Tam da bir ay kadar önce Turgut Özal'ın ölüm haberini gazetede okuduğun anı şimdi bile hatırlıyorum. Politikaya yeni yeni ısınmamıza rağmen önemli bir şeyler olduğunu sezmişiz sanırım. Cafe Yelken miydi oranın adı? Ilık ve güneşli, Karadeniz baharının bir günüydü. Babamızın arkadaşı Ziver'i hatırlar mısın? Sen ortaokuldayken İskenderun gezisinde tanışmıştın. Çocuk olmana rağmen kendisine Ziver diye hitap etmen konusunda ısrar etmişti. Önce çok bocalamış sonra da sendeki hissini çok sevmiştin. Henüz amca, abi, bey olmadığın için başlamamışsındır ama sen de kendine hep MustafaCan denmesini isteyeceksin. Bu yüzden bu mektupta ben de sana öyle hitap edeceğim. Geçmişe, şimdi işime yarayacak şekilde bakmaya; manipüle edilmiş hatıralardan başka anlamlar çıkarmaya alışkın değilim. O yüzden izninle seni bugüne davet edeyim de öyle konuşalım. Evet evet çok da bir şey değişmedi görünürde. Cep telefonu artık herkeste var. Bir de her şeyimizi internetten halletmeye çalışıyoruz. 30 sene o kadar da uzun bir zaman değilmiş. 8 milyar insana rağmen dünya daha az insan kokuyor sanki. Tahminim bugünlerde beden dili konusunda çalışıyorsun. İnsanlarla ilişkilerine yön verme, özellikle kadınlarla iletişimini yönetmede hayatını kolaylaştırmasını umuyorsun. Kolaylaştıracak da. Sivas'ta asker öğretmenlik yaparken seninle, elleri ceplerinde, saygısızca konuştuğunu düşündüğün çocuğun aslında -5/10 derece soğukta, sadece takım elbiseyle hayatta kalmaya çalıştığını fark ettiğinde fikrin biraz değişecek. Derdinin insanlara yön vermek değil de insanları anlamakla ilgili olduğunu fark edeceksin, belki biraz da anlaşılmakla. Sanat eğitimine başladın artık buradan geri dönülmez. Rahat ol, sanatın ne olduğunu hala bilmiyoruz. Ne kadar sanat yapabileceksin çok emin değilim ama yaptığın hemen her şeyi sanatsal bir şey yapar gibi ele alacaksın. Dünyaya çağrışımlarla bakmak, bütünü anlamaya çok vakit harcamak, emin olmadığın hemen her şeyi ertelemekten bahsediyorum. Bunlar da senin bazen süper gücün, bazen de lanetin olacak. Şöyle diyeyim sana, nerdeyse 35 yaşına kadar ne anlattığını kimsenin doğru düzgün anladığını zannetmiyorum. Retorikle götürdün işi. Ailenle ilişkilerin alışkın olunan kadar güçlü olmadığı için mi, yoksa özgürlük takıntından kaynaklı mı emin değilim ama, yalnızlık hissi şimdi hissettiğin gibi ömrün boyunca yanında duracak. Ramazanda iftar vakti dışarıda elleri ceplerinde yürürken, kalabalıklarla yemek yiyen insanlara bakarak kendi kendine ajitasyon yaptığın yalnızlıktan bahsetmiyorum. Gerçekten tam anlamıyla kimseyi anlayamadığını ya da kendini anlatamadığını fark ettiğin ya da hissettiğin anlardan bahsediyorum. Dostluklarından yaptığın işlere kadar hemen her şeyin en temel bağlamı bu yalnızlık hissi olacak. Bu hisse karşı tutunmak mümkün ama barışmak mümkün olmadı henüz. Bizim gibi bir ayağını cumhuriyet çocuğu olmaya, bir ayağını kapitalist dünyanın başarılı ve kariyer sahibi insanı olma zorunluluğuna basmış insanların çelişkisini sen de dibine kadar hissedeceksin. Bu günlerde X kuşağı diyorlar bize. Evet Y kuşağı da var tabii ki. Hele bir de Z kuşağı var ki sorma gitsin. Geçiş döneminde olma hali artık kalıcı olmuş gibi görünüyor. Hepimiz uzun ve nereye gittiği çok da belli olmayan, ya da herkesin başka bir yere gittiğini sandığı bir yolculuktaymışız gibi yaşıyoruz. Herkes kendi yolculuğunda yakalayabildiği manzaranın, en güzeli olduğu anlatısını bir başkasına satmaya çalışıyor. Buna rağmen daha az şey satın alıyoruz, artık kiralama dönemindeyiz. Evlerimizi, hayatlarımızı hemen her şeyimizi kiralayarak yaşıyoruz. Zaman geçer biliyorsun. Yani en azından ben gayet iyi biliyorum. Kurduğun derin dostlukların bazılarının kaçınılmaz biçimde bir tür akrabalık ilişkilerine dönüştüğünü göreceksin. Bu şimdi kulağa geldiği kadar kötü bir şey değil. İyi dostluk rastgele olan bir şey değil; basbayağı yapılan, inşa edilen bir şeymiş. Yani, sırtını dayayabildiklerinle değil de yan yana yürüyebildiklerinle geleceksin bugünlere. Dostluklarda ve ilişkilerde çok işime yarayan bir şey söyleyeyim. Karşındaki insan gerçekten sana soru soruyorsa olabildiğince dürüstçe ne düşünüyorsan söyle; ama bir şeye karar vermiş ve onu anlatıyorsa, sen ne düşünürsen düşün onu destekle. Bu basit anahtar hep işe yarıyor. Yaşamının yarısını sıradan biri olmadığını ispatlamaya çalışarak geçirdin. Sonraki yarısını ise kendini gayet sıradan biri olduğuna ikna etmeye çalışarak. Yaşlanma evresinde de bunların o kadar da önemli olmadığını anlatarak geçirirsin muhtemelen. Dışarıdan bakarak anlatıldığında her hayat sıradan ya da çok enteresan olabilir. Bu dışarıdan bakanın retorik ve hikaye anlatıcılığı becerisine bağlı. Asıl mevzu senin ne hissettiğin. İki önemli konuda uyarayım seni, birincisi biyoloji, özellikle evrimsel biyoloji, meğer asıl hikaye burada saklıymış. Düşünsel olarak sorguladığın hemen her şeyin temelini aldığı alan burası. Hikayelerin hikayesi, anlamların atası buradaymış. İkincisi ise 2000 yılı, hiç de önemli bir yıl değil, hatta baya tırt. 27 yaşa ve 2000 yılına karşı gereksiz bir özenin olduğunu biliyorum, uyandırayım. Yok yok aşk o değil, aşk olsa duramazsın; yaşadığın olsa olsa biraz tutku, biraz hormon, biraz sahiplenme duygusu, bir tutam da yoksunluk hissi. Bu konuda şanslısın rahat ol. Zamanı var. Senin olduğun ya da olacağın hallerin hepsinin, şimdiki beni gayet derinden etkileyeceği gerçeğini göz önüne alırsak, lütfen ne yaptıysam öyle yap. Belki sadece biraz daha yavaş. Görerek, duyarak, koklayarak, dokunarak. Dünya sanırım ağır çekim daha güzel.


Bu yazının başlığını aslında 21 Günde Alışmak Safsatası olarak belirlemiştim. Sonra Google'da arama yaptım; bununla ilgili size biraz istatistik vereyim. 21 günde alışmak diye arattığımda 1 milyon 360 bin sonuç bulundu. Vay! Biraz daha incelikli arama yapmak için 21 günde alışmak diye tırnak içinde arattığımda sadece iki sonuç geldi. Bunun üzerine 21 günde alışkanlık diye arattım: Tırnaksız yaklaşık 6 milyon sonuç, tırnak içinde ise 1.180 sonuç bulundu. Bu noktada yazının başlığına dönüp 21 Günde Alışkanlık Safsatası olarak değiştirdim. Neyse ki Google, ilk sonuçların az aşağısında kullanıcılar şunları da sordu diye bir şey getiriyor. Ve oradaki sorulardan biri: 21 gün kuralı doğru mu? Sayfadan bile ayrılmadan cevabı açtığınızda bu kuralın bir safsata olduğuna ilişkin bilgiye ulaşabiliyorsunuz. İşin özü, hiçbir alışkanlık ya da yetkinlik konusunda sıfır noktasında değiliz. Her biriyle ilgili olumlu ya da olumsuz birikmişlerimiz var. Bazı alışkanlıklara zaten sahibiz de farkında değiliz ya da o alışkanlığı edinmeye çok yakınız, yatkınız. Bazı alışkanlıklara karşı ise içimizde dirençler var. Bir alışkanlığımızın oluşması sadece farkındalık anında da gerçekleşebilir, 100 yıl denemeye devam etsek bile gerçekleşmeyebilir de. Bunlar iki zıt uç; konuya olan yatkınlığımıza ya da karşıtlığımıza bağlı olarak bu ikisinin arasında bir dağılım söz konusu. Çevik Yaşama Giriş kitabım alışkanlıklarınızı yönetmek konusunda size iyi bir altyapı sağlayabilir. Yaklaşık 20 sayfa olan 10. Bölüm, doğrudan ustalaşma süreci üzerine. Bu konuyu bir YouTube videomda da ele aldım, izlemek için tıklayabilirsiniz. Şimdi ya da geçmişte Herkes 21 günde her istediğine alışıyormuş, ben niye yapamıyorum! diye bir sıkıntı çektiğiniz durumlar olduysa bu yazı ve videonun size fayda sağlayacağını umuyorum.


Çocuklar okul dönüşünde bir araya toplandılar ve görünen o ki Yakan Top oynama kararı aldılar. Ne kadar eğlenceli! Günün yorgunluğunu atmanın, derslere harcanan enerjiyi yenilemenin tam zamanı. Bu oyunda kazanmanın ilk adımı sağlam bir takım kurmak! Taş kağıt makas oyunu ile takımlarını kurdular; iki takım da iddialı. Takımlar aralarında taktikleri bile konuştular. Oyun başladı! Top bir sağa bir sola savruldu. Öyle hızlı fırlatıldı ki takip etmek çok güç. Aaa bir anda hava karardı. Nasıl oldu bu? Ne ara iki saat geçti ki! Eve gitme saati geldi. Zaman nasıl da hızlı geçti! Oyunun ne kadar keyif verdiğini hangi yaşa gelirsek gelelim hissediyor ve yaşıyoruz. Çocuklar Yakan Top oynarken iletişim becerilerini kullanarak takımlarını seçebilme becerilerini de devreye soktular. Taktikler geliştirerek pratik çözümler üretirken, bir yandan karşı tarafı nasıl alt edebileceklerini kurguladılar. Bedenlerini ve motor becerilerini en iyi şekilde kullanarak hızlı ve doğru hamle yapmaya çalıştılar. Bu süreç onların hafızalarını geliştirdi ve daha yaratıcı düşünmeye yönlendirdi. Biraz da duygulara bakalım! Heyecan, kaybetme korkusu, kazanmanın mutluluğu, doğru anda doğru hamle için geç kalınmışlığın kızgınlığı! Yaşam becerilerinin yanında ruhsal gelişimleri de desteklendi. Dahası serebral korteksleri kalınlaştı! Marion Diamond ve meslektaşlarının, yavru fareler ile beyin büyümesi hakkında yaptıkları etkileyici çalışma 1972 yılında yayınlandı. Araştırmacılar farelerden bazılarını sıkıcı bir hücre hapsinde, diğerlerini ise oyuncak dolu kolonilerde büyüttüler. Daha sonra farelerin beyinlerini incelediklerinde oyuncaklarla zenginleştirilmiş ortamdaki farelerin diğer farelere göre daha kalın serebral kortekse sahip olduğu sonucuna ulaştılar. Devamında gelen araştırmalar, zenginleştirilmiş uyaran ortamındaki farelerin beyinlerinin daha büyük olduğunu doğruladı. Oyunun bu tür faydalarını insanlar açısından ele alırsak, insan beyninin oyuna ve keşfetmeye karşı daha gelişmiş tepkiler vereceğini varsayabilir ve her alanda bu durumun uygulanabileceğini gözlemleyebiliriz. Serebral Korteks: Davranışlar, dikkat, odaklanma, algılama, bilinç, öğrenme, hatırlama, düşünme, karar verme, dil ve konuşma gibi işlevleri kontrol eder. Gri madde olarak da bilinen serebral korteks, beynin nöronal hücre gövdelerinin büyük çoğunluğunu içerir. Beyinde bilgilerin depolanması, kas becerileri, görme, duyma, hafıza ve duygu mekanizmalarından sorumludur. Gerçek şu ki, insanı diğer hayvan türlerinden ayıran tüm özellikler serebral korteks ile ilgilidir. Serebral korteks bölgesini yeterince geliştiremezseniz amigdala devreye girer. Amigdala duygusal hafıza ve duygusal tepkilerin oluşumundan sorumlu bölgedir ve limbik sistemin bir parçasıdır. Tehlike, endişe, stres ortamında hızlı bir şekilde devreye girer ve ''buradan uzaklaş, bunu yok et'' komutu verir. Hayvanların tehlike anında içgüdüsel olarak hareket etmesini sağlayan ve limbik sistemin bir parçası olan amigdalaya teslim olmamak adına serebral korteksinizi devrede tutacak çalışmalar yapmalı ve bu bölgeyi beslemelisiniz. Oyun kendimizi bulduğumuz, ruhumuzu beslediğimiz çok eğlenceli ve keyifli bir aktivitedir. Daha hızlı öğrenmeye, yaratıcılığın artmasına ve problem çözme becerilerini geliştirmeye yardımcı olur. Oksitosin: Güven ve bağlanma hormonu olarak da bilinen oksitosin, başkalarıyla daha güçlü ilişkiler kurmaya yardımcı olur. Stanford Üniversitesi araştırmacıları, sarılma veya birlikte oynama gibi insanların birbirlerine bağlanmasına neden olan herhangi bir aktivitenin oksitosin salgılattığını keşfettiler. Paintball, korku evi odaları, elim sende, kör ebe gibi diğer insanlarla temas içeren oyunlar ilişkilerde daha fazla güven ve istikrar yaratır. Evcilik oynayan çocuklarda da kendilerine güven ortamı yaratıp empati yeteneklerini geliştirebilmelerini sağladığı için oksitosin hormonu devrededir. Dopamin: Genellikle beynin ödül merkezini tetikleyen hormon olarak bilinen dopamin: Zevk ve tatmini artıran iyi hissetmeyi sağlayan mutluluk hormonudur. Müzik dinlerken, çikolata yerken, sevdiğimiz birinden çiçek alırken içimizde oluşan mutluluğun kaynağıdır. Dopamin kumar, uyuşturucu, aşırı video oyunu oynama gibi bağımlılık yapıcı davranışlarla da bağlantılıdır ve bu akla dopaminin kötü bir hormon olduğunu getirebilir. Ancak uyaranın ne olduğu ve dozu çok önemli bir etkendir. Bağımlığın mekanizmasını anlamak için, bazı uyaranların dopaminin daha çok salgılanmasına, serotonin düzeyinin ise düşmesine sebep olduğunu bilmemiz gerekmektedir. Her oyun türünün beynin ödül mekanizmasını güçlü bir şekilde tetiklediği de unutulmamalıdır. Ne kadar çok oynarsanız, o kadar çok oynamak istersiniz. Önemli detaysa olumlu geribildirim mekanizması yaratmaktır. Ezgisel oyunlar, sandalye kapmaca, freeze-dance, ritmik bardak oyunları, bezirgan başı gibi oyunlar neden çok seviliyor şimdi daha iyi anlayabiliriz. Bunların yanında dopamin kaslarınızın oyuna tepki vermesine yardımcı olur, özellikle çocukların hayal gücünü uyarır ve fantastik hikayeler, kişiler yaratmasını sağlar. Drama teknikleriyle kurgulanan oyunlar ve yaratılan karakterler, avatarlar da dopaminin etkisi ile gerçekleşmektedir. Serotonin: Depresyonu önlemesiyle bilinir. Ruh halinizi, hafızanızı ve öğrenmenizi etkileyen bir nörotransmitterdir. Fiziksel aktivitelerin de serotonin seviyesini arttırdığı bilinmektedir. Oyun oynayarak vücudunuzun serotonin seviyesini doğal bir şekilde dengede tutabilirsiniz; bu da sizi çevrenizdeki stres ve olumsuz uyaranların etkisinden korumaya yardımcı olur. Saklambaç, körebe, yakan top, tazı tavşan, hırsız polis gibi fiziksel aktiviteler içeren oyunlar serotonin seviyelerini bir hayli artıran oyunlardır. Asetilkolin: Öğrenme ve bellek üzerinde çok önemli bir rol oynar; odaklanma ve düşünce sürecinden sorumludur. Oyun oynadığınızda konsantrasyonunuz artar ve bu durum hafızanızı geliştirir. Hafıza kartları, eşleştirme, ilişkilendirme, isim şehir, akıl ve zeka oyunları ve mental up gibi uygulamalardaki başarılarımızı asetilkoline borçluyuz. Hangi oyunu oynarsak oynayalım birçok hormonumuz devreye girecek ve oyunun içeriğine göre değişen birçok becerimiz desteklenecektir. Genel anlamda şunu söyleyebiliriz ki oyun, kişilik gelişimi, ruh sağlığı ve bilişsel gelişim üzerinde pek çok olumlu etki yaratır. Her an her yerde oyun oynayın, oynatın. Oynamaktan vazgeçmeyin. Bu yazı GamFed Türkiye ve AçıkBeyin birlikteliğinin çalışmasıdır. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Yetkinlik Ve Zeka İkilisini Oyunlaştırarak Ortaya Çıkar!


