Merhaba, ben içindeki çocuğu yetişkinlerin dünyasından korumaya çalışan, çocuklarla çocuk, büyüklerle yine çocuk olmaya çalışan bir yetişkinim. Bu tutumlarıma büyüklerimin renksiz kalan dünyasından bakılırsa yetişkin adaylığından dahi menedilebilirim. Olsun. Benim maruzatım aceleyle yetişkin olmaya çalışan çocuklara ve içinde bir dirhem dahi çocuksu tat kalmış olan yetişkinlere. Dahilinde en ufak çocuksu neşe kalmamış olanlara ise sözcüklerin dünyasının tesiri yeterli gelmeyeceğinden, onları umut kategorisine alıyor ve bir gün tebessüm sıralarının geleceğini umuyorum. Her çocuk gibi yetişkinlerin dünyasına meraklı bir velettim. Merakımın yetişkinler ile sınırlı olmadığını hatırlıyorum. Hatta yerküreye bakınca, onlar fazlasıyla sıkıcı bile sayılabilirlerdi. Benim yerkürem evimizin bahçesiydi. Yağmur yağdıktan sonra duvarlara tırmanan salyangozlar, cama yapışan yeşil kurbağalar, huysuz karıncalar, ilgisiz çekirgeler, acımasız arılar... Bazen sayelerinde hastanelik olsam da hepsiyle münasebetim vardı. Münasebetimiz hep meraktandı. Ben onlara meraklıydım, onlar da benim gibi garip bir canlıya. Bugün dönüp bakınca anlıyorum ki, o zamanlar çocukluğumun doruk noktası, yetişkinliğimin ise taban çizgisiymiş. İlkokul dönemi, çamurda yuvarlanma hakkımı elimden alırken hayvanlarla kurduğum diyalogların da sonunu getirmişti. Okulda kimse doğanın dilinden konuşmuyordu; konuşulmayan unutulmaya mahkum olacaktı, olmuştu. Hepimiz unutmuştuk içinde koştuğumuz yeşil ormanların ilginç dilini. Özellikle de yetişkinler. Onlar griyi, yeşilden daha çok seviyor olmalılardı ki yan bahçedeki meşe ağaçları kesilirken kulakları tırmalayan çığlıkları hiç duymadılar. Biz çocuklar canhıraş çığlıklar eşliğinde ağlayarak duyurmaya çalıştık seslerini, anlamadılar; elektrikli testerenin sesinden korktuğumuzu sandılar. Ve ben ilk o zaman yetişkinlerin dünyasının bizimkinden farklı olduğunu anlamıştım. Kesilen meşelerin yerine mahallemizin ilk gökdeleninin temeli atılınca da griyi diğer renklerden daha çok sevdiklerini öğrenmiştim. Ortaokul yıllarım yükselen gökdelenlerin gölgesinde geçti. Boğazım hafif ağrıdığında kaynattığım ıhlamurun kokusu hala beni o yılların bahar akşamlarına doğru, zamanda bir yolculuğa sürükler. Gökdelenlerin arkasında kalan tek yeşillikti ıhlamur ağaçları. Kaybolmaya başlayan mahallemizde yıllanmasına müsaade edilmiş yegane unsurdu. Bakkal Yusuf Amca'nın yıllanmasına izin vermemişlerdi mesela ya da kunduracı Hafız Dede'nin. O zamanki aklımla, belirlenenden daha fazla yıl almış herkesin mahalleden ayrılması gerektiğini sanır, ailem için endişelenirdim. Mahallemizin bakkalı Yusuf Amca'nın büyükçe bir süpermarket, kunduracı Hafız Dede'nin ise fabrikasyon bir ayakkabı mağazası yüzünden mahallemizden kaybolduklarını öğrendiğimde; ıhlamur ağaçlarımı bir kağıt fabrikası yüzünden fevt etmeyeyim diye her okul çıkışı onları kontrol etmeye başladım. Yetişkinlerin dünyasındaki tahaccüm hırsını ve acımasızlığı anlamaya başladığım yıllardı. -Ne kadar ayıp, içimdeki çocuk! Çomakla oynama yaşın geçti, sus bakayım! Böyle azarlamıştım riyakarlığa aklı ermeyen çocuksu yanımı; ilk büyük kavgamızı etmiştik. Yıllar yılları, şehir doğayı, ergenlik yetişkinliği kovalarken meslek sahibi oldun, mimar oldun, aferin büyüdün, dediler. Büyüdüm mü? Artık yetişkin mi olmuştum yani? Çocukluğumdan beri merak ettiğim yetişkinlerin dünyasındaydım. Şimdi kimsenin sözüne bağlı kalmadan istediğim her şeyi yapabilirdim. Bütün meraklarımı giderebilir, cevaplanmamış sorularıma yanıt bulabilir ve sesi duyulmamış herkes için konuşabilirdim. Böylesine büyük bir özgürlüğün derunumda bir cümbüşe, yüreğimde keyfe, zihnimde bir sevince dönüşmesi gerekmez miydi? Dönüşmedi. Azman bir boşluk sardı evreni. Önce beni aldı içine, sonra tüm dünyayı kattı. Hiçbir şey yapmak istemiyor, hatta yapabileceğim şeylerin tahayyülünü bile kuramıyordum. Ne anlamı vardı ki büyümenin? Çocukluğumdan daha çaresizdim. -Çocukluğum! Çocuk, içimdeki çocuk nerede? İşte o gün derunumdaki çocuğun yokluğunu ilk kez hissettim. Yetişkinlerin tahaccüm arzusunun bürüdüğü dünyada hayatta kalmaya çalışmanın yorgunluğu her zerreme işlerken, büyümenin sorumluluğunun da omuzlarıma yüklenmesi, ilgisiz ve sevgisiz kalan yanımın benden kaçmasına neden olmuştu. Bedenim büyümüştü ancak afacana yer kalmamıştı. Afacanın gittiğini hissettiğimde iç dünyam da dış dünyam kadar grileşti. Gökdelenlerin gölgesinde kuruyan ıhlamur ağaçları gibi kurumaya başladım. Çevrede benimle alakadar olacak yetişkin yoktu. Tek meraklı ve inançlı olan çocuğu ise erginleşme uğruna ilgisiz bırakmış, yurtsuz kılmıştım. Şehrimin ve benim grileşmiş düşünce batağına saplandığımız bir gün, bedenimin toparlanması için yine bir ıhlamur çayı demledim kendime. Kokusu mutfağın içinde ağır ağır yükselirken, sarıdan turuncuya çaldı rengi. Ufak tomurcuk parçaları, cam bardağın içinde bir aşağı bir yukarı dans etmeye başladı. Çocuksu bir neşe kapladı içimi 'keşke baharda buralar ıhlamur koksa' dedim. Belki de bir ıhlamur fidesi almalı ve apartmanın yanına dikmeliyim. Kimse mis gibi kokan ıhlamur ağacına lakırdı etmez, hatta iki tutam koparır çayını içerler. İşte bu düşünce de derunumda kaybolduğunu sandığım çocukla ilk yeniden temasımdı. Bir anının zamanda yaptığı yolculukla bugüne inancımın tazelenmesiydi. İçimdeki neşe ıhlamurdan değil, çocuksuluktandı. Dünyayı ben değiştiremezdim. Gökdelenleri çekirgelere, peygamber develerine, uğur böceklerine, arılara, kurbağalara, yeniden ormana dönüştüremezdim ancak ormanı şehre taşıyabilirdim. Bir fide dikerek başlayacaktım bu dönüşüme. Sonrasında hayalperest davranacak ve içinde ormanı taşıyabilen bir bina dizayn edecektim. Ettim. Önceleri oldukça eleştirildim. Ihlamur kokulu bir dünyanın ihtimali dahi büyüklerimizin sınırlarını çok zorladı. Olmaz dendi. Binanın tepesine, içine, yanına, yakınına ağaç olmaz; kökler betona zarar verir, dediler. 'Bak sen şu köklere, insanın göğü delen binalarına dahi kafa tutuyor' demedim. En azından sesli söylemedim. Tasarımın eksiklerini yeniden dizayn ettim; projeyi, ıhlamurları, insan doğa birlikteliğinin ihtimallerini yeniden ve yeniden anlattım. Ret sayısı çoğaldıkça, gri dünyaya mahkumiyetimi kabullenmek yerine içimdeki çocuğu bu davada yoldaş aldım yanıma. Minik bir çocuğun müdafaa sanatına başarıyla hakim olabileceğini de bu süreçte öğrendim. Bir gün al yanaklı, komik kahkahalı elli yaşlarında bir çocuk çıktı karşıma. İnşaat dünyasında hatırı sayılır bir isim olmaktan öte, sektörün dev isimleri arasındaydı. Ihlamur kokulu ihtimallerden bahsederkenki neşelenen ruhundan, derununa saklanan çocuğun göz kırpışından tanıdım onu, o da beni. Yetişkinlerin kurallı evreninde içlerindeki çocuğu korumaya çalışan ve onlara yaşanacak bir dünya sunmaya çalışan iki erişkin bireydik. Birkaç ufak düzeltme ve eklemenin ardından projemi hayata geçirdik. Metropolün göbeğinde göğe doğru yükselen, yeşil bir bina. Süslemeleriyle yeşile bürünen değil, yeşil ile grinin dost olabileceği bir tasarım. Oksijen üretmeye devam eden, ancak içinde binlerce insanı da barındırabilen bir yapı. Bu binayı dizayn eden içimdeki çocuğun hayal gücünün, bir yetişkininkinden daha incelikli olduğu aşikar. Projeyi kabul eden patronum ve benim için inşaat, bir oyun alanı oldu. Metropolün içinde yeşili hayal edemeyen tüm gözler buraya döndü. İçindeki çocuğu hareketlendiren bize koştu. Yetişkinlerin sağlıklı oyun alanına döndü dünyamız. İşte o gün yetişkin olmanın, yetişkinlerin kısıtladığı dünyaya mahkumiyet gerektirmediğini; içinde heyecanlı ve umutlu çocuklar barındıran yetişkinlerin, grileşen dünyayı yeniden yaşanacak bir diyar kılacağını idrak ettim. Üretmenin hazzı, yaratmanın zevki ve iyileştirmenin gücüyle içimdeki çocuğa kocaman bir dünya açtım. Dış dünyanın tüm griliğine inat, rengarenk bir dünya.


- Her durumda ona kol kanat gerin. Hiç bir riske sokmayın. Pamuklar içinde yetiştirin. Kızsa prensesim, güzelim, erkekse aslanım, yakışıklım falan diye sürekli olarak verin gazı. - Hayatınız boyunca hiç sorgulamadığınız inanç ve alışkanlıklarınızı, küçük yaşlardan itibaren o küçük beynine kazıyın. Bunun için her yolu deneyin. - Faydalı sloganlar ezberletin. Unutmayın: Kelimeler ne derse desin, o acar ve yaramaz beyninin çalışmasını çoğu zaman kalıcı olarak durduran en güçlü araçtır sloganlar. - Mümkünse her şeyi daha o istemeden verin. Yahut istediği hiç bir şeyi yapmayın. - Çöp yiyeceklerle besleyin. Soslu, hazır, bol katkılı ve işlenmiş her türlü gıda ahmaklığın temel taşıdır. Lezzete ve hazza bağımlı olsun. - Düşünmemesi için elinizden geleni yapın. Her sorusuna yalan da olsa cevap verin. Bilmediğinizi asla çaktırmamalısınız! - Hayatında henüz hiç yaşamadığı sorunların çözümlerini ona en kısa zamanda belletin. Belletin ki, benzer bir sorunla karşılaştığında düşünüp de orijinal bir şeyler bulamasın, çıkıntılık yapamasın. - İnsan-üstü görünen ve olağanüstü işler beceren ademoğullarını bolca zikredin. Ama sadece zikredin; o insanların oraya nasıl gittikleri, çektikleri sıkıntılar falan, ne sizi ne de o masum yavruyu ilgilendirir. Büyük insanları abartarak anlatın ki kendisi ve sizin gibi sıradan insanların ahmaklığa ezelden mahkum olduğuna; bir avuç seçilmiş insanın karşısında ne kadar ezik kalacağına erkenden ikna olsun. - Yapılması gereken bütün dahice işlerin yapılmış olduğunu ona hal dilinizle anlatın. Bunun da en kolay yolu şudur: O sübyanın önünde yaratıcı hiç bir iş veya düşünce ortaya koymaya kalkmayın. Kazayla bile olsa... - Ergenlik denen şeyi siz de geçirdiniz ama hiç bir zaman bu çocuk kadar saçmalamadınız. Gerektiğinde ona haddini bildirin. - Okulu, eğitimi ve ev ödevlerini ciddiye alın ve onun da ciddiye almasını sağlayın. Sürekli zayıf olduğu yönlerini geliştirmesini sağlayın. Kuvvetli yönleri zaten kimseyi ilgilendirmez. - Cevabını bilmediğiniz şeyler sorduğunda hemen kızın. Sakın ha araştırıp da öğrenmeye; hele hele öğrendiklerinizi o bücürle paylaşmaya kalkışmayın. - Herhangi bir düşmana karşı onu bilinçlendirmeyi asla ihmal etmeyin. İnancı, dili, ırkı, ülkesi, tuttuğu takımı, cinsiyeti, yemek tercihi, gelir düzeyi gibi bir çok düşman çıkartma aracınız var. Bu araçları sonuna kadar ve bilinçli bir şekilde kullanın. - Mümkün mertebe hareket ettirmeyin. Sebze gibi oturup kalabileceği her durumu ödüllendirin. Verin eline tableti, telefonu; rahatınıza bakın. - Fazla konuşup da kafasını karıştırmayın. Kısa emir ve öğütler yeter de artar bile. Yeniyetme bir çocuğu muhatap almak size yakışmaz. - Çocukla çocuk olmayın; eski köye yeni adet getirmeyin. - Dayak o kadar da kötü değildir; okşayın arada bir. - Bütün çocukların salak doğduğunu unutmayın..Sizin aklınıza yetişene kadar da ipleri gevşetmeyin - İnsan olduğu için değil de falanca gruba ait olduğunuz için iyi olması gerektiğini iyice öğretin. Öğretin ki diğerlerine dünyayı dar edebilsin. - Mümkün mertebe gevşemeyin; geçmiş hatalarınızı asla anlatmayın. Siz mükemmelsiniz, bunu hiç unutmayın.


Neden bazı yetişkinler spor, matematik ve resimde; diğerleri ise okuma veya bir enstrüman çalmada daha iyidir? Cevap tahmin ettiğiniz gibi basit ve anlamlı aslında; çünkü her yetişkinin kendi hızında ve diğerlerinden farklı bir şekilde geliştirdiği yetenekleri ve kendine özel motivasyonu vardır. Zekayı tanımlamak ve sınıflandırmak son derece karmaşıktır. Zeka teorileri, genel bir zekaya sahip olmaktan, belirli zihinsel yeteneklere ve birden çok kategoriye özgü zekaya sahip olmaya kadar değişik varyasyonların varlığını göstermektedir. Zeka aslında 1920'lere kadar henüz ders kitaplarında dahi yer almamış yeni bir kavramdır. Şaşırtıcı, oysa ki biz günlük yaşantımızda dahi sık sık kullandığımız bu terimin çok eskilere dayandığını düşünürüz. Tarih boyunca gelişimine bir bakalım. Ünlü Yunan filozofu Aristoteles, zeka düşüncesine yakın bir söze ilk defa 2300 yıl önce atıfta bulunmuş ancak ona akıl adını vermiştir. Aristoteles'e göre akıl, insanların tutkularına hükmetme yetenekleriyle, yani içgüdülerin dürtüsüne direnme yeteneği ile ilgilidir. Ruha ait olan akıl kendi içerisinde çeşitli kısımlara ayrılmıştır. Her bir kısım, bilgiye ulaşma uğrunda farklı görevlerin yerine getirilmesinden sorumludur. Aristoteles aklı akıl yapan unsurları, yani aklın doğru bilgiye ulaşma yöntemlerini şöyle sıralamıştır: Sanat, bilimsel bilgi, pratik bilgelik, felsefi bilgelik ve sezgisel akıl; sezgisel aklı ise, etkin ve edilgin akıl olarak ikiye ayırmıştır. Salt akılsal nitelikler sadece etkin olan bölüme aittir. Edilgin akıl sadece bedenin vasıtasıyla aldıklarını işlemektedir. 1800'lü yıllara gelindiğinde ise Charles Darwin'in kaleminden aklın derecelendirilebilir olduğunu görüyoruz, peki bu neyi ifade ediyor derseniz? Zihinsel güçleri.. Darwin'e göre akıl, bazı insanlar için daha fazla, bazı insanlar için ise daha az kademelere bölünebilir. Bu fikir, Darwin'in evrim gözlemlerine ve evrimleşmiş türlerde zihinsel güçlerin ne kadar büyük olduğu bilgisine dayanmaktadır. Bu konu üzerinde 1800'lü yılların sonuna doğru bir diğer araştırmayı ise Darwin'in kuzeni Sir Francis Galton yapmıştır. Zekayı inceleyen Galton özellikle yetenekli bir birey kavramı üzerinde çalışmalar yaparak zekanın biyolojik evrimin ürünü olan genel bir zihinsel yetenek olduğunu kuramsallaştırmıştır. Zeka kelimesi, nihayet fizyolog George Romanes tarafından tanıtıldığında, evrimsel kökenlerinden büyük ölçüde etkilenmeye ve artık uyarlanabilirlik anlamına gelmeye başlamıştır. Ya da başka bir deyişle, bir kişi çevresinde ne kadar başarılı olursa, o kadar zeki olur anlayışı yerleşmiştir. 19.yüzyıl ile birlikte zeka fikrinin uyarlanabilirlik olarak daha spesifik hale geldiğini görmekteyiz. Howard Gardner, çoklu zeka kuramını ortaya atarak standart psikometrik testlerle ölçülebilen geleneksel kuramın aksine, her bireyin zekasının birbirinden farklı pek çok seviyesi olduğunu savunmuştur. Amerikalı gelişim psikoloğu 8 tür zeka tanımlayarak her bireyin kendi ihtiyaçları doğrultusunda geliştiğini öne sürmüştür. Örneğin dile ilgi göstermeyen bir bireyin matematik ve görsel zeka alanında büyük bir yeteneğe sahip olabileceğini dile getirmiştir. - Mantıksal-Matematiksel Zeka: Problem çözme yeteneğidir; bir tür sözel olmayan zekadır. Bu kişiler belirli bir sorunun cevabını sözlü olarak ifade etmeden çok önce bulmaktadır. Bir zamanlar yayınlanan Bir Kelime Bir İşlem yarışma programını hatırlayanlarınız olacaktır: 5 adet sayı teker teker açılır, en son da ulaşılması gereken sayı ekranda belirir ve 30 saniyelik süre başlardı. İyi yarışmacılar süre 30 dan 29 a düşmeden butona basarlardı; hem de 5-6 satırlık işlemi tam sonuç verecek şekilde kafalarında çözmüş olarak. Sözel olarak ifade edildiğinde en az 5-10 saniye alacak olan bu işlemler, mantıksal-matematiksel zekaya sahip kişiler için 1 saniyeden daha az bir sürede beyinde tamamlanabilimektedir. - Dilbilimsel Zeka: Kelimelerle düşünme ve karmaşık anlamları ifade etmek ve takdir etmek için dili kullanma yeteneğidir. Tahmin ettiğiniz gibi bu zeka türüne sahip olan bireylerin ikna yetenekleri kuvvetli olmaktadır. - Mekansal Zeka: Üç boyutlu düşünme yeteneğidir. Temel yetenekler arasında zihinsel imgeleme, görsel akıl yürütme, grafik ve sanatsal beceriler vardır. Bu kişilerde aktif bir hayal gücü bulunmaktadır. - Müzikal Zeka: Farklı sesleri hızlı öğrenme becerisidir. Doğuştan buna sahip bireyler için sadece müzik dinlemek, enstrüman çalma, şarkı besteleme ve farklı ritimleri takip etme becerisine dönüşmektedir. Mesela müzikal zeka becerisi yüksek olan kişilerin, biraz bilgiyle dahi ilgi alanlarına giren enstrümanı, ufak alıştırmalar yaparak çalabilmeye başladığı görülmektedir. - Bedensel-Kinestetik Zeka: Çeşitli fiziksel becerileri kullanma kapasitesidir. Bu zeka aynı zamanda bir zamanlama duygusu ve zihin-beden birliği yoluyla becerilerin mükemmelleşmesini de içermektedir. - Kişisel Zeka: Kişinin kendisini tanıma becerisidir. Kişisel zeka alanı geniş bireyler kim olduklarını iyi bildikleri gibi duygularının nedenlerini de kolay belirlemektedir. - Kişilerarası Zeka: Başkalarını anlama ve onlarla etkili bir iletişim kurma yeteneğidir. Bu zeka türü diğerleri arasındaki farklılıkları not etme becerisini de kapsamaktadır. - Naturalist Zeka: İnsanın canlıları ayırt etme yeteneğinin yanı sıra doğal dünyanın diğer özelliklerine duyarlılığını da belirtmektedir. Her bireyin farklı ve kendine özgü motivasyonla geliştirdiği yetenekleri biraz daha detaylandırmak için yetenek ve yetkinlik kavramları aslında nedir? sorusunu yanıtlamak gerekmektedir. Yetenek, bir şeyler yapabilme kapasitesine sahip olmanın ön koşuludur. Yetenek insanları yetkinliğe götürmektedir; yani yetkinlik, yeteneklerin uygulanmasının bir sonucu olarak karşımıza çıkmaktadır. Size bunun bir oyun yardımı ile olabileceğini söylesem. Çoğu kişi küçük yaşlarda yetenek ve yetkinliklerinin farkına varamadan kendini bambaşka alanlarda bulur. Ya çok yetenekli olduğu bir alanı, beceriyi görmezden gelir ya da farkında dahi olamaz... Belki matematik ya da tıp alanında büyük bir yeteneğe sahiptir, belki de gerçekten bir şirkette değişimi yönetip, etrafındaki kişileri hedefe yönelten liderlik yeteneğine sahiptir. Move It adı verilen heyecanlı bir bozyap oyunu var; yapılması gereken, kahramanı odanın içerisindeki mobilyaları oynatarak kapıdan dışarıya çıkarmak. Bu oyun, problem çözme ve analitik düşünce yeteneğinin seviyesini ölçmektedir. Bayrak Kapmaca adı verilen başka bir oyunda ise kullanılacak 5 izci düşünülerek oyunda ilerleme sağlanmakta. Planın her seferinde karşı tarafın hamleleri gözetilerek güncellemesi gerekmekte; üstelik zaman baskısına yenilmeden. Bu oyun da esnek düşünce ve adapte olma becerisinin seviyesini ölçmektedir. Bu ve benzeri oyunların algoritma sistemi, oyun bittiğinde 10 sayfalık bir rapor çıkarmaktadır. Analitik düşünme, planlama, esnek düşünme, analiz yapma, problem çözme, karar alma gibi 6 yetkinliği ve alt kıvrımlarını karşılaştırmalı olarak puanlayarak değerlendirmektedir. Böyle bilimsel tabanlı araçlar, benzersiz ve yenilikçi yollar ve eleştirel düşünme becerileri ile şirketlere ve çalışanlara yepyeni bir nesnel değerlendirme deneyimi sunulmaktadır. Bu yazı GamFed Türkiye gönüllülerinden Begüm Güney'in katkılarıyla yazılmıştır.


Biyoloji bilimi ile uzaktan ilgilenenlerin dahi anlamakta zorlanmayacağı bazı temel kavramlar vardır ki öğrendiklerimizi anlamlandırmamızı, karşılaştırmamızı ve yeni bakış açıları edinmemizi sağlar. İnsan zihninin yapısı gereği bir fenomeni anlamlandırabilmenin en temel öğelerinden biri isimlendirmek diğeri ise sınıflandırmaktır. Biyoloji biliminin de elindeki en büyük enstrümanlardan biri de tam olarak budur, isimlendirir ve sınıflandırır. Devasa birer bilim dalı olan Nomanclature ve Taxanomi evreninin içinden çekip çıkarttığım bazı kavramları hatırlatmak istiyorum. - Ototrof - Heterotrof . Bu iki grup da kendi içlerinde alt gruplara ayrılmakta, mesela Heterotrof canlılar Herbivor , Karnivor ve Omnivor olmak üzere üç alt gruba bölünmüştü. Kısacası ne yediğimiz kimliğimizin ve var oluşumuzun ayrılmaz bir parçasıdır. Bu durumda Yiyorum O Halde Varım gibi bir tespit çok da iddialı olmayacaktır. Princeton Üniversitesi'nden sinirbilimci Elizabeth Gould ve meslektaşlarının 2018 yılında yaptığı bir çalışma oldukça ilgi çekici görünüyor. İnsanlar gibi, çok fazla yağ yiyen fareler de hızla kilo alıyorlar. 12 haftalık yüksek yağlı diyetten sonra fareler, standart yemle beslenen farelerden neredeyse yüzde 40 daha fazla ağırlığa sahip hale geliyor. Obez veya aşırı kilolu fareler, labirentlerden kaçma ve bir nesnenin yerini hatırlamada normal ağırlıktaki farelerden daha kötü skorlar alıyorlar. Bu bulguların fizyolojik sebeplerini merak eden bilim insanları araştırmalarını daha da derinleştiriyor. Sinir hücrelerinde, dendritik dikenler adı verilen mikroskopik boğumlar sinyalleri alır. Normal büyüklükteki farelerle karşılaştırıldığında, obez farelerin hipokampüsünün, öğrenme ve hafıza için önemli beyin yapılarının çeşitli kısımlarında daha az dendritik dikenlerin olduğu gözleniyor. Sonuçlar gösteriyor ki; dendritik dikenlerdeki bu tahribat mikroglia adı verilen bağışıklık hücrelerinden kaynaklanıyordu. Obez farelerde, normal ağırlıktaki farelere kıyasla bu daha seyrek sinir hücresi bağlantıları arasında daha fazla sayıda aktif mikroglia gizlenmişti. Araştırmacılar obez farelerde mikrogliaya müdahale ettiğinde ve sayılarını azalttıklarında, dendritik dikenlerin korunduğunu ve farelerin düşünme testlerindeki performansının iyileştiğini gözlemlediler. Dünya çapında 650 milyon civarında aşırı kilolu veya obez insan olduğu tahmin ediliyor. Yapılan çalışmalara göre ileri yaşlarda alzaymır ve demans riski bu tür insanlarda çok daha yüksek gibi görünüyor. Her ne kadar mikroglia hücrelerinin sayısını azaltmaya çalışılan araştırmalar hızla ilerliyor gibi gözükse de artık şunu çok iyi biliyoruz: yeme alışkanlıklarınız sizin kim olduğunuzu tanımlayan en büyük faktörlerden biri olabilir. Milyonlarca yıldır bizi hayatta tutan ayarlarımızın birkaç yüzyılda yaşadığımız devasa değişikliklere ayak uydurabilecek kadar hızlı değiştiğini ya da değişebileceğini zannetmek biraz safdillik olur sanırım. Modern sanayi toplumunun fabrikasyon ürünlere baktığı gözle insana bakmasının bir sonucu olarak Sağlıklı Yaşamak yerine Sen boz gel tamir edelim bakış açılı sağlık sisteminin biz insanoğluna kaliteli bir yaşam vaat ettiğini pek zannetmiyorum. Farenin hipokampüsünün bir bölümü olan sinir hücresi, öğrenme ve hafıza için önemli bir beyin yapısıdır, dendritik dikenler adı verilen küçük mesaj alan yumrulara sahiptir. Normal ağırlıktaki bir farenin, obez bir fareden daha fazla dendritik dikenleri olduğunun görselidir. - E.C. Cope et al. Microglia play an active role in obesity-related cognitive decline. Journal of Neuroscience. Published online September 10, 2018. doi:10.1523/JNEUROSCI.0789-18.2018.


Bir yazımı uzun zaman sonra ilk önce bir deftere yazma ihtiyacı hissettim. Neden yaptım ki böyle bir şeyi? Hay Allah! İşleri de uzatmış oldum. Bu sefer, zaman da işlerle birlikte uzasın istedim! Halbuki ikinci defa ekrandan yazdıktan sonra değiştirirdim işte, ne olacak? Yapılacak çok iş var değil mi? Zaman kıymetli zira, vakit de nakittir, öyle boşa harcamaya gelmez. Teknoloji nasıl güzel zamanımızı harcayacak işleri şipşak hallediveriyor! Bulaşık, çamaşır, süpürge, yerleri silme, bir yere yolculuk etme... Hepsi ve daha fazlasını şu zamandan 200 sene öncesine gitsek çok başka hızlarda gerçekleştirecektik. O kayıp giden zamanlar; fiziksel enerjimizden gidiyordu, şimdilerde zihinsel enerjimizden gidiyor. Fiziksel enerjiyle yüklü olmak da harika olsa gerek Farketmişsinizdir, fazla oturmaktan dolayı biriken enerjimizi nereye harcayacağımıza şaşırmıyor muyuz? Özellikle de çocuklar... Giden zihinsel enerjilerimiz ne olacak peki? Onu da böyle boşa akıtmak fayda mı sağlayacak bizlere? Pek sanmıyorum. Birilerine fayda sağlayabilir ama zihni uyuşan kişiye deva yok gibi. İtiraf etmek gerekirse biraz güldüm ilk bunu okuduğumda. Çünkü öyle çok edebi yazan biri değilim. Ama nasıl içime dert olduysa, dümdüz bir yazının içinde onu öyle ifade etme ihtiyacı hissetmişim. Daha sonra gülmem tebessüme dönüştü. Bu sefer de fark ettim ki 6 sene önce sorduğum sorunun cevabını bugün almıştım. Önce Can Sonra Canan sohbetlerinde saklıymış meğer cevap! Hayretten yoksunduk, monoton işlerle her günümüz birbirinin aynıydı. Zamanımızı genişletmek, onu doya doya yaşamak istiyorsak aktif olacaktık. Araştıracağız, hayret edeceğiz, yeni şeyler keşfedeceğiz ve iki günümüzün bir olmamasına azami gayret göstereceğiz! Zihninde o fotoğrafı çekmek ve o sahneyle bütünleşmek gerek anı yaşamak için. Sonrasında istediğin zaman sık sık ziyaret edebilirsin! Sizi temin ederim telefonun galerisinden çok daha sık bakıyorum ben zihnimdeki o fotoğraflara. Şimdi altı sene önceki Zeynep'in içten içe belki bildiği, Evet bir şeyler yapmak lazım dediği, ama yine de nereden başlayacağını bilemeyen o Zeynep artık yerinde değil. Onun yerine; cevaplarını almış, yeni bilgiler edinmiş bir Zeynep'le karşı karşıyayım. Peki şimdi ne yapmayı seçecek bu bilgilerle? Gelecek zamanların algısını asıl belirleyen soru bu olacak. Açık Fikir kategorimizi keşfetmeye devam etmek isteyenler için: Sen Hariç Hiç Kimse Yalnız Değil!


Zeka ve akıl arasındaki anlamsal karmaşa sadece bizim değil, batıdan doğuya uzanan bir çok başka dilin de en meşhur sorunlarından biri. Bu sorun da çoğunlukla zekadan değil, daha çok kültürel, hatta bazen de mistik bir gönderme yapan akıl kavramından kaynaklanıyor. Yani bu konuya başlamadan önce mutlaka akıl ve zeka farkını tüm yönleriyle belirlemek, şimdiye kadar yaptığımız tanımlamalarda oluşan boşlukları fark etmek gerekiyor. Zeka genellikle sorun çözme becerisi olarak tanımlansa da bu tanım insan göz önünde tutulduğunda son derece naif bir yaklaşım aslında. Tarihe bakıldığında insan zekası sorunları çözmesiyle değil, tam tersi, sorun çıkarmasıyla ünlü. Hatta denilebilir ki ortalama bir insan, yaşamı boyunca zekasının yarısını yaptığı aptallıkları telafi etmek, diğer yarısını da yeni yeni aptallıklar yapmanın yollarını aramakta kullanır. Basit bir işlem becerisi olan zekanın insanın en önemli özelliği olarak görülmesi ise, genellikle korkudan kaynaklanan aptalca bir yanılgıdır. Zeka son derece pragmatik, kuru bir mühendislik aslında. Bu mühendisliğin en temel özelliği de yüksek olasılığı düşük olasılıktan ayırt etme becerisi. İşin içinde yaratıcılık, sezgi, muhakeme ya da doğru eğitim gibi yan destekler olmadığı sürece, zeka hem tek boyutlu bir cisim kadar anlamsız hem de son derece tehlikelidir. Çünkü iyiliğin olduğu kadar kötülüğün de ana dinamiği tek başına kalmış zekadır. Akıl ise dünyanın birçok kültüründe zihinsel bir beceriden çok, sezgi ya da sağduyu gibi bir duygu durumu, daha doğrusu gerçeği sezinleme becerisi olarak algılanır. Yine matematiksel dille tarif edecek olursak, birçok durumda düşük ihtimalin yüksek ihtimalden çok daha değerli olabileceğini hissetme becerisi olarak görülür. Örneklemek gerekirse, bir an için bir konuda karar vermek zorunda kaldığınızı farz edin. Mesela karşınıza biri çıkıyor ve aç olduğunu söyleyip sizden yardım istiyor. Emin olun böyle bir durumda devreye önce zeka girer ve karşısındaki insanın tavrına, yaşına, kıyafetlerine, sesinin tınısına, hatta teninin rengine bakarak onun gerçekten yardıma ihtiyacı olup olmadığı konusunda bir dizi işlem yapıp doğruyu söyleme olasılığına sayısal bir değer atar. Ama hepimiz biliyoruz ki bugünkü dünyada o insanın samimiyetine vereceğimiz gerçeklik oranı çoğunlukla yüzde biri bile bulmayacaktır. Çünkü zeka yalnızca gördüğünü bilir. Başka bir zihinsel beceri gerektiren, işin iç yüzünü sezinleme onun harcı değildir. Böyle bir durumda aklın bize söylediği ise o yüzde birin en az geri kalan yüzde doksan dokuz kadar değerli olabileceği. Akıl için ne kandırılmak önemlidir ne de yanlış hesaplar yapmak. Onun için önemli olan, konulara en geniş pencereden bakmak; ne pahasına olursa olsun hep iyiden yana olmaktır, o kadar. Yaşamda birçok şeyin, ihtimallerin insafına bırakılmayacak kadar değerli olduğunu bilir. Akıl için hayat, zekanın ellerine terk edilmeyecek kadar kıymetlidir. Onun asıl işi de zekanın egemen olduğu endişelerden, korkulardan, hırstan, bencillikten, kıskançlıklardan insanı olabildiğince korumaktır. Zekanın bir refleks gibi çalışıp aklın ise insanı oturup düşünmeye, meseleleri kendi çemberi dışında görmeye itmesi, daha doğrusu insana büyük bir sistemin bir parçası olduğunu, bireysel mutluluğunun bile geriye kalan tüm dünyanın mutluluğuna bağlı olduğunu dayatıp durması bu yüzdendir. İnsanın ya da bir grup insanın bireysel çıkarları dışında hiçbir şeyi önemsemeyen zekanın toplumsal faydanın kıymetini çoğu zaman anlamamasının nedeni de budur. Bu anlamda da devrimci olan akıl, muhafazakar olansa kesinlikle zekadır. Ama akıl bu kritik görevini zekayı tamamen dışlayarak yapmaya kalkışırsa, karşımıza bizim gibi ülkelerde bolca rastlanan, bir zamanların kadim kültüründen geriye kalmış o tuhaf tortu çıkıyor. Zekayla desteklenmemiş, kafası karışık ve gelişimden korkan eğreti bir akıl. Sonuç olarak da toplumsal hayatı berbat eden bir yığın çözülememiş sorun ve zorluk... Akıl en önemli görevi olan zekayı önemsemeyi ve geliştirmeyi unuttuğunda, elinde ister istemez yönetecek sadece aptallıklar kalıyor. O akıl da en çok yoksul toplumlarda görülüyor. Buna karşılık aklını kullanarak hareket ettiği zannedilen ama bunun tam aksi şekilde sırf soğuk bir zekayla ayakta duran batı tarzı toplumların bazılarında oluşan resim birçok yönden daha da vahim. Bu anlamdaki akıldan hayli uzak olan bu medeniyetler çoğu zaman insan hayatına, hatta gezegenin yaşamına bile bir olasılık hesabı üzerinden bakıyorlar. Zekice davranma isteği bu tür kültürlere öylesine sirayet etmiş ki konu ister iklim olsun ister denizde boğulan bir göçmen çocuk, onlar için her şey yüksek ihtimallerin ekonomik karlılığıyla ilgili. Eğer önlerindeki güncel sorun bir şekilde çözülüyorsa, akıl onlar için sadece ayak bağı. Toplumsal menfaatlerini tehdit eden yüksek bir olasılık varsa, geriye kalan küçük olasılığın içindeki kıyımlar, acılar, felaketler, yani her türlü anormallikler kolayca göz ardı edilebilecek birer sayısal değerdir, o kadar. Aslında tüm bunların nedeni de insanın, bilinmeze karşı usta olsa da bilinene karşı acemi olmasıdır. Bize asıl gerekense, zeki akıllar ve akıllı zekalar.


Aslında bu sorunun amacı ona bir yanıt bulmaktan çok sorunun kendisini olgunlaştırmak. Akıl, vicdan, hafıza, irade, muhakeme, zihin ya da bilme gibi insanın neredeyse her türlü akli melekelerinin neden zaman içinde homojen olamadığını, çoğu insanın sağduyu gibi en fonksiyonel zihinsel gereçleri dahi ömrü boyunca toplamda birkaç saatten, hatta birkaç dakikadan fazla kullanmadığını anlamaya çalışmak. Daha doğrusu insan zihnine bir de altyapı/verimlilik açısından bakmak. İnsanların beyinlerinin sadece yüzde onunu kullandığı gibi temelsiz söylemlerin altında da bu kargaşa olabilir. Ortalama insanların, yüzde on oranında kullandığı bir şey varsa, o şey beyni değil, büyük ihtimalle çoğunun daha paketi bile açılmamış zihinsel becerileridir. En iyimser tahminle, ortalama bir insanın ömrü boyunca toplam aklını kullanma süresi bile -fesatlıkları dışarıda tutulursa- birkaç saati geçmeyebilir. Bir şeyi bilmenin ya da birini sevmenin zaman içinde homojen olmadığını, bu tür becerilerin ancak zihinsel bir istikrarla korunabileceğini fark etmekte zorluk çeken insanların asıl sorunu, ister duygusal ister düşünsel olsun, insan becerilerini bir olasılık değil bir tür kader olarak görme eğilimleri. İnsan bir şeyi biliyorsa, onu hep bileceğine; zihin denilen şeyin stabil olduğuna körü kürüne inanmaları. Oysa insan için bilme faaliyeti, içeriği her ne olursa olsun sabit değildir. Bilme ya da inanma gibi tüm akli melekeler, çoğu duygusal bir yığın programın uyumlu işleyişiyle gerçekleşen ve çok küçük bir çalkantıyla dahi istikrarını kolayca yitirebilen son derece hassas işleyişlerdir. Bu yüzden de insan, mesela öz kardeşinin onu ne çok sevdiğini en ufak bir dengesizlikte kolayca unutabilir ve bunu tekrar hatırlaması günlerce, hatta bazen yıllarca sürebilir. Birini özlemek, bir şeyi eğlenceli bulmak, bir şeyin taraftarı ya da karşıtı olmak, bir olayı trajik ya da komik bulmak, hatta yüce bir şeye inanmak bile sanılanın aksine stabil gerçekler değildir. Bu yüzden de insan zihni akıl karıştırıcı bir yığın çelişkilerle doludur. Yani özetlemek gerekirse, insan zihni çoğu zaman dalga formunda görünse de aslında aralarında boşluklar olan parçacıklardan oluşur.


Öncelikle insan zihniyle diğer canlıların zihni arasında bir ayrım yapmak lazım. Bu ayrım, bilimsel olarak beyinden yola çıkarak koyabileceğimiz bir yargı değil ama dışarıdan baktığınızda insanlarla diğer canlılar arasında bir seviye ve kalite farkı var. Çünkü insan zihninin en önemli özelliği kendinin farkında olabilmesi ve bir başka canlının, bir insanın zihninin nasıl çalıştığına dair bir fikre sahip olabilmesi. İnsan zihninin böyle kendi dışına uzanan bir tarafı var. Şimdi bilimsel teoriye baktığınız zaman genel kabul edilmiş kanıya göre beynimiz, zihnimizin kaynağı. Beynin içerisindeki o et yapısı, hücreler, onların bağlantıları bizim zihin dediğimiz hadiseyi ortaya çıkarıyor. İşte materyalist bakış açısından baktığınızda madde dışında başka bir açıklama orada kabul görmediği için ruh, bilinç, anılar vs. dediğimiz her şeyin beyindeki bu bağlantılardan ortaya çıktığı bir önvarsayım olarak kabul edilir ve onun üzerine gidilir. Ama bu bir varsayımdır ve bunu gerçekleyecek bir bilimsel delil şu anda yoktur. Bunu net olarak bütün materyalist bilim adamları da söyler, din adamları da söyler. Bu varsayımı koyup ona göre araştırma yaptığınızda buna benzer onun getireceği bazı sonuçları da zaten doğal olarak görüyorsunuz. Ama hala açıklayamadığımız çok ciddi şeyler var. İşte insanda bu bilinç niye var, nerede? Bilinç derken, kendi kendinin farkında olmak anlamında kullanıyoruz bunu. Ya da dokunma, tatma, görme, koklama gibi bir sürü farklı duyunun nasıl olup da bir Sinan Canan algısı içerisinde tek bir kişi olarak algılanabildiğini ve bunun biyolojik faydasının ne olduğunu bilmiyoruz. Yine hafızanın nerede depolandığını bilmiyoruz. Beynimizde bir sürü bilgi var, yeri belli değil. Bütün bunlar henüz açıklanamayan noktalar. Bir grup zihin felsefecisi de şunu söylüyor: Beyin, zihin için önemli. Zira beynin bir yerine hasar verdiğinizde zihnin belli fakülteleri bozuluyor ama bu bir radyo linktir. Aslında insan dediğimiz varlığın özü, beden dışına uzanan ruh sağlığı ya da başka bir frekans yapısıdır ve beyin, onu algılayacak karmaşık bir antendir. Bu anten bozulursa, algı da bozulur. Zaten bizim de iddia ettiğimiz gibi mutasavvıflar ya da bugünkü alimler olsun, onların da yaklaşımı buna çok yakın. Tabi bilinçsel olarak hiç bilmediğimiz bir enerji tipiyle bir şeyi açıklamak, bugünün bilimi açısından çok makul ve mantıklı değil. Ama ben bilim adamı olarak açıkçası beynin, insan ruhu denen daha yüksek madde ötesi bir şeye aracılık ettiğini varsaymanın bir zarar getirdiğini görmedim. Bunu varsayarak bazı çalışmalarımızı yürütüp ona yönelik olarak bir şeyler elde edebilirsiniz. Ama işin özü zihin dediğimiz şeyin ne olduğunu daha bilimsel olarak bilmiyoruz. 'Ruhun mahiyetini soruşturmayın' derler. Çünkü maddi dünyayla çalışmaya alışmışız. Gayri maddi bir şeyin nasıl olabileceğine dair ancak afaki tefekkür yaparsınız. Çok böyle derinleşebileceğimiz bir şey değil. Dolayısıyla bazı konular işareti olarak kalıyor. Mesela bir ülkede özgürlük dediğimiz şeyi, canımızın istediğini yapmak olarak algılıyoruz, değil mi? Özellikle toplumsal olarak ele alırsanız, başkalarının özgürlük alanına müdahale etmeden siz istediğinizi yapabilirsiniz. Ama biyolojik determinizm dediğimiz görüşten, yani biyolojik nedenlerin sonuçları doğurduğu bir kainat algısı içerisinde camiaya baktığınız zaman böyle bir özgürlüğünüz söz konusu değil. Çünkü bu materyalist dünyanın bugün beyin hakkında çizdiği resim kabaca böyledir. Sizin beyninizde oluşan her şey dışarıdan gelen girdilerin bir sonucudur. Dolayısıyla aslında insan çok karmaşık davranışlar sergileyebilen bir otomat ve bir biyolojik makine gibi davranır. Şimdi böyle yaptığınız zaman burada özgür iradenin, özgürlüğün vs. yeri yoktur. Tabi buna çeşitli kaçış noktaları üretmemiz lazım. Ancak aşikar olan bir şey var ki insan özgür irade sahibi ve saçmalayabilme özelliğine sahip. Bu, başka bir canlıda görebileceğiniz bir şey değil. İnsan, saçma bir şey yapabiliyor. Öyleyse bunun ortaya çıktığı bir yer olması lazım zihinde. İşte burada bir ruhu, başka bir özgür iradeyi kabul ettiğinizde kolay çözülüyor gibi gözüküyor. Ama bilimsel açıdan bunlar, bize insanın iradesi ve düşünce biçimi nereden geliyor diye çok fazla bir şey söylemiyor. İşin açıkçası biz diğer hayvanların davranışları üzerine yapılan çalışmaları ve insanla ilgili tecrübelerimizin hepsini bir kaba koyduğumuzda bir şey görüyoruz: Özgür irade dediğiniz şey istediğiniz gibi davranmak değil, seçim yapabilmektir. Bir seçim yapamayan özgür kabul edilmez. Biliyoruz ki vücudumuzda bazı içsel ve dışsal duyular var. Diyelim bir yemek kokusu aldığınızda hemen gidip yemeği yiyorsanız, siz yemeği özgürce yiyorsunuz demek değildir. Koku duyunuzun peşinden gidiyorsunuz demektir. Yine her cinsel istek duyduğunuzda o yöne gidiyorsanız, bu cinsel isteğin sizi sürüklediği anlamına gelir. Oysa insanın özgürlüğü diye bahsettiğimiz şey, bu hislerine rağmen seçebilme özgürlüğüdür. Ben buna hemen Ramazan'dan örnek veriyorum. Böyle başka bir mücadele türü bulamazsınız, insandan başkasına bunu yaptıramazsınız. 30 gün ya da belli bir süre boyunca ben inancımdan dolayı gün içinde temel biyolojik ihtiyaçlarımı kesiyorum. diyor ve kesiyor. İnsanı farklı yapan şey işte bu. Çünkü insanoğlu seçebilme hürriyetine sahip. Başka bir hayvan türünde böyle bir pratiğe rastlamanız mümkün değil. Hatta güzel bir söz vardır, çok severim. Rahmetli Şükran Güngör 'Güle Güle' filminde söylüyordu: Tabiat bizi her çağırdığında peşinden gidersek nerede kaldı bizim insanlığımız. diye. Aslında bizim özgürlüğümüzün göstergeleri seçimlerimiz. Tabi ki. Ama o faktörler neler? Biz bu seçimleri niye yapıyoruz? İşte 70'lerin cinsel özgürlükçülerini düşünün. Ben istediğim gibi yaşamak istiyorum. Ben bu özgürlüğü istiyorum. diyor. Fakat o kişinin bugün daha da iyi biliyoruz ki istediğim gibi, içimden geldiği gibi dediği şey, aslında beyninin alt kısmındaki hayvani beyin dediğimiz bölgenin her canının istediğine gitmesi ve o insanın koca donanımını onun peşinden sürüklemesi. Sonuçta böyle hayat güzel bitmiyor. İnsan hem bedeni hem ruhi bütün cihazlarını darmadağın ediyor bu yollarda. Dolayısıyla bu bizim biyolojik ve ruhi yapımıza, genel teçhizatımıza çok uygun bir yaşam biçimi değil. Biyolojiden böyle bir ahlak çıkar mı ya da biyolojiden ben böyle bir şey türetebilir miyim? Tek başına çok zor. Çünkü biyolojik organizmaya siz sadece madde açısından bakarsınız ama hayvandan çok fazla bir farkı yoktur insan organizmasının. Ancak buna bir başka gözlükle, bir başka madde ötesi öğretiyle, bir dinle, bir imanla, bir felsefeyle vs. baktığınız zaman o organizma, o karmaşık şey anlam kazanıyor. Siz bunu böyle yapmayıp biraz daha karmaşık bir otomattır insan dersiniz. Biraz önce söylediğim dini inançtan dolayı 30 gün aç kalabilme olayını bilim adamları evrimsel açıdan açıklayabilirler. Bu bizim toplumsal olarak bir arada durmamızı kuvvetlendirecek bir olay olduğu için zaman içerisinde böyle seçilmiştir. Biz bugün hala bu tür ritüelleri devam ettiriyoruz. diyebilirler. Fakat günlük hayatınıza baktığınızda bu açıklama diğeri kadar eşdeğerdir ve bilimsel olarak bir üstünlüğü yoktur. Sadece bir senaryo yazılmıştır kafadan, o senaryoya göre hareket edilir. Aslında bu davranışı en iyi anlamanın en kolay yolu, beynin kademelerine bakmak. Beynin üç tane kademesi var: Birincisi, Sap dediğimiz bölge. Temel hayati işlevleri kontrol eder; nefes almanız, kalp atışınız. İkincisi, onun biraz üstünde orta beyin dediğimiz kısım. Cinsel güdülerinizi, otonom hareketlerinizi, vücut hareketlerinizi, derin reflekslerinizi, yani göz hareketlerinizi vs. kontrol eder. Üçüncüsü ise en üste bizim beyin kabuğu dediğimiz yapı. Bu da hem algılamayı, düşünmeyi vs sağlar hem de bizi insan yapan o yüksek özelliklerin de aynı zamanda oturma yeridir. Aslında bu üç tabaka, üç farklı hayattır: Biri tabiri caizse bitkisel hayatımızı yönetir. Zaten orası sağlam kalsa diğer yerler hasar görse bitkisel hayat dediğimiz şey çıkıyor ortaya. Orta beyin hayvani hayatımızı yönetir. En üst beyin ise insani diyebileceğimiz bilinçli hayatımızı yönetir. Şimdi üçünün arasında bir irtibat var. Nasıl ki yemeden yaşayamazsanız, nasıl ki üremeden biyolojik fonksiyonunuzu yerine getiremezseniz, düşünmeden insan olamazsanız, o takdirde bu üçünün dengeli bir şekilde birlikte götürülmesi gerekiyor. İşte bu üçlü iletişim, en üsteki yüksek insani merkezlerin ne derece iyi kontrolü altındaysa, o derece insani bir hayat sürdüğünüzü söyleyebilirim. Mesela dini pratikler olsun, insanın bir düşünceyi kafaya takıp yemeden-içmeden kesilmesi olsun, böyle insana has tuhaf özellikleri ve saçmalayabilme hürriyetini düşünün. Bunlar, beynin en üst kısmının diğer bölümleri hakimiyet altına alabilmesidir. Bazen bir fikirden o kadar heyecan duyarsınız ki en temel ihtiyacınız olan yemeği unutabilirsiniz. Ama bir sıçanın böyle bir derdi yoktur; bir kanguru böyle bir sıkıntı çekmez. Çünkü düşünceye dalıp da aç kalmaz. Ama insan bunu yapıyor. Mevlana Hazretleri aşkı tanımlarken aşk; insanın rahatını, uykusunu, iştahını kaçırtan şeydir. diyor. İnsanda aşk var bu anlamda. Şimdi durup dururken bir insan niye bunları kaybeder? Çünkü üst beyin başka madde ötesi bir şeye takılır ve onun peşinden gitmeye çalışır. Netice itibariyle bizim algımızla çıktımız arasında böyle bir uyumsuzluk var. Her hayvanın algıladığı şeyi algılıyoruz duyu organlarımızla, fakat ortaya çıkan şey tuhaf anlamlar üretiyor. Bu da herhalde bize verilmiş sistemin, o karmaşıklığın bir nişanesi. Biz her zaman algıyı bir makineye benzetip açıklamaya çalıştığımız için belki yüzyıldır, belki daha fazla zamandır, görülebilir bir değişikliği algılayan bir beyin ve ona tepki üreten bir mekanizma düşünüyoruz hep. Fakat bugün biliyoruz ki günlük hayatta gözlerimizin, zihnimizin ve bilincimizin algılayamadığı nice küçük değişiklikler bizim beynimizde ve zihnimizde fikirler oluşturuyor ve zihnimizin bir yeri de algılama kapasitesine sahip. Bu bahsettiğimiz göz bebeği büyüklüğü meselesi, bir insanda normal gözle çok zor hissedeceğiniz ve çoğu kişinin zaten bilinçli olarak hiç fark etmeyeceği göz bebeği büyüklüğü farkı gibi bir minik değişikliğe bağlı olarak insanın cinsel heyecan durumunu tespit edebiliyoruz. Şimdi neslin devamı açısından bu tür refleksler çok önemli. Ama biz bunları bilinçli olarak algılamayız. Bu örnek niye dramatik? Deneyi ilginçtir çünkü. Bir sürü beyin aynı fotoğraflar arasından belli bir grubu seçer. İşte adam hiç farkında olmadığı bir şeyle bu fotoğrafları seçmiş. dersiniz. Ama bu deney de tek başına bize bunu göstermiyor. Bize şunu gösteriyor: Etrafımızda baktığımız her şeyde, iletişime geçtiğimiz her insanda, seyrettiğimiz her manzarada, hatta kafamızdan geçen her düşüncede şuurlu olarak farkına varmadığımız ama bizim üzerimizde davranış değişikliği olarak etki yapan şeyler var. Bunların tam hususiyetlerini bilemiyoruz, bilinçli olarak onları tam algılayamayabiliyoruz. Örneğin bir insanı görüyorsunuz ve ilk gördüğünüzde çok seviyorsunuz. Diyorsunuz ki Bu adamda bir şey var. ama ne var, bilmiyorsunuz. Eğer hüsnüniyetliyseniz ve bu konuda belli bir tecrübe birikiminiz varsa, hakikaten bir süre sonra o insanın peşinden gidiyorsunuz ve fazlarınızın tuttuğunu görebiliyorsunuz. Şimdi bunu algılamanızı ne sağlıyor, henüz bilmiyoruz. Ama bildiğimiz bir şey var: Biraz önce bahsettiğim beynin üst kısmı, orta, alt kısmı... Orta kısım bilinçle işlemiyor. Bilincin dışında kalan bir yer burası ve orası aldığı veriyi çok kompleks bir şekilde işliyor. Bizim şuurumuz gibi ya da bir bilgisayar gibi işlemiyor. Hepsini birden alıyor, oradan aniden bir anlam çıkarıyor. Buna ilişkin çok hikayeler var. Mesela müzenin bir tanesine adamın biri bir heykel getiriyor. Heykelin Asur devrinden kalma olduğunu söylüyor ve şuradan çıktı diyor. Yalnız o güne kadar bulunan bütün heykeller kırıklı ve parçalı. Bu ise tam ve binlerce yıl böyle bir heykel görülmemiş. Şüpheleniyorlar. Bir eksper araştırma yapıyor ve diyor ki Heykel orijinal. Tamam, bunu alın. 100 bin dolar gibi bir para verip heykeli alıyorlar müzeye. Aldıklarının ertesi günü bir sanat uzmanı geliyor, heykeli gösteriyorlar ve Buna sakın para vermeyin, bu sahte. diyor. Nereden bildin, biz aylardır üzerinde araştırma yapıyoruz. Bilmiyorum ama bu sahte. diyor. Adamları alıyor bir telaş. Çok uzun araştırmalardan sonra şimdiye kadar bilinmemiş bir yöntemle sahtesi üretilmiş bir heykel olduğu ortaya çıkıyor. Uzmana tekrar Bunu nereden bildin? diye soruyorlar. Bilmiyorum, sadece elleri bana biraz tuhaf geldi. diyor. Şimdi bu bir kriter değil. Ama adam kendinden o kadar emin söylüyor ki bunu. Şimdi o hissi bu insana veren şey; yıllardır o tip heykelleri o kadar çok görmüş ve zihninin dipte bir yeri öyle bir eğitim almış ki ona baktığı anda bir şeyin ters olduğunu fark ediyor ama kendisi şuurlu olarak bilmiyor neyin ters olduğunu. Aslında biz böyle hislerimize pek güvenmeyi tercih etmeyiz günlük hayatta. Halbuki hepimizin uzman olduğu bazı şeyler var. Mesela eşimizin, çocuğumuzun, ana-babamızın yüzlerini böyle okuyabiliriz aslında. Onların yüzünde ters giden bir şey olduğunu hemen anlarız. Ama bunu nereden anladığımızı bilmeyiz. Özetle bizim hayatımızın büyük kısmını sürdürmemizi sağlayan refleksler, hareketler ve kararlar buradan geliyor. Bizim şuurumuzun, hayatımıza katkısı çok azdır. Genellikle şuursuz zihnimiz üzerinden yaşıyoruz. Bununla alakalı olarak geçmişte televizyon programında kör insanlara yapılan testler var. Beynin arkadaki görme bölgesi beyin felcinden dolayı hasar görmüş bu insanlar şuurlu olarak göremiyorlar. Görme duyusu gözden geliyor ama beyine gidince görmüyor orada. Bu insanlara deney yapıyorlar. Önce bir perdenin karşısına oturtup şekiller gösteriyorlar. Adama diyorlar ki: Tamam, körsün ama tahmin etmeye çalış. Biz sana bir şekil göstereceğiz. Üçgen mi, yuvarlak mı, kare mi söyleyeceksin. Her seferinde de bir ses veriyorlar ki adam şeklin değiştiğini anlasın diye. Ses veriliyor şekil değişiyor, adam rastgele bir şey yazıyor. Sonuçta adam şans eseri tutturabilecek kadar tutturuyor. Sonra birinin aklına şu geliyor: Aynı perdeye insan yüzleri yansıtıyorlar. İnsan yüz ifadeleri korkulu, kızgın, sevinçli vs. diyorlar ki gene Görmüyorsun ama bir tahminde bulun bakalım. Biz sana resimler yükleyeceğiz. Karşında nasıl bir insan var. Sen bize onu söyle. Şans olmayacak kadar yüksek bir oranda adam tutturuyor. Aslında bunun sebebi fizyolojik olarak çok basit ama biz fizyologlara bile inanılmaz geliyor. Şimdi şuurlu olarak algılama beynin orta kısmında dedik ya. Görme duyusu da gözden çıkar, sinirler bunu beynin görmeyle ilgili birime götürmeden önce beynin orta kısmında bir yere uğrar ve orada bir işlem yapılır, oradan görme birimine gider. Ortadaki işlemin bizim reflekslerimizle ilgili olduğunu vs. düşünürüz. Halbuki beynimizin içinde bir yerde bizim görme sistemimiz, şuurumuzun hiçbir şekilde haberdar olmadığı bir işlem yapıyor. İnsan yüzü gibi bizim için çok önemli bir veriyi orada çözümlüyor, bizim şuurumuza bırakmıyor bu işi, orada çözümlendiği zaman ne oluyor? Size laf olarak, fikir olarak bir bilgi vermiyor ama sizin yüzünüze hissi bir sinyal gönderiyor. Mutlu bir yüz, sizi mutlu ediyor. Üzgün bir yüz, sizi üzüyor. Korkulu bir yüz, sizi de korkutuyor... İşte bizim zihnimizin böyle özellikleri var. Hatta sadece görmeyle ilgili veriyorum örnekleri ama anlaması kolay değil. Görme dışında başka duyularda da var. Korku filmi ve komedi filmi seyreden insanların koltuk altlarına konulmuş petler, daha sonra insanlara koklatılıyor. İnsanlar çok büyük bir oranda korku filmi seyredenlerle komedi filmi seyredenlerini koklayarak ayırt edebiliyorlar. Çünkü korku durumunda, insanın salgıladığı koku salgısı farklı. İnsanlar kokuyu almıyorlar belki ama tahmin yürütmeleri istendiğinde büyük oranda Bunlar korku filmi seyretmiştir. diyor. Çünkü içlerinde bir yerde böyle bir mekanizmayı tetikliyor. Aslında biz bununla yaşıyoruz. Çok ihmal ettiğimiz bir şey. Ama hayatımızı sürdürdüğümüz esas kısım bu. Bu konuda yapılan deneyler var. Uyumayan insanlar çok ciddi problemler ve huzursuzluklar yaşıyorlar. 200 saat uyanık kalanlar var. Bir kere uyku, beyin için gerekli. Onu slogan olarak koyalım. Biz vücudumuz dinlensin diye uyumayız. Çünkü biz uzansak ta vücudumuz dinleniyor zaten. Fakat beynimizin dinlenme sistemi, vücuttan farklı. Siz yattığınızda beyin dinlenemiyor. Zaten rüyaya da bakarsanız beyin aktifleşiyor, şalteri kapatmıyor. Özellikle uykunun belli bir dönemi var. Bu her gece uyuduğumuzda normal bir insanda yaklaşık 90 dakikada bir başlayan bir dönemdir ve sabaha kadar sirkülasyon halinde devam eder. Bu dönemlerde insanları uyandırdığınız zaman, insanlar rüya gördüklerini ifade ediyorlar. Demek ki rüyanın en çok görüldüğü safha, özellikle REM safhası. Beynimizin dalgalarını kaydedip de uyanık bir insanla karşılaştırdığımızda, neredeyse uyanık ve bir problem çözen, zihni işlek bir insanın gösterdiği beyin aktivitesini aynen uykuda da gösteriyorsunuz. Ama uykunun bu safhasında beyin o aktiviteyi gösterirken vücut adeta felç oluyor, hiçbir kasınız kıpırdamıyor, adeta bir et parçası gibi düşüyorsunuz yatağa. Vücudunuzun bu kadar devreden çıktığı ve beynimizin bu kadar aktif olduğu bir safhada içeride bir şeylerin olması lazım. Bunu uyumayan insanlarda anlarsınız. Ama uyumayanın da iki tipi var: Birinci tip, normal uyur. REM dönemleri olmaz bu insanlarda. Eski tip uyku ilaçlarından bazıları insanları komaya sokar gibi uyuturdu ve sabah hiç uyumamış gibi kalkarlardı. Çünkü o dinlendirici REM uykusu olmazdı. İkinci tip, uyku yoksunluğu. Harvard Üniversitesi'nde yapılan bir deneyde kız öğrencileri 200 gün süreyle uyutmuyorlar. Birkaç gün içerisinde duyuları körelmeye başlıyor, ardından muhakeme yeteneği bozuluyor, dengede sorunlar yaşıyorlar. Daha sonrasında duyamama, görememe ve nihayetinde konuşmada bozukluklar gelişiyor. Ama belli bir süre sonra deney sonlandırıldığında bunların hepsi geri dönüyor. Buradan ne anlıyoruz? Bizim beynimizin bu verileri alıp işleyebilmesi ve onlardan bir netice üretebilmesi için her gün uyku diye aralıklı bir şeye ihtiyacı var. Uyuyacak. Bugünkü baskın teori şudur ve deneysel çalışmalarla da desteklenmiştir: Bu uyku sırasında gün içerisinde aldığımız bütün verileri gözden geçiriyor beynimiz ve bunlara bizim onlara bağladığımız duygusal etikete, mantıki önem sırasına göre onları eliyor. Mesela bugün sizinle tanıştım, aramızda çok muhabbet oldu. Akşam uyuduğumda beynim diyecek ki Bugün sen birileriyle tanıştın, tipleri, isimleri şunlardı. Sen bu adamları sevdin, bunları sağlam bir yere yaz çünkü yarın bir gün görüştüğünde bunu bilmek isteyeceksin. Ama koridordan geçerken ben bugün elli kişiyle karşılaşacağım, bunların her biri de beynime girecek. Ama beynim diyecek ki Sen bir sürü adam gördün ama bunlar senin için önemli değil, silelim. Şimdi beynimiz bu temizliği yaparken aşırı aktif oluyor ve bunu da REM dönemlerinde yapıyor. Peki, bu nedenle mi rüya görüyoruz? Bizim beynimizin başka bir özelliği daha var: İçinden herhangi bir veri geçerken, bir şey üzerinde çalışırken ona anlam vermeye çalışıyor. Çünkü beyni bir makina olarak düşünürseniz, onun esas işi şu dünyaya anlam vermeye çalışmak. Biraz önce dedim ya, dokunma, koklama, tatma gibi bütün duyulara biz bir anlam verip onu kişisel bir tecrübeye dönüştürüyoruz. Bu güzel bu çirkin diyoruz. Beynimiz uykuda bu verileri gözden geçirirken onlar da size bir senaryo yazmaya başlıyor. O yüzden çok acayip senaryolar çıkıyor rüyalarda. Çünkü birbirleriyle alakasız verilerden bir anlam çıkarmaya çalışıyorsunuz. İşte bu temizlik sırasında meydana çıkan görüntüler için bilim rüya açıklamasını yapıyor. Ama rüyada açıklayamadığımız bazı şeyler de var. Mesela ileride olacak şeylerin görünmesi. Eskiden bilim adamları reddederdi ama bugün bunu çok sabit olarak biliyoruz artık. Şimdi biraz önceki radyo yayını örneğini ele alırsanız ve dışarıdan gelen bir ruhsal frekansı alan bir anten gibi düşünürseniz beyni, o uykunun belli safhalarında belli duyarlılıktaki kişiler kendilerine ait olmayan bazı frekansları alabilirler. Eğer bu frekans teorisi doğruysa, doğru veya yanlış demiyorum, bu varsayım üzerinden düşünüyorum. Demek ki neticede geçmiş ya da gelecekte olmuş ya da olacak olayların bir rüya sırasında ya da başka bir zihin durumları sırasında açılmış antenlere takılabilme şansı var. Eğer böyle bir hipotezle düşünürseniz bunları da açıklama şansınız oluyor. Bunlar birbirlerini dışlayan hipotezler değildir aslında. En büyük sıkıntıyı beyin biliminde de biz bunun için yaşıyoruz: Bir bakış açısı seçiyor ve onun dışında bir şey görmüyorsunuz. Çünkü insanoğlunun bütün bakış açıları sınırlıdır ve biz bundan mağduruz zaten. İster materyalist, ister dinsel açıdan düşünün, insan sınırlıdır. Dolayısıyla Benim bulduğum budur, bunun dışındakilerini görmem. dediğiniz zaman, kendi hakikatlerinize perdeler çekiyorsunuz. O yüzden biraz daha geniş düşünmek lazım. Hele ki beyin üzerine çalışıyorsanız, hiçbir yerden kapalı düşünceye sahip olma şansınız yok. Çünkü kainatın en karışık yapılanmasıyla uğraşıyorsunuz ve onu çözmek için de çok açık zihinli olmak lazım.


Sadece bir veya iki beyin eğitim seansı beynimizi değiştirebilir mi? Görünen o ki evet! Nörobilim bizlere insanın kendi beynini şekillendirme konusunda muazzam bir güce sahip olduğunu bir çok çalışmayla ispatlamış durumda. Vücuttaki hislere odaklanılan farkındalık meditasyonunda, depresyon, anksiyete ve hatta bel ağrısı gibi belirtilerin belirgin oranda hafiflediği, düzenli olarak meditasyon yapan Budist rahiplerinin zihin temizleme diyebileceğimiz bir beceri açısından ortalama bir insandan çok daha üst düzeyde beceriklilik kazandığı bilimsel olarak kanıtlanmış ilginç gerçeklerden sadece bir kaçı. Bir başka deyişle, sinir ve beyin bilimleri bize bir insanın kendi zihni üzerindeki kontrol becerisinin zannettiğimizden çok daha üstün olduğunu gösteriyor. Özellikle son zamanlarda sıkça duymaya başladığımız bir beyin bölgemiz var: İsmi muhtemelen hiç yabancı gelmeyecek olan amigdala. Amigdala, beynimizin alt katmanlarında bulunan badem şeklinde bir bölgedir. Duygusal hafıza ve duyusal tepkilerin oluşmasında öncelikli bir rol oynadığını kabul edilir. Başta korku olmak üzere duyuların denetiminden sorumlu olan amigdala beynin ilgili bir çok bölgesine de sinyaller yollar ve oraların işlevlerini de doğrudan etkileyebilir. Eylül ayında yayınlanan yeni bir çalışmada, katılımcılar amigdalalarındaki faaliyetleri bilgisayar yardımıyla basit görsel veya işitsel ipuçlarına dönüştüren bir sistem sayesinde stres yanıtlarını daha etkin olarak kontrol etmeyi öğrenebildiler. Hendler ve çalışma arkadaşları, belirli koşullara bağlı belirli beyin bölgelerini hedeflemenin, özel belirtileri olan insanlara yardım etmede etkili bir yol olup olmadığını merak etmişler. Birkaç düzine sağlıklı insanla yapılan dört farklı deney serisinde gönüllülere, FMRI cihazında otururken aynı anda bir EEG başlığı da takıldı. FMRI, hangi beyin bölgelerinin aktif olduğu hakkında ayrıntılı bilgi sağlarken, EEG amigdaladaki aktiviteyi ölçmek için kullanıldı. Bu sayede amigdala faaliyete geçtiğinde buna karşılık gelen belirli bölgelerin EEG işaretlerini saptamak da mümkün hale geliyor. Bu sistemler deneye alınan katılımcılar için iki farklı duyusal geri-bildirim uygulaması düzenleniyor. Birinci yöntemde, katılımcılara kaykay sesi dinletiliyor. İkinci durumda ise kaykay süren bir kişinin filmi gösteriliyor. Fakat katılımcıların bilmediği bir şey var: Duydukları ses yüksekliği ya da kaykay üzerindeki kişinin hızı aslında kendi amigdalalarında devam eden elektriksel faaliyetin şiddetine bağlı olarak değişiyor. Böylece, FMRI ve EEG'den gelen ölçümleri işitilebilir bir sese veya hareketli bir görüntüye yönlendiren araştırıcılar, katılımcıların kendi beyin faaliyetlerine ilişkin bilinçdışı bir ipucunu da deneyimlemesini sağlayarak, zekice bir duyusal geri-bildirim sistemi kurmuş oluyorlardı. Bundan sonra işin ilginç kısmı başlıyor: Katılımcılardan, ses seviyesini azaltmak veya kaykaycının daha hızlı gitmesini sağlamak için zihinsel stratejiler kullanmaları isteniyor. Eğer bunda başarılı olurlarsa, normalde bilinç dışı bir şekilde çalışan amigdala bölgelerindeki faaliyetleri de kontrol edebildikleri ispatlanmış olacaktı. Kontrol grubunda da katılımcılardan aynı şeyi yapmaları isteniyor ancak bu gruptakilere etkisiz bir neurofeedback seansı uygulanıyor. Gerçek uygulama grubunun aksine bu gruptaki deneklerde, kaykayın hızı ve ses seviyesi amigdala aktivitesiyle ilgisiz; yani katılımcılar kaykaycının hızında veya sesin şiddetinde bir değişiklik gözlemlediğinde, beyin faaliyet düzeylerini aslında doğrudan değiştirmiyorlardı. Sonuçlara bakıldığında, plasebo uygulama görenlere kıyasla, deney grubunda amigdaladaki faaliyetlerine dair ipuçları verilen kişilerin beynin o bölgesindeki aktiviteyi daha iyi kontrol edebildikleri açıkça görülüyor. Dr. Hendler çalışmanın bulgularını yorumlarken, bu neurofeedback tekniğinin hastaların anksiyete, travma sonrası stres bozukluğu veya amigdalanın aşırı faaliyetlerine bağlı diğer psikolojik rahatsızlıkların tedavisinde zamanla mevcut tedavilere kıyasla daha basit ve uygulaması kolay bir tedavi yönteminin kapılarını açacağını düşündüğünü belirtiyor. Araştırmacılara göre şu anda bahsedilen tedavi metodu, evlerde uygulamak için yeterince uygun değil. Ancak yapılacak yeni çalışmalar ve geliştirmeler, önümüzdeki yıllarda bu sistemin kısa bir kullanıcı eğitiminden sonra, bizzat kişiler tarafından kendi evlerinde kullanabilmelerini sağlayabilir. Bunun belirli beyin alanlarının çalışmasını düzenlemek, beyni iyileştirmek ve gerekli olan esnekliği kullanarak gereken değişimleri sağlamak için daha iyi bir yol olacağını umuyoruz. diyor Dr. Hendler. Bildiğimiz evrenin, en karmaşık yapısı olan Beyin milyarlarca yıllık bir Ar-Ge'nin ürünü. Yüzbinlerce yıldır biz insanları doğada ve hayatta tutmak için uzmanlaşmış olan bu sistem kullanıcı hataları yüzünden sık sık arıza yapıyor. Mekanik ve indirgemeci bilgi modası ve buna bağlı tıp uygulamalarının son yüzyılda bizi getirdiği noktada sen boz, biz tamir ederiz sahte güveniyle yaşamaya çok alıştık. Unuttuğumuz ve hatırlamamız gereken nokta ise, yanlış kullanımdan dolayı mavi ekran veren beynimizi doğru kullanmayı öğrendiğimizde beynimizin yeniden ve kolaylıkla Fabrika Ayarları na dönebilecek kadar esnek olduğudur. Yapılan deneylerin karmaşıklığı veya sofistike olmaları bizleri korkutmasın ya da umutsuzluğa sürüklemesin. Bilim insanları bulsun ve bizi onarsın meselesinden çok ötede ve basitlikte bir şey anlatıyor Dr. Hendler; düşünme şeklimizi değiştirmek bile birçok şeyi iyileştirmeye yetiyor. Bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Unutmak Mı İstiyorsun? Hatırla!


Bunun cep telefonu uygulamaları bile var! Kurgu, alışkanlık zincirini kırmamak üzerine. Günlük olarak yapmayı hedeflediğin bir şey var ve her gün işaretliyorsun. Süper! Çok etkili olabildiğini biliyorum, çünkü ben de uyguluyorum. Sanırım yaklaşık 5 yıldır aralıklı oruç ile yaşıyorum. 21 saat yemeyip 3 saat yemek biçiminde başladım. Hala tek öğün yiyorum, nadir günlerde iki öğüne çıktığım oluyor. Zero uygulaması da aralıklı orucu takip etmek için çok başarılı. Bir süre sonra takip için bu uygulamayı kullanmaya başladım. Şimdi baktığımda görüyorum ki 1037 kesintisiz aralıklı orucum var. Yani zinciri 1037 halkadır kırmamışım. Ama ben bunu nasıl yaptım biliyor musunuz? Aralıklı oruç hedef süremi 4 saate ayarladım. Yani hedef olarak yememe süresini 21 saat değil, 4 saat koydum. Uygulamada gördüğüme göre, 45 saat aç kaldığım da olmuş, ortalamam 18-20 saat arasıymış. Ama halka limitini 4 saate koyarak zinciri gayet esnek yapılandırdım. Zinciri kırmamak çeşitli girişimlerde çok etkili olabilir. Mesela ibadetler zincir kurgusundadır. Dişlerinizi fırçalamak için zincirden yararlanabilirsiniz. Önceki safsata yazılarımı okuyanlar zincire insaflı davrandığımı fark etmişlerdir. Hakkını yeterince teslim ettim sanırım, şimdi sıra geldi yüklenmeye; kıralım şu zinciri. Çevik Yaşam eğitimlerinden, birebir danışmanlıklardan ve kendi yaşamıma ilişkin gözlemlerden biliyorum ki, insana en büyük zulmü yine kendisi yapar. Kendi kendimizi yargılamalarımız, suçlamalarımız, kendi kendimize sevgi göstermeyi koşullara bağlamalarımız... Etmediğimizi bırakmayız kendimize. - Yeni alışmaya çalıştığımız bir şeyde birkaç gün sonra bir aksama yaşayıp kendimize Bak hemen kırdın zinciri, zaten senden ne köy olur ne kasaba diye saydırmaya başlıyorsak... Unutmayalım, yapmanın yolu yapmaktır, onun da yolu yapamamaktır. Elbette alışmaya çalıştığımız bir şey süreç gerektirecektir. Düşe kalka öğreniriz. Normali budur zaten, kendimizi zincirle dövmeyi bırakalım. Yeniden başlayalım. Kesintisiz yapabildiğimiz süreler giderek uzayacaktır. - Epeydir yaptığımız bir şeyde aralıksız sürdürebilmek artık çok ağır geldiği halde, boşluk bırakmamak bize ağır bedeller ödettiği halde zinciri kırmamak adına devam ediyorsak... Bırakalım efendim, hiçbir zincir bizden değerli değil. Kime ne borcumuz var, biz zaten değerliyiz ve biriciğiz. - Eş zamanlı çok sayıda zincire atılıp kendimizi zincirlere sardıysak... Alışkanlık edinmek öyle bin cephede birden yürümez. Bilinç seviyemizde takip gerektiren aşamalarda birkaç alışkanlık birden başlatmak bile yerine göre ağır olabilir. Bunlar zincirin zararlı olduğu senaryolardan bazıları sadece. Zincire çok güçlü karşı çıkmamamın sebebi, bize kendi yaşamımızla ilgili veri sunuyor olması. Ama o verilerle muhabbetli bir değerlendirme yapabilirsek veri güzel olur. Veriyle kendimizi döversek sıkıntılar başlar. Çevik Yaşam uygulamamdaki muhabbetli kapanış kavramı bu konuyla yakından ilintili. Şu videoda muhabbetli kapanışı incelerseniz zincir konusu da kafanızda daha iyi aydınlanabilir.


Zombi nörolojisi mi olurmuş? İsterseniz olur! Bilim kurgu filmleri ve kitaplarında fazlasıyla şahit olmuşsunuzdur: Dünyayı amansız bir virüs ele geçirir, virüsü kapanlar birdenbire zombiye dönüşmeye başlar. I am Legend mesela; hala izlemeyen kaldıysa, mutlaka bir şans vermeli! Doktorlar çaresizce panzehir bulmaya çalışırken insanlar zombilerden kaçmaya çalışır, amansız takip ve adrenalini yüksek dövüş sahneleriyle karşı karşıya kalırız! Çürüyen deriler, tökezleyerek alkolü fazla kaçırmış bir ayyaşı anımsatan- yürüyüşler, anlaşılmayan iniltiler ve beyin yoğunluklu diyetler, zombilere özgü klişelerden sadece bazıları. Voytek'e göre, yavaş zombiler vücut koordinasyonundan yoksun olduklarından ve kapıları açamamalarından dolayı, beyinciklerinde bir sorun yaşıyor olmalılar . Çünkü küçük beyin olarak bilinen bu bölge, koordine hareket etme konusunda büyük bir rol oynuyor. Buna ilaveten tüm zombiler oldukça zayıf bir hafızaya sahip gibiler. Araştırıcılar bu zihinsel özelliklerin sorunlu olmasını da muhtemelen ön lobların düzgün çalışmaması durumunda olabileceğini ortaya atıyorlar. Bu açıklamalara göre nihayetinde aslında zombiler bir iletişim sorunu yaşıyor olmalılar. Peki bu konuda şikayetçi miyiz? Sanmıyorum. En son istediğimiz şey herhalde bizimle muhabbet eden zombiler olurdu. Zombilerin beyin fonksiyonlarının birçok yönden bozuk olduğunu kabul etmek zor değil, ancak keskin bir koku alma duyusuna sahip olduklarını es geçemeyiz. Konu, canlı insanla leş-vari zombileri ayırt etmek olunca oldukça başarılı gözüküyorlar. Çoğu zombi versiyonunun sese karşı da ilginç bir duyarlılığı var. Hani deyim yerindeyse müzik kulağı diyeceğimiz kadar hassaslar. Doymaz iştahları minicik bir tıkırtı oldu mu coşuveriyor! Bu kurgusal yaratıklar hakkında kafa yoran başka bir araştırmacı, Harvard'da çocuk psikiyatristi olarak görev yapan Dr. Steven Schlozman. Kendisi, Zombi Otopsileri kitabında, zombiler, biyolojileri ve zombi virüsünün hayali bir gerçekte nasıl mümkün olabileceğini tartışıyor. Schlozman sorgulamaya bu virüsü tetikleyecek hadiseyi sorgulamakla başlıyor. Zombi hastalığı kurbanlarına nasıl bulaştırır? Tabii ki ısırarak! Ancak Schlozman'ın romanı, parçacıkları havada dolaşabilen ve tek bir hapşırmayla bir kişiden diğerine atlayacak kadar güçlü kalabilen, kasıtlı olarak tasarlanmış bir virüs hayal ediyor. Schlozman'ın tanımladığı şekliyle zombi virüsü, beyinlerini Savaş ya da Kaç yanıtından sorumlu, badem şeklindeki bir yapı olan amigdalaya kadar kemiriyor olmalı. Zombiler genellikle beyin diyetlerine ara vermezler. . Çünkü beynin bir diğer kritik kısmı -doyduğumuzun sinyalini veren- ventromedial hipotalamus, onlarda aşikar ki pek iyi çalışmıyor gibidir . Beynin problem çözmekten sorumlu ön lobları da virüs tarafından kemirildiği için, zombiler karmaşık kararlar da veremiyorlar. Mesela döviz kurlarındaki düşüş ve çıkışlar onların pek de umurunda değil. Neyse; bu yazının temel amacı aslında şu: Bilim her zaman gerçek ve çoğu zaman sıkıcı dertlerle ilgilenmek zorunda değildir. Siz nasıl isterseniz bilim ve bilimsel düşünce o işe yarar. Ama sizi uyaralım: Mesela Marvel kahramanlarının yahut sıradan bir aksiyon filmindeki karakterlerin fizyolojik ve zihinsel imkanlarını bilimle analiz etmeye kalkarsanız, filmlerin tadı bir hayli kaçabilir; bizden uyarması. En iyisi oturup, izleyip keyfine varmak!


Basit bir örnek oluşturalım: Ölçek olarak kişi ve toplumu, zaman olarak ise şimdiyi ve yakın geçmişi ele alalım. Toplum pek çok kişiye oranla daha yavaş değişir. Gerçi öyle kişiler vardır ki onlar toplumla bir hayli benzer bir hızda değişir. Kimileri de toplumdan daha yavaş değişir; böyle kişiler daha statükocu olma eğilimindedirler. Sonuçta her toplumda bazı kişiler, şartlar öyle denk gelir ki içinde oldukları toplumdan daha hızlı değişirler. Toplum ile içinde yaşayan bireylerin önemli bir kısmının çıkarlarının çatışması kaçınılmazdır. Toplumların toplum ölçeğinde değişmesini sağlayan da çıkarı çatışan o bireylerden bazılarının ısrarlı mücadelesidir. Bireyi tetikleyen ilgi, merak ve kendi tabiatına uygunluktur. Toplumun temel dürtüsü ise süregelen gelenekleri korumaktır. Kişinin bağımsız merak ve kuralsız keşif ihtiyacının karşısına toplumun eski kalıpları aktarma ve eskisi gibi biçimlendirme dürtüsü çıkar. Okullarda olan budur mesela. Bireylerin kimisi toplumun hızında hatta ondan daha yavaş değişmeye teşnedir, onlar kalıba konulmaktan pek rahatsız olmaz. Ama bir kısmı da başıbozuktur ve onların pek çoğunun kafası kırılır okullarda ve başka toplumsal biçimlendirme ortamlarında. Bir kısmının kafası, darbelere rağmen sağlam çıkar; onlar bazen kafalarını yaran çok sert darbeler alırlar, yine de bildikleri yolda devam ederler. Kişinin özüne uygun gelen şey, orasını burasını kanatsa da zor gelmez ona. Herkes taş atarken dosttan gelen gülün incitmesi misali, onlar taş yemeye alışırlar. Zoru bal eylerler. Zor gelen, asıl zor gelen, dayanılmazca zor gelen, kişinin özüne aykırı olandır. Öze uygun zorluk zamanla kolaylaşır, öze aykırı zorluk ise bir türlü aşılamaz. Sadece üstü örtülür ama acıtır da acıtır, o kadar acıtır ki kişi ancak kendini toptan uyuşturarak dayanabilir o acıya. Toplum, o biçimlendirme fabrikalarında esaslı bir kazık atar bireylere. İnandırır: Değerli olan zor olur, kolay gelen zaten değersizdir. Hay'dan gelen Hu'ya gider. gibi derin bir sözün özünü bile kolayca gelen kolayca gider diye bozar. Zorun iyi olduğu fikri, toplumun bireye attığı bir kazıktır. hz. Mhuammed'in kolay olanı seçiniz tavsiyesiyle konuyu bağdaştırabilir miyiz? Bu konuda daha geniş okumalar yapabilmem için konu üzerine kitap tavsiye edebilir misiniz hocam? Uzun süredir aklımı kurcalayan bir mesele idi.Yazı içim müteşekkirim. Gerçek öğrenme yaşamın içinde olandır. Kitaplar da yardımcı olur ama oradan yaşamınıza süzmek zaman alır. Çevik Yaşam videolarımı izlediniz mi? Kendi yaşamınızı, kendi deneyimlerinizi okumanızı tavsiye ederim. Aradığınız cevaplar kendi içinizde. Sizi etkileyen benim yazım değildi zaten. İçinizdeki size fısıldayan, zaman zaman haykıran seslerin yankısını gördünüz ve sizi etkileyen o oldu. Kendinizi okuyun ve bunu yapmak için de Çevik Yaşam yaklaşımımdan yararlanın derim.