Dijital dünyanın hızlı değişimine ek olarak Covid-19 pandemisi, iş dünyası da dahil olmak üzere hayatın her alanını derinden etkiledi. Bu çarpıcı deneyime rağmen pandemi sonrası iş hayatımızda hangi parametrelerin ne yönde değiştirilmesi gerektiği, yeni alışkanlıklar ve deneyimlerin çalışma hayatımızı nasıl etkilediği gibi konularda yeterli iç görüye sahip olduğumuzu söylemek henüz oldukça zor. AçıkBeyin SBAM olarak bu konuda bir araştırma yürütmeye karar verdik. Sunulan araştırmanın amacı pandemi sonrası günümüz koşullarında çalışanların beklentilerini anlamak ve bulgular ışığında iyileştirici çözüm önerileri sunmaktır. Araştırma ekibimiz çevirim içi anket yöntemiyle 521 kişiye ulaştı ve 20 kişi ile derinlemesine görüşme gerçekleştirdi. Çalışmada kullanılan anket toplam 6 bölüm ve 61 sorudan oluşmaktaydı. İlk bölümde, katılımcıların demografik bilgilerine yönelik 12 soruluk; II. bölümde katılımcıların iş dünyasında karşılaşabileceği genel sorunları anlamaya yönelik 7 sorudan oluşan bir akış hazırlandı. III. bölüm katılımcının çalıştığı şirket ile ilgili görüşlerini almayı amaçlayan 9 soru; IV. bölüm çalışan ve şirket ilişkisine yönelik 10 soru, V. bölüm uzaktan çalışma deneyimine yönelik 11 soru, ve VI. bölüm de iş hayatlarının geleceğine dair katılımcıların düşüncelerini almayı hedefleyen 12 soru içermekteydi. Katılımcıların farklı yaş, cinsiyet ve sosyoekonomik özelliklere sahip olmasının yanı sıra kamu, özel, çok uluslu, ulusal farklı kategorideki iş yerlerinde çeşitli pozisyonlarda görev alan kişilerden olmasına azami dikkat edildi. 2 Mart 4 Nisan 2022 tarihleri arasında katılımcılara açılan anketin sonuçları SPSS programıyla analiz edilerek ekibimiz tarafından yorumlandı. Araştırma sonucumuzda en çok öne çıkan beş başlık aşağıdaki gibi. - Bir Amaca Hizmet Etmek - Bağımsızlık - Takdir Edilmek - Öğrenmeye Devam Etmek - Maddi Tatmin Elde Etmek. - İş yerinde iyi sosyal ilişkilere sahip olmak iş tatminini olumlu yönde etkiliyor. - Genç çalışanlar ile genç orta yaşlı beyaz yakalı kesim ulaşım için vakit kaybetmek istemiyor. - 'İş hayatında yeterince takdir görmemek' herkesin ortak sorunu ve iş tatminini en olumsuz etkileyen konuların başında geliyor. - Mavi yakalı çalışan kadınlar aldıkları maaştan memnun değil. - Freelance/ Esnek zamanlı çalışan erkekler iş için harcadıkları süreden memnun değiller. - Üst düzey yöneticiler çalıştıkları şirketin yeni fikirlere ihtiyacı olduğunu düşünmeye daha yatkın. - Çalışma hayatında geçen süre arttıkça, şirketin yeni fikirlere sahip olması gerektiği beklentisi azalıyor. Çalışanlar, yaş arttıkça, kendi şirketlerinin sektördeki diğer şirketlerden daha iyi olduğunu düşünme eğilimindeler. - Kamu çalışanları, çalıştıkları kurumların, daha yenilikçi düşünme kapasitesine sahip olmasını istiyor. - Kadın çalışanlar, şirketlerinden, dijital dünyaya daha fazla uyum sağlamaları beklentisi içindeler. - Çalıştıkları şirketlerin marka değeri konusunda en olumlu yorum yapanlar: Çok uluslu ve yerli şirketlerin çalışanları; kamu kurumları çalışanları ise en sonda yer alıyor. - İşverenler, çalışanlara karşı, adil davrandıklarını ve şirket içi koordinasyonlarını sağlıklı bir biçimde yürüttüklerini düşünüyorlar. - En çok serbest çalışanlar yaşam tarzlarının işverenleri tarafından desteklediğini belirtirken; Memurlar, bu desteği en az aldığını düşünen çalışanlardı. - İstisnasız tüm katılımcılar mesai saatinin özel hayata sarkmasını bir sorun olarak görüyor. Ancak bu durum bir sorunun çözümüne katkı sağlıyorsa bunu bir problem olarak görmüyorlar. - İş- özel hayat dengesizliğinden en fazla rahatsızlık duyanlar; 19-29 yaş arasındakiler ve mavi yakalı kadınlar. Genel olarak kadınlarda bu rahatsızlık, erkeklere oranla yüksekti. - Kendilerine en az değer verildiğini hisseden grup: Memurlar ve mavi yakalı çalışanlardı. - Katılımcıların %98,4'ü yaptığı işin bir amaca hizmet etmesini istiyor. - Katılımcıların %97,6'sına göre yeni bir şey öğrenmek unvandan daha önemli. - Katılımcıların yaklaşık %88,1'i iş hayatında daha fazla bağımsızlık - Katılımcıların %70'den fazlası uzaktan veya hibrit çalışmanın iş ve özel hayatını olumlu yönde etkilediğini söyler. - Uzaktan ya da hibrit çalışma iş disiplinini veya iş çıktılarını olumsuz etkilememiştir. - Katılımcıların %86.4'ü bu süreçte kendi iş performansını tatmin edici buluyor. - Katılımcıların en sıcak baktığı çalışma modeli; hibrit çalışma modelidir ve pandemi sonrası çalışma biçiminin değişeceğini düşünmekteler.


Eğer maaşlı bir işte çalışıyorsan ve bu çalıştığın iş için belirli bir süreden -çoğunlukla haftanın uyanık olduğun zamanlarının ana kütlesini oluşturan bir süreden- tamamen vazgeçtiysen, o süreyi tamamen işverenine ait görüyorsan, sen bir kölesin. Az bir ücret karşılığı çalışıyorsan ucuz, çok yüksek bir maaşla çalışıyorsan pahalı bir kölesin. Sanayi toplumunun oluşum sürecinde köleliğin tamamen kaldırılmasının sebebi buydu zaten: Maaşlı mesaili iş keşfedilmişti. Yeni köleler onlardı! Eğer çalıştığın işin en azından bazı yönleri değerlerinle, anlam duygunla ve gelişim yönelimlerinle uyumluysa... Eğer işte geçirdiğin zamanın da sahibinin aslında kendin olduğunun farkındaysan... Eğer mesaiye girerken bir boyunduruğa girer gibi iradeni tamamen kapatarak otomasyonda çalışır hale gelmiyorsan... Eğer işinin gereklerini yaparken bir yandan da kendi gelişim hedeflerini, anlam duygunu, değerlerini gözetiyorsan... Asla köle değilsin! Diyelim öğretmensin ve aynı zamanda daha şefkatli bir insan olmak diye bir kişisel dönüşüm hedefin var. O halde son dönemin moda akımına uyarak öğrencilere, velilere, idareye verip veriştirmek yerine, bir yandan işini yaparken bir yandan da öğrencilere, velilere daha fazla şefkat duymak ve daha şefkatli davranmak yönünde gelişmeye çalışsan kötü mü olur? Mesaiye verdiğin süreyi, yaşamının ana hedefleri için de kullanabilir hale gelmezsen, onca zamanı yaşamından blok halinde kölelik etmek için çıkarırsan, gelişmek hayal olur.


Sen Hariç Hiç Kimse Yalnız Değil! İletişimin araçları var, kendisi yok! diyordu Fransız yönetmen Jean-Luc Godard. Tam da o zamanları dibine kadar yaşadığımız, Çinlilerin beddua ederken kullandığı tuhaf zamanların içindeyiz. Bu tuhaflığın öyle pandemiyle, virüsle, maskeyle, mesafeyle alakası yok. Bu garabet yıllardır devam ediyor. Sosyal medyanın hayatımızın ortasında patlayan, pek de nazenin olmayan bir atom bombası gibi düştüğü tarihten bu yana! Yaklaşık 10 yıldır diyelim, siz ona bir 10 yıl daha ekleyin. Sabah uyandığında, ilk önce sosyal medyadan beyninin tepesine yıldırım misali gelen bildirimlere mi bakıyorsun? Sen hariç hiç kimse yalnız değil! Dakika başı sayfayı refresh mi yapıyorsun? Sen hariç hiç kimse yalnız değil! Stalkerlık adı altında fikri takip yapar gibi sanal casusluk peşinde koşuyor, başkalarının hayatına burnunu sokuyor ve bu aşırı merak duygunu patolojik bir biçimde tekrarlıyor musun? Sen hariç hiç kimse yalnız değil! Bütün günün sosyal medyada, hiç tanımadığın insanlara laf atmakla, hakaret ve hatta küfür etmekle, hiçbir çözüm üretmeden sadece eleştirmekle mi geçiyor? Sen hariç hiç kimse yalnız değil! Basit bile olsa bir fikir zerresi dahi üretmeden, zamanını yalnızca sağdan soldan duyduklarına inanarak geçiriyor, internette her okuduğuna inanıyor, sosyal medyaya Menat gibi tapıyor, katre kadar dahi olsa sorgulama ihtiyacı hissetmiyor musun? Sen hariç hiç kimse yalnız değil! Yalnızlık, insanlığın yararına, o küçücük taşı yolun ortasından kaldırmakla yok olmaya başlar. Hollywood endüstrisinin fason romantik filmlerinde yıllardır anlattığı gibi yalnızca iki kişinin halvet olmasıyla geçmez yalnızlık. O yüzdendir ki Fethi Gemuhluoğlu, Yol arkadaşı arayın, bel arkadaşı değil! der. Yalnızlık, yüzlerce arkadaşının olması da değildir. Yakın ve uzak sosyal çevren dahil olmak üzere, en fazla 150 kişiyle ilişki içerisinde olabilirsin. Cem Yılmaz'ı da dahil edelim mi yazıya? Buyursun gelsin. Benim milyonlarca arkadaşım olabilir mi yahu? diyordu. Çok haklıydı! Herkes kahkahalarla güldü, oysa ağlamaları gerekiyordu. Çarpıcı bir hakikati, mizahla harmanlayarak toplumun ortasına dinamit gibi fırlatıyordu. Yalnızlığı sadece yanına birini bulunca geçecek bir hastalık olarak algılıyorsan, senden ala yalnız yok. Tarkovsky'nin dediği gibi Kendinizi, kendinizle vakit geçirirken sıkılmayacak biçimde yetiştirmezseniz, şifayı başkalarında aramaya ve her defasında kaybetmeye mahkum olursunuz. Uçamadığı için diyenler diskalifiye oldular bile.


