Biyolojide insan, primatlar adlı bir canlılar grubuna üye, tür adı Homo sapiens sapiens olan bir canlı türü olarak tanımlanıyor. Sapiens ise düşünen anlamına geliyor. Homo ise insan cinsine verilen bir ad. Dünya üzerinde yaşayan tanımlayabildiğimiz 2 milyonu aşkın canlı türünden; henüz çoğunu tespit edemediğimiz fakat dünyada var olması gerektiğini düşündüğümüz 10 milyonu aşkın türden ve canlılığın başlangıcından beri var olmuş fakat yüzde 99 kadarının nesli tükenmiş olan yüz milyarlarca türden, sadece bir tanesiyiz. Genel beden planımız, özellikle de sinir sistemimizin yapısı, adına omurgalılar denen çok daha geniş bir canlılar grubuyla büyük oranda benzerlik gösteriyor. Omurgalıların hepsinin sırt kısmında bir sinir dokusu, yani omurilik, baş kısmında ise beyin denen bir sinir dokusu topaklaşması var. Anne karnındaki yahut yumurta içindeki embriyolarımızın ilk dönem şekilleri bile aynı. Sonra her canlı grubuna göre bedensel farklılaşmalar meydana geliyor; temel bir plandan, kuşlar, sürüngenler, balıklar, su aygırları, maymunlar ve insanlar ortaya çıkıyor. Sinir sisteminin yapılanması ise temelde hep aynı mantığa dayanıyor. Refleks hareketleri ve otomatik-ritmik faaliyetleri kontrol etmekle görevli bir omurilik, onun biraz üzerinde temel yaşam faaliyetlerini yürüten merkezleri bir araya toplamış beyin sapı, onun da üstünde, dürtüleri ve bedenin iç dengesini kontrol eden, hareketleri koordine eden merkezleri içeren orta beyin, ve nihayet, primatlarda en belirgin göründüğü haliyle, en üst katta beyin kabuğu denen o karmaşık yapılı, buruşuk ve ince katman. Beynimizin planı, kedilerin, maymunların veya yunusların beyninden çok farklı değil. Fark, hem hücre sayısı, hem de beden ağırlığı/beyin ağırlığı oranı açısından açık ara önde olmamız. Bir de beynimizin ön bölümü, diğer en yakın benzerlikte beyinlere göre dahi çok büyük. Fakat tüm sistem temelde aynı mantığa göre çalışıyor: Duyular aracılığıyla gelen bilgiler, sinir sistemi dediğimiz o devasa hücre kümesi tarafından değişik devreler aracılığıyla değerlendiriliyor ve bazı davranışlar ortaya konuyor. İnsanla hayvan arasındaki farkı meslek gruplarından insanlara sorduğumuzda genellikle düşünme, bilinç, adalet, ahlak, inanma, akletme, soyut düşünme gibi cevaplar alıyoruz. Fakat bunların çoğu, aslında değişik derecelerde ve bazen çok zayıf da olsa, hayvanlarda da bulunan özelliklerdir. Özellikle düşünme, faydalı-zararlı ayrımını öğrenme, bireysel ve grup içi adalet, akıl yürütme ve karmaşık problemleri çözebilme gibi yetenekler, değişik düzeylerde bir çok hayvanda karşımıza çıkar. Ama insana has bazı özelliklerimiz var ki, hayvanlar ve bitkiler aleminde bunların benzerlerine bile rastlamıyoruz ve bu özelliklerimizin nasıl var olduğu konusu halen bilim camiasındaki en hararetli tartışma konularının başında geliyor. Canlılar arasında biyolojik yapı ve davranış karmaşıklığı açısından bir sıralama yaptığımızda, insan bu ölçekte çok farklı bir yerde duruyor; hatta çoğu zaman eldeki ölçeklerin tamamen dışına da çıkabiliyor. 1. Sanat üretimi: Somut dünyadan alınan bilgilerle soyut düşünceler inşa edip, bunları somut eserler şeklinde tekrar hayata geçirebilme şeklinde bir beceri, insan dışında hiç bir canlıda karşımıza çıkmıyor. Ayrıca, insana dair en eski bulgularımız, mağara duvarı resimlerinde olduğu gibi, her zaman sanatla ilgili olan kalıntılardan oluşuyor. Başka hiç bir canlı sanat üretemediği gibi, insan da sanatla ilgilenmediği, sanatsal dallara kayıtsız kaldığı zaman kendisini insan yapan en önemli özelliklerden birinden uzak kalıyor aslında. Sanatı sadece sanatçıların yaptığı şeyler olarak düşünmek ve bu konuda özellikle günümüzde gittikçe artarak insanların çoğuna yerleşen yanlış algı, maalesef gerçek hayatımızın son derece yüzeysel ve mekanik bir hale gelmesine de neden oluyor. Özellikle gençlerimizin sanatla ilgili meselelerle ilgilenmeyi vakit kaybı olarak görmeye başlamaları, dünyadaki her türlü sorunu aslında sanatsal hayal gücü ile çözebilmiş bir türün torunlarının geleceği açısında ciddi bir tehlikeyi de içinde barındırıyor. Artık kendi zihnimiz ve gönlümüzden gelen özgül işler ve sanat ürünler üretmek yerine, başkalarının ürettiği içerikleri tüketen ve çoğu zaman o içeriklerin sahip olduğu sanatsal değer düzeyini de ayırt edemeyen kuru insanlara dönüşmeye başlıyoruz. Bu da insanın geleceği için hiç de hayra alamet bir durum değil. 2. Mizah: İnsandan başka bir canlının mizah yapacak şekilde çevresindeki gerçeklikten zihnen ayrılarak garip ve gerçek üstü bağlantılar kurabildiğini göremiyoruz. Mizah yeteneğinin çok gelişmiş bir beyin gerektirdiğini biliyoruz. Elbette hayvanlar da eğlenmek amacıyla bazen birbirlerine şakalar yapıp gülüyorlar; ama insandaki özellikle sembolik mizah anlayışı ve bu karmaşık iletişim biçimi üzerinden aktarılan mesajlar çok karmaşık düzeylere ulaşabiliyor. Genellikle çelişkilerin hızla yakalanması ve aradaki tezatlara gülerek karşılık verme şeklinde işleyen mizah anlayışı, mizahla yaşayan ve gelişen beyinlerde bu üstün özelliğin de gelişmesini sağlıyor. Bilge ve deneyimli insanların genellikle nüktedan, yani şakacı olması da bu nedenle tesadüf değil. Espri yapabilmek, insanları sözle gülümsetebilmek ve espriden anlayabilmek gelişmiş beyinlerin önemli bir özelliğidir. Gerek fazla ciddi bir hayat yaşanması gerekse aşırı sulu şakalarla geçiştirilen sohbetler, insandaki mizah algısının olgunlaşmasının önündeki en önemli engellerin başında geliyor. 3. Estetik algı: Bir günbatımından bebeklerin gülümsemesine, bir sanat eserinden bir çiçeğin girift tasarımına kadar her türlü güzelliği algılayabilen ve buna diğer canlılardan farlı tepkiler verebilen tek canlıyız. Diğer canlıların dünyayla bir estetik-güzellik ilişkisi kurduğunu düşündürecek pek bir kanıtımız yok. Merak, bir çok canlıyla paylaştığımız bir özellik olmasına rağmen, güzellik ve estetik merakı sadece insana has gibi duruyor. Elbette kullanılır ve geliştirilirse. Estetik algının gelişmesi büyük oranda erken yaşlarda sanatsal ve estetik içeriklerle karşılaşmayı gerektiriyor. Böyle bir zihinsel eğitimden geçmemiş olan çocuklar, gençlik ve olgunluk zamanlarında da estetik değerlerden haz alamıyor ve neyin estetik, neyin kaba olduğunu ayırt etmekte sorunlar yaşayabiliyorlar. Elbette zevkler ve tadlar insanlara göre değişebiliyor; fakat genel-geçer estetik değerlerin kaybolduğu bir toplumda kibarlıktan, nezaketten, yenilikçi düşünceden ve işbirliğiyle üretilecek üstün değerlerden yoksun kalmamız kaçınılmaz. 4. Öz farkındalık: Çok az sayıda canlıda deneysel olarak gösterilebilen basit benlik algısını bir kenara koyarsak, kendi benliği dışına çıkarak kendisini değerlendirip eleştirebilme, dünyadaki yerini ve ideallerini sorgulayabilme yeteneği sadece insana has görünüyor. Kendinin farkında olmak ve hareketlerinin kontrolüne sahip olma şeklinde kendini gösteren bilinç bir çok canlıda basit düzeylerde de olsa var olabilecek bir özellik iken, insandaki hali gerçekten diğer canlılarla kıyas kabul etmeyecek kadar gelişkin görünüyor. Öyle ki, sadece kendimizin farkına varmakla kalmıyor, diğerlerinin zihinsel dünyasına dair de oldukça detaylı tahmin ve çıkarımlar yapabiliyor. 5. Ölüm farkındalığı: İnsan dışında hiç bir hayvanın ölüm kavramını anlayabildiğine dair bir kanıtımız yok. Maymunlar, arkadaşlarının öldüğünü anlayabiliyor, hatta yanında bir süre yas da tutabiliyorlar. Fakat kendi ölümüne dar farkındalığın hayvanları çok aşan bir zihin durumu olduğunu biliyoruz. Ölüm farkındalığı insanlarda aşırı gelişmiş haldeki beynin ön tarafı ile ilgili bir zihinsel özellik. Bu bölüm sayesinde çok uzak geleceği hayal edebilirken çok uzak geçmişteki deneyimlerimizi bile hatırlayabiliyoruz. Bu nedenle, önümüzdeki yılları düşününce kaçınılmaz olarak bildiğimiz diğer tüm insanlar gibi önünde sonunda bir gün öleceğimizi hemen fark edebiliyoruz. Bu farkındalık ise insan için en büyük kaygı kaynaklarından birisi. Hayatta kalma içgüdümüzün kuvveti ile ölümlü olma gerçeği sürekli olarak aynı zihinde yan yana hüküm sürüyor. Bunu unutabilmek için elbette bazı mekanizmalarımız var; mesela gaflet olarak da bilinen bir nevi unutkanlık ve boşverme, en önemli silahlarımızdan birisi. Etrafımızda ölümle ilgili bir mesele olmadığı sürece ve kendimizi başka düşüncelerle oyaladıkça, ölüm düşüncesi de geçici bir zaman için aklımızdan çıkabiliyor. Fakat bir şekilde o garip endişe, özellikle kendi başımızayken gelip bizi tekrar buluyor. Ölüm korkusu gelecekle ilgili bir meseledir. Ancak geleceği düşünürken aklımıza gelir ve bizi tedirgin eder. Bu korkunun ise tek bir çaresi vardır: Zihnimizi şu anda tutabilmek. Eğer bizi tam olarak bu anda tutacak bir meşgalemiz varsa, gelecekle ilgili endişeler o süreç boyunca zihnimizden silinir. Sürekli bu anda yaşayan ve öz-farkındalığı yüksek insanlar o nedenle ölüm korkusunu en az hissedenlerdir. 6. Zaman algısı: Hayvanların bir çoğunda temel ve bireysel düzeyde zaman algılaması ve ritim duygusu var. Fakat insan dışında hiç bir canlı, zamanın kendisi ve diğerleri için anlamını değerlendirebilecek, zaman bağlamında ders alıp bunu geleceğe uygulayabilecek yeteneğe sahip gözükmüyor. Az önce bahsettiğimiz ölüm farkındalığı ve korkusu da aslında büyük oranda bu zamansal algı yeteneğiyle ilgilidir. 7. Kelimeler arasındaki bağlantıları anlamak: Bazı gelişkin hayvanlar basit kelimeleri anlamayı öğrenebiliyorlar. Fakat insanların kelime ve cümleleri anlam-bilimsel olarak bağlayabilme, mecaz yapabilme gibi üstün yetenekleri, hayvan zihnini fersahlarca aşan bir beceri. Bu nedenle hiç bir hayvanın insan gibi karmaşık bir dil üretebilmesine rastlamıyoruz. 8. Hayatın anlamı: Sadece insanın sorgulayabileceği, kurgulayabileceği ve dert edebileceği bir konu, hayatın anlamı. Diğer canlılar sadece biyolojik işlevlerini yerine getirerek tatmin olabiliyorlar; fakat bu sorgulama yeteneği, insanı kendisi ve yaşadığı düya hakkında çok daha fazlasını bilmeye mecbur bırakıyor. Aliya İzzetbegoviç'in de dediği gibi, bir çok canlının boynu yukarı, aşağı, sağa ve sola dönebilir. Ama sadece insan başını yukarı kaldırıp da yıldızlara bakma ve onlar üzerinde düşünebilme becerisine sahiptir. Fakat bu özelliğini kullanmama özgürlüğüne sahip olan da tek canlıdır aynı zamanda. 9. Çevresini değiştirme: Canlıların hepsinde belli derecelerde çevrelerindeki değişimlere uyum yeteneği var. İnsan ise, çevresini değiştirip kendi özel koşullarını yaratma konusunda tek başına görünüyor. Hatta çevresini radikal biçimde değiştirmeden yaşayamayan tek canlı insanoğlu. Zira çıplak zayıf ve her türlü savunma sisteminden yoksun bir bedenle dünyaya gelen insaoğlu için bu dünya gerçekten de yaşanmaz bir yerdir ve hayatta kalabilmek için bu dünyayı kendisine göre değiştirmek zorundadır. Fakat malum, bu değişim dürtüsü, maalesef zamanımızda çoğu kez kötü ve yıkıcı yönde; hatta çevre felaketlerine varacak derecelere kadar gidebilmekte. 10. Dengeden uzak davranış: Doğal sistemlerin tamamı kendi başına bırakıldığında bir denge durumuna ulaşır. İnsanoğlu ise denge bozucu, değiştirici ve tahrip edici özelliği ile öne çıkar ve bu açında yine, eski bir deyişle, nev-i şahsına münhasırdır. 11. Ahlak kuralları: Hayvanların büyük çoğunluğu en kolay seçimleri tercih ederek doğal ve içgüdüsel kurallara göre yaşar. Bazı gelişkin hayvanlarda temel düzeylerde ahlaka benzer davranışlar da görülebilir . Fakat insandaki gibi hayatın tüm gidişini etkileyecek, biyolojik tüm ihtiyaçları askıya alabilecek bir ahlaki-inançsal motivasyon, başka canlıda gözlenmez. Karmaşık bir ahlak sistemini üretip izleyebilecek kadar karmaşık beyin devrelerine sahip tek canlı insandır. 12. Yaşam tarzı değiştirme: Büyük oranda dürtüleriyle yaşayan diğer bütün canlılardan farklı olarak insan, düşüncelerine bağlı olarak yaşam tarzını değiştirmeye karar verebilir ve bu konuda neredeyse sınırsız özgürlük sahibidir. Fakat buna rağmen çoğu insanın içine doğduğu inanç, yaşam ve kültür koşullarını değiştirmeye hiç yeltenmemesi gerçekten ilginç bir sonuçtur. Bu durum ağırlıklı olarak diğer bir çok hayvanda gördümüz konfor güdüsünün bir sonucudur. Konforun bozulmasını hayvani zihin pek hoş karşılamaz. Ama insan, konforunu bozup daha fazlasını talep ettikçe gelişir ve insanlaşır. 13. Bilgelik: Kendilerini zamanda konumlandırma açısından çok dar bir yeteneğe sahip olan hayvanlar, çok gelişmiş bir beyne de sahip olsalar, geçmiş tecrübeleriyle andaki durumu değerlendirme yetisinden mahrumdurlar. Sadece basit ödül-ceza-koşullandırma sistemlerine göre davranışlar sergilerler. Bilgelik, sadece insana has ve zamanla gelişen bir zihin durumudur ve göreceli olarak az miktarda ipucundan yola çıkarak geçmiş deneyim ve bilgilere bağlı olarak çıkartılan karmaşık zihinsel sonuçları işaret eder. Bilge bir zihin dikkatle ve farkındalıkla yaşanan bir ömür sonucunda kendiliğinden gelişecek kadar her insana özgü bir beceridir. Fakat hayatı yaşama tarzlarındaki farklılıklar nedeniyle görece az sayıda insan bilge bir zihin geliştirebilmektedir. 14. İnanma-tapınma ihtiyacı: Dünyanın her yerinde ve tarihin her döneminde, insanoğlu dürtüsel olarak daha yüksek bir gücü arama, bulma ve ona tapınma eğilimine sahiptir. Diğer canlılarda böyle bir davranış gözlemlemiyoruz. 15. Aşk: Bir çok hayvanda uzun süreli üreme amaçlı birliktelikler görülürken, bilgi, tecrübe, amaç ve yaşam paylaşımı anlamındaki birliktelik olarak nitelenebilecek aşk, sadece insana özgüdür. Kısacası, insan dışındaki biyolojik varlıkları anlamak, kendimizi anlamakta çok önemli ve vaz geçilmez bir aşama. Bu konuda henüz alacağımız çok yol var. Fakat insanı insan yapan özellikleri tam olarak anlamamız için -en azından şimdilik- tek başına yeterli bir çalışma alanı gibi görünmüyor. Tam bu noktada, ünlü düşünür E.F. Schumacher'in bir sözünü anmadan geçmeyelim: İnsan sadece düşünen bir hayvansa, köpek de sadece havlayan bir lahanadır. Yani genel düşüncede yaygın olarak yerleşmiş insan-hayvan ayrımı, o kadar da temelsiz, yahut insan-merkezci bir bakış açısı gibi görünmüyor. Son olarak, insana has olan özelliklere arada bir göz atarak, canlılık yelpazesinde nasıl bir yerimiz olduğu ve insan olmanın gereklerini ne derece yerine getirebildiğimizi de sıklıkla düşünmek, bence faydalı bir egzersiz; herkese tavsiye ederim. Garip gelecek ama aslında çok manidar. Maraton kasları resmen onlar, öyle evrimleşmişler ki o avcı-toplayıcı zamanlarda tüm o homo-sapiensten kısa mesafede hızlı koşan hayvanları yakalayabilmeleri için birebir. Kısa mesafede tur bindiren çok canlı var ama uzun mesafe koşularında sanırım ilk sıraları oynuyoruz 🙂 O kasların varlığı avlanabilmemize ve doğada hayatta kalabilmemize büyük yardımı olmuş sanırım.


İnsan farklılıklarıyla ilgili oluşturulmuş onca külliyata karşın insan aynılığı ile ilgili söylenmiş çok da kayda değer söz yok. Oysa insan farklılıklarını anlamak için bile önce aynılığı konuşmak, insan benzerliğinin sınırlarını belirlemek gerekiyor. Buna da insan zihnindeki farklılık/aynılık paritesinin dinamiklerinden söz ederek başlamak en iyisi olabilir. İnsan zihnindeki aynılık olgusunu da bir örnek oluşturmak için bilgi/inanç ilişkisi üzerinden tarif etmek mümkün. Burada öne sürülen sav, tüm insanlardaki bilgi/inanç ilişkisinin Pi Sayısında olduğu gibi sabit bir oran içerdiği. Nasıl ki Pi Sayısı, ölçütü ne olursa olsun her seferinde çapın, çember uzunluğunun yaklaşık olarak üçte biri olduğunu, hiçbir büyüklüğün ya da küçüklüğün bu oranı değiştiremeyeceğini söylüyorsa, bilgi/inanç ilişkisinde de inancın uzunluğu bilginin çapıyla orantılıdır. Yani tüm insanlarda aynı şekilde işleyen bir formülle, bilgilerinin çapı ne denli büyükse inançlarının kapladığı alan da o denli geniş olacaktır. Bu formülün dışında kalan tüm inanç konularıysa, aslında doğrudan inançla ilgili değil, bir tür taraftarlık bağıdır. Bu savın bir diğer iddiası da insan inançlarında ortaya çıkan farklılıklar üzerinde zekanın sanıldığı kadar etkin olmadığı. Mesela biri Evrim Teorisine, hukukun üstünlüğüne, cumhuriyetin önemine, eşitlik ve kardeşliğin işlevine bir türlü inanamıyorsa, bunun nedeni zeka geriliğinden çok bu konularla ilgili inancını genişletecek kadar bilgi sahibi olmaması olabilir. Bu tür insanlar için önemli olan inançlarının genişliği değil, o küçücük daire içinde hissettikleri konfordur. İnsan aynılığıyla ilgili söylenebilecek bir başka şey, insan zihninde iyi ya da kötü olmak gibi birçok eğilimlerin de evrensel bir formülünün olabileceği. Herhangi birinin daha iyi ya da daha kötüye dönüşmesinin nedeni, tüm insanlar için geçerli aynı formül içindeki değişkenlerin bir nedenle farklılaşması, formülü oluşturan eşitliğin dünyevi nedenlerle bozulması olabilir. Eğer bu yaklaşımda haklılık payı varsa, tüm kimlik farklılıklarının kişiye özgü değil, maruz kaldığı durumlarla ilgili olduğunu söylemek mümkün. İstisnai insanları saymazsak, benzer koşullarda herkesin benzer kimliklere aday olduğunu, kimlik farklılıklarının insan farklılığından çok koşullarla ilgili olduğunu söyleyebiliriz. Büyük ihtimalle evrimsel nedenlerle, insan türü ömrünün büyük bir kısmını birbirine benzemek ve birbirinden farklılaşmak arasında gidip gelmekle geçiriyor. Burada bir denge yakalamanın ne denli zor olduğu, her iki seçeneğin de tek başına insan amaçlarına hizmet etmediği çok açık. İnsanların birbirine benzeme arzularının düşünsel becerilerine verdiği zarar ortada olsa da, diğerlerinden ayrışma alanını sadece fizyolojik ya da yaşam biçimi farklılığıyla sağlamaya çalışanların da onlardan pek bir farkı yok. Birçok insanın genelden farklılaşma isteğini bu denli sağlıksız kılan ise bir tür açgözlülük aslında. Bu bağlamda anlamakta zorlandığımız şey, diğer insanlardan farklılaşma oranlarının sadece yüzde bir oranında olabileceği, ama o yüzde birlik oranın geriye kalan doksan dokuz benzerlikten çok daha büyük bir anlamı olabileceği. Diğer insanlardan farklılaşmayı o yüzde birlik anlamlı alan içinde değil de daha çok biçimlere dayalı kaba şekillerle oluşturmaya çalışanların anlamakta zorlandığı bir diğer konu da ihtiyaç duydukları kişisel farklılığın sadece düşünsel farklılık olabileceği. O düşünsel farklılıkların yaşam biçimlerinde farklılık oluşturması gayet normal ama bu değişimin sınırlarını evrimin sınırlarının ötesine taşıma çabası en azından bugün için anlamsızdır. Farklılıkta konu biçim değil anlamdır.


Yeni bir teori, bilincin karmaşık bilişsel işlemlere bağlı bir durum olduğunu ve uyanık olduğumuzda otomatik olarak hüküm süren pasif bir temel durum olmadığını öne sürüyor. Ruhr-Universitat Bochum'daki iki araştırmacı yeni bir bilinç teorisi geliştirdi. Uzun zamandır bilincin doğasını, beynin nasıl ve nerede bilinci oluşturduğunu ve hayvanların da bilince sahip olup olmadığı sorusunu araştırıyorlar. Yeni kavram, bilinci, uyanık olduğumuzda otomatik olarak hüküm süren pasif bir temel durum olarak değil, karmaşık bilişsel işlemlere bağlı bir durum olarak tanımlar. RUB'daki Davranışsal ve Klinik Sinirbilim araştırma grubundan Prof. Armin Zlomuzica ve eskiden Universite Paris-Sorbonne'da, şimdi RUB'da olan Prof. Ekrem Dere, teorilerini Behavioral Brain Research dergisinde anlatıyor. Platform teorisine göre bilinçle ilişkilendirilen karmaşık bilişsel işlemler, korunan ve işlenen zihinsel temsillere uygulanır. Algıları, duyguları, duyumları, anıları, hayalleri ve çağrışımları içerebilirler. Bilinçli Bilişsel İşlemler, öğrenilmiş davranış veya alışkanlıkların artık başa çıkmak için yeterli olmadığı durumlarda gereklidir. İnsanların araba kullanmak veya duş almak için mutlaka bilince ihtiyacı yoktur. Ancak beklenmedik bir şey olduğunda, durumu çözmek için Bilinçli Bilişsel eylemler gerekir. Ayrıca gelecekteki olayları veya sorunları tahmin etmek ve uygun başa çıkma stratejileri geliştirmek için de gereklidirler. En önemlisi, Bilinçli Bilişsel işlemler, insanların ve hayvanların yeni çevresel koşullara uyum sağlamasını sağlayan uyarlanabilir ve esnek davranışların temelinde yer alır. Yeni teoriye göre, Bilinçli Bilişsel eylemler, alt platformları kontrol eden bir tür merkezi yönetici olan sözde çevrimiçi platform temelinde gerçekleşir. Alt platformlar, bilgi veya faaliyetler için depolama ortamı olarak davranabilir. Bilinçli Bilişsel işlemler, farklı nöron ağlarının etkileşimi ile kolaylaştırılır. Armin Zlomuzica ve Ekrem Dere, Boşluk Bağlantıları olarak da bilinen elektriksel sinapsların bu bağlamda çok önemli olduğunu düşünüyor. Bu yapılar, sinir hücreleri arasında son derece hızlı sinyal iletimini sağlar. Hücreler arasındaki iletişimin nörotransmiterler ve modülatörlerin değişimi yoluyla gerçekleştiği kimyasal sinapslardan çok daha hızlı çalışırlar. Yazarlar, platform teorilerini test etmek için örneğin aşağıdaki deneyi öneriyorlar: Bir insan, bir deney hayvanı veya yapay zeka, yalnızca farklı bir bağlamda öğrenilen iki veya daha fazla kuralı birleştirerek çözülebilecek yeni bir problemle karşı karşıya. Depolanmış bilgi ve yeni bir probleme uygulamanın bu yaratıcı kombinasyonu, ancak Bilinçli Bilişsel işlemler kullanılarak gerçekleştirilebilir. Araştırmacılar, boşluk bağlantılarını engelleyen farmakolojik maddeleri uygulayarak boşluk bağlantılarının süreçlerde gerçekten belirleyici bir rol oynayıp oynamadığını test edebilecekler. Boşluk bağlantı engelleyicileri, deneydeki performansı engellemelidir. Ancak, bireysel kuralların, öğrenilen bağlamlarda rutin olarak uygulanması yine de mümkün olmalıdır. Yazarlar, Önceden tanımlanmış bir çözüm algoritmasına sahip olmadığı yeni ve karmaşık bir sorunu bağımsız olarak çözebilen bir yapay zekanın ne ölçüde bilinçli kabul edilebileceğinin test edilmesi gerektiğini belirtiyorlar. Entelektüel kapasitelerin evrimi, değişen karmaşıklıktaki nöronal ağlar tarafından desteklenen bir bilinç seviyeleri sürekliliği ortaya çıkardı. Beyin patolojileri, nörodejeneratif ve zihinsel hastalıklar Bilinçli Bilişi ve davranışı etkiler. Bilinçteki bozulmalar nörolojik ve zihinsel hastalıkların en yıkıcı sonuçlarından biri olmasına rağmen, klinik öncesi araştırmalar için kullanılabilecek geçerli ve güvenilir hayvan bilinç modelleri eksik. Platform teorisi, uyaranların, çağrışımların, kavramların, hatıraların ve deneyimlerin zihinsel temsilleri çaba sarf edilerek muhafaza edildiğinde ve aktif olarak manipüle edildiğinde, beynin bilinçli bir çalışma moduna girdiğini savunur. Görev performansında yer alan bilinç düzeyine göre davranış paradigmalarını kategorize etmek için platform teorisi bir çerçeve ve değerlendirme standardı olarak kullanıldı. Platform teorisine göre, davranışsal bir paradigma, ortaya çıkan problem beklenmedik, yeni olduğunda veya üzerlerinde bilişsel işlemler gerçekleştirmek için büyük miktarda bilginin bakımını ve manipülasyonunu gerektirdiğinde Bilinçli Bilişsel işlemleri içerir. Bilinçli Bilişsel işlemler, işlem kaynaklarının yeniden konumlandırılması ve dikkat odağının yeniden yönlendirilmesi ile ilişkilidir. Diğer görev ve paradigmalara kıyasla daha yüksek düzeyde bilinç gerektirdiği varsayılan testlerden oluşan bir bilinç davranış testi bataryası önerilmiştir. - Radyal kol labirentinde (Hayvan deneylerinde kullanılan, merkezi bir başlangıç noktası ve bu noktadan uzanan birçok (genelde 6 ya da 8) kolu olan labirent türü.) - Çalışma Belleği, - Epizodik benzeri bellek (Epizodik bellek, açıkça belirtilebilen veya bir araya getirilebilen günlük olayların hafızasıdır.), - İleriye dönük bellek, - Sapma testi - Eşzamanlı, değişken aralıklı, değişken oranlı programlarla edimsel koşullandırma. Bu test bataryasındaki performans, daha düşük bilinç seviyeleri gerektiren paradigmalardaki ve testlerdeki performansla karşılaştırılabilir. Ek olarak, bilinçle ilgili olmayan davranışsal fenotipleri kontrol etmek için ikinci bir, daha kapsamlı davranışsal test bataryası önerilmiştir. Teorimiz, bilincin nörobiyolojik temelinin şifresinin çözülmesi için bir rehber görevi görebilir. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Nefes almak sadece oksijen için değildir.


- Bir kimsenin toplumsal ve ruhsal nedenlerin etkisi ile kendi hayatına son vermesi, - Hayatını tehlikeye düşürecek aşırı davranış veya iş. Klasik sosyologlardan Emile Durkheim ise çoğu intiharın toplumsal nedenlerden kaynaklanan bir eylem olduğunu savunur ve intihar eylemini şu şekilde tanımlar Kişinin kendisi tarafından gerçekleştirilmiş, olumlu ya da olumsuz bir edimin doğrudan ya da dolaylı sonucu olan her ölüm olayına intihar denir. Ayrıca Durkheim kimi müntehirlerin intihar etmeden önce yoğun bir ruhsal bunalım yaşadığını ve değersizlik duygusu hissettiğini ifade eder. O halde bireyi intihara iten nedenleri, TUİK ve WHO'nun verilerinden de yararlanarak irdelemek, daha anlaşılır sonuçlar elde etmemize yardımcı olacaktır. WHO'ya göre, dünyada her yıl 800 bin kişi intihar ederek hayatına son veriyor. Ayrıca her yıl 16 milyon kişi intihar girişiminde bulunuyor. İntihardan ölenlerin sayısı; sıtma, göğüs kanseri, savaş veya kadın cinayeti nedeniyle ölenlerden daha fazla. Ayrıca 15-29 yaş arasındaki gençlerin ise ölüm vakalarındaki ikinci neden olarak karşımıza çıkıyor. İntihar vakalarının yüzde yetmişinden fazlası, düşük ve orta gelirli ülkelerde gerçekleşiyor. İntihar oranlarının en yüksek olduğu ülkeler sırasıyla, Litvanya, Rusya, Guyana ve Güney Kore, İzlanda, ABD ve Finlandiya. Türkiye ise bu sıralamada 100. sırada. Türkiye'nin görece bu sıralamada aşağılarda olduğu söylenebilir. TÜİK verilerine göre ise Türkiye'de yılda ortalama 3400 kişi intihar ediyor. Kayda geçen en yüksek intihar nedenlerinin başında %22 ile hastalık geliyor. Diğerlerinin çoğu ise sosyal nedenler. Kişinin dolaylı olarak kendi ölümüne neden olması bu verilere eklenmiyor. Dünya ve Türkiye'den elde edilen verilerden hareketle bazı intihar vakalarının önemli itici güçlerinin, toplumsal nedenlere bağlı olan ekonomik, sosyal faktörler ve sosyal hayatta sahip olduğumuz roller ile ilişkili olduğunu söyleyebiliriz. Neden toplumda yaşanan değişimler, krizler ve travmatik deneyimler bazılarını etkilemezken bazı bireyleri intihara sürükler? Peki, hangi durumlarda bireyler daha çok etkilenir? Bu sorunun cevabı için önce intihara sebep olan ruhsal nedenlere kısaca değinelim. Psikolojik bozukluklar kişiyi intihara sürükleyen nedenlerden biridir. Şizofreni gibi psikotik bozukluklarda intihar riski yüksektir. Ayrıca duygu durum bozukluğu olan hastalarda, depresyon döneminde intihara yatkınlık artış göstermektedir. İntihar eyleminin kendisinden gizli mesajlar/anlamlar çıkarmak ve intiharı çözüm/çare olarak görmek de psikolojik nedenler arasındadır. Örneğin diğerlerini suçlu göstermek, yanlışlardan ve kabul edilemez duygulardan kurtulmak, ölmüş olan sevdiğine kavuşmak, duygusal acıyı unutmak ya da duygusal boşluktan kaçmak için intihar eylemi gerçekleştirilmiş olabilir. İnsan sosyal bir canlıdır ve çoğunlukla toplumsal hayata dahil olmak ister. Bu sosyalleşmenin sağlıklı ilişkiler üzerine kurulu olmaması da insanı sona götüren sebeplerdendir. Yani intihar eylemini ruhsal olarak besleyen birtakım toplumsal etmenler olduğunu kabul edebiliriz. İntihar, bireylerin toplumsal bütünleşme sorunlarından kaynaklanabileceği gibi toplumda yaşanan düzensizlikten ya da değişimden de kaynaklanabilir. Çünkü birey toplumun bir parçasıdır ve toplumun dışına itildiği takdirde büyük bir umutsuzluk duygusu oluşur. Toplumsal bütünleşme süreci, kişiden kişiye farklılık gösteren gruplar aracılığı ile gözlenebilir. Bireyin bütünleştiği toplum çekirdek ailesi olabileceği gibi bir tüccar için bu toplum, ortak statü paylaştığı diğer tüccarlar olabilir. Askerler ve öznel sosyal örgüt üyeleri için de kendi toplulukları. Toplumsal düzenleme ise bireylerin yaşadığı dönemde toplumsal bütünleşmeyi deneyimledikleri gruplarda yaşanan büyük değişimlerdir. Örneğin yaşadığımız ülkede gerçekleşen ekonomik kriz, toplumsallaştığımız sosyal örgütü etkilediği ölçüde kendimizi umutsuz hissederiz. İşimizi kaybedersek, ülkenin küçük bir parçası olan, kendimizi ait hissettiğimiz topluluktan, sorumluluklarımızı yerine getiremediğimiz için dışlanabiliriz ve olası bir dışlanma durumu genetik ve ruhsal olarak intihara yatkın olan bireyleri daha çok etkileyebilir. TUİK tarafından yapılan Bireylerin Mutluluk Kaynağı Olan Kişiler araştırması incelendiğinde; kendilerini en çok ailelerinin mutlu ettiğini belirtenlerin oranı, 2020 yılında %69,7'dir. Yani bizler mutluluk kaynağı olarak yakın ailemizi görmekteyiz. Ayrıca Bireylerin Mutluluk Kaynağı Olan Değerler incelendiğinde; kendilerini en çok sağlıklı olmanın mutlu ettiğini ifade edenlerin oranı, 2020 yılında %70,9'dur. Bunu %12,8 ile sevgi takip etmektedir. Diğer taraftan intihara sürükleyecek dinamikler toplumda büyük bir kaos yaratma potansiyeline sahiptir. Çünkü intihar eylemini tetikleyen etmenler bireyleri suça, otoritesizliğe ve güvensizliğe hızlıca sürükleyebilecek etmenlerdir. İntihar etme eylemini toplumsal bütünleşmede sorun yaşadığı için planlayan bireyler, topluma karşı sorumluluk hissetmeyebilir; böylece bu bireyler canlı bomba olabileceği gibi cinayet, yaralama gasp vb. ağır suçlar da işleyebilir. Bu sebeple intihar eylemi, devletin hukuksal kurumlarında da denetlenmek istenilen bir eylemdir. Neredeyse bütün ülkelerde bireyi intihara teşvik etmek, cinayet ile eş tutulmaktadır ve cinayet ile aynı ölçüde hukukta cezası vardır. Öyle ki birçok ülkede ötenazi uygulamaları belli başlı özel durumlar dışında bütün ülkelerde yasaktır ve tıp etiğinde de büyük bir tartışma konusudur. Çünkü hem devlet hem de kimi dinler intihar eylemlerinin bulaşıcı bir hastalık gibi artabileceğini düşünür. Bazı durumlarda bireyler, sevdikleri kişilerin ardından intihar edebilmektedirler. Kimi ünlülerin ardından da intihar oranlarında artış gözlemlenmiştir. Ayrıca ünlüler ya da idoller intihar eylemini kitlesel hale dönüştürebilir. 1978'de Guyana'daki Jamestown'da Jim Jones liderliğindeki Peoples Temple'ın 918 üyesinin topluca intihar etmesi bu duruma bir örnek olabilir. Marlyn Monreo'nun kendini öldürmesinden sonraki ayda intihar oranlarının %12 oranında artması da başka bir örnek. Yani bizi hiç tanımayan ünlü bir kimseye karşı duyduğumuz sempati ya da önder olarak kabul ettiğimiz lider ile kurduğumuz toplumsal bütünleşmeden dolayı kendi canımıza kıyabiliyoruz . Bu durum başka açıdan incelendiğinde, kendilerini belli bir ülkü için feda eden insanlar da görülebilir. İntihar bombacısı ya da kendi ülküsü için açlık grevine giren bir kimse aynı inancı paylaştığı toplumsal çevreden güç alarak intihar eylemini gerçekleştirirler. Biyolojik, psikolojik ve kültürel olarak intihar etme davranışının önüne konacak en büyük bariyerin sağlıklı sosyal ilişkiler olduğunu görüyoruz. Güçlü, kucaklayıcı ilişkiler kurmak insana su gibi gereklidir. Nitekim bizler sosyal canlılarız ve kültürümüzde Yalnızlık Allah'a mahsustur gibi deyişler var. Ayrıca bireylerin sosyal ilişkilerin bitmesinden dolayı yaşadığı depresyon, yeni sosyal ilişkilere girmesi ile düzelebilmektedir. Öyle ki bu konu ile ilgili yüzlerce film ve kitap vardır ve kimilerimiz de bu süreci yaşamış olabilir. İnsanoğlunun her bir adapte olduğu nitelik, diğer bireyler ile sağlıklı çalışıyor gibi görünmektedir. Çünkü insanoğlu diğer canlılara kıyasla bedensel eksikliğini, beyin işlevleri sayesinde güçlü sosyal ilişkiler kurarak telafi eder. Beyinsel işlevlerimizin sağlıklı çalışması için kendimizi güvende hissedeceğimiz sosyal ortamlara ihtiyaç duyarız ve bu güdü oldukça güçlüdür. Genetik kodlarımıza derinden işlenmiştir. Nitekim hayatını kurtardı! cümlesi her zaman fiziki bir müdahale ile kurtarmak anlamında kullanılmaz. Maddi-manevi destek ile toplumsal hayata kazandırmak da birinin hayatını kurtarmaktır. Toplumsal bilinçdışımızın bu cümleyi seçmesi bundan dolayı olabilir. Tartışmasız ve en önemli bariyer ise Sevgidir. Sevmek sevilmek iyileştiricidir. O halde sevgi kelimesini irdelemekte fayda var. Sevgi TDK'ya göre: İnsanı bir şeye veya bir kimseye karşı yakın ilgi ve bağlılık göstermeye yönelten duygudur. Her canlının ihtiyacı olan temel güçtür sevgi. Önce kendimizden başlayarak çevremizdekileri sevmek, tüm kilitleri açacak bir anahtar olabilir. Böylece hem kendimizi hem de sevdiklerimizi tehlikelerden koruyabiliriz. Sevginin sihirli etkilerini açığa çıkarmak için sevgimizi dile getirmeyi, sevdiklerimize Seni Çok Seviyorum demeyi ihmal etmeyelim. Oldukça ilginç bir yazı olmuş. İdol insanların intiharda bu kadar etkili olabileceğini düşünmezdim.


İrade, içsel bir çatışmaya verilen yanıttır. Bir şey yapmak istersiniz; mesela sigara veya kocaman bir öğle yemeğini mideye indirmek gibi... Fakat bir yandan da bunu yapmamanız gerektiğinin farkındasınızdır. Veya ödemelerinizi planlamak, yahut spor salonuna gitmek gibi şeyleri yapmanız gerektiğini bilirsiniz fakat buna rağmen yapmazsınız. Beyninizin ön bölümünü oluşturan prefrontal korteks, karar verme ve davranışlarımızı düzenleme gibi işlerden sorumlu olan bölümdür. Kendini kontrol etme yahut irade bu başlık altına girer ve beynin bu kısmı tarafından yürütülür. Arzularımızı kontrol etmek veya isabetli kararlar alabilmemiz için frontal beynimize iyi bakmamız gerekiyor. Beyni iyi beslemek ve iyi bir uyku düzeni, ön beynin sağlıklı çalışmasının en önemli anahtarları. Araştırmaların gösterdiği temel bir gerçek, irade gücümüzün bir sınırı olduğu ve kullandıkça tükendiğidir. Öfkenizi kontrol etmeye çalışmak, dikkat dağıtıcıları göz ardı etmeye uğraşmak yahut ilave yemek yemeyi reddetmek, hep bu sistemi yoran ve pilini tüketen şeylerdir. İrade sisteminizi kaslarınız gibi düşünebilirsiniz. Çok kullanıldığında yorulur fakat düzenli olarak çalıştırılıp iyi beslendiğinde, zamanla gelişir ve kuvvetlenir. Gün içinde sürekli kullandığımız ve stres nedeniyle çoğu zaman aşırı yüklendiğimiz bu sistem, gücünü hızla kaybedebiliyor. Şimdi bilimsel verilerden yola çıkarak 6 temel madde halinde irade gücümüzü nasıl kuvvetlendirebileceğimize bakalım. 1. Stresle başa çıkma yollarını öğrenin. Konuyla ilgili en temel bilgilerimiz, beynin karar sisteminin stres altında, özellikle şiddetli ve uzun süreli stres altında iyi çalışmadığıdır. Stres durumlarında beynimiz içgüdüsel kararlar vermeye ve kısa vadeli çıkarları gözetmeye daha eğilimlidir. Bundan dolayı kısa vadede bizi rahatlatacak rutinlere, zararlı alışkanlıklara veya faydasız çarelere başvurma ihtimalimiz artar. Çünkü stres altındaki beyin, enerjiyi daha çok bu yollarda kullanmaya programlıdır ve prefrontal korteksteki irade sistemlerimiz bu mücadelede genellikle mağlup olmaya mahkumdur. Uzmanlar, stresli ve endişeli durumlarda özellikle biraz durup birkaç derin nefes almanın, stresle başa çıkmada önemli bir etken olduğunda birleşiyorlar. 2. Planlarınıza sadık kalmak için kendinizi cesaretlendirin. Araştırmalar, kendinizi onaylama ve kabul etmenin stresli ve gergin durumlarla başa çıkabilmeyi ve iradenizi daha etkin kullanabilmeyi mümkün kıldığını gösteriyor. Bunun en kolay yollarından birisi yapamıyorum yerine yapmıyorum demeye alışmak. Çoğu zaman yeteneksizliğimizden yahut eksikliğimizden değil, yapmayı tercih etmediğimizden dolayı istediğimiz birçok şeyi gerçekleştiremiyoruz. Bu dil kalıbı değişikliği, en basit şekilde, irade sistemimizin kuvvetlenmesine yardımcı oluyor. Her yapamıyorum dediğinizde, size bilinçdışı olarak sınırlılıklarınızı hatırlatan bir kısır döngü yaratmış oluyorsunuz ve kendinizi yapmak istemediğiniz bir şeyi yapmaya zorluyorsunuz. Bu da irade gücünüzü tüketen önemli bir olumsuz davranış kalıbı oluşturuyor. Beynimiz için uyuruz, bedenimiz için değil. İyi bir uyku, ön beynimizin sağlıklı çalışması için anahtar bir öneme sahiptir. Gece erken saatlerde uyunan derin uykunun hem beyne hem de bedene sayısız faydalarını biliyoruz. Yeteri kadar uyunmadığı takdirde ilk bozulan sistemlerden birinin de sağlıklı karar verme mekanizmaları olduğu malum. Peki, ne kadar uyuyacağız? İhtiyaç ve süre kişiden kişiye değişmekle birlikte, araştırmalar günde 6.5-7.5 saat uyuyan insanların en uzun yaşayan insanlar olduğunu ve zihinlerini en verimli kullananlar olduklarını gösteriyor. Bu miktar, kabaca bir yol gösterici olarak işe yarayabilir. Özellikle kalabalık şehir yaşamında üzerimize çöken farklı kaynaklara sahip stresin etkisini en iyi atlatmayı sağlayan alışkanlık meditasyondur. Birçok bilimsel çalışma meditasyonun odaklanma, dikkat, stresle baş etme ve iradeyi kuvvetlendirme açısından olumlu etkileri olduğunu gösteriyor. Meditasyon ve farkındalık alıştırmaları, bu nedenle stresle başa çıkmada çok önemli. Günde sadece 2-5 dakika sessizce nefesinize odaklanmanız, günlük streslere dayanıklılığınızı önemli ölçüde artırabiliyor. Uzmanlar, sekiz haftalık ve günlük 3-5 dakikalık meditasyon çalışmasının tüm zihinsel parametrelerde belirgin ve olumlu değişiklikler yaptığını söylüyorlar. 5. Hareket ve beslenme: Olmazsa olmazlar. Beyni doğru çalıştırmanın, irade gücünü artırmanın ve stresle başa çıkmanın en kolay yolu düzenli fiziksel egzersiz yapmaktır. Hem yoga gibi zihinsel egzersizler hem de herhangi bir spor dalında bedensel idmanlar bu etkiyi gayet kolay yaratabiliyor. Düzenli egzersiz, özellikle hippokampus gibi beynimizin hafıza ve duygu merkezlerinin gelişmesini sağlıyor. Ayrıca beynin enerji harcama sistemlerini düzenleyerek çok enerji tükettiğini belirttiğimiz ön beyin sistemlerinin de daha etkin çalışmasını sağlıyor. Beslenme de kritik öneme sahip. En basit formülüyle daha fazla bitkisel, az şeker ve tahıl içeren ve işlenmiş gıdalardan uzak bir beslenme rejimi, beynimizin çok daha verimli çalışmasını sağlıyor. Beslenme ve egzersizin bu bahsedilen raya oturtulması aynı zamanda genel olarak kendimizi iyi hissetmemizi de sağlıyor. Mutlu ve iyi hisseden bir beyin ise irade kullanma ve karar verme konusunda kesinlikle daha avantajlı. 6. Şu anda önemli olan şeyler için bazı şeyleri erteleyin. Erteleme, genellikle istenmeyen bir davranış biçimi olarak bilinir. Fakat şu anda önemli ve yapmak zorunda olduğunuz bir iş için yine o anda istediğiniz bir şeyi, mesela büyük bir dilim çikolatalı pastayı veya o sigarayı erteleyin. Şimdi değil, sonra dediğinizde beyniniz, Yapmamalıyım dediğiniz duruma göre daha az enerji harcıyor ve odaklanmanız kolaylaşıyor. Birçok kötü alışkanlık, bilinçsiz bir şekilde davranış tekrarlarına dayandığı için böyle bir erteleme aynı zamanda o istenmeyen davranışa karşı bir bilinç oluşmasına da yardımcı oluyor ve böylece bu tip davranışlardan vazgeçmeyi yahut en azından bunları asgari düzeye indirmeyi kolaylaştırıyor. Buraya kadar bahsettiğimiz ve kendi başınıza yapabileceğiniz bu uygulamaların etkilerini kuvvetlendirmek de mümkün. Son zamanlarda beyin eğitim teknikleri de günlük hayatta kullanma konusunda başarısız olduğumuz birçok doğuştan gelen özelliğimizi gün yüzüne çıkartmak için başarıyla kullanılıyor. Özellikle sinirsel geribildirim bunlardan en önemlisi. Dikkat, odaklanma, stresle başa çıkma, takıntılar ve irade sorunları için tüm dünyada etkin olarak kullanılan ve beyninizi eğitmenin en kolay yolu olarak bilinen sinirsel geribildirim, beyin dalgaları üzerinden beyin devrelerini eğitmeye dayanan son derece güvenilir ve etkili bir teknik.


ChatGPT, insanların birçok alanda işlerini kolaylaştıran bir yapay zeka sistemidir. Kullanıma sunulduktan sonra 1 milyondan fazla kullanıcı kazanan ve tarihin en hızlı büyüyen tüketici uygulaması haline gelen ChatGPT özellikle son dönemde akademik yayıncılık, tıp, teknoloji gibi birçok sektörde kullanılmaya başlandı (Homolak, 2023). Yapay zeka sisteminin özellikle iş hayatında birçok avantaj sağladığını bilmekteyiz. ChatGPT'nin iş dünyasındaki faydalarından biri, hızlı yanıtlar oluşturmayı ve aynı anda birkaç tartışmayı yönetmeyi sağlayan ölçeklenebilirliğidir. Bu bağlamda ChatGPT, birçok kuruluşun birden fazla ülkede veya bölgede yönetimini sağlayan küresel iletişim açısından yararlı bir araç olarak karşımıza çıkar. Ölçeklenebilirliğinin bir sonucu olarak ise, kuruluşlar çok daha fazla zaman ve para tasarrufu sağlar. İşletmeler, ChatGPT'nin bir başka avantajı olan; insan müdahalesini azaltan ve verimliliği artıran otomatik müşteri hizmetleri veya dil çeviri hizmetlerinden de faydalanıyor. ChatGPT sayesinde bilgi kaynakları önemli ölçüde genişleyerek insanların sadece büyük miktarda bilgiye ulaşmasını sağlamakla kalmıyor, aynı zamanda bunu daha kısa ve kolay bir şekilde yapmalarını mümkün kılıyor. Bununla birlikte insanların yaptıkları çalışmaları hakkında geri bildirim alabiliyor olması, hatalarını analiz etmelerine olanak sağlayarak çalışanların kapasitesini güçlendiriyor. Ayrıca, bu süreç artan motivasyon ile birlikte üretkenlikte de artışa yol açıyor (Kalla, D. & Smith, N. 2023 ve Video, 2023). Yapay zeka sistemi birçok fayda sağlamakla birlikte bazı olumsuz etkileri de beraberinde getirmiştir. Yanlış ya da güvenilirliği düşük bilgi üretme potansiyeli ChatGPT'nin dezavantajlarından biridir. Bunun nedeni, eğitim verilerinin oluşturduğu yanıtlarla ilgilidir. Örneğin, konularınız çok spesifik veya yapay zekaya yabancı ise, sistem muhtemelen yanlış bilgi üretme eğiliminde olacaktır. Bu durum, tıp alanı ya da hukuki soruşturmalar gibi kritik konularda ciddi sorunlar yaratabilir. Bu bağlamda, araştırmacılar ChatGPT'nin kendi veri setine dayanarak bilgi sağladığı gerçeğini göz önünde bulundurmalıdır. Bu nedenle, ChatGPT'nin üretebileceği olası yanlış bilgileri önlemek için insanların eleştirel düşünmesi ve sonuçları birkaç kez kontrol etmesi gereklidir. Dolayısıyla, insanlar ChatGPT'yi bir konuyu derinlemesine anlamaktan ziyade fikir üretme aracı olarak görmelidir. ChatGPT'nin bir diğer sınırlaması da daha fazla duygusal zekaya ihtiyaç duymasıdır. İnsan iletişiminde mizah veya komedi gibi duygusal ipuçlarını anlamak ve bunlara tepki vermek zor olabilir. Bu nedenle insanlar sohbet robotları ve otomatik sistemlerle başarılı ve etkili bir şekilde iletişim kurmayı güç bulabilirler (Kalla, D. & Smith, N. 2023 ve Video, 2023). Sonuç olarak, ChatGPT kullanmanın hem avantajları hem de dezavantajları vardır. Özellikle iş yaşamında ölçeklenebilirlik, otomatik müşteri hizmetleri, genişleyen bilgi kaynakları ve geri bildirim alma gibi çeşitli avantajlar sunan güçlü bir araç olmakla birlikte yanlış bilgi üretme, duygusal zeka eksikliği, güvenlik ve etik gibi dezavantajları da vardır. Dikkat edilmesi gereken nokta, bir işletmede kullanılmadan önce titizlikle düşünmek ve işletmeniz için uygunluğunu belirleyerek bir karar vermektir.


Cem Karaca'nın Tamirci Çırağı isimli şarkısını çoğunuz duymuşsunuzdur. Oto tamircide çalışan bir genç, arabasını tamire getiren bir kadına aşık olur ve okuduğu romandan umut alarak şansını denemek ister. Kadının arabayı almaya geleceği gün tulumları giymek yerine süslenerek kadının karşısına çıkar ve arabanın kapısını açarak kendince reverans yapar. Fakat oğlanın teşebbüsüne kızan kadın Kim bu serseri? diye çıkışır. Buradaki cümle çok önemlidir. Sen kimsin? demez kadın, oğlana hitap etmez, çünkü onu muhatap dahi kabul etmez. Aslında onun kim olduğunu bilir ama Kim bu serseri? derken Sen kimsin ki benimle bir ilişki yaşayabileceğini düşünüyorsun be densiz! demiş olur. Tulumu giymek sosyal sınıfını kabul etmek demektir ve tabii ki sınıfın sınırlarını da kabul ederek boyundan büyük işlere kalkışmamak, kendini aşan hayallere kapılmamak demektir. Nihayetinde oğlan işçidir ve işçiliğini kabul ederse daha fazla incinmez diye düşünür usta. Sosyal sınıflar, toplumdaki insanları sahip oldukları maddi imkanlara göre kategorize etmenin sonucu olarak ortaya çıkmış kavramsal tanımlardır. Sınıflandırmalar en temelde ekonomik refah, eğitim ve kültür seviyesi ya da bir sosyal ağa bağlılık temel alınarak yapılır. Toplumsal hiyerarşi ve güç ilişkileri ile doğrudan bağlantılı olan sosyal sınıflandırma tarih boyunca çeşitli şekillerde yapılmıştır. Günümüzde ise en çok kabul gören sınıflandırma üst sınıf, orta sınıf ve alt sınıf şeklindedir. Şarkıda geçen sınıf çatışması -Marxist literatüre ait dili kullanarak söylersek- burjuva ile proleterya arasındaki çatışmadır. Tamirci çırağı proleteryaya yani işçi sınıfına mensuptur ve hizmet verir, araba sahibi kadın ise sermaye sahibidir ve hizmet alır. Sovyetler Birliği'nin, dolayısıyla komünist ideallerin hala ayakta olduğu dönemde yazılan bu şarkı İşçisin sen işçi kal derken aslında kapitalist sistemde sınıf aşımının imkanlı olmadığı mesajını barındırıyor. Fakat bugünkü kapitalizm o günküyle aynı değil. Bir zamanlar vahşi olan kapitalizm, vahşetin kendi sonunu getireceği endişesiyle daha ılımlı hale geldi ve çalışanlar da belli ölçülerde sermaye sahibi olabilmeye başladılar. Yeterince çalışanın refah elde edebildiği bu sistemde sınıflar arası geçişlilik mümkün hale geldi. Bugün çok kolay olmasa da alt ya da orta sınıftan birinin bir üst sınıfa geçmesi yani sınıf atlaması mümkün. Her ne kadar sınıf atlamak artık daha az zor olsa da, sınıflar arasındaki duvar sandığımızdan çok daha kalın. Köken itibariyle üst sınıftan gelmediği halde kendi emekleriyle sosyeteye katılanlar sonradan görme olarak nitelenir. Hiç görmeseydi daha mı iyiydi? diye tepki verdiğim bu tahkir ifadesi temelde köylü-kentli çatışmasına dayanıyor. Şehrin kendine has bir kültürü var ve bu kültüre sonradan eklemlenenler söz konusu kültürü etkiliyor, ona adapte olamadığı için onda değişimler yaratıyor. Kentli üst sınıf açısından asıl sorun, köylülerin kent yaşamının gereklerini yerine getirememesi ve kent soylu kültürünü tahrip etmesi. Köylü, içselleşmiş olan kendi kültürünü şehre taşıdığı için şehrin dokusunu bozuyor ve bu nedenle kent soylular tarafından hor görülüyor. Aslında kent soylular kızmakta haklılar. Çok değil 70 yıl öncesinin İstanbul'unda yaşamış ama kentte yaşanan nüfus patlamasıyla oradan göçmüş ve yüreği dayanmayacağı için İstanbul'u ziyaret etmekten kaçınan eski İstanbullular tanıdım. Onların yerinde olmayı hiç istemezdim, zira benim de yüreğim bu acıya dayanmazdı. Türkiye toplumu esas itibariyle köylü bir toplum. Nüfusun yoğunlukla büyük şehirlerde yaşamaya başlaması henüz çok yeni bir gelişme. Bir zamanlar tarım ve hayvancılıkla hayatını kazanan köylüler çeşitli politikalar neticesinde karınlarını doyuramaz oldular ve göç etmek durumunda kaldılar. Köyden kente yapılan göç, çarpık kentleşme sorununu da beraberinde getirdi, şehirleri yordu ve sakinlerinin yaşam kalitesini düşürdü. Türkiye toplumunun sosyoekonomik yapısı değişti ve değişmeye devam ediyor. Sorunlar çok köklü ve düzelmeleri için uzun vadeli, ciddi planlara ihtiyaç var. Bu yazıyı yazarken tarihte sosyal sınıflandırmaların nasıl olduğuna bir göz attım ve harika bir şey fark ettim! Zaman içinde sınıf sayısı azalmış, mesela Mısır'da 6, Hint kast sisteminde 5 olan sınıf sayısı artık 3'e inmiş! Sayının ne önemi var, hiyerarşi devam ediyor diyebilirsiniz. Fakat hiyerarşi eskiden olduğu gibi soya göre belirlenmiyor ve artık eğitim sayesinde sınıflar arasında seyahat edilebiliyor. Alınan eğitim bile sosyal sınıfa göre demeyin, köy okulunda okuduğu halde Türkiye'nin en iyi üniversitelerine giren pek çok insan tanıyorum. Bana göre çok doğru ve yerinde tespitler. Tamirci Çırağı bir çaresizliği anlatıyor ama umut oldukça çaresizliğe yer olmayacaktır. Cesaret, bilinmeyene doğru gitmek için. Gereken işte bu.


Kimsiniz necisiniz diye sorulduğunda ne diyorsunuz? Şurada işçiyim, şurada öğretmenim, şurada yöneticiyim, şurada öğrenciyim, serbest meslek sahibiyim, ev hanımıyım, emekliyim... Böyle şeylerle tanımlıyoruz kendimizi çoğunlukla. Böyle şeylerle yaftalıyoruz. Bizim işimiz çalışmak mıdır? İnsanın işi çalışmak mıdır? Nedir insanın mesleği? Öyle bir hale gelmiş ki durum, kimliğimizi çalışmayla ilişkimize ya da çalışma şeklimize göre tanımlar olmuşuz. Sizce bir aslanın, bir filin, bir şempanzenin, bir timsahın, bir yılan balığının çalışmak diye tanımladığı ve yaşamının normal rutininden hayli farklı, böyle yapay bir unsur var mıdır hayatında? Olsa olsa hayatta kalmaya çalışır, eş bulmaya çalışır, yavrusunu sağlıkla büyütmeye çalışır, toplumu içinde pozisyonunu korumaya çalışır. Ve bunlar için yaptıkları da hayatın içinden, doğal şeylerdir. Biz de öyleydik. Neolitik devrime kadar yaşamımız büyük ölçüde böyle sürdü. Binlerce yıl geriye gitmeye ya da eski yerleşim kalıntılarından fal okumaya gerek yok. Daha yüz yıl önce bile gelişmiş medeniyetlerin henüz ulaşmadığı, eski çağlardaki gibi yaşayan insan toplulukları vardı. Belki tek tük hala varlar. Neolitik devrimde ne oldu peki? Dünya Holosen dediğimiz bir çağa girdi, iklimler daha düzenli hale geldi, tahmin edilebilir mevsimsel döngüler ortaya çıktı. İnsanlar da becerilerini ve deneyimlerini bu fırsattan yararlanabilecek kadar geliştirmiş durumdaydılar. Uygun bileşenlerin bir araya gelmesiyle neolitik devrim gerçekleşti, insanlar tarımı ve hayvancılığı icat ettiler. Biyoteknoloji alanındaki devrimsel yeniliklerle kendi yaşam biçimimizi küresel ölçekte değiştirdik. Tarıma ağırlık veren toplumlar yerleşik hayata geçtiler ve kendilerini bitkilerine bağlı bir yaşama mahkum ettiler. Hayvancılığa ağırlık veren toplumlar ise yarı yerleşik hayata geçtiler ve kendilerini sürülerine mahkum ettiler. Toplum yapısında hiyerarşi belirmeye başladı, bürokrasi biraz arttı, angarya kavramı ortaya çıktı. Ama hala insanların 'iş'leri yoktu. Bugünkü anlamda çalışma hayatındaki işlere en benzer şeyler kölelerin yaşam şekliydi. Onların çoğu zaman ağır angarya altında geçen yaşamlarında bile 'çalışmak' diye ayrı bir şey yoktu aslında. Çünkü angarya, ağır iş, haftalarının içinde süresi belirli bir zamana sıkışmış ayrıksı bir şey değildi; ne yazık ki yaşamlarının bütünü bu ağır iş ile hemhal biçimde geçiyordu. Sonra yazıyı icat ettik ve yaygınlaştırdık. Yazının yaygınlaştığı yerlerde hiyerarşik yapılar daha da büyüdü, bürokratik mekanizmalar ortaya çıktı. Kanunların, borçların, sözleşmelerin, bilgi birikiminin yazılı hale gelmesiyle birlikte insanlar çok daha büyük topluluklar halinde organize edilebildiler. İmparatorluklar ortaya çıktı. Kölelerin çalıştırılması artık yetmiyordu. Angaryanın nüfusun geneline yayılmasıyla ilgili mekanizmalar oluştu. Tebaanın yaşam tarzı daha fazla biçimlendiriliyordu artık. Mesela bir kısmı 'çiftçi' olarak sınıflandırıldı: Bir çift öküzün sürebileceği kadar bir tarım alanında üretim yapmakla ilgili sorumlulukları vardı onların. Bazı toplumlarda bu kavram daha yumuşak uygulandı, bazılarında çok daha sert. Kimi toplumlarda bu çiftçiler tebaa falan değil serftiler. Toprağa bağlı, yer değiştiremeyen, yaşam tarzı sabitlenmiş bir çeşit köleydiler. Bazı toplumlarda zaman zaman tebaanın tamamına yönelik belirli angarya kuralları uygulandı. Mesela yol inşaatı için belli yaş aralığındaki her erkek senede şu kadar gün karşılıksız çalışmak zorunda dendi. İmparatorluk çağında en azından çoğu durumda verdiğiniz emeğin çıktısıyla yakından bağlantı halindeydiniz. Mesela çiftçi olarak üretiminizle birebir bağlantıdaydınız. Yarıcıysanız, toprak sahibiyle üretimi yarı yarıya paylaşıyordunuz. Bir zanaatınız varsa mesela kılıç yapan bir demirciyseniz, ürettiğiniz ürünler size aitti ve satıyordunuz. Durmadık orada. Bir yandan bilimdeki ilerlemelerimizle bir yandan da ticari sınıfın kar peşindeki iştahlı koşularının körüklenmesiyle yeni gelişmeler oldu. Bilimsel gelişmelerin para getirecek uygulamalarına yoğun bir şekilde kafa yorduk ve enerji tipinin dönüşümlerini keşfettik. O zamana kadar büyük ölçüde kendisinin ve evcilleştirdiği hayvanlarının kas gücüyle kısıtlıydı insanlar. Bazı toplumlar yel değirmenleriyle, nehir akıntılarıyla, okyanus rüzgarlarıyla doğanın güçlerinden aşırma becerileri ediniyor ve ilginç avantajlara sahip olabiliyordu. Ama bunlar istisnaydı. Buhar enerjisini hareket enerjisine dönüştürebilen, elektrik enerjisini enerjiler arası dönüştürme yöntemi olarak kullanmayı öğrenen insanlar, eski mitolojilerdeki yarı tanrılar gibi güçlere sahip oldular. Sanırım burada bir yerde yoğun bir saçmalıklar zincirine kendimizi kaptırdık. Sanayi toplumunu ortaya çıkardık ve önceden belirli ölçeklerde yaptığımız bazı şeyleri iyiden iyiye abarttık. - Bir ulusun tüm bireylerini aynılaştırma gayretiyle örgün eğitimi icat edip tüm bireylerimizi tek kalıp torna hatlarından geçirmeye başladık. Ne de olsa fabrikaya işçi, orduya asker lazımdı. Ve bu işçilerin ve askerlerin pek de soru sormaması, yaratıcı garip garip düşüncelere, yaklaşımlara, yeteneklere sahip olmaması gerekiyordu. - Askerliği tüm erkek vatandaşlar bazına yaydık. Tabii bunu yapmadan önce uluslar icat ettik, vatandaşlık kavramını oluşturduk. Kozmopolit imparatorluklar yerine daha katı uluslar haline geldik. - Köleliği kaldırıp köleliği yaygınlaştırdık. Kral öldü yaşasın kral! Bir yandan eski tip köleliği kaldırdık ama çalışma hayatında kölelikten beter şartlar oluşturduk. Tarımdan çözülen insanlar tarımda geçinemedikleri için büyük şehirlerdeki fabrikalara akın ettiler. Sanayi devriminin öncü ülkesi olan İngiltere'de bu devrimin ilk on yıllarında insanlar haftada 7 gün ve günde 16 saat çalışıyorlardı. Yıllık izin ve emeklilik diye bir kavram yoktu. Karın tokluğuna çalışıyorlardı. İş kazası geçirip çalışamaz hale gelenler, ellerinden ayaklarından tutulup sokağa atılıyordu. Çünkü benzer şartlarda çalışmak için bekleyen yüzlerce kişi vardı sırada. - Marx'ın da eleştirdiği önemli bir kavram ortaya çıktı: İşçinin kendi emeğine yabancılaşması. Üretenle ürettiğinin sahiplik bağını kopardık. Eski tip köleler yerine yeni tip köleler koymanın önemli bir mekanizmasıydı bu. Bu ve buna benzer yaptığımız şeylerle, maaşlı ve mesaili işi insanların temel geçim mekanizması haline getirdik. Dünya toplumlarının önemli bir kısmında insanlar ya maaşlı ve mesaili bir işte çalışarak ya da maaşlı ve mesaili çalışan birine bağımlı olarak geçimlerini sağlıyorlar.


Ben uzun zamandır maaşlı bir işçiyim. Bilgi işçisi diye yorumlayabiliriz işimi. Information worker ya da knowledge worker diyorlar İngilizce'de. Özel zamanlarımda da -gerçi çalışma zamanıyla özel zaman ayrımı benim için epeyce belirsizdir- çoğu zaman bir fikir işçisiyim. O zaman 1 Mayıs'ın ertesinde işin anlamı üzerine biraz dursam, 'işimi yapmış olurum' sanırım. Hazine bulduk millet, bu bilgiler üzerine hadi biraz fikir işçiliği yapalım. Böyle önde gelen yayın ortamlarının makalelerindeki mantık hatalarını bulup çıkarmak fikir işçiliğinin keyifli bir yönü. Paragraftaki karşılaştırmanın elmayla armut arasında olduğunu ifade etmemiz gerekli. Bir tarafta evler için gerçekten harcanmakta olan para var. Diğer tarafta ise bir araştırmaya katılmış insanların ceplerinden bir kuruş bile çıkmadan ah ne iyi olurdu diye razı olacaklarını beyan ettikleri, yaptırımı olmayan bir para. Bir başka dikkat edilecek nokta, araştırmanın tarihi: 2018 Kasım. Yani milattan önce... Covid'den, salgından önce. Salgın bir seneyi aşkın süredir tüm dünyada dinmeyen bir fırtına gibi dolaşıyor ve biz de fırtınada yaşamaya alışıyoruz. Daha bir süre bu fırtınada yaşayacağız. Çalışma ve öğrenme alışkanlıklarımızda kalıcı değişimler olması kaçınılmaz. Bir milyarın üzerinde insan bir yıldan uzun süredir kimi az kimi çok oranda, kimi hayli başarılı, pek çoğu o kadar da başarılı olmayan örneklerle uzaktan çalışıyor. Bir milyarın üzerinde insan bir yıldan uzun süredir kimi az kimi çok oranda, kimi hayli başarılı, pek çoğu o kadar da başarılı olmayan örneklerle uzaktan öğreniyor. Çalışma ve eğitim hayatında içinden geçtiğimiz birkaç yıllık süreç küresel bir deney ve alışma ortamı sağlıyor. Salgın geçtikten sonra bile iş hayatı ve öğrenme hayatı eskisi gibi olmayacak. Pek çok yeni deneyim ediniyoruz. Eski imkanlarımıza kavuşma günü geldiğinde o imkanlardan bazılarının imkandan çok boyunduruk olduğunu kavrayacağımızı ve eski alışkanlıklarımızdan sadece seçtiklerimize geri döneceğimizi umuyorum. Henüz süren bir fırtınada HBR'nin bu araştırmasının sonuçları nasıl değişirdi tahmin etmek pek de kolay değil. Büyük olasılıkla salgın sebebiyle geçim derdine daha çok kapılan insanların gözünde anlam denilen şey zaten aç kalmamak, temel ihtiyaçları karşılamak yani işine sahip olabilmeye devam etmek olacaktır. O kadar da geçim sorunu yaşamayan insanların pek çoğu için de işte anlam aramak daha da belirgin bir ihtiyaç haline gelmiş olabilir. İş anlamdan ne zaman koptu acaba? Bu aslında cevabı verilmiş bir soru. Güzel haber şu ki, sanayi toplumunun pek çok kitlesel kabusundan kurtulabileceğimiz bir çağın eşiğindeyiz. Umarım bunu başarabiliriz. Dijital dönüşümün getirdiği yeni çağda insanların, işlerinin çoklu yönlerine daha hakim olmaları, birbirleriyle daha etkili işbirlikleri yapabilmeleri ve ürettikleri değerlerden kopukluklarını belirli ölçüde de olsa onarmaları mümkün olabilecek gibi duruyor. Ama bu zorlu bir süreç! Anlamı, kendiliğinden gelen bir hediye olarak kucağımızda bulmayacağız. İnsanlar zihinlerinde uzak gelecekle ilgili kaygılar taşıyıp kendilerini kahrederler. Zaman zaman da uzak gelecekle ilgili hayaller besleyip kendilerini uzak emellerin pençelerinde tutsak ederler. Birinci yaklaşımda geleceğin sanal topraklarında beslediğimiz canavarların her gün etimizden ısırıp yemelerini izleriz. Diğer yaklaşımda ise güzel kazanımları geleceğe hapsedip onları günümüz için kafa yapıcı birer uyuşturucu haline getiririz. Oysa işimizde bugünden başlayarak anlam yaratmamız mümkün. Çünkü anlam, var olan değil, yaratılan bir şeydir. Bunun için ne istifa etmemize ne işimizi değiştirmemize gerek var. Cevaplar kendi içimizde. O cevaplara erişmenin yöntemleri ise Çevik Yaşam yaklaşımımın araç setini oluşturuyor.


işitme Alanı, kulaklarımızdan gelen ses dalgaları bilgisinin algıladığımız sese dönüşmesini sağlayan kısımdır. Birincil işitme alanı, ikincil işitme alanı ve daha üst düzey işitme alanları olarak bir kaç bölüme ayrılır. Birincil alan kulaklardan gelen sinyallere göre sesin frekansı, tınısı, uzaklığı gibi parametreleri çözümler. Diğer alanlar ise sesteki duygusal içerik, sözel mesajlar, tını değişimleri gibi daha üst düzey mesajları çözümlerler. İşitme alanları şakak loblarının hemen üst kısmında yer alır ve hem sağ hem de sol tarafta bulunur. Beyin görüntüleme çalışmaları, sağ ve sol beyindeki alanların farklı işler gördüğünü göstermektedir. Müzisyen olmayan bir insan müzik dinlerken beyninin sağ tarafındaki işitme alanları daha fazla aktif hale gelmekte; konuşulan kelimeleri dinlediğinde ise sol taraftaki işitme alanları daha çok çalışmaktadır. Fakat bir müzisyen müzik dinlediğinde yine beyninin sol yanındaki işitme alanları aktifleşir. Yani sol taraftaki işitme alanları analizden, sağ taraftaki alanlar ise duygu ve örüntüleri algılamaktan sorumlu gibi gözükmektedir.


Bir aşk bağlantısı tahmin etmek neredeyse imkansız. Çekicilik Oranını Tahmin Etme Deneyi Başlasın! Salt Lake City'deki Utah Üniversitesi'nden psikolog Samantha Joel ve çalışma arkadaşları ise, iki kişi hakkında dijital tanışma hizmetleri tarafından toplanan bu kapsamlı arka plan verilerinin, bir çiftin dört dakikalık yüz yüze görüşmede birbirlerini seçip seçemeyeceklerini tahmin etmek açısından işe yaramasının mümkün olmadığı sonucuna varmışlar. Araştırmacılar, 2005 ve 2007 yıllarında 15 hızlı randevu etkinliğinden birine katılan ve eşit sayılarda erkek ve kadınlardan oluşan 350 heteroseksüel kolej öğrencisini inceliyorlar. Katılımcılar, kişilik özellikleri ve tercihleri hakkında 182 veya 112 maddelik iki farklı anketi dolduruyorlar. Öğrenciler daha sonra yaklaşık 12 hızlı randevuya katılıyor ve tamamlıyorlar. Daha sonra bu katılımcılar, tanıştıkları her bir kişiye duydukları ilgiyi ve muhataplarının cinsel açıdan çekiciliklerini derecelendiriyorlar. Buraya kadar her şey güzel; ancak katılımcıların yanıtlarının istatistiksel analizleri sonucunda, hiçbir özelliğin, tercihin veya özellik ve tercih kombinasyonunun, hızlı randevu sonrası bir kişinin başka bir adayı ne kadar beğeneceğini tahmin etmekte işe yaramadığını gösteriyor. Indiana Üniversitesi Bloomington'daki Kinsey Enstitüsü'nden biyolojik antropolog Helen Fisher'e göre, romantik aşk için beyin devrelerini tetiklemek için birisiyle bizzat görüşmek şart; zira bu hoşlanma işi öyle kodlanabilir verilerle olmuyor. Sonuç itibari ile ister aşk ilişkisi ister arkadaşlık olsun, bilimsel yöntemlerimizi hala, biz insanların milyonlarca yıldır büyük bir beceriyle çabasız gerçekleştirebildiği ve belki de milisaniyeler içinde işleyen doğal algoritmalarımızı çözebilecek düzeye ulaşmamış görünüyor. Kabaca genel kurallarını, hangi hormonların ne işe yaradığını, belki feromonları ve etkilerini biliyoruz; ama ustanın sihirli dokunuşunu çözmemize daha çok uzun bir zaman var. Sosyal bir canlı olarak beş temel ayarımızdan biri olan diğer insanlarla ilişki hayat kalitemizi ve yaşam süremizi belirleyen en önemli faktörlerden biri. İstatistiksel çalışmalar, kaliteli sosyal ilişkilerden mahrum bireylerin bunama, Alzheimer ve diğer sinir-yıkıcı hastalıklar gibi ileri yaş sorunlarına yakalanma riskinin çok daha yüksek ve ortalama ömür sürelerinin çok daha kısa olduğunu gösteriyor. Her ne kadar hızla gelişen yapay zeka teknolojileri ve matematiksel algoritmalar bu tip becerilerimizi çözümlemek için tam güç çabalasa da sanırım bir süre daha nasıl işlediğini anlayamayacağız. Yani bilimsel bulguların bize kısa yollar ve beklenmedik başarılar sağlamasını belki daha uzun süre bekleyeceğiz. Ama bu arada, sağlıklı ve ömre ömür katan ilişkilerin yolu için önce kendinize, sonra da çevrenizdekilere iyi bakın; göreceksiniz. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazı sizin için geliyor: Şimdi Kur Yapma Zamanı! Ama Hanımlar Önden!


Müzik ve enstrüman eğitiminin beyin gelişimi üzerindeki etkilerini araştırırken, müzikal deneyimlerin ileri yaşlarda ve yaşa bağlı nörolojik hastalıklarda nasıl işe yaradığına ve destekleyici etkilerinin olduğuna dair bilgiler çıkıyor karşıma. Her geçen yıl müziğin ve müzik terapinin Parkinson, Felç, Alzheimer, Demans, Konuşma bozuklukları vb. hastalıklar üzerindeki iyileştirici ve pozitif etkileri hakkındaki çalışmalar fazlalaşıyor. Yaşlanmak, yaş almak, yaşlı olmak... Hepimiz bu yolda ilerliyoruz fakat gidiş yollarımız birbirinden farklı. Peki o yolu kendimiz için olabilecek en iyi şekilde geçiyor muyuz? Şu ana kadar okuduklarımdan öğrendiğim bir şey varsa o da Ununu eleyip eleğini duvara asmayan ve işlemeye devam edenlerin, kaç yaşında olursa olsun hayatın her anından zevk alacak kadar güzel bir ömre sahip oldukları. Bilim ve sağlık açısından bakıldığında da durum farklı değil. Her gün yeni şeyler öğrenen, bolca düşünen ve sorgulayan beyin kolay yaşlanmıyor. Evet bedenimizin de belli bir kullanım süresi var ve eskidikçe zorlayıcı etkileri olabiliyor. Fakat bu etkilerle karşılaşmamız kendimize yaptığımız yatırımlarla: Yaşam şekli ve kalitesiyle alakalı. Bir yılı aşkın süredir yaşadığımız covid salgını, en değerlilerimiz olan yaş almış büyüklerimizi hedef aldı daha çok. Bunun, yararlanabileceğimiz tecrübeler ve edinebileceğimiz çokça bilgiden mahrum kalmak olduğunu düşünüyorum. Bu büyük bir kayıp hepimiz için. Fakat genel olarak bakıldığında, zaman içinde yaşam sürelerinin uzaması ve doğum oranlarının düşüşüyle, dünya çapında yaşlı nüfusta oldukça büyük bir artış yaşandı. Bunların sonucunda beyindeki sinir hücrelerinin ve bazı genetik faktörlerin de etkisiyle nörodejeneratif hastalıklar denen bir grup oluştu(1)-(2). Nörodejenerasyon; yapısal veya fonksiyonel olarak beynimizdeki nöronların ilerleyici kaybı olarak tanımlanıyor. Bu durum doğum sırasında oluşan bir hasara bağlı oluşabileceği gibi, genetik faktörlerin ve yaşlanmanın etkisiyle de ortaya çıkabiliyor. Alzheimer ve Parkinson gibi hastalıkların 40 yaş altında nadir görülmesi, yaşlanmanın bu hastalıklar için önemli bir risk faktörü olduğunu göstermekte(2) diyor birçok araştırma. Yaşa bağlı bilişsel gerileme, ek bir hastalık eşlik etmemesine rağmen, kişilerin yaşam kalitelerini ve duygu durumlarını etkileyerek, içe kapanma veya depresyon gibi ruhsal hassasiyet olarak da ortaya çıkabiliyor. Hem bu rahatsızlıkları yaşayanlar hem de yakınları psikolojik yönüyle zorlayıcı süreçler geçiriyor. Bu tarz nörolojik hastalıkların olumsuz etkilerini azaltıp iyileşmesine katkı sağlayabilecek yollar, tedavi yöntemleri, her geçen gün tıp camiasında araştırılmaya devam ediyor. Son yıllarda etkinliği kanıtlanarak kullanılmaya başlanan bu yöntemlerden biri de Müzik Terapi. Müzik terapi: Hastanın ihtiyaçları doğrultusunda bireyselleştirilmiş ve yapılandırılmış müzik uygulamalarının, yetkili bir müzik terapisti tarafından terapötik bir şekilde kullanılmasıdır(3). Michael Thaut öncülüğünde 1990'lı yılların sonlarında başlayan çalışmalarla geliştirilmiş ve müzik-beyin etkileşimlerini esas alarak, nörolojik bozukluklar üzerinde uygulanmaya başlanmış(4). Eski çağlardan beri, bizim kültürümüz de dahil olmak üzere birçok uygarlıkta, müzikle hastalıkları tedavi etmeye yönelik uygulamaların bulunduğu biliniyor. Fakat ilk olarak, ikinci dünya savaşından sonra askerlerin acı ve ıstıraplarını yatıştırmak ve psikososyal travmalarını hafifletmek için, müziğin terapötik amaçlı kullanımına yoğunlaşılmış. 1944 yılından itibaren de modern bilim anlayışına uygun ilk akademik müzik terapi programı Michigan Üniversitesi'nde başlatılmış(3). Ülkemizde ise ilk defa 2014 yılında müzik terapi uygulamalarına yönelik sertifikasyon eğitimleri başlamış(5). Müzik terapiyi kısaca: Bozulmuş, kaybedilmiş ya da yeterince gelişmemiş olan işlev ve becerileri, müzik veya ses aracılığı ile geliştirmeye ya da yeniden kazandırmaya yönelik terapötik bir yaklaşım(3) olarak düşünebiliriz. 'Müzik terapi' bazen, her türlü müziğin bir çeşit hasta müdahale aracı olarak kullanılması şeklinde algılanabiliyor. Halbuki pozitif sonuç almak, hastaya uygun müziğin seçilmesi ile mümkün. Bu sebeple, psikoloji ve tıp alanlarında gerekli bilgiye sahip lisanslı ve nitelikli bir terapist tarafından; yani eğitimli bir müzik terapisti tarafından sunulması çok önemli(6). Müzik terapinin birçok tıbbi uygulamaya, özellikle de nörolojik hastalıklara yönelik rehabilitasyon programlarına eklenmesinin; hastalık semptomlarını azaltarak yaşam kalitesini yükselttiği aşikar(3). Mesela Parkinson, İnme, Konuşma Bozukluğu olan hastaların yaşadığı hareket, denge, algı, konuşma ve hatta duygu akışı düzensizliklerinin, doğru müziğin ve ritmin seçilmesiyle büyük oranda hafifletilebilmesi kayda değer bir adım. Çünkü bu sayede müziğin kendi içindeki iniş-çıkışlarını, gerilme ve gevşemelerini ritmik bir senkronizasyonla kinetik hale getirebiliyorlar. Böylelikle otomatik ve keskin hareketler yumuşayarak daha kontrol edilebilir ve akıcı bir hal alıyor. Doksanlı yıllarda Michael Thaut öncülüğünde yapılan, ritim temelli müzik terapinin Parkinson hastalarının yürüme yeteneği üzerindeki etkilerinin ölçüldüğü çalışmanın sonuçları, müziğin yarattığı farkı açıkça ortaya koyuyor. Thaut, uyguladığı deneyde ilk olarak düz arazide, rampalarda ve merdivenlerde 10 hastanın yürüme hızını ölçüyor. Ardından her hasta için yürüme hızlarına uyacak şekilde düzenli davul vuruşu ritmine sahip özelleştirilmiş kasetler hazırlayarak, katılımcılara kasetleri günde 30 dakika Walkman ile dinlemeleri talimatını veriyor. Her haftanın sonunda hastalara biraz daha hızlı ritmik vuruşlar içeren yeni bir kaset veriyor. Bir ay sonra yürüme hızlarını kasetler olmadan yeniden ölçtüğünde, her 10 kişiden dokuzunun, çalışmanın başlangıcına göre yüzde 50 daha hızlı yürüyebildiğini görüyor ve iyileşme kaydettikleri sonucuna varıyor(7). Müziğin etkilerini ve hastalarıyla yaşadığı deneyimleri kitaplarında sıkça anlatan Nörolog Oliver Sacks'ın hikayeleri ise birbirinden enteresan. Eskiden müzik öğretmeni olan ve Parkinson başlangıcından muzdarip hastası Edith T.'nin yaşadıkları, müziğin kurtarıcı etkilerini gösteriyor bizlere. Parkinson'un etkilerinden dolayı hareketlerindeki doğallığı ve yumuşaklığı kaybederek zarafetini yitiren Edith'in, robot gibi mekanikleşmiş hareketlerinin, sadece müziği hayal etmesiyle bile bir rahatlığa kavuştuğunu; Sıkışıp, donup kaldığını hissettiği anda kafasında canlandırarak çaldığı müzik ve ritim, onu düz ve donuk resimden dans ederek çıkarabiliyordu sözleriyle kaleme almış 'Müzikofili' kitabında. Bunun sebebi müziği, ritmi hayal etmenin nörolojik açıdan müziği dinlemek kadar etkili olabilmesi. Beyin iltihabının yarattığı hasardan dolayı bedeninin sağ tarafı, sol tarafına oranla çok hızlı hareket eden bir başka hastasında ise, kontrolün enstrüman sayesinde sağlanabildiğinden bahsediyor; Olağan dışı hastalarımdan Ed için müziğin önemi çok büyüktü. Ona uygun ilacı bir türlü bulamıyorduk. Bir tarafa iyi gelen ilaç diğer tarafın şikayetlerini arttırıyordu. Ama Ed müziği çok seviyordu, odasında küçük bir org vardı. Bu enstrüman sayesinde ve yalnızca onu çalarken, iki elini ve bedeninin iki yarısını uyum içinde bir arada kullanabiliyordu şeklinde anlatmış (8). 'Müzik Terapi' nin parkinson ve felç üzerindeki etkilerinden yararlanabilmek için müzisyen olmak ya da müzik eğitimi almış olmak gerekmiyor, hatta hiç müzik dinlemeyen kişiler bile bu uygulamadan faydalanabiliyor. Amaç sadece hastayı tekrar düzenli harekete yöneltip teşvik ederek, orada tutabilecek doğru ritmi bulmak(10)-(11). Konusunda uzman bir terapistle birlikte elbette. Bunların yanı sıra doksanlı yıllardan itibaren yapılan çalışmalar: Aktif ritmik müzik uygulamaları sayesinde, kronik inmeli hastalarda bozulmuş motor fonksiyonlarının ritimle senkronize olarak zamanla düzelebildiğini de göstermiş. Müzik Terapinin pozitif sonuç verdiği ve başarılı olduğu başka bir alan da 'Alzheimer'. Aile üyelerinin isimlerini hatırlayamayacak derecede ileri seviye Demans ve Alzheimer hastalarının, eskiden severek dinledikleri parçaları duyduklarında, sözleriyle eksiksiz eşlik edebildiği birçok çalışmada geçiyor. Bunun sebebi olarak da, müzik hafızasının diğer hafıza sistemlerinden kısmen bağımsız olduğu ve dolayısıyla en geç zarar gören bölümlerden olduğu öne sürülüyor(9). The Keller Duo adıyla yaklaşık 28 yıldır kızıyla birlikte piyano konserleri veren ve albüm kaydeden piyanist Anne Alice Mae Keller'ın hikayesi müzik hafızasına iyi bir örnek. Alice Keller'a 2001 yılında Demans teşhisi konuyor. Her geçen yıl hastalığının derecesi daha da ilerlemesine rağmen, bu durum konserlerini sürdürmeye engel olamıyor ve 2018 yılına kadar sahne hayatları devam ediyor. Annem hayatım boyunca piyanoda müzik danışmanım, ilham kaynağım ve en iyi arkadaşım oldu. Şu an zihinsel kapasitesi azalmış olsa bile müzik ve piyano sayesinde aramızdaki anlamlı ilişki devam edebiliyor. Onunla birlikte müzik yapmanın hayatımda yaptığım en önemli şeylerden biri olduğuna inanıyorum (12). Finlandiya Akademisi'nde gerçekleştirilen bir araştırmada, beynimizin hafıza merkeziyle duygularımızın bütünsel çalıştığı, bu nedenle de duygusal olayların nötr olaylardan daha akılda kalıcı olduğu sonucuna varılmış. Tanıdık müzik, bir tür anımsatıcı işlevi görerek ve uzun zaman önce unutulmuş duygularla çağrışımları ortaya çıkararak, hastanın bütünüyle yitirmiş olduğu sanılan anılara yeniden erişebilmesini sağlıyor(14). Böylelikle demanslı hastalarda, müzikal belleği destekleyen korunmuş sinirsel bağlantıların aracılığı ve uyarımı sayesinde, sözlü hafızayı ve otobiyografik belleği harekete geçirmenin mümkün olabileceğini ortaya koyan sonuçlar elde edilmiş(13)-(14)-(15). Alice Keller da belki, yıllardır severek ve emek vererek çaldığı piyanonun başına geçtiğinde, müziğin sesiyle beraber eski anılarına geri dönüyordu. O an kafasından geçenleri bilemiyoruz tabii ki. Fakat sonuç ne olursa olsun, hayatın içinde aktif yaşamını bu sayede sürdürebilmiş. Demans ve Alzheimer gibi rahatsızlıklarda kişinin hayatla ve aile üyeleriyle bağının kopmamasını sağlamak hem çok önemli hem de çok zor. İşte müzik bu yönden, her iki tarafı da birbirine bağlayabilen sağlam bir köprü görevi görüyor. İnanıyorum ki gelecekte müziğin gerçek gücünü ve yarattığı etkileri daha net anlayabiliriz. Not: Araştırmamda, elindeki kaynaklarla yardımcı ve destek olan, Türkiye' deki ilk Müzik Terapi Ünitesinin kurucusu olan Nörolog Prof. Dr. Şükrü Torun hocama çok teşekkür ederim.


Günümüzde reklamlar, insanların duygularını manipüle ederek onları tüketime yönlendirdiği gerekçesiyle büyük tepki topluyorlar. Tepki toplama konusunda reklamların gölgesinde kalan ambalaj tasarımları ise insanları tüketime yönlendirme konusunda en az reklamlar kadar tehlike arz ediyor. Yapılan araştırmalar sonucunda ambalajların, tüketicide satın alma güdüsünü tetiklediği ve tüketime yönlendirdiği biliniyor. Markaların pazarlama hedeflerine uygun olarak ve iyi bir şekilde tasarlanmış ambalajlar, tüketicide belirli duyguları ortaya çıkarıyor ve marka tarafından hedeflenen davranış değişikliğine neden oluyorlar. Hedef kitlesinin neyi, nasıl algıladığını bilmek isteyen markalar ise, çeşitli ambalaj tasarımlarına hedef kitlesinin nasıl tepki verdiğini nörogörüntüleme yöntemleriyle ölçümleyen nöropazarlama araştırmaları yapmayı tercih ediyorlar. Bu sayede markalar, ürünlerini satışa çıkarmadan önce tüketiciyi en çok etkileyen tasarımları piyasaya sürme ve satışlarını artırma fırsatını elde ediyorlar. Hepimiz, gördüğümüz çekici ambalajlara çekiliyoruz. Reklamverenler ambalajın, ambalajın içindeki üründen daha önemli olduğunu uzun yıllardır biliyorlardı, ancak nöropazarlama bu konuyu yeni bir seviyeye taşıdı. Frito-Lay markası, ambalajlarını yeniden tasarlamak için nörogörüntüleme yöntemlerini kullanmaya karar verdi. Yaptıkları araştırmalarda katılımcılara, olumlu, olumsuz veya nötr olarak cevap verecekleri ambalaj tasarımları gösterdiler. Daha sonra katılımcıların verdikleri bu cevaplar, ambalajlardaki renk, metin boyutu ve şekillerin katılımcıların tercihlerinde ne gibi değişikliklere neden olduğunu belirlemek amacıyla yapılan derinlemesine görüşmelerde kullanıldı. Bu araştırmada, müşteriler parlak ambalajlara olumsuz tepki verirken, mat ambalajlara olumsuz bir tepki göstermediler. Bu nedenle Frito-Lay, birkaç ay içinde parlak ambalajları kaldırmaya ve yeni mat ambalajlar üretmeye başladı. Southern California Üniversitesi'nden Martin Reimann ve arkadaşları, ambalaj tasarımlarının tüketici tercihlerindeki etkisini araştırdıkları bir çalışmaya imza attılar. Dört farklı deneyden oluşan bu araştırmada, standart ve estetik olarak tasarlanmış sık satın alınan ürünlerin ambalajları deneklere gösterildi ve katılımcıların bu ambalajlara gösterdikleri davranışsal, sinirsel ve psikolojik tepkiler fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme yöntemi ile ölçümlendi. Araştırma sonucunda katılımcılar, estetik ambalajlı bilinmeyen markaları daha yüksek fiyatlara rağmen standart ambalajlı tanınmış markaların yerine tercih ettiler. Estetik ambalajlı ürünleri tercih eden katılımcıların beynindeki ödül merkezinin aktive olduğu görüldü. Çalışmada, estetik ürünlerin ödül merkezini aktive etmesi ve bu sayede tüketime yönlendirmesi ambalajların satın alma kararında ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. Madrid Complutense Üniversitesi NeurolabCenter'da ise rastgele seçilen otuz beş denek (22-65 yaş arası erkekler ve kadınlar) üzerinde, ürün ambalajlarındaki renk, imge ve metin farklılıklarının tüketici tercihine etkisini inceleyen bir deney yapıldı. Denekler, her biri 10 saniye gösterilen dört farklı ambalaj türünü incelediler. Nörogörüntüleme yöntemlerinden galvanic deri geçirgenliği , göz izleme tekniği ve yüz okuma tekniği ile deneklerin ambalajlara verdikleri tepkiler incelendi. Denekler, ürünün ne olduğu kolay anlaşıldığından dolayı en çok sarı ambalajı tercih ettiler. Sarı ambalajlı ürün rengi nedeniyle deneklere bir muzu hatırlatıyordu ve bu sayede ürün ile taze meyve arasında bir ilişki kuruluyordu. Ayrıca sarı ambalajın üzerindeki yazılar komik bir tipografi ile yazılmıştı. Araştırmada göz izleme ve yüz okuma tekniği ile tepkileri ölçülen deneklerin, sarı ambalaja daha fazla görsel aktivite ve olumlu yüz ifadeleri ile tepki verdikleri görüldü. Bu sonuçlar, ambalaj tasarımlarında karmaşık görsellerin ürün türüne uygun olan renkler ve sıradan olmayan imgelerle birleştirilmesinin tüketici tercihini etkilediğini gözler önüne seriyor. Raflardaki bir ürünü fark ettiğimiz zaman ürünün özellikleri beynimizde bir dizi etkileşimi başlatır. Olumlu duygusal tepkiler uyandıran ambalajlar, tüketicinin dikkatini ve hatta sadakatini kazanmada büyük olasılıkla başarılı olacaktır. Son yıllarda tasarımcılar ve sinirbilimciler birlikte çalışarak ve insan beynini neyin harekete geçirdiği konusundaki bilgiyi kullanarak başarılı ambalajlar tasarlıyorlar. Tüketicinin ambalajlara verdiği sinirsel tepkiler bir ambalajın başarı oranı hakkında çok şey söylüyor. Bu sayede insan beyninin doğal olarak çekici bulduğu görsel, fiziksel ve duygusal özellikler içeren ve insanları tüketime yönlendiren ambalajlar tasarlanıyor. Bebekler altı aylık olduklarından itibaren, kurumsal logoların ve maskotların zihinsel resimlerini oluşturarak markaları tanımaya başlarlar. Bu durum onları markaların hedef kitlesi haline getirir. Çocuklara yönelik ürünler üreten ve satışlarını artırmak isteyen markalar, ambalajlarını onların dikkatini çekecek ve tüketime yönlendirecek şekilde tasarlarlar. Bu durum her ne kadar tehlike arz etse de ambalajların gücünü tersine çevirmek markaların elinde. Günümüzde çocukları, sağlıklı beslenmeye teşvik edecek ürünleri ambalajlar ile çekici hale getirmek üzerine sektörel çalışmalar yapılmakta. Norwegian University of Life Sciences'dan Ase Riseng Grendstad tarafından yapılan proje, duyusal algı, yemek seçimi ve davranış arasındaki ilişkiye odaklanarak çocukluktan itibaren daha sağlıklı bir beslenmeyi teşvik etmeye yönelik olarak tasarlandı. Bu projenin, dünyada artan obezite sorunuyla başa çıkmanın yeni yollarını bulmaya çalışan Avrupa araştırma projesi Edulia ile yakından bağlantılı olduğu biliniyor. Proje, Norveçli süt ürünleri üreticisi firma Tine SA ile birlikte yürütülüyor. Projede sekiz farklı çikolatalı süt paketi tasarlandı ve biyometrik ölçümler sırasında çocuklara çikolatalı sütü ne zaman tatmaları gerektiğini göstermek için kısa bir tanıtım filmi çekildi. Film, çocukların sütü tattıktan sonra ekrana odaklanmalarını sağlamak için gösterildi. Tanıtım filmi gösterildikten sonra 9-10 yaşlarındaki 48 çocuk, çikolatalı süte yönelik tutumları ve tüketimlerine ilişkin bir anketi yanıtladılar. Ardından nörogörüntüleme yöntemleri ile çocukların çikolatalı süte ve ambalajlara yönelik biyometrik ölçümleri yapıldı. Ürün testinde çocuklar, farklı çikolata paketlerini beklenen kabul ve sağlıklılık algısına göre değerlendirdiler. Bu ölçümlemeler yüz izleme, göz izleme ve galvanik cilt tepkisi ölçülerek yapıldı. Araştırma sonucunda ambalaj üzerindeki yazı ve imgelerin tasarlanış şekillerinin ürünün sağlıklılık algısını etkilediğini, ayrıca bir ambalaja olumlu yüz ifadesi gösteren çocukların bu ambalajı beğendiği sonucuna ulaşıldı. Beğenilen ve ürünün sağlıklı olduğu algısı yaratan ambalajların çocukları bu ürünleri tüketmeye teşvik ettiği sonucunu gösteriyor. Ambalajlar gerek yetişkinler gerekse çocuklar için tüketime yönlendiren cezbedici görseller. Ancak ambalajların bu gücünü insanların yararlı ürünlere yönelmesi konusunda kullanmak da markaların elinde! Cuesta, U., Nino, J. I., & Martinez-Martinez, L. (2018). Neuromarketing: Analysis of Packaging Using Gsr, Eye-Tracking and Facial Expression. The European Conference on Media, Communication & Film. Czarniewski, S. (2015). New Research Areas in Management and Marketing. International Journal in Management and Social Science. 3(7), 166-174. Reimann, M., Zaichkowsky, J., Neuhaus, C., Bender, T., & Weber, B. (2010). Aesthetic Package Design: A Behavioral, Neural, and Psychological Investigation. Journal of Consumer Psychology, 20(4), 431-441.


yeteneklerine sahip olabileceğini söylüyor. Bildiğimiz kadarıyla kainatın en karmaşık yapısı olan beyin üzerine yapılan araştırmalar antik dönemlerden beri insanoğlunun en çok merak ettiği konulardan biri. Anladığımız kadarıyla beynin temel görevini, kafatasımızın görece güvenli koruması altında, dışarıdaki sürekli değişen dünyadan topladığı duyusal bilgileri kullanarak, iç dünyamızı dengede tutmaya çalışan bir hayatta kalma donanımı olarak tanımlayabiliyoruz. Aristoteles bu duyularımızı görme, işitme, tat alma, dokunma ve koku alma olarak 5 ana duyuya ayırmıştı ve bu sınıflandırma o zamandan beri de böyle kabul edilerek genel geçer bir kural haline gelmiş durumda. Günümüzde, Aristoteles'in kategorize ettiği bu beş duyumuzun dışında başka duyularımızın varlığını da artık biliyoruz. Mesela her ne kadar dokunma duyusunun içindeymiş gibi algılasak da tamamen farklı bir duyu olan sıcaklık duyusu bunlardan sadece biri. Yahut iç kulağımızdaki alıcılarıyla denge duyusu, bedenimizin içi ve dışındaki her yere dağılmış alıcıları ile yaşamsal olarak en önemli duyularımızın başında gelen ağrı duyusu ve beden farkındalığını kazandıran iç algı veya durum duyusu gibi daha pek çok duyu kaynağımız var. Yani duyularımız aslında sadece 5 taneden ibaret değil. Yeni bir çalışma, insanların diğer hayvanlara benzer şekilde manyetoresepsiyon yeteneklerine sahip olduğunun ipuçlarını veriyor. Farklı manyetik alanlarla çevrili insanların beyin dalgalarında yapılan yeni bazı analizler, insanların manyetizma için altıncı hissi olabileceğini gösteriyor. Kuşlar, balıklar ve diğer bazı canlılar dünyanın manyetik alanını algılayabiliyor ve yön bulma için kullanabiliyorlar (ScienceNews: 6/14/14, s. 10). Bilim adamları uzun zamandır insanların da bu tür bir manyetik algıya sahip olup olmadığını merak ediyorlardı. ABD ve Japonya'dan araştırmacılar, insanları laboratuvarda farklı yönlere işaret eden ve dünya ile eş güçte manyetik alana maruz bırakarak, alanı belirli bir şekilde döndürmeye yanıt olarak ortaya çıkan farklı beyin dalgası kalıplarını keşfettiler. ENeuro'da çevrimiçi olarak yayınlanan bir çalışmada bildirilen bu bulgular, beynimizin bu bilgileri neden veya nasıl kullandığını tam olarak açıklamasa da, insanların bilinçaltında dünyanın manyetik alanına yanıt verdiğine dair kanıtlar sunuyor. Deneyler elektrik bobinleri ile kaplı karanlık ve sessiz bir odada gözleri kapalı oturan 26 katılımcı ile yapılmış. Bu bobinler, odanın içindeki manyetik alanı dünyanın doğal manyetik alanı ile aynı güçte ama herhangi bir yöne işaret edebilecek şekilde manipüle etmek üzere tasarlanmıştı. Katılımcılar, çevresindeki manyetik alan çeşitli yönlerde dönerken beyninin elektriksel aktivitesini kaydeden bir EEG başlığı taktılar. Bu kurulum, bir katılımcının bedenen hareket etmesine gerek kalmadan dünyanın doğal, değişmeyen alanı içinde farklı yönlere dönen birinin yaşayacağı manyetik etkiyi simüle etmek için tasarlanmıştı. Araştırmacılar, bu EEG okumalarını ayrıca oda içindeki manyetik alanın hareket etmediği kontrol denemeleriyle karşılaştırdı. Caltech'te bir nörobiyolog ve jeofizikçi olan Joseph Kirschvink ve meslektaşları, beynin manyetik alan yönündeki değişikliklere tepki verip vermediğini belirlemek için alfa dalgalarını inceledi. Alfa dalgaları genellikle bir kişi zihinsel olarak aktif bir işle uğraşmadığında EEG'de baskın olarak görünen dalgalardır. Eğer kişi ses veya dokunma gibi duyusal girdi alırsa bu dalgalar yerini beta dalgalarına bırakır söner. Manyetik alandaki değişiklikler, insanların alfa dalgalarında da çeşitli değişiklikleri tetikleme özelliğine sahip gibi görünüyor. Özellikle manyetik alan yönü, kuzeye doğru bakan bir katılımcının önündeki zemini işaret ettiğinde Dünya'nın manyetik alanının Kuzey Yarımkürede işaret ettiği yön alanı kuzeydoğudan kuzeybatıya doğru saat yönünde döndürmek alfa dalgalarının genliğinde ortalama yüzde 25'lik bir düşüşe neden olmaktaydı. Bu değişiklik, kontrol denemelerinde görülen doğal alfa dalgalanmalarından yaklaşık üç kat daha güçlü bir değişimdi. İlginç bir şekilde, insanların beyinleri tavana doğru dönen bir manyetik alana Güney yarımküredeki Dünya'nın alanının yönü hiç bir tepki göstermedi. Dört katılımcı haftalar veya aylar sonra tekrar test edildi ve yanıtlar yine aynıydı. İnsanların yukarı doğru işaret eden manyetik alanlara değil de aşağıya yönelik olanlara tepki veriyor gibi görünmesi elbette bazı soruları da berberinde getiriyor. Kirschvink ve meslektaşlarına göre beyin, veriyi alıyor, çıkarıyor ve sadece mantıklıysa kullanıyor olabilir. Kuzey yarım-kürede doğmuş ve yetişmiş olan insanlar üzerinde yapılan bu deney söz konusu katılımcıların yaşadıkları yarım-kürenin normallerini algıladıklarında beyin bu veriyi normal kabul ettiği için sistemi kapatıyor ya da göz ardı ediyor gibi görünüyor. Ancak, normalin dışında bir manyetik alan değişimi algıladığında EEG sinyallerinde ölçülebilir bir değişim ortaya çıkıyor. - Orijinal Çalışma ve İleri Okuma için: C.X. Wang et al. Transduction of the geomagnetic field as evidenced from alpha-band activity in the human brain. eNeuro. Published online March 18, 2019. doi:10.1523/ENEURO.0483-18.2019.


Biz insanlar ise zamanı ölçmenin birçok yolunu denemiş olsak da en güvenilir yöntem olarak Dünya'nın Güneş etrafındaki hareketini ve Dünya'nın kendi etrafında dönüşünü seçtik. Yıllar, aylar, günler, saatler, bayramlar, festivaller, gelir vergisi beyannameleri hep bu iki hareketi takip ederek oluşturuldu. Dünya'nın ve Güneş sistemimizin diğer hareketleri ise çok uzun bir süre ilgi alanımıza girmedi, habersiz kaldık. Öğrendiğimizde ise işe gitme saatimize çok yardımcı olmadığını fark edince hiç ilgilenmemeyi tercih ettik. Çok da bir şey kaybetmedik aslında. Dünya sadece 16 yaşında bir ergen! Yapılan çalışmalar ve astronomik araştırmalara göre Samanyolu galaksimizin merkezinde büyük kütleli bir kara delik bulunmakta ve tüm galaksi bu kara deliğin etrafında dönmektedir. Aynı Dünya'nın Güneş etrafında dönmesi gibi. 100.000 ışıkyılı genişliğindeki Samanyolu Galaksisi'nin merkezine yaklaşık 28.000 ışıkyılı uzaklıkta bulunan Güneş Sistemi'nin bir galaktik yılı tamamlaması yaklaşık olarak 220 230 milyon yıl sürmektedir. Başka bir deyişle bu galaktik saat ile zamanı ölçecek olsaydık acaba nasıl olurdu? Bunu merak eden bilim insanları kollarındaki Galaktik Saat'e baktıklarında gördüler ki Dünya 16 yaşında bir ergen. Huysuzluğu üzerinde, sizin de fark ettiğiniz gibi. Güneş ise yaklaşık 20 yaşında. Her ne kadar biraz hırçın olsa da daha bir oturaklı artık. Görünür evrenimiz ise hemen hemen 60 yaşında, dinç ama bir o kadar da huysuz bir tatlı amca. Her ne kadar Dünya yılı ile karşılaştırıldığında galaktik yıl zamanın büyüklüğünü temsil etse de galaksi söz konusuyken çok da tutarlı bir ölçek değildir. Bahsettiğimiz galaktik zaman Güneş sisteminin Samanyolu Galaksisi'ndeki yerine bağlıdır. Samanyolu diskinin içlerinde olsaydık bu ölçüler değişiklik gösterecektir. Yani Galaktik Doğum günü partisinin tarihi adresimize göre değişmektedir. Garip değil mi? Samanyolu Galaksisi bir şehir olsaydı galaktik yaşımız şehir merkezine yakın plazalarda farklı, bizim gibi banliyö sakini iseniz farklı olacaktır. Doğum günü tarihi bulunduğu adrese göre değişen bir parti çocuğu olmak istemezdim doğrusu. En küçük zaman birimi saniye değil, zeptosaniye! Zaman fenomenine kafayı takmamak kolay değil. Filozoflar ve bilim insanları da bildiğimiz tarih boyunca zaman babayla uğraşıp durmuşlar. Goethe Üniversitesi'nde Profesör Reinhard Dörner'in takımındaki atom fizikçileri ise en az galaktik zaman kadar sıra dışı bir konu üzerinde çalışıyorlar. Ölçülebilir en küçük zaman birimini ölçebilmek için yeni yöntemler arayan bilim insanların geliştirdiği yöntem oldukça dikkat çekici. Bir güneş sisteminin galaksi içinde aşması gereken yol yerine bir fotonun hidrojen molekülünü geçmesi gereken zamanı ölçmeye çalışmışlar ve görünüşe göre de başarmışlar. Foton hidrojenin bağ uzunluğunu yaklaşık 247 zepto saniyede geçtiğini bulmuşlar. Bu şimdiye kadar başarıyla ölçülen en küçük zaman dilimi. Bir zeptosaniye, saniyenin milyarda birinin trilyonda biri (10-21 saniye). Zeptosaniyelerin geçer akçe olduğu bir takvim yapabilmiş olsaydık bir gün yaşadığını farz ettiğimiz zavallı kelebekler bile en az zamanın yaratıcısı mahpus Kronos kadar ölümsüz sayılabilir. Yaşadığı zaman aralığının sonu olduğunu bilen tek canlı biz ölümlü insanlarız! Diğer canlıların zamanı nasıl algıladığını ya da diğer bir deyişle zamanın geçmiş ile gelecek arasındaki sisli sınırı nasıl duyumsadıklarını bilmiyoruz. Yapılan çalışmalar bitkiler dahil olmak üzere birçok canlının geçmişten ders çıkardığı ve geleceğe dair planlar yaptığının ipuçlarını bize gösteriyor. Ancak bildiğimiz kadarıyla yaşadığı zaman aralığının bir sonu olduğunu bilen, hayatının bir gün biteceğini tahayyül edebilen tek canlı ise insan. Bu kadar büyük bir yükün altında ezilmeden yaşamanın yolunu bulabilen türdaşlarımızın zaman konusunda bu kadar takıntılı olmasının sebebi de bu olabilir. İster zeptosaniyelerle ister milyon yıllarla ölçülsün sanırım en önemlisi Eğer aynı zamanı tekrar yaşasam aynı şeyleri tekrar yapabilirim! diyebilmek en büyük başarı!


Doğan bebeğin çığlığı da duvardaki graffiti de hayata karşı bir başkaldırı olarak görülebilir. İnsan, tarih boyunca birçok aracı protesto amacı olarak kullanmıştır ve bu araçlardan biri de sanat olmuştur. Sanat ve onunla fikir beyan etmenin örneklerinden iki tanesi Titian'ın Urbino Venüsü adlı eseri ve Manet'in Olympia adlı eseri arasındaki rahatsız edici benzerliktir. 1538'de Floransa'da sergilenen Urbino Venüsü'nde masum bir kadın figürü ele alınmıştır. Venüs, Antik Yunan Mitolojisi'nde aşk tanrıçasına verilen isimdir. Manet'nin Olympia'sı ise yıllar sonra Titian'ın şaheseri ile neredeyse alay eder niteliğe sahip olduğundan ona verilen tepkiler bir hayli farklı olmuştur ve ekseriyetle eleştirilmiştir. Manet'nin ortaya koyduğu bu şaheseri ve orjinalliğini tam tamına özümsemek için zamanın şartlarına göz atmak gerekir. Bunu, bir kitabı okumadan önce yazarın hayatını, aile yapısını, yaşadığı ülkeyi ve yazım zamanında yaşanan tarihi olayları araştırmaya benzetebiliriz. Manet'nin zamanında sanatçılar, mümkün olduğunca doğal çizgiler kullanmaya, yani üç boyutlu derinlik, orantılı modelleme ve hassas formlarla boyamaya teşvik edilirdi. Resim türleri ayrıca bir hiyerarşi içinde yer alırdı. Tarihi ve mitolojik temalı resimler başarılı kabul edilir, ardından manzara resimleri gelir ve en altta natürmort resimler yer alırdı. Çıplak figürler, Titian'ın şaheseri Urbino Venüsünde olduğu gibi mitolojik resimlerin altına girerdi. Bu resimde Venüs yatağa uzanmış, izleyiciye göz kapaklarının altından bakıyor, sol kolu kasık bölgesini nazikçe kavrıyor ve sağ eli bir demet çiçek tutuyor, yatağın dibinde ise uyuyan bir köpek yavrusu var. Manet ise, Titian'ın Urbino Venüsünü alıp, onun paradigmalarını aşarak Olympia yı resmetmiştir. İkisi arasındaki benzerliklere kör olmak zor, Olympia, Titian'ın Venüs'ü ile tam olarak aynı pozisyonda sol eli cinsel organını neredeyse onu korurmuşçasına kapatıyor ve sağ kolunun büküldüğü açı Venüs'ünkiyle aynı. Uyuklayan bir köpek yavrusunun yerinde ise kara bir kedi miyavlıyor. İki resim temelde aynı yapıyı paylaşsa da, Manet zamanın kabul gördüğü efsanevi çıplak figürün kanunlarını ihlal ediyor. Aydınlık ve karanlık arasındaki sert geçişler zamanın mükemmel tasavvurlarına karşı bir başkaldırı neredeyse. Konu burada çıplak, mitolojik bir figür değil, Manet bize 19. yüzyılın hayat kadınını sunuyor. Manet, Urbino Venüsü nü yeniden şekillendirerek, kadınların ve cinselliklerinin katı sınıflandırmasına Olympia ile adeta meydan okuyor. Olympia'nın göğüsleri dolgun olsa da o kadar parlak resmedilmiştir ki meme uçları net olarak görünmez. Kadınları kıl yoksunu gösteren çağdaş ve mitolojik resimlerden farklı olarak, açık fırça darbeleri, Olympia'nın kıla sahip olduğunu ima eder. Bunların birleşimi, resme bakanı kadınsı özelliklere sahip ideal bir çıplaklık tasvirine bakmaktan alıkoyuyor. Manet'nin Olympia'sıyla ilgili en çarpıcı şey, bana kalırsa, izleyici ile kurduğu göz kontağıdır. Geleneksel kadın vücudu çizimlerinde, kadın genellikle izleyicinin keyfi için pasif bir nesnedir. Bu sebeple resme bakanlar, baktıklarıyla istedikleri kadar sarhoş olma özgürlüğüne sahiplerdir. Manet, bu özgürlüğü kağıttan uçak yapıp Tartarus'a fırlatıyor. Titian'ın Venüs'ünün romantik bakışının aksine Olympia, doğrudan izleyiciye bakıyor ve ona bakan gözlere meydan okuyor. Pasif değil, asla. Olympia, erkeğin bakış açısını tersine çevirerek onun dengesini bozuyor. Çünkü o, cinsel fetişleştirmenin pasif bir nesnesi değil, iddialı ve güçlü bir kadın. Emile Zola'ya katılıyorum fakat ona şöyle karşılık vermek istiyorum, Olympia'da bir Venüstü zaten!


Dünya kadınlar günü diye bir şeyi ilk duyduğumda belki birçoklarımız gibi Neden erkekler günü yok? diye sormuştum içimden. Sordum ama yine çoğumuz gibi soru ağzımdan çıkıp sese bürünemedi bile. Zira cevabı, daha soruyu düşünürken gelmiş gibiydi: Zaten her gün bizim herhalde. Erkekler günü de varmış; sonradan öğrenmiştim. Ama hiç tantanası olmaz o günün. 19 Kasım günü olurmuş her yıl. Etrafıma sordum, çoğu kişi bilmiyor Erkekler Günü'nün tarihini. Geçtiğimiz aylarda bir yurtdışı seyahatinde mevzusu geçti; orada ciddi ciddi kutlanırmış. Fakat yine de dünyanın birçok yerinde en meşhuru 8 Mart Dünya Kadınlar Günü galiba. Bu dünyada, biri olmadan diğeri var olamayacak iki cinsiyete ayrılmış gibi duruyoruz. En azından genel anlamda. Kadın olmasa erkeğin, erkek olmasa kadının varlığı mümkün değil. Biyolojik açıdan baktığınızda o cinsiyetlerin birbirine hiçbir üstünlüğü yok. Farkları çok ama o farklar yarışmak veya rekabet etmek için değil, tamamlanmak ve bu iki cinsiyetin bir bütün oluşturabilmeleri için var. Üreyebilmek, hayat şartlarına birlikte göğüs gerebilmek, sağ kalabilmek, kültür üretebilmek için ikisi de aynı oranda elzem. Fakat ne çare ki insan sadece biyolojik bir varlık değil artık. Binlerce yıldır ürettiği kültür, insanın kaderini belirlemede belki de biyolojisinden çok daha etkili. Bu kültürün temel taşları ise güvenlik, üreme, mal ve toprak biriktirme, üstün gelme gibi eril özellikler üzerine bina edilmiş. Neden öyle bir tercih yapıldığını, tabiattaki bu eril-dişil simetrisinin insan kültüründe nasıl bu kadar eril yöne doğru kırılmış olduğunu ben bilmiyorum; bilene de rastlamadım. Tahminler olsa da konu büyük bir bilinmezlik perdesinin arkasında saklı. Fakat neticede insanlığın binlerce yıldır temel meselesi mücadele ve kas gücü olunca, testosteron hormonunun hükümranlığı altında yaşayan erkeğin ve erkeksi kültürün galebe çalması galiba kaçınılmaz olmuş gibi görünüyor. Belki de on bin yılı aşkın süredir bu çarpık kültürel tercih zemini, hepimizin zihinlerini şekillendirecek bir kararlılığa ve katılığa ulaşmış durumda. Kadınlar Günü dünyada yüz seneyi aşkın zamandır kutlanıyor. Yirminci yüzyılın başlarında önce Amerika'da, sonra Rusya'da ve nihayet 1914 yılında Almanya'da 8 Mart tarihinde milli bayram olarak kutlanan Dünya Kadınlar Günü, birçok ülkede aynı zamanda kutlanmakta. Genel duruma bakılacak olursa maalesef öyledir. Yirminci yüzyılın ortalarına kadar bugünün anlı şanlı gelişmiş ülkelerinde kadının oy verip vermemesi, kadının hangi haklara sahip olabileceği, hatta -af buyurun- kadının tam bir insan olup olmadığı maalesef ciddi ciddi mevzu haline gelip bu toplulukları bir hayli meşgul etmiş. Sinirbilim tarihinin ünlü isimlerinden Paul Broca ve çağdaşı Gustave Le Bon gibi bilim insanları, kadınları malum olduğu üzere erkeklerden çok daha az zeki ve kadın beynini orangutan beynine daha yakın diye nitelemekten hiç gocunmamışlardı. Bugünden bakınca hem o insanların ait olduğu toplumlarda hem de günümüzün bir çok uygar ülkesinde kulağa aptalca gelen bu ifadeler üzerinden henüz ancak bir yüzyıl geçti. Binlerce yıllık insanlık tarihinin bu zihinsel arızasını yüz yılda tamir edebileceğimizi düşünmek de insanın genel zihin yapısına bakınca muhtemelen biraz safdillik olacak. Tarihteki kültürel tercihleri tarafından kaderi belirlenen tek canlıyız. Dün verilen kararlar, dün hayata geçirilen uygulama ve adetler, bugünkü hayatımızı etkiliyor. Dünya Kadınlar Günü, aslında tarihte tüm insanlık olarak tekrarlı bir şekilde yapmakta ısrar ettiğimiz vahim bir hatalar zincirini bize hatırlatıyor. Doğanın senfonik uyumunun içinde kendi kafasına göre değerler icat eden ve bunun üzerine medeniyetler kuran insan türünün çektiği benzersiz acıların kaynağı hakkında, duyabilenlere çok öğütler veriyor. Erkekler Günü'ne mukabil, Kadınlar Gününü'nün bu kadar belleğimizde yer tutması, toplumsal suçluluk duygumuzun da bir yansıması. Hatasını hatırlayıp ders alabilen ve gelecekteki davranışlarını düzenleyen beyinler, biz dahil birçok canlıda var. Sadece biz, bazı konularda bunu kullanmamakta ısrarcıyız. Kimi zaman hataları ülkü ve ideal haline bile getiririz. İşte böyle günlerde, tarihin acı deneyimlerinden ders almaya hatta şimdi ve şu anda kendimizle ilgili bir şeyleri düzeltmeye niyet etmek için çok fırsatımız oluyor. Değerlendirebilmek dileğiyle, 8 Mart Dünya Kadınlar Günü kutlu olsun.


Kalp atışınızı fark eder misiniz? Eğer çok heyecanlı, kızgın yahut korkmuş değilseniz, muhtemelen cevabınız hayır olacaktır. Kalp atımları aslında bedenin içinde meydana gelen, oldukça belirgin bir fiziksel etki yaratır ve damarlarımız boyunca yayılan nabız dalgası ile birlikte, adeta her seferinde minik bir deprem meydana getirir. Fakat bunu çoğu zaman hissetmiyoruz; çünkü çok başarılı bir biçimde maskeleniyor. Beynimizdeki süzücü devreler, kalp atımlarının içten gelen bir hadise olduğunu öğrenir ve önemli bir durum olmadıkça bu bilginin bilinç düzeyinde algılanmasını engeller. Aslında bir çok deneyimimiz böyledir: Mesela şu anda ağzınızda muhtemelen kuvvetli bir tat algısı var ; yahut oturduğunuz koltuk veya sandalye bedeninize gayet rahat hissedebileceğiniz bir basınç uyguluyor. Fakat ben söylemeden, bunları fark etmiyorsunuz. Zira buna gerek yok; şu anda çok daha önemli bir iş için; bu satırları okumak için, diğer tüm önemsiz algılar süzülüp bilincinize ulaşmaları engelleniyor. Fakat dikkatinizi verir vermez bunları hissetmeniz de mümkün. Yani süzme sistemleri duruma göre değişebiliyor. Yapılan bir dizi psikofizyolojik deney, gerçekten de durumun böyle olabileceğini gösteriyor. Deneklere çok kısa sürelerle ekrandan verilen görsel uyaranlar, eğer kalp atışlarına denk getirilerek verilirse, deneklerin büyük çoğunluğu bunları göremiyorlar. Kalple eşgüdümlü verilen bu sinyallerin algılanması sırasında işlevsel bir beyin görüntüleme yöntemi olan fMRI ile yapılan izlemeler ise, beynimizin içsel algı görevlerini yürüten insula adlı bölgesinin, bu eşgüdümlü uyaranlar sırasında baskılandığını; yani geçici olarak görev dışı kaldığını gösteriyor. Bu da aslında her bir kalp atışında, bedenimizi algılama yeteneğimizin geçici olarak devre dışı kaldığını gösteriyor. Daha önceki çalışmalardan da benzer bilgilerimiz var. Mesela, sanal gerçeklik gözlükleri ile yapılan deneylerde, eğer ekranda gözlüğü kullanan kişinin kalp atışları ile eşgüdümlü olarak yanıp sönen veya görünüp kaybolan bir görsel bileşen varsa, kişiler sanal gerçeklik dünyasında gördükleri el ve ayak gibi bileşenleri çok daha kolay bir biçimde kendilerininmiş gibi; yani gerçek el ve ayaklarıymış gibi algılıyorlar. Kalp atımları sırasında özellikle zayıflatılan beden algısı, sanal gerçeklikte sunulan sanal alternatiflerin, gerçeklerinden ayırt edilmesini de zorlaştırıyor gibi görünüyor. Kalp atışlarının maskelenme süreci sadece algımızda eksikliğe neden olmuyor. İlginç bir şekilde, kalp atışları ile eşzamanlı olarak gösterilen korkutucu ve rahatsız edici görüntüler, normalden çok daha etkili ve korkutucu olarak algılanıyor. Bu durumun muhtemel açıklaması da, başta dediğimiz gibi, kalp hızını hissettiğimiz durumların genelde korku, gerginlik yahut heyecanla ilişkili olmasından kaynaklanıyor olabilir. Genelde olumsuz yahut dikkat gerektiren durumlarda hissedilen kalp atışıyla eşzamanlı uyarımlar, olumsuz olduklarında, beyin tarafından kendi stres yanıtı ile karıştırılıyor olabilir. Böylece muhtemelen bu tip uyaranlara daha fazla ve şiddetli tepkiler veriyoruz. Elbette bunlar özel deney koşullarında gerçekleştirilen denemeler. Böyle deneyimleri gerçek hayatımızda yaşadığımızı söylemek pek kolay değil. Zira gün içinde nasıl kalp atımlarımızı çok fazla hissetmiyorsak, atımların maskelenmesinden kaynaklanan bu algı yanılmalarını da muhtemelen hiç hissetmiyoruz. Tabii hissetmiyor olmamız, etkilenmediğimiz anlamına da gelmemeli. Fakat neticede, milyonlarca yıllık fabrika ayarlarımızda bunun gibi bir çok gizli özellik var ve bunlarla yaşamaya bir hayli alışmış durumdayız.