Okuryazarlık okuma ve yazma becerisidir ya da öyle sanıyorduk. Bu tanım, nesiller boyu süregelen ve bugün hala okullarda öğretilen bir tanım. Ancak son teknolojik gelişmeler, sadece kitaplara ve yazıya bağlı olmayan yeni bir öğrenme türünü beraberinde getirdi. 21. Yüzyıl, yeni inovasyonları ve hayatın her alanında teknolojiye olan bağımlılığıyla öne çıkıyor. Bu nedenle dijital okuryazarlık, sahip olunması gereken ve giderek daha önemli bir beceri haline gelen bir kavramdır. Günümüzde ve çağımızda, teknolojinin hayatımızın her alanında olduğu ve olacağını kavramak önemlidir. Bu nedenle, insanların yanı başlarındaki teknolojik gelişmeleri takip etmeleri giderek daha gerekli, hatta neredeyse zorunlu hale geliyor. İster bir fast food restoranında, ister bir okulda, bir hastanede, hatta bir sanat atölyesinde çalışıyor olsunlar, insanların dijital okuryazarlık becerilerini kazanmaları son derece önemlidir. Dijital okuryazarlık, günümüzde kabul gören pek çok okuryazarlık türünden yalnızca biridir. Okuryazarlık sadece okuma ve yazma becerisi, hatta günümüzün teknolojik dünyasında başarılı olma becerisi değildir. Bir kişinin 21. yüzyılda okuryazar olabilmesi için hayatın pek çok farklı alanı, konusu ve ortamı hakkında sürekli bilgi edinmeye ve bunlara uyum sağlamaya istekli olması gerekir. Yirmi yıl önce bir üniversite diploması bir işi garanti edebiliyor olsa da, 21. yüzyılda işverenler üniversite derslerinde öğretilmeyen çok sayıda beceriye ihtiyaç duyuyor. Örneğin, Veterinerlik diploması alan bir kişi, konuşma becerilerinden veya müşterilerle empati kurma yeteneğinden yoksun olabileceği için üniversite dışında iş bulamayabiliyor. Bu sebeple üniversite diploması bizleri ancak bir yere kadar götürebiliyor. İnsanların pek çok alanda gelişmesi ve okuryazar olması için teorik bilginin yanı sıra deneyim kazanmaları da gereklidir, bu deneyimler onları işverenler için daha cazip hale getirir. Bazı işverenler adayların Facebook, Instagram veya Twitter hesaplarına da bakar. Bu yakın sosyal alanlar, işverenin başvuru sahibinin nasıl biri olduğunu ve çevrimiçi küresel bir platform üzerinden sosyal olarak nasıl etkileşimde bulunduğunu görmesini sağlar. Bu yakınlık alanlarında okuryazar olmak önemlidir. Ancak, bir kişinin bu alanlarda nasıl paylaşım ve yorum yapacağını bilmemesi bilgisizliğini göstermez. İnsanlar, bu uygulamalarla ilgili kazanılan bilgi ve deneyimler sayesinde bu alandaki becerilerini geliştirebilirler. Teknolojik gelişmeler ve yeni edebiyat türleri günlük yaşamda ön plana çıktıkça, öğretmenlerin bu büyük etkileri sınıflarına dahil etmeleri çok önemlidir. Öğretmenlerin sadece okuma ve yazma değil, teknoloji ve diğer edebiyat türlerini de içeren derslere yer vermeleri de zorunludur. Örneğin, öğretmenler öğrencilerinden bir film fragmanı yapmalarını, bir harita tasarlamalarını, bir şarkı yazmalarını veya bir karikatür yapmalarını isteyebilir (Curwood, 2013). Bu, müzik veya sanat gibi diğer alanlarda okuryazar olan çocukların kendileri için anlamlı bir şey yaratmalarına olanak tanır. Okuryazarlığın tanımı tam anlamıyla evrim geçirmiştir. Artık okuma yazma bilmenin bir bireyi okuryazar olarak tanımladığını söylemek doğru değil. Bunun yerine, büyük resme bakmak daha doğrudur. Farklı ortamlardaki yetkinlik ve deneyim, insanların günümüz standartlarında okuryazar olarak kabul edilmesini sağlayacaktır. Öğretmenlerin öğrencilerini okuryazar kelimesinin yeni tanımı konusunda eğitmeleri, yeni şeyler denemeleri, başarılı olmaları ve öğrenmenin en rahat olduğu yeri bulmaları için öğrencilerle birlikte çalışmaları önemlidir (Lynch, 2018). Okuryazarlık, insanların 21. yüzyılda okuryazar olabilmek için kendilerini anlamaya adamaları gereken ve sürekli değişmekte olan bir kavramdır.


İnsan düşünen bir makine değildir. Ara sıra düşünen, ama hisseden bir varlıktır. Hem iş hem de özel hayatımızda mutluluğun ve başarının sırrını bilmek nasıl olurdu ? İnsanı yakın akraba olduğu primatlardan ayıran en önemli unsurlardan biri iletişim kurma şeklimiz. Aile içi iletişimden çalışma ortamımızdaki etkileşime ve duygusal ilişkilerimize; sosyal bir varlık olarak hayatımızın sonuna kadar iletişim içindeyiz. Başarılı iş kadını Mary Key Ash'e göre tatmin olmuş bir hayatın olmazsa olmazı insanlara kendilerini önemli hissettirmek. Önemli hissettirmek neden bu kadar işe yarıyor? Kemerleri bağlayalım, benmerkezci eski beynimizi biraz tanıyalım. Her birimiz hayatımız süresince hem satan hem de tüketen konumundayız. Satış kelimesinin zihnimizdeki genel çağrışımının aksine, hayalimizdeki işi almaktan tutun, arzu ettiğimiz kişiyle evlenmeye kadar ömür boyu satış işindeyiz. Peki gerçekte kararlarımızda sandığımızdan çok daha az kontrole sahip olduğumuzu bilseydik? Ana motivasyonu bizi hayatta tutmak olan ve mantıkla değil duygularla karar veren eski beyne, nam-ı diğer sürüngen beynimize selam! En son evrimleşen ve insanı açık ara diğer canlılardan ayırdığı görülen yeni beyin, yani korteksimizle düşünüyor, rasyonel verileri işliyor ve entelektüel süreçleri yönetiyoruz. 450 milyon yaşındaki eski beynin ise satın alma kararlarımızdaki etkisi son yıllarda yapılan çalışmalarda açıkça görülüyor. Yeni bir disiplin olarak öne çıkan ve pazarlama ile sinir bilimini harmanlayan nöropazarlama, eski beyni etkileyen süreçleri ve satın alma kararlarının arkasındaki perdeyi aralıyor. Nöropazarlama araştırma yöntemleriyle tüketicilere belirli sorular sorulup uyaranlar gösterilirken onların beyanlarına değil, beyinlerindeki ve bedenlerindeki fizyolojik değişikliklere bakılıyor. Peki bu bilgi hayatımızda nasıl bir fark yaratır? Eski beynin anlayacağı dilden konuşmayı öğrenmek, satış işinde olalım veya olmayalım, her türlü iletişimimizde hayatımızı kolaylaştıracaktır. Bilinçdışının değişime olan direnci göz önüne alındığında, değiştirilmek istenen duygu, davranış kalıpları, tutum ve alışkanlıklar açısından subliminal işitsel programlamaların kişisel gelişime uygulanması meditasyon ve oto-hipnoza göre daha kullanışlı görünüyor. Ülkemizdeki önde gelen beyaz eşya üreticilerinden birinin başarısız olan ve bu nedenle nöropazarlama yöntemleriyle incelenmek üzere masaya yatırılan reklam filmi, gelenek ve inançların tüketicilerin bilinçdışında ne denli etkili olduğunu gösterdi. Reklamda, halk arasında uğursuzluk getirdiğine inanılan elden ele makas verme sahnesinin gösterimiyle, izleyenlerin negatif hisleri eşzamanlıydı. İzleyenler bilinçli zihinleriyle bu sahneyi hatırlamıyorlardı bile, ne var ki bu sahne reklamın aşil tendonu olmuş ve izleyicinin eski beynini rahatsız etmişti. Gelenek ve inançların zihinsel etkisi içgörüsü ile makas elden ele geçirilmek yerine bir masaya konularak el değiştirseydi Türk halkının reklamdaki karakterlerle bağ kurmasının muhtemel olacağı düşünülmüştür. Nöropazarlama dünyasında bu kısa gezinti bile, çok yakında nörobilimi dışlayan satış stratejilerinin demode olacağını görmeye yetti diyorsanız, yaşasın nöropazarlama ! Artık ikna olmanız için eski beyninizle konuşulduğunda bunun farkına varabilirsiniz. Sosyal hayatta etkinizi artıracak satın alma düğmelerini anlayarak güçlü mesajlar iletmenin keyfini çıkarabilirsiniz. Gerçek karar verici olan eski beyni hedef alarak tabi! Dünyanın en iyileri bunu yapıyor. Cuesta, F., Paida G. & Buele I., (2020). Influence of Olfactory and Visual Sensory Stimuli in the Perfume-Purchase Decision. International Review of Management and Marketing. 10. 63-71. 10.32479/irmm.8963. Karam, R., Haidar, M.A., Khawaja, A., & Laziki, G.A. (2017). Effectiveness of Subliminal Messages and Their Influence on People's Choices. European Scientific Journal, ESJ, 13, 262-262.


Göz kapaklarımın kucaklayışından kurtulup kalkmam gerektiğini anladığımda saat sabah 7 civarıydı. İki buçuk saat sonra, içerisinde bulunmam gereken sınıfın hayali keyfimi kaçırıyor, keyfimin yerine gelmesi adına iyi şeyler düşünüp, yataktan ayrılmam gerektiğini kendime hatırlatıyordum. Bulanık görüyor olmamın geçici olduğu kabulüyle hareket etmeye başlayıp, yatağımdan ayrıldım. El yordamıyla, ayaklarımın üzerindeki kontrolümü tekrar kurarak yüzümü yıkamaya gittim. Avuçlarıma dolan suyu yüzüme her çarpışımda bir isyanı bastırıyormuş gibi hissediyor, uyumak isteyen her zerreme karşı açtığım savaşı kazanmaya daha çok yaklaşıyordum. Öyle böyle derken görüşüm netleşti, ayaklarım çevikleşip hızlandı. Sevdiğim birkaç şarkının da yardımıyla dünyadaki 8048. günümün başladığını anladım. Evet, bu dünyadaki 8048. günümdü. Çoğu insan dünyada ne kadar bulunduğunu yıl cinsinden tanımlar. Ben ise kendi yaşımı gün hesabıyla takip etmeyi daha faydalı buluyorum. Yaşanan her günün hayat yolculuğunda atılan bir adım olduğunu ve her günün teknik açıdan bir diğer günden değer açısından bir farkı olmadığını daha iyi anladım. Bunun dışında her günün tekrar edilemeyeceğini bilmek, yaşanan her günün kendine münhasır olduğunu kavramama sebep oldu. Zira 8048. günü yaşadıktan sonra bir sonraki günün tekrar 8048 olma ihtimali, hesaplama yeteneklerimizin dışında kalacak kadar düşüktür... 100 yıl yaşayan bir insanın aşağı yukarı 36 bin 525 gün yaşadığını düşünürsek yaşadığımız her bir günü, x noktasından y noktasına giden bir aracın hedefine bir kilometre yaklaşmasına benzetmek pek yanlış olmaz... Dünyada geçirilen sürenin yıl cinsinden takip edilmesinin birkaç sebebi olabilir: (1) Ölüme küsmüş insanın yıl cinsinden söylediği sayıların küçük olması, sanki dünyada az yaşadığını, daha yaşayacak çok yıllarının olduğunu düşünmesine yol açabilir. (2) Kaç gündür dünyada olduğunun sürekli hatırlatılması bazı insanların hatırlamak istemediği, yorucu etkisi olan bir bilgi olabilir. (3) Bu süre yıl ile ifade edildiğinde sayısal olarak kolay takip edilebilir olacağından devlet gibi kuruluşlar tarafından daha çok tercih edilebilir. (4) Tarih gibi soyut bir geçmiş silsilesi içerisinde kişilerin doğduğu, büyüdüğü, kısacası şekil aldığı bağlamı anlamak adına, yıl ile ifade edilen yaş bilgisi, kişilerin anlayacağı ortak bir bağlam oluşturabilir. Yaşımızı yıl bazında söylememiz, aynı zamanda dünyadaki varlığımızı bize her yıl bir (1) defa hatırlatıyor. Bir diğer deyişle yıl ile ifade şekli, bir yıl içerisinde sadece doğduğunuz günü kutlamak ve bir sonraki yıla kadar doğumunuzla veya yaşadığınız süre ile alakalı sizi rahatsız etmemek adına kurulmuş bir sisteme benziyor. Bir yıl içerisinde on iki ay, her bir ayın içinde dört hafta, her haftanın içinde de yedi gün olduğundan, en kolay anlayacağımız ve karşılaştıracağımız gün hesabı, bir zaman sonra anlamını yitiriyor; diğer kavramların arasında eriyip yok oluyor. Bir bebeğin yaşını 1 yaşında diyerek de tanımlayabilirsiniz 365 günlük de diyebilirsiniz. 1 yıl biz yetişkin insanlar için çok kısa gelse de gün bazında değerlendirildiğinde bir bebeğin 365 gün boyunca her gün gözlerini bu dünyaya ara vermeden açmış olması, yeni doğmuş bir birey için epey etkileyici. Bu konuyu sevgili Sami Kubuş'a danıştığımda, bana güzel bir karşı argüman üretti. Bu argüman sade ve mantıklıydı; yazıma eklemek istedim çünkü fikrimin adil şekilde değerlendirilmesine yardımı olacağını düşündüm. İçerisinde bulunduğumuz günlerin adeta bir televizyonun ekranında bulunan piksellere benzediğini, uzun geçmişi hatırlamaya çalıştığımızda ise bu piksellerin bir araya gelerek oluşturdukları anlam öbeğinin aklımıza geldiğini söylüyordu. Dolayısıyla her ne kadar gün bazlı hayat takibi bizim farkındalığımızı, içerisinde bulunduğumuz gün özelinde arttırsa da bir nevi hafızamızın işleyiş biçimine tersti. Zira biz her günü özel olarak hatırlayamaz, daha çok gün öbeklerinin oluşturdukları anlamları anımsarız. Bir örnek vermek gerekirse, 13 Aralık 2017 günü ne yapıyordunuz diye sorarsam, eğer o günün sizde özel bir anlamı yoksa, bana sağlıklı bir cevap vermeniz çok mümkün değil. Fakat aynı soruyu, 2019-2020 yılları arasında ne yapıyordunuz diye değiştirirsem, elinizde anlamlandırabileceğiniz daha fazla piksel bulunduğundan, Okuldaki 2. Yılımı bitiriyordum. veya Şu projeyi bitirme sürecindeydim. gibi cevaplar verme olasılığınız daha yüksek olacaktır. Karşıma çıkan bu güçlü argüman bir hayli hoşuma gitti. Bu argüman kullanılabilirliği açısından zihnimde farklı düşüncelerin oluşmasını tetikledi: Aslında bizim bu dünyada kaç gün yaşadığımızın hesabını yapmamıza, hayat akışımızı buna göre değiştirmemize gerek olmadığını; gelecekte geriye dönüp baktığımızda çözünürlüğü yüksek bir anlam görmek istiyorsak içerisinde bulunduğumuz piksellerin hakkını vererek yaşamamız gerektiğini anladım. Tüm bunlar ışığında ulaştığım sonucu şöyle özetleyebilirim: Dünyadaki kaçıncı günümüzde olduğumuzu bilmek, gelecekten baktığımızda o günün diğer günlerle birlikte net bir görüntü ortaya çıkarmasına yardımcı olabilir. Yani arada sırada Acaba bugün kaçıncı günümü yaşıyorum? diye kendimize sormamız, gelecekte ne tür bir netliğe sahip olabileceğimizin anahtarı olabilir. Varlığımı böyle hesaplamak hiç aklıma gelmemişti ve bu bana özel hissettirdi. not: Zahid Bey'in yazılarını heyecanla bekliyorum ve her yazı hoş bir yer ediniyor ruhumda.