Bazı insanlar neden o bizim bir türlü yapamadığımız, başlayamadığımız şeyleri büyük bir ustalıkla yapabilirler? Bunun mekanizmasını anlamak, insanı harekete geçiren unsurları anlamakla başlar. - İlgi - Heyecan - Motivasyon İlgi , dikkatimizi çeken her durumda uyanan bir farkındalık durumudur. Bir veri arayıcısı olarak evrimleşmiş beynimiz ve sinir sistemimiz, bizi daha yetkin bir şekilde hayatta tutabilmek için, beklenmeyen birtakım değişiklikleri sürekli arar. Beklentimize uymayan, bizi şaşırtan, hazırlıksız yakalayan her şey, ilgimizi kendine celbeder. İlgi, çok kolay çekilebilir ve bizzat bu nedenle de çok kolay dağılır. İlgimizi çeken şeyler dikkatimizi bir yöne doğru yönlendirse de bu oldukça kısa sürelidir ve o değişikliğin yaşamsal önemi olan bir şey olmadığını fark ettiğimizde, ilgimiz hemen dağılır. Zira o dikkat, bizi hayatta tutmak için devamlı tetikte ve hazır olmalıdır. Günümüz sosyal medyası ve dijital teknolojisi, dikkat ve ilgimizin bu kadar kolay çekilebilir olmasını sömürerek milyonlar kazanıyor. Heyecan, ilgimizi çeken bir uyaranın aynı zamanda bizi duygusal olarak da etkilemesinden kaynaklanır. Heyecan uyandıran uyaranlar, dikkatimize takıldıktan hemen sonra bizde bir harekete ve nispeten uzun süreli dikkat odaklanmasına sebep olan bir diz zihinsel işleme neden olur. Mesela müzik tarzını sevdiğimiz bir grubun ilk dinlediğimiz bestesi bizde bir heyecan uyandırabilir. Hemen o grubun diğer parçalarını da araştırma, daha fazlasını dinleme ve o grup hakkında bir şeyler öğrenme noktasında harekete geçebiliriz. Heyecan uyandıran uyaranlar bizi harekete geçirir. Fakat heyecan kaynaklı hareketlerin menzili bir hayli kısadır. Daha ziyade yabancı ve yeni olanın daha yakından tanınması ve ondan gerekli bilgilerin elde edilmesi amacına yönelik gibi görünen heyecan, dikkatimizi peşinde sürüklediği konu ilginçliğini kaybettiğinde söner. Mesela o müzik grubunun yeterince parçasını dinleyip tarzına alıştıktan, yeni yaptıkları işleri pek de ilginç bulmadığımızda, heyecanımız söner. Belki de gaza gelip satın aldığımız grup tişörtlerini arkadaşlarımıza hediye ederiz. Heyecanı bir de engel söndürür. Eğer bir konuda heyecanla harekete geçer ve zorlu bir süreçle karşılaşırsanız sıklıkla heyecan sönümlenir. Mesela bir müzik enstrümanını çalma konusunda hissettiğiniz heyecan sizi harekete geçirebilir ama o beceriyi kazanmak için gereken zorlu çabayı fark edip zorlanmaya başladığınızda büyük olasılıkla bu sevdadan vaz geçebilirsiniz. Spor salonlarına senelik üyelik satın alanların çok küçük bir kısmının spor yapmak üzere salonlara devam edebildiğini bilirsiniz. Sebebi aynıdır: Heyecanla başlayan işler, zorlukla karşılaşınca genellikle söner. Zira o sürece devam, motivasyon denen ilave bir güç gerektirir. Bir hedefe doğru gidilen yolda karşımıza çıkan bir engeli aşma isteği ve azmine motivasyon diyoruz. Yani motivasyon, ilgilendiğimiz ve heyecan duyduğumuz bir hedefe doğru ilerlerken bir engelle karşılaştığımızda ortaya çıkar. Eğer motive isek, yani o hedefe varmak için zorluklara katlanmayı göze alabilecek bir dizi nedenimiz varsa, engelle karşılaştığımızda aklımıza gelen ilk soru bunu nasıl aşarım sorusu olacaktır. Sadece heyecanla hareket edenler engellerin karşısında yakınır veya vaz geçerken, motivasyonu yüksek insanlar hızla engelleri aşmanın ve o engeli bir gelişim fırsatına dönüştürmenin yollarını ararlar. Motivasyon nasıl oluşur? Motivasyon, ilgi ve heyecandan farklı olarak, anlatılabilen, anlatılamasa bile hissedilebilen bir nedene dayanır . Bir insanın bir hedefe gitmesi için geçerli ve kendisini ikna eden bir nedeni varsa, hedefin büyüklüğü nispetinde motivasyonu artar. Motivasyon, ilgi ve heyecandan farklı olarak bir neden bilgisidir. Bana sorarsanız eğitim sürecinde bir insana verilebilecek en işe yarar ipucu da böyle nedenlerdir. Nedeni olan her şeyi yapabilir ve nedeni olmayan, ne kadar imkanı olursa olsun, uzun vadeli bir çabayı çoğu zaman ortaya koyamaz.


Serotonin hormonunun beyin gelişiminde önemli roller oynadığı ortaya çıktı. Beynimizin bu ünlü kimyasalı, özellikle gelişmekte olan neokortekste, sinir hücreleri üreten ön hücreler için bir büyüme faktörü olarak iş görüyor. Araştırmacılar, anne karnında plasentadan salgılanan serotoninin, neokorteksin gelişmesine katkılarını gün yüzüne çıkarıyorlar. İnsan, yüzbinlerce yıllık evrimi neticesinde, sadece alet kullanmayı öğrenmedi. Uyum sağlarken beynin boyutu da değişti. Süregelen evrim sürecinde beynin boyutu, bilhassa neokorteks adı verilen belirli bir bölgede artış gösterdi. Neokorteks neler yapıyor? Konuşmamızı, hayal kurmamızı ve düşünmemizi sağlıyor! Yeter mi? Başka şeyler daha yapmalı sanki. Neokorteks genişlemesinin altında yatan sebepleri araştıran Dresden'deki Max Planck Moleküler Hücre Biyolojisi ve Genetik Enstitüsü araştırmacıları, Garl Gustav Carus Dresden Üniversite Hastanesi'ndeki meslektaşları ile birlikte kafa kafaya verip beynin dehlizlerine dalış yapmaya başladılar. Şöyle ki, bir dizi moleküler oyuncu belirlendi. Bu oyuncular tipik bir biçimde gelişmekte olan neokorteksteki kök hücrelerdi. Tatmin, kendine güven ve iyimserlik. Ne harika bir üçlü değil mi? İşte bütün bunlardan sorumlu olduğu düşünülen mutluluk kimyasalı serotonin, muhtemelen atalarımız için beynin büyüme faktörleri için bir aracı rolü oynuyordu. Ancak bir ince nokta daha var: Bu büyüme sürecine destek vermek üzere plasentadan salgılanan serotinin, muhtemelen insan neokorteksinin evrimine büyük katkılar sağlamış olmalı. Max Planck Moleküler Hücre Biyolojisi ve Genetik Enstitüsü'ndeki Wieland Huttner'ın araştırma ekibi, insan neokorteksinin evrimsel gelişme mekanizmalarını araştırıyor. Laboratuvardaki yeni çalışmalar, bu süreçlerde serotoninin rolünü işaret eden bulgular ortaya koyuyor. Beynin gelişim süreçlerinde bu tür nörotransmiterlerin potansiyel rolü henüz tam olarak aydınlatılmış değil. Gelişmekte olan embriyonun bağlı olduğu plasentanın serotonin ürettiği ve bu serotoninin kan dolaşımı yoluyla embriyo beynine aktarıldığını biliyoruz. Tüm memeli canlılarda bu mekanizma işliyor. Fakat bu plasenta serotonininin gelişmekte olan beyindeki rolünü hala tam olarak bilemiyoruz. Araştırmalarda keşfedilen mekanizmanın özeti çok kısaca şöyle: Serotonin maddesi beyinde farklı alıcılara bağlanarak etki gösterir. bunlardan bir tanesi de HTR2A olarak bilinen serotonin reseptörüdür (5HT, yahut 5-hidroksi triptamin, serotoninin diğer adıdır ve reseptör isimlendirilmelerindeki HT harfleri bu kimyasal isimden gelir). Bu reseptör, diğer bir çok farklı reseptör gibi, farklı organlarda farklı miktarda bulunur. Araştırmacılar, HTR2A alıcı molekülünün insan fetüsünde mevcut olup farelerde bulunmadığını fark edince, beyin gelişimindeki işlevini merak ederek, bu alıcıların miktarını özel girişimlerle artırıyorlar. Serotonin alıcısının sayısını artırmak demek serotoninin o alıcı üzerinden yaptığı etkiyi de artırmak demek. Sonuçta bu alıcılar arttığında, serotoninin de salgılanması gerçekleştiğinde, nöron üreten öncü hücrelerin sayısının ve faaliyetlerinin artmasına neden olan bir dizi tepkimenin tetiklendiği fark ediliyor. Yani bu özel reseptör, beyin gelişiminin insanlarda farelerden daha ileriye gidişinin nedenlerinden birisi gibi görünüyor. Elbette çalışmanın sonuçları bunlardan ibaret değil. Araştırmacılar ayrıca bilinen davranış ve psikoloji sorunlarıyla bu kimyasal sistemler arasındaki ilişkileri de yorumlamışlar. Down sendromu, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, otizm gibi çeşitli nörogelişimsel ve psikiyatrik bozukluklarda, serotonin haberleşme sisteminde anormallikler ve bahsi geçen HTR2A reseptörünün yapısal bozukluklar gösterdiği gözlemlenmiş. Yani serotonin ve HTR2A reseptörleri sadece beynin gelişiminde değil, beynimizin işleyişine dair çeşitli bozuklukları anlamamız ve belki de tedavi edebilmemiz için yeni bakış açıları sağlayabilecek gibi duruyor.


