtımızı ya da bizi dik tutan, yer çekimine karşı koyan kaslarımızı dikkate almayabiliyoruz. Halbuki ön gövde günlük işlerimizde doğal olarak antrene olmakta ve zaten aşırı yorulmaktadır. Bunu dengelemenin en iyi ve doğal yollarından birisi de dik duruş egzersizleri yapmaktır. Bir diğer husus ise kullandığımız yatak ve yastıktır. Yatağımız, sadece üzerinde uzandığımız bir sünger parçası değildir; gözlerimizi kapatsak ve farklı bir bilinç boyutuna geçsek bile vücudumuz yatağın üzerinde durmaya devam eder, saatlerce orada kalırız (yaklaşık 5 ila 8 saat). Şanslıysak, doğru yatakta ve doğru pozisyonda uyumuşsak güzel bir uyanışla ödüllendiriliriz. Tam aksi senaryoda ise sabahları dayak yemiş gibi yorgun ve ağrılı bir uyanışla cezalandırılırız ki bu istemediğimiz bir durumdur. Kifoz açısının azaltılması ve postürün iyileştirilmesi için çeşitli egzersiz programları uygulanabilir. Noelia Gonzalez ve arkadaşları (2019) yaptıkları meta-analiz çalışmasında egzersizin kamburluk açısını iyileştirmede büyük ve istatistiksel olarak anlamlı bir etkisi olduğunu bulmuştur. Burada belirleyici olan doğru egzersiz programının, kifoziteye karşı uygulanmasıdır. Hanfy ve arkadaşları (2001) postüre bağlı olarak kamburluğu bulunan elli kadın katılımcı üzerinde yaptıkları çalışmada, egzersiz programını uygulayarak altı hafta geçiren katılımcıların göğüs açısında önemli bir azalma olduğunu görmüşlerdir. Richelle Baker ve arkadaşları ise (2018) oturarak bilgisayar kullanan ofis çalışanları üzerinde yaptıkları çalışmada, uzun süre oturmanın kısa vadede kas-iskelet sistemi rahatsızlığı ve bilişsel işlev açısından olumsuz sonuçlar doğurduğunu gözlemlemiştir. Düzenli bir egzersiz programının yanı sıra, çalışma alanlarını da hareket edecek şekilde düzenlemek ve belli aralıklarla molalar vermek faydalı olacaktır. Yapılan tüm araştırmalar ve meta analizler gösteriyor ki kamburluğa karşı elimizde güçlü bir takım silahlar var ve bunların başında hareket etmek, egzersiz yapmak gibi aktif konular geliyor. Böylece insanın fabrika ayarları arasında önemli bir yere sahip olan hareket maddesinin önemini bir kez daha idrak etmiş oluyoruz. Daha sağlıklı bir yaşam ve dik bir duruş için uygulayabileceğiniz diğer yöntemleri de aklınızda bulundurmanızı tavsiye ediyoruz. Bunları sıralamamız gerekirse; pilates, yoga, yüzme, at binmek, kürek çekmek ve düzeltici egzersiz programlarını başta sayabilir ve gövdenin dengeyle hareket ettirildiği, tüm kasların eşit şekilde kullanıldığı disiplinleri tavsiye edebiliriz. Bu yazıda yaşam tarzına bağlı olarak ortaya çıkan kamburluk konusu değerlendirilmiştir, hastalıklara bağlı olarak oluşan kamburluk ele alınmamıştır. Bu yazı, genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. - Harrison DE, Harrison DD, Janik TJ, Wiliam JE, Cailliet R, Normand M. Comparison of axial and flexural stresses in lordosis and three buckled configurations of the cervical spine. ClinBimech, 2001; 16(4):276 284. - Rossi LP, Brandalize M, Gomes ARS. Efeitoagudo da tecnica de reeducaçaopostural global napostura de mulheres com encurtamento da cadeia muscular anterior. Fisioter. Mov. 2011;24(2):255-63. - KA Noelia Gonzalez, Galvez, Gemma M. Gea-Garcia, Pablo J. Marcos-Pardo. (2019). Effects of Exercise Programs On Kyphosis and Lordosis Angle: A Systematic Review and Meta analysis, 13/18 - Hanfy, H.M., Awad, M.A., Allah, A.H.A.A. (2012). TheEffect of Exercise on Postural Kyphosis in Females After Puberty, Indian Journal of Physiotheraphy & Occupational Therapy Letter. Vol: 6(3); 190-194 - Richelle Baker., Pieter Coenen., Erin Howie., Ann Williamson and Leon Straker1. (2018). The Short Term Musculo skeletal and Cognitive Effects of Prolonged Sitting During Office Computer Work, 13/16


Rüyaların tuhaflığı çoğu zaman bizi şaşırtır ama neden rüya gördüğümüze dair yeni bir teori, bütün rüyaların zaten tuhaf olması gerektiğini söylüyor. Bu yeni teoriye göre rüyaların, özellikle de tuhaf rüyaların nedeni sıradan varoluşumuza rastgele bir tuhaflık katarak, beklenmedik durumlarla başa çıkmak için bizi daha donanımlı hale getirmesi. Bu yaklaşıma göre rüyalar, dünyanın sıra dışı bir versiyonunu yaratarak onu anlamamızı daha kapsamlı bir hale getiriyor olabilir. Bu bakış açısıyla ilgili bir diğer argüman da rüyaların, gerçek hayatta pek de yeterli olmadığımız becerileri geliştirmek için bir tür simülasyon ortamı sağladığı. Mesela biri rüyasında uçtuğunda, ertesi sabah çok daha dengeli koştuğunu, motor becerilerinde olumlu yönde bir gelişim olduğunu gösteren kanıtlar var. Ama yine de pek çok teoride olduğu gibi bu teori de rüya görmenin nöral aktivitenin işlevsiz bir yan ürünü olmadığını ispatlayacak kesin kanıtlardan yoksun. Neden rüya gördüğümüzle ilgili farklı teoriler de var elbette. Ve tüm teorilerin de aşağı yukarı amacı aynı. Böylesine gizemli bir zihinsel olgunun işlevini anlamak... Bu konuda da sonuna kadar haklılar. Rüyaların seyrek, saçma ve çoğu zaman halüsinasyonlu doğası mantıksal bir işlevden yoksun görünse de beyin gibi son derece pragmatik bir organın çıkarı olmadan bir elektronu şuradan şuraya göndermeyeceği, böylesine zor bir görevle boşu boşuna uğraşmayacağı, rüya her ne işe yarıyorsa beynin o işi gerçekten önemsediği çok açık. Freudyen teori: Sigmund Freud, rüyaların bastırılmış isteklerin kılık değiştirmiş halleri olduğuna ve açık ve gizli içerikten oluştuğuna inanıyordu. Onun fikrine göre açık içerik, rüyanın manzaralarını, seslerini ve hikayesini ifade ederken, gizli içerik rüyanın arkasındaki sembolik anlamdır ve rüyayı görenin bilinçsiz isteklerini temsil eder. Hafıza güçlendirme teorisi: Bu görüşe göre rüyalar sadece geçmiş olayların tekrarlarıdır. Uyku sırasında anılarımızı pekiştiririz ve rüyalar sadece bu tekrarların bir yansımasıdır. Tehdit simülasyon teorisi: Bu teori rüyaların, tehditlerin üstesinden gelmemizi sağlayan eski bir biyolojik savunma mekanizması olduğunu öne sürüyor. Bize önemli hayatta kalma becerilerini uygulayabileceğimiz sanal ortam sağlıyor. Empati teorisi: Bu teoriye göre rüyalar bir işlevle gelişmemiş olabilir. Biz onları başkalarıyla paylaştığımızda bir işlev kazanırlar. Yani hikayelerin paylaşılmasına benzer şekilde, rüyalar da insanlar arasında empati kurmaya hizmet eder. Duygu düzenleme teorisi: Bu teori rüyaların duygusal tarihimizden oluştuğunu öne sürüyor ve her rüyanın varlık amacı da duygularımızı işlememize ve düzenlememize hizmet etmesi.


Aslında çoğunun gerçek bir sebebi, cevabı bile yoktur. Bir kere öyle düşünmüşüz ya öyle gitmiştir. Hatta bazen biz bile düşünmemişiz birileri bize düşündürtmüştür. Beyin çok enerji harcamak istemediğinden 'tamam işte bu adam böyle, bu inanç doğrudur. Hayati açıdan riskli bir durum da yok, inan gitsin' dedirtir. Kabuller hep rahatlatır, Daha önceden birileri düşünmüş, biz kullanalımdır. 'Karnı tok, sırtı pek' deyiminin ispatıdır. 'Tamam işte ya sıkıntı yok devam et gitsin' dir. NEDEN böyle davranıyor' diye düşünmek, kafa yormak ciddi mesai, uğraş ister. Örneğin çocuklarımızı düşünelim, çocuğumuz bir ortamda arıza çıkarmaya başladı. Al işte başladı yine. Hep yaramaz, hep arıza. Olmadı hanım bu çocuk, olmadı. Söylendik, kızdık... Malum güçlüyüz ya ondan, e bir şekilde susturduk da! Ne oldu? Bitti gitti. 'NEDEN böyle davranıyor' diye düşünmek, kafa yormak ciddi mesai, uğraş ister. Bin tane ihtimali tek tek taramak, en iyi sonucu bulmak için denemek, belki de bulamayacağını bilmek ama ısrarla devam etmek ister. Her yiğidin harcı değildir yani, ister büyük emek. Sabah, güzel bir gün doğumuna uyandın. Çiçekler, böcekler, sevgi pıtırcığı halinde işine geliyorsun. Bir anda pat arkadaşınla bir münakaşa yaşadın, tüm enerjin düştü. Hep böyle zaten O deyip bir de üstüne eski defterleri karıştırdın, kendine haklılık payları bulacak noktaları delil olarak sundun. Aman, ne soracağım NEDEN böyle yaptı diye. Rahatladım ben, 'O' zaten hep öyle.!!!!! 'Neden böyle davranıyor' diye düşünmek, kafa yormak ciddi mesai, uğraş ister. Biraz daha genişletip, açı verelim soru yapımıza. Biraz bilimsel bir yaklaşımla bakalım o halde. Dünyaya her canlı ayırt edici bir özellikle geliyor. Kuşlar uçabiliyor, balıklar yüzebiliyor, insanlar düşünebiliyor. Sen hiçbir kuşun 'Yok ben uçmayayım, biraz da yürüyerek devam edeyim hayatıma dediğini duydun mu?' , diyor Sinan Canan. Sahip olduğu özelliği kullanamayan tek canlı olarak biz, hiçbir şeyi düşünmeden, kalıplarla yaşayabiliyoruz, evet. Uçmayan kuşun hayatı, yüzmeyen balığın yaşamı gibi. Uçmayan kuş ne kadar kuşsa, yüzmeyen balık ne kadar balıksa, sorgulamayan düşünmeyen insan da o kadar insan işte. Kabul ediyorsan yaşamı bu şekilde, karar senin elbette. Bir de işin sosyal boyutu var, tabii. Empati yeteneğimize dönelim biraz. Biri seni anladığında yaşadığın hissiyatla, suçladığında yaşadığın hissiyatı karşılaştır kendi içinde. Gelecek zaten cevap senin diline de. Ama evet konforun var bir yerde de; mutsuz da, umutsuz da, acımasız da, sabit fikirle de olsa konforlu mu? Kesinlikle KONFORLU! Hayatı insan gibi yaşamak, birilerinin hayatında bir gülümseme olabilmek, çocuğunu hakkıyla yetiştirebilmek cesaret ister, evet. Hayatına küçük de olsa bir viraj eklemek için bir soru yeter. Ama tabii ki cesaret ister. Sevdigi isi yapamayan ama isini severek yapan biri olarak yaziniz gercekten cok guzel olmus.


Beyin fonksiyonlarımız, öğrenme yeteneğimiz ve davranışlarımızla derinden bağlantılı olabilir. Northwestern Üniversitesi Tıp Fakültesi bilim insanları ilk kez nefes alma ritminin insan beyninde duygusal yargıları ve hatırlamayı geliştiren elektriksel aktivite yarattığını keşfettiler. Davranış üzerindeki bu etkiler, kritik olarak nasıl nefes aldığımıza, nasıl nefes verdiğimize ve en önemlisi nefesi burundan mı ağızdan mı aldığımıza bağlıymış gibi gözüküyor. İnsanı insan yapan temel özelliklerimizden biri dürtülerimize karşı koyabilme özelliğimizdir belki de. Yemek yemekten, su içmekten kendi isteğimizle vazgeçebiliyoruz. Bizim için ölümcül olabilecek korkularımızla yüzleşebiliyor; üstüne gidebiliyor ya da çok istediğimiz halde hazlarımızı erteleyebiliyoruz. Ancak doğa öyle ilginç işler yapıyor ki bazen anlamak çok uzun zamanımızı alıyor. Bazı dürtülerimizi üst bilişsel yeteneklerimizle yok farzedip erteleyebiliyoruz; ama bazıları o kadar önemli ki bizim keyfiyetimize bırakmak çok tehlikeli olabiliyor. Nefes almak da bunlardan biri, doğa nefes almayı bizim üst bilişsel yeteneklerimize ya da keyfimize bırakmıyor. İyi ki de bırakmıyor. Northwestern Üniversitesi bilim insanları, beyin ameliyatı için planlanan yedi epilepsili hastayı incelerken ilk olarak beyin aktivitesindeki bu farklılıkları keşfettiler. Ameliyattan bir hafta önce bir cerrah, epilepsi nöbetlerinin kökenini belirlemek için hastaların beynine elektrotlar yerleştirdi. Bu, bilim insanlarının elektro-fizyolojik verileri doğrudan hastaların beyinlerinden almasını sağladı. Kaydedilen elektrik sinyalleri, beyin aktivitesinin solunumla dalgalandığını gösterdi. Etkinliğin duygu, hafıza ve kokuların işlendiği beyin bölgelerinde gerçekleşmesi, nefesin oksijen almaktan çok daha derin etkileri olduğunu ortaya çıkardı. Bu keşif, bilim insanlarının tipik olarak bu beyin alanlarıyla ilişkili bilişsel işlevlerin -özellikle korku işleme ve hafıza- nefes alıp vermekten etkilenip etkilenmeyeceğini sorgulamalarına neden oldu. Northwestern Üniversitesi Feinberg Tıp Fakültesi'nde nöroloji profesörü yardımcısı Christina Zelano'nun yaptığı çalışmadaki en önemli bulgulardan biri, nefes alma sırasında beynin amigdala ve hipokampus bölgelerindeki aktivitede dramatik bir farklılık olmasıydı. Ayrıca nefes aldığımız sırada tüm limbik sistemde, koku alma korteksinde, amigdalada ve hipokampusta nöronların uyarıldığı keşfedildi. Amigdala, özellikle korku ile ilgili duygular başta olmak üzere, duygu işleme ile güçlü bir şekilde bağlantılı. Bu yüzden bilim insanları yaklaşık 60 denekten, laboratuvar ortamında nefeslerini kaydederken duygusal ifadeler hakkında hızlı kararlar almasını istedi. Korku ya da sürpriz ifadeleri olan yüzlerin resimleriyle karşılaşan denekler, her yüzün hangi duyguyu ifade ettiğini olabildiğince çabuk belirtmek zorundaydı. Denekler korku ifadesini, bu ifadeyle nefes alma sırasında karşılaştıklarında, nefes verme sırasında karşılaştıklarından daha çabuk tanıyabildiler. Bu durum, sürpriz ifade eden yüzler için geçerli değildi. İşin can alıcı noktası ise solunumun ağızdan yapılmasının bu etkinin kaybolmasına neden olmasıydı. Böylece etkinin sadece burun solunumu sırasında korkulu uyaranlara özgü olduğunu belirlediler. Hipokampusa bağlı hafıza işlevini değerlendirmeye yönelik bir deneyde ise aynı deneklere bilgisayar ekranından bazı nesnelerin resimleri gösterildi ve daha sonra bu nesneleri hatırlamaları istendi. Denekler nefes alma sırasında karşılaştıkları görüntüleri daha kolay hatırladılar. Araştırmacılar bu deneyle de nefes almanın hafıza üzerindeki etkisini ortaya çıkardılar. Nefes alırken, bir anlamda limbik ağdaki beyin rezonanslarını senkronize ediyoruz. İfadesini kullanıyor deneylerle ilgili bir değerlendirmesinde Zelano. Son çalışmalar ile fark ediyoruz ki nefes almak sadece hayatımızı devam ettirmek için değil aynı zamanda beyin fonksiyonlarımız, öğrenme yeteneğimiz ve davranış kalıplarımız ile derinden bağlantılı. Günlük yaşamımızda öz farkındalık, ana odaklanma, problem çözme, çevreyi doğru algılama ve doğru duyumsama gibi birçok mekanizmanın potansiyelini açığa çıkarıyor gibi gözüküyor. Milyarlarca yıllık ar-ge çalışmasının sonucu olan beynimizin son birkaç yüzyılda maruz kaldığı çevresel değişim, bazı şeylerin önemini göz ardı etmemize sebep olabiliyor. Tekrar hatırlatmakta fayda görüyorum; bazı dürtüler seçimlere bırakılamayacak kadar önemliyse dönüp bir daha bakmakta büyük fayda var. Doğru nefes almak, bizleri sadece hayatta tutmuyor; olması gerektiği gibi İFA ile uyumlu-yaşamamızı sağlıyor olabilir. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Yiyorum O Halde Varım! Serdar Bey, öncelikle ilginize teşekkür ederim. Normal şartlar altında nefes alma organımız burundur ve asli görevi hava akciğerlerimize gitmeden önce burundaki yapılar sayesinde sıcaklığı, nem oranı, toz ve diğer yabancı maddeler bakımından uygun hale getirmektir. Ağızdan nefes almak ise acil durumlarda geçici bir süre için yetersiz kalan hava girişine takviye yapma işine yarar. Sürekli ağızdan nefes almak akciğerlerimize giren hava kalitesini düşürdüğü için uzun vadede sorunlara neden olabilir. Yapısal bir problemden dolayı burundan nefes almakta zorlanıyorsanız mutlaka doktorunuza başvurmanızı tavsiye ederim.


Avucumuzun içinden kayıp giden şeylerin acısını yüreğimizde hissettiğimiz zamanlar olur. Bazen kayıp giden şeylerin avucumuzun içinde olduğunun bile farkına varamayabiliriz. Kayıp gittikten sonraki farkındalık anında yaşadığımız duyguya da kayıp/yas diyoruz aslına bakarsanız. Günlük yaşantımızda kullandığımız yas; insanın yaşamında karşılaştığı kayba karşı verdiği doğal bir tepkidir diyebiliriz. Yas denilince akla ilk önce sevdiğimiz bir kişinin kaybı gelse de evcil hayvanımızın, sağlığımızın, işimizin hatta terk eden sevgilimizin ardından da yas tutabiliriz. Kayıplar ve kayıplardan kaynaklı yas, yaşamımızın doğal bir parçasıdır. Yas süreci, yaşama dair her alanda olduğu gibi, edebiyata da konu olmuştur. Edebiyatçılar da yaşamlarındaki kayıpları anlamlandırabilmek, bu süreçle baş edebilmek için eserlerinde kaybı ve yas sürecini ele almışlardır. Recaizade Mahmud Ekrem kaybettiği oğlu Nijad'ın ardından duyduğu kederi şu dizelerle anlatmıştır. Bu ayrılık bana yaman geldi pek, Ya gel bana, ya oraya beni çek. Türk Edebiyatının bir başka ünlü şairi Ümit Yaşar Oğuzcan'ın, oğlu Vedat'ın 24 başarısız intihar denemesinden sonra Galata Kulesi'nden atlayarak intihar etmesiyle yaşadığı acıyı şu dizelerde görebiliyoruz. - Ağlamam Zaman Aldı İnkar - Bize Susmak Yaraşır Öfke - Antidepresan Gülümsemesi Pazarlık - Levla Vazgeçti Depresyon - Sen Ona Aşıksın Kabullenme 1969 senesinde İsviçreli psikiyatrist Elisabeth Kübler-Ross ölmek üzere olan hastalarla bir çalışma yaptı. Bu çalışma ile Ross, hastalara ölüm teşhisi konduktan sonra hangi duygusal aşamalardan geçtiklerini sınıflandırdı ve yazmış olduğu Ölüm ve Ölmek Üzerine adlı kitabında bundan bahsetti. Ross Modeli olarak da bilinen bu sınıflandırma yasın beş evresi olduğunu gösteriyordu. Modele göre yas yaşayan kişiler inkar, öfke, pazarlık, depresyon ve kabullenme olmak üzere beş aşamalı bir süreçten geçmekteydiler. Fakat bu evreler herhangi bir sistematik teste tabi tutulmamıştı. Popüler kültürde yasın beş evresi modeline yaygın olarak atıfta bulunulmasına rağmen bazı araştırmacılar bu modelin yas sürecini açıklamada yararsız ve yanlış olduğunu düşünmektedir. Bu eksikliği gidermek için Yale Üniversitesi'nden araştırmacılar bu beş evreyi bir çalışmayla sınadılar. Bu evreler kaynaktan kaynağa göre değiştiği için şu başlıklarda karar kıldılar: İnanmama, özlem, öfke, depresyon ve kabullenme. Üç yıl (Ocak 2000 ile Ocak 2003) süren çalışma Connecticut'ta yaşayan yakınını kaybetmiş 233 kişiyle yapılan görüşmelere dayanıyordu. Katılımcıların büyük çoğunluğu eşlerini kaybetmişti; diğerleri ise ebeveynlerini, çocuklarını ve kardeşlerini kaybedenlerden oluşuyordu. Katılımcılarla yas dönemlerinin altıncı, on birinci ve on dokuzuncu aylarında görüşmeler yapıldı. Ortaya çıkan manzara, beş evrede tanımlanandan çok daha karmaşıktı. Araştırmacılar inanmamanın en zayıf, kabullenmenin ise en güçlü evre olduğunu tespit etti. İkinci en güçlü evre ise özlemdi ve her evrede öfkeden ziyade depresyon ağır basıyordu. Ayrıca bu duygular sırayla ortaya çıkıp birbirinin yerine geçmiyordu. Fakat bu duyguların en güçlü hissedildiği dönemler, beş evre teorisindeki sıralamaya uygunluk gösteriyordu. Araştırmada altı aydan sonra, tüm kötü hissettiren duyguların inişe geçtiği ama bunun yas tutan kişilerin artık bu dönemi atlattığı anlamına gelmediği görüldü. Columbia Üniversitesi'nden Klinik Psikoloji Profesörü G. Bonanno, Üzüntünün Öteki Yüzü: Yeni Yas Biliminin Bize Söyledikleri adlı kitabında, yirmi yılda binlerce konuya dayanan hakemli araştırmayı şöyle özetlemektedir: Yas, doğal psikolojik dayanıklılığın temel bir bileşenidir ve yasın geçmesi gereken aşamalar yoktur. Ölen yakına duyulan özlemin yıllarca devam etmesi yaygın bir duygu olsa da çoğu kişi bunun üstesinden gelebiliyor. Bizim toplumumuzda ölümün arkasından birtakım dini ve kültürel ritüellerle kayıp süreci yakınlar arasında paylaşılır. Kaybın olduğu günden başlayarak yedinci, kırkıncı ve elli ikinci günlerde yapılan ritüeller süreç için kolaylaştırıcı faktörlerdir. Genel olarak yas sürecinde birey birkaç hafta içinde iş yaşamına dönebilir, birkaç ay içinde sosyal rolleri ile denge kurmaya ve yaklaşık 6 ay 1 sene içinde de sağlıklı ilişkilerle hayatına yeni bir yön vermeye başlayabilir (Seda Çelik, Işık Sayıl,2003). Bu süreç kendi içerisinde değişiklik gösterse de eğer süre bir seneyi aşmışsa ve kişi hala kabullenmemiş, yaşantısına dönememişse profesyonel bir destek almasında büyük fayda var.


Bilim insanı Jack Gallant düşüncelerinizin şifresini çözerek bu soruya yanıt verebiliyor . Jack Gallant aklınızı okuyabilen bir bilim insanı; veya en azından, onun makinesinde sizin için oynattığı bir filmi izliyorsanız, ne gördüğünüzü anlayabiliyor. Berkeley'deki California Üniversitesi'nde araştırmacı olan Gallant, insanların zihinlerine bakmak ve gördüklerini yeniden inşa etmek için beyin taramasını kullanan bir beyin kod çözme makinesi geliştirmiş. Bunun gibi zihin okuma teknolojisi daha yaygın hale gelirse, endişelenmeli miyiz? Gallant'a bu soruyu sorarsanız, beklenmedik bir cevap verebilir. Gallant'ın deneyinde, ekip beyinde oluşan faaliyet örüntülerini ölçerken insanlara filmler gösteriliyor. Bir algoritma daha sonra bu sinyalleri YouTube videolarından oluşan devasa bir veri tabanından yararlanarak bulanık, birleşik bir görüntüyü yeniden oluşturmak için kullanılıyor. Başka bir deyişle, beyin aktivitesini alıp resimlere dönüştürerek bir kişinin gördüklerini açığa çıkarıyorlar. Bu sonuçlar elbette, hakim güçlerin bir gün en içteki düşüncelerimizden yararlanabileceğinden korkan distopik insanları heyecanlandırıyor. Bu temelsiz bir korku gibi görünebilir, ancak Gallant'a göre aslında korkmamız gerekiyor, ama 50 yıl daha rahat olabiliriz! Ona göre, beyin okuma teknolojisindeki iki büyük sorunu çözmek çok uzun sürecek: Bunlar: taşınabilirlik ve sinyalin gücü. Şu anda, Gallant'ın düşüncelerinizi okuyabilmesi için, beyindeki kanın nereden aktığını ölçen devasa, pahalı bir cihaz olan işlevsel bir manyetik rezonans görüntüleme makinesine girmeniz gerekiyor. fMRI beynin aktivitesini ölçmenin en iyi yollarından biri olsa da mükemmel ve taşınabilir bir cihaz değildir. Bir fMRI makinesindeki denek hareket edemez, cihazlar çok pahalı ve çok büyüktür. Ayrıca beyin görüntüsünü ve film görüntüsünü yan yana karşılaştırırken, birbirleriyle olan bağlantılarını belirgin hale getirirken, Gallant'ın algoritmasının beyin sinyallerinden oluşturabileceği görüntü, bir pencereden içeriye bakmak gibi değil. FMRI taramalarındaki çözünürlük, net bir görüntü oluşturmak için yeterince yüksek değil. Biri beyin aktivitesini bugün yapabileceğimizden daha iyi ölçmek için bir yöntem bulana kadar, genel kullanım için yapılabilecek bir taşınabilir beyin şifre çözme cihazı olmayacak diyor Gallant. Gallant, kod çözme makinelerini yapmayı bırakmış olsa da, başkaları bu konuda çalışmaya devam ediyor. Japonya'daki bir ekip aynı fMRI tekniğini kullanarak yeni bir rüya okuyucu yapmaya çalışıyor. Ancak, araştırmacıların kişinin ne gördüğünü bildiği ve beyindeki görüntülerde bu görüntüyü doğrulayabildiği film deneyinin aksine, rüyalar çok daha aldatıcı ve çözülmesi çok daha zor. Sistemi denemek ve eğitmek için, araştırmacılar denekleri bir fMRI makinesine koydular ve uyanıklık ile rüya görme arasındaki o tuhaf duruma geçmelerine izin verdiler. Daha sonra deneği uyandırdılar ve ne gördüklerini sordular. Bu bilgileri kullanarak, algoritmayı eğitmek için sözel olarak rapor edilen rüya görüntülerini ilişkilendirebilirler. Bu veritabanını kullanarak Japon ekibi, deneklerin rüyalarında gördüğü görüntü türlerinin yaklaşık %60 kadarını belirleyebildi. Ancak bu deneyler ile evrensel bir rüya kod çözücüsü arasında önemli bir engel var: Her deneğin sinyalleri farklı. Şu anda kod çözücünün her bireye göre eğitilmesi gerekiyor. Bu nedenle, bir fMRI makinesinde uyumaya istekli olsanız bile, gece maceralarınızı ortaya çıkarabilecek evrensel bir kod çözücü -çok şükür ki- henüz elimizde yok. Bazı gruplar bu hedefe yaklaşıyor; Örneğin Hollanda'daki bir ekip, iki dilli konuşmacıların beyinlerini tarayarak her katılımcının oluşturduğu kavramları örneğin bir at veya inek fikri gibi, deneklerin İngilizce mi yoksa Hollandaca mı düşündüklerini doğru bir şekilde belirleyebiliyor. Ancak rüya kod çözücü gibi, sistemin her birey için eğitilmesi gerekiyordu, bu yüzden evrensel bir çevirmenden çok uzak. Yakın bir gelecekte bu tip nöro-teknolojik gelişmelere çok daha fazla şahit olacağız.


Oysa insan, gerçekse eğer aradığı, sadece korkularıyla övünmeli. Çünkü korkusudur, insanın en doğru özeti. Sadece korkuları gösterebilir, birinin kim olduğunu, bu hayatta neyi üstün tuttuğunu. Her şey bir yana, neye değer veriyorsa insan, onun kasasıdır korku. Korkunun yokluğu ise, felsefi zeka yoksulluğun belki de en tabii göstergesidir. Ahmaklığın olmadığı gibi, korkusuzluğunda da övünülecek bir yanı yok. Cesur ise, korkularına rağmen doğru bildiğinde direnmeye çalışandır. Ve yine korkularıdır birinin yaptığı şeyi değerli kılan. Yoksa bir çocuğa anlatmak imkansızdır, korkmadan nasıl kahraman olur insan. İnsan korkmayı öğrenmeli, korkusunu var etmeyi. Onunla dost olmayı becermişse de korkuya dayamalı sırtını. Yapmaktan da korkmalı bazen, yapmamaktan da. Övünecekse de bununla övünmeli. Korktuğu şeyleri yapmaya başladığı o ilk anla övünmeli. Başlamak, bitireceğini bilme anıdır. Öncesi de sonrası da durmaların hareketli gölgesi, aldanmamalı. Sonu, sonucu hissetme büyüsü, başlamak. Gerisi zaman kavgası. Ve yine unutmamak gerekir ki eğer ruhu bir şeyi yapmasını, değiştirmesini istiyorsa insandan, ya da bir yol varsa çiğnenecek, onun için çabalamaya başlamadığı her andan tiksinerek koruyabilir insan, sırf bir eşya olmamayı.


Çocuk olmak, çocuk kalmak ciddi bir iştir, evrensel kuralları vardır. Bu paralel evrenin kendi iktisadi teorileri, hiyerarşik yapıları, sosyolojik direnç noktaları, kanunları ve nizamı vardır. Öyle her isteyen elini kolunu sallayarak çocuk olamaz, çocuk kalamaz. Kendi içinde bürokrasisi, efsaneleri, ritüelleri, akilleri vardır. Kolay değildir çocuk olmak, çocuk kalmak. Her birisi tuğla gibi ağır yüzlerce cilt ansiklopedik bilgiyi ezbere bilmek gerekir. Ciddiye almazsanız sürgün edilirsiniz bu topraklardan ve kalanlar arkanızdan hüzünlü gözlerle acıyarak bakarlar veda ederken size. Öncelikli bilmeniz gereken, anayasanın birinci maddesi sayılabilecek bir kural vardır, değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Her çocuk dünyanın neresinde olursa olsun veya neresinden gelirse gelsin önyargısız olmak zorundadır ve önyargılarımı bir kenara bırakmalıyım diye işlemez sistem, aklına bile gelmez. Renk, cinsiyet, eksiklik, fazlalık çocuk olmaya engel değildir, diğer çocuklarla oynamaya, gülmeye, sarılmaya, coşmaya, coşturmaya bahane olarak kullanılamaz. Bakar mısınız saçmalığa, çok zor bir kural. Hiyerarşi çok önemlidir bu evrende, herkes yerini, sınırını bilecek. Hayal gücünün sınırsızlığıdır ilk sınır. Bir an için mor çimenlerde kanat çırpan pembe tavşanken hemen bir uzay gemisinin şoförü olabilirsiniz ya da yeleleri rüzgarda savrulan bir aslana dönüşebilirsiniz. Battaniyelerden iskan edilmiş dev bir kalenin şövalyesi olabilir ya da bez bebeklerinize çay servisi yapan prensese dönüşebilirsiniz. Hiyerarşi önemli, yerini bilmezsen nasıl tanımlayabilirsin içinde bulunduğun evreni. Takip etmesi çok zor, konfor alanı tüm evren kadar olan dar bir alan, herkesin harcı değil. Kendi iktisadi kuralları, değerleri, değersizlikleri vardır. Babaannenizin eski dikiş kutusundan yürüttüğünüz rengarenk bir kaç tane eski yelek düğmesi en büyük hazinelerinizden biridir mesela. Merkez bankalarının kasalarının tamamı tel maşa kalır yanında. Tahta parçalarından kendi yaptığınız bir arabamsı dünyanın en lüks otomobilini bir kaç defa satın alır, üstüne sakız alacak büyük bir servetiniz bile kalabilir. İçerisinde rengarenk desenleri olan bir misket ejderha ordusuyla korunacak kadar önemlidir, ederi ise komşu çocuğunun ponçik ellerini uzatıp gülümseyerek istemesi kadardır. Hadi karşılayın bakalım bu bedeli. Zor, iktisat zor. Mahalle kabilelerinin akiller meclisi vardır, sosyolojik dinamikleri takip eden, teoriler ve öngörüler üreten önemli bir kurumdur. Hangi mevsimde hangi oyunun oynanacağını ve oyun ekinoks zamanlarını büyük bir ciddiyetle takip eder. Ne zaman zırdır zımba oynanır, ne zaman misket mevsimi başlar, hangi futbolcu kartı diğerlerinden önemlidir, hacı amcanın erik ağaçlarına ne zaman dalınır gibi hayati kararları büyük bir ciddiyetle alır. Çift kale maç yaparken takım seçme ritüelleri, kale taşları arasının kaç adım olacağı, kaç kornerin kaç penaltı edeceği gibi toplumsal öneme sahip kararlar da bu akiller meclisinin görevleri arasındadır. Yere düşen salçalı ekmeğin ne zaman yenilebilir olduğunun zaman çizelgesi, eğer atılacaksa kaç kere öpüp alnımıza konulacağının kuralları ve hangi duvarın üstüne bırakılıp kuşlara yem edileceği gibi ciddi konular da bu meclisin akilleri tarafından karara bağlanır. Zor, gerçekten zor bu kadar bürokrasi ile yaşamaya çalışmak. Bir de çocukluktan zamansız ayrılanlar vardır. Onlar erkenden yetişkin gibi davranmaya başlayanlardır. Ruhlarının bir yarısı müselles oyununun çizgilerini çizebilmek için çığlık atarken diğer yarısı kukalı saklambacın kırmızı tuğla parçalarından yapılan kulelerini tekmeler. Kimse yüzlerine bir şey söylemez ama arkalarından biraz acıma duygusuyla biraz da korkuyla esrarengiz bir seyahate çıkan seyyahın yola çıkışını seyreder gibi bakarlar. Onlar için fısıltıyla karışık Üstüne çok gitme, seneye liseye başlayacak, fazla vakti kalmadı. denildiğini duymuşsunuzdur belki. İstisnalar da var elbet, ne kadar yaş alırsa alsın bu evrenin fahri konsolosları olan Homo yetişkinus'lar görebilirsiniz etrafınızda. İki evren arasında gönüllü işbirlikçilerdir onlar. Rahmetle andığımız Barış Manço, tanıma mutluluğunu yaşadığım en iyi evrenler arası bürokratlardan biriydi mesela. Dikkat edin dünyada iyi şeyler yapan tüm Homo yetişkinus'lar içlerindeki çocuğu yaşatmaktan hiç vazgeçmeyen kişiler arasından çıkar. Uzun lafın kısası çocuk olmak zor zanaat, kuralları, bürokrasisi, sınırları, sınırsızlıkları ile herkesin üstesinden gelebileceği bir sorumluluk değil. Biz çocukluğu çocuklara bırakalım ve sıkıcı, neşesiz, mutlu olma kuralları başkaları tarafından belirlenmiş yetişkin evrenimize iltica edelim, hem de geri dönmemecesine. Kurallarını, süresini ve ödüllerini oyunu oynayan kişinin belirlediği sonsuz ihtimallerin evreninde kalmak zor, çocuk olmak, çocuk kalmak gerçekten çok zor.


Hepimiz az ya da çok böyleyizdir: Anormaller karşısında tam anlamıyla aptala dönüşebiliyoruz. Sanki tüm zihinsel becerilerimiz sadece normal üzerinden çalışabiliyormuş gibi sıradan olmayan hiçbir şeyi hakkıyla algılayamıyoruz. Bu yüzden de ne zaman bir yenilik görsek ve o yenilik gözümüze bir parça anormal görünse bir anda beş yaşındaki bir çocuğa dönüşüyoruz. Ama öte yandan özellikle son dönemlerde, anomaliler pratik hayatta öyle hacimli bir yer edinmeye başladı ki bu duruma alışık olmayan insan zekası gözüne ışık tutulmuş bıldırcın gibi donup kalıyor. Sadece normal karşısında donanımlı olan geleneksel zeka pek çok durumda, özellikle de yeni adaptasyonlar konusunda yeterli olamıyor. İnsanı normal sorunlardan, normal tehlikelerden, normal kederlerden o korusa da yaşamın diğer kıyılarında pek bir işe yaramıyor. Bu durum da yeni bir tür zekayı, Anomali Zekasını tarihte hiç olmadığı kadar önemli bir noktaya taşıyor. Yaşamın içinde normalin dışına çıkma becerisi birçok insana inanılmaz avantajlar sağlıyor. Özellikle son kırk yıldır anomali zekasının dünyanın dört bir tarafında insanlara sağladığı inanılmaz düşünsel avantajlar ortada. İnternetin icadından kripto paralara, Musk gibi milyarderlerden NFT yıldızlarına, Youtube, Google, Instgram gibi yapıların ardındaki mühendislerden dünya ekonomisini tehdit edecek kadar ileri gidebilen Hacker gruplarına varıncaya kadar bu zeka türünün karşı konulmaz sonuçlarını her geçen gün daha yoğun bir oranda gözlemleyebiliyoruz. Diğer taraftan sanatın her alanında da anomali zekası neredeyse yaratıcılık kadar önemli olmaya başladı. Yetenekli bir yığın sanatçının ürünlerini normal içinde tutma arzusu, ürettikleri eserlerle yeni nesil tüketiciler arasında aşılmaz bir duvar örebiliyor. Ya da başka bir deyişle, normal tutkusu artık bir yığın sanatsal nesneyi insan nazarında fazlasıyla anlamsızlaştırabiliyor. Anomali gibi yeni tür bilinçlere sahip olan insanların belki de en önemli avantajı, normal hedeflerinin olmaması. Bu gerçekten büyük bir avantaj. Normal hedefleri olmayan insan, mesela sanatla uğraşıyorsa normal hayatların, bir şirket işletiyorsa herkesin bildiği normal modellerin dışına kolayca çıkabiliyor. Anomalilerin arasında sıkışıp kalmış, çoğu kişinin göremediği fırsatları, hatta sanal fırsatları bile kolayca hissedebiliyor. Normalliğin sınırları bu tür insanların zekasını gerçekten durduramıyor.


Her devirde olduğu gibi bilimsel bilginin tüm dertlerimize çare olacağı beklentisi hala çok büyük. Fakat bilimin kırılgan ve yanılabilir bir faaliyet alanı olduğunu sıklıkla unutuyoruz. Özellikle karşımızda insan beyni ve davranışları gibi esaslı bir sorun varken, bilimin sorun çözme yöntemleri çok hızlı ilerlememize izin vermiyor. Bulduğumuz cevaplar binlerce yeni soru üretiyor ve her adımda karşımızdaki gizemin karmaşıklığı karşısında gittikçe daha da fazla hayret ediyoruz. En azından bu alanda aktif olarak çalışan bilim insanlarının hissiyatı genelde bu yönde. Tabii her zaman olduğu gibi madalyonun bir de diğer yüzü var. Sinirbilim alanında üretilen bilgiler günlük yaşantımızdan eğitimimize, sosyal ilişkilerimizden kişisel başarımıza kadar bir çok alanda yeni fikirler üretmemize imkan verirken, bilimsel bilgi ve diplomaların amacı dışında kullanılması da her zaman olduğu gibi gündemimizde. Günümüzde sadece bilgi üretenlerin değil, şarlatan ve dolandırıcıların da en fazla başvurduğu bilgi, şüphesiz beyin bilimleri alanından geliyor. İçinde yaşadığımız dönem bazıları tarafından nöromanya dönemi olarak da adlandırılıyor. Zira bu gün hangi konuyu ele alsanız, başına nöro ekletilerek türetilen yeni bir versiyonuna rastlayabiliyorsunuz. Nöroekonomi, nöropazarlama, nöroeğitim, nörohukuk, nöroergonomi, nöromimari, nöroestetik ve daha niceleri adeta her gün pıtırak gibi çoğalmakta. Bunların bir kımı önemli ve derinlikli araştırmaların yürütüldüğü bilim alanlarına dönüşse de diğerleri sadece havalı ve altı boş birer terime dönüşüyor. Bunun en büyük sakıncası ise nöro-sömürücülere yani kulaktan dolma ve konuyla uzaktan ilgili insanların gözünü boyamaya uygun bölük-pörçük bilgilerle çıkar sağlamaya çalışan fırsatçılara uygun bir çatı sağlaması. Kişisel gelişimcilerden yaşam danışmanlarına, koçlardan kişisel yahut kurumsal danışmanlara kadar tahsil geçmişi çeşitli bir çok insanın Beyin ve... diye başlayan başlıklar altında eğitimler, uygulamalar, konuşmalar ve danışma programları düzenlediğini görmeye başladık. Özellikle gençlerimizi bilimsel bilginin üretimi ve kapsamı hakkında maalesef oldukça zayıf bir kültürle yetiştirdiğimiz ülkemizde, bu tip kötüye kullanımlara çok uygun bir zihinsel ortam da mevcut. Bırakınız biyoloji yahut tıp eğitimini, yaşam bilimlerinin herhangi bir alanında eğitim almamış bir çok insan günümüzde beyin ve sinirbilimlerine ait kavramları-bilgileri kullanarak insanların yaşamlarını iyileştirebilecek uygulamalar sattıklarını iddia edebiliyorlar. Adına yaşam koçluğu, nöro-danışmanlık, mentorluk ve benzeri havalı isimler konarak piyasada arz-ı endam eden insanların sayısını takip etmek mümkün değil. Ben aslen bir biyolog olmama, yüksek lisans ve doktoramı tıp fakültesinde yapmama, 25 yılı aşkın akademik hayatımı neredeyse tamamen sinirbilimleri üzerine farklı alanda araştırma ve eğitimlerle geçirmeme, klinik hiç bir alanda eğitim ve pratiğim olmamasına rağmen, her hafta onlarca klinik görüşme talebi alıyorum. Nedeni, insanların televizyonlarda ve halka açık eğitimlerde anlaşılır bir hoca olarak dinledikleri bir insandan şifa bulabileceklerini düşünmeleri. Eğer bu inancı kullanacak suistimal edecek olursanız, gayet büyük paralar kazanmanız işten bile değildir. Ne yazık ki ülkemizde bu tip uygulama ve iddiaları denetlemek, takip etmek ve önlemek konusundaki yasal önlemler çok yavaş ve geriden geliyor. Bu sırada da kötü niyetli ve insan sağlığını ticaret konusu yapan bir çok fırsatçıya çok cazip bir ortam sunulmuş oluyor. Aletli beyin eğitim teknolojileri 1980'lerden beri özellikle ABD kaynaklı araştırma gruplarının çalışmaları sonucunda tüm dünyada kullanılmakta. Bir çok farklı tipi ve yaklaşım tarzı olan çeşitli yöntemlerle, bedenden kaydedilen biyolojik sinyaller, çeşitli bozuklukları düzeltmek ve performansı artırmak amacıyla sıklıkla kullanılıyor. Temelde bedenden alınan sinyallerin görselleştirilerek çeşitli biçimlerde verilerin alındığı kişiye geri verilmesi ve bu sayede kişinin aynaya bakar gibi kendi fizyolojik parametrelerinde çeşitli düzelmeler sağlaması amacını güden yöntemlere biofeedback yahut biyolojik geri-bildirim diyoruz. Mesela normalde aletsiz olarak duyamadığımız kalp ritmimizi yahut bu ritimdeki değişiklikleri kişiye görsel olarak geri-bildirerek, insanların stres düzeylerini azaltmayı amaçlayan terapiler, böyle biyolojik geri-bildirim yöntemlerinden birisi. Eğer kişiye gösterdiğiniz ve düzeltmek üzere baz aldığınız değişiklikler beyin dalgaları ise, bu yöntem bu kez nörofeedback yahut sinirsel geri-bildirim olarak adlandırılıyor . Beyindeki elektriksel faaliyetleri kafa derisi üzerinden yazdırmayı mümkün kılan elektro-ensefalo-grafi tekniği yirminci yüzyılın başlarında keşfedilmiş çok eski bir tekniktir. Bu teknikle kayıt cihazlarınız ne kadar iyi olursa olsun, beyinden alınan elektriksel sinyaller tek başına çok fazla bir bilgi vermez. Bu nedenle özellikle kişisel bilgisayarların yaygınlaşmaya başladığı 1980'li yıllardan itibaren, bu karmaşık sinyalleri analiz edebilecek yeni yazılım ve analiz teknolojilerinin gelişmesiyle, EEG kayıtlarından elde edebileceğimiz bilgi inanılmaz ölçüde arttı. Bu yöntemler sayesinde, kişilerin çeşitli zihinsel durumları, depresyon, endişe, takıntılar, dikkat ve yoğunlaşma gibi bir çok farklı duruma dair belirleyici ve ayırt edici ipuçları elde edebiliyoruz. Bu analiz sonuçlarını çeşitli biçimlerde görselleştirdiğimizde ve kişinin kendisine uygun bir yazılımla gösterdiğimizde ise, özellikle zihinsel performansı azaltan bir çok durumu tekrarlayan seanslar boyunca değişik oranlarda iyileştirmek ve zihinsel keskinliği artırmak mümkün oluyor. ABD'de NASA astronot eğitim programından askerlerin yetiştirilmesine kadar bir çok alanda sinirsel geri-bildirim yıllardır standart eğitimin bir parçası olarak kullanılıyor. Dünyada da bir çok alanda, özellikle spor performansını artırmak, dikkat eksikliği ve depresyon gibi konularda yıllardır başarıyla uygulanıyor. Fakat her işe yarar teknikte olduğu gibi maalesef bu incelikli yöntemlerin de kötüye kullanımından kar elde etmeye çalışanlar, en başından beri mevcut. Ülkemize 90'lı yıllarda giriş yapan sinirsel geri-bildirim uygulamaları maalesef çoğu kez ehil olmayan ellerde merdiven altı bir umut tacirliğine araç olarak kullanılmaya başlandı. Özellikle bu tip denetimsiz uygulamalar nedeniyle çeşitli sağlık meslek birliklerinin tepkisi gecikmedi ve oldukça işe yarar ve potansiyeli yüksek bir yardımcı tedavi tekniği olabilecek sinirsel geri-bildirim, maalesef hızla kötü bir şöhrete sahip oldu. Son yıllarda bu alanda yayınlanan akademik çalışmalardaki hızlı artış, konuyu tekrar araştırmacıların ve sağlık alanında çalışanların dikkatine sokmakta gecikmedi. Fakat yine maalesef, her zamanki gibi bu eğilimden de kar elde etmek isteyen uyanıklar etrafta bitmeye başladı. Sinirsel geri-bildirim gibi yöntemler, bir çok rahatsızlıkta ve zihinsel performans sorunlarında oldukça faydalı olmasına rağmen, her derde deva mucize tedaviler değildir. Özellikle tanılı ve tedavi protokolleri belli durumlarda en fazla destekleyici olarak kullanılabilir. Kaldı ki sinirsel geri-bildirim gibi bir yöntemi uygulayabilmek ciddi teorik altyapı ve deneyim gerektirir. Yöntemin uygulanması sırasında her danışanın yahut hastanın benzersiz özellikleri göz önüne alınıp, uygulamalar sırasında kişilerin sürekli izlenmesi ve tedavi protokollerinin kişiye göre sürekli ayarlanması en önemli gerekliliktir. Nasıl ki her ilaç her hastaya iyi gelmezse, standart bir beyin eğitim prosedürü de ancak çok sınırlı sayıda insanda işe yarayabilir. Hatta birçok durumda, eğer kişiye has olası özel durumlar göz önüne alınmazsa, sinirsel geri-bildirim faydadan çok zarar bile verebilir. Ülkemizde tıp fakültesi mezuniyeti, bu konuda ayrıca tartışılması gereken bir başlık. Adının başında doktor ibaresi olan hemen herkes, beyin ve davranış üzerine uzman gibi konuşma hakkına neredeyse otomatik olarak sahip olabiliyor. Tıp eğitiminin uzmanlık gerektiren teknik bir alan olduğunu unuttuğumuzda bu bize doğal gibi gelebiliyor ama normalde bir kalp yahut sindirim sistemi uzmanının beyin hakkında tıbbi teşhisler koyması ve tedavilere girişmesi ne kadar tuhafsa, psikiyatri, psikoloji yahut klinik sinirbilimleri gibi alanlarda eğitimi olmayan insanların sadece hekimlik diploması olduğu için beyin ve zihin sağlığı gibi meselelerde ahkam kesmesi de aynı derecede tuhaftır. Tabii ki sadece hekimler değil, bana sorarsanız her meslek dalından insan yeterli bir süre ciddi bir çalışmayla sinirbilim konularında insanların sorularına cevap verecek düzeyde bir bilgi birikimi elde edip bunu paylaşabilir . Fakat insanların doğrudan sağlığını ilgilendiren meselelerde nöro-ahkam kesmek, maalesef gittikçe daha sık gördüğümüz bir davranış bozukluğu ve suistimal haline gelmeye başladı. - Bir nöro-sömürücü, kendi tahsil alanı ile ilgili pek fazla konuşmaz. Genellikle her konuyu beyin bilimlerine ait kavram ve terimlerle süslemeyi sever. - Nöro-sömürücüler, insanların en fazla sıkıntı çektikleri beylik konularda yepyeni bir şeyler yapıyorlarmış havasında konuşmaya bayılırlar. İlişkiler, çocukluk çağı sorunları, aile içi iletişim, cinsel işlevler, sosyal iletişim problemleri, kadın-erkek ilişkileri, sağlıklı yaşam, dikkat ve konsantrasyon gibi konularda sanki ellerinde sihirli bir değnek varmışçasına vaatlerde bulunmayı severler. Nöroiletişim, nörodanışmanlık, nöro-koçluk gibi tuhaf ses veren kavramları duyduğunuzda bunları kimin söylediğine ilave bir dikkat göstermek ekstra fayda sağlayacaktır. - Nöro-sömrücüler genellikle her fırsatta danışanlarından, hastalarından, danışmanlık verdiği insanlardan bahsetmeyi görev gibi benimserler. Standart kişisel gelişim kitaplarında bolca bulabileceğiniz ve artık kabak tadı vermiş olması gereken hipnotik dil kalıpları olarak bildiğimiz dil kalıplarına çokça başvururlar. Amaç ise açıktır: Gizli veya aşikar reklam. - Nöro-sömürücüler uyguladıkları yöntemlerin detaylarıyla ilgili genellikle bilgi vermezler. Çünkü bunlar ticari sırlardır. Açıklarlarsa fikirlerinin çalınacağını da söyleyenleri vardır; doğrudur da; zira iki satır kitap okuyan hemen herkesin uygulayabileceği basit görüşme ve yönlendirme tekniklerini yeni bir şeyler gibi satmayı başarabilmelerinin tek yolu budur. - Nöro-sömürücüleri, içinde sağlık, danışmanlık yahut koçluk gibi terimler içeren şirketlerle birlikte çalışmaya yahut her fırsatta böyle şirketler kurmaya çok meraklıdırlar. Zira arka planda kurumsal bir yapı, uygun bir internet sitesi ve beylik bir kaç cümle, size yeterince müşteri getirecektir. - Nöro-sömürücüler en çok insanların şifa umutlarını sömürürler. Bunun için de ağır patolojik durumlardan ziyade, zaten çoğu gayet normal sınırlar içinde ceryan eden, basit tekniklerle veya kendi kendine geçebilecek hiperaktivite, dikkat eksikliği, depresyon, özgüven ve anksiyete gibi konularda vaatler vermeyi severler. Sinirbilimlerinde bu kadar uzman olan bu kişilerin ciddi patolojik durumlardan; mesela Alzheimer, Parkinson, ağır depresyon, uyku bozuklukları veya gelişimsel bozukluklar gibi konulardan neden uzak durdukları da sorulmalıdır. - Sinirbilim bilgisinin en önemli sonuçlarından birisi, beyin ve zihinle ilgili günlük sorunların bir çoğunun aslında her bir insanın kendi başına uygulayabileceği nisbeten basit, masrafsız ve uzman bir rehber gerektirmeyen uygulamalarla düzelebileceğini göstermesidir. Habuki nöro-sömürücülerin sırada fanilere böyle bir bilgi ulaştırmak gibi bir dertleri yoktur. Onlar havalı sunumlarında ve eğitimlerinde yalnızca sonradan para alabilecekleri mucizevi uygulamalarının reklamlarını yaparak insanları boş vaatleriyle oyalamayı tercih ederler. - Nöro-sömürücülerin verdikleri bilgi ve sundukları iddiaların bilimsel kaynaklarına genellikle ulaşamazsınız. İnternetten derlenmiş gerçek-yalan bir çok öykü ve sansasyonel iddiayı biraz makyajlayıp hitabet sanatının incelikleriyle bezeyerek, bilimsel görünümlü reklam nutukları atıp yazılar yazmayı severler. İnsanlara öykü anlatmak, ders vermek, bilimsel bilgiye ilgi çekmek için bu tip yöntemler gayet kabul edilebilir olsa da, iş insanlara para karşılığı şifa dağıtmaya dönüştüğünde, bilimsel görünümlü anlatıcılık görüp görebileceğiniz en etkili dolandırıcılık araçlarından birisine dönüşebilir. - Nöro-sömürücülerin önemli bir kısmı hayatlarının daha önceki dönemlerini bambaşka işler yaparak geçirmiş, çoğunda dikiş tutturamamamış, yahut kendi yarattığı sanal fırsatları tüketmiş ve en son perde olarak nöro-sömürü işine girmiş insanlardır. Beyin ve zihin sağlığıyla ilgili vaatlerini duyduğunuz insanların geçmişlerini internetten biraz araştırmak ve iddia ettikleri başarılı yöntemlerini ne kadar süredir insanlara uygulamakta olduklarını araştırmak, gerçekleri görmek için iyi bir başlangıç noktası olabilir. - Hele hele özel konuşmalarında hasta veya danışanlarından müşteri; işyerleri yahut kliniklerinden dükkan; çalışma arkadaşlarından ortak diye bahsetmelerine şahit olursanız, bir nöro-sömürücü ile karşı karşıya olma ihtimaliniz oldukça yüksektir.


Çocuklar savunmasız nüfustan kabul edilir. Kazanç için çocukları hedef almak, gerçekte etik değildir. Araştırmalar, reklamın çocuklarda materyalizmi ve tüketiciliği teşvik ettiğini öne sürdü. Aynı zamanda reklamın tüketiciliği artırdığını da ortaya çıkardı. Çünkü reklamlarda kullanılan tanıtım mesajları, çocuklar tarafından başka türlü fark edilmeyecek istekleri uyandırmaya yöneliktir. Reklam, mülkiyetin önemli olduğu ve daha fazlasının hak edildiği felsefesini güçlendirir. Ayrıca reklamlar, başarı, güzellik ve mutluluk gibi bazı istenen niteliklerin ancak ürün satın alınarak elde edilebileceği fikrini desteklemektedir. Reklamın çocuklar üzerindeki etkilerinin araştırılması genel olarak iki paradigmaya dayanmaktadır: Güçlendirilmiş çocuk ve savunmasız çocuk paradigmaları. Araştırmalar, çocukların erken yaşta marka bağlılığı yarattığını ve markalara yönelik iyi tavırların yetişkinliğe kadar devam ettiğini gösterdi. Güçlendirilmiş çocuk paradigmasında, çocuklar eleştirel bir süreçten ve reklamı değerlendirmekten sorumlu kabul edilir. Savunmasız çocuk paradigması ise çocukları kendilerini reklam mesajlarına karşı koruyacak bilişsel becerilere sahip olmadıklarını varsayar. Bu durumdaki çocukların pazarlama girişimlerinin baştan çıkarıcı cazibesine daha yatkın olduklarına inanılıyor. Bu iki paradigmadan elde edilen araştırmalar iki reklam etkisine odaklanır: amaçlanan ve istenmeyen etkiler. Savunmasız veya güçsüz çocuk paradigmasına bakmak, reklamın olumsuz etkilerini yansıtır. Güçlendirilmiş çocuk paradigmasına dayanan reklamcılığın amaçlanan etkileri, bu etkilerin pazarlamacılar tarafından öngörüldüğünü ve tercih edildiğini göstermektedir. Araştırma üç bağlı faktöre odaklanmıştır: bilişsel etkiler, duyuşsal etkiler ve davranışsal etkiler. Eski iktisatçılara göre çocuklar büyük bir pazar olarak kabul edilir. Bunun birinci sebebi ihtiyaçları ve istekleri için harcayabilecekleri önemli miktarda nakit erişimleri var. İkincisi, çocuklar da yetişkin olmaya doğru ilerledikçe geleceğin pazarıdır. Araştırmalar, çocukların erken yaşta marka bağlılığı yarattığını ve markalara yönelik iyi tavırların yetişkinliğe kadar devam ettiğini gösterdi. Her gün aile satın alımlarına, örneğin atıştırmalıklar, tatlılar ve kahvaltılık ürünler için rehberlik etmekle kalmazlar, daha da terbiyeli hale geldikçe, ebeveynlerini ve bakıcılarını da onları satın almaları için rahatsız edebilirler. Tüm bunlar sebebiyle üreticiler, şirketler ve reklamverenler bu segmente daha da yakından ilgi göstermeye başladı. Reklamların çocuklar üzerinde kötü etkilerinden biri de reklamlarda her şeyin çok iyi, mükemmel bir dünya şeklinde gösterilmesidir. Çocuklara yönelik reklamlar ebeveyn-çocuk çatışmasına da neden olabiliyor. Bu çatışma, reklam görüntüleme sonrasında çocukların satın alma talepleri olduğunda ortaya çıkar. Bu tartışmaların üstesinden gelmek bazen gerçekten zor olabilir ve bazı ebeveynler çocukları tarafından rahatsız edilebilirler, bu da ebeveynin çökmesine ve reklamı yapılan ürünü satın almasına neden olabilir. Reklamların çocuklar üzerinde kötü etkilerinden biri de reklamlarda her şeyin çok iyi, mükemmel bir dünya şeklinde gösterilmesidir. Yani reklam, güzel insanlarla, daha iyi şeylerle ve güzel ürünlerle dolu alternatif bir dünyayı tanıtmak için izlenir. Çocuklar reklamları görüntülediklerinde ve kendi durumlarını bu reklamlardaki fantazi dünyayla karşılaştırmaya başladıklarında, iki dünya arasındaki fark, hayal kırıklıklarına ve hüsrana neden olabilir. Bu da bazı çocuklarda yaşam tatminsizliğinin yaşanmasına neden olmuştur. Nöropazarlama teknikleri bebeklik döneminden beri reklam etkilerine maruz kalan çocukların beyninde yetişkin tüketiciye doğru ilerlemesinde daha fazla araştırma ve tüketme için potansiyel bir alan oluşturur. Pek çok bilim insanı, Nöropazarlama araçlarıyla ilgili bazı endişelerini dile getirmektedir, çünkü bunlar geleneksel olarak bir çocuğa atfedilen işlevlere ve değerlere zarar verebilir, aynı zamanda çocuğun yaşam boyu kendi davranışlarının sorumluluğunu üstlenmesine kadar etkileyebilir. Bu nedenle bazı insanların kazançları için çocukların genel refahını olumsuz etkileyen ve istenmeyen etkilere izin verilmemelidir. - Al Abbas, A., Chen, W., & Saberi, M. (2019). The Impact of Neuromarketing Advertising on Children: Intended and Unintended Effects. KnE Social Sciences, 1-16. - Buijzen, M. and Valkenburg, P.M. (2003) 'The unintended effects of television advertising: A parent-child survey', Communication Research, 30(5), pp. 483 503. doi: 10.1177/0093650203256361. - Bulley, C. A., Braimah, M., & Blankson, F. E. (2018). Ethics, Neuromarketing and Marketing Research With Children. International Journal of Customer Relationship Marketing and Management , 9(2), 79-95. - Fortunato, V. C. R., Giraldi, J. D. M. E., & de Oliveira, J. H. C. (2014). A review of studies on neuromarketing: Practical results, techniques, contributions and limitations. Journal of Management Research, 6(2), 201.


Tüketiciler, her gün ne giyeceklerinden ne yiyeceklerine ve ne satın alacaklarına kadar her konuda karar verirler. Ancak, sizin de muhtemelen farkında olduğunuz gibi, yargılarımızı genellikle farkında olmadığımız bilgilere dayandırırız. İşte bu noktada nöropazarlama devreye girer. Nöropazarlamacılar, tüketicilerin pazarlama iletişimlerini nasıl gördüklerini, anladıklarını ve bunlara nasıl tepki verdiklerini daha iyi anlamak için beyin görüntüleme, göz izleme ve biyometrik sensörlerden yararlanırlar. Bu onlara, bilinçdışı zihni anlamak için daha bilimsel bir yol sunar. Şirketler, sürdürülebilir davranışları yönlendiren temel süreçleri anlayarak, tüketicileri daha sürdürülebilir seçimler yapmaya teşvik eden ürünler ve kampanyalar tasarlayabilirler. Nöropazarlama, sürdürülebilirliğin teşvik edilmesinde özellikle önemlidir çünkü insanların sürdürülebilir bir şekilde hareket etmelerini neyin sağladığını ve beynin, günümüzde oldukça gerekli olan davranış değişikliğini gerçekleştirmeye yönelik olarak nasıl çalıştığını anlamamıza yardımcı olur. Duygular insanların nasıl karar verdiğinin büyük bir parçasıdır ve insanların kendilerini iyi hissetmelerini sağlayan pazarlama mesajlarının işe yarama olasılığı daha yüksektir. Ancak duygularımız her zaman rasyonel ya da mantıklı değildir. Mantıkdışı karar verme ile sonuçlanabilen düşünme hataları olan bilişsel önyargıların da üzerimizde etkisi vardır. Nöropazarlama bu bilişsel önyargıları ve duygusal süreçleri daha iyi anlamamıza yardımcı olabilir. Örneğin, bir çalışmada olumlu duygularla ilişkilendirilen ürün görsellerinin beynin ödül merkezini harekete geçirdiği saptanmıştır; bu da olumlu duygular uyandıran pazarlama mesajlarının başarılı olma olasılığının daha yüksek olduğunu göstermektedir. Başka bir çalışmada ise insanların üzgün bir insan resmi gördüklerinde bir hayır kurumuna bağış yapma olasılıklarının, mutlu bir insan resmine göre daha yüksek olduğu bulunmuştur. Bu durum, insani bağ ve empatinin sosyal amaçlar için iyi olan davranışların güçlü itici güçleri olabileceğini göstermektedir. Bunlar nöropazarlamanın sağlayabileceği faydaların sadece birkaç örneği. - Deneyimsel belirsizlik: Sürdürülebilirlik sorunları yavaş ve kademeli olarak gelişmektedir, bu da onu algılamayı veya deneyimlemeyi imkansız olmasa bile zorlaştırmaktadır. - Karmaşıklık ve belirsizlik: Sürdürülebilirlik konusu çok karmaşıktır, çoklu ve disiplinler arası bilgi gerektirir. - Statükoya yönelik tehdit: Mümkün olduğunca çok şeye sahip olma veya tüketme arzusu, çoğu insanın kaybetmek istemediği bir şey olan yüksek sosyal statü ile doğrudan bağlantılıdır. - Deneyim etkisi: İnsanların kişisel deneyimlerine; grafikler, istatistikler veya bilimsel literatür gibi yazılı veya görsel bilgi kaynaklarına kıyasla daha fazla öncelik verme eğilimi. - Kontrast etkisi: İnce değişimleri veya varyasyonları görememek. Örneğin, biyolojik çeşitliliğin yavaş yavaş azalması ve iklim değişikliğinin etkileri. - Doğrulama önyargısı: Kişinin mevcut dünya görüşünü destekleyecek şekilde bilgiyi seçici olarak algılama, üzerinde yoğunlaşma ve hatırlama eğilimidir. - Demirleme yanlılığı: Kişinin zaten bildiği şeylere dayanarak bir yargıda bulunması. Bu anlamda, erken gelen önemsiz veriler sonucu önemli ölçüde değiştirebilir. - Sosyal karşılaştırma yanlılığı: Seçim yaparken kişinin kendi benzersiz yetenekleriyle çatışmayanları tercih etme eğilimi. - Statüko yanlılığı: Her şeyi olduğu gibi sürdürme eğilimi. - Kayıptan kaçınma: Aynı sayıda kazanç elde etmektense, kayıplardan daha fazla kaçınma eğilimidir. Duygular söz konusu olduğunda, bir kayıp eşit büyüklükteki bir kazançtan daha fazla acı verir. - Sahiplik etkisi: Sahip olduğunuz şeylere sahip olmadıklarınızdan daha fazla değer verme ya da onları sevme eğilimidir. Tüketicilerin sürdürülebilirlik için doğru adımları atma konusundaki davranışlarını değiştirmek istiyorsak, bu değişkenleri ve olguları anlamak zorundayız. Bununla birlikte, öncelikle hangi tüketici davranışlarının daha güçlü bir şekilde ele alınması gerektiğini anlamak için bir platforma ihtiyacımız var. İşte burada Donut Ekonomisi alanına giriyoruz. Donut Ekonomisi, Oxford Üniversitesi'nden ekonomist Kate Raworth tarafından geliştirilen yeni bir ekonomi modelidir. Model, sosyal ve çevresel sürdürülebilirliği ekonomik büyüme ile dengelemeyi amaçlar. Donut ismi modelin şekline atıfta bulunmakta olup, iç halka gıda, su ve sağlık hizmetleri gibi temel kaynakların sosyal temelini; dış halka ise iklim değişikliği, biyolojik çeşitliliğin azalması ve okyanus asitlenmesi gibi gezegensel sınırların ekolojik çatısını temsil eder. Donut Ekonomisi modeli, ekonomik büyümenin sosyal temel ile ekolojik çatı arasındaki güvenli ve adil alanda gerçekleşmesi gerektiğini öne sürmektedir. Şirketler, Donut Ekonomisi ilkelerini bir rehber olarak kullanarak sürdürülebilirliği, daha da önemlisi sadece çevresel sürdürülebilirliği değil aynı zamanda sosyal sürdürülebilirliği de teşvik eden pazarlama kampanyaları ve ürünler tasarlayabilirler. Örneğin, bir şirket tüketicilerin temel ihtiyaçlarını karşılarken aynı zamanda çevre üzerindeki etkisini azaltan ve hatta iyileştiren bir ürün üretebilir. Ayrıca, özellikle savunmasız olan belirli bir sosyal grubun refahına yardımcı olan başka bir ürün veya hizmet de üretebilir. Ancak, Donut Ekonomisi modelinin sınırlamaları olduğunu fark etmek önemlidir. Model, çok sadeleştirilmiş olması ve kültürel farklılıkları hesaba katmaması nedeniyle eleştirilmektedir. Ayrıca, Donut Ekonomisi ilkelerinin uygulanması şirketlerin çalışma şekillerinde önemli değişiklikler gerektirebilir ve bu da zorlayıcı olabilir. Sınırlılıklarına rağmen, Donut Ekonomisi'nin nöropazarlama ile birleştiğinde ortaya çıkan potansiyeli çok büyük! İşletmeler, hükümetler ve toplumlar arasındaki işbirliği yoluyla sadece ekonomik açıdan zengin değil, aynı zamanda ekolojik açıdan sürdürülebilir ve sosyal açıdan adil bir gelecek inşa edebiliriz. Son olarak, Donut Ekonomisi modeli ve nöropazarlama, işletmelerin sürdürülebilir davranışları nasıl teşvik edebileceği ve tüketici davranışlarını sosyal ve çevresel sürdürülebilirlik hedefleriyle nasıl uyumlu hale getirebileceği konusunda önemli bilgiler sunmaktadır. Bu stratejileri uygulamaya koymanın sınırları ve zorlukları olsa da, daha sürdürülebilir bir geleceğin potansiyel kazançları bunu değerli kılmaktadır. Tüketici davranışının sürdürülebilir davranış gelişimini önemli ölçüde etkilediği açıktır ve nöropazarlama, işletmelere sürdürülebilir davranışın altında yatan temel mekanizmaları daha iyi anlamalarında yardımcı olabilir. Aynı zamanda Donut Ekonomisi modeli, işletmelere ekonomik kalkınmayı sosyal ve çevresel sürdürülebilirlik ile dengelemek için faydalı bir çerçeve sunar. Birlikte çalışarak herkes için daha sürdürülebilir bir gelecek yaratılabilir.


Beynimizin temel yapısı birçok canlınınkine benzemekle birlikte zihnimizin öyle özellikleri var ki nasıl olup da ortaya çıkabildiklerini bir türlü anlayamıyoruz. Aşkınlık deneyimi ve adına inanç dediğimiz diğer zihinsel deneyimler, belki de bu anlaşılmaz meselelerin başında geliyor. Çoğumuzun artık aşina olduğu üzere, son zamanlarda birçok araştırma ve uğraşı alanının adının başına bir nöro eklentisi konması yaygın bir moda haline geldi. Din, inanç ve aşkın deneyimlerin beyindeki karşılıklarını inceleyen alana da benzer şekilde nöroteoloji adı veriliyor. Diğer birçok nörolu alan gibi, nöroteoloji de oldukça genç ve emekleme sürecinde olan bir araştırma alanı. Aynı zamanda spekülasyona da son derece açık. Özellikle de konu inançlar gibi insanlığın en kadim sorunlarından birisi ile ilgili olunca... Fakat gün geçtikçe elde edilen yeni bilimsel bulgular, beynimizin ve zihnimizin nasıl çalıştığı konusunda bize yepyeni anlayışlar sunmaktan geri kalmıyor. Dinsel ve aşkın deneyimleri bilimsel olarak çalışmak kolay bir iş değil. Çok azının adını bildiğimiz ama muhtemelen çoğunu henüz duymadığımız onlarca organize dini akım var. Her birinin inançları, felsefeleri, ritüelleri ve kültürel arka planları farklı. Fakat bu çeşitlilik, sorunun sadece küçük bir kısmını oluşturuyor. Esas sorun, insan denen varlığın son derece karmaşık ve bireyler arası farklılığın oldukça yüksek olması. Her ne kadar dini deneyimleri belli başlıklar altında toplayabiliyor olsak da insanın çeşitliliği ve bireyselliği, karşımıza neredeyse insanlar adedince farklı deneyim çıkartıyor. Bu da günümüz biliminin standartlarına göre bunu neredeyse çalışılması imkansız konular kategorisine dahil etmemizi gerektiriyor. Neyse ki bilim insanları o kadar kolay pes etmezler ve bir şekilde böyle karmaşık sorunları bile çalışmanın bir yolunu bulmaya çalışmaktan geri durmazlar. Daha önce dediğimiz gibi sınıflandırılması zor bir alan aşkın deneyimler. Fakat araştırmacılar bazı ortak noktalar belirlemiş durumdalar. Buna göre aşkın deneyimler esnasında genellikle, - Zaman, korku ve öz-farkındalık algıları azalıyor; - Ruhsal bir haşyet duygusu yaşanıyor; - Evrenle birlik duygusu deneyimleniyor; - Değişik bir trans hali yaşanıyor; - Ani bir aydınlanma deneyimi oluşabiliyor; - Farklı ve değişmiş zihin durumları deneyimleniyor. Nöroteoloji nispeten yeni bir alan ve bulgularının çoğu 1990'lardan itibaren kullanıma giren ve 21. yüzyıl başında iyice yaygınlaşan modern beyin görüntüleme tekniklerine dayanıyor. Bu alanla ilgili bildiğimiz anlamdaki ilk çalışmaların tarihçesini, 1980'lerde bir bilişsel sinirbilimci olan Michael Persinger'in sonraları Tanrı başlığı olarak ün kazanacak olan ilginç deneyiyle başlatabiliriz. Persinger, deneklerinin şakak loblarını hafif bir manyetik alanla uyararak, birçok kişide aşkın deneyim ve görünmeyen bir varlık hissi oluşturabildiğini rapor etmişti. Popüler gündemde çokça yer bulan bu iddialar daha sonraları diğer çalışmalarla fazla desteklenemedi ve tartışmalı olmakla birlikte, ünlü bilimsel ateist Richard Dawkins'in bile denediği Tanrı başlığı bir süre sonra gündemden düştü. Fakat yıllar sonra gerçekleştirilen görüntüleme çalışmaları, temporal lobdaki bu etkilerin tesadüfi olmayabileceğini düşündürüyor. Meditasyon durumunda gözlenen belki de en belirgin farklılık, beynin yan-alt kısımlarında yer alan şakak loblarında belirgin bir faaliyet artışıydı. Beynin şakak lobları, duygularımızı kontrol eden limbik sistemi çevrelemesinin yanı sıra hafıza, mekan deneyimi, yüz tanıma ve işitme gibi birçok özel merkezin fonksiyonlarını içermesi açısından önemli. Beynin adeta duygusal lobu olarak niteleyebileceğimiz bu bölümün faaliyetini artırmasının temelini, anıların ve duyguların bilinçli olarak fark edilmesi gibi günlük hayatta genellikle ıskalanan farkındalık deneyimlerinin oluşturabileceği düşünülüyor. Ayrıca 1980'lerde moda olan Tanrı başlığının neden bazı insanlarda bu denli etkili olmuş olabileceğine dair ipuçları da veriyor. Zira bu özel başlık, deneklerin özellikle şakak bölgelerini uyarmak üzere tasarlanmıştı. Beynimizin ön kısımları, yüksek zihinsel işlevler olarak nitelendirdiğimiz, insana has davranış ve yeteneklerimizi kontrol eden bölgeleri içerir. Özellikle dikkat, yoğunlaşma, irade, planlama, akıl yürütme, öz-denetim gibi yeteneklerimiz bu bölgedeki devrelerle ilişkilidir. Meditasyonla ilişkili beyin faaliyetleri arasında en dikkat çekici olanlarından biri, bu ön bölgelerde, özellikle de yoğunlaşma ve dikkatle ilgili olduğu bilinen bölümlerdeki faaliyetin belirgin olarak artması. Bu bulgular, meditatif durumun oldukça yoğun bir derinleşme ve dikkat hali olduğunu da bir kez daha doğruluyor gibi görünmekte. Beynimizin üst ve yan kısımlarındaki parietal loblar, duyuların algılanması, bedenimizin farkındalığı ve üç boyutlu uzaydaki beden pozisyonumuz gibi karmaşık algıların deşifre edilmesinden sorumludur. Bu bölge, meditasyon sırasında faaliyeti belirgin oranda azalan bölgelerden de bir tanesi. Bu faaliyet azalmasının, meditasyon deneyimi ileri düzeyde olan kişilerin meditasyon sırasında deneyimlediklerini belirttikleri bedenleri ile çevrelerindeki nesnelerin sınırlarını ayırt edemez hale gelme hissinin sinirsel karşılığı olarak değerlendirilebileceği söyleniyor. Buraya kadar saydığımız etkiler sadece Budist rahiplerinde değil, benzer çalışmalarda dua eden ve Tanrı'ya yakarmakta olan Hristiyan rahibelerde de gözlenmiş. Dolayısıyla bu görüntüleme sonuçlarının genel bir etki olarak kaydedildiğini söylememiz mümkün. Beynimizin hafıza ve uzayda yön bulma, yani navigasyon sistemi olarak bilinen hippokampus bölgesiyle ilgili çalışmalarda da ilginç sonuçlar var. Dinsel ve aşkın deneyimler arasında, yaşamın bir yerinde yeniden doğuş olarak tanımlanan, Tanrı'nın varlığını, yahut dokunuşunu doğrudan deneyimlemek olarak nitelenen bazı özel deneyimler de söz konusu. Belki siz de zamanın bir yerinde böyle bir deneyim yaşamış olabilirsiniz. Bu tip deneyimler yaşadıklarını belirten 58 yaş ve üzeri bir grup gönüllü üzerinde yapılan işlevsel manyetik rezonans ölçümleri, şakak loblarının içinde yer alan hippokampus bölgesinin kontrol grubuna göre önemli miktarda küçülmüş olduğunu, yani atrofiye uğradığını gösteriyor. Bu bulgu ilk bakışta zihni oldukça meşgul eden ve birçok kısmına uyarıcı etki yapan dinsel deneyimlere dair genel bilgilerimizle çelişiyor gibi görünüyor. Fakat araştırmacılar, bu tip bir küçülmenin, anlatılan tipte deneyimleri yaşamış insanların önceki yaşamlarının bir işareti olabileceğine dikkat çekiyorlar. Zira bu tip deneyimler genellikle yaşamda ciddi sıkıntılar ve darlıklar yaşayan insanların, hayatın belli bir anında deneyimledikleri özel bir durum olarak karşımıza çıkıyor. Özellikle uzun dönem etkili olan stresin, bedende glukokortikoid denen hormonların miktarını artırarak uzun vadede bizzat hippokampus bölgesinde hacim küçülmesine neden olduğu zaten uzun yıllardır bilinen bir gerçek. Bu tarz aşkın deneyimlerin hayatı karartan stresli zihin durumları ile baş etmek için oldukça faydalı bir çıkış yolu sağladığı düşünüldüğünde, bu açıklama kulağa oldukça mantıklı da geliyor. Uzun süreli meditasyon ve ibadet rutinleri olan insanların beyinlerinde birtakım önemli kalıcı değişiklikler de gösterilmiş durumda. Bunlardan en önemlileri, beynin gizli lobu olarak da bilinen insula bölgesiyle, ön taraftaki prefrontal korteks alanlarında meydana gelen değişimler. Normalde yaşa bağlı olarak meydana gelen insula ve prefrontal korteks kalınlık azalmasının, meditasyon yapan bireylerde engellendiğini gösteren bir çalışma örneği. Söz konusu bölgeler, meditasyon pratikleri esnasında yoğun olarak çalıştıklarından yaşlanmanın yıkıcı etkilerinden korunuyor gibi görünüyorlar. İnsula, temporal ve frontal -parietal lobların arasındaki katlantının iç kısmında yer alan, dışarıdan bakıldığında pek görünmeyen bir beyin kabuğu bölümüdür. Bu bölgenin işlevi sinirbilimsel açıdan hala açık değil. Tat duyusu, iğrenme-tiksinme gibi duygulanımlar, estetik haz ve daha birçok duygusal deneyimde bu bölgenin işe karıştığını biliyoruz. Öte yandan, özellikle duygulanımlarla ilgili işlevsel beyin görüntüleme çalışmalarının büyük bir kısmında, insula bölgesinin de faaliyete geçtiği görülüyor. Yani beynin bu bölgesi bir şekilde duygularla yakından ilişkili gibi. Uzun zaman meditasyon yapmış kişilerde kalınlaşan ve genişleyen bölgelerden birisi de bu insula bölgesi. Bu yapısal değişimin işlevsel karşılığı kesin değil fakat duygusal farkındalık ve kontrol konusunda önemli bir değişiklik olabileceği üzerinde duran araştırmacılar var. Bir diğer bölüm ise prefrontal korteks. Beynin icra organı olarak da niteleyebileceğimiz bu bölüm, dikkati toplama, hedefe odaklanma, geleceği öngörme, akıl yürütme gibi karmaşık işlevlerin yapılabilmesini sağlayan devreler içeriyor. Yine bu bölge de uzun dönem meditasyon uygulamalarına bağlı olarak yapısı değişen, kalınlığı artan bölgelerden biri. Dini ritüellerin önemli bir kısmında belli sözleri tekrar etme şeklinde uygulanan davranışlar bir hayli yaygındır. Dua, zikir, mantra gibi tekrarlayan ses kalıpları, bu pratikleri uygulayanların ifadelerine göre çeşitli ve genellikle olumlu zihinsel etkilere neden olmakta. Belirli söz kalıplarını tekrar ederek ibadet eden Pentakostal Hristiyanlarda, bu işlem sırasında beynin ön korteks bölümünde faaliyetlerin azaldığı görülmüş. Daha ilginç bir bulgu ise şu: Bu kişiler aslında konuşuyor olmalarına, yani ağızlarıyla sesli kelimeler üretiyor olmalarına rağmen beyinlerinde, başta Broca alanı olmak üzere, konuşma ile ilgili bölgelerde belirgin bir faaliyet görülmediği tespit edilmiş. Araştırmacılar, bu tarz ibadetler esnasında insanların trans halinde kelimeleri tekrar ederken konuşanın kendileri değil, bizzat Tanrı olduğu yönündeki ifadelerini açıklamak için sinirsel bir ipucu oluşturabileceğini düşünüyorlar. Elbette buraya kadar kısa bir özetini verdiğimiz örnek çalışmalar ve benzerleri, dinsel deneyimlerin çeşitli ve karmaşık doğasını tanımlamak için yeterli olmaktan henüz çok uzak. İnsan bireylerinin karmaşıklığı ve benzersizliği de göz önüne alındığında mesele daha çetrefilli bir hal alıyor. Beynimizle ilgili en önemli ve ilginç bilgilerimizden biri zihinsel/ruhsal deneyimlerin beyin yapımızı etkileyerek değiştirebildiği gerçeğidir. İlk bakışta bu fikir bize doğal görünür. Fakat zihin dediğimiz tüm içsel özelliklerimizin beynimizdeki devrelerin çalışması sonucunda ortaya çıkan bir deneyim olduğuna inanıyorsak bu gerçek bizi biraz zor durumda bırakır. Zira, beynin zihni üretmesi, bir bilgisayarın devrelerinin, bilgisayarın yaptığı işleri üretmesi gibidir. Fakat bildiğimiz kadarıyla hiçbir bilgisayarda işletilen yazılımsal komutlar bilgisayarın fiziksel yapısını değiştirmez. Çünkü fiziksel yapının değişmesi, o bilgisayarın artık başka bir cihaz olmasına ve neticede aynı yazılımsal komutlara farklı yanıtlar vermesine yol açmalıdır. Beynimizi de bir bilgisayar olarak düşündüğümüzde, yazılım faaliyetlerinin , donanımı etkilemesi, sıkıntılı birtakım sonuçlar doğurur. Zira beyin değiştiğinde, artık zihni üreten donanım da farklıdır ve neticede o insanın ve organizmanın artık farklı bir birey olması gerekir. Bu da her deneyimin, yeni bir donanım ve yazılım birlikteliği oluşturması gerektiği anlamına gelir. Bu ilginç özelliğimiz, beynin daha çok boyutlu bir gerçekliğin görünür dünyamızdaki yansıması olduğu fikrini destekleyen önemli spekülasyon alanlarından birisidir. Yani daha sade deyişle, beynimiz, madde ötesi ruhsal süreçlerin kaynağı olmaktan ziyade onların bedene etki etmesini sağlayan karmaşık bir arayüz olabilir. Elbette beynin belli alanlarına hasar verdiğimizde belli özelliklerin kaybolduğunu biliyoruz. Fakat nasıl ki bir televizyon ekranının belli bir bölgesine hasar vermek, yahut fişini çekmek, televizyonun göstermekte olduğu yayını etkilemiyor, sadece görmemize mani oluyorsa beyin de belki neticede böyle bir aktarıcı olabilir. Fakat bunlar şimdilik sinir felsefesinin konuları arasında. Neticede, aşkın deneyimlerin beyindeki bazı devrelerden mi çıktığı, yoksa bu devrelerin daha farklı boyutlarlarda gerçekleşen değişimlerin bir yansıması olarak mı etkilendiğini bilmiyoruz. Yani beyinden yola çıkarak o büyük gizemlere dair söyleyebileceğimiz çok fazla sözümüzün olmadığı ortada. Öncelikle küçük bir uyarı yapmam gerek: bilimsel yöntemimiz henüz insan doğasını anlamaktan çok uzak. Özellikle insanı diğer canlılardan ayıran en önemli özelliklerden biri olan soyut inanç ve düşünceler söz konusu olduğunda, bilimin henüz söyleyecek çok fazla sözü yok. Fakat bildiklerimizden yola çıkarak, insanoğlunun neden var olduğu günden bu yana üstün bir varlığa inanma ve tapınma ihtiyacı duyduğunu, yahut duyması gerektiğini biraz daha iyi anlamaya başlayabiliyoruz. İnsanı farklı kılan en önemli beden parçamız, beynimizin en tepesini kaplayan girintili-çıkıntılı yapısıyla meşhur beyin kabuğu yahut korteks dediğimiz bölümdür. Özellikle insanda korteksin ön yahut frontal bölümü, kendisine en yakın görünen canlılardan bile kat kat büyüktür. Bu kadar gelişmiş bir kabuk yapısının ne işe yaradığını ancak yeni yeni anlamaya başlıyoruz. Bugün bildiğimiz kadarıyla beyin kabuğumuzun temel işi, geleceği tahmin etmek ve hareketlerimizi ona göre düzenlemektir. Bu yetenek beyni olan hemen tüm canlılarda değişik oranlarda mevcut olsa da insan bu konuda rakipsizdir. Türümüz bu tahmin işinde o kadar iyidir ki bırakınız birkaç dakika sonrasını hesap etmeyi, zamanının çoğunu seneler sonrasında başına gelecek olası durumları düşünerek geçirir. İnsanda böyle aşırı miktarda geleceğe uzanma yeteneği taşıyan bir zihnin varlığı, bizleri aynı zamanda biyolojik hayatın kaçınılmaz sonu olan ölüm olgusunun da farkında olan ve buna göre bir yaşam sürme zorunluluğu hisseden canlılara da dönüştürüyor. Bu denli ileriyi, hatta biyolojik yaşamın ötesini düşünebilecek bir yetenekle donanmış insan zihni, doğal olarak nedensel etkilerin ötesinde açıklamalar arıyor ve varlığın var olmasını sağlayan nihai bir sebebe inanma eğilimi gösteriyor. Yani bir başka deyişle, gelişmiş zihin yapısından ötürü inanç ihtiyacı insanın temel kodları arasında var gibi görünüyor. Zihinsel olarak bu gereksinimin yanı sıra insan açısından dini inançlar, hem bireysel hem de topluluk yahut popülasyon açısından, türün hayatta kalmasını destekleyen avantajlar sağladığından, evrimsel süreç içerisinde günümüze kadar seçilmiş ve ulaşmış olması kuvvetle muhtemel. Tarihin birçok noktasında Voltaire gibi çok sayıda düşünürün, dinin insan yaşamındaki rolünün gittikçe azalacağı ve sonunda da ortadan kaybolacağı yönünde çeşitli öngörülerde bulunduklarını biliyoruz; fakat biyolojik ve sosyolojik yapımız, bu öngörüleri inatla boşa çıkarmaya devam ediyor. Günümüzde bile dünya üzerindeki en büyük harekete geçirici ve kutuplaştırıcı güçlerden birinin dini inançlar olduğunu biliyoruz. Yapılan araştırmalar, seküler yahut maddi ve nesnel kabuller üzerine bina edilmiş toplulukların, dini temelde bir araya gelen insan topluluklarına kıyasla dört kat daha hızlı dağıldığını ortaya koyuyor. İnançlar etrafında bir araya gelen insanlar toplu haldeyken bireysel olarak güçlerinin yetmediği birçok inanılmaz işi başarabiliyorlar. Elbette bu işlerin arasında muhteşem inşa ve imar çalışmaları olduğu gibi acımasız ve gaddar yıkımlar ve katliamlar da var. Sonuçta, insan doğasını anlamak, neye, neden ve nasıl inandığımızı anlamak konusunda da bize oldukça yol gösterecek. Bilim, böyle büyük cevaplar için üretilmiş bir etkinlik değil!


-Biliyor musun, Norveçlilerin ortalama cinsel ilişki süresi 49 dakikaymış! -Hadi canım! Olmaz öyle şey. -Valla ben de inanamadım ama bir araştırmada okudum, Avrupa ve Amerikalıların cinsel performanslarıyla ilgili. Düşün bu ortalama, yani daha üstü de var! -Türkiye'ye dair veri var mı? -Yok. İspanya var en düşük, 15 dakika. -Sence Türkiye'de durum nedir? -1,5 dakika -Hadi ama, haksızlık etme! -E hadi 3 dakika olsun. -Sence neden bu kadar büyük fark var? Yani Norveçlilerin sırrı nedir? -Seyrek nüfus, soğuk memleket, bol vakit... -Sosyal devlet, yüksek kaliteli eğitim ve sıfır gelecek kaygısı. -Tabi Norveçli kadınların da payı vardır, Türk kadınları o kadar güzel olsa belki bizde de durum değişik olurdu. Arkadaşım şakayla karışık işi kadınların güzelliğine bağladıysa da, Norveçli kadınların cinsel performanstaki asıl etkisi fiziksel değil, bilişsel. İşin püf noktası kadınların öz farkındalıkları. Kadınlığı olduğu haliyle tanıyor ve benimsiyorlar; ayıp, günah, namus yok. Erkek gibi kadın da zevk sahibi bir insan ve cinselliğe iştirak ediyor. Cinselliği insan gibi yaşayabiliyor çünkü kadınlığı toplumsal baskı ve tacizlerle öldürülmüyor. -Fadime biliyon mu, o işten zevk alan kadınlar varmış! -Tööbe tööbe... Allah'ıma çok şükür o günaha hiç girmedim. Neler kaçırdığından habersiz Fadime teyze günahsızlığıyla mağrur. Halbuki asıl kabahat insanları en temel ve güzel duygu ve deneyimlerden mahrum etmek. Merveler yazımda ataerkil toplumların erkeklere de zulmettiğinden söz etmiştim. Cinsellik konusunda da bir zulüm söz konusu. Ataerkil toplumlarda kadının pasif, çekinik, silik rolü elbette cinselliğe de yansıyor. Kadının iştirak etmediği bir cinsel ilişkide erkek ne kadar tatmin olabilir ki? 3 dakika 5 dakika. Cinsellikteki düşük performansımızın nedenlerinden biri kadının öz farkındalık eksikliği, yani kadınlık eksikliği! Kadınlar eksik değil, gayet kadın kadın dolaşıyorlar diyebilirsiniz, ama iş öyle değil. Dişi Sineği Bile Kesen Amcalarımız Var! Ülkemizde tesettür konusu en netameli meselelerden biri ve dindar çevreler tarafından tesettür bir kadın sorunu olarak görülüyor. Oysa durum tam tersi. Kadınların tesettür eksikliğinden yakınanların dayandığı Kuran ayetinde ilk hitap erkeklere, yani ayet kadınlardan önce erkeklere sesleniyor. Erkeklere namuslu olmaları, ırzlarını korumaları emrediliyor, ardından kadınlara geçiliyor. Maalesef pek çok dindar ayetin ilk kısmını pas geçip kadınlara yükleniyor ve tesettürü bir kadın problemi olarak görüyor. Oysa erkek namuslu olmadığı sürece kadın görünmezlik iksiri bile içse nafile. Nitekim çarşaflı kadını kesen amca bunun kanıtı, mini etekli kadına bakmayan İngiliz erkekler de. Kadını erkeğe denk bir insan olarak değil, salt cinsel haz nesnesi olarak gören ataerkil zihniyet fiziksel, cinsel, psikolojik, ekonomik her türlü şiddeti uygulamayı meşru görüyor. İşte bu nedenle ataerkiden kurtulunması gerekiyor, kadınların da erkeklerin de daha insanca yaşayabilmesi için. Ne kadar az ataerkil olursak o kadar çok insan olacağız. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Haydi Gelin, Mervelere Gidiyoruz! Bu yazının çok daha fazla insana ulaşmasıninelzem olduğu aşikar hemen paylaşımda bulundum . Okuyan herkesin de paylaşacağına inanıyorum . Aklına yüreğine sağlık .