Belirsiz geleceğe hazırlanmak için insanın fabrika ayarlarına dönmekten başka çaresi yok. Bunun da yolu dönüşümden geçiyor. Yüksek belirsizlik içeren bir dünyada istediğiniz özelliklere sahip bir kişi haline gelmeniz için kendinizi, ortamınızı ve yöntemlerinizi tanıyıp onları istediğiniz yönde geliştirebilmeniz gerekli. Çevik Yaşama Giriş eğitimi sizi bu amaçla kullanabileceğiniz bir teknikler bütünü ile tanıştıracak ve size yaşamınızı değiştirmenin anahtarını sunacak. Farkındalık kazanmak değişimin ilk adımı. Ancak değişim fark etmekten ibaret değil. Yaşamımızdan keyif almak, tatminli bir ömür sürmek için farkındalık oluşturmak kadar farkındalıklarımız doğrultusunda kendimizi ve ortamımızı dönüştürebilmek de gerekiyor. Çevik yaşam, pratik, uygulanabilir tekniklerle size kendinizi, ortamınızı ve kullandığınız yöntemleri tanıtıyor. Bunu yapmak için de an'a, haftanıza odaklanmanızı sağlıyor. Haftanıza sokamadığınız şeyi yaşamanıza sokamazsınız. Ama haftanıza alabildiğiniz şey yaşamınızda da gelişmeye başlar. 26 Şubat'ta 5. Dönemine başlayacağımız Çevik Yaşama Giriş A-Kademi eğitimimizden hemen önce A-Akademi öğrencilerine özel ücretsiz Çevik Yaşam dünyasına giriş webinarı 21 Şubat Pazartesi Günü gerçekleşecek. A-AKademi öğrencisiyseniz e-posta hesabınızı kontrol etmeyi unutmayın!


AçıkBeyin mezunları Oditoryum'da birbirinden değerli konuşmacı ve fikirlerle buluşuyor. AçıkBeyin Oditoryum, AçıkBeyin okullarından mezun tüm katılımcılarımız için düzenlediğimiz ücretsiz bir iç eğitim programıdır. Bu programa gönüllü olarak katkı veren konuşmacılarımız, her ay farklı ve benzersiz konu başlıkları ile AçıkBeyin'lilere özel bir paylaşım için Oditoryum'da bizlerle buluşacaklar. Farklı fikirlerin, yeni yöntemlerin, çarpıcı bilgi ve bakış açılarının sınırsız olarak paylaşılacağı AçıkBeyin Oditoryum, yeni dünyanın yeni erişkin eğitim modeli olan AçıkBeyin A-Kademi okullarının tamamlayıcı bir parçası olarak tasarlandı. Derin konulara, konuların uzmanlarının rehberliğinde birlikte dalacağımız AçıkBeyin Oditoryum, tüm AçıkBeyin'liler için Kasım 2023'te başlıyor. Mimarlık sadece yapısal maddi kurguları değil, aynı zamanda entelektüel yapısal boyutları da temsil eden bir yöntem olarak düşünülebilir. Zihnimizdeki bu mimarlığın sürekliliği, üslubu, oluşum süreçleri ve maddeleşmesi, aslında her zaman varoluşumuzun bir parçası ve devamıdır. Mimari Meditasyonlar, mimari mantığı üzerinden zihnimizin ve hayatımızın mimarisine dair derinlikli düşünme fırsatları öneren bir buluşma. Bilinç evrimimizde yeni yollar keşfetme temel amacından yola çıkarak tüm AçıkBeyin'lileri bu benzersiz buluşmaya bekliyoruz. 1958 doğumlu Herischi, ADMİU Dekoratif Tatbiki Sanatlar Fakültesi mezunudur. Master programını 1981 yılında Uluslararası Diploma Projeleri yarışmasında derece alarak tamamlamıştır. Uzun yıllar Devlet Sanatçısı Ressam B. Mirzazade'nin özel öğrencisi olarak çalışmalarına devam etmiştir. 1983 1988 yılları arasında proje başkanlıkları ve danışmanlıklar yapan Herischi, 1988 yılında Frankfurt Main ve Hamburg'da; Resim, Tasarım ve Fotoğraf çalışmaları yapmıştır. Yurtiçi ve yurtdışında birçok kişisel sergi açan ve 1995 yılında merkezi Stuttgart'da olan Almanya Tasarımcılar Birliğine seçilen sanatçı bu çalışmalarının yanı sıra müzayede danışmanlığı görevlerini de üstlenmiştir. Bugüne kadar canlı performans resim gösterilerinin yanı sıra, birçok çok uluslu çalıştay ve konferanslar düzenlemiştir. Herischi aynı zamanda UPSD üyesidir. Sanatçı, 1992-2015 yılları arasında Gazi Üniversitesi Güzel Sanatlar Eğitimi Fakültesi ile Güzel Sanatlar Fakültesi'nde öğretim görevlisi olarak çalışmıştır. Merhaba 🙂 etkinlik günü sayfadaki zoom butonları aktif olacaktır. Etkinliğe oradan katılabilirsiniz.


Fiziksel olarak hissedilen acı duygusu, bedenin zarar gördüğüne dair bir uyarıdır. Eğer bu uyarı gelmezse bedenimizin hasarlandığını anlayamayız ve bir uzvumuzun işlevsiz hale gelmesi söz konusu olabilir. Mesela elimiz yandığında acı duymazsak ateş elimizi yakıp kül edebilir ve elsiz kalabiliriz. Bu nedenle acı insan bedeni için bir koruma kalkanıdır. Psikolojik acı mekanizması da insanın ruhsal bütünlüğüne zarar veren etkenleri fark etmemiz için gereklidir. Mesela bir ilişki bize acı veriyorsa, bu durum o ilişkiden kurtulmamız gerektiğine dair bir uyarıdır. Eğer bunu yapmazsak yaşayacağımız stres nedeniyle beden sağlığımızı da yitirebiliriz. Eğer acı bu kadar iyi bir şey ise, ondan kaçmanın anlamı ne? diye sorabilirsiniz. Şunu belirtmeliyim ki iyi olan acının kendisi değil, bizi olası zararlara karşı uyararak zarar görmekten koruması. Dolayısıyla acı duymamız durumunda, onu bitirecek şekilde davranmak en sağlıklı olan tavır. Fakat acılı olmanın getirdiği bir rahatlık da yok değil. Mağdur olmak, aşina olunan konfor alanında tembellik edebilmenin bir bahanesi olarak çok işe yarayabiliyor. Bu nedenle bazılarımız acılara tutunmayı seçiyor. Bu onların kararı, saygı duymak gerekir; fakat eğer kendimize saygı duyuyorsak bu tarz insanlardan uzak durmak en iyisi. Pek çoğumuz içten içe acının insana iyi geldiğine inanıyoruz. Acının eşsiz bir öğretmen olduğuna, sahip olduklarımızın değerini artırdığına ve hatta acıyla elde edilmeyen şeylerin çok da kıymetli olmadığına inanıyoruz. Oysa durum bu kabullerimizdeki gibi olmak zorunda değil. Öğrenmek için, değerli olmak için ya da kıymet bilmek için yolumuzun acıdan geçmesi gerekmiyor. Aslında bakarsanız sözünü ettiğim tüm bu kabuller insanlığın acıyla baş edebilmek için zaman içinde ürettiği anlatılar, uydurduğu inançlar. Ne demiş Eckhart Tolle: Acı, acının gerekli olmadığını anlayana kadar gereklidir. Hayatta kalmak için acı hissetmeye ihtiyacımız var fakat acılara tutunmamız gerekmiyor. Hatta dertleri derya yapmak, kendimize acımak ve mağdur edebiyatı ile enerjimizi tüketmek ihtiyacımız olan son şey. Hayatta acı da var tatlı da ekşi de umami de, hepsinin tadı ayrı. Fakat kendimiz için bir iyilik yapalım, biraz canımıza acıyalım da acılara tutunarak canımızı acıtmayalım. Acılara tutunarak canımızı acıtmama özgürlüğü yerine acıya tutunmak daha kolay geliyor. Acıya tutunmak sorumluluk almaktan daha iyi geliyor çoğu zaman. Ve daha fazlası sanırım hocam. Acılara tutunan nesillerin, acıları hissetmesin diye hissizlestirdigi sonraki nesillerin, acının kacinilmasi gereken bir şey olduğunu öğrettiği daha sonraki nesillerin, acı olmayanın ne olduğunu arayan daha da sonraki nesillerin, aradığını bulamayip acı çeken ama çektiğinin ne olduğunu anlamaya calismaktan bitap düşmüş nesillerin hikayesini de yazabilirsiniz belki..


Yemek yerken ne kadar açsak, aldığımız lezzet o kadar artıyor! Çünkü beyinlerimizdeki devreler, açlık durumunda lezzetli besinlere olan duyarlılığı artırırken, nahoş tatlara karşı hassasiyetimizi de azaltıyor. Eskilerin güzel bir deyişi vardı: Yemeğini bal et de ye. Bu veciz ve derin uyarı, yemek yemenin özel şartlarına vurgu yapar: Hak edilmeden yahut yeterince acıkmadan tüketilen gıdaların faydadan çok zarar vereceğine dair bilgece bir hatırlatmadır. Gerçekten de acıktığımızda neredeyse tüm yediklerimiz bize daha güzel gelir. Japonya'daki Ulusal Fizyolojik Bilimler Enstitüsü'nün yeni bulgularına göre, midelerimiz guruldadığında yemeğin tadı daha lezzetli olmakla kalmıyor, aynı zamanda acı yiyecekleri yemek daha az zorlaşıyor. Bu harika etkinin sorumlusu ise beynimizin tam ortasında bulunan hipotalamustaki özel sinir devreleri. Atalarımızın tabiatta hayatta kalmasını sağlayan temel ayarlarımıza genel olarak baktığımızda, neden genellikle tatlı yiyecekleri tercih ettiğimiz aslında çok açıktır. Tatlı ve aromalı yiyecekler, yüksek enerji-kalori varlığını işaret ederler ve acı-ekşi gibi tatlar ise genellikle bozulmuş gıdaların da işaretleri olabileceği için bu tip tatlardan uzak durmaya dair doğal bir eğilimimiz vardır. Ancak bu tercihlerimiz sabit değildir ve açlık seviyesinden belirgin oranlarda etkilenirler. Nature Communications'da yayınlanan yeni bir çalışmada, açlık durumunda bırakılan farelerin tatlı yiyecekleri daha fazla tercih ettiğini ve hoş olmayan tatlara karşı da duyarlılıklarının azaldığını gösterdiler. Araştırma ekibi, açlık durumları sırasında beslenme davranışını tetiklemek için aktive olduğu bilinen Agouti-ilişkili-peptit adlı proteini üreten sinir hücrelerine odaklandıklarında, tat tercihlerinde açlığa bağlı değişikliklerin altında yatan iki farklı sinirsel yolu keşfettiler. AgRP üreten sinir hücreleri, iştahın düzenlenmesinde hayati rol oynayan hipotalamusta bulunur. Araştırmacılar, kemogenetik ve optogenetik gibi özel yöntemlerle bu sinir yollarını özel olarak uyarıp, davranış üzerindeki etkilerini gözlemleyebiliyorlar. Bu yöntemler sinirsel faaliyetleri çok hassas bir şekilde etkileyip yönlendirebilmemize imkan sağlarlar. Optogenetik, hücrelere ışık ışınları ile aktive edilebilecek proteinler yerleştirilmesine, kemogenetik yöntemler ise hücrelere yerleştirilen özel kimyasal alıcılar yoluyla, çeşitli kimyasallar kullanarak hücrelerin faaliyetlerinin yönetilebilmesini mümkün kılar. Bu yöntemlerin kullanıldığı incelikli çalışmalar sonucunda AgRP üreten hipotalamus sinir hücrelerinin faaliyete geçmesinin iki farklı yoldan farelerin tat tercihlerini yönettiği anlaşıldı. Bunlardan ilki lateral septum denen bir bölgeye çıkan ve glutamat adlı sinir ileti maddesini kullanan sinir lifleriydi. Bu lifler tatlı besinlere olan hassasiyeti artırmaktan sorumlu kısmı oluştuyordu. Diğer yol ise yine bir başka komşu beyin bölgesi olan lateral habenulaya giden hatlardı ve bunlar da acı tatlara karşı hassasiyeti azaltıp hayvanların acı besinleri de tercih etmesini kolaylaştırıyordu. Bu ilginç ve incelikli çalışmanın tek sonucu elbette ki acıktığımızda yemeklerin neden daha lezzetli geldiğini anlamaktan ibaret değil. Sonraki adımlarda bu hipotalamus sinir yollarının şeker hastalıkları ve şişmanlık gibi patolojik durumlarda değişip değişmediğini araştırmak en önemli aşamaları oluşturacak. Zira obezite durumlarında insanların tatlı gıdalara karşı isteklerinin ileri düzeyde arttığını biliyoruz ve eğer bu durum bu sinir yolları ile ilgili ise, bu tip durumların tedavisinde bu sinir yollarının fizyolojisini bilmek büyük avantajlar sağlayabilecek. Tabii modern dünyada büyük bir sorun haline gelen bu tip rahatsızlıkların doğrudan tedavisi için daha fazla çalışmaya ihtiyaç olduğu kesin. O zamana kadar, en azından bu tip durumların riskini en aza indirmek için yemeğimizi bal edip de yemeyi bir yaşam biçimi olarak yerleştirmeyi düşünebiliriz.


Barış Manço kendi döneminin çocuklarının sevgilisiydi. Adam Olacak Çocuk programıyla 1988-1998 yılları arasında çocukların gönlüne taht kurmuştu. Şimdiki zamanın kahramanı ise Haluk Abi; ama o program yapmıyor, iyilik yapıyor. Haluk Levent benim ve benim gibi rock sever akranlarımın ilk gençlik yıllarında (yaklaşık 25 sene önce) bir akım olarak Anadolu Rock müziğini devam ettiren isimlerden biriydi. Onun tüm şarkılarını ezbere bilir, konserlerinde kendimizden geçerdik. Aradan yıllar geçti ve Haluk Levent'in başka bir yönü ortaya çıktı. Onun bu yönü müzisyenliğinin bile önüne geçerek yalnızca rock sever çocukların ya da gençlerin değil, duyarlı pek çok insanın sevgilisi olmasını sağladı: Hayırseverliği. Yaklaşık bir yıl kadar önce televizyonda Haluk Abi'nin bir konserine denk geldim ve tabii evin salonunda coştum da coştum. Sonra da eşime, bana 40. yaş günü hediyesi olarak Haluk Abi'yle bir sahne ayarlamasını söyledim. İşte o zaman öğrendim ki Ahbap diye bir yardım derneği varmış ve Haluk Abi bu oluşuma destek veren kişilerle zaten sahne alıyormuş, onların kendisiyle ilgili isteklerini yerine getiriyormuş, hatta hayırseverlere kahvaltı bile hazırlıyormuş! Günaydın! ya da Uyan da balığa gidelim diyebilirsiniz, ama hayatında ilk kez Açıkbeyin'de yazmaya başladıktan sonra bir sosyal medya hesabı açan biri olarak gündemin çok cahiliyim ve bu cehaletim beni Haluk Abi'nin yaptığı güzel işleri bilmekten mahrum etmiş. Geç olsun güç olmasın diyelim. Ahbap'tan haberim olmasa da daha 1990'larda Haluk Abi'nin ekolojik konularla ilgili duyarlılığından haberdardım. Bergama'daki siyanürle altın arama faaliyetlerine, Akkuyu'da nükleer güç santrali kurulması planlarına karşı sesli tepki gösteren kaç sanatçımız vardı? Ben bilmiyorum ama Haluk Abi'nin bunlara tepkisini çok net hatırlıyorum. Sanatın işlevi tartışıladursun ben burada sanatçının halk için işlevinden bahsetmek istiyorum. Sanat üreten insanların ilk görevi şüphesiz o sanattan hoşlanan kişilere sanatsal bir zevk yaşatmak. Bu görevi, üretimi piyasada tutan her sanatçı yerine getiriyor zaten. Fakat sanatçının sanatsal zevk vermenin ötesinde bir işlevi daha var: Hayranlarına örnek olmak. Bu yük bir yandan da çok büyük bir güç. Kitleleri harekete geçirme ya da toplumsal bir duyarlılık oluşturma adına kullanılabilecek bir potansiyel şöhret. Bence Haluk Abi sanatçılığından gelen şöhreti iyi yönde kullanan çok güzel bir örnek. Hatta diğer sanatçılar için de son derece iyi bir model. Haluk Levent 2020 yılında Türkiye'nin en güvenilir insanı seçildi ve buna tepki gösterdi. Ben kendime güvenmezken siz bana nasıl bu kadar güvenirsiniz anlamında sitemvari bir tepki bile verdi. Uzun süre de Twitter'da sabit tweet olarak Kendimden başka kimsenin kahramanı değilim! cümlesi kaldı. Her ne kadar çok güzel işler yaparak insanların güvenini kazansa da, Haluk Levent de bir insan ve eminim her insan gibi pek çok kusuru var. Kendisi bunların farkında olduğu ve kendini bildiği için, kahramanlık payesini reddediyor. Çünkü sanırım o da biliyor ki şöhret insanı bozabilen bir şey, bu nedenle kendisine yönelik abartılı ifadeleri kerih görüyor. Hem zaten Haluk Abi'nin toplumsal ve ekolojik duyarlılığı çok da kutsanması gereken hasletler değil, zaten sanatçıda olması gereken özellikler. Sanat -tıpkı bilim ve felsefe gibi- yüksek bir insani faaliyet olduğu için sanatla uğraşan kişilerin uğraşmayanlara göre daha akil olması beklenir. Hele hele sanat ince bir zevk gerektirdiği için duyarlı insanların işidir ve sanatçı, sanatla uğraşmasını mümkün kılan özelliğinin doğal bir sonucu olarak gördüğü, duyduğu, algıladığı acılar, haksızlıklar, kötülükler karşısında duyarsız kalamaz. Yani sanatçı duyarlılığında şaşılacak bir durum yok, asıl garipsememiz gereken sanatçıların duyarsız olması.


Dostlarımızla buluştuğumuzda dahi telefonlar elimizden düşmüyor, akıp giden anın kıymetini yaşamak yerine, sosyal medyadan gelen anlık bildirimlerin tutsağı oluyoruz. Dopaminlerimiz, Müslüm Gürses'in Bir kadeh daha ver şarkısındaki yalvarışı gibi yalvarıyor: Daha çok beğeni istiyorum, daha çok dopamin ver bana! Çin'de internet ve oyun bağımlılığını tedavi etmek için açılan merkezlerin haberini ilk duyduğumda, bir benzer versiyonunu yakında yaşayacağımızdan emindim. Üstelik bu tsunami dalgası hepimizi vuracaktı. Dopamin reseptörleri bağımlı olduğumuz o şey her ne ise ona uyum sağlar. Bir süre sonra, bağımlılık arttıkça reseptörlerin sayısı gitgide düşmeye başlar. Reseptörleri o maddeyle daha çok uyarmak ve yeniden normal hissetmek için o şeye yeniden ve daha fazla ihtiyaç duyarız. Tolerans böyle gelişir. Sigara, alkol, uyuşturucu, kumar... Bu kadar mı? İnternet ve akıllı telefonlar da bu bağımlılıklara eklendi. Artık kitapların bile PDF formatında, dijital bir ekran üzerinden okunduğu 21. yüzyılda, bu dijital diktatörlüğün varacağı noktayı tahayyül etmek çok zor. Bazı büyük teknoloji devleri, ceplerimizdeki bu minik canavarlara lidar sensör özellikleri getirerek, cep telefonu ekranından 3 boyutlu bir gerçeği odalarımıza taşımaya başladılar. Bir dinozoru muhayyilenizde canlandırmanıza artık gerek yok. Lidar sensör marifetiyle, milyonlarca yıl önce yaşamış T-Rex, salonunuzun ortasında size pençelerini gösterebilecek! Bilgisayar icat edildiğinde oda büyüklüğündeydi ve IBM firmasının yöneticileri, İnsanların bu aleti alması için hiçbir sebep yok diyordu. Kendileri bugün hayatta olsaydı, herhalde utançlarından başlarını akıllı telefonlarına doğru eğerlerdi. Peki akıllı telefonlar hep mi günahkar? Vurun abalıya deyip her suçu şeytana atan püritenler gibi taşlayacak mıyız zavallı aygıtlarımızı? İlk taşı günahsız olanımız atacaksa neden olmasın? Doğru zamanlanmış bir sosyal medya kullanımıyla, gün içinde ekrana bakılan süreyi, iş ve gereklilik haricinde minimum seviyeye indirerek, faydasız ilimden sakınarak ve bizi ilgilendirmeyen haber çöplüğüne itibar etmeyerek elimizin altındaki bu çok bilmiş arkadaşları hayatımızın pratik neferleri haline getirebiliriz. Nasıl mı? Hemen bir örnek vereyim: bu hafta bilgisayarım arızalandığı için okumakta olduğunuz bu yazıyı akıllı telefonumdan yazıyorum. AçıkBeyin'de bir akıllı telefonla yazılmış ilk yazım da böylece tarihe geçmiş oluyor. Nasılsa çoğunuz da bu yazıyı, akıllı telefonlarından okuyacak. O halde akıllı telefonları, beyni çıfıt çarşısına döndüren sözde haber kaynaklarına iman ederek değil, yalnızca doğru bilgi, yerinde iletişim ve insani gerçeklerimizi unutmadan kullanarak, beynimize en şahane kıyaklardan birini geçmiş olacağız. O bunu hak ediyor! Yoksa, James Cameron'ın 1992 yapımı Terminator: Judgement Day filminde olduğu gibi gün gelir cebimizdeki bu cihazlarla savaşmak zorunda kalabiliriz.


Aslında yaptığımız her işin, attığımız her adımın düşünülerek ve özenle can bulması gerektiğine inanıyorum. Hatta birkaç adım sonrası da düşünülerek. Satranç oynamak gibi... Matematik tam da kalbinde saklı... Ben bunu yazarsam, bunu söylersem sonucu ne olacak? diye sorarak... Bu sorumluluğu atlayarak sonuçları düşünmeden eyleme geçtiğimizde, dönüp yıkılan dökülenleri toplayan oluyoruz. Yalınlık tam da burada devreye giriyor. Karmaşık uzun cümleler kurmadan, dolaylı anlatımdan, Kızım sana söylüyorum gelinim sen anla tarzı söylemlerden uzak durarak yakalanıyor sadelik. Samimiyet, söylenen, yazılan ve aktarılan içeriğin diğer özü bence. Ve her birimiz bundan son derece sorumluyuz. İşe ilk başladığım yıllarda yazılı olmayan kurallar/değerler içerisinde yer alırdı laubalilik ile samimiyet arasındaki ince çizgiye dikkat et kızım cümlesini duymuştum. Ne çarpıcı değil mi? O kültürde yaşadığım, evrildiğim için o kadar şanslıyım ki! Saygının sadece sözde değil, yazdığın mektupta, davranışta, duruşta var olduğunu görmek. Üstelik bunu özümsemiş, sahiplenmiş rehberleri görmek, birlikte çalışmak ve örnek almak... İnanın muhteşemdi. Ben samimiyetin önyargısız, had veya başka bir deyişle sınırların bilindiği, yapıcı ve birleştirici bir iletişim unsuru olduğuna inanıyorum ama en önemlisi özen. Özenli iseniz samimisinizdir benim için. Çünkü aktaracağınız, anlatacağınız veya kurumsal versiyonu ile vereceğiniz geri bildirim samimi ise, kesin davranış değişikliğine sebep oluyor ve eyleme dönüyor . Samimiyet/özen içinde şefkat ve cömertlik barındırıyor çünkü. Ve en önemlisi birkaç adım ötesini düşünerek eyleme geçmek gerektiğini hatırlatıyor. Gerek sözde gerek yazıda zarif ve özenli olmaya çok özen gösteriyorum. Çünkü okuyan ve dinleyen kişi ve kişiler de en az benim kadar bu özeni ve zarafeti hak ediyor. Dört Anlaşma kitabının ilk anlaşmasında Kullandığın Sözcükleri Özenle Seç yazar. Sonra şöyle devam eder, Söz, insan olarak sahip olduğumuz en güçlü araçtır; söz büyü aracıdır. İki yanı keskin kılıç gibi, sözünüz en güzel rüyayı da yaratabilir; etrafınızdaki her şeyi yok da edebilir. Tasavvufta ise Sözcükler sendeyken senin esirin, dışa aktarıldığında ise sen onun esirisin denir. Kelimeleri özenle seçmek, doğru ifade ile anlatmak çok basit görünse de inanın çok emek istiyor, tecrübeyle sabittir. Kendi yazılarımı yayınlamaya karar verdiğimde benim önümdeki ben durmadan şunu söylüyordu. Bunca yazar, bunca bilim insanı, kişisel gelişimci, doktor, edebiyatçı zaten yazdılar! Yeni ne söyleyeceksin ki? Söylenmesi, anlatılması gereken her şey zaten anlatılmadı mı? Hem sen onlardan farklı ne yazacaksın ki? Ya mükemmel olmazsa? Mükemmellik de neyse... Sonra o yazar, bilim insanı, iş insanı ve masal anlatıcılarını dinlerken, okurken veya izlerken farkettim ki: Onlar da benim yaşadıklarıma benzer deneyimler edinmişler ve aktarıyorlar. Her biri birbirinden farklı onlarca deneyim. Paylaşılmasından daha güzel ne olabilirdi? Hem paylaşmak da bir sorumluluk değil mi? Sonra yapabileceğinin en iyisini yap ve paylaş dedim kendime. Ne de iyi yapmışım. Çeşitlilik canlılığın devamı için tek gerçek ise çeşitliliğe katkı yapmanın keyfi de paha biçilmez. İtiraf ediyorum o zamanlar bu bilgelik/farkındalık ile hareket etmedim ama içerilerde bir yerde var olduğunu görüyorum bugün. Kim bilir, belki de kişisel menkıbemi gerçekleştirme isteği en itici güç olmuştur. Anlatımlarımda ve yazılarımda sorulara çokça yer veriyorum. Çünkü ancak o sorular bizleri cevap aramaya, cevabından korktuğumuz sorular sormaya, duymak istemediğimiz gerçekleri görmeye, ... ve doğal olarak düşünmeye zorluyor. Çok kalabalık, uzun cümleler yerine sorularla hem ahkam kesmiyor, hem akıl vermiyor, hem de bilmişlik taslamıyor insan. Sadece düşünme eylemine sevk ediyor. Düşünmek de beraberinde davranışsal bir dönüşüme evriliyor çoğunlukla. Dönüşüm ise o cesur adımı atmakla oluyor . Anlaşmanın dördüncüsü olan Daima yapabildiğinin en iyisini yap başlığı benim mükemmellik tanımıma bambaşka bir boyut kattı. Beni gerçekten eyleme geçiren, çok zorlayan, dönüşürken de en çok canımı acıtan başlık olduğunu itiraf etmeliyim. Uygulama kişiyi ustalaştırır diyor, tekrar ve eylem fark yaratır diye ekliyordu. Beni alıkoyanın eyleme geçme cesareti olduğunu fark ettiğimde artık buna bir son verip yazdıklarımı yayınlamaya başladım. Hiç kimseye olmasa bile kendime sorumluydum. Bir deniz yıldızı ise dokunulacak olan, neden bir deniz yıldızına ilham olmayayım ki? Neden kendime karşı olan sorumluluğumu yerinde getirmeyeyim ki? Hiç kimse okumasa bile, üretmenin, bilginin peşinden giden ve o bilgiyi yaşananlarla harmanlayıp başka bir bakış açısı ile yazan olmayı seçtim ve bunun muhteşem bir duygu olduğunu yeniden fark ettim. Yusuf Has Hacib'in Aklın süsü dil, dilin süsü sözdür. Kişinin süsü yüz, yüzün süsü gözdür dizeleri ile bitireyim. Üzerinde günlerce düşündüğümü hatırlıyorum. O kadar yalın bir anlatımdı ki bence anlatım sorumluluğunun benim için en güzel, en anlamlı örneklerinden biriydi. Harika bir yazı olmuş. Kalemine, yüreğine sağlık. Adeta benim aklımdakileri dökmüşsün kağıda. Zaman zaman bu bakış açısı ile yetiştirilmiş ya da kendini geliştirmiş kişilerin toplum içinde yalnızlaştığına ve iletişim çemberini bilinçli olarak daralttığına şahit oluyorum. Hatta daha da ileri gidersem sosyal medyada bu davranış şeklini destekleyen paylaşımların azımsanamayacak beğeni aldığını görüyorum. Artık ümidimizi mi kestik diye düşünmeden de edemiyorum açıkçası üzülerek. Sadelik konusu ise ayrı ve çok önemli bir kulvar bence. Özellikle aydınlanmanın önemli kaldıraçlarından biri olan felsefenin amacına ulaşabilmesi için en azından giriş aşamasında olmazsa olmazlardan.


Acılar, yalnızlık ve bitimsiz arayıştan başka neyimiz var ki? Hangi dala tutunmaya çalışsak, yolumuz aç gözlü yırtıcılarla dolu ormanların karanlığına varır. Ne kadar didinirsek didinelim, tüm çabamız sonu başından belli olanı geciktirmekten ibaret kalır. Çaresizliğin tesiri kalıcı izler bırakır. Oysa hangi kitabı açsak yaraların iyileşeceğini ve zamanın geçici halleri yel misali süpürüp götüreceğini anlatır. Her şey rüya içindeki bir rüya,(2) diyor Poe. Tıpkı Borges ya da Philip K. Dick'in rüyalarında gerçeklik mefhumunu yitirenler gibi. Efsunlu kelimelerle bezenen esrik akıl, kendine gerçeklik düzleminde yeniden bakar; dünya aynalar arasında salınıp düşleri kavrar. Önce zihnin mahzenlerine açılan kapıları gıcırdatarak içeri girer. Ardından karanlıkta korkuluğu elleriyle yoklayarak merdiveni iner. Hissettikleri müphem varlığın yansıması düşünceleri doğurur; muayyen yankılar ilerlediğinin ispatı olarak duyulur. Zihnin karanlığı pamuk ipliklere bağlı muvazenede asılı; bilincin sığınağında ışığın aldatıcılığıyla baş başa kalır. Devinimden yoksun ve kirlenmeye muhtaç, kendi boşluğunu bir batağa çevirir ve mutlak saydığı ne varsa kurban eder. İşte tam bu noktada, gerçekle hayalin sınırlarını belirleyen ince çizgiyi gözden kaçırmamalı, Sokrates'e öykünen bir tavırla kendini bilmeli. İnsanın ölçütü insandır, der Protagoras. Tüm edebi anlatıların ortaya çıkışı bu arayışı anlatma temayülüne dayanır, anlatarak varlığına değer katma amacı güder. Homo Narrans'ın dünyasına hoş geldiniz! İsmail Gezgin, Homo Narrans adlı eserinde anlatı geleneğini tüm teferruatıyla ele alır. Örneğin mitsel metinlere bakıldığında tanrıların hükmüne odaklanıldığı görülür. Onların kudreti ve göz kamaştıran görkemi dilden dile dolaşır. Aciz kullarsa yalnızca anlatıları taşımaktadırlar; yaşamak başkalarının, üstün olanların işidir. Ancak hümanizma ruhunun doğuşuyla işler değişir. Hakimiyet insanlığa geçince yaratıcı gücün hükmüyle tanrısal metinlerin gösterişi yerini alelade insanın açmazında şekillenen metinlere bırakır. Muhakeme edebilen birey, düşüncelerini ifade edebilir hale gelince de zaten tarihin seyri değişir. Kendine bakmayı öğrenir; böylece denge merkezinin değişmesi algının başkalaşmasına yol açar. İnsanlığın doğayı anlamlandırma süreci hikaye anlatıcılığı paralelinde yine benzeri farklılıklarla tezahür eder. Yaraları ve acılarıyla tanımlanan nakıs benliğinin ölçütünü şaşmaz sansa da, algının yanılgıları belirginleştiğinde kör karanlığa atılır, çırpınır ve kendinden koparak boğulur. Zira birey yaşamında asla tek başına değildir, varlığı atalarının ayak izleriyle mühürlenmiştir. Her adımı aşmak istediklerinin gölgesindedir, kaçmak istese de kifayetsiz. Dolayısıyla aklın önderliği, noksanları gidermeye yetmeyecek; birey toplumu, toplum da bireyi var edecektir. Mutlak hakikat yanılsaması cehaletimizi erdem sanmamıza neden olur. Ne kadar yol alırsak alalım, öğrenme süreci devam ettiği müddetçe, yani mütemadiyen cahil kalacağız. Bilme isteğiyle yanıp kavrulan ve kendine doğru derinleşen duvarlarının kıvrımlarını yalnızca hakkaniyetli bir özveriyle sarabiliriz. Gerçek bir düştür ve her düş gibi inananın sözleriyle şekillenir. Önce düş ve ardından gerçeğin ta kendisi olur. Hassaten bilme arzusu, mide gibi torbayı doldurarak giderilecek, tokluk haliyle ötelenecek geçici bir yoksunluktan ibaret değildir. Beynin kıvrımları inceldikçe daha fazla açılır; iştahı ölçüsünde yontulan her köşesine göz alıcı detaylar bahşetme şevki durmadan harlanır. Aklın belki de yegane köleliği halihazırda asla tükenmeyecek bu lanetli eylemdir. Katiyen doyuramayız! Nietzsche'nin tanrısını öldüren insanlık kendi suretinde tanrılar yerine bizatihi benliğini yerleştirerek süreci belirli bir noktaya oturtur. Böylece içsel bir rahatlama sağlar. Halbuki tanrının varlığı ya da yokluğu mevzuundan öte yegane amacı; inanma ihtiyacı içinde sırtını bir mutlağa yaslamak ve varlığına atfettiği kıymeti pekiştirmektir. Kendine baktığı aynanın subjektif akislerine bilinçli bir aldanma içinde göz atarak yargıya varır. Çünkü, hükmeden odur akla ve maddeye; şekil veren evrenin her zerresine. Fakat arzularla hislerin aklına oynadığı oyunları bir an dahi fark etse, kapıldığı kibrin tesirinden korkarak kaçacak, deliliğin perde arkasına saklacaktır. Sanma ki delilik kolaydır, böylesi maharet ister! Ne kadar inkar etsek de, İnsanın ölçütü insandır, sözünü benliğimize yamamak gayretimiz aşikar. Yine de başkası bize ayna olsa dahi bunu görecek olan kim? Her bakış bir başkasının yanılgısı mı yoksa? İşte deliliği çetin kılan husus budur. Varoluşun basitliği kimseyi korkutmamalı. Çoşkun bir nehirde süzülen çakıl taşı misali sürüklendiğini ve zamanı geldiğinde dalgaların arasında yitip gideceğini unutmamalı. Hakikatin tesiri budur; özgür kılar ama asla mutluluk vadetmez. Bundan dolayı kendisiyle uğraşanın kendisinden başka derdi, tasası kalmaz derler; empati ve anlayışsa arzumuz, kendimizden özge olana da alaka göstermeli, Sisifos'la ortak yazgımızı kendi ellerimizle şekillendirmeliyiz. İşte benim hikayemin düğüm noktası da tüm bunları düşündükten, yaşamda karşılığını bulduktan ve mahzenimde zehrimi akıtacak gedikler, tüneller açtıktan sonra atıldı. Algılarımın yanılgılarımı tetiklediğini ve duyumsadığım acıyla boğulduğumu anladım. İdrakim ölçüsünde tanıdığım dünyanın hayallerle puslanan bir manzara olduğunu, asıl görmem gerekenin puslu camın ardında saklandığına kanaat getirip en başa döndüm. İşte buradayım! Herkes kadar acı çekiyor, gözyaşlarıyla tazeleniyor ve biliyorum: Varlığım geçici bir düş, sevgi dolu tebessümlerle hiçliğe karışacak; acılarla serpilen muazzep ruhumsa hakikatini bir tanrı edasıyla yeni baştan yaratacak. (1) Huxley, Aldous, Algı Kapıları, Çev. Mehmet Fehmi İmre, İmge Kitabevi, Aralık 2003, s. 5. (2) Poe, Edgar Allan, Bütün Şiirler Annabel Lee, Çev. Erdoğan Alkan, Varlık Yayınları, Nisan 2012.


Zahide, terasın kısa kenarlarından birinde duran az sayıda ama görkemli saksıların karşısında kalakaldı. Hangisine ne zaman su vermişti? Yaşlı bedeni başka pek çok insana göre ona çok daha iyi bir dosttu. Her işini kendi görebiliyordu. Nazenin bile ondan genç olduğu halde namazlarını zaman zaman oturarak kılıyordu. Zahide ise şimdiye kadar bir kez bile yapmamıştı bunu. Özel halleri dışında tutmadığı ya da zorlandığı tek bir oruç bile olmamıştı. Gelen giden yoktu. Yine mutfakta işlere dalmıştı anlaşılan. Kendisi terasta oyalanmaktan hoşlanıyordu, Nazenin ise çoğu zaman alt katta, mutfakta olurdu. Bu önü tamamen açık teras ne kadar güzeldi. Yan tarafların kapalı olması sayesinde terastayken onu görebilecek kimse de yoktu. Yine de başka insanların görme ihtimalini düşününce eli örtüsüne gitti, otomatik hareketlerle düzeltti, saçının tellerinden dışarı çıkan var mı diye kontrol etti. Nazenin'e söylenecek gibi oldu ama tuttu kendini. Söylenmek iyi değildi. İnsanlara güzel sözler etmek gerekirdi. Ne kadar duyarsız ya da kötü niyetli bile olsalar, onlara güzel konuşmalıydınız. Tabii günah işlemeleri durumu haricinde. Nazenin'in mutfakta özenle işini yapmasında ne günah olabilirdi ki? İşini hassasiyetle ve keyifle yapıyor diye bunca yıllık sadık hizmetlisine kötü laf edecek değildi. Kadıncağızın bir günahını bile görmüşlüğü yoktu. Şu günahkar dünyada böyle bir yol arkadaşı bulmuşken üzmek olmazdı. Sakin ama sağlam adımlarla terastan içeriye yöneldi. Merdivenlere yürürken alışık baş hareketleriyle duvarlardaki levhaları kontrol etti. Hepsi düzgünce yerindeydi. Yarı yolda durdu, terasın kapısını kapatmayı unutmuş muydu? Dönüp kontrol etti, kapatmıştı. Yeniden aşağıya yöneldi. İnmeye devam etti Zahide. Kaşları hafif çatılmıştı. Nazenin'in yüzüne dikkatle bakıyordu. Kadının huzursuzlandığını fark edince bir an şaşırdı. Yaramazlık yapmış bir çocuk gibi niye kıvrandı ki bu kadın diye düşündü. Kaşları daha da çatıldı düşünceyle. Zahide, kendini zorlayarak gülümsedi. Yok Nazeninciğim. Ne olacak? Duraksadı. Yemeğe ne yapıyorsun onu soracaktım? Şaşırdı Nazenin. Karnıyarık yapmıştım ya zaten Hanımım. Size de sormuştum, pirinç pilavı tercih etmiştiniz yanına. Onu yapıyordum. Bunu söylerken bile buram buram tereyağı kokusunu duyuyordu Nazenin. Hanımı da çok severdi tereyağı kokusunu. Nazenin pilavdan bahsedince hanımı havayı şöyle bir kokladı. Ama yüzünde sevdiği kokuyu almanın gülümsemesi yerine bir tedirginlik vardı. Bir an düşündü Zahide. Duvarlardaki levhalar geçti gözünün önünden, sonra teras kapısının açık kalmış olma ihtimali. Cam balkon olarak kapanabilen ön cephenin kenara katlanıp biriktirilmiş panellerini düşündü. Ve sonra saksılar geldi aklına. Saksılar... diyebildi. Ne işi vardı ki saksılarla, kafasını toparlamak ne kadar zor geliyordu bazı günler. Birbirlerine destek ola ola Üsküdar'ın set üstüne doğru bu sefer doğru yokuştan tırmanmaya başladılar. Pilav şimdiye dinlenmeyi geçip uykulara yatmıştı muhtemelen. Nazenin, Yoruldun Hanımım, diyerek Zahide'nin erkenden odasına çekilmesini sağladı. Yarım saat kadar daha bekledi. Odasının kapısından dinleyip uyuduğundan emin olduktan sonra telefonu kullanmaya cesaret etti. Hanımı, Zeynep'i aradığını fark etmemeliydi. Kızıyla senelerdir konuşmuyordu. Nazenin'in arada bir konuştuğunu öğrense kim bilir nasıl bir kıyamet koparırdı! Bir ara cep telefonu edinip oradan konuşmayı düşünmüştü ama Zahide ne gerek var diyerek cep telefonu talebini reddetmişti. Televizyon, cep telefonu, internet... Bunlar Zahide Hanım'ın evine giremezdi. Günah kaynağıydı hepsi... Dünyanın kirini evin içine akıtmaya gerek yoktu. Neyse ki Zeynep, Nazenin'in ancak geç vakitlerde, Zahide uyuduktan sonra arayabildiğini biliyordu. Zahide sabahları sabah namazına uyanır, güneş doğana kadar da Kuran okurdu. Nazenin'in telefonu gizlice kullanabileceği tek vakit, yatsı sonrası bu geç saatlerdi. Zeynep annesinin öfkesine ve ona duyduğu kırgınlığa rağmen ziyarete gitmeye karar verdi. 65'ini geçmişti kadın ve torunu hatırına bile kızı ve hele damadıyla görüşmüyordu. Birkaç sene öncesine kadar ayda bir de olsa torununu götürürdü ona Zeynep. Evlatlıktan reddetmediğine şükretti. Miras açısından değil tabii; zaten sata sava ne kalmıştı ki mirastan? Para için değil ama annesinden o ölçüde bir reddedilmeyi kaldırabilir miydi, emin değildi. Çocukluğunu hatırladı. Babasını nadiren görebilmişti. Adamcağız evinden kovulduğu halde kızıyla bağlantıyı korumaya çalışmıştı ama annesinin hatırlı ahbaplarının yardımıyla sürekli engellenmişti. Yakın zamanlarda, evden ayrıldıktan sonra babasının kendisini bulması sayesinde öğrenmişti olayların onun açısından nasıl olduğunu. Çocukluğunun o katı, karamsar, yalnız günlerini hatırlayınca içi ürperdi. Ortaokuldaki din hocası sayesinde barışmıştı hayatla. Sapasağlam bünyesi olan annesine oranla ne kadar kırılgan bir adamdı din hocası. Kendisi daha liseye geçemeden kanserden vefat etmişti hocası. Rahmetli, o acılı hastalığına rağmen ne kadar da olumlu bakardı her şeye! Daha fazla düşünmenin anlamı yoktu. Çocuk odasının kapısına gidip aralık kapıdan baktı. Oğlan uyanmamıştı en azından. Kocasına da Telefona bakarım ben, demişti yataktan çıkarken. Sessiz adımlarla yatağa yöneldi. Kocasını uyandırmamaya dikkat ederek örtünün altına girdi. Sırtını yavaş yavaş yaklaştırdı uyuyan kocasına. Adam otomatik bir hareketle kolunu omuzundan atıp sarılınca gözlerini huzurla kapattı. Annesiyle başa çıkmayı yarınki Zeynep düşünebilirdi. Zeynep, arabasını meydana yakın bir otoparkta bıraktı. O yokuşlarda yer aramak, zor bela park etmek hiç de çekilecek iş değildi şimdi. Aslında annesiyle karşılaşmayı geciktirmeye çalışıyordu belki de... İç çekti. Çocukluğu, gençliği buralarda geçmişti. Caminin yanından set üstüne çıkan yokuşa doğru yönelirken etrafa bakındı. Hangi yola sapmış olabilirdi annesi yanlışlıkla? Yokuş yukarı giden iki yol daha vardı, ama her ikisi de hem açı, hem de binaların yapısı bakımından kendi yollarından önemli ölçüde farklıydı. Ciddi bir sorun olmalı diye düşündü ve omuzları düştü. Sonra bilinçli bir hareketle silkindi, denize doğru baktı. İçini güneşle ve maviyle doldurdu. Evin yokuşunu çıkmaya davrandı. Korkunun ecele faydası yoktu, annesiyle karşılaşacaktı. Keşke önden Nazenin'e haber vermenin bir yolu olsaydı. Ama telefon etmesi kapıyı çalmasından bile fazla dikkat çekerdi. Annesinin terasta olup duymamasını umarak kapıyı yavaşça tıklattı. Nazenin tetikte bekliyordu anlaşılan, hemen açtı kapıyı. Alt katta mutfaktaki masanın başına geçtiler. Emektar kadın durup durup öpüyordu Zeynep'i, yarı kızı sayılırdı ve çok özlemişti onu. Yine de Zahide'ye aniden yakalanma korkusuyla kendini tuttu ve olup bitenleri bir kez daha aktardı. Çok önemli bir sorun var diyemezdi, ama üst üste biriken işaretler bir şeylerin yolunda gitmediğini gösteriyordu sanki. Zeynep bu kısa bilgilenmenin ardından Nazenin'e Sen burada kal, beni görünce içeriye aldın diye sana aniden yüklenmesin. Seni görmezse konuşma şansımız artar belki, dedi. Üst katın merdivenlerini dikkatle çıktı. İki ayrı basamakta gıcırdayan yerler olduğunu hala hatırlıyordu, oralara basmamaya dikkat etmişti. Terasın kapısına kadar olaysız ulaştı. Annesi açık göklere ve denize karşı oturmuştu. Teras yanlardan iyice korunaklı olduğu halde, sandalyesini kenardan en az bir metre geriye koymuştu. Ne olur ne olmaz, kimse görmemeliydi onu. Örtüsü sımsıkı yerindeydi. Sadece endamını biraz belli eden çok geniş olmayan bir giysi giymişti. Bu kimsenin göremeyeceği yerde bile, açık falan da olmadığı halde, yine de kenardan bu kadar uzak durması Zeynep'in içini daralttı. Göremiyordu ama omuzlarının hareketlerinden tespih çektiğini anlayabiliyordu annesinin. Yavaş adımlarla yanaşırken kıpırdandı Zahide ve dönüp kızına baktı. Yüzünde bir şaşkınlık vardı önce, sonra kaşları çatıldı. Önüne döndü tekrar. Zeynep şimdi yaklaştığı için tespihin sonlarında olduğunu görebiliyordu annesinin. Uzun bir dua okuyordu herhalde, taneler yavaş yavaş ilerliyordu. İmameye çok da bir şey kalmamıştı. Senelerdir görmediği kızı tespihin bitmesini beklemeliydi anlaşılan, annesi böylesini uygun görmüştü. Bitirdi. Ellerini kaldırıp bir şeyler daha mırıldandı. Ellerini yüzüne sürdükten sonra sakin hareketlerle doğruldu. Kızına döndü. Zeynep, gözlerinin yaşarmaması için dişlerini sıktı bir an. O gecikmede cevap verme fırsatını da kaçırmış oldu. Dehşete kapıldı Zeynep, kekeledi, olduğu yerde bir adım geri attı. Tokat yemiş gibiydi, dengesini korumakta zorlandı. Neredeyse düşüyordu. Annesi ne kadar kızmış olursa olsun, asla kötü kelimeler almazdı ağzına. Öyle kelimeler kullanmayı da bir günah gibi görürdü. Hayatı boyunca, günün önemli bir kısmını beraber geçirdikleri dönemlerde bile, asla, herhangi bir kişiye ya da herhangi bir kişi için böylesine çirkin kelimeler kullandığını duymamıştı. Zeynep o kadar kızdı ki, yaşadığı şoku, üzüntüsünü unuttu bir anda. Camiden evin yolunu bulamayan kadın bu muydu? Bırak Zahide'yi, Zahide'yi hatırlatan hiçbir şeyi, Nazenin'i bile görmek, duymak istemiyordu artık Zeynep. Üzülüyor muydu? Öfkeli miydi? Hayal kırıklığına mı uğramıştı? Hiçbiri değildi aslında. Gözlerinden boşalmak üzere olan yaşlar da çekilmişti. Uyuşmuştu sadece. Zihni durmuştu. Üstünü silkeledi. Bir eli saçını otomatik bir hareketle düzeltti. Dönüp hızla merdivenleri indi. Alt katta sadece çantası ve kabanını almak için kısa bir an durakladı. Dehşetle kalakalmış Nazenin'e bakışları bile değmeden çıkıp gitti. Gecenin karanlığı yavaş yavaş açıldı. Sokak lambalarına tek tük ışıklanmış pencereler eklendi. Üsküdar'ın yokuşlarında insanların ve arabaların sayısı artıyordu. Terasta her şey düzgünce yerleştirilmişti. Bir yanda büyükçe birkaç saksı duruyordu. Otomatik tente neredeyse hep olduğu gibi kapalıydı. Ön cepheyi kapatmak için yapılmış cam balkon ise neredeyse hep olduğu gibi tamamı katlanıp kenara çekilmiş şekilde açıktı. Nazenin her gece Zahide odasına çekildikten sonra terası temizleyip toparlıyor ama eskiden yaptığı gibi cam balkon levhalarını kapatamıyordu. Bir iki aydır onların sürekli açık kalması konusunda bir saplantı geliştirmişti Zahide. Bazen günde üç beş kere temizlik yapmasının gerekmesi demekti bu. Yine de Zahide Nuh diyor peygamber demiyordu. Ezanlar okunmaya başladı. Daha başlarında köpeklerin uluması katıldı ezanlara. Sokaklardaki insanların sayısı biraz daha arttı. Ani bir rüzgar, açık ön cepheden girip tüm terası dolaştı. Yanda katlı duran cam balkon levhalarını bile titretti biraz. Dışarıdan aldığı tozları içeriye soktu, içerideki tozları darmadağın etti. Nazenin yokuştan oflayıp puflayarak çıkarken bir yandan elindeki iki poşete dikkat etmeye çalışıyordu. Biraz dengesiz bir adım atınca poşetlerden birindeki kağıtlara sarılı şişeler birbirine dokundu. Düşürüp kırarım diye korkuyordu ama canına da tak etmişti. Yakınlardan nasıl alırdı ki bunları? Mecburen tanıdık kimseyle karşılaşmayacağı kadar uzaktaki bir marketten alıyordu. Bu yaşta içki alışverişi de yapması gerekiyordu artık. Ağzına bir kere bile koymadığı içkinin alışverişini... Gözleri yaşardı. Hanımı için katlandığı bu zahmet ona o kadar koymuyordu da, hanımının düştüğü durumun ızdırabı derindi.


Bu yaşta içki alışverişi de yapması gerekiyordu artık. Ağzına bir kere bile koymadığı içkinin alışverişini... Gözleri yaşardı. Hanımı için katlandığı bu zahmet ona o kadar koymuyordu da, hanımının düştüğü durumun ızdırabı derindi. Zeynep'le dayanışmaları olmasa hanımının durumuyla başa çıkabilmesi mümkün olmayacaktı. Şimdi de ne kadar başa çıkabildiği tartışılırdı ya... Önceki gece yaşadıkları olayı hatırladı. Hanımının kafası biraz toparlanmış, eski haline dönmüş gibiydi. Ama saatlar önceki bozuk hallerinde içtiği kadehlerin etkisi de hala üzerindeydi. Sarhoş ama katı kurallara bağlı bir inanç sahibi! Şişeleri nasıl saklayacağını bilememişti hanımından. Bu eve alkol mü sokuyorsun sen? diye bağırmıştı. Eskisi gibi sırtı dimdik durmaya çalışıyordu ama kokunun nereden geldiğini araştırmak için yürürken ayakları birbirine dolaşıyordu. Kokunun aslında kendinden geliyor olduğunu fark edememesi ise iyice içler acısıydı. Birkaç aydır hanımı iki farklı insan gibiydi. Eski bilinçli hali giderek alan kaybediyor, bambaşka, anlayamadığı bir insan ortaya çıkıyordu. Teras hala ve her zaman favori alanıydı. Ama yeni haliyle kenara iyice yaklaşarak oturuyor, bazen oturmadan elinde kadehle denize dalıp gidiyordu. Eski Zahide saçının bir telini bile açmazken yeni Zahide saçlarını Boğaz'ın rüzgarına veriyor, hatta birkaç düğme açarak rüzgarı bağrında hissetmeyi seviyordu. Nazenin hanımının hangi halinde olduğunu anlamak için olsun, hal değişiminin yakın olduğunu fark etmek için olsun pek çok taktik geliştirmişti. Hanımının kendisi kadar şanslı olmadığını fark edebiliyordu. Hal geçişlerini dışarıdan gözleyip durumu daha iyi kavrayabiliyordu Nazenin. Oysa hanımı aynı vücutta birbirinden habersiz, daha doğrusu haberli de kavgalı iki komşu gibiydi. Eski Zahide ve yeni Zahide birbirlerinin farkında olmasalar mı daha iyiydi yoksa olsalar mı? Onu söylemek de zordu gerçi. Bunlara kafa yormaya boş verdi Nazenin. Hanımıyla kader birliği yapmıştı, bir hayat geçirmişti. O haliyle de bu haliyle de... Hangi hali olursa olsun ona bakmak, işini görmek boynunun borcuydu. Allah seni benim ardıma koymaya diye düşündü. Zeynep iyi kızdı ama bir yandan çalışıyordu; Nazenin'in başına bir hal gelse nasıl başa çıkardı ki annesiyle? Rabbim ömür tatlı şey tabii ama yaşadık yaşadığımızca, tek sen beni hanımımdan önce alma da... diye dua etti. Yavaşlamış ve bu sayede epeyce soluklanmıştı. Son bir gayret eve doğru yokuş yukarı tekrar hızlandı. Poşetlerden içki şişelerinin kağıtların yumuşattığı tıkırtılar geliyordu. Zeynep çareyi evine yatılı bakıcı almakta bulmuştu. Günübirlik gelen kızcağız artık yatılıydı. Neyse ki oğlanla iyi anlaşıyordu. İş yerinden de aldığı birikmiş yıllık izinlerinden yararlanarak zaman yaratmaya çalışıyordu. Annesiyle ilişkisi yıllar sonra yeniden en temel ilişkisi haline gelmişti. Mesai çıkışı büyüdüğü eve geliyor, sık sık gece de burada kalıyordu. Hafta sonları en az bir günü yine burada geçiyordu. Zaman zaman hafta içi gündüzleri de izin kullanarak geliyordu. Şimdi namazını kılarken bile aklı annesindeydi. Annesinin feracelerinden birini giymiş, onun örtülerinden birini örtmüştü. Namazı bitirince tespihi pas geçip feraceyle örtüyü çıkardı. Pencereden bakıp annesinin hala terastaki küçük masada demlendiğini gördü. Alkol derecesi daha hafif içecekler bulup annesini onlardan kullanmaya yönlendirmekte ustalaşmıştı. Nazenin'le de elbirliği yapıp büyük bardak ya da kadeh türü her şeyi ortadan kaldırmışlardı. Sadece ince belli çay bardakları vardı artık evde. İçki alımını kontrol altında tutmaya çalışıyorlardı annesinin. Aslında eve hiç içki sokmamak da bir çözüm olabilirdi. Zaten annesinde baş gösteren alkol iştahına karşı ilk tepkileri bu olmuştu. Ama kısa sürede direnç gösteremeyeceklerini anlamışlardı. Hayatı boyunca din ve ibadet alanındaki katı odaklanmışlığını alkol istemek konusunda da göstermişti çünkü. Bağırıp çağırmaları, tehditleri, haşlamaları hatırladı. O öfkeyle kendine bir şey yapar korkusuyla ve biraz da sert iradesinin karşısında aciz kalarak teslim bayrağını kaldırmışlardı. Zeynep, Alzheimer'dan ya da artık hangi çeşitse bu bunamadan çok, annesinin ruh halinden endişe ediyordu. Eski su katılmamış katı tutumlu insanla ne yaptığının hiçbir ölçüsü olmayan bu yeni insan arasında bin türlü ruh halinde dolaşıyordu. Ve bu haller arasındaki çekişmeler! Daha dün annesini aynanın karşısında ne halde bulduğunu hatırladı. Nefesi hala içki kokuyordu, ama sade kahvesini içmiş, kafasını toparlayabildiği kadar toparlamıştı. Boy aynasına baka baka ve kendi kendine hakaretler ede ede, durup durup kendi yüzüne tokat atıyordu. Öyle hafif dokunmalar falan da değil... Her tokatta kafası bir yana savruluyor, örtüsü kayıyordu. Her seferinde önce örtüsünü tekrar tek bir saç teli çıkmayacak şekilde düzeltiyor ve ağır ithamlar ve suçlamalar ardından sonraki tokat geliyordu. Ne yapıyor diye detaylı anlamak için biraz izlemeye durmuş, ama kıyamayıp üçüncü tokatın ardından araya girmişti. Sonraki tokat kendi yüzünde patladığı halde yılmamış sonunda sarılarak öperek yalvararak annesini aynanın önünden alabilmişti. Beraber yanlarındaki çekyata düşmüşler, uzun uzun ağlaşmışlardı. Akıl sağlığı, beynindeki hücrelerin ölmesi, zihninin yaptıklarından artık sorumlu olamayacağı... Bunlar annesi için, eski annesi için kabul edilebilir özürler değildi. Zaman zaman eski hali yüzeye çıktıkça, düştüğü bu durumu şiddetle kınıyor, kendi kendine en sert ölçülerle zulmediyordu. Nazenin bu tür durumlara müdahale etmeyi aklından bile geçiremiyordu. Erimiş beyninin ortaya çıkardığı yeni Zahide de, eski haliyle zaman zaman yeniden boy gösteren eski Zahide de hükmetmeye alışık tavrını koruyordu. Nazenin'in tek yapabildiği, ihtiyaçlarını olabildiğince karşılamaya çalışmaktı. Sarhoş olduğunda yatağına yatırıyor, kendinden geçmiş halde üstünü kirlettiğinde temizliyor, eski hali dönüp de bir an önce ayıkmak istediğinde kahvesini yapıyor, üç lokma yemeğini ihmal etmemesi için dört dönüyor, elinden ne gelirse onu yapıyordu işte. Acı acı güldü Zeynep. Kızı olarak kendisi ne yapabiliyordu ki sanki... Ara ara bir şeyleri düzeltmeye, iyileştirmeye çalışmakta boşuna bir inat göstermek dışında Nazenin'den bir farkı yoktu. Elinden bir şey gelmiyordu ve kahroluyordu. Başı zonklayarak uyandı Zahide. Yine nerede nasıl kendinden geçtiğini hatırlamıyordu; şimdi yatağındaydı. Gözlerini açmaya çalıştı ama göz kapakları kaldırım taşı kadardı. Zor bela araladığı gözüne pencereden sızan sabah güneşi geldi ve başı daha da ağrıdı. Nazenin diye seslendi. Sesini kendisi bile duyamamıştı. Bir hırıltı mı, yoksa sadece kapı gıcırtısı mı olduğu belirsiz bir ses çıkmıştı. Birkaç kez daha denedi. Nazenin kapının hemen dışında nöbette falan olmalıydı ki, fısıltıdan ancak biraz yüksek çıkarabildiği sesini duyup geldi. Buyur Hanımım, dediğinde Zahide Kahve diyebilmiş miydi acaba? Zaten Nazenin ne istediğini bilirdi. Bir süre sonra bu sefer kahvenin kokusuyla biraz daha yaklaştı uyanıklığa. Nazenin'in yardımıyla on dakika sonra kahvesini içmiş, yüzünü yıkamıştı. Kadın ayakta bekliyor, bir yandan da hafif hafif titriyor muydu ne? Ne olduğunu sorup biraz ısrar edince, kırık dökük zor bela konuştu Nazenin. Ne suçu vardı ki kadıncağızın? Bu ucube yaratığın bugün yataktan hangi tarafından kalktığını anlamaya çalışıyordu gariban. Zahide mi yoksa Zahide'nin kılığındaki o şeytan mı? Aynaya baktığında gördüğü o şeytan! O buram buram alkol kokan, aynanın karşısında dik durmaya çalıştıkça ayakları birbirine dolanan şeytan! Aklı başında zamanlarının kimi kısımları bitip tükenmeyen kaza namazlarıyla geçiyordu. İçkiliyken namaza nasıl yaklaşabilirdi ki? O şeytan kontroldeyken namaz falan kılmıyordu bu bedenle... Sonra kendine geldiği zamanlarda iyice ayılana kadar kendisi de kılamıyordu namazlarını... Bedenindeydi ama bedeninin hakimi değildi o sarhoşluktan ayıkma çabalamasıyla geçen zamanlarda. İyiden iyiye yıkanıyor, naneler karanfiller yiyor, kahveleri üst üste içiyor, bir an önce ayık hale gelmeye çalışıyordu. Sonra başlıyordu namazlar, rekatlar, rükular, secdeler... Kaçırdığı tüm vakitleri kılmaktan dizleri ağrıdığında bile bitirmeden durmuyordu. Yine saatler sürecekti namaz kılabilir hale gelmesi. Neyse ki Zeynep Nazenin'in takip edip güncel tutabileceği bir çizelge yapmış ve eksiksiz takip etmesi için tekrar tekrar anlatmıştı da, Zahide kılması gereken kazaları oradan görüp anlayabiliyordu. Beklerken yapacağı işler vardı. Hemen yıkanmalara başlaması fayda etmezdi. Alkolün etkisinin geçmesi zaman alıyordu, ne yaparsa yapsın... Kablosuz telefonu getirmesini istedi Nazenin'den. Telefonla beraber nane yapraklarından, naneli yumuşak şekerlerden, karanfilden de getirmesini istedi. Telefon gelince arkasından kapıyı sıkıca kapatmasını tembih ederek Nazenin'i gönderdi odadan. Müftülükteki kadın görevliyi aradı. Yıllardır yaptığı bağışlar sayesinde kadın bir din görevlisinin doğrudan telefonunu vermişlerdi ona. Sorularını sorup derdini anlatıyor, ama aldığı cevaplardan bir türlü tatmin olamıyordu. Yine de aradı, belki bir saat konuştular. İnsan yaptıklarından nasıl sorumlu olmazdı? Bunu kafası almıyordu. İçtiği her kadeh, terasta başını bağrını açtığı her an, kaçırdığı her vakit namaz, bunların hepsi sorulmayacak mıydı ona? Bu halini nasıl kabullenebilirdi ki? Başka bir günah olsa neyse de, hayatı boyunca mücadele ettiği şu zehir zıkkım içkinin tek damlasını bile taşıyarak nasıl gidebilirdi öte tarafa? Onun tek damlası bile cehennemin dibine kadar çeken bir ağırlık olmaz mıydı ayağında? Ağladı ve konuştu. Bağırdı ve konuştu. Dinledi ve konuştu. Dinlemeden konuştu. İçini döküp döküp dökemedi. Derdini anlatıp anlatıp anlatamadı. Telefonu kapattığında sinirden, çaresizlikten, bilincinin her an bir daha kayıp gidebileceğinin endişesinden zangır zangır titriyordu. Her şeyi kendisi ele almalıydı yine. Gün geçtikçe daha kötüye gidiyordu durum. Kaçırdığı namaz vakitlerinin sayısından belliydi. Başlarda 5-10 vakit kaza kılması gerekirken şimdi 25-30 vakit olmuştu, her seferinde çoğalıyordu. Bunun çözümünü bulmazsa bilinci bir daha hiç yüzeye çıkamayacak, günlerce içmiş bir ayyaş olarak geberip gidiverecekti. Azıcık kalan aklından her gün gram gram eksildiğini hissedebiliyordu. Gözleri pencereye takıldı kaldı. O iflah olmaz ayyaşın pek sevdiği güneşe, açık havaya, rüzgara daldı gitti. Ne Nazenin'den hayır vardı, ne Zeynep'ten, ne doktorlardan, ne müftülükteki kadından, ne de herhangi bir kimseden... Kendi hesabını kesip Rabbinin karşısına temiz, olabildiğince temiz nasıl çıkabilirdi? Yolunu bulmak kendi omuzlarındaki yüktü. Bulmaktan başka çaresi yoktu. Terasın üstü de açıktı artık. Eski bilinciyle zaman zaman kapattırsa da Zahide, çoğu zaman açık istiyordu. Arkası yatırılabilen koltuklardan birisi kenara yaklaştırılmıştı, yanında bir sehpa vardı. Sehpanın hemen kenarında yerde ise büyükçe bir martı pisliği... Nazenin hanımı uyanmadan önce çıkıp temizleyecekti onu. Terası günde birkaç tur temizlemek ritüelleri arasına girmişti. Bir seri değişiklik istedi Zahide. Arada bir cümleler yuvarlanıyor, anlamsızlaşıyordu ama hemen kendini toparlıyordu. Denize yakın, daha yakın olmak istiyordu. Terastaki birkaç parça mobilya daha da yaklaştırıldı kenara. Ama köşeye çok da yakın değil. Terasın kenarlığına oturmak istiyordu. Sırtını köşede yan duvarın son kısmına dayayarak denize uzun uzun bakıp içinin huzur bulabileceği yerde geçirmek istiyordu vaktini. Nazenin biraz endişelendi, kendisi kenara yaklaşmaya bile çekinir, biraz rüzgarlı havalarda öndeki korkuluk duvarının üzerini silmeyi toptan ihmal ederdi. Hanımının istediği gibi oturabilmesi için cam balkon levhalarının tek tek öbür duvara doğru çekilip o tarafta yığılması gerekiyordu. Oflaya puflaya ve hanımına zorlandığını çaktırmamaya çalışarak yaptı işi. Anlamıştı Nazenin. Tehlikeli olmaz mı diye sormaya terbiyesi elvermedi. Hanımının hiçbir emrini sorgulamamıştı ki onlarca yıl boyunca. Ama bu işi Zeynep'le konuşacaktı tabii ki. Zihnini okumuştu sanki. İtiraz edecek gibi oldu hanımına. Hayır Nazenin, beni buraya kadar odamdan getirebileceğin ölçüde sağlıklı olduğum sürece burada oturmayı becerebilecek kadar da sağlıklıyımdır, merak etme. diye kestirip attı Zahide. Nazenin çekildikten sonra aşağıya doğru baktı. Yüksekten hiç korkmamıştı zaten. Biraz iç kaldırıcı bir etkisi vardı tabii. Binanın yüksekliğine üzerinde bulunduğu setin yüksekliği ekleniyordu. Cadde çok uzaktaydı. Arabalar, insanlar, minyatür bir resimde gibiydiler, küçülmüş, uzaklaşmış. Gözlerini oğuşturdu. Bir kahve daha getir diye seslendi Nazenin'e. Kazalarını kılmaya başlayabilmesi için daha birkaç saat gerekecekti. Zeynep gözlerini açtığında bir anlığına şaşırdı yine. Ne güzel şaşkınlıktı bu böyle. Sanki hala lisedeydi, üniversitedeydi. Sanki yıllar geçmemişti. Annesi hala annesiydi. Bu garip insan değildi. Sertliğiyle, hışmıyla, katılığıyla, hoşgörüsüzlüğüyle bildiği annesiydi işte. Kendisi de onun etkisinde gencecik bir kız. Bu oda eski odasıydı, kendisi liseli Zeynep, annesi o kaya gibi katı insan... O hallerini bile özleyecek miydi annesinin? Aslında kendisi için özlemiyordu. Annesinin düştüğü halleri gördükçe, onun için geri istiyordu geçmişi. Yapacak bir şey yoktu ama işte, gün bugündü, hal bu hal. Ne yapılabilecekse bugün o yapılacaktı. Ve yapılabilecek de annesiyle zaman geçirip onu rahat ettirmeye çalışmaktan başka bir şey değildi. Elden gelen sadece buydu. İç çekti, her şey insan için diye mırıldandı. Yüzünü yıkamalı, üstünü değişmeli, mesaiye başlamalıydı. Zaten Nazenin çoktan işbaşı yapmış olmalıydı. Annesinin bilinçli zamanlarında da hava almak için terasa çıkmayı sevmesi sevindiriciydi. Sabahları o vakitte pek denk gelmese de Nazenin'den bilinci açık ama alkollü uyandığı sabahlarda annesinin terasta hava almayı tercih ettiğini öğrenmişti. Şimdi orada mıydı acaba? Bugün izin almıştı. İzin aldığı günlerde bile sabahları birkaç saat uzaktan çalışıp sonra ilgileniyordu annesiyle. Bir değişiklik yapmaya karar verdi. Daha ne kadar beraber olabilecekti ki annesiyle? Madem izinliydi, yıllık izninden kullanıyordu, e-postalarına bakmasa da olurdu. On dakika sonra annesiyle karşılaşmaya hazırlanmış olarak odasından çıktı.


Zeynep dehşetle donup kaldı bir an ama sonra hemen harekete geçti. Annesinin üst bedeni giderek daha sıklaşan bir hareketle salınıyordu ve dışarıya doğru salınıyordu. Terasın yarı aralık kapısından ok gibi geçti. Son anda yan dönmese tam açılmamış kayar kapıya çarpıp kalacaktı. Bir yandan koşar adım ilerlerken uzanıp eliyle koltuğu yolundan itti. Önüne doğru tekrar baktığında annesinin baygın gözlerini gördü, kendinde değildi bu gözler, uykuya, bilinçsizliğe, baygınlığa kayıyor gibiydiler ve sonra görüntüden kaydılar. Düşüyordu annesi. Zeynep uçtu. Kolları açık ileriye attı kendisini. Bir eli korkuluğun boş duvarına çarptı, ileriye açık orta parmağı çarpmanın etkisiyle kırıldı. Az önce burada ayak bileği vardı annesinin. Diğer eli annesinin ayağını kavradı. Bileğin az altından kavramıştı ve elinden sıyrılıyordu ayak. Parmağı kırık diğer elini ikinci bir hamleyle ve tamamen körlemesine yukarıya doğru attı. Ayak hala kayıyordu elinden. Kırık parmaklı eli yukarıda bir kumaş parçasına geldi ve sıkıca kavradı. Kavramanın etkisiyle kırığın kenarları birbirine ve daha kim bilir nelere sürtündü. Acıdan haykırdı Zeynep. Daha fazla tutamayacaktı. Bedeniyle bir hamle daha yaptı. Annesinin ayaklarını, baldırlarını kendi bedeniyle korkuluğun betonu arasında hapsetti. Sağlam elini bir cesaret açıp yukarıya uzandı, bu sefer bakarak annesinin belinden kavradı tüm koluyla. Vücudunu annesinin vücudundan ayırmadan biraz doğruldu, dizlerinin üzerinde yükseldi. Korkuluğun üzerinden annesinin bilinçsiz bedeninin sarkmış olduğunu görebildi. Tek koluyla kavradığı belinden içeri çekmeye çalıştı annesini. Gücü yetmiyordu. Bedenini ve sağlam elinin kolunu kullanarak ancak bu halde tutabiliyordu annesini. Bir ses geldi kulağına. Hıçkırıklar ve ara ara haykırışlar. Kendi sesi olduğunu fark etti sonra. Kırık parmağı zonkladıkça haykırıyordu. Ve her an hıçkırıyordu. Nazenin, Nazenin diye bağırmaya çalıştı. Tutabilecek miydi o zamana kadar? O gelene kadar hayata bağlı tutabilecek miydi annesini? Boşa çıkardığı eline baktı. Parmaklarından birisi çok garip bir açıda duruyordu. Midesi bulandı. Şimdi bayılırsa? Derin bir iki nefes aldı. Kırık parmağının iki yanındaki parmaklarının tırnakları kırılmıştı. Bir yandan haykırarak kırık elinin kolunu uzattı, uzattı, uzattı... Baş örtüsü aşağı doğru sıyrılmış, annesinin yüzünü ve başını tamamen kapatmıştı. Kırık parmağı dahil dört parmağını annesinin elbisesinin boynundan geçirdi. Kavrama hareketini yaparken ciğerleri sökülür gibi bir çığlık kopmuştu içinden. Kendini kalan tüm gücüyle geriye doğru attı. Annesinin bedeni korkuluktan geriye kendi bedeninin üzerine düştü. Baygın bedenin omuz kısmı kırık elini terasın zemininde sıkıştırdı. Neyse ki artık iki baygın beden uzanıyordu terasta. Kendinden geçerken gülümsedi Zeynep. Zeynep annesinin odasında yatıyordu artık. Yatak odası büyüktü, bir çekyat almışlardı odaya orada uyuyordu. Kırık için ilk günler tüm elini kaplayan bir bandaja katlanması gerekmişti. Bir hafta sonra artık sadece kırık parmağını koruyan bir atelle dolaşabilme iznini koparmıştı doktordan. İşaret ve yüzük parmaklarının uç kısımları da minik birer bandajla korunuyordu. Zeynep dedi annesi. Zeynep silkinip kurtuldu düşüncelerinden. Annesi yatağında kendini yukarı çekmiş, dikleştirdiği yastığına yaslanmış dikkatle ona bakıyordu. Annesiydi bu gözlerden bakan. Her türlü kusuruna rağmen özlediği annesi. Toprağa gömülmek yerine kendi bedenine gömülmüştü annesi. Ve şimdi işte topraktan çıkan bir cesedin eli gibi, bilinci bu mezar bedenin içinden çıkıvermişti. Ah annem annem, asıl şimdi değil mi değerli olan halin? O kibirle, o kendinden emin halinle, kendi yapıp ettiklerine güvenerek, nasıl kurtulacaktın ki? Hiç pişmanlık yaşamadan, tövbe edecek hiçbir şeyin olmadan... O zaman hayatının kendisi koskoca bir kibir abidesi olmaz mıydı? Söylemedi bunları tabii annesine. Zaten derinlerde bir yerde bunu artık anladığını hissediyordu annesinin. Anladığını umuyordu. Sarılmış ağlaşırlarken, kolları gevşedi annesinin. Omuzlarının sarsıntısı kesildi. Biraz geriye çekilip yüzüne baktığında, şaşkınlık gördü. Şaşkınlık bile değil, sadece boş bir bakış, neyin ne olduğunu anlamaya çalışan bir çaresiz bakış. Biraz şarap yok mu? dedi annesi. Yaşlılık insanın geçirdiği en normal ve doğal süreçlerden biridir. Her ne kadar modern tıp ve kozmetik tarafından zihnimize bir hastalık yahut istenmeyen bir durummuş gibi kodlansa da, yaşlanma, biyolojik her canlının yeterince yaşaması durumunda mecburen geçireceği bir dönemdir. Yaşlanma, bedendeki biyokimyasal metabolik yeteneklerin azaldığı, bedenin savunma ve onarım mekanizmalarının yavaşladığı ve yıkım faaliyetlerinin yapım ve onarım süreçlerine üstün gelmeye başladığı bir dönemdir. Yaşlanma sırasında bedenin temel süreçlerini sürdürme konusundaki enerjikliği düşerken, dokuların su tutma kabiliyetinde azalma, bedende artık maddelerin birikmesi, hücrelerin bölünmesi sırasında meydana gelen hatalı ve sakat hücrelerin sayısının artış göstermesi, bu sürecin doğal sonuçlarından bazılarıdır. Mesela yaşlı insanlarda derinin kırışmaya başlaması, özellikle derideki bağ doku katmanlarının genç yaşlarda içlerinde tutabildikleri su miktarını muhafaza edemeyip daha düşük bir hacme sahip olmalarından kaynaklanır. Yaşlanmayla birlikte beyin de küçülür ve bu aslında tamamen normal bir süreçtir. Belirgin bir patolojik durumun yokluğunda bile, beyin 65 yaşın üstünde ciddi bir hacim kaybına uğrar. Bunun temel nedeni yine beyin dokusunun su içeriğinin azalması ve zamanla ölüp yenilenemeyen sinir hücrelerinin bıraktığı boşluklardır. 40'lı yaşlardan sonra beynimiz sürekli olarak ve gittikçe artan oranlarda küçülür. Özellikle 60'lardan sonra bu küçülme hızlanır ve yılda ortalama %5 gibi bir hacim kaybı normaldir. Fakat sürekli ve düzenli fiziksel egzersizin, yaşlılığa bağlı bu kaybı en aza indirdiğini ve hatta durdurduğunu biliyoruz. Alzheimer hastalığı gibi hastalıklar ise yaşlılığa bağlı olarak ortaya çıkan sinirsel bozukluklardır. Alzheimer hastalığı modern tıp ve beslenme sayesinde ömürlerin uzadığı gelişmiş toplumlarda, gittikçe daha önemli hale gelen bir sağlık sorunu olmaya devam ediyor. Hastalığın ilk başlangıcı, genellikle beynin hipokampus adlı bölgesinde başlayan özel bir plak birikimidir. Bu plaklar, hücrelerin oluşturduğu bozuk bir proteinin hücreler arasında yığılmasıyla oluşur ve daha sonra bu yığınlar hücrelerin gittikçe artan bir hızda ölmesine neden olur. Hipokampus bölgesi hafıza ve yön bulma gibi işlevlerle ilgili olduğundan, Alzheimer hastalığının ilerleme aşamalarında önce hafızada bozukluklar ve yol bulmada sorunlar oluşmaya başlar. Hipokampus aynı zamanda beynimizin şakak lobları içinde bulunduğundan ve koku duyusu için de önemli merkezlerden biri olduğundan, koku duyusunun kaybı ilk ve önemli işaretlerdendir. Hafızadaki bozukluklar ise önce yeni öğrenilen deneyimlerin hatırlanamaması olarak da bildiğimiz anterograd amnezi şeklinde karşımıza çıkar. Çünkü hipokampus, yeni öğrenilen deneyimlerin kalıcı uzun süreli belleğe transferi ile de görevli olan bir merkezdir ve Alzheimer hastalığı söz konusu olduğunda bu işlevi sekteye uğrar. Eski hatıraların hatırlanamaması şeklindeki retrograd amnezi ise çok daha ileriki aşamalarda görülebilen bir sorundur. Henüz kesin bir tedavisi bulunamamış olan Alzheimer hastalığı zamanla ilerleyerek beynin diğer bölümlerini de etkiler ve gittikçe muhakemede, kişilik algısında, duygu kontrolünde sorunlar şeklinde kendini göstermeye başlar. Daha da ileri safhalarda hastaların bedensel işlevlerini kaybetmeleri, ruh hallerinde köklü değişiklikler ve nihayet kendi başlarına hayatlarını sürdürmelerine izin vermeyecek ağırlıkta belirtilerle ilerler. Alzheimer hastalığına neyin neden olduğunu söylemek zordur. Fakat genel bir gözlem olarak, aktif bir zihinsel yaşamı, sosyal olarak canlı bir çevresi olan ve rutin dışı deneyimlere açık insanların Alzheimer gibi rahatsızlıklara daha az yakalandığını biliyoruz. Sağlıklı ve bedenen aktif bir yaşlanmanın, bunama tipi rahatsızlıklara karşı koruyucu olduğu da bilinenler arasında. Genetik bazı faktörler tespit edilmiş olsa da bunlar erken başlayan Alzheimer denen çok erken yaşlarda belirti vermeye başlayan özel bir Alzheimer tipi için daha çok geçerlidir ve yaşlılığa bağlı tiplerindeki nedenler halen belli değildir. - Zihinsel olarak aktif bir hayat sürmek; - Fiziksel hareketi hayata kalıcı olarak yerleştirmek; - Alkol, sigara ve diğer potansiyel olarak zararlı alışkanlıklardan uzak durmak; - Birkaç yılda bir yeni uğraş edinmek yahut yabancı dil öğrenmek; - Bir müzik enstrümanı çalmayı öğrenmek; - Aktif olarak sanatla veya geliştirici bir hobi ile ilgilenmek; - Yeni ve zihni zorlayıcı bulmacalar çözmek; - Ömür boyu sürecek hedeflere sahip olmak; - Meslek dışında varoluşumuza katkı yapacak amaçlar edinmek; - Az sayıda ama sıkı ilişkiler içinde bulunduğumuz, güvenilir insanlardan oluşan bir mikro-çevreye sahip olmak; - Zihinsel ve duygusal sınırları, belli amaçlar doğrultusunda kontrollü olarak zorlamayı alışkanlık haline getirmek; - İşimizi sevmek yahut sevdiğimiz işi yapmak... Halihazırdaki işimizi sevmiyorsak bile onu sevebileceğimiz bir biçime dönüştürmenin yollarına kafa yormak; - Gece uykusunu mümkün olduğunca kaçırmamak; - Orta yaştan itibaren özellikle karbonhidrat kaynaklı kalori alımını azaltmak; - Sağlıklı beslenme kurallarına dikkat etmek; - Hayatın fazlaca stresli olduğu durumlarda meditasyon gibi stres yönetim yöntemlerinin temellerini öğrenmek ve uygulamak. Özetle, Alzheimer aslında insan ömründeki zihinsel etkinlik, uyku düzeni ve stres seviyesinin bir sonucu olarak ortaya çıkıyor ya da çıkmıyor olabilir. Aktif, fiziksel olarak hareketli ve duygusal-bilişsel olarak kaliteli bir yaşam, Alzheimer gibi bir çok istenmeyen duruma karşı en iyi önlemlerin başında gelmektedir.


Günlük hayatta hareketi yaşama dahil etmek zihinsel, fiziksel ve psikolojik olarak metabolizma sağlığını ve işlevselliğini geliştirir. Çağın en sık karşılaşılan hastalıkları arasında bulunan Alzheimer'dan korunmak için de hareketin önemi büyüktür. Belirli aralıklar ile yapılan egzersizler ve hareket rutinleri Alzheimer'a karşı bireylerin en büyük savunucularındandır. Demans, toplum içinde yaygın olarak bilinen adıyla bunama; genetik, yaşam biçimi ve kişisel alışkanlıklar gibi nedenlerle karşılaşılan sorunlar arasındadır. Egzersiz hormonu olarak bilinen irisin, beyin hücrelerinin yaşlanmaya ve yıpranmalara karşı korunmasında etkilidir. Egzersiz rutinleri, irisin oranının yükselmesini ve ideal irisin düzeyine erişilmesini sağlar; bu sayede Demans ya da Alzheimer'a karşı metabolizmanın kendiliğinden sağladığı bir savunmanın oluşması mümkün hale gelir. Demans; beyin hücrelerinin ve bu beyin hücreleri arasındaki sinirsel bağlantıların deforme olması ve işlevsiz hale gelmesi ile meydana gelir. En yaygın Demans türleri arasında ise Alzheimer yer alır. Alzheimer beyinde gerçekleşen fiziksel bir hastalıktır. Alzheimer, beyinde iletim sağlayan kimyasallarda azalmaya sebep olur; zamanla beyin hücrelerinin ölümüne neden olan plaklar meydana gelir. Genç nüfus için de bir tehdit olan bu hastalığın ilerleyen yaşlarda ortaya çıkmaması için günlük hayata entegre edilmiş egzersizlerin varlığı önemlidir. - Organik ve doğal gıdalar ile beslenmeye özen gösterin. - Beyin hücrelerine iyi gelen gıdaları tüketin. - Günlük hayatınızda aktif ve hareketli olun. - Düzenli olarak egzersiz yaparak irisin hormonunuzu dengeleyin. - Fit beyin egzersizleri olarak görülen karmaşık koordinasyon hareketleri, denge çalışmaları, farklı deneyimler vb egzersizlere hayatınızda yer verin. Yeni tecrübeler ve keşifler ile beyin zindeliğini ve beynin kendini değiştirme performansını yukarıda tutun. İrisin hormonu egzersiz sonrası kas hücrelerinden salgılanan bir miyokin türüdür. İrisin hormonunun metabolizmada en önemli fizyolojik görevi, beyaz yağ dokularını kahverengi yağ dokularına dönüştürmesi yolu ile termogenez olarak adlandırılan metabolizma hızının artması şeklinde gerçekleşen ısı üretme sürecini desteklemesidir. Dolayısıyla hem kilo vermek hem de sağlıklı bir metabolizma dengesine sahip olmak isteyen herkesin irisin dengesini doğru oranda tutması gerekir. Son yıllarda yapılan araştırmalara göre düşük fiziksel aktivite düzeyine sahip bireylerin, yeterli irisin düzeyine sahip olmaları oldukça güçtür. İrisinin düşük düzeyde olması, bireylerin Alzheimer hastalığına olan yatkınlıklarının nedenleri arasındadır. İrisin hormonunun sağlanması için düzenli ve belirli eforlar içeren egzersizlerin yapılması gereklidir. Tempolu bir yürüyüş etkinliğinin ardından yapılan kuvvetlendirme hareketleri termogenez sürecine girmenizi sağlar. Bunun dışında günlük hayata eklenen yürüyüşler ve ardından temponun artırıldığı egzersizler de irisin düzeyinin artmasına fayda sağlar. En doğru egzersiz biçiminin belirlenmesi için ise çeşitli değişkenlerin göz önünde bulundurulması gerekir. Bu değişkenler, - Egzersizin amacı, - Vücut kitle endeksi, - Egzersize ayrılmak istenen zaman, - Egzersiz ekipmanları, - Metabolizma durumudur. Bu değişkenler değerlendirildikten sonra Alzheimer hastalığına karşı önlem almak için egzersiz rutinleri belirlenir ve hem zihinsel hem de fiziksel anlamda sağlıklı beden özelliklerine ulaşılabilir. İrisin ya da bilinen diğer adıyla egzersiz hormonu düzeyi doğru oranda olduğunda, vücutta çeşitli işlevler meydana gelir. - Tercih edilmeyen beyaz yağ formu, olumlu değerlendirilen kahverengi yağ kitlesine dönüşür. - Yağ depolaması yerine kemik gelişimini destekleyen farklılaşmamış kök hücreler desteklenir. - Beyin hücreleri yaşlanma ve deformelere karşı daha dayanıklı hale gelir. - Beyin hücreleri arasında iletim sağlayan bağ dokular ve sinirler deformasyonlara karşı direnç kazanır. - Tüm bu süreçlerin sonunda Alzheimer'a karşı korunaklı metabolizma özellikleri sağlanır. Alzheimer'a karşı bizi koruyacak egzersizleri ve hareketleri işlediğim ve sağlıklı yaşam önerilerine yer verdiğim FitBeyin çalışmalarını AçıkBeyin web sitesinde bulabilir ve hemen uygulamaya başlayabilirsiniz.


Fotonun Dünya'mıza ulaşmasıyla birlikte entropide başka bir hikaye başlıyor. Önceki iki yazımda zorlu bir yolculukla Güneş'ten kaçan fotonu ve her birimizin üzerindeki emeklerini ele almıştım. Bu entropi serisinin son basamağında, Dünya'ya ulaşabilmiş fotonun entropideki yeni bir hikayesine değinmek istiyorum. Daha önce bahsettiğim gibi sistemler entropilerini arttırma yönelimindedir, yani dağınıklığı/düzensizliği arttırıp enerjiyi düşürme eğilimindedir. Bunu anlatmak için hep verilen bir örnek vardır. Odanızı kendi haline bırakırsanız oda kendiliğinden ve siz anlamadan dağılır. Ancak sisteme yani odaya dışarıdan enerji verirseniz, yani toplarsanız entropisi azalır. Enerji almak dediğimizde aklımıza hep yemek yemek gelir. Bir bakıma haklıyızdır da ancak asıl amaç yemekteki ana ve yegane enerji kaynağı olan Güneş'ten gelen fotonu almaktır! Schrödinger bunu şöyle açıklıyor: Foton, Dünya'ya ulaştığında maksimum düzensizliktedir. Klorofilli yeşil bitkiler, bu yüksek entropili fotonu kloroplastlarıyla aldıklarında Güneş enerjisinin entropisini düşürüp, enerjisini arttırırlar. Yani fotosentez yapan bitkiler fotondaki enerjiyi bizim için birer hediye paketi haline getirirler. Paketlenmiş bu fotonu bizler vücudumuza aldığımızda ise sistemimize enerji almış oluruz. Ancak, yediğimiz yiyeceklerin yarısından fazlasını dışarıya ısı olarak veririz. İşte ilginç olan kısım da burasıdır. Aldığımız bu paketleri vücudumuzda parçaladığımızda besinin entropisini arttırırız; çözüm olarak ise bu fazla entropiyi ısı halinde vücudumuzdan dışarıya atarız. Bu sayede düşük entropili kalabiliriz. Fotondan gelen enerjiyi alabilmek için kullandığımız yiyecekleri parçaladığımızda, açığa çıkan maksimum düzensizliği, sistemden tahliye edebildiğimiz sürece canlılığı muhafaza edebiliriz. Schrödinger'in tanımladığı bu canlılık ve entropi ilişkisini anladığımızda gereğinden fazla yemek yemenin içeride çalışan tahliye motorlarına ne kadar fazla iş yüklediğini anlamış oluruz. Gereğinden fazla yemek yemek, gereğinden fazla entropiyle mücadele etmek anlamına gelir. Bu da savaşan hücrelerin erkenden yaşlanması demek. Üstüne bir de bu tahliyeye yardım edecek hareketi bedenimize çok görüyorsak, sağlıksız bir yaşam sonucunda muhtemelen bu entropi savaşını uzun soluklu veya kaliteli sürdürmemiz epey zor olacaktır. Bu gerçekten çok doğru bir ifade. Bunu bir metafor olarak düşünüp tüm ilişkilerinize bu gözle bakabilirseniz, termodinamiğin 2. yasası size epey yol gösterebilir. İlişkilerin her biri; ister sevgiliniz, eşiniz, dostlarınız, aileniz, ister çalışanlarınız ya da patronlarınız olsun, fark etmeksizin her bir ilişkiniz emek yani enerji ister. Neden? Çünkü biliyoruz ki dışarıdan enerji verilmeyen her sistem dağılıp yok olmaya mahkumdur. O yüzden, saçma ve anlamsız kaprislerimizi, ilgi açlığımızı bir kenara bırakıp o ilk ilgi adımını, tohumunu, sistemin enerjisini -ne derseniz artık- biz atalım, biz verelim. Belki de bu sayede entropiyi azaltıp, sistemi dengeye getirebiliriz. Amaç canlılığın devam etmesi değil mi? Peki öyleyse neden kadın erkek fark etmeden her birimiz ilişkilere ilgi yani enerji verirken bu kadar cimri oluyoruz? İlişkilerimiz bizim kendi mikro evrenlerimiz. Unutmayın eğer evren yok olursa, üzerinde yaşadığımız için biz de yok oluruz. Hayatımın her alanında evrimin bana öğrettiği çeşitlilik yoksa yaşam yoktur düsturunu, entropiden öğrendiklerimle birleştirdiğimden beri çok daha huzurlu ve önyargısız bir yaşam yaşayabilme şansı edindim. Özellikle evrimden öğrendiğim: Türlerin çeşitliliği, bana göre tahammül edemeyeceğim insanlara bile tahammül edebilmeyi daha doğrusu kabul edebilmeyi öğretti. Çünkü yarın öbür gün bir kuyruklu yıldız Dünya'ya çarparsa canlılık, o sevmediğim insanların hayatta kalmasına bağlı olabilir. Ve unutmamak gerekir ki tüm evrenle birlikte 13.8 milyar yıl önce tek ve küçücük bir noktada hep birlikteydik. Ardından LUCA'dan her birimiz çeşitlendik ve kimimiz buğday olma yolunda, kimimiz karga olma yolunda, kimimiz ise primat olma yolunda evrimleştik. O yüzden, sanıyorum ki evrendeki her şey, her galaksi, gezegenimizdeki her canlılık birbirinin birer parçası. Tıpkı ağacın kökleri gibi dallanmış ve birbirimizden ayrı olsak da hepimiz tek bir gövdeyle birbirimize bağlıyız. Charles Darwin'i buradan rahmetle anıyor ve çeşitliliği saygıyla kabul edebilmeyi bana öğreten hocalarımdan birisi de kendisi olduğu için ona bu yazı vesilesiyle teşekkür ediyorum.