- Güçlü Yanını Keşfet: Maalesef öğrenciler kendilerini okul, bölüm veya üniversite ile sınırlandırıyor. Çoğu öğrenci kendini bu sınırlılıkların dışına çıkıp değerlendiremiyor. En çok neyi seviyorsun diye sorduğumda, ders ismi söylüyor. Ne yapmak istiyorsun diye sorduğumda bölüm ismi söylüyor. Kendini bir birey olarak değerlendiremiyor. İlk önce kendinize şunu sorun: Ben neyi iyi yapıyorum? Ben ne yaparken zaman duruyor? Benim neye ilgim var? Örneğin, bir öğrenci hayvanları çok seviyor, onlarla çok iyi anlaşıyor, onları çok iyi tanıyor. Başka bir öğrenci kelimeleri çok iyi kullanıyor ve duygularını kelimelerle çok iyi ifade ediyor. Bir öğrenci çok iyi fotoğraf çekiyor. Bu öğrencilerin kendinin farkında olması çok önemli. Eğer güçlü yanınızı bilmiyorsanız, ilk önce hayatınızı gözden geçirin. Kendiniz bulmaya çalışın. Bulamazsanız, etrafınızda sizi tanıyan 10 kişiye sorun. Ben neyi iyi yapıyorum? Ama mutlaka örnek isteyin. İlk adım bunu keşfetmek. Bizde genelde öğrenciler eksikliklerini kapatmaya çalışır. Önemli olan eksiklikleri kapatmak değil, güçlü yanları geliştirmektir. Örneğin, yurtdışında matematikten 40, edebiyattan 100 alan bir öğrenci, matematikten değil, edebiyattan özel ders alır. - Güçlü Yanını Nasıl Geliştireceğini Bul: Güçlü yanını keşfettikten sonra, bunu nasıl geliştireceğini düşün. Okuldaki öğretmenlerden destek olabilir, dışarıdan ders almak olabilir, kursa gitmek olabilir, internetten eğitim almak olabilir. Güçlü yanını geliştirmek için çalışmalısın. Burada rol modeller de çok önemli oluyor. Doğru rol modellerini tanımak, onlarla tanışmak da çok önemli. - Diğer İnsanların Hayatına Dokun: Güçlü yanlarını keşfedip geliştirsen de diğer insanların hayatına dokunmuyorsan, hem mutsuz hem de kaygılı olursun. Güçlü yanını insanlığın faydasına nasıl kullanabilirsin bu soruyu kendine sor. Örneğin, fotoğrafçılığın temelinde görsel zeka vardır. Fotoğrafçılığınızı geliştirdiniz ve çok güzel fotoğraflar çekiyorsunuz. İnsanlığa yararınız yoksa, hayatınız kendinizi ispatlamak ile geçer ve kaygılı olursunuz. Ama şu soruyu sorarsanız, hayatınıza anlam gelir: Ben fotogramlarımla insanların hayatını nasıl değiştirebilirim? Ben hangi hikayeleri anlatmak istiyorum? Fotoğrafçılığım neye hizmet edecek? Dediğim gibi söyleyeceğim çok şey var ama hem başarı hem mutluluk için bu üç noktayı hem kendime hem de tüm gençlere gözüm kapalı söylerim. Özgür hocam cok onemli 3 noktaya deginmissiniz. Ben bunlari fark etmeye 30 yasimda basladim. Ama kitabiniz yi okuduktan sonra cocuklara, cocuklarima ve hayata yeni baslayan genç arkadaslarima dokunabilme çabasındayım.


Şiddet deyince ne anlıyoruz? Sadece kaba güç uygulamak mı demek şiddet? Aşağıdaki sözlük anlamlarına bakarsanız bunun sadece mecaz olarak sonradan keskinleşmiş bir anlam olduğunu görürüz. - isim Bir hareketin, bir gücün derecesi, yeğinlik, sertlik. - isim Hız. - isim Bir hareketten doğan güç: - isim Karşıt görüşte olanlara kaba kuvvet kullanma. - isim, mecaz Kaba güç. - isim, mecaz Duygu veya davranışta aşırılık. Belki on yıl oluyor, eğitim vermek için şehirler arası yolculuk yapmıştım yine. Ankara Bilkent'te şirketin misafirhane olarak kullandığı daireye doğru yola çıktım uçaktan inişte. Havaş'tı, taksiydi derken, gece yarısı olduğu halde karnımın acıktığını hissettim. Sitenin girişinin karşısında bir fastfood restoranı vardı, taksiye burada ineyim deyip indim. Şansıma kapatmışlar, ortalığı toparlıyorlarmış. Belki evde vardır bir şeyler diye bilgisayar çantasını aldım omzuma, valizi de tekerlerinin üzerinde çekerek sitenin girişine doğru yürümeye başladım. Geniş bir cadde, ışıklı, ama tek tük arabalar, hızlı hızlı geçiyorlar. Uzaktan köpekleri gördüm. Çete gibiydiler. 5-6 tane varlardı sanırım. Arabalar hızlı diye bana yeşil ışığın yanması için yolun kenarında beklerken bir araba daha geldi. Köpeklerden bir tanesi, çetenin alfası mıydı artık ya da alfa olmaya mı oynuyordu bilmem, arabaya doğru havlaya havlaya koşmaya başladı. Ama öyle sıradan sokak köpeği tipinde değil. Sitenin zenginlerinin alıp da besleyemeyip sokağa bıraktıkları köpeklerden belki. Böyle yere yakın bir köpek ama omuzları bacakları iri, suratı haydut gibi. Araba geçti, ortalama cüssesine göre çok kaslı ve korkunç suratlı o boksör bozuntusu köpek, havlamasını ve koşmasını hiç kesmeden bana doğru devam etti. Hani öyle anlar olur, insan içindeki hayvanla tanışır. Korkup tırsar kaçar mısın, donup kalır mısın yoksa savaşır mısın ortaya çıkar. Işıklı geniş yol. Ötede çete liderlerinin peşinden bakan üç beş köpek. Arkamda kapanmış restoran. Yolun karşısında girip içinde de daha bir hayli yürümem gerekecek sitenin girişi. Ve bana doğru korkunç havlamalarla lokomotif gibi koşarak gelen, bir ağız dolusu dişiyle bana ne yapacağını pek de tasarlamamış kendini araba peşinde koşmanın şehvetine bırakmış bir hayvan. Omzumdaki bilgisayar çantasını elime düşürdüm ve geriye doğru kaldırdım. Köpeğe doğru hızlı ve kararlı birkaç adım attım ve haykırdım. Yüzüm sanırım köpeğin yüzünden daha az korkunç değildi o an. O şimendifer gibi koşarak gelen cehennem zebanisi suratlı köpek nasıl sustu, nasıl durdu, nasıl dönüp kuyruğunu kıstırıp geri kaçtı, anlamadım bile. Saniyeler içinde belli olmuştu işte: Onun şiddet potansiyeli beni korkutmuştu belki ama korku içimde şiddeti, savaşmayı tetiklemişti. Ve benim şiddet potansiyelim onu daha çok korkuttu. Tüm hayatımda kavgaya karışmışlığım bile üçü beşi geçmez. Nereden çıktı içimden o hayvan bilmiyorum ama iyi ki de çıktı o an. Ve iyi ki de işe yarayacağı an bitince geldiği gibi geri döndü derinlere. Misafirhaneye varana kadar kalbimin biraz daha hızlı çarptığını yine de itiraf etmeliyim. Sonra dönüp bir daha okudum. Tekrar okudum. Şiddetin anlamı üzerine uzun uzun durdum. İçimdeki duyguya dokundum. Bu yazdığınız yüzünden içimde kabaran öfkeye dokundum ellerimle. Keskindi. Sivriydi. Şiddetliydi. Sertti, güçlüydü, aşırıydı. Ama çıkıp da ofisinizi basmak aklımdan bile geçmiyordu. Gelip sizinle kavga etmeyi de düşünmüyordum. Sanırım bu kavram karmaşasını bir dünya yerde, pek çok konuda yaşıyoruz. Bir kelimeye yüklüyoruz her şeyi ve ona savaş ilan ederek kendimizi aklıyoruz, asıl sorumluluktan, ince işten, zorluktan kaçıyoruz. Ya da kaçtığımızı zannediyoruz. Zor sorunların karmaşık çözümleri olur. Kaçış yok. Bazen sorun zordur ama çözümü gerçekten basittir, o zaman çok daha zordur iş. O kadar basit olan ve gerçekten çözüm olan şeyi uygulayamıyorsak, o basitlikle aramızda kendi alışkanlıklarımızdan kat kat örülmüş duvarlar olur genelde çünkü. İki çocuk büyüttüm ben. Daha doğrusu iki bebek büyüttüm diyelim, hala çocuk sayılırlar. Biri ortaya başladı öbürü ortayı bitirmek üzere. Büyük oğlum isteklerini de duygularını da hissettiği şiddet neyse o seviyede belli eder. Sizin verdiğiniz sözlük tanımından yararlandım bakın 😊 Canını yakan bir şeyden bahsediyorsa anlarım ne kadar canının yandığını. İstediği bir şey varsa ne kadar istediğini bilirim. Az mı çok mu, ne şiddette isteği ya da acısı? Kendisi de bilir, herkese olmasa da anacığına belli de eder. Bebekliği de öyleydi. Hangi ağlaması huysuzlanma, hangi ağlaması açlıktan, altının kirinin rahatsızlığından... Bilirdim, anlardım kolaylıkla. Canını yakan bir şey olsa, beklenmedik, ani, acılı bir şey olsa onu da anlardım hemen ağlamasından. Evin öbür ucunda bile sesini duyduğumda nedir derdi çoğu zaman doğru anlamış olurdum daha yanına varmadan. Küçük oğlumsa pek bir ölçülüdür. Beni çoğu zaman çok daha az üzdü abisinden zannederdim. Sizin şu yazıyı okuduğumdan beri düşünüyorum. Yani okuduğumdan beri değil de öfkemi yenip düşünebilmeye başladığımdan beri. Küçük oğlum beni çok daha az üzmüş ama küçük oğlum yüzünden pek fazla üzülmüşüm ben. Bebekken niye ağladığını da pek bilemedim onun zaten. Sadece huysuzluktan mı ağlıyor, kucak mı istiyor, yoksa canını yakan bir şey mi var o bile her zaman belli olmazdı. Şiddeti yoktu pek çünkü ağlamasının. Biraz nasıl diyeyim, içine ağlar gibiydi. Orta okulda artık, hala derdi tasası olduğunda derinliği nedir anlamak için uzun uzun didiklemem gerekir. Tabii önce bir derdi tasası olduğunu anlamam gerekir, sonra da didiklemem. Biz şiddet diye, öfkenin, kıskançlığın, gayretin, hırsın, çabanın kontrolsüzce fazla olduğu her durumu tek bir etiketle yaftalıyoruz galiba.


Şiddetsiz İletişim Psikolog Marshall Rosenberg'in geliştirdiği bir kuram. Malumunuz, kuram dediğimiz açıklamalar, uygulamalardan bağımsız olarak ele alınan soyut bilgi anlamına gelir. Yani kuramların, özellikle de psikoloji söz konusu olduğunda, pratikte işe yarayıp yaramadığı genellikle tartışmalıdır. Ben Şiddetsiz İletişim'in daha doğrusu bu iletişim dilinin bir çeviri dil olduğunu ve uygulamasının da zorlama olduğunu düşünenlerdenim. Daha da önemlisi, iletişimin dediğimize göre, anlaşılması için tarafların tamamının hakim olması gereken bir dil bu. Yani bu Şiddetsiz İletişim Dilini mükemmel bir şekilde konuşabiliyor olsanız dahi, karşınızdaki kişi ya da kişiler bu dile vakıf değilse, ne yazık ki anlaşılamayacağınız anlamına geliyor. Ve sanırım özellikle bizim ülkemizde konuyla ilgili sorun da tam burada başlıyor. Çünkü şiddeti bir iletişim yöntemi olarak benimsemiş, bebeklerin yerim, ısırırım, senin için ölürüm denilerek sevildiği bu coğrafyada şiddetsiz iletişim diliyle konuşmanızın en iyi ihtimalle başka bir gezegenden gelmiş uzaylı muamelesi görmenize sebep olması işten bile değil. Daha kötü olan ihtimalse, sizin tüm iyi niyetinizle şiddetsiz iletişim araçlarıyla konuşmanızın, karşınızda bu şiddetsiz iletişim dilinden bihaber olan kişilerde tam tersine şiddet duygusu uyandırması ihtimalidir! Bu tarz durumlarda, bu dile vakıf olmayan, dahası varlığından bile haberdar olmayan kişilerin sizin onlarla dalga geçiyor olduğunuzu ya da onları veya sorunlarını ciddiye almadığınızı düşünmesi maalesef çok olası. Tam da bu sebeplerden, şiddetsiz iletişimin kısa vadede huzur, barış gibi çok ihtiyaç duyduğumuz duyguları yaymak için yeterli olmadığını düşünüyorum. Bunun için kayda değer oranda insanın bu dili öğrenip, pratik etmesi ve günün sonunda içselleştirmesi gerekiyor ki yeni nesiller bu dili Ana dilleri olarak kabul etsin ve konuşabilsin. Aksi durumda sonradan öğrenilen hiç bir dil, özellikle o dilin ana dil olduğu coğrafyada bir iletişim aracı olarak kullanılmıyorsa, kişilerin kendilerini ifade edebilmesi ve dolayısıyla karşılıklı olarak birbirlerini hakkıyla anlayabilmeleri için yeterli olmuyor. Bana sorarsanız tıpkı coğrafyanın kader olması gibi anadilimiz de kaderimizdir. Kaç tane dil öğrenirsek öğrenelim, hislerimiz anadilimizde konuşuyor olacak. Ve ana dili dışında bir dil öğrenmemiş kişilerle iletişim kurmak istiyorsak, onlarla yine ana dilleriyle konuşmamız gerekecek. Dolayısıyla Şiddetsiz İletişim Dilinin öğrenilmesini ne kadar faydalı buluyorsam, her durumda, herkesle konuşulmasını da o derece sakıncalı bulurum. Gelin biz Şiddetsiz İletişimi Dilini 2. bir dil olarak ele alalım, mutlaka öğrenelim fakat herkesin bu dilden konuşacağı o muhteşem gün gelinceye kadar yalnızca bilenlerle, gerektiğinde konuşalım.


Bu söz evrensel bir gerçeği vurgular: Bir insanın ağzından çıkan ya da zihninizden yazıya dökülen her söz artık onun kişisel simgesi olarak algılanır ve simgeler, özellikle de şiddet temalı simgeler kolay kolay insan belleğinden silinmez. Bu yüzden de daha ilk günden bu yana iletişimde en önemli nitelik, kavramları kibarca iletecek şekilde kelimeler seçme becerisi, yani Medeni İletişim olarak bilinen şeydir. Bu Medeni İletişim denen şeye de tarih boyunca belki de hiçbir zaman bugünkü kadar ihtiyaç olmamıştır. Özellikle yeni çok kültürlü yeni medya türlerinden sonra medeniyet, anlam oluşturmada gramerin artık en önemli ögesidir. Medeni iletişimin temel kuralları tüm toplum ya da topluluklarda aşağı yukarı aynıdır aslında. Bu kuralları istiflemek de hiç zor değil. Başlangıç için öncelikli amacınız en iyiyi ortaya çıkarmak olmalı. İşin içine bu amacın dışında, mesela çıkara dayalı yan hedefler girdiğinde o alışverişin cinsi göz açıp kapayınca kadar sadece medeni olmaktan değil, iletişim olmaktan da çıkabilir. İkinci olarak ise işin en zor yanı, başkaları konuşurken dinleme becerisi var. Bu beceriyi bu denli zor kılansa, insan bedeninde en tembel organın kulak olması. Hatta bazıları bu organlarını öyle nadir kullanır ki iki kulakların olması, tanrının müsrifliği gibi gelir onlara. Bu durumun yeni medya türlerindeki yansımasıysa, çoğu insanın iletişimi tek taraflı bir konuşma türü sanması. Daha doğrusu karşısında fiziki beden görmeyen birçok kişinin bu bedensizliği, hitap ettikleri kişilerin duygu da olamayacağına yorması. İletişimde bir diğer zorluk ise kendi deneyim ve bakış açımızla konuştuğunda bu gerçeği saklamaya çalışmamak. Kişisel görüşlere bilimsel kılıflar uydurmamak... Samimiyet iletişimde gerçekten önemlidir. Her şey bir kenara, kendi düşüncelerimizi, duygularımızı, hatta ihtiyaçlarımızı bir karmaşaya yol açmadan açıkça belirtmek sağlıklı iletişimin olmazsa olmazıdır. En az bunun kadar önemli olan bir diğer iletişim kuralı da başkalarından daha doğru ya da etik olma fikrini bir kenara bırakabilmek. Bu aşamada şahsi fikirleri, bireysel inanç ya da değerleri evrenselleştirmekten kaçınarak kişisel sınırlar içinde kalmak, asıl önemlisi de başkalarının kişisel sınırlarına mutlaka saygı duymak gerekir. İletişimdeki bir diğer önemli beceri de konumunuzu ve hatta varsa tarafgirliğinizi açıkça ortaya koyabilme dürüstlüğü. Diğer insanlar ancak bu şekilde önyargı ile öznel görüş arasındaki ayrımı yapabilir, en az sözleriniz kadar sizi de anlayabilir. Bunun dışında kalan tüm modeller de insani iletişim ve hayvani iletişim arasında bir yerdedir. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Konunun Ne Önemi Var!


Deniz yıldızı, bakteri ve toprak solucanı gibi organizmalar eşeysiz üreyebiliyorlar. Daha yüksek organizmalar ise eşeyli ürüyorlar. Peki neden böyle? Mesela insan; üremesi ancak erkek ve dişinin birleşmesi sayesinde mümkün oluyor. Tek başına bölünerek yahut tomurcuklanarak üreyebilenimiz yok; en azından bildiğimiz kadarıyla. Bazı bilim insanları ileride bunun da olabileceğini iddia etseler de bu iddialar şimdilik temelsiz birer distopyadan ibaret. Evrimsel açıdan bakarsak, bizim gibi türlere mensup bireylerin üremek için eş bulması zaruridir. Uygun eşi bulmanın da yegane yolu, uygun yer ve zamanda kur davranışları yapabilmektir. Kur yapmak, diğer tüm eşeyli üreyen canlılarda olduğu gibi, insanın da doğasının temelinde olan bir içgüdüdür. İlişki kurmaktaki rolü ise son derece önemlidir. Kur yapma davranışı sayesinde en uygun eşi seçmek, topluluğun gen havuzuna yeni ve farklı kombinasyonlar eklemek mümkün olur ve bu tip davranışlar, evrim mekanizmasının adeta katalizörleri olarak rol oynarlar. Karşı cinsiyetten insanlarla hiç ilgilenmeyip temas kurmasaydık, ürememizin pek zor olacağı aşikar. Hatta soyumuz dahi tükenirdi; ona şüphe yok. İki birey arasında cinsel karşılaşmayı teşvik eder görünen davranışlar hakkında yapılan çalışmalar da gün geçtikçe bize bu gizemli ve karmaşık mekanizmalar hakkında yeni şeyler söylüyor. Kur yapmak, cinsel veya romantik amaçlı olsun fark etmez, bir başka insana ilgi göstermek açısından en temel etkileşim biçimidir aslında. Hayvanlarda bin bir farklı kur yapma davranışı var. Farklar çok olsa da türlere özgü belirgin kur yapma davranışları hemen gözümüze çarpar; yani her türün kendine özel ve diğer türdaşlarında da hemen hemen aynı şekilde ortaya çıkan kur yapma davranışları vardır. Peki insanlarda da var mı? Kent etnoloji uzmanı olan Ireanus Eibl-Eibesfeldt, Güney Denizi Adaları'ndan Batı Avrupa, Afrika ve Güney Amerika'ya kadar farklı kültürden insanların, birbirlerine kur yapmak için benzer bir jest repertuarına sahip olduğunu keşfetti. Ek olarak, antropologlar, daha öncül kur yapma modellerinin evrensel kalıpları takip ettiğini de fark ettiler. Londra'dan New York'a; Yeni Gine'nin dağlık bölgelerinden Amazon ormanlarında yaşayan insanlara kadar, hepimiz aynı vücut dili kalıplarını kullanıyoruz. Belgesellerde şahit olduğumuz kuşların ve diğer hayvanların kur danslarından farkı olmayan jest ve ifadeleri ortak bir akılla, hep birlikte sergiliyor gibi görünüyoruz. Peki, kur yapmak bu kadar içgüdüsel ve evrensel ise, neden bazen yanlış anlaşılabiliyoruz? Bunun da cevabı var. Her ne kadar kur yapmaya programlanmış olsak da diğer her içgüdüsel durum gibi kur yapmanın da bir adabı var. İnsan çok karmaşık sosyal roller ve kalıplar içinde neredeyse sınırsız davranış çeşitliliği üretebilen bir canlı. Bir kadını saçlarından tutup mağarasına sürükleyerek taşımak taktir edersiniz ki pek de kur yapmak olarak nitelenemez. Belki eski çağlarda böyle bir yöntemin seksi olduğu bir dönem olmuş olabilir ama artık böyle bir kalıba uygun bir sosyal yapımız yok. Kansas Üniversitesi araştırmacılarının Journal of Sex Research'te yayınladığı yeni bir makalede, kur davranışlarında, kadınların bir erkeğe olan ilgisini gösteren belirgin yüz ifadelerinin var olup olmadığını incelemişler. Çalışmayı yürüten ekipten Prof. Omri Gilliath, yapılan altı farklı araştırmada, kadınlarda belirli bir biçimde ortaya çıkan yüz ifadelerinin kur yapma davranışını simgelediğini tespit etmişler. Benzersiz bir morfolojiye sahip olan özel bir yüz ifadesinin, gülümsemek gibi yakınlık ve samimiyet mimikler içeren yüz ifadelerinden farklı algılandığı ve kur yapma davranışını gösteren ayırıcı bir işaret değeri taşıdığı keşfedilmiş. En önemli bulgu da belki de şu: Romantik ya da cinsel çekicilikle ilgili olsun, birine ilgi duymak gibi duygusal yargıların yüz ifadelerine yansıması, sözsüz olarak başka insanlara doğrudan aktarılabiliyor. Diğer bir deyişle kur yapmak, en azından karşıdaki kişinin mevzuyu anlaması açısından, işe yarıyor! Böylece belki de erkeklerin binlerce yıldır en büyük sorunlarından birisi olan acaba bana kur mu yapıyor? sorusunun cevabını bulmaya yönelik büyük bir sıçrama yapmış olabiliriz. Bu açıdan, insan davranışı yine diğer türlerle benzerlik gösteriyor. Örneğin şempanze dişileri, erkeklerle aktif olarak üremek istiyor, dinlenen bir erkeği ayağa kaldıracak ve çiftleşmede ısrar edecek kadar ileri gidiyor. Bu seçim, dişinin önsezisi olarak biliniyor. İnsanlar söz konusu olduğunda ise kadınların önsezisi çok daha inceliklidir. Aslında kadınlar bunu o kadar göze çarpmadan yaparlar ki, çoğu insan erkeklerin cinsel veya romantik ilişkinin başlamasında başlatıcı olduğu yanılgısına düşebilir. Kadınlar, kur davranışları serisini tetiklemek için ince ve sözsüz ipuçları kullanırlar, ancak bu sinyaller o kadar ihtiyatlıdır ki erkekler bunların farkına varamaz ve genellikle ilk adımı kendilerinin attıklarını zannederler. Bu konuya günlük hayatınızda biraz daha dikkat ederseniz, aşk oyunlarına bakışınız baştan aşağı değişebilir. Kur yapma davranışları üzerine çalışan biyolog Timothy Perper, erkeklerden gözlemlediği davranış dizgelerini yine aynı erkeklerden açıklamalarını istediğinde, görüştüğü kişilerin üçü hariç tümü; kadının kur davranış sinyallerini dikkate almadı ve yalnızca kendilerinin süreci nasıl başlattıklarını anlattılar. Halbuki bazı deneylerde kadınlar 52 farklı tür sözlü olmayan sinyal göndermişti ve erkekler bunun farkında bile değildi! Hatta Mishra ve arkadaşlarının gerçekleştirdiği bir araştırma da yine aynı doğrultuda sonuçlar vermiş. Deneyde katılımcılardan, karşı cinsten insanların videosunu izlemeden önce ve sonra partnerlerini veya tanıdıklarını derecelendirmeleri isteniyor. Videodaki kadın görüşmeciler daha sosyal ve sıcakkanlı davrandıkları zaman, ister evli ister bekar olsun, erkekler gerçek hayattaki mevcut eşlerinin ve diğer tanıdıkları kadınların puanlarını düşük vermeye başlıyorlar. Dahası da var: Kadın deneklerde videoda izledikleri erkeklerin flörtçülüğünün hiçbir etkisi yok. Onlar bildiklerini okumaya devam ediyorlar. Yani erkekler, kadınların kur yapma sinyallerine, hiç fark etmeseler dahi son derece hassaslar. Kısaca özetlediğimiz bu ilginç bulgular, evrim biyolojisinin eşeysel yahut cinsel seçilim denilen dalının öngörüleri ile bire bir uyumlu sonuçlar gibi görünüyor. Kadınların erkeklerden gelen kur amaçlı niyet sinyallerine tepki verme olasılığı, erkeklerin kadınlardan gelen sinyallere verdikleri tepkilere göre çok daha düşük olmalıdır; çünkü tarih boyunca kadınlar, evrimsel tarihin milyonlarca yıllık deneyimiyle en kaliteli eşi bulmak için eşsiz mekanizmalarla donatılmış olmalılar. Bu nedenle, çekici bir erkeğin flörtçü davranışlarına maruz kalmak kadınların partnerleri hakkındaki görüşlerinin değişmesine çok az etki edebiliyor. Erkekler için ise mevzu bambaşka: Onlar üreme başarısı açısından olabilecek en çok sayıda dişiyi bulma ve onlarla çiftleşme açısından donatılmış gibi duruyorlar. Bunun anlamı insan erkekleri herkesle çiftleşmeli değildir elbette; erkeklerin bu fabrika ayarları, kadınların seçimlerinde daha fazla aday arasından verimli seçim yapabilmesi ve sonuçta insan türünün daha sağlıklı genlerle varlığını devam ettirebilmesi gibi üst bir amaca hizmet ediyor gibi görünüyor. Neticede, yanılsamalara aldanmamak lazım. Biyolojideki kurallar neredeyse aynıyla insan için de geçerli. Özellikle de eşleşme ve üreme söz konusuysa. Kur yapma davranışların temel amacı, hayvanlarda da olduğu gibi, doğru eşi bulma amaçlıdır. Hayvanlarda çeşitli şovlar eşliğinde gösterilen bu davranışlar, insanlarda zihinsel kararların beden ve yüz ifadelerine yansıması ile dışa vuruluyor; tek fark bu. Bir Açık Beyin tavsiyesi: Sadece kendinize değil, etrafınıza da iyi bakın, göreceksiniz! Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımın sizin için geliyor: Bilim Aşkı Tahmin Edemiyor!


Beyin Nedir, Amigdala Nedir? Frontal Ön Lob Nedir ve merak ettiğiniz her şey! Açık Beyin'de bugüne kadar yayımlanmış nedir içeriklerini sizler için bir araya getirdik! Keyifli Okumalar! Beyin nedir, yapısı nasıldır, nasıl çalışır, nelerden oluşur, kaç tane hücresi vardır? Hepsi bu yazıda! Frontal Lob, beyninizin ana kumanda merkezidir. Kişiliğinizin yönetildiği yer olmanın yanı sıra, problem çözme yetenekleri, hafızanın yönetimi, lisan, karar verme ve itkilerin kontrolü gibi işler de buradan yürütülür. Kısacası, bu bölge, davranışlarınızı nasıl icra edeceğinizi belirleyen donanım ve tecrübelerin toplandığı kısımdır. Devamı yazımızda! Limbik sistem denen yapıda bütününün içinde bulunan badem biçimli amigdala, temel yaşamsal işlevlerimizle ilgili önemli bir bölgedir. Devamı yazımızda! Sinan Canan'ın kaleminden Yalan Strestir! Hemen okumak için görsele tıklayın! Beynimizin temel yapısı birçok canlınınkine benzemekle birlikte zihnimizin öyle özellikleri var ki nasıl olup da ortaya çıkabildiklerini bir türlü anlayamıyoruz. Aşkınlık deneyimi ve adına inanç dediğimiz diğer zihinsel deneyimler, belki de bu anlaşılmaz meselelerin başında geliyor. Devamı yazımızda! Retiküler Aktive Edici Sistem, beyin sapı denen bölgede yer alan karmaşık bir sinir ağıdır. Beynimizin uyanık tutulması, gün içindeki bilinçlilik durumumuz ve dikkatimizle yakından ilgilidir. Devamı yazımızda! Prefrontal korteks veya daha genel olarak ön beyin, insanı diğer canlılardan ayıran işlevlerin kontrol edildiği en önemli beyin alanıdır. Devamı yazımıda! Motor Korteks beynimizin en üst-ön bölümünde, beden hareketlerimizin kontrolü ve planlanması açısından temel öneme sahip bir bölgedir. Devamı yazımızda! Beynin en yeni kısmı olduğundan neo ismiyle anılır. Bütün algılarınız, uzaysal farkındalığınız, motor becerileriniz buradan yönetilir. Devamı yazımızda!


Mesela gösterime girdiği tarihten itibaren, müzikleriyle birlikte gişe rekorları kıran filmlerden birisi olan Titanic. Jack ve Rose'un aşkı Celine Dion'un yumuşak sesinin de etkisiyle hepimizi kalbimizden vurmadı mı? Filmin yönetmeni J.Cameron'un, besteci J. Horner'dan ana temada kemanları kullanmadan duygusal açıdan güçlü ve romantik müzikler istemesiyle, unutulmaz vokaller ve Kelt müziği ile bezenmiş parçaları zevkle dinledik. Müzik, insan duygularını yönlendirdiği ve duygu iniş-çıkışını istediği oranda ayarlayabildiği için bizi götürmeyi hedeflediği noktaya zorlanmadan ulaştırabiliyor. Farklı açıdan bakarsak güçlü bir manipüle yöntemi olduğunu söyleyebiliriz. Bu yüzden çok etkilendiğimizi düşündüğümüz film sahnelerinin detaylarını çoğunlukla unutmamıza rağmen, o sırada duyduğumuz müzikleri ve bize hissettirdiği yoğun duyguları kolay kolay unutmuyoruz. Bilim insanlarının ortaya koyduğu verilere göre bunun sebebi: Beynimizdeki bir dizi işlem neticesinde, müziğin duygularımızı ve duyularımızı yüksek oranda aktive etmesi ve yoğun dopamin salınımı. Araştırmacıların, müziğin film gibi görsel bir sahne yorumunu nasıl etkilediğini ve düşüncelerimizi ne ölçüde şekillendirebileceğini test ettikleri bir deneyin sonucu, film izlerken aklımızdan geçenleri özetler nitelikte. Araştırma şöyle: İki gruba ayrılan deneklerin her birine aynı kısa film, iki farklı türde müzikle birlikte izletiliyor. Birinci gruba filmde melankolik, yumuşak ve dokunaklı tarzda B.Evans'ın sakin jazz müziği ve ortam sesi eşlik ediyor. Diğer gruba ise aynı film bu kez Rachmaninov'un Ölüler Adası isimli, gerilim ve kasvetin yoğun olarak hissedildiği dramatik bestesi eşliğinde izletiliyor. Filmi izledikten sonra katılımcılara karaktere karşı ne hissettikleri, karakterin nasıl bir kişiliğe sahip olabileceği ve ortamı nasıl algıladıkları soruluyor. Yumuşak jazz müziği eşliğinde filmi izleyen grup yüksek ortalamayla, ana karakterin vicdanlı, güvenilir ve duygusal olduğunu, izlerken akıllarına hoş anılar geldiğini ve bu nedenle, karakterle empati kurabildiklerini iletiyorlar. Ayrıca ortamdan çok karaktere dikkat ettiklerini bildiriyorlar. Özetle Evans'ın müziği, tatlı ve melankolik duyguları aktararak empatik bir tepkinin yolunu açarken, Rachmaninov'un gerilimli müziği, sıkıntılı duyguları çağrıştırıyor. Evet aradaki fark inanılmaz. Aynı kareler, tek bir müzik farkıyla iki ayrı uca götürüyor izleyenleri. Bu açıdan yeniden bakıldığında, artık neden bazı filmlerde gözyaşlarına boğulduğumuzu ya da karakterden hoşlanmadığımızı anlayabiliyoruz. Sanırım bu yüzden ünlü bir çok besteci ve film yapımcısı akıllıca tasarlamış melodilerin, izlediğimiz görselleri olduğundan daha etkileyici hale getirebildiğini vurguluyor. Elbette melodiler bunu tek başına yapmıyor. Müziğin ve hayatın en temel unsuru olan ritim, tıpkı armoni gibi tüm duygularımızı harekete geçirip, kalp atışımızdan nefesimize kadar etki ederek adrenalin yoğunluğu yaşatabiliyor. Frekanslar, Şifa ve Müzik yazımda bu konuyu detaylıca anlatmıştım. Mesela Star Wars'ta duyduğumuz gümbürdeyen davul sesleri ve görkemli bakır nefeslilerin muhteşem melodileri, az sonra yaşanacak olanların atmosferine bizi rahatlıkla hazırlayabiliyor. Artık her an bir ışın kılıcıyla savaşa girebiliriz..! Korku ve gerilim filmlerinde kullanılan müzikler, izleyiciyi olayın içine çekmesinden öte, bir sonra yaşanacak olayın büyüklüğünü bile hissettirebilecek derecede önem taşıyor. 1960'lı yıllarda çekilen ve bir Hitchcock klasiği olan Psycho filminin duştaki cinayet sahnesi, bu alana iyi bir örnek. Besteci B.Hermann'ın yaylı çalgılarda çığlığı andıran keskin ve uyumsuz sesleri vurgulayarak kullanması, izleyicideki gerilim, panik ve rahatsızlık duygusunu artırarak sahnenin etkisini yukarılara taşımayı başarmış. Ve bu sayede, sinema tarihinin unutulmaz karelerinden biri oluşmuş. Bir film bestecisi için hikayeyi anlamak ve onu müzikle anlatmaya yardımcı olmak çok önemli diyor Forrest Gump'ın bestecisi Alan Silvestri. Filmde duyduğumuz umut veren melodilerle bunu hakkıyla başarmış olduğunu görüyoruz gerçekten. Silvestri besteleme sürecini, Tıpkı bir çocuğun piyano başında tek eliyle basit bir melodiyi çalması gibi olmalıydı; Forrest'ın masumiyetini, çocuksu ve içten kalbini göstermeliydi dinleyenlere sözleriyle anlatmış. Böylelikle tüy kadar hafif yedi nota sayesinde, Forrest'ın hikayesi birçoğumuzun kalbine işledi. Benim de en favori filmlerimin başında gelen; Doksanlı yılların kahramanlık ve özgürlük teması üzerine kurulu destansı Braveheart filminin, ödüllü müziklerine değinmeden geçemeyiz elbette. Besteci J. Horner'ın klasik senfoni orkestrasına eklediği Kelt müziği enstrümanları sayesinde, savaş sahnelerinin o gerilimli ve adrenalin yüklü havasına nasıl da kolayca kapıldık. Atların adımlarıyla birlikte duyulan her davul vuruşu, kalbimizi biraz daha hızlandırdı. Bakır nefeslilerin, özellikle de kornoların cesaret veren ihtişamlı akorları ve gayda sesiyle, hepimiz William Wallace kadar cesur hissettik kendimizi. Hem solo hem de orkestrayla birlikte kullanılan ve harika bir uyum yakalayan gayda enstrümanının, bu kadar etkileyici olabileceğini sanırım tahmin edemezdik. Romantik karelerde bile! Yönetmenin tam da istediği gibi, bütün sahnelerin hissini en derin şekilde yaşadık. Bu müzikler olmadan yine de aynı şekilde hissedebilir miydik? Sanmıyorum! Film müzikleri, izleyiciyle ekran arasındaki mesafeyi kapatarak duyularımızı ve duygularımızı tamamıyla filme odaklamaya yarayan önemli bir bileşen. Karakterlerin sessiz kaldığı anlarda ne hissettiğini, onların yerine konuşarak aktarabiliyor. Bir sahneyi dehşet, trajedi veya neşeyle ifade ederek, anlatının hızlanıp-yavaşlamasına katkı sağlayabilen bir çeşit yardımcı oyuncu. Bilinçaltımızda izlediğimiz sahne, karakter ya da orada işlenen kurguyla nasıl bir bağ kuruyorsak, müzikler sayesinde bu bağı kalıcı hale getirebiliyoruz. Elbette müzik her şekliyle birçok duyguyu filizlendirerek büyütebilen bir olgu, fakat görsel sanatlarla bir araya geldiğinde, muazzam bir tat veriyor. Tıpkı kekin üzerindeki çikolata sosu gibi. Kek tek başına da güzel, fakat sosuyla birleştiğinde, lezzeti doruklara çıkıyor.


Son dönemde UFO'larla ilgili en çok rağbet gören varsayım, bu ziyaretlerin dünya dışı varlıklar tarafından değil de milyonlarca yıl sonraki insanlar tarafından bir tür zamanda yolculuk olarak yapıldığı. Bu gerçekten ilginç bir görüş ve bir an için bu iddiaların doğru olabileceğini varsaydığımızda, özellikle evrimsel açıdan ortaya oldukça ilginç bir tablo çıkıyor. Bunun nedeni de uzaylılarla karşılaştığını iddia eden kişilerin gördükleri uzaylıları fiziki bakımından betimleme biçimleri. O tariflere bakarak insanın birkaç milyon yıl içinde neye dönüşeceğini, daha da önemlisi bu değişimlerin nedenlerini ön görmeye çalışabiliriz. Bu tariflerin hepsi neredeyse aynı. Uzaylılarda göze çarpan ilk özellik, devasa bir yumurtayı andıran iri bir kafa ve yüzün tam ortasında insanı ürkütecek kadar büyük bir çift göz. Gözler neredeyse tüm yüzeyin dörtte bir alanına sahip. Ağız ve kulaklar ise tam tersine, varla yok arası. İnsan gerçekten böyle evrimleşecekse eğer bundan çıkarabileceğimiz iki önemli sonuç var: Birincisi, beynimizin henüz sandığımız kadar büyük olmadığı. Dünyanın bugünkü gidişatına, özellikle de doğayla ilişkisine baktığımızda bunu sezinleyebiliyoruz aslında. 1400 gram beynin insan evladına yetmediği çok açık. Belli ki doğayla uyumlu yaşamak, birbirimizi öldürmemek, bu gezegende kalıcı bir barış sağlamak için çok daha büyük bir beyine ihtiyacımız var. İkinci olarak da bu insanlarda gözlerin büyüklüğüne karşın ağız ve kulakların küçüklüğü meselesi var. Eğer gerçekten zamanla gözlerimiz büyüyecek, buna karşın ağız ve kulaklarımız küçülecekse, özellikle bizim gibi ülkelerde siyasi hayat radikal bir biçimde değişecek demektir. Çünkü günümüz siyaseti tüm gücünü insanların burnunun dibinde olanları görememesi, ama daha da önemlisi, duyduğu her şeye inanmasıyla işlemekte. İşlevsiz organların zamanla küçüldüğünü, işlevi artan organların da zamanla geliştiğini kabul edersek belki de önümüzdeki birkaç milyon yıl içinde insanlar, seçtikleri liderlerin hayatlarını nasıl mahvettiğini görebilir, ağızlarından çıkan her şeye inanmamayı başarabilirler. En önemlisi de insan ağzı o denli küçülürse gerçekten, insanlar siyasi ahlaksızlığın önüne daha kolay geçebilirler. Gelecekteki insanlarla ilgili yapılan tariflerde dikkat çeken bir başka özellik de cinsiyet farkının olmaması. Bugüne değin hiç kimse topuklu ayakkabı giymiş ya da saçlarını topuz yapmış bir uzaylı görmedi. Sakallı ya da bıyıklı uzaylılar da gören de yok. Burada ilk kısma gönderme yapıp beynin büyümesiyle kadın erkek eşitliği arasında bir ilişki kurmak, hatta daha da ileri gidip İstanbul Sözleşmesi olmasa da başka bir galaksinin adını taşıyan yeni bir sözleşmeyle kadına şiddetin olmadığı bir evren hayali kurulabilir, en azından insan aptallığının da zamanla azalacak entropik bir yapı olduğunu umulabilir.


Kibarca reddetmeyi öğreniniz. Yemek davetlerini asla kabul etmeyiniz. Ve hiçbir partiyi terk eden son kişi olmayınız. Anne babayı suçlamak çocukçadır. Artık çocuk değilsiniz. Bundan vazgeçin. Her eleştiride bir özeleştiri nüvesi olmalı. Bu bir. İkincisi, eleştirmekten zevk aldığınız anda frene basın. Okuduğunuz romanlar, çizgi-romanlar sayesinde kişilik kazanacaksınız. Aile, çevre, toplum ve kurumlar bu konuda size vaat ettiklerinden çok daha azını sunacaklar. Garip ama gerçek. Cömertlik sizi seksi yapar. Nezaket de öyle. Bir de parfüm. İki yıl sonra sigaraya başlayacaksınız. Bunu yapmazsanız memnun olurum. Sigaraya harcayacağınız parayla, bana bir spor araba alabilirsiniz. Şaka şaka. Spor araba işini ben kendim hallederim. Kravat takınız. Evet. Takım elbise giyiniz. Alışınız. İyi bir 'ilk izlenim' bırakmıyorsunuz, malum. Büyük dedeniz gibisiniz. Gözleriniz fazla parlak. Bu, insanları irkiltiyor. Memur esnekliği kazanınız. Kravat iyidir. Doğu Avrupalı bir kadastro stajyeri gibi görünün hiç değilse. Tüm oyunların temel kuralı, oyuna kendini kaptırmamaktır. Bunu akılda tutunuz. Oyun derken, birtakım sosyal oluşumları, münasebetleri de kastediyorum. Daha çok koşunuz. Yürüyünüz hiç değilse. Akıllı telefon diye bir şey çıkacak. Onun içinde kaybolmamaya bakın. Haysiyetinizi koruyun. Şeref kazanmasanız da olur. Burun spreyi kullanınız. Sizde alerjik rinit var. 22 sene boyunca her yıl 4 kere gribe yakalanıp toplamda yaklaşık 2 senenizi perişan halde geçirmekten kurtulursunuz böylece. Çocuklarınız olacak. Çocuklarınızla çok zaman geçirin. Onlara sizin çocukken oynadığınız oyunları öğretin. Her gece masal anlatın. Kitapları sevmelerini sağlayın. Birlikte Harold Lloyd filmleri izleyin. Hayat umduğunuzdan uzun sürecek. 33 yaşında öleceğim sanıyorsunuz. Ölmeyeceksiniz. Yani... öleceksiniz tabii, fakat burada bir müddet daha bazı şeylerle meşgul olmanız gerekecek. Bunu bir düşünün. Mutluluk ile erdemler arasında denge kurmalısınız. Mutluluk bir manevi stratejidir. Erdemlilik de öyle. Bu ikisini birbirine zıt şeyler sanmayın. Sizde hayranlık ve şefkat uyandıran biriyle karşılaştığınızda, yani aşık olduğunuzda, o kişiyle entelektüel bakımdan uyumlu olmayı da gözetin. Dost olamayacağınız biriyle zaman kaybetmeyin. Onun zamanını da boşa harcamayın elbette. Uzlaşmayı sevmiyorsunuz. İtirazcı ve isyankarsınız. Biraz daha büyüdüğünüzde yanıldığınızı anlayacaksınız. Yetişkin olmak, erginlik; uzlaşma bilgisi edinmeyi gerektirir. Hatta bazen taviz vermelisiniz. Tanrı değilsiniz. Pişmanlık duymak suretiyle aydınlanacaksınız. İyi biri sayılırsınız. Daha iyi biri olmak için değişmeniz gerekecek. Endişeye kapılmayın. Fikirlerinizin değişmesi, karakterinizi değiştirmez. Kimsenin arkasından kötü konuşmayınız. Ve sizin yanınızda biri hakkında kötü konuşulmasına izin vermeyiniz. Dedikodu, ilkel kabilelerde bir işlev taşıyordu belki. Siz çağınızın insanı olunuz. Böylece mert biri olabilirsiniz. Düşmansız bir hayat mümkün. Kimseyi düşman olarak görmeyiniz. Gene de herkesle dost olamazsınız. Yapacak bir şey yok. İstifa mı etsem? sorusu zihninizde belirdiği anda istifa ediniz. Yazmak için evin en küçük odasını kullanınız. Kutlanabilecek her şey kutlayınız. Doğum günleri, Ramazan Bayramı, 23 Nisan, Yılbaşı... Kutlamalar iyidir. Felaketler, ölümler insanları bir araya getirir. Bu tamam. Sevinçli günlerde bir araya gelmek, yaşayan insanları takdir, tebrik etmek de bir o kadar -hatta bazen daha çok- önemlidir. Son anektodunuz digerleri gibi tam dişe dokunur türden olmuş. Maalesef biz özel günleri animsamayi pek önemsemiyoruz, toplum olarak mutlulugumuzdan cok dertlerimizi paylasiyoruz. Değişmek olaylari kimsenin görmediği yerden görmemizi sağlıyor.


Evet, sadece birkaç dakikalık reklamlarla bizi etkilemeyi başarabiliyorlar. Çünkü doğal içgüdülerimizi, bilimsel yaklaşım aracılığı ile akıllıca kullanmanın yollarını keşfettiler ve geliştirdiler. Bu yollardan en etkili olanlarından biri de elbetteki müzik. Müziğin özellikle görsel alanlardaki destekleyici efekti, reklam ve sinema sektörü için bulunmaz bir nimet. Melodi ve ritmin duygularımızla ve hafıza merkezimizle kurduğu bağ sayesinde, temeli iyi bir hikayeye dayanan reklamlar ve müzikleri daima hatırlanıyor. Neyi, nasıl ve neden sevmemiz gerektiğinden, hangi hayatı yaşamamız gerektiğine kadar verilen her türlü mesaj ya da ürün, büyük kitlelere rahatlıkla ulaştırılabiliyor. Böylece biz farkında olmadan, izlediğimiz sahne hakkındaki birçok bilgiyi bir sünger gibi beynimize çekerek etki altına alınabiliyoruz. Mutlaka bugüne kadar bir yerlerden duyduğunuz, dilinize takılan ve aklınızdan çıkmayan reklam jingleları olmuştur. Bu da demek oluyor ki beyninizin ince kıvrımlarına, belleğinize ve duygularınıza mesaj bırakma operasyonu başarıyla sonuçlanmış. Can sıkıcı bir durum olsa da pazarlama sektörü için başarılı bir adım. Mesela Coca Cola'nın müzikli sloganını düşünmenizi istesem ya da Getir markasının müziğini mırıldanmanızı... Muhtemelen hatırlamakta zorlanmazsınız. İşte bu yüzden reklam, film ve seçim kampanyalarının müziklerine harcanan maliyetler her geçen yıl katlanarak artıyor. Eğlence parkları, radyo kanallarındaki reklam kuşakları ve televizyon derken yolculuğuna çığ gibi büyüyerek devam eden bu sektör, günümüze de evrilerek web sitesi, alışveriş ve oyun ortamlarında müzikleri bilinçli olarak daha da yaygın kullanıyor. Yani kaçışımız yok. Artık kafamızı çevirdiğimiz her yerde karşımızda bir ürün ve melodisiyle dilimize dolanan sloganlar var. Bunların yanı sıra süpermarketlerde ya da mağazalarda kullanılan fon müziklerinin diğer bir amacı da zaman algımızı değiştirerek alışveriş süresini uzatmak ve bizi orada daha fazla kalmaya ikna ederek satın almaya yöneltmek. Çünkü hoşumuza giden müzikleri dinlerken zamanın nasıl geçtiğini fark edemiyoruz. Beynimiz dikkatinin büyük bir kısmını ona haz veren ve iyi hissettiren melodilere yoğunlaştırıyor. Bu yüzden bekleme odalarında ya da telefon operatörüne bir an önce bağlanmayı dilediğimiz anlarda özellikle yavaş tempolu ve dinginleştiren müzik parçalarını sıkça duyuyoruz. Amaç bizi sakince beklemeye yöneltmek. Konya' da yapılan bir çalışmada, reklamların çocuklar ve genç hedef kitle üzerinde nasıl bu kadar etki yarattığını anlamaya yönelik bir deney gerçekleştirilmiş. Genel itibariyle bakıldığında katılımcılar, reklam çıktığında eğer sevdikleri bir müzikle karşılaşıyorlarsa, kanalı değiştirmekten vazgeçerek izlemeye devam etmeyi tercih etmişler. Sonrasında reklam müziğinde nelere dikkat ettikleri sorusuna gelen cevaplar dört gruba ayrılmış: Ritim %23,5, melodi %46,2, sözler %21,3 ve enstrümanlar %8,3. Bu verilere göre duydukları müzikte en çok dikkati çeken melodi olmuş. Katılımcılar reklamda duydukları müziğin sözlerini hatırlayamasa bile melodisini akıllarında tutabilmişler. Müzik, insanların hatta hayvanların dikkatini çekebilmenin en güzel ve başarılı yolu. Reklam ve film sektörünün, bu güçlü kozu mesajlarını iletim aracı olarak kullanmalarıysa oldukça doğal. İster sevdiğimiz bir sanatçının sesinden dökülsün, ister doğadaki yağmur damlalarını hatırlatsın, isterse notaları konuşturabilen parmaklardan çıksın. Her halükarda sevdiğimiz tınının peşinden gitme dürtüsüne sahibiz. Sadece doğru tuşlara basmak gerek. Anlaşılan Oscar Wilde Müzik, gözyaşına ve hafızaya en yakın sanattır sözünü boşuna söylememiş!


Bir güvercin olduğunuzu hayal edin. Kapalı bir kutunun içinde, izole edilmiş haldesiniz. Kontrollü bir ortamdasınız, korkmanıza gerek yok. Oldukça basit tasarıma sahip bu düzenekte bir düğme var. Birkaç kez gaganız ile düğmeyi tıklayıp etrafı kolaçan ediyorsunuz. Ardından meraklı bekleyiş... Küçük bir bölüm açılıp enfes yemlerle buluşmanızı sağlıyor. Yemler kısa sürede bitiyor ve tekrar düğmeyi gagalayıp bölümün yeniden açılması ile döngüye bir kez daha giriyorsunuz. İçinde bulunduğunuz bu kutunun adı yaratıcısının ismi ile anılan ünlü Skinner Box. Skinner çalışmalarının çoğunda edimsel koşullanmaya odaklanarak bu koşullanmanın insan davranışlarına uygulanabilirliğini incelemiştir. Edimsel koşullandırmada denekler, yaptıkları bir davranışı ve davranışın sonucunu ilişkilendirmeyi öğrenir. Deneğin iyi bir sonuçla karşılaştığında davranışı tekrar etme olasılığı artar. Güvercin olduğunuz bu metaforda düğmeyi tekrar tekrar tıklayarak lezzetli yemlere ulaşmayı öğrenmeniz tam olarak bu durumu açıklar. Skinner Box'un tasarlanmasının altındaki neden hiç şüphesiz ki klasik koşullanmanın insan davranışlarının kompleks yapısını yeterince açıklayamıyor oluşuydu. Bu deney düzeneği sayesinde izole bir ortamda kontrollü uyaranlara maruz bırakılan deneğin kasıtlı davranışlarının nedenleri ve etkileri daha iyi anlaşılacaktı. Edimsel koşullandırmada bir davranışın yapılmasını artırmak ya da azaltmak amacı ile olumlu ve olumsuz pekiştireçler kullanılır. Olumlu pekiştirme davranış ve tepkilerin tekrarlanmasını ödüller ile teşvik eder. Skinner kutusunun orijinal tasarımında, içeride bulunan farenin kazara bir kola dokunduğunda sürpriz bir yiyecekle karşılaştığında bu davranışı tekrarlaması kaçınılmazdır. Olumsuz pekiştirmeyi de davranışın ardından tatsız bir durumun sona ermesi şeklinde düşünebiliriz. Skinner kutusunun elektrik akımı ile çevrelendiğini düşünün. Eğer deney faremiz akımı kesecek kolu çekmeyi keşfederse bu davranış onda bir kazanıma sebebiyet verecek. Böylelikle kutuya tekrar konulduğunda, doğrudan kola giderek bu negatif durumu ortadan kaldırma davranışı öğrenilmiş olacak. Bu düzeneğin tasarımının ilk aşamalarında her bir davranışın ödüllendirilmesi davranışın sürdürülmesi adına önemlidir. Ancak, bir süre sonra ödüllendirme sabit bir çizgide ilerlemeye başlar. Bu tekdüzeliği kırmanın ve istenilen davranışı artırmanın birkaç yolundan bahsedelim. Deneğin ödülü ne zaman ve nasıl elde edeceğini bilmemesi, onu merak duygusuna kapılarak daha önce denemediği yolları denemeye yönlendirir ve onu motive eder. Bu amaçla verilecek ödülün süreç planlaması önemlidir. Örneğin, ödüllerin belirli zaman aralıklarında verilmesi ya da rastgele dağıtılması arasında ciddi bir ulaşılabilirlik farkı vardır. Yalnızca hedeflenen davranış gerçekleştirildiğinde verilen ödül, davranış değişikliğinin temellerini atar. Pekiştirmenin değerini artırmak için konu ile ilgili daha güçlü ödüller de seçilebilir. Örneğin; güvercine normalde verdiğinizden daha lezzetli bir yem vermeniz ya da ödülü daha az erişilebilir bir formda sunmanız öngörülemezlik ve merak unsurunu tetikler. Ödül daha çekici hale gelir. Günümüz video oyunlarında tasarımcılar, oyuncuları oyuna uzun süre bağlamak adına planlı takviyeyi baz alarak çalışır. Operant şartlandırma oyuncuya bağımlılık hissini aşılasa da deneyimden memnun kalmanın en iyi yolu sayılmaz. Koşullandırma uyaranlarla davranışlar arasındaki temel bir düzeyde çalışır. Ünlü oyunlaştırma uzmanı ve davranış tasarımcısı Yu-kai Chou geliştirdiği Octalysis tasarımında insan davranışlarını tetikleyen sekiz temel motivasyondan bahseder. Bunlardan biri öngörülemezlik ve merak sürücüsüdür. Entelektüel bilincimiz bir tehdit anında ya da yeni bilgilerle karşılaştığında harekete geçer. İnsanların ilgisini çekmek ve canlı tutmak için beklenmedik ve öngörülemeyen bilgiler vermeniz son derece önemlidir. Bu dinamikleri oyunlara entegre eden tasarımcılar, doğru risk ve ödül teşviki ile oyunları çok eğlenceli hale getirebilir. Oyuncu, bir ödül kazanma olasılığına karşı heyecan duyar. Güvercin olduğunuz ana metaforumuzu düşünelim. Kutunun içinde düğmeyi gagaladığınız her an için düzeneği, rastgele ödüllendirmeye göre kurgularsanız, yiyeceğin çıkıp çıkmayacağına dair merakınız yiyeceğin dışsal ödül olma tanımının önüne geçer. Tıpkı buradaki gibi oyunda da oyuncunun oyuna devam etmesi, özünde zihinsel merak uyandırmaya bağlıdır. Ödülleri oyunlarda rastgele aralıklarda vermek, oyuncunun ödüle ulaşmak için oyunu daha da ısrarla oynamasına neden olur. Ödülün daha az erişilebilir olması ya da ödüle ulaşma durumunun değişken olması merakı besler. Günümüzde video oyunlarının çoğunda oyuncuların oyunlarda uzun süre geçirmesi bu öngörülemezlik temelinde planlanır. Merak duygusunu teşvik eden oyunlar oyuncuyu ilerlemesi için motive eder.


Veri, olgularla ilgili toplanmış bilgi parçacıklarıdır. Bunları insan bakışıyla anlamlı olacak biçimlere sokup raporlar haline getirdiğinizde veriden malumat üretmiş olursunuz. Malumatın içinde saklı anlamları yakaladığınızda bilgi oluşur. Bilgiler bütünleştiğinde ise bilgelik oluşur. Eliniz, kulağınız, diliniz veriye değdiği için konuşabilirsiniz. Bir bebeğin konuşmayı öğrenme süreci bu zincirle bağlantılıdır. Bebek önce veriler yakalamaya başlar: Sesler. Hangisi anlamlı, hangisi anlamsız bilemeyeceği, dünyadan aldığı birtakım algılardan ibarettir her şey. Bu istatistiğini değerlendirmeye başlar o küçücük beyninde. Ve malumat oluşur. Hangi sesler sıklıkla bir araya geliyor? Anlamlılar hangileri, anlamsızlar hangileri? O karışık veri parçaları yavaş yavaş birleşir, kelimeler oluşur. Bir çocuğun kelimelerin aralarındaki boşlukları algılaması, nelerin kendi başlarına ayrı kelimeler olduğunu fark etmesi ve nelerin de anlamsız sesler olduğunu anlaması pek esaslı bir başarıdır. Sonra malumatlar bilgiye dönüşür. Kelimeler bir araya gelerek bir işe yarayan cümleler oluştururlar. Bebek cümleleri anlamaya ve cümleler kurmaya başlar. Kelimelerin arasındaki derin bağlantıları, anlamı, kavramları bütünleştirdikçe, hayatla ilgili o pek çok verinin içindeki derin bağlamları anladıkça bir bilgelik oluşturur. Bebeklerin dili öğrenmede istatistiği kullanmasına ilişkin birikmiş çalışmalar mevcut. Bu konudaki çalışmaları inceleyen bir makaleyi yazının bitimindeki kaynaklar kısmında bulabilirsiniz. Herhangi birimizin pek basit bir şeymiş gibi yaptığı konuşmalar, şu paragraftaki gibi yazdığı cümleler, üstün bir bilgelik ürünüdür. İçeriğinin çok karmaşık olmasına bile gerek yok: Fikirleri kafada toparlamak, bunları cümleler haline getirip pek çok kavramı bütünleştirerek ifade etmek, dünyada yaşayan biz hariç hiçbir türün bildiğimiz kadarıyla edinememiş olduğu, en azından yaygın olarak edinememiş olduğu bir yetkinliktir. Bilim de böyle üretilir. Bilim insanları gözlemler yaparlar. Bu gözlemlerinin sonuçlarını farklı şekillerde biçimlendirerek gözden geçirirler. Yani topladıkları verilerden malumatlar oluşturup çeşitli açılardan incelerler. İnsan beyninin yetkinliklerini ve kendi kişisel uzmanlık geçmişlerini kullanarak bu malumattan bilgiler özümserler. Bunu yaparken çeşitli deneme yanılmalar ve deneyler gibi araçlardan yararlanırlar. Mesela hipotezler kurarlar, bu hipotezleri test etmek için deneyler oluştururlar ve yeni veriler elde ederek onları da malumat haline getirirler. Böyle böyle bilgiler ortaya çıkar ve benzer şekillerde bilgileri de bütünleştirerek bilgelik oluştururlar. Bilim böyle bilgelik ürünlerinin birikmesiyle oluşur. Sayfayı Türkçe okumak isterseniz, Chrome kullanıp adres çubuğunun hemen solundaki translate işaretine basarak Türkçe'yi tercih edebilirsiniz. Bilim böyle bilgelik ürünlerinin birikmesiyle oluşur demiştik... Aslında eskiden öyle oluşuyordu. Şirketler, satıştaki ürünler, teknolojiler de bu zincirle üretilir. Bilim insanları nasıl bilim üretiyorlarsa, iş insanları da şirketler ve ürünler üretirler. Bilim insanları ile iş insanları iş birlikleri de yaparlar. Aynı detayda tekrar etmeye gerek yok; iş yönetiminde de veriler, malumatlar, bilgiler ve bilgelikler oluşur. Yöneticiler malumatlardan bilgiler özümseyebilenlerden; iş önderleri bilgilerden bilgelik özümseyebilenlerden çıkar. Şimdilerde verileri insanlar toplamıyor. Yazılımlar, IOT cihazları, sensörler, kameralar, her gün onlarcasını kullandığımız, binlercesine muhatap olduğumuz araçlar topluyor verileri. Şimdilerde malumatları insanlar oluşturmuyor. Rapor otomasyonları, verileri birleştirip saklıyor, sunuyor, sergiliyorlar. Şimdilerde bilