Sevgili Sinan. Öncelikle selam eder gözlerinden öperim. Bunu gıcığına yaparım; çünkü tam şu sıralarda senin, yani benim 20'li yaşların başlarındaki halimin, henüz bir kaç yıl önce girdiği derslerden birinde, Türkçe anlatan bir öğretmen, mektuba öyle 'öncelikle bilmemne' diye başlanmaz demişti; hatırlarsın. Biliyorum, niye ki? diye sorasın gelmişti ama soramamıştın; diğer bir çok öğretilen mevzuda olduğu gibi. Bu da o bilgilerden biriydi işte. Seninle akrabadan öteyiz; o nedenle bu tip mevzuların seni nasıl gerdiğini hatırlıyorum. Sana bu mektubu da biraz ondan yazıyorum. Bu arada, bu mektubu yazdığım sıralarda dünyada millet artık birbirine mektup falan yazmıyor. Vallahi! Onun yerine elimizdeki elektronik kutulardan birbirimize dijital mesajlar atıyoruz ve geriye hiç ama hiç bir şey kalmıyor. Biliyorum, hayal etmen zor böyle bir dünyayı, zira ben bile henüz neler olduğunu tam anlayamıyorum! Sevgili Sinan; sana kesin olan bir şey söyleyeyim; en azından çeyrek asırdan fazla bir süre daha hayatta kalacaksın. Ondan sonra ne kadar yaşarsın bilmem (henüz 90'lı yaşlarımızdan bir mektup falan almış değilim), fakat seni temin ederim ki, şu aralar hemen her gün yutarcasına okuduğun bilimkurgu hikayelerinde resmedilen gelecekte bir sorun var. Sene şu anda 2021, ama ortada ne parlak amyant elbiseli insanlar, ne ayda insanların yaşadığı üsler, ne her türlü hastalığını saniyeler içinde iyileştiren özel robotik tedavi cihazları ve ne de uzay-zaman bükülmesiyle çalışan motorlara sahip yıldız gemileri var. Allah seni inandırsın, holovizyon bile daha icat edilmedi! Birileri fena uçmuş, ben sana söyleyeyim. Mesela bu satırları sana yazarken, insanlar hala ya yerde giden arabaların içinde trafikte yığılmış öyle bekleşiyorlar; ya tıkış tepiş otobüslerle oradan oraya seyahat etmeye çalışıyorlar; halen o eski devlet dairelerindeki gibi mavi kalemle atılan ıslak imzalar olmadan çoğu resmi işler yapılamıyor; dünyanın düz olduğuna, aşıların kısır yaptığına, beynimizin sadece yüzde onunu kullandığımıza, insanların aslında aya gitmediğine ve biyolojik evrimin uydurma olduğuna inanan insanlar büyük bir yekun tutuyor. Dünyanın içine etme hızımız alabildiğine artarken, aptallığımız alabildiğine derinleşiyor. İnsanlığın dünyaya karşı merakı sekerat halinde; neredeyse tüm dikkatler, insanın yeni üreteceği oyuncaklara yönelmiş durumda. Hani senin yaşlarındayken pek modaydı ya Yirmibirinci yüzyıl ortalarında dünya tek devlete gidecek, tüm dertler bitecek, tek derdimiz kötü kalpli uzaylılar olacak hayalleri; ama şimdi mevzu tam tersi. Millet birbirinin ümüğüne çökmüş vaziyette, herkes birbirini yiyor. Ülkelerin arasına yeni duvarlar falan örüyor deliler! O bitecek gidecek dedikleri arkaik inançlar, bugün neredeyse dünyayı tamamen yönetir hale geldi. Hele geçen sene bir virüs çıktı meydana; neredeyse iki senedir sokaklara çıkamaz olduk! Yo, hemen telaşlanma, zannettiğin kadar öldürücü bir şey değil aslında; ama on-yirmi milyon insanın dip dibe şehirlere sıkıştığı bu yeni dünyada, bildiğin bir grip virüsü bile bizi canımızdan bezdirmeye yetti. Kısacası, buralar hiç de Isaac Asimov'un hayal ettiği gibi değil bu aralar! Cebimde yüksek kalitede film çekebilen bir canlı yayın istasyonuyla geziyorum; bu günlerde yaşayan hemen herkes gibi. İletişim teknolojilerini anlatsam aklın almaz; zaten ben de tam anlayamadığım için muhtemelen anlatamam. Bilgi her yerde, dünyanın herhangi bir yerinde olan bir olayı saniyeler içinde öğrenebiliyorsun. Marketlerde aklına hayaline gelmeyecek seçenekler; hatta artık kocaman alışveriş tapınaklarımız bile var . Tüm bunlara rağmen, insanlığın en yalnız, en cahil, en kafası karışık, en çaresiz, en kararsız, en sağlıksız olduğu dönem bu dönem olabilir. Ama bu mektubu moralini bozmak için yazmıyorum sana. Bütün bunların yanında harika şeyler de oluyor. Bir kere sen, enteresan bir hayata doğru gidiyorsun, haberin olsun! Şimdi detay verip sürprizleri bozmak istemem ama, arada bolca sıkıntı çekecek olsan da çok ilginç bir macera var önünde. Şu yaşına kadar sana öğretilen dünyadan bambaşka bir yere doğru hızla gidiyorsun ve eğer biraz önlem alırsan, çok daha güzel ve yeni keşiflerle dolu bir hayat yaşayacaksın gibi geliyor bana! Sinan kardeşim ; öncelikle o yaşlarda farkettiğin bir şey var ki, emin ol, otuz yıl sonra dahi bu tartışılmaz bir gerçek: Eğitim ve orada öğrendiklerin, neredeyse hiçbir işine yaramayacak. Sana öğretilen hemen her şeyin geçersiz olacağı bir gelecek, çok yakında senin şimdin olacak. Öyle bir gelecek ki bu, neredeyse her iki üç yılda bir, yaşadığın dünyanın insan yapısı, imkanları adeta tanınmaz derecede değişim geçirecek. Muhtemelen sen de benim gibi şaşkına dönecek, her seferinde yok artık, bundan daha fazlası olmaz herhalde derken, başına çok daha fazlası, henüz cümleni bitiremeden gelecek. Çevrendeki hemen herkes bu teknolojik değişimlerin sarhoşu iken, sen, eğer becerebilirsen ve gözünü rutin yaşamının yanı sıra, değişmez, yani kadim olana dikebilirsen, çok ilginç şeyler fark edeceksin. İstediğin her şeyi tarihteki herkesten çok daha hızla öğrenebileceğin, fakat öğrendiklerini içselleştirmek için zaman bulabilmek konusunda tarihteki en şanssız nesillerin ilki olacağın garip bir deneyim olacak seninki. Tabiatını merak ettikçe, seni oradan kopartmaya çalışan şu medeniyet alışkanlıklarının iç yüzünü daha iyi anlayacak ve hayatını çok daha verimli bir şekilde İFA edebileceksin . Sana bu mektupta çok detay veremem ; zira daha fazla detaya girersem, geleceği değiştirebilirim ve bu da şu Geleceğe Dönüş filmindeki doktor Emmet Brown'ın söylediği gibi uzay zaman sürekliliğinde hede-hödö yapabilir. Yani en azından öykülerde öyle oluyor; ateş olmayan yerden duman çıkmaz. Şu aralar biyoloji öğreniyorsun, yahut öğrendiğini düşünüyorsun, ama emin ol daha başlarında bile değilsin. Bir gün yaşamın ne olduğunu biraz daha iyi fark edeceksin ve o zaman insan denen varlığın ne hatalar yaptığını daha iyi anlayacaksın. Sadece izle ve kendine zaman ver; su akacak ve yolunu bulacak. Biliyorum, şu aralar kaos konusunu çok seviyorsun; hatta sanırım tam şu anda bu başlığa sahip bir kitabı bilmem kaçıncı kez okuyorsun. Sakın bırakma, zira insanlığın makina-vari bir düzen aradığı gelecekte, seni ve hepimizi aslında belki de o kaos kurataracak. Biliyorum, karmakarışık konuşuyorum ama, zamanı gelince beni daha iyi anlayacaksın. Sen yeter ki kendine iyi bakmayı ihmal etme, zira ancak o zaman görebileceksin. Hocam yine harikulade karmasik olmuş, bayildim. Ben Heavy Metal konserinizden, gitar tutkunuzdanda bahsedersiniz diye düşünmüştüm. Herhalde yillar gecse de sizi bu cumle ile hatirlayacagim.


Sanal gerçeklik diye tanımladığımız bir şey var ya, teknoloji yardımıyla üretilen -gerçek olmayan- bir gerçeklik gibi davranıyoruz ona. Oysa sadece henüz yeterince alışmadığımız bir gerçeklik. Alışınca o da gayet gerçek bir gerçeklik olacak. Çünkü zaten gerçeklik algımızın tamamı, alışık olduklarımız da dokunup tuttuklarımız da görüp kokladıklarımız da duyup işittiklerimiz de sanal! Ama söylediğim şeye ilişkin biraz örnekler sıralayayım. Üzerine düşünmek isteyebilirsiniz. - Dünyada renk diye bir şey yok. Renkler tamamen zihnimizde. Onlar sadece yansıyan ışıkların farklı dalga boyları. Bu arada ışıkların görebildiğimiz aralığı da bir hayli kısıtlı. Radyo dalgalarından radyasyona, röntgen ışınlarına kadar başka pek çok şey de 'ışık'. Mesela kuşlar bazı çiçekleri bizim gördüğümüzden çok daha renkli görüyor. Hayvanların büyük kısmı hiç renk görmüyor ya da siyah beyaz ve aralarındaki tonlar sadece görebildikleri. - Seste de yine dar bir aralığı duyuyoruz. Bizim duyamadığımız sesleri duyabilen hayvanlar var. Üstelik insan kulağının duyabileceği seslerin bir kısmını da zamanla duymamayı öğreniyoruz. Mesela işitme sistemlerinde bir engel olmayan tüm insan yavruları insanların konuştukları dillerdeki tüm sesleri duyabilecek bir potansiyelle doğdukları halde, nöron budanması yoluyla bazı seslere odaklanıp başka bazı sesleri artık duymaz hale geliyorlar. Yani bildiğimiz bir dilde 'buz gibi var hepimiz duyuyoruz' diye düşündüğümüz bazı sesler o dili bilmeyenler tarafından 'duyulamıyor'. - Dokunmalarımızın da tamamı sanal. Fiziğin temellerine indiğimiz zaman iki atomun birbirine dokunması diye bir kavram yok. Daha çok bir yakınlık uzaklık ilişkisi var, bazı güçler çekiyor, bazı güçler itiyor ve bunların çekişmesi sonucunda belirli uzaklıkta bir denge oluşuyor. Yaklaşma eyleminde güçlenen itme kuvvetini dokunma olarak 'yorumluyoruz'. - Bayrak, ulus, şirket, para, iyi, kötü gibi pek çok kavramın aslında bir karşılığı yok. Bu kavramlar tamamen 'sanal', zihinlerimizde yarattığımız şeyler. Üstelik böyle çeşitli kavramların pek çoğunu bir hayli yakın zamanlarda uydurmuşuz. - Sanal gerçekliğimiz o kadar gerçek bir gerçeklik ki kendimiz, dünya ve gelecekle ilgili kurduğumuz zihinsel gerçekliğimiz, majör depresyon gibi derin etkileri olan zihinsel problemler hatta psikosomatik problemler yaratabiliyor. - Hastalıklarımızla ilgili 'sanal kurgularımız', 'zihinsel gerçekliklerimiz', 'bakış açılarımız' plasebo etkisiyle bizi iyileştirebiliyor ya da nosebo etkisiyle aslında kökeni olmayan rahatsızlıklar oluşturabiliyor. - Bir insan hayaller kuruyor ve kısa zamanda o hayalleri gerçeğe dönüştürebiliyor. Bazen hayal o anki gerçekliğe o kadar aykırı oluyor ki binlerce başka insanın da hayal kurmasıyla gerçeğe dönüşmesi binlerce yıl alabiliyor. Binlerce kuşaktır kuşlara bakarak uçmayı hayal eden, rüyasında uçan insanları düşünün... Teknoloji gerçeklik alanımızı hep genişletti. Tamamı sanal olan gerçeklik algımızın içerisine yeni şeyler katmaya devam ediyoruz ve şimdilik bu kattığımız şeylere 'sanal' diyoruz. Oysa ya onlar da buz gibi gerçek ya da gerçek dediğimiz şeylerin tamamı sanal.


Etrafta dönüp dolaşan, sıkça konuşulan bir gerçeklik konusu var; peki sizin bahsettiğiniz gerçeklik ile benimkinin uyuştuğu ne malum? Aynı rengi gördüğümüzü, aynı sesi duyduğumuzu iddia ediyoruz ama gerçek denen şey her ne kadar tek ve net gibi gözükse de karşımıza soyut bir kavram olarak çıkabiliyor. Sinestezi hastaları, gerçekliğin kişiye göre farklılaştığına dair çok güzel bir örnektir. Sinestezi, Yunanca kökenli bir kelime olup birleşik duyu anlamına gelir. Sinestezik kişilerde herhangi bir duyunun uyarımı otomatik olarak başka bir duyu algısını tetiklemektedir. Ev kelimesini okuyan sinestezik birinin gözünün önünde mavi renk belirebilir, bir diğeri ise Bilgisayar kelimesi çilek tadında! diyebilir. Ne demek yani bilgisayar kelimesi çilek tadında? Keyifli mi demek bu? Bilgisayarın tadı mı olurmuş ki? Sinestezi hastalarının bazılarında bir kelimenin belirli bir tat veya renkle örtüşmesi söz konusudur. Şaşırtıcı değil mi? Bu şaşkınlığın tek taraflı olduğunu hiç sanmam; onlara sorulduğunda da bizim tekil duyumuzu anlamakta zorlanıp durumumuzu tuhafsıyacaklardır. Küçüklükten itibaren okumayı bu gibi duyularla birleştiren ve birleştirmeyen iki insan bir olabilir mi? Bizim gerçekliklerimiz bir olabilir mi? Tabii ki hayır. Bilgisayar ve ev gibi sözcükleri ele aldığımızda benim çıkarımım ile başkasının çıkarımı çok farklı boyutlara ulaşabilir. Beni nörobilimin kalbine çeken ve bu dala aşık olmamı sağlayan dehalardan biri David Eagleman'dır. Onun Beyin isimli kitabını öylesine kitapçıya gittiğim bir gün ilginç bulduğum için satın almıştım. 2-3 günde adeta yuttuğum bu kitabın beni iliklerime kadar etkileyen ve en sevdiğim kısımlardan biri ise gerçeklik üzerine olan bölümdü. David Eagleman bu bölümde gittiği bir hapishaneden bahsediyor; ben de bu hapishaneyi konu edinmek istiyorum. Gerçekten etrafımdakiler var mı?, Ya sanal bir dünyada yaşıyorsak?, Ya her şey bir rüya ise? gibi soruları cevaplamak keyifli olsa bile günün sonunda bu husus hakkındaki bakış açım şudur: Diyelim ki hakikaten öyle! Bu yarın kalktığımızda hayatımızı nasıl yaşadığımızı etkileyecek mi? Sanmıyorum. Benim de sizin de gerçeklik algımız bugüne kadar nasılsa aynı şekilde devam edecek. Bu sebeple bence, bu konunun çıkmazlarında boğulmadan hepimiz kendi gerçekliğimizin tadını çıkaralım. koku yelpazesi, aynı zamanda gerçeklik algısı değişirdi.GERÇEKLİĞİN TA KENDİSİDİR. İlginiz için çok teşekkürler İsmail Bey!


Newton'ı veya Jobs'u bilmeyenimiz yoktur, peki Prof. Gerald Zaltman kimdir? 1990'lı yıllarda Harvard Üniversitesi'nde başladığı nörobilim çalışmalarının sonucunda 2002 yılında nöropazarlama kavramını ortaya atan ilk bilim insanı. Konuyu biraz araştırınca Zaltman'ın yanı sıra nöropazarlama alanında çalışmalar yapan başka bilim insanlarının da varolduğunu göreceksiniz. Mesela Antonio Damasio, Ale Smidth, David Ogilvy, Read Montegue ve meşhur Buyology kitabının yazarı Martin Lindstrom gibi. Profesör Gerald Zaltman'ı diğer bilim insanlarından ayrıştıran şey ise kendi geliştirdiği ZMET Pazar Araştırma tekniğidir. ZMET, satın almayı teşvik eden gizli sebepleri, metaforları ortaya çıkarmak için özel olarak seçilmiş imge setleri kullanarak insan bilinçaltını araştırıyor. Bu alan sanıldığının aksine tüketicinin zihnine girip hangi ürünü alacağını telkin etmez. Nöropazarlama, birbirinden farklı birçok tekniğin kullanıldığı bir ölçümleme bilimidir. En bilinen ölçümleme tekniklerinin başlıcalarıysa fMRI, EEG, MEG, Göz İzleme, PET, Yüz Kodlama ve benzeri nörobilimsel tekniklerdir. Bu cihazlar şirketlerin medyada yayınladıkları reklamlarının ve marka geliştirmeye dönük diğer çabalarının ne ölçüde verimli olduğunun ölçümlenmesine katkı sağlar. Doğru ve yerinde kullanıldığında, şirketlere anket ve benzeri geleneksel pazar araştırma tekniklerinden çok daha sağlıklı ve çözümcül veriler sunabilir. Hilderbrand'ın 2016 yılındaki araştırmasına göre bunun birkaç sebebi var: En önemli sebep şirketlerin ürünlerini cazip kılmak zorunda olmalarıdır. Bunun için medyada yayınladıkları reklamlar ilgi çekici olmalıdır. Ayrıca vermek istedikleri mesajı anlaşılır şekilde verebildiklerinden ve bu mesajı tüketicilerin kolayca aldıklarından da emin olmak isterler. Tabii ki tüm bunlarla birlikte ürünün hangi marka olduğu net anlaşılmalı, marka çağrışımları çarpıcı ve kalıcı olmalıdır. Gelin birkaç örnekle şirketlerin pazarlama faaliyetlerine nörobilim nasıl rehberlik etmeye başlamış kısaca göz atalım. Bir diğer çalışmaysa Seyahat 2.0 web sitelerinde reklam etkinliğini ölçme üzerine yapıldı. Francisco ve arkadaşları bu sorunun cevabını, Facebook ve Tripadvisor üzerinde Göz Takip Tekniğiyle yaptıkları ölçümleme ile araştırdılar. Sonucunda sosyal profildeki reklam başlığının, blog veya tripadvisor sitelerindeki bannerlardan daha fazla ilgi çektiğini ve katılımcılar arasında daha yüksek hatırlanma sağladığını tespit ettiler. Araştırmacılar seyahat web sitelerinde basit arayüzlerin kullanılmasının daha faydalı olduğu, reklam bannerlarının ise bir tekliften çok engel gibi algılandığı çıkarımına ulaştılar. Çevrimiçi mağazalarda da benzer ölçümler bol miktarda yapılıyor. Bergman ve Noren, 2017 yılında hangi tasarım öğeleri çevrimiçi bir mağazayı güvenilir kılar? sorusuna cevap aradılar. Çeşitli renk kombinasyonları, arka plan desenleri, güven rozetleri ve adres bilgileri kullanarak birçok tasarım oluşturdular. Araştırmaya katılanlara yedi saniye içerisinde evet veya hayır şeklinde cevap vermeleri gereken bu çevrimiçi mağaza size güven veriyor mu? sorusunu yönelttiler. Katılımcılar gösterimi yapılan onlarca tasarım arasından, İskandinav bölgesinde güven ifade eden TRYGG E-HANDEL isimli sertifika mührünün bulunduğu versiyonu belirgin oranda daha güvenilir buldular. Amerika'da tüketicilerin favorilerinden olan Chips Ahoy bisküvilerini üreten şirket böyle bir soruna çare olarak nöropazarlama araştırmalarına başvurdu. Satışlarında sorun yaşayan firma olası nedenleri araştırarak ambalajların üzerindeki renklerinin sıkıcı olduğu ve üzerindeki yazıların rahatça okunamadığı sonucuna vardı. Ardından ambalajlarında önemli değişiklikler uygulayan firma, farklı ambalaj tipleri, çeşitli renkler, yazı karakterleri ve yeniden kapatılabilen ambalaj gibi yenilikçi seçenekleri, başta göz izleme tekniği olmak üzere nöropazarlama teknikleri ile sınayarak, en iyi tepki aldıkları versiyonları piyasaya sürdüler. Sonuç elbette beklenildiği gibi oldu, firmanın satışları arttı hatta kısa sürede eskisinden daha iyi oldu. Selçuk Üniversitesi Öğretim Üyesi Selçuk Köylüoğlu'na göre Nöropazarlama, müşterilerin algılarını oluşturan duygusal ve bilinçdışı tepkilerin ölçülerek açığa çıkarılması ve pazarlamada kullanılmasıdır. Nöropazarlama, bir bakıma insan beyninin satın alma sistemini ve bu sistemin çalışma prensiplerini keşfetmekle ilgili bir araştırma alanı. Nöropazarlamanın yeni yeni gelişmeye başladığı Türkiye ayağında da daha çok akademik düzeyde değişik çalışmalar yürütülüyor. Bu konuda ilk ve tek yüksek lisans programı henüz sadece Üsküdar Üniversitesi'nde mevcut; diğer üniversitelerde de bu ve ilişkili konularda çeşitli eğitim ve sertifikasyon programları sıklıkla açılıyor, araştırma ve uygulama merkezleri kuruluyor, çalıştaylar, konferanslar, seminerler ve kongreler düzenleniyor. Mesela ODTÜ ve Boğaziçi Üniversiteleri, nörobilim ve nöroteknoloji ortak doktora programları ile akademik çalışmalar yürütüyorlar. Hitit ve Fırat Üniversiteleri de nöropazarlama araştırma ve uygulama merkezlerini kurmuş durumdalar. Yeni yeni emeklemeye başlayan nöropazarlamaya duyulan ilgi, ülkemizde de özellikle son yıllarda giderek artıyor ve yeni çalışmalar gelmeye devam ediyor. Şimdi sıra ülkemizdeki şirketlerde. Nörobilim, psikoloji ve pazarlama bilimlerini kullanarak satışlarını artırmak, pazarda daha fazla yer edinmek, rakiplerinin önüne geçip farklılaşabilmek adına hızlı hareket etmeliler. Zira birileri bu çalışmalara çoktan başladı.


Gözlerimiz aracılığıyla algılanan ışık sinyalleri, beynimizin anlayabileceği elektrik sinyallerine çevrilerek, beynimizin bir çok bölgesine ve en sonunda beynin arka kısmındaki görme korteksine gönderilir. Görme korteksi, görsel bilginin çeşitli seviyelerdeki özelliklerini çözümleme ve bileşenlerinden anlam çıkartma konusunda uzman bölgelerden oluşur. İnsan beyninde görme işlevi oldukça büyük bir alan kaplar. Görme korteksi katlı bir yapı gösterir. Gelen görsel bilginin önce karanlık/aydınlık gibi temel özellikleri çözümlenir. Daha sonra komşu ve daha uzman korteks alanları sırasıyla görsel bilgideki eğim, yönelim, renk, hareket, hız ve büyüklük/uzaklık gibi bileşenlerini ayırt eder. Bu bölgelerdeki hasarlar, görme duyusunun bu analiz yeteneklerinin bazısının kaybına neden olabilir. Örneğin, görme sorunu yaşamamasına rağmen, hareketi algılayamayan hastalar böyle küçük bir hasardan mustariptirler. Görme duyusu bilincimizin büyük kısmını doldursa da aslında gözümüzden beynimize akan verilerin çok az bir kısmını bilinçli olarak fark edebiliriz. Özellikle insan yüzlerinden duyguları anlamamızı sağlayan bilgiler, görme korteksine ulaşmadan beynimizin derin yapıları tarafından çözümlenir ve böylece bilinçli olarak olmasa da duyguları hızlı bir şekilde hissederiz. Görme korteksi hasar görmüş insanların, bilinçli olarak göremedikleri halde diğer insanların yüz ifadesine tepki verebilmesinin altında da bu mekanizma yatar.


Karantinanın en yoğun uygulandığı dönemlerde sürekli vakit geçirmek zorunda kaldığım evimde zaman esniyor, adeta bir hobi veya uğraş ile ilgilenmem için bana yalvarıyordu. Ben de çoğu kişi gibi mazeret olarak Evde hiç duramıyoruz ki bakabilelim! gibi cümlelerle erteleyip durduğum bitki bakıcılığı işinin, bu hapis sürecinde keyifli olacağını düşünerek araştırmalar yapmaya başladım. Yeni taşındığım evime ev hediyesi olarak gelen kauçuk bitkisi de bu isteğimi tetiklemiş olabilir. Bitkilerle ilgilenen bir tek ben olmadığımı sosyal medyada bitki bakıcılığı ile ilgili sayfalardaki hareketlilikten de anlamıştım. Aklın yolu birdir diyerek gülümsedim ve beni en çok cezbeden bitkileri bulmak için araştırmamı derinleştirdim. Araştırmam sonucu birkaç türe vurulmuştum. Bunlardan ilki Calathea ailesiydi. Yaklaşık 59 farklı türü olan bu bitki ailesinin ana vatanı Güney Amerika Tropikal Ormanlarıymış . Birbirinden güzel örüntüleri bulunan yapraklarının, diğer bitkilere kıyasla daha ilginç bir özelliği olduğunu öğrendiğimde aradığım bitkinin bu olduğuna karar verdim. O özellik ise gece olduğu zaman yapraklarını yukarı doğru, yere 90 derece olacak şekilde kapatıp, gündüz olduğunda ise daha fazla güneş alabilmek için yapraklarını yere paralel hale getirmesiydi. Adeta bitkinin hareketlerini, canlı olduğunu, her gün ritmik döngüsü sayesinde görmek beni epey mutlu ediyordu. Calathea ismi bana çok bir şey ifade etmediği için bu türün Türkçe nasıl anıldığını araştırdım ve isminin Dua Bitkisi olduğunu öğrendim. Bitkinin karakteristik özelliklerini iki kelimede açıklayan, ne güzel bir isim... Bitkiler gibi stabil canlılarda böyle bir dinamiklik görmek beni gerçekten etkilemiş ve tabii bu bitkilerden satın almama sebep olmuştu. Satın almadan önce yapmam gereken Nasıl bakılır? sorusunun cevabını, satın aldıktan sonra araştırmam ilk hatam sayılabilir. Hata olarak adlandırmamın sebebi, bitkinin doğal ortamı ile benim sahip olduğum ortam arasındaki uçurumu görmezden gelmemdi. Sulama rutinleri, sulanan suyun Ph değeri, ortamda bulunan nem miktarı, toprağının çeşidi, nasıl güneş alması gerektiği gibi hususların tek tek değerlendirilmesi ve hepsinin bitki için uygun olması gerekiyordu. Ben ise, ilk başta dediğim gibi, nasıl bakılır sorusunun cevabını sezgisel bir şekilde edinmeye çalışmıştım. Bitkiler memnun olmadıklarını güzelim yapraklarındaki kurumalarla dile getirmeye başladıklarında paniğe kapıldım. Ardından bitkinin sağlığının korunması için gerekli olan araçları, bilgileri ve yöntemleri edinerek bu koşulların hepsini sağlamaya çalıştım. Evimi Güney Amerika Tropikal Ormanlarına çevirme denemem başarısızlıkla sonuçlandı. Bitkilerin hassas ve zarif yapraklarının hem güneş almaları hem de direk güneşten kaçınmaları gerekiyordu. Bundan dolayı, bitkilerin ev içinde durmaları gereken doğru noktayı bulmak diğer eşyaları uzun süre rahatından etmişti. Evimdeki eşyaların konumlarının nasıl olacağını belirleyen 14 bitki, 5-6 aylık bir süre içerisinde öldü. Adapte olamadıkları ortamdaki memnuniyetsizliklerinin sonunu ise Spider Mite denilen, ufacık yaratıkların yapraklarını sömürmeleri getirdi. Salgın yüzünden kapatıldığım evimde, bitkilerimin sonunu getiren de bir diğer salgın oluşmuştu. Her ne kadar bana uygulandığı gibi, bitkileri farklı odalara ayırarak karantinaya alıp ilaçla o ufak örümceklerden kurtulmaya çalışsam da olmadı, hepsi sırayla öldü. Bütün bitkilerimin ölmesinin ardından beklemediğim bir duygu ile karşılaştım; rahatlama. Meğer ben onca zamandır kontrolümün altında sandığım bitkilerimin canlarını kurtarmak için anlamsız bir stresin içerisine sokmuşum kendimi. Evimi Güney Amerika Tropikal Ormanlarına bile çevirsem, o bitkiler ölebilirdi. Ben ise Onlara gereken her şeyi sağlarsam, yaşayacaklar. gibi bir düşünceyle kendimi perişan edip, haddimi aşmıştım. Bu olay yaşandıktan dört ay sonra sevdiğim insanlardan oluşan bir masada, başıma gelen bu olayı anlattım ve gözümden kaçan bir diğer unsuru orada fark ettim. Kazıp çıkarttığımız bu bilgiyi şöyle özetlesem yanlış olmaz: Bir şeyin canlı olması anormal, cansız olması ise normaldi; canlılık aslında birçok değişkenin, ahenkli bir şekilde çalışarak ortaya çıkardığı mucizeden başka bir şey değildi; bu mucizenin oluşması için hiçbir değişkenin göz ardı edilmeden, doğru sırayla, doğru içerikle ve doğru ortamda bir araya gelmesi gerekiyordu. Bunu anladığım zaman aslında canlılığın aydınlığa, cansızlığın ise karanlığa benzediğini fark ettim. Uzayda normal olan karanlıktır, anormal olan ise aydınlık. Bu iki düşünceyi hazmedince, etrafımda var olan her canlı; hayalini kurduğum, karanlığı aydınlatan bir ışığa dönüştü. Dikkat! Bu yazıda anlatılan hikaye, yaşanmış bir olaydan alınmıştır. Ancak yazarın ben dili kullanmasına rağmen yazının kahramanı bir hayal ürünüdür. Hatta tamamen size ait bir hayal ürünü olabilmesi için yazar özellikle size kahraman ile ilgili bir detay vermemiştir. Bu yüzden az önce yazıyı okurken zihninizde canlanan tüm resim, fotoğraf veya animasyonlar tamamen sizin ürününüzdür. Ama biz AçıkBeyin'liler olarak oldukça meraklıyız, bilirsiniz. Bu yüzden merak ediyoruz: Zihninizde bu yazıyı okurken canlanan imajda kahraman nasıl biriydi? Bir tanıdığınıza mı benziyordu? Yoksa bambaşka, çevrenize hiç ait olmayan biri gibi miydi? Bize kahramanınızın fiziksel özelliklerini hatta karakteristik özelliklerini yorumlarda anlatın ki biz de yeni bir hayal dünyası ile tanışıp zenginleşelim. Evet sevgili okur, özellikle sen yaz; ne kadar çok kişi yazarsa yazsın sen yazmazsan, sayı olarak 1 KİŞİ ama zihin olarak 1 DÜNYA eksilmiş olacağız. Yazı boyunca gözümde yeşilin tonları canlandı. En sevdiğim rengin yeşil olmasından dolayı günün bu saatinde kendimi dinlenmiş hissettim. Sanırım yeşil gerçekten bana huzur veriyor. Diğer taraftan ise her güzel şeyin bir sonu olabileceğini hatırladım. Bu son kimi zaman beklenmedik olabiliyor. Ne kadar beklemezsek de sonların gelmesi doğal bir şey galiba. Bu bağlamda ölen bir bitkinin ardından başka canlar yeşeriyorsa buna nasıl son diyebiliriz. Bu da bana bugünün sorusu oldu. Yorum yaptığınız için çok teşekkür ederim. Dediklerinize kesinlikle katılıyorum. Zira ölen bitkilerimin sonu, bitkilerin etrafını saran böcekler için bulunmaz bir besin kaynağıydı 🙂 Böyle düşününce sahibi olduğumuz can, başka yerlerden ödünç aldığımız diğer canlardan oluşuyor gibi. Katkınız için tekrar teşekkür ederim. Çok keyifle okudum, kaleminize sağlık. Özellikle görünmez olanı görmek başlığı altında değindiğiniz kısım maddi deneyimin kişisel kazanıma dönüştüğü noktada çok anlamlıydı. İstinadır, kırılgandır belki ancak aslolan hep yaşamdır. Kaleminizi hep aynı hevesle yaşatmanızı dilerim. Öncelikle yorumunuz için çok teşekkür ederim. Yazıyı beğenmenize çok sevindim. Umarım farkındalığına ulaştığım farklı konuları ele aldığım yazılarda tekrar görüşürüz. Hayalimde tanımadığım gözlüklü 30lu yaşlarında bir adam belirdi. Normal kilolu, orta boylu, yalnız yaşayan, yalnızlığıyla mutlu bir adam.


Bugün tekrar yanına gelebilseydim sana söylemek istediklerimi anlatacağım ki neleri doğru yapıyor nelerde yolu şaşıyor olduğunu anla. Hani akranların parti parti gezelim dediğinde senin içinde derin bir boşluk oluşuyor ve neden dişe dokunur bir şeyler yapmak yerine bu akıl tutulması yaşatan gecelere kendinizi bırakıyorsunuz ki... diye serzeniyordun ya... Ben nedenini anladım. Dişe dokunur bir şey yapmak kendinle mutlak bir yüzleşmeyi mecbur kılıyor 20 yaşım. Ve çok az insan bu yüzleşmeden korkmuyor, kaçmıyor. Sen aralarda uyum sağlamak için gitsen de bil ki sorun sende değil. Hani kendi kendine ben niye herkes gibi olamıyorum diye düşündüğün zamanlar var ya... Sarıl onlara. Herkes gibi olmak zorunda değilsin aslında. Tabi ki yalnız kal da demiyorum. Uyum sağlamak, iletişimde kalmak zorundasın başkaları ile ama kimse gibi olmak zorunda değilsin. Parmak izine bak ve biricikliğine sahip çık. Haklıymışsın biliyor musun? Daha o zamanlar emin olmasan da bir insanın bir diğerini anlaması dünyadaki en büyük mucize bence. derdin ya. Çok büyük laf derdi bazıları. Bazıları da yok be daha büyük mucizeler var derdi. Sen ısrarla hayır derdin. İnanın en büyük mucize iki kişinin birbirini gerçekten anlaması. Evren aslında iletişim üzerine kurulu. derdin. Haklıymışsın. Bugün bilim ilişkisel bütünsellik diye bir kavramı tüm kavramların tepesine oturtmaya çalışıyor. Bir şey ekleyeceğim sadece. Bu mucize herkesle başarabileceğin bir mucize değil. Bazen çok istesen de başaramamayı da kabul etmeyi unutma. Bazen o mucizenin gerçekleşmemesi gerçekleşmesinden daha iyi olabilir. Yanıldığın şeylere gelince. Bu dünyada bir takım sıfatlarının olması, yaptığın işin diğerleri tarafından alkışlanması, herkesin bakınca vay be diyeceği güzellikte olmak, insanların senin hakkında ne şahane biri demesi, güzel mekanlarda evinin olması, kapının önünün motosiklet haremine dönmesi, garajında istediğin arabanın hazır duruyor olması, bankada harcamaya ömrünün yetmeyeceği kadar paranın olması sandığın gibi insanı bu yaşamda anlamlı kılan şeyler değil. Anlam çok başka ilişkilerde gizli. Anlam asıl senin içinde gizli. Diğerleri ile iletişim içinde ama kendinle olan iç huzurunda, kendini, evreni ve diğerlerini nasıl konumladığında gizli... Diğer saydığım ve sana bir gün bunların hepsine kavuşacağım dediğin maddi şeylere kavuştuğunda sadece yolu uzattığını anlayacaksın. Bu yüzden yol yakınken içine dön. O hep sana bas bas bağıran, öyle diyorlar ama boşver sen burdan git diyen sesi duyumsamayı bırakma. Kalabalıkların sesini değil iç sesini dinle. Maddi kavuşmalara değil manevi tarafa daha çok kafa yor. İç sesinin maneviyatla direkt bağlantısı var. Kesin bilgi. Dünyada sana gösterilen, öğretilen, bu budur deyip ötesini görmeni engelleyen tüm bilgiyi hep yaptığın gibi sorgulamaktan sakın vazgeçme. Çünkü bir an gelecek aksini asla düşünmediğin, yıllardır sarıldığın, sahip çıktığın, inandığın yüzlerce dünyevi doğrunun gözünün önünde bir anda yok olduğuna şahit olacaksın. Şaşacaksın. Reddetmek isteyeceksin çünkü bu kolay olanı. Alıştığına sahip çıkmak kolay yol. Sonra iç sesini öldürmediğin için o sana doğru ve zor yolu gösterecek. İlmek ilmek yıkılan doğrularının yerine yenilerini inşa edecek ve birden dünyanın hiç de sana öğretilen gibi bir yer olmadığını anlayacaksın. Buna hazır ol 20 yaşım. Matematiksel olarak imkansız olan pek çok şeyin mümkün olduğunu tarihine dönüp baktığında görebilirsin. Tüm dünya nasıl olur da Çanakkale Zaferi'nde bir avuç Türk askerinin matematiksel olarak yenilmesi imkansız görünen sayıdaki düşmanları bertaraf edebildiğine şaşadursun, matematiğin iyi bir yol gösterici ama tek gerçek olmadığını, sen inandığın sürece evrende gözle görülmeyen sistemlerin çalıştığını, görülmedikleri için de yok sayıldıklarını unutma! 5 duyu organının dışındaki duyularının farkına var. Gözle görülmeyenin yok olduğunu düşünme. Çok daralıp, kapkaranlık bir suda en dibi gördüğün zamanlarda gülümse 20 yaşım. En dibi görmenin şahane bir yanı vardır. Daha aşağısı olmadığı için hareket etmek adına yapılacak en akıllıca şey tekrar yukarı çıkmaktır ve ayakların yere değdiği için kendini itme gücün vardır. Bunu aklından çıkarma. Son olarak bu yol senin yolun. Diğer herkes senin başrol olduğun yolda sana yar ve yardımcı. İyisi de kötüsü de sana öğretmek sana deneyimlettirmek için hayatında. Bu yolda iyi bir yolcu olmak için aynada gördüğün o bal gözlü kıza sahip çık. Son nefese kadar seni asla terk etmeyecek yegane kişidir o. Onu sev. Onun yaradılışına güven. Ona inan. Ona iyi bak.


Gözlerimizin doğal hali aslında gün içinde sürekli karşıya bakarken durduğu şekilde değildir. Normal halinde, göz yuvarlağının yerleşimi ve ona bağlı kaslar sayesinde, bir hayli yukarı dönük şekilde durmaya meyillidir. Fakat bütün gün, özellikle uyanık olduğumuz zamanlarda göz kaslarımızın çoğunu kontrol eden okülomotor sinir adlı sinirin sürekli faaliyeti sayesinde gözlerimiz o alışık olduğumuz pozisyonda tutulur. Göz çevresinde 6 adet temel döndürücü kas bulunur ve bunlardan dördü okülomotor sinir tarafından kontrol edilir. Bir insan bayılma gibi bilincini kaybettiği bir durum yaşarken yahut derin düşünme, aşırı zevk gibi yoğun zihinsel odaklanma gerektiren durumlarda, beyindeki birçok ikincil öneme sahip sistemlerde olduğu gibi, okülomotor siniri kontrol eden merkezler de geçici olarak susturulur ve göz küreleri normal durumlarını koruyamazlar. Sonuç olarak gözler geriye doğur devrilir. Tabi ki bu durumu her türlü yukarı yönlü göz hareketi için düşünmek doğru olmaz. Zira bazı durumlarda, insanlar geçmişteki olayları hatırlamak gibi zihinsel faaliyetler için de gözlerini yukarı ve çapraz yönde hareket ettirebilirler. Bahsettiğimiz baskılanmaya bağlı yukarı devrilme hadisesi, normal göz kırpma refleksleri sırasında insanların gözlerini dikkatlice izlenmesiyle de görülebilir. Her göz kırpmada, göz kaslarımıza giden okülomotor sinir emirleri bir miktar baskılandığı için, belli bir şeylere dikkatlice odaklanma durumları dışında, her göz kırpmada gözlerimiz hafifçe yukarı kayar. Bu nedenle bazı fotoğraflara göz kırpma esnasında yakalananlar, sanki bayılıyormuş gibi komik bir görüntü de verebilirler. Bazı uzmanların söylediklerine göre, özellikle ergenlerde bu göz devirme hareketi, pasif-agresif tutumun bir göstergesi ve sosyal bir iletişim aracı olarak da kullanılıyor olabilir. Not: Konuyla ilgili soruyu bana ders sırasında sorup da bu yazının yazılmasını sağlayan öğrencilerimden sevgili Sinan Arslan'a teşekkürler.


Bu cümlenin çıkış noktası tam bilinmese de ilk William Shakespeare'in kullandığı kararlaştırılmıştır. Bu benzetme burada da kalmıyor; Cicero, zamanında Ut imaho est animi voltus sic indices oculi demiştir. İncil, Matthew 6:22 de ise 'Gözler vücudun lambası' sözcükleri geçer. Tarih ve kültür değişse de dillerden düşmeyen bu benzetmeyi anlamamız için ilk önce empati kavramını incelememiz gerekir. Empati, muhatabınızın veya herhangi birinin duygularını paylaşmak, onun yaşadıklarını anlamak ve bir anlığına da olsa o kişi olmaktır. Empatiyi ayna nöronlar yardımıyla gerçekleştiririz. 'Ayna' isminin de ima edeceği üzere bu nöronlar muhatabımızın yüz ifadelerini taklit ederek onların ne hissettiklerini içselleştirmemizi sağlar. Bir araştırmada birbiriyle uzun zamandır evli olan çiftlerin, aynı olmasa da aşırı derecede benzer kırışıklıkları olduğu ortaya çıkıyor. Bunun sebebi ise, eşlerin evlilikleri boyunca ayna nöronlar yardımıyla istemsizce birbirlerinin yüz ifadesini taklit etmesidir. Mayıs 2006'da yayımlanan, 'Personality and Individual Differences' isimli araştırmada, eşit sayıda olmak üzere kadın ve erkek olarak ayrılan 22 katılımcıya, 160 evli çiftin fiziksel görünüşünü, kişiliğini ve yaşlarını tahmin etmeleri söylenir. Katılımcılar bu çiftlerin fotoğraflarını ayrı ayrı ve kimin kiminle evli olduğunu bilmeden gözlemler. Araştırmanın sonunda katılımcıların çoğu evli çiftleri benzer görünümlü olarak eşleştirir. Araştırmacılar ise daha uzun birlikteliği olan çiftlerin daha benzer görünümlü olduğu bulgusuna ulaşır. Bu taklit etme aslına bakarsanız vücudumuzun oluşturduğu bir koruma mekanizmasıdır. Kendinizi bakkala girerken hayal edin; en sevdiğiniz -abur cubur değil- sebzeyi almak için arka reyonlara gidiyorsunuz, sebzenizi aldıktan sonra ise kasaya varıyorsunuz. Kasiyerin kaşları çatık, elleri titriyor, göz bebekleri büyümüş, ses tonu yüksek ve elleri havada. Sizce ne hissediyor olabilir? Bu gözlemlemiş olacağınız özelliklerin hepsi öfkenin belirtileridir. Vücuttaki adrenalin salınımı arttıkça göz bebekleri büyür, nefes hızlanır. Kasiyere yaklaştığınız zaman ters bir şey söylemek isteyeceğinizi sanmıyorum. Büyük ihtimalle kasiyeri kimin sinirlendirmiş olabileceğini, mırıltılarından veya baktığı yönü çaktırmadan gözlemleyerek anlamaya çalışacaksınız ve aynı hatayı yapmamakta özen göstereceksiniz. Onun öfkesini anlayıp siz de tetikte olacaksınız; Acaba ne demeliyim? , Bana sinirlenmiş olabilir mi? gibi sorular geçecek aklınızdan. Kısa sürede yapmış olduğunuz gözlem ve empati, bir sonraki adımlarınızı dikkatlice seçmenizi sağlar ve sizi olası tehlikelerden korur. Bu durumun aynısı korku filmi izlerken de başınıza gelebilir. Siz parmaklarından bıçaklar çıkan, Elm Sokağı'nda yaşayan ve ismi Freddy olan biriyle karşı karşıya olmasanız bile vücudunuz istemsizce sizi olağan durumlara hazırlamaya başlar. Nabzınız yükselir, algılarınız keskinleşir. Duyacağınız küçücük bir tıkırtı veya kedinizin ayağınızın altından geçmesi sizin zıplamanız için yeterli olacaktır. Ayna nöronlarımız bunu her duygu ile gerçekleştirir. Yapılan yeni bir çalışma, Acını anlayabiliyorum kalıbının bir teselli cümlesinden çok daha fazla anlam taşıdığını ortaya çıkarıyor. Bu araştırmada, 16 kadın gönüllünün ellerine elektrik şoku verilirken beyin taramaları yapılır. Katılımcılar şoku hissettikleri zaman beyinlerindeki acı matrislerinin aktif hale geldiği anlaşılır. Sonrasında, gönüllülere diğer katılımcılara elektrik şoku verildiğine dair bir takım farklı uyaranlar verilir. Bu yeni uyaranlar, katılımcılara önceki gibi fiziksel bir acı vermese bile acı matrislerinin kısmen aktif hale gelmesine ve sonuç olarak acı hissetmelerine yol açar. Elbette bu yansıma acı gerçektekiyle bire bir aynı olmayabilir, genelde diğer gönüllülerin gerçekte hissettikleri acıdan biraz daha zayıftır. Bu hissedilen acıdaki zayıflama, empati yapabilmemize olanak tanırken diğerlerinin acısında boğulmamızı engeller. Empatiye değindiğimize göre artık gözün ruh ile olan yakın ilişkisini ele alabiliriz. Merkezi Sinir Sistemimiz, beynimiz ve omuriliğimizden oluşur. AçıkBeyin'i takip ediyor iseniz eğer beynin; yaptığımız seçimlerinden hareketlerimize, etrafı algılama şeklimizden alışkanlıklarımıza kadar bin bir farklı etki alanı olduğunu biliyorsunuzdur. Tarihsel olarak beyne gelen bir darbeden sonra hastanın kişilik değiştirdiği onlarca kez görülmüştür. Bunun bir örneği ise Phineas Gage'dir. İnşaatta ustabaşı olarak çalışan Phineas'ın görevi şantiyedeki kayaları dinamit ile patlatmaktır. Bu patlatma işlemini daha kolay gerçekleştirmek için yaptırdığı ince uzun demir çubuğu, Phineas, kayaların altına barutu yerleştirip kum ile sıkıştırmak için kullanır. Phineas, onlarca kez tekrar ettiği bu işlemi bir kez daha yapmaya kalkmış fakat bu sefer barutun erkenden patlaması ile kullandığı demir çubuk, sol gözünün altından girmiş, ön beyne hasar vermiş ve kafatasının sağ tarafından çıkmıştır. Phineas haftalar sonra kazadan canlı çıksa bile ailesi onu tanıyamadıklarını ve bir yabancı ile yaşadıklarını belirtmiştir. Eskiden nazik ve uysal olan Phineas birden bire kaba bir kişiliğe bürünmüştür. Onu Phineas yapan kişilik özelliklerini kaybetmiştir. Beyin, kişilik ve kimliğimize dair önemli bilgiler taşır; Merkezi Sinir Sistemimizin dışarıdan görünen tek kısmı da gözlerimizdir. Pandemi sürecinde insanlar maskelerle işe gidiyor, neredeyse günlük hayatta yapacakları işlerin tümünü maskeleri ile yapıyor. Ağız ve burnumuzu gizleyen maske geriye sadece gözleri bırakıyor. Gözler ise birini anlamamız, onlara karşı empati göstermemiz için ruhumuza açılan pencerelerden sadece biridir.


Merakını yenemeyen Beethoven evin kapısına yönelir ve kapıyı çalar. Kapı orta yaşlı bir hanımefendi tarafından açılır. Beethoven özür dileyerek, az önce duyduğu piyano sesinin kaynağını sorar. Kadın, içeride kızının piyano çalmakta olduğunu söyler ve onları eve buyur eder. Beethoven merakla içeri yürür ve içerideki küçük salonda, eski bir piyanonun başında oturan genç kızı görür. Kızı selamlayan Beethoven, kendisini tanıtmadan önce kızın piyano çalışını över ve parçayı neden yarıda kestiğini sorar. Kız da bu parçanın Beethoven adlı bir besteciye ait olduğunu ve ikinci yarısının çok ama çok zor olduğunu söyler. Beethoven bunun üzerine piyanoda parçanın geri kalanını çalmak için izin ister. Hala kendini tanıtmamıştır. Kız ona doğru gülümseyerek, bu parçayı kimsenin çalabileceğini düşünmediğini söyler. O sırada Beethoven kızın kör olduğunu fark eder. Kısa bir şaşkınlığın ardından bir de ben deneyeyim diyerek piyanonun başına geçer ve baştan sona tüm parçayı icra eder. Son notayı bastığında kör kız hayretle başını ona çevirir. Görmeyen gözleriyle sorar: Sen Beethoven'sın değil mi?. Evet... der Beethoven ve küçük kızla sohbete başlarlar. Açıklaması kolay. Beynimiz bir yanıyla da duygusal bir hikaye yakalama ve üretme donanımıdır. Hikayelere, hele de duygusal hikayelere bayılırız. Zihnimiz onları sünger gibi emer ve asla unutmaz. Eğer bu hikayeyi bir kez duyduysanız, yıllar sonra bile, yalan olduğunu bilseniz dahi, yine de aklınıza geleceğinden eminim. Az önce bu hikayenin uydurma olduğunu söylediğimde muhtemelen bana bir hayli bozulmuş olmalısınız. Yalan da olsa, güzel bir hikayeyi bozacaksa eğer, bunu bilmek istemeyiz. Çünkü biz aslında gerçeği değil, hikayeleri severiz. Sadece romancılar değil, mesela politikacılar da, iyi eğitimciler de, liderler de bunu iyi bilirler. Bu bilgi önemlidir; çünkü bizler, kendi hikayemizi yazmadığımız zamanlarda başkalarının hikayelerini kolayca benimseriz. Sözün özü; öğrenmenin anahtarı hikayede ve duyguda gizlidir. Hayatınızın içinde ne yapıyorsanız yapın, o sizin duygusal hikayenizin bir parçası oldukça aklınızda kalacaktır. Duygularınıza dokunmayan anlarınız ve deneyimleriniz silinir gider. O nedenle bence hikayenizi sıklıkla gözden geçirin ve ne yapıyorsanız, ne oluyorsanız ve ne öğreniyorsanız, o hikayenin içine koyabileceğiniz bir şekle dönüştürmeye çalışın. Böyle yaparsanız, artık hatırlayamamaktan şikayet etmenize de gerek kalmaz.


Kırılmış bir yumurta tekrar bir araya gelebilir mi? Sıkılmış bir diş macunu yeniden tüpün içine girer mi? Peki ya zaman geriye akabilir mi? Muhtemelen Doctor Who'nun Tardis'ine sahip değilseniz, hayır. O zaman şu şekilde soralım: Neden zamanda yolculuk konuları teorik fizikçiler tarafından ele alınırken hep ileriye, geleceğe gidiş üzerinde çalışılıyor da geçmişe dönüş ele alınamıyor? Hepsinin tek bir yanıtı var, o da entropi! Evrenin yasalarından sizi hangileri heyecanlandırır? Kütleçekim Yasası? Hubble Kanunu? Enerji Korunumu? Mutlak Sıfır? Evrim? Sizi bilmem ama benim kalbimi tıpkı bir roller coaster'e binmişim gibi hızla çarptıran, heyecanlandıran ve bu heyecanla çığlık çığlığa gülme isteği uyandıran iki yasa var; Evrim Yasası ve Termodinamiğin 2. Yasası olan entropi. Hangisi daha ağır basar diye düşünüyorum ama sanıyorum ikisi de başa baş kazanır bu yarışı. Bu arada, belirtmeliyim ki daha önce hiç roller coaster'e binmedim ama Yukon Striker'a da binsem sanıyorum beni bu yasalar ve bunlar üzerine düşünüp okumak kadar heyecanlandıramaz. 1850'li yıllarda R. Clausius tarafından ifade edilen entropi kabaca şunu söyler, Sistemlerin entropisi daima artar ya da belirli durumlarda sabit kalır, fakat asla azalmaz. Yani, sistemin düzensizliği arttıkça, entropisi de artar deriz. Entropiyi azaltmak için sisteme dışarıdan enerji vermek zorundasınızdır. Entropiyi dışarıdan alınan bu enerjiyle azaltabilirsiniz, ancak hiçbir zaman negatif değere getiremezsiniz. Ama geçmişe yolculuk o kadar da imkansız değil, tabii buna yolculuk derseniz. Örneğin gece gökyüzüne baktığımızda geçmişe bakıyoruz; milyonlarca, belki milyarlarca ışık yılı uzaklıktaki yıldızların parlamalarına. Astrofizikçiler, Kozmik Mikrodalga Geri Planı adını verdikleri evrenimizin bebeklik fotoğrafına baktıklarında aslında bugünün içinde büyük patlamadan 380 bin yıl sonrasına bakmış oluyorlar. Her sabah, gördüğümüz Güneş ışınları Güneş'ten çıktıktan 8 dakika sonra tenimize ulaşıyor. Yani Güneş'e baktığımızda uzağa, geçmişe bakmış oluyoruz. 8 dakika pek de uzak bir geçmiş sayılmaz derseniz eğer, sizi 1 milyon yıl öncesini düşünmeye davet ediyorum. Shire'dan yola çıkan Frodo Baggins'in yolculuğu kadar heyecanlı olmasa da aşağı kalır yanı olmayan bir yolculuk hikayesi anlatmak istiyorum; bir fotonun hikayesini. Foton, nükleer füzyonun sonucunda açığa çıkan yüksek bir enerjidir. Nükleer füzyon reaksiyonları, iki hidrojen atomunun çarpışıp helyum açığa çıkardığı reaksiyonlardır. İki hidrojen atomu, eşit yüklü iki proton olduğu için birbirlerini iterler ve reaksiyona girmeleri oldukça zordur. Bunun için aşırı basınç ve sıcaklık gerekir. Bu aşırı basınç ve sıcaklık ise aşırı kütle çekimi sayesinde mümkün olur. Neyse ki güneş sistemimizdeki toplam kütlenin %98'ine sahip güneşimizde devasa bir kütle çekimi vardır. Bu sayede milyonlarca kez çarpışan protonların %1'inden azı enerji yayar yani reaksiyona girer. Çoğu protonun reaksiyona girmesi milyonlarca yılı bulabilir. Ancak hepsi aynı anda reaksiyon üretseydi, güneşimiz yok olurdu ve belki de canlılık hiçbir zaman başlayamazdı. Bu başarısız reaksiyonlar sayesinde bizler hayattayız. Güneşin çekirdeğinde gerçekleşen bu füzyon reaksiyonları, çok küçük ama çok güçlü bir ışık yaratır. Böylelikle hikayemizin başkahramanı foton sahneye çıkmış olur. Foton, yolculuğuna çekirdekte gama ışını olarak başlar. Gama ışını, ışık spektrumundaki en yüksek enerjiye sahip ışık türüdür ve ölümcüldür. Eğer güneş, kızgın bir ışık kütlesi olmasaydı çekirdeği terk edip yüzeye ulaşması sadece 2 saniyesini alırdı. Bu da demek oluyor ki foton oluşur oluşmaz çekirdeği terk eder ve dünyaya gama ışını olarak ulaşırdı. Neyse ki foton, hidrojen atomlarından oluşmuş ve kalınlığı 600 bin km'nin üzerindeki katmanlar boyunca yolculuğuna devam ediyor da ölümcül gama ışını olarak bizlere ulaşamıyor. Güneşin çekirdeği radyasyon bölgesi ile çevrilidir ve bu bölge 320 bin km boyunca uzanır. Fotonun radyasyon bölgesinden çıkması epey zordur. Yüzbinlerce hatta 1 milyon yıl boyunca foton, yoğun radyasyon bölgesinde bir noktadan diğerine doğru savrulur, absorbe edilir, fırlatılır, çarpışmalar yaşar. Buradaki çarpışmalarla enerjisi azalır. Sonunda ölümcül bir gama ışınından düşük enerjiye sahip bir X-ışınına dönüşür. Fotonumuz, doğumundan 1 milyon yıl sonra nihayet radyasyon bölgesinden çıkabilmiştir ama hala serbest kalamamıştır. Isı yayımsal bölgenin derinliklerinde fotonlar, plazma halindeki atomlara çarpıp onları ısıtır ve bu atomlar tarafından emilirler. Bu sayede plazma halindeki atomu kaynama noktasına ulaştırmış olurlar. Kaynayan plazma ise fotonumuzu yukarıya doğru taşır ve yukarıya gelince serbest bırakır çünkü aralarında ısı alış verişi olur. Bu esnada foton tekrar değişime uğrar; yükselirken soğur ve enerjisinin bir kısmını kaybeder. X-ışınından gözle görülebilir ışığa dönüşür. Isı yayımsal bölgenin tepesine vardığında fotonu görünür ışık olarak serbest bırakan taşıyıcı atom ise soğur ve başka fotonları absorbe etme görevine devam etmek için tekrar aşağı iner, sonra tekrar yukarı çıkar. Yani tıpkı Kızılay-ODTÜ dolmuş hattı gibi oldukça yoğun çalışır. Fotonlar en sonunda Güneş'in görünen kabuğuna, yani fotosfere varırlar. Bu tabakadan bize ulaşan ışığı, gözümüz algılayabilir. Ancak Frodo Baggins'in yolculuğuyla yarışacaksak eğer, bizim fotonumuz fotosferden hemen yayılanlardan olmasın; işin içine birazcık daha macera sokalım. Ama Jason Statham'ın gereksiz aksiyon sahneleri gibi sırf fotonumuzu karizma gösterelim diye zorlama macera filmleri tadında değil; gerçek bir Mordor Yolculuğu ciddiyetinde. Eğer NASA'nın veya herhangi bir astrofizikçinin sosyal medya hesabını takip ediyorsanız, muhakkak güneşin yüzeyindeki lekeleri gösteren fotoğrafları görmüşsünüzdür. Bu lekeler, ışığın hapsolduğu yerleri gösterir ve enerjinin azaldığı noktalar anlamına gelirler. Bu durum, fotonun güneşin yüzeyini terk etmesine mani olan güçlü bir engelle karşılaştığını bize söyler. Bu gücün adı, manyetizma. Güneş dev bir gaz bulutu olduğu için ekvator kutuplardan daha hızlı döner. Her dönüşte manyetik alanı bükülür. Manyetik çizgilerin büküldüğü yerlerde plazmanın taşıdığı fotonların yüzeye erişmesi engellenmiş olur. Yüzeye erişmiş fotonlar bu sefer de manyetizma kuvvetinin engeline takılmış olur. Işığın serbest kalamadığı noktalarda işte bu koyu lekeler oluşur. Manyetik çizgiler, düğümlendiği bu noktalardaki gerilime daha fazla dayanamaz ve tepki olarak patlamalara yol açarlar. Dolayısıyla buralarda birikmiş manyetik enerji dengesiz bir şekilde serbest kalır ve püskürür. Bu sayede, 1 milyon yıllık yolculuktan sonra foton, sonunda bir kaçış yolu bulmuştur. Trilyonlarca başka fotonla birlikte uzaydaki serüveni başlamış olur. Artık özgür olan kahramanımız ışık hızıyla, saniyede 300 bin km hızla uzayda yol alır ve güneşi terk ettikten sadece 8 dakika sonra gözlerimize ulaşır. Güneşin çekirdeğinde üretilen enerjiyi nihayet gezegenimize taşıyan foton, yaşamın devamlılığını güvence altına alır.


Gerçekten de abartılı bir ifade değil bu, söylemi desteklemesi adına şöyle bir doğa turuna çıkartayım sizi; mesela ortalıkta tuvaletini yaparken fazla ses çıkmasın diye bilinçli bir şekilde dallardan hışırtı yapan bir zürafa gördünüz mü? Her an diğer vahşi hayvanların saldırısına maruz kalmasına rağmen panik atak hastası olan stres yumağı bir antilopa rastladınız mı? Öfke kontrolü için terapiste giden bir boğa duydunuz mu? Kendisini kilolu bulduğu için diyetisyene başvuran bir hipopotamla ya da seslerinden utanarak şan dersleri almak zorunda kalan cırcır böcekleriyle de muhtemelen karşılaşmadınız. Tüm bu Discovery Channel belgeselinden hallice anlatı bize gösteriyor ki, insanın kendisinden uzağa inşa ettiği ben yapısı nedeniyle gittikçe özüne yabancılaşıyor ve adeta şahin görünümlü doğana dönüşüyor. İsmine medeniyet dediğimiz ve kaç dişinin kaldığını bilemediğimiz fanusun içerisinde yaşamaya başladığımızdan beri, kendi ellerimizle yarattığımız canavarın ha gayret mücadelesine tanık oluyoruz. Ve o kadar ileriye gitmişiz ki sanırım geriye dönmeyi de göze alamıyoruz. İnsanlaşma dediğimiz sürecin doğal bir neticesidir bu yukarıda bahsettiklerimiz. Hakikatinden uzaklaşma ve bu vesileyle insanlaşmanın motor gücüyse dildir . Dilin yaşamımız için varoluşsal önemini vurgulayabilmek adına bilim insanları, bireyin dil ediniminde çevrenin mi yoksa kalıtımın mı etkili olduğunu uzun yıllardır tartışagelmişlerdir. Dünyada dil üzerine çalışmalarıyla ün kazanmış dilbilimci Chomsky'e göre insan beyninin belirli bölgeleri dilin kazanılmasında ve kullanılmasında görevlidir. İnsanlar doğuştan konuşma ve dili kullanma yeteneğine sahiptir. Bu şekilde çevrede kullanılan dil içselleştirilir, böylelikle konuşma ve anlama gerçekleşir. Çevresel faktörlerin önemini de inkar etmez. Bütün sağlıklı çocuklar dil öğrenme yetisiyle doğar. Bebekler dil gelişimi için doğuştan donanımlıdır. Ancak, belirli bir yaşa kadar dil yeteneğini geliştirecek bir ortam oluşmadığında maalesef insan bu özelliğini bir daha geliştiremez. Örneğin, 1970'li yıllarda Kaliforniya'da bulunan 13 yaşındaki Genie adlı genç kız, 20 aylıkken sosyal ilişkilerden koparılmış ve tek başına bir odada, minimum sosyal ilişki içerisinde 13 yaşına kadar kalmıştır. Yapılan bütün çaba ve çalışmalara rağmen Genie topluma kazandırılamamıştır. Bu üzücü ama bir o kadar da çarpıcı örnek bize gösteriyor ki dünyaya doğuştan dil kalıplarıyla geliyoruz, fakat bunu diğerleriyle olan iletişimimizle geliştirebiliyoruz ve bu şekilde toplumsal bir varlık haline dönüşüyoruz. Bu olmadığında ise dil yeteneğini geliştiremediğimiz gibi davranışsal olarak da maymunumsu bir şekilde yaşamak zorunda kalıyoruz. O yüzden dostlar, Hakan Güneş olmak çok zor şey. Çünkü diğerlerinin sandığını zannettiğimiz şeye ben diyoruz. Ben içimizde taşıdığımız ve aslında hiç tanımadığımız ötekilerden ibaret. Altta çalışan sistemin istedikleri ve ihtiyaçlarıyla üste kurguladığımız suni kimliklerin yaptıkları arasındaki uçurumu kapatmak da öyle her babayiğidin harcı değil. Beyninin içerisinde yarattığımız çoklu sıfatları ben diye dünyaya tanıtmak ve onaylatmak zorunda kalan bizler, elinde tuttuğu onlarca anahtardan hangisini kapının deliğine sokacağını bilemeyen acemi gardiyanlar misali zihin hücremizin önünde debelenip duruyoruz. Bugün dış akıl bizlere ne buyuruyorsa onu anlamaya ve bütünlüğümüzü sağlamaya tam olmaya çalışıyoruz. Oysa ki bilmediğimiz tamamlanmanın yolunun ötekilere ait benin eksiklerini kotarmaya odaklanmaktan değil, içimizdeki öze erişip hakikatimizi ve mutlak noksanlığımızı fark edebilmekten geçtiğidir. Bu çetrefilli ve zahmetli Hac yolcuğunun sonu olması gerekeni yaşayan birey olmaktan, olmakta olanı yaşayan öz-gür kişiler olmaya varır.


Peki bir davranış sırf alkış gördüğü için doğru davranış olabilir mi? Okuldaki arkadaşıyla girişmiş olduğu kavgadan daha az zarar alıp, daha çok zarar veren çocuğa, babasının bıyık altından Aferin! demesi doğru olur mu? Bunun sonucunda çocuk, etrafındaki insanlara karşı fiziki kuvvet uygulayarak üstünlük sağlamanın doğru bir davranış olduğu fikrine ulaşmaz mı? Rol model olan ebeveynlerin hangi davranışa aferin dediği çok büyük önem arz eder. Bilişsel anlamda mukayese yeteneği tam anlamıyla gelişmemiş olan çocuk, davranışlarının doğru veya yanlış olduğuna, edindiği geri bildirimlere dayanarak karar verir. Futbol örneğimizde ise tutulan takım uğruna gösterilen agresif davranışların arkasında, sahip olunan değerlerin muhafızlığını yapmak vardır (Talimciler, A. 2017). Çocuğun zihninde; Bu davranış daha önce babam tarafından defalarca yapılmıştı, demek ki bu davranışı yapmak doğrudur düşünce şeması oluşabilir. Gözlem sonucu elde edilen bu veri, tutulan takımın savunulması gerekir düşüncesiyle son bulup, davranışları değiştiren bir olguya dönüşebilir. Neyin değerli veya değersiz olduğunu gözlem gücüyle anlamaya başlayan çocuk, aynı zamanda duygularını da aileleri vesilesiyle tanımaya başlar. Sokakta yürürken karşılarına çıkan beyaz kediyi babasının veya annesinin sevmesiyle, sevgi duygusunun nasıl ifade edildiğini gözlemleyebilir. İlk örneğimize dönecek olursak, babanın rakip takıma karşı duyduğu nefrete, herhangi bir maçın mağlubiyetinde şahitlik edebilir. Bütün bunlar adeta bir yapboz gibi çocuğun zihninde birleşir ve sonunda kişinin karakterini şekillendiren önemli bir faktöre dönüşür. Çocuğun büyüyüp kendi hayatını tecrübe etmesiyle, tarifimizin olmazsa olmazı, çevre faktörü de işin içine girer. Böylelikle sadece ve sadece o kişide görülebilecek, özel bir karakter ortaya çıkar. Tarifimizin ilk kısmında bahsettiğimiz ailenin çocuk gelişimi üzerindeki etkisi bir hayli fazladır. Tahmin edilenden daha iyi gözlem yeteneğine sahip olan çocukların yanında davranışlarınıza dikkat etmeniz, davranışlarınız ve sözleriniz arasındaki ahengi bozmamanız, hatta nasıl tepki verdiğinizin farkında olmanız, çocuğunuzun daha sağlıklı bir karakter geliştirmesine yardımcı olabilir. Daha sağlıklı gelişen karakter ise makul kararların alınmasına sebebiyet vereceğinden, çocuğun birey olma yolunda sahip olacağı en değerli hazinesini oluşturacaktır. - Pavlov, I. P., & Gantt, W. H. (1941). Conditioned reflexes and psychiatry (Vol. 2). New York: International publishers. - Talimciler, A . (2017). IMAGE of MASCULINITY in SOCCER FAN: THE CASE OF BUCASPOR, GÖZTEPE VE KARŞIYAKA FANS . Journal of Social Sciences and Humanities , 1 (1) , 27-57 . Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/jssh/issue/33034/367349


Hareket ve davranış arasındaki kavramsal fark, canlı ile cansız arasındaki fark gibi hem son derece belirgin hem de bir o kadar muğlak olabiliyor. Her ikisi de temelde aynı fiziki olguyu tarif etse de insan hareketlerinin büyük bir kısmını davranış olarak niteleyemememizin nedeni o hareketin barındırdığı anlam. Daha doğrusu insan hareketlerinin temel tetikleyicisinin çoğunlukla dış dünya koşulları değil de duygu, his ya da düşünceler gibi içsel nedenler olması. İnsan davranışlarında hareketin yanı sıra bir de anlamının olması. İnsan hareketlerinin davranışa dönüşemediği, sadece basit birer refleks tepkiler olarak kaldığı bir yığın durum da var aslında. İnsan hareketlerinin davranışa dönüşemediği bu gibi durumlar da en çok toplumsal hareketlerde gözlemleniyor. Her nedense, insanların topluca yaptığı eylemler, gerçek anlamda davranıştan öte basit birer hareket gibi görünüyor. İnsanların hareketlerini davranışa dönüştürmekte bazen zorluk çekmesinin bir nedeni de eylemlerini tetikleyen asıl gerekçenin kendi duygu ya da düşünceleriyle değil, bir yaprağı hareket ettiren rüzgar misali, dış etkilerle oluşması. Yani bazı durumlarda insanların kendi eylemlerinin öznesi değil de nesnesi olması. Konuya bu açıdan bakıldığında, eğer birinin yaptığı eylem kendince değilse, yani hareketin kaynağı bizzat kendi değilse, ne yapıyor olursa olsun yaptığı o şey, bir toz tanesinin bir yerden bir yere savrulması gibi sıradan bir olgudan öte değildir. Sosyal medya alanlarındaki hareketliliği çoğu zaman insan davranışı olarak göremememizin nedeni de bu olabilir. İnsan türünün bu yeni toplumsal platformlarda hareketten davranışa geçememesi, belki de bu yeni alanlarda nasıl düşüneceğini, hangi durumlarda ne tür duygusal tepkiler vereceğini, yani davranış kültürünü henüz tam olarak belirleyememiş olmasından kaynaklanıyor olabilir. Gösterdiği eylemlerde yeterince bireysel olamadığında da tüm varoluşu basit bir hareketlilikten öte geçemiyor. Bu savın en iyi kanıtlarından bir de insanların o platformlar dışında sergiledikleri davranışlarla, o platformlarda gözlemlenen hareketleri arasındaki tutarsızlık. Bu tuhaf farklılık gösteriyor ki birçok insanın sosyal medyada yaptığı ya da söylediği şeyler, onların öz davranışlarından çok bulundukları ortamdan fazlaca etkilenip oranın sert hava koşullarından kaynaklı bir tür savrulmadan başka bir şey değil. Toplumsal hareketlerin çok hızlı bir şekilde anlam yitirmesinin, etkisindeki geçiciliğin nedeni de çoğu zaman bu ilkesizliktir. İnsanların hareketlerini davranışa dönüştürme sorumluluğunu ancak bilinçli farkındalıkla sağlayabileceğini, duygu ve düşüncelerle hareketler arasındaki bağı başı boş bırakmanın bir kişilik zaafı olduğunu anlamak gerek.


Çoğumuz hastalıkların kötü olduğunu düşünme eğilimindeyiz. Nihayetinde hastalık sağlığın karşıtıdır ve sağlık, her şeyden önce sağ kalma ihtimalimizin yüksekliğine işaret eder. Bizler de sağ kalıma programlı varlıklar olduğumuz için eğer sağlıklıysak ölmek istemeyiz ve ölüme yakın olmak anlamına gelen hastalıkları sevmeyiz. Aslına bakarsanız hastalıklar sadece ölmemize değil bir tür olarak gelişmemize de yarıyor; özellikle psikolojik hastalıklar. İnsanlık tarihi boyunca pek çok keşif, buluş, sanat eseri, araştırma ve insanlık durumunu değiştiren gelişme, hasta insanlar tarafından ortaya konulmuştur. İnsan başarıları olarak önceki yazılarımda vurguladığım bilim, sanat ve felsefe alanlarıyla uğraşan kişilerin ciddi rahatsızlıkları olduğu biliniyor. Newton'dan Tesla'ya, Darwin'den Einstein'a, Büyük İskender'den Abraham Lincoln'e, Michelangelo'dan Beethoven'e, Van Gogh'tan Picasso'ya, Tolstoy'dan Virginia Woolf'a, Diyojen'den Nietzsche'ye kadar pek çok ünlü isim bipolar bozukluk, obsesif kompulsif bozukluk, öğrenme bozukluğu, anti-sosyal kişilik bozukluğu, şizofreni, epilepsi, melankoli ya da marfan sendromu gibi ciddi hastalıklardan mustarip kişiler. Hastalıkların insan türünü geliştirici etkisini düşünmeme neden olan ise Gattaca isimli bir bilimkurgu filminin alternatif sonu. İnsan türünü oluşturan tüm genlerin haritasının çıkarılacağı İnsan Genom Projesi'ni bilim insanları birkaç yıl içinde tamamlayacak. Şimdi kendi evrimimizi yönetebileceğimiz bir noktaya evrilmiş durumdayız ve eğer bu bilgiyi daha önce edinmiş olsaydık şu insanlar doğmayacaktı... ve insanlık tarihini etkileyen bazı ünlülerin resim, isim ve hastalıkları görünüyor. Filmin sonu İnsan Genom Projesi aleyhtarlığına sebep olabileceği korkusuyla filmden çıkarılıyor, nitekim filmin çekildiği tarih olan 1997'den 3 yıl sonra İGM tamamlandı ve proje bebeklerin üretimine çoktan başlandı bile... Tüm bu sürecin sosyal, ekonomik, politik, askeri, ekolojik, antropolojik ve psikolojik sonuçlarının ne olacağı bilinmemekle beraber, olası sonuçlarla ilgili distopik spekülasyonlar üretmek hiç de zor değil. Mükemmeli arzulamak ve ona ulaşmak için uğraşmak son derece doğal bir insani itki. Ne var ki neyin mükemmel olduğuna dair net bir fikir edinmek pek de kolay değil. Kötü olarak gördüğümüz sağlıksız genler tamamen ayıklansaydı insanlığa katkı sağlayan pek çok dahi hiç doğmayacaktı.


İnsanlar ... olsaydı daha yaratıcı olurdu. Hepimizin çocukların yetişkinlerden daha yaratıcı olduğuna dair içgüdüsel bir kabulü var gibi görünüyor. Bu durumu pek sorgulamıyoruz ve aslında sezgisel olarak bunun doğru olduğunu biliyoruz. Bu farkı çocuklar için doğal bir durum hatta olması zorunlu bir durum gibi değerlendiriyoruz. Minnesota Üniversitesi'nde 'Çocukluk Döneminde Beyin Gelişimi' konusunda uzman olan Dr. Stephanie Carlson'a göre çocuklar, zamanlarının üçte ikisini yaratıcı oyun sırasında gerçeklik dışı ortamda geçiriyorlar . Diğer uzmanlar da çocukların yaratıcılık konusundaki yeteneklerine vurgu yapmışlardır. Örneğin Albert Einstein, Yaratıcılığı teşvik etmek için, çocuksu bir oyun eğilimi geliştirmek gerekir demişti. Picasso'nun belirttiği gibi, yetişkinlerdeki yaratıcılık söz konusu olduğunda, onunla ilgili inançlarımız değişiyor gibi görünüyor. Bir şekilde, her çocuk için tamamen doğal olan şey, yetişkin olduğumuzda doğal görünmüyor. Büyüdükçe küçülen nadir özelliklerimizden biriymiş gibi görünse de tüm yetişkinler için geçerli değil elbette; oldukça yaratıcı yetişkinlerin olduğunu kabul etmeliyiz. Bu bir grup insan hakkında olumlu olumsuz düşüncelerimiz, varsayımlarımız, önyargılarımız var ve genellikle yaratıcılıkla ilişkilendirilen çocuksu özelliklerden birisi; öz denetim eksikliğidir. Yaratıcı yetişkinler hakkında sahip olduğumuz birçok algının temeli bu olabilir. Son derece yaratıcı insanlar daha az öz-denetimlidir ve yüksek düzeyde öz-denetimli insanlar daha az yaratıcıdır . Öz denetim olarak düşündüğümüz şey aslında yürütme işlevi olarak adlandırılan bir grup zihinsel süreçtir. Yürütme işlevi, kendinizin bilinçli, çaba gerektiren kontrolüdür . Bu nedenle, bunun hakkında düşünmek zorunda olduğumuz için özdenetimdir. Yürütme işlevimiz; uygunsuz ortamlarda uygunsuz şeyler söylememek , başkalarının hakkına girmeden sırada beklemek, talimatları dinlemek veya bir oyunun kurallarını aklımızda tutmak gibi şeyler yapmamızı sağlar. Çalışma Belleği: Şeyleri akılda tutma yeteneği. Engelleyici Kontrol: İlk seçenek olabilecek bir eylemi durdurma veya bastırma yeteneği. Esneklik: Yeni veya zor bir duruma uyum sağlamak için dikkat odağınızı çevik bir şekilde değiştirme yeteneği. Tahmin edebileceğiniz gibi, yürütme işlevi küçük çocuklarda iyi gelişmemiştir. Aslında, pre-frontal korteks , gençlik yıllarına kadar tam olarak gelişmemiştir. Dr. Carlson, bağlı olup olmadıklarını görmek için özellikle yürütme işlevinin ve yaratıcı oyunun gelişimini ve ikisi arasındaki ilişkiyi incelediğinde sonuç: Yaratıcılık ve yürütme işlevinin, çocukluk gelişiminde birbirinden hiç de ayrı olmadığını söylemiştir. Düşünülenin aksine bu ikisi işbirliği içindedir, çocukken bile! Örneğin çocuğunuz, ağzına doğru araba sesiyle hareket eden kaşığın araba olmadığını biliyor ve kaşığı ağzına sokmamanız için direniyorsa hiç üzülmeyin; çocuğunuzun pre-frontal cortexi çalışıyor! Hayal gücümüzü keskin tutmanın yaratıcı düşünme ve problem çözmede son derece yararlı bir araç olacağı açıktır. Ne yazık ki, olgunlaştıkça oyuncu merakımızın ve yaratıcı hayal gücümüzün bir kısmını kaybediyoruz. Yapılan çalışmaların bunu kanıtladığı gibi çoğumuzun gözlemlerinin de bunu doğruladığını düşünüyorum. Örneğin; 350 çocuğun katıldığı bir araştırma, çocukların hayal kurmaya ve merak etmeye karşı doğal eğilimlerinin 4. sınıf civarında keskin bir şekilde azaldığını bizlere gösterdi. Birkaç olası neden var. Dr. Carlson, nedenlerden birinin basit uygulama eksikliği olduğunu söylüyor. Okulda dikkatimizi mantığa, akla ve gerçeklere çevirmek zorunda kaldığımız için, zamanımızın ve beyin gücümüzün çoğunu gerçekte harcıyor ve daha azını yaratıcı hayal gücünde kullanıyoruz. Başka bir nedenin yanlış anlaşılma / yanlış yapma korkusu olduğuna inanıyorum. Çocuklar yanlış yapıp yapmadıkları konusunda endişelenmezler, çoğu zaman aptalca hatalar da yapabilirler. Bununla birlikte olgunlaştıkça, yanlış yapmanın çoğu zaman olumsuz sonuçları olduğunu çabucak öğreniriz. Okulda, yanıldığımız için cezalandırılırız. İş yerinde, yanıldığımız için cezalandırılırız. Yaratıcılık doğası gereği hata yapabilme özgürlüğü gerektirdiğinden, hata yapmaktan kaçınırken yaratıcılıktan da kopuyoruz muhtemelen. Çoğumuz, bundan kaçınma konusunda o kadar başarılı oluyoruz ki kendimizi yaratıcı olmadığımıza ikna ediyoruz. Buna ek olarak, iç kontrolümüz ile ilgili pek çok faktör, yanlış yapma riskini azaltmaya yardım ediyormuş gibi hissettiriyor. Bu nedenle, yürütme işlev becerilerimize ve davranışlarımıza gittikçe daha fazla, yaratıcı davranışlarımıza da gitgide daha az güveniyoruz. Yaratıcı mıyız? diye sormayı, bütün bilimsel araştırmaları, kanıtları bir kenara bırakıp sadece hayal gücümüzü kullanarak aşağıdaki soruya hem bugünkü biz olarak, hem de 7 yaşındaki halimizle cevap verelim.


Yaşamak için bir anlama ihtiyacımız var mı? Hepimizin değil. Anlam, ihtiyaçlar hiyerarşisinde çok yukarılarda duran bir ihtiyaç. Her ne kadar Maslow ihtiyaçlar hiyerarşisi piramidinde anlama ayrı bir yer vermese de, hayatta kalmak için anlamın da bir ihtiyaç olduğu, tüm ihtiyaçlar gibi anlam ihtiyacının da sağ kalım için gerekli olduğu bir gerçek. Bir eli yağda bir eli balda olan insanlarda intihar oranlarının daha yüksek olması bize anlamın da yaşamsal bir gereksinim olduğunu gösteriyor. Hayatın anlamı üzerine sohbet ettiğim bir arkadaşımın, ben hararetle tüm insanların hayatın anlamını sorguladığını savunurken söylediği şey çok çarpıcıydı: Sen 11 ÜS'dekilerin bunları düşündüğünü mü sanıyorsun? (11ÜS daima tıka basa dolu olan Üsküdar-Sultanbeyli otobüsü.) Haklıydı, en temel gereksinimlerini karşılamak için günde en az 8-10 saat mesai yapan ve aynı günün 3-4 saatini bir otobüsün içinde istiflenmiş halde geçiren ama buna rağmen yine de geçinemeyen insanların bu tür metafizik dertlerinin olması pek de mümkün değildi hakikaten. Kirasını ödeyemeyen, çocuğuna istediği oyuncağı alamayan, hatta yavrusunu besleyemeyen insanlar en hayati ihtiyaçlarıyla o kadar meşguldür ki sıra hayatın anlamına gelmez, gelemez. Varlık nedenimiz, hayatımızın anlamı gibi konularla ilgilenmek yalnızca tok insanların değil, aynı zamanda güvende olan, sevgi ve saygı gören insanların işidir. Felsefe en nihayetinde bir sorgulama faaliyeti, düşünsel bir etkinlik ve her düşünsel etkinlik gibi boş zaman gerektiriyor. Ticaretin gelişkin olduğu ve siyasi olarak güvenli ortamlarda insan başarıları denen sanat, bilim ve felsefe etkinliklerinin çok daha yaygın olarak görüldüğü tarihsel bir gerçek. Bu durumu insan bedeninde de gözlemleyebiliriz. Mesela güvenliğimiz tehdit altındayken limbik sistem çok çalışır, stres hormonları salgılarız ve bedenimiz tüm dikkatini soruna yöneltir. Böyle bir durumda sanat eseri ya da bilimsel bir teori üretemeyiz çünkü bunları yapmamıza yarayan prefrontal korteks devre dışı kalır. Açken ben ben değilim diyen insanları görmüşsünüzdür, hakikaten de açlık insanın huyunu değiştirir. Benzer şekilde, son derece halim selim insanlar savaş anında vahşi hayvanlara dönüşebilir. Kısaca bizi insan yapan prefrontalı kullanarak gerçekleştirdiğimiz faaliyetler için temel ihtiyaçlarımızın karşılanmış olması gerekir. Bu temel ihtiyaçlar yeme, içme, barınma gibi fiziksel ihtiyaçlar, güvenlik ihtiyacı, sevgi ve ait olma ihtiyacı, ve itibar görme ihtiyacıdır. Varlık nedenimiz, hayatımızın anlamı gibi konuları düşünmek yalnızca tok insanların işi değil, aynı zamanda güvende olan, sevgi ve saygı gören insanların işidir. İnsan, bir ihtiyaçlar varlığı, yaşamak için bir sürü şeye muhtacız. Çoğunlukla farkında olmasak da sağ kalımımız için havaya, suya, toprağa, ateşe, aya, güneşe, bitkilere, hayvanlara ve binlerce insana muhtacız. Hepimiz bir şekilde yaşıyoruz, ama yaşamlarımızın kalitesi ihtiyaçlarımızın ne kadarının karşılandığıyla ilgili. Parayla saadet olmaz sözü paranın mutluluk için yetmediğini belirtir, başka şeyler de gereklidir. Ne var ki sağlıklı ve mutlu bir yaşam için para yeter şart olmasa da gerek şarttır yani tek başına yetmez ama onsuz da olmaz. Mutluluk ölçekleri belli bir gelir aralığının altındaki insanların diğerlerine göre mutsuz olduğunu ve aynı aralığın üstünde olmanın fazladan mutluluk getirmediğini söylüyor. Mutlu bir hayat için fiziksel ve güvenlik ihtiyaçlarımız kadar Maslow'un piramidinde alttan 3. sırada yer alan sevgi ve aidiyet ihtiyaçlarımızı da karşılamamız gerek, bunlarsa parayla satın alınmıyor. Zengin ama mutsuz ya da fakir ama mutlu insanların sırrı da büyük ölçüde bu ihtiyacın karşılanıp karşılanmamasıyla ilgili. Sevgi ve aidiyet ihtiyaçlarının üzerinde ise saygı görme ihtiyacı yer alıyor. Piramide sonradan eklenen ihtiyaçlar prefrontal korteks ile ilgili. İlk dört ihtiyaç seviyesinin tamamı özellikle primatlarda görülüyor, fakat öyle görünüyor ki 5. seviyedeki ihtiyaçlar tamamen insana özgü. Başka bir ifade ile insanlığımızın hakkını vermek için ilk dört ihtiyacı karşılayarak en üst ihtiyaç seviyesinde ulaşmamız gerekir ki bilim, sanat ve felsefe yapabilelim. Hiçbir hayatın kendinde bir anlamı yok, aslında aranıp da bulunacak bir anlam da yok. Hayatlarımızın anlamlarını eğer başarabilirsek, bizler üretiriz. Her ne kadar bu üretimi yapacak araçları kendimiz seçmesek bile, kendimizi tanıyarak anlamlardan anlam beğenebiliriz. Hayatı boyunca emekliliğin hayalini kuran ve emekli olunca hayata gözlerini yuman insanlara rastlamışsınızdır. Sizce neden bu insanlar emekli olunca ölürler? Çünkü hayatlarının amacı emekli olmaktı ve o amaca ulaşınca hayatın anlamı kalmadı! Bizi diri tutan hayattaki amaçlarımızdır, onlar bize yaşama motivasyonu verir. Eğer kendi donanımımıza uygun amaçlar belirlersek anlamlı, doyumlu ve başkalarına faydalı hayatlar yaşarız. Bu yüzden amaç sağ kalıma hizmet eden yaşamsal bir ihtiyaçtır. İnsanın Anlam Arayışı kitabının yazarı Viktor Frankl'ın dediği gibi insanın gerçekte ihtiyaç duyduğu şey, uğruna çaba göstermeye değer bir hedef, özgürce seçilen bir amaç için uğraşmak ve mücadele etmektir. Mücadelenin sonucu önemli değildir, çünkü sonuç sonra gelecektir. Önemli olan hedefe giden yolda yürürken, tam şu anda yaşanan doyum duygusudur. Şairin dediği gibi İçimde bir iş yapmanın saadetini hissedebilmektir. Not: 11 ÜS'de de hayatın anlamını sorgulayanlar pekala olabilir, nitekim Viktor Frankl hayatının anlamını Nazi kamplarında buldu. Nerede ve hangi şartlarda olursak olalım eğer hayat bizi anlam bulmamız için sıkıştırıyorsa şanslıyız, yaratacak bir anlamımız var demektir! Tek bir dine inansak bile onu algılama biçimimiz birbirinden oldukça farklı. Göreceli varlıklarız ve mutlak kabul ettiklerimizi bile göreceli bakış açılarıyla değerlendiriyoruz. Hakikatin tek olduğuna inansak bile ona dair düşünce ve inançlarımız kendi öznel süzgeçlerimizden geçerek şekilleniyor. Bence hayatta anlamlı olan tek şey mutlu sevinçli huzurlu neşeli olmak . Bu hali var etmek için gerekli şeylerden biride hayata anlam amaç atfetmek. Eline sağlık yine ezber bozuyorsun.


Kendini gerçekleştirmek ve mutluluk algımız büyük oranda diğer türdaşlarımızla ilişkilerimize bağlı gibi görünüyor. Konuya biraz büyüteç tuttuğumuzda otantik olma meselesinin tam da zannettiğimiz gibi olmayabileceğini fark etmeye başlıyoruz. Scientific American Mind dergisinde yayınlanan bir derleme, bu konuda yapılmış araştırmaları özetleyerek bize kendimiz olma tatminini yaşamak için nelere ihtiyacımız olabileceğini bir kez daha hatırlatıyor. Çoğu zaman kendin olma meselesi, modern ve bireyselleşen dünyada şöyle biraz bencilce, belki biraz çıkarcı bir anlama bürünebiliyor. Öyle ya, kendin olmak için biraz başına buyruk, kurallara daha az duyarlı, sınırları zorlayan, alışılmışın dışında işlere yeltenen ve ezberleri bozan birisi olmak gerekir. Yahut ilk bakışta bize öyle gelir. Halbuki otantik benlik algısı üzerine yapılan çalışmalar pek de böyle söylemiyor. Bir insanın kendini en tamam ve otantik hissettiği durumlar, genellikle tam olarak bir primat davranışları uzmanının tahmin edebileceği kıstaslara işaret ediyor. Tüm primatlar gibi insanlar da çok büyük olmayan gruplar halinde ve sıkı sosyal birliktelikler içinde yaşayan canlılardır. Bu sosyal birlikteliğin garanti altına alınması için dünyaya her yeni gelen bireyin tüm sosyal bağlantı kurallarını öğrenmesi ve uygulayabilmesine bel bağlamak, biyolojik açıdan pek riskli bir tercihtir. Bunun yerine, milyonlarca yıllık doğal seçilimin incelikli işleyişi, bu tip karmaşık sosyal davranışları refleksler olarak doğuştan dünyaya getirmemizi sağlar . Dolayısıyla bu tip davranışlar sonradan öğrenilmesi gereken beceriler değil, temel ihtiyaçlarımız haline gelirler ve bunlar olmadan yaşamımız zorlaşacağı için, elimizde olsa da olmasa da o reflekslere göre davranır, o refleksler uyarınca hissederiz. Mesela lisan yeteneğimiz dahi böyledir; bir dil öğrenme güdüsü ile doğar ve hemen ilk karşılaştığımız dili adeta bir savant gibi hızla öğreniriz. Bu tip sosyalliği destekleyen özellikler, aynı zamanda insanda karmaşık davranış ve duygulanım kalıpları olarak da kendini gösterir. Mesela takdir görmek, sevmek ve sevilmek, yardımlaşmak, güven arzusu ve fedakarlık yapma gibi ilginç ve karmaşık davranış kalıpları, bu prososyal devrelerin ve kalıpların bir neticesidir. Sözgelimi birine bir iyilik yaptığımızda sadece o kişinin beyninde değil, iyiliği yapan kişinin, yani bizim beynimizde de ödül kimyasalları adeta patlama yapar; yani iyilik, doğrudan zihinsel bir ödüller bağlantılandırılmıştır. Bu nedenle iyilik yapmak bize iyi gelir ve karşılık beklemeksizin iyilik yapmak dediğimiz bir erdemden bahsederiz. Bahsederiz, çünkü bunu yapabilecek donanıma sahibizdir. Bu sosyalleşme refleksleri, yaşamımızın her alanında kendini belirgin olarak gösterir. Özellikle de sosyal davranışlarımızda, kendi bedenimizi ve zihnimizi algılayışımızda, iyi ve kötü ayrımımızda, hedef ve hayallerimizde, kısacası hayatımızın hemen her yerinde, dikkatle bakarsak bu sosyal dürtülerin izlerini bulabiliriz. Aynı dürtüler, kendin olma meselesindeki çabalarımızda da belirgin olarak kendini gösterir. İnsanlar üzerinde yapılan çok çeşitli psikolojik ölçümler, kendimizi tam ve özgün hissettiğimizde çoğumuzun ortak bazı hislerden beslendiğini gösteriyor. Mesela kendimizi mutlu, doymuş, keyifli, merhametli, yardımsever, sosyal kabul veya takdir görmüş hissederken, kendimizi özgün hissetme derecemiz artıyor. Dikkat edilirse bunların çoğu sosyal bir canlı olmamızın gerekleri arasında ilk sıralarda yer alan konular. Öte yandan, sosyal olarak yalıtılmış, yalnız, kalbi kırık, küskün, hayal kırıklığı yaşanan veya beklentilerin karşılanmadığı durumlarda öz algımız zarar görüyor ve kendimizi tam ve özgün hissetme derecemiz azalıyor. Belki buraya kadar okuduğunuzda Ne var ki bunda? Gayet doğal sonuçlar bunlar diye düşünmüş olabilirsiniz. Evet, ilk bakışta bunlar gayet makul açıklamalar gibi görünüyor ama popüler kültürün kendine güvenen, otantik ve özgün birey anlayışı, çoğu zaman tam tersine akıntının tersine giden, kafasına göre takılan, tek başına ve özgür bir resme dayandırılıyor. Bir insanın kuralları ne kadar esnetirse o derece özgün olabileceğine dair çoğumuzun içinde taşıdığı inançlar, aslında bu sosyal psikoloji ölçümlerine pek uymuyor. Sözün özü; kendimizi tam, mutlu ve özgün hissetmek için ille de birilerinin koyduğu kurallarla zıtlaşmak, topluma ters düşmek ve kalabalıklara isyan etmek gerekmeyebilir. Zira milyonlarca yıllık evrimsel süreçlerimizi biraz anladığımızda, kişisel ve toplumsal mutluluğumuzun bu temel fabrika ayarlarımız ile ne kadar yakından ilgili olduğunu hemen fark edebiliyoruz. İnsanın Fabrika Ayarları kitap serimin ikincisinde ele almaya gayret ettiğim 3. Ayar: Sosyal ilişkiler konusu, bu konuyu detaylı olarak anlamak isteyenler için iyi bir başlangıç olabilir. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Gençliğimin Dikkatine!


Merve hemen hemen her genç kızın en yakın arkadaşı ve aynı zamanda kahramanı, çünkü onları ana-babalarının gazabından koruyor. Gidilen yer Merveler ve her zaman çoğul, çünkü o ler içinde nice Berkeler, Doruklar, Yiğitler barındırıyor. Sevgilisine gittiğini ailesine söyleyemeyen genç kızların can dostu Merveler. Bunu diyenler çok temel bir gerçeği unutuyorlar, kendi çocukları da başkaları için başkasının çocuğu. Burada bir ikiyüzlülük var ve ahlaken problemli bir zihinsel durum söz konusu. Kendim için istemediğimi başkası için de istememem lazım ama bunun yerine iyiliği kendime kötülüğü başkasına istiyorum diyor bu yaklaşım. Sonuçta da kötülük er ya da geç bu yaklaşımı benimseyenlere dönüyor. Kızını korumak adına ona en temel ihtiyacı olan flörtü yasaklayan ebeveynler farkında olmadan çocuklarını tehlikeli mecralara itiyor. Eğer çocuk sağlıklıysa illa ki o flört edilecek, bunu engellemeye çalışmak nafile olduğu gibi çocukları gizli iş çevirmeye teşvik etmek ve istismara açık hale getirmek demek. Oysa şeffaf ilişkilerde herkes Merveleri tanır ve eğer Merveler kötü ise önlemini alır. Sağlıklı yol budur. Ne var ki ülkemizde nice gençler aile korkusuyla türlü manyakların elinde oyuncak olup harcanıyor, çocuklarını korumak adına mantıksız davranan aileler yavrularını ateşe atıyor. Merveler hakikaten de ailelerin korktuğu gibi kötü olabilir, çünkü toplumumuzda erkeklik büyük ölçüde patolojik. Erkeklerin önemli bir kısmı ne birlikte olmayı ne de ayrılmayı biliyor. Her gün eski sevgilisine ya da eşine saldıran manyakların haberlerini alıyoruz. Böyle bir ortamda aileler tabii ki çocuklarının başına kötü şeyler gelmesinden korkuyor. Ama sahi, oğullarına göster amcalara pipini derken, kızlarına ört eteğini diyen aileler, o aileler değil miydi? Toplumsal bir problem olan ataerkiyi o aileler de benimsedi, hatta besledi ve beslemeye çeşitli şekillerde devam ediyor. Elbette ortalama bir insanın ataerkinin problemlerinin farkında olmasını beklemiyorum ama toplumumuzun ortalamasının bu farkındalığa çekilmesi için çeşitli politikalar geliştirilmesini bekliyorum. Umarım çok beklemem. Ataerkil toplumlarda erkeklerin ifade etmelerine izin verilen yegane duygular şiddet ve cinselliktir. Erkek üzülmez, incinmez, merhamet etmez, hep güçlü, zorba ve kaba görünmek zorundadır çünkü aksi halde erkekliği sorgulanır. İşte bu yüzden ataerkil toplumlarda erkeklik patolojiktir. Herkes ataerkinin kadına yaptığı zulümden haberdardır ama aslında ataerki erkeklere de zulmeder. Onların en temel insani duygularını ifade etmelerini engelleyerek iyi insanlar olma imkanlarını kısıtlar. Erkeklik şiddet ve cinsellik ile özdeşleşince tüm toplum yozlaşır ve patolojik hale gelir. Ataerkil düzenden ve onun doğal bir sonucu olan erkek şiddetinden toplum olarak hepimiz sorumluyuz. Kendisine yan bakan adama Hayırdır birader! diye çıkışmayan kızdan tutun da oğluna kız istemeye giden babaya kadar hepimiz sorumluyuz. Sorunun kitlesel bazda çözülmesini ummak günümüz Türkiye koşullarında yersiz bir beklenti gibi görünüyor, yapılması gereken şeyse bireysel olarak omurgalı hayvanlar oluşumuzun hakkını vermek. Son derece köklü bir sorunu çözmek kolay değil. İşe koyulmak adına her şeyden önce ataerkinin problemlerini ve günlük hayatta nasıl yeniden üretildiğini fark edebiliriz. Kültüre işlemiş olan ataerkil zihniyet kendini en bariz biçimde dilde gösteriyor. Dolayısıyla ataerkil söylemi fark edip buna karşı bir duruş sergilemek Merveleri iyileştirmek için iyi bir başlangıç noktası olabilir. Dilimizi değiştirerek işe başlayabiliriz, ne de olsa dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır. Bilim adamı ve iş adamı yerine bilim insanı ve iş insanı tabirlerini kullanabiliriz. Bunun yanında kız gibi araba, karı gibi ağlama, erkek sözü, adamsın, adamın dibisin, adamın kübüsün benzeri ifadeleri terk edebiliriz. Kadına kadın diyebilir, kadın kelimesine yüklemiş oldukları olumsuz çağrışımlar nedeniyle kadına kadın diyemeyen, onun yerine bayan diyenlerin söylemlerini düzeltebiliriz. Ataerkiyi dil düzeyinde her fark ettiğimizde bunu çevremize de fark ettirerek insanları hiç ayırdına varmadıkları hususlara uyandırabiliriz. Bu farkındalık oluştukça hepimizin belli oranlarda içselleştirdiğimiz ataerkil kültürü dönüştürme imkanına her geçen gün daha fazla sahip olacağız. Bu yazının bir kaç gün sonra iş dünyasında ayrımcılık temelli bir sunum yapmaya hazırlandığım günlerde yayınlanması bir tesadüf elbette. Konuyu günlerdir enine boyuna düşünen biri olarak ayrımcılığın en acımasız halinin bilinçdışı ayrımcılık olduğu kanaatindeyim. Çünkü hepimiz o kadar benimsemişiz ki cinsiyetçi söylemleri, çoğu zaman isyanımız kabul görsün, aldığımız terfi sorgulanmasın diye eril davranışlar sergilemek durumunda kalıyor ve bunun farkında dahi olmuyoruz. hayırdır birader! gibi. Böyle bir söylemde bulunan bir kadın gördüğünüzde ne diyorsunuz? erkek gibi kadın ! çünkü biz kadınlar sesimizi duyurmak için erkek gibi olmak zorunda kaldığımıza ikna edildik, kimimiz farkında kimimiz değil. Konuşulabilen her şey değişir elbette, ve değişim dilde başlar. Kimsenin ne söylemek istediğinizi düşünmek ve anlamak zorunda değiliz ama nasıl söylediğini duyuyoruz! Sevgili kuzenim bu yazına ilham olmaktan dolayı mutlu oldum. Ayrıca ben de seni çok seviyor ve de ışığından ilham alıyorum. Hayırdır birader! dokundurman çok hoşuma gitti, gerçekten de bilinçdışı kayıtlar hemen her zaman devredeler. Ama yaptığın bu göndermenin ardında öfke ve meydan okumanın erkeksi tavırlar olduğuna dair başka bir kayıt yok mu? Öfkeyi ve hakkını aramayı kadınsı bulmamak da yine ataerkinin aşıladığı kodlardan. Ayrıca erkek gibi davranmak ya da eril davranışlar sergilemek ne demek acaba? Bunların yeniden ve yeniden sorulup sorgulanacağı bir dönemde yaşadığımız için görece şanslıyız ama inanıyorum ki çocuklarımız bizlerden daha aydın ve adil paradigmalara sahip olacaklar. Bu arada Merveler yazıma ilk yorumun güzel kalpli bir Merve'den gelmesi çok manidar oldu. İşte aradığımız Merveler! Kuzenlerin arasına girmek istemem 🙂 Ama zamanının ötesinde bu yazı dolayısıyla Ceren hocamı tebrik ediyorum. Yazdıklarının hemen hepsine katılıyorum. Kendi adıma bahse geçen o eril dili düzeltme kısmını uzunca bir süredir dikkatle uygulamaya çalışıyorum. Ama etrafımdaki insanlar bunun farklında bile değiller. Kız öğrencilerim ile erkek öğrencilerim arasında bu konuda bir farklılık yok malesef. Henüz daha garipliklerin farkında dahi değiliz. Böylesini dip bir seviyede olduğumuzdan ötürü, kadın-erkek ilişkisi 101 olarak kabul ediyorum bu metni. Son olarak, kadının yaşam hakkının teminatı üzerinde bile sözleşilemediği bir zaman ve zeminde bu metnin zamanının hayli ötesinde olduğunu bir kez daha vurgulamalıyım.


Bu soruyu hala tartışıyor olmamızın nedeni, yüz yıllardır düşünce olgusuna doğru dürüst bir çerçeve getirememiş olmamız. Düşünce kavramın genel anlamında bir uzlaşma olsa da kenarlarına doğru gidildiğinde sınırları birçok açıdan hala belirsiz olması. Şimdi yapacağımız şey de sırtımızı etimolojik bir varsayıma dayandırıp yukarıdaki soruya yanıt olabilecek bir öneride bulunmak. Düşünmek eylemi, kök olarak düş kavramıyla ilgili. Bu kavramdan kastedilen de insanın gerçek yaşama alternatif senaryolar tasarlama becerisi. Yaşamın normal akışı dışında, hiç var olmamış kurguları zihinsel olarak deneyimleme yöntemi... İnsanı diğer tüm canlılardan ayıran temel farklılık da büyük bir ihtimalle bu becerisi olabilir. Düşünmek eylemi de aynı kökü gibi bu kurgulama becerisini işaret ediyor aslında. Dış dünyayı gözlemleyip pratik yaşam için temel çözümler üretmenin çok daha ötesinde, bir bilgi ya da olguyu sanal olarak alternatifli var edebilme becerisi. Bir diğer deyişle, bilgiyi kendi gerçekliği dışında olası koşullarla yorumlayabilmesi. Yoksa hayvanların da kolaylıkla yapabildiği, çoğunlukla gözleme dayalı zihinsel süreçlerin hiçbiri bizim düşünce dediğimiz şey değil aslında. Bazı durumlarda gösterdikleri davranış biçimleri insandaki düşünme eylemine çok benziyor olsa da hayvanların, hatta diğer tüm canlı türlerinin hiçbir davranışına bu anlamda düşünce değildir. Ama diğer taraftan yeryüzündeki tüm canlılarda bizim adına düşünmek dediğimiz zihinsel etkinliğe çok benzer bir beceri olduğu da kesin. Buradaki asıl sıkıntı da Türkçenin ya da başka bir dilin hayvanlardaki o zihinsel faaliyet için henüz bir isim üretmemiş olması. Yani bu iki olgu arasındaki farklılığın düş ve gerçek arasındaki farklılığa benzer bir yanı olduğunu, yani birinin alternatifli diğerininse gerçeğe bağıl bir süreç olduğunu sezinleyebilsek de aradaki farkı mevcut sözcüklerle dilsel olarak ayırt etmek şimdilik imkansız. Hayvanlardaki düşünce sorunsalı için bir diğer çıkmaz da düşünce eyleminin kelimelere muhtaçlığı. Aksi görüşler olsa da teknik olarak sözcüklerden oluşmayan hiçbir zihinsel faaliyete düşünce diyemeyiz. Siz masada yuvarlanan bir bilyenin sonunda masadan düşeceğini aklınızdan hiçbir kelime geçirmeden düşündüğünüzü sanabilirsiniz ama daha derinlerde bir yerde, masa, bilye ve düşme kavramlarını sözcükler olmadan anlamlandırmanız, dolayısıyla dilsel göstergeler olmadan gözlemlediğiniz durumu kendi kendinize tarif edebilmeniz mümkün değildir. Çünkü semantik bir atama yapmadan, yani masanın masa olduğunu bilgisine sahip olmadan, bilye yere düşse bile sizin için masadan düşmüş sayılmaz. Yani dilsel temelli olmayan hiçbir içsel etkinliğe bu anlamda düşünce denemez. İnsanlardaki düşünce kalitesinin, hatta bir yönüyle zekalarının bile zihinlerindeki kavram sayısına bağlı olması, herhangi bir ekran netliğinin ekrandaki piksel sayısına bağlı olması gibi düşünce netliğini de zihindeki kavram sayısının belirlediği öylesine açıktır ki sırf bu gerçekliğin izinden bile düşüncenin kavram muhtaçlığını gözlemlemek mümkün. Son kez tekrar etmek gerekirse, insan dışında kalan diğer canlıların bir düşünce yetisine sahip olmadığını söylemek, çelişik görünse de düşünmedikleri anlamına gelmiyor. Sadece o olguyu kavramsallaştıracak kadar bilmediğimizi, henüz ona bir isim bulamadığımızı itiraf ediyoruz, o kadar. Ne onların dilleriyle bizim kullandığımız dil arasındaki farkı doğru dürüst biliyoruz ne de dilsel farklılıklar temelinde oluşan düşünce farklılıkları tarif edebiliyoruz. Bildiğimiz tek şeyse, bugün var olan her canlının en az insanınki kadar işlevsel, düşünce benzeri zihinsel bir beceriye sahip olduğu ve yukarıdaki soruya mutlaka bir de bu açıdan temas etmenin gerektiği.


Tolkien, 13 yaşlarından başlayıp hayatının sonuna kadar devam ediyor dil üretmeye. Orklar, Cüceler, Entler, Hobbitler için yarattığı dillerin yanı sıra Elfler için 15 farklı dil ve lehçenin bulunduğu bir dil ailesi oluşturuyor. Öyle bir tutku ki bu, dillerin konuşulacağı dünyalar hayal edip tasarlıyor. İlginçtir, kendisi bu tutkusunu bir zamanlar a secret vice olarak tanımlamış. Şimdi ise Yüzüklerin Efendisi'nde olduğu gibi birçok filmde, dizide hatta oyunda yapay diller kullanılıyor. İlk defa izlediğim zamanı hatırlıyorum Lord of the Rings'i. O zaman, dili oluşturmak için öylesine akıllarına gelen kelimeleri yazıyorlar ve sallamasyon bir şeyler ortaya atıyorlar diye düşünmüştüm. Sonra tabii büyüyünce, birçok şeyin aslında öyle olmadığını öğrendiğim gibi bir dil oluşturmanın da aklından geçeni uydurup yazmak olmadığını öğrendim. Esperanto, Volapük gibi bazı diller yardımcı diller olarak ortaya çıkarılıyor. Amaçları, ana dilleri farklı olan bireylerin ortak, kolaylıkla konuşup anlaştıkları bir dil oluşturmak. Kimi diller ise 1984, Otomatik Portakal gibi romanları, Avatar , Arrival, Star Wars, Star Trek gibi filmleri, dizileri ve hatta bazı oyunları daha sofistike ve gerçekçi hale getirmek için üretiliyor. Zira hiç bilinmeyen bir uygarlık yaratıp onlara bildiğimiz bir dili konuşturmak, onların baştan aşağı tasarlanmış bir uygarlık olduğu fikri ile tezatlık oluştururdu. Game of Thrones dizisini izlemiş olanlar vardır. Dizideki Dothraki dilinin yaratıcısı David J. Peterson, bir dili oluştururken hangi yollardan geçildiğini açıklamış. Aramızda kendi dilini oluşturmak isteyen meraklılar varsa ve bu işin arka planı nasıl oluyor diyorsanız Dil Oluşturma Rehberi'ne hep beraber bir göz atalım. Belki günlük tutarken kendi dilinizde yazmak istersiniz! Dil Oluşturma Rehberi'nde 9 ana madde var, tabii bazıları dallanıp budaklanabiliyor. - İlk adımımız, dilimizin amacı. Neden oluşturuyoruz bu dili? Kim kullanacak? İnsan mı, başka tarzda bir varlık mı? - Konuşma dili mi olacak, yazı dili mi, yoksa işaret dili mi? Ya da belki yazı ve konuşma bir arada olacak. - a) Kullanacağınız sesleri seçmeniz gerekiyor. Çok fazla sesin olması işleri zorlaştırabilir ancak yeterli çeşitliliğe ulaşmak da önemli. Böylece kelimeleri fazla uzun tutmadan birbirinden farklı kelimeleri rahatlıkla oluşturabilirsiniz. b) Hecelendirme biçimlerinin seçilmesi dilinizin karakterini oluşturmada önemli bir unsur. Örneğin; hangi sessiz harfler bir arada bulunabilir ya da hangi ses kelimenin sonunda beliremez gibi. Bu konu aslında göründüğünden daha derin. Türkçe'yi düşünelim: bazı kelimeleri duyduğunuzda Bu Türkçe değil deriz. Farkında olmasak da Türkçe'nin hangi hece yapılarına müsaade ettiğini biliriz ve onun dışında kalan yapılar kulağımızı tırmalar. İşte hece yapısı dilinize bir ahenk, melodi katar ve o dilin dışarıdan nasıl duyulacağını belirler. - Diğer bir ana başlığımız: gramer. Şu ana kadar bildiğimiz bütün diller isim ve fiil arasında bir ayrım yapıyor. b) Yüklemleri bütün gramerin kalbi gibi düşünebiliriz. O yüzden karar verilmesi en hassas noktalardan bir tanesi burası. Fiil kipi/zamana göre çekim alabilirler. Fiiller; özneye, nesneye, dolaylı nesneye göre değişebilir. c) Grameri oluşturan diğer unsurlar olarak zamir, zarf, sıfat, edat, bağlaç, belirteç gibi unsurları sayabiliriz. Bunların seçimi de elbette rastgele olmayacak. Bu ögeleri belirlerken de belli bir düzen oluşturmalıyız. - Başka bir nokta ise cümle yapısının nasıl olacağı. İlk önce cümlenizin ana elementlerinin nasıl dizileceğini belirlemeniz gerekli. Bir örnekle açıklayalım farklılığı. Çocuk, köpeği gördü. cümlesinde dizilim; özne-nesne-fiil şeklindeyken aynı cümle İngilizce kurulduğunda cümle yapısı özne-fiil-nesne oluyor. Bu temel cümle yapısını belirledikten sonra ise sıra soru cümlelerine geliyor. Cümle yapısı değişmeden, sadece tonlamayı değiştirerek soru cümlelerini oluşturmayı seçebilirsiniz mesela. - Yeni bir kelime türetme işinizi kolaylaştıracak bir madde olarak beliriyor. Sanat-sanatçı, dur-durak, çalış-çalışkan gibi kelimeler belli bir kurala göre eklerle türetilmişlerdir ve birbirleriyle bağlantılıdır. Siz de böyle bir sistem belirleyebilirsiniz. - Peki sayı sistemi olarak ne seçeceksiniz? Taban olarak 10'u mu alacaksınız 8'i mi ? - Kendinize özgü bir yazma şekli oluşturacaksanız bu nasıl bir sistem olacak? Alfabe mi kullanacaksınız, logogram mı, abjad mi, augida mi? - Son maddemiz ise dilinize ait bir sözlük oluşturmak. Kelimelerin sayısı zamanla ihtiyaca göre artacaktır. Bir karşılaştırma yapmak gerekirse İngilizcede yaklaşık 171.500 kelime bulunuyorken yukarıda bahsettiğimiz G.O.T'daki Dothraki dilinde yaklaşık 4000 kelime bulunuyor. Kelimeleri oluşturmak için egzersiz olarak kafanızda bir senaryo kurabilirsiniz. Daha sonra bu senaryoda karakterlerin ne söylemesi gerekli, nasıl bir ortamdalar... Bunlara karar verirken yeni kelimelerinizi bu ihtiyaçlara yönelik oluşturabilirsiniz. Farketmişsinizdir ki dil oluşturmak öyle hemen karar vereyim de yapayım denecek kadar kolay değil. O da birçok şey gibi emek, zaman ve araştırma istiyor. İlk önce, en rahat kavrayabileceğiniz kendi ana dilinizin yukarıda bahsettiğimiz maddelere göre nasıl bir dil olduğunu öğrenmekte fayda var. Daha sonrasında bildiğiniz diğer dillere geçip onların yapısını özümseyebilirsiniz. Ardından öğrendiğiniz yapılardan bambaşka tarzlarda oluşan dilleri incelemeye koyulabilirsiniz. Böylece oluşturacağınız dil için koyacağınız kuralları daha geniş bir yelpazeden seçebilirsiniz ve daha benzersiz bir dil oluşturabilirsiniz. Son tavsiye; diğer dillerde beğendiğiniz bütün özellikleri bu da benim dilimde olsun demek yerine, en verimli, sade ama kapsayıcı bir şekilde dilinizi oluşturmaya başlarsanız daha rahat edersiniz.


Bir peri masalını izler gibi görmek isteriz yaşamı; keyif veren, heyecanlandıran, aklımızı başımızdan alan... Bunun aksiyle karşılaştığımız zamansa, önce anlam veremeyiz gördüklerimize, sonra da öfkelenir ya da üzülürüz. Bizler anlayamadığımız şeyleri bu sebeple sevmeyiz; çünkü aşina olduğumuz bu can yakıcı duyguların, hemen peşi sıra geleceğini iyi biliriz. Bilemediklerimizi, bazen görmediklerimizle, bazen bildiklerimizle bazen de fantezilerimizle açıklayarak anlamlandırmaya çalışmamız bundan kaynaklanır. Bunların ortak yönü kaynağı var gibi görünüp aslında olmamasıdır, zaten olmamalıdır da. Çünkü gerçek kaynağı bulanın, kök nedene de erişeceğinden rahatı da olamayacaktır; gerçekle yüzleşecek, kendi payını anlayacak, yas tutacak ve en zoru harekete geçecektir. Fakat bu saydıklarımla kim uğraşacak? Çok zordur; emek, çaba ve cesaret ister. O yüzden etrafınızda gördüğünüz bu koca kalabalıkların cadı avlarında zaman geçirmesi şaşırtıcı değildir, her cadının da enteresan bir şekilde bize benzemesi gariptir; öfkeyle bir an önce linç ederek konuyu kapatmak istememizse işte bundan kaynaklanır; çünkü her fail arayışı, içerisinde barındırır. Sonsuz gücü eline geçirmek isteyen tüm iktidarlar gibi bizler de yukarıdaki durumun farkındayız; bu sebeple hemen kendimize ya her yalanımıza inanacak yandaşlar ya da yaşam tembeli muhalifler yaratmaya çalışırız. Gözümüzün önündeki siyah kuğuyu görmemizi engelleyerek, sadece beyaz kuğuların gerçek olduğuna inanıp zar atmaya devam etmek isteriz.


Every woman adores a fascist! Her kadın bir faşiste tapar diyor Slyvia Plath, babasına ithafen yazdığı bir şiirde. Bu iddialı dizeyi okuduktan sonra, Nasıl olur da kadınlar hakkında böyle bir şey yazabilir? diyen feminen tarafım hemen ortaya çıktı. Elbette yapılan genelleme doğru değil ama Slyvia bunu neye dayanarak söylemiş diye sorgulamaya başlarken buldum kendimi. Çok geçmeden; yaşadığımız, duyduğumuz, okuyup izlediğimiz örnekler aklımda sıralanmaya başladı. Ülkemizde son zamanlarda korkunç boyutlarda artış gösteren kadın cinayetlerini içimiz kan ağlayarak haberlerde izliyoruz. Hatta bazen, basından önce sosyal medyadan öğreniyoruz. Şüphesiz bir haberin sosyal medyada yayılma hızı çok yüksek. Bir haber, aniden, telefonumuza bildirim olarak geliveriyor. Kadın erkek fark etmeksizin, birleşip öfkemizi dışa vurmak, ortalığı ayağa kaldırmak, tepkimizi göstermek istiyoruz. Birçoğumuz, bu yoğun duygularla boğuşurken, diğer tarafta bazı kadınların; katil, zorba diye adlandırdığımız erkeklerle ilişkisini devam ettirdiği, hatta iletişime geçmeye çalışıp kişiyle birlikte olma isteklerini görüyoruz, okuyoruz. Bu durum belli bir kesimi hayal kırıklığına uğratırken, işin tuhaf kısmı bu tutumu ilk defa görmüş, dinlemiş gibi öfkelenebiliyoruz. Fakat bu durumun psikolojide bir adı bile var: Hybristophilia. . - Suçluyu değiştirebileceğine olan inanç, - Halkın, çevrenin dikkatini çekebilme ümidi, - Suçlunun içinde yatan bir çocuk olduğunu ve onu besleyip büyütebileceğini, - Mükemmel erkek arkadaş ile sonsuza kadar yaşayabileceği hayali, - Normal koşullar ile erkek arkadaş edinememe problemi, - Geleneksel olmayan ilişki isteği. Başka bir psikolog, Leon F. Saltzer konuya evrimsel açıdan yaklaşarak, ahlaki açıdan yanlış olduğunun bilincinde olsalar bile, kadınların seri katiller gibi kötü şöhretli erkek suçlular tarafından cezbedilme eğiliminde olduğunu düşündüğünü söylüyor. Seri katiller alfa erkeğin modern bir formu olduğu için, her zaman dişileri ve yavrularını tehlikeden korumak için etkili olduklarını varsayıyor. Haberlerde adı sıkça geçen, ülke çapında, hatta uluslararası tanınan suçlularla birlikte olmak demek ,aynı zamanda istenilen ilgi ve şöhretin kişinin ayağına gelmesi demek. Evet, ben ünlü olacağım! düşüncesinden ziyade bilinçsizce arzulanan, aslında hepimizin istediği fark edilme, değerli hissetme ihtiyacından kaynaklanıyor. Bunun yanı sıra ünlü olma kriteri çok eski zamanlardan kalan bir dürtüye de dayanıyor: önseçilim . Tercih edilen, talep gören, ünlü bir erkek ile neslini devam ettirebileceği, uygun adayın o kişi olduğunu düşünüyor kadın. Mükemmel erkek arkadaş kısmı ise çarpık güven algısından kaynaklanıyor. Hapiste olan sevgili beni aldatamaz. mantığıyla hareket ediyor olabilirler mi? Suçlunun içindeki çocuğu ben görebiliyorum ifadesi aslında karşısındakinin saflığına inanmaktan ziyade; onu benim kadar iyi kimse tanımıyor, ben onun için özelim, bu yüzden vazgeçilmezim diye haykırmak isteyen, aslında kendi çocukluğuna tutulan bir ayna olduğundan habersiz bir çırpınış. O seri alfayı besleyip büyütme isteğiyle yanıp tutuşuyor. Şunu belirtmekte fayda var, bu durumu erkeklerde de gözlemleyebiliyoruz. Ayrıca suçlu kişilere karşı cinsel istek duymuyorsanız, çok büyük bir ihtimalle Hybristophilia değilsiniz. Bu terim psikolojide yer alan parafili başlığı altında yer aldığı için, sadece katile aşk mektupları yollamak sizi bu klasmana sokmuyor. Müthiş ele alınmış bir konu. Ellerinize ve aklınıza sağlık. Bu kadar iyi anlatılabilirdi çok güzel bir bakış açısı, ellerinize sağlık. Bir çoğumuzun merak ettiği bir konu aslında, insan kendine sadece bu tür erkeler de mi suç var diye sormadan edemiyor çünkü bu ruh halinde olan birçok kadın var, Duygu Hanım çok iyi açıklamış tebrik ediyorum. Bilinçli bireyler yetiştiği sürece cinayetlerin, kadına yönelik şiddetin ve tür hadiselerin azalarak biteceğine inanıyorum. Başarılarınızın devamını diliyorum. Son zamanlarda ülke gündemindeki olaylardan ötürü katillerle beraber olmak isteyen kişilerin amacı ve nedenlerini, kendi kafamdaki soruların yanıtı bulmak için araştırırken senin yazın karşıma çıktı. Kafamdaki tüm sorulara cevap buldum. Gerçekten akıcı ve açıklayıcı.Teşekkür ediyorum. Başarılarının devamını diliyorum. böyle bir konu, isabetli örnekler ve atıflar ile akıcı dil kullanılarak yazıldığında kendini nasıl da okutuyor ama; tebrikler on numara bir yazı olmuş. Ülkemizin sanırım en büyük kanayan yaralarından biri. Harika bir kaleme alım ve mükemmel bir akıcılık tebrik ediyorum. Gündeme çok uygun ve bilgilendirici olmuş, ellerinize sağlık. Çok iyi ve bilgilendirici bir yazı oldu. Tebrikler, çok başarılı ve iyi şekilde ele alınmış bir konu. Devamını sabırsızlıkla bekliyorum. Çok Güzel bir yazı olmuş.Ellerinize Sağlık.Benimde sinir olduğum ve karşı argüman geliştiremediğim EĞİTİMSİZ'lik klişesini yıkan bir yazı olmuş.Hep dediğim gibi bu sorun sadece eğitimsizlikten kaynaklanmıyor.başka bir nedeni de olmalıdır sorularıma cevap olmuş. Üzerine konuşmaya, tartışmaya kalksan sayfalarca yer tutacak bir konuyu çok yalın ve ana hatları çerçevesinde ele almışsınız. Gercekten severek okudum. Kaleminize sağlık! Merak ettiğim bir konuydu. Çok güzel ifade edilmiş. Teşekkürler. Babasıyla sağlıklı bir ilişkisi olmayan kadınlarda sıklıkla gördüğümüz yanlış kişilere takılıp kalmanın ileri versiyonunu anlatmışsınız.


Bu cümleyi genellikle büyük bir kahır ve bezmişlik duygusuyla söyler insanlar. Bir türlü başa çıkamadıkları bir illetten bahseder gibi. Oysa yaşamları devam eder. Çünkü söyledikleri tam olarak doğru değil. Ve ertelemek de her zaman kötü bir şey değil. Doğru değil çünkü yaşamdalar. Mesela nefes almayı erteleyemezler. Yaşamsal pek çok başka şeyi de erteleyemezler. Hatta yaşamsal olmayan pek çok şeyi de erteleyemezler. Her şeyi erteliyorum ifadesi ertelemeye ilişkin bir sorunu değil, bin benzemeze tek etiket basma sorununu ifade eder. Ertelediğimiz ve ertelemediğimiz şeyler vardır. Bazı şeyleri de bazen erteler bazen ertelemeyiz. Ertelemenin bu kadar yaygın olması bir yaşamda kalma stratejisi olmasından kaynaklanır. Zehir dozdadır derler ya... Günümüzün çokluklar dünyası, dijital imkanlarıyla, sahte kolaylıklarıyla bize o kadar çok vaat sunuyor ki, heves ettiğimiz vaatlerin tamamını yaşamaya üç-beş ömrümüz olsa yine yetmez. Üstelik o ömürlerin her birinde de üç-beş ömürlük arzuya daha kapılırız. İnsanın gözü doymaz. - Acaba hangilerini ertelemek yerine artık iptal etmelisiniz? - Hangilerine zaten en baştan hiç heves etmemeliydiniz? - Hangilerini ertelemekle çok iyi ettiniz, demlenmeye bırakmış oldunuz? - Hangilerini zamana sığdırmak için ertelemekten başka çare yoktu? - Hangilerini ertelemeye gerek yoktu, kalabalıkta güme gitti? - Hangilerini asla ama asla ertelememeliydiniz? - Karambole gelen yaşamda uçuşan toplara gelişine vuruşlar yapmak yetmedi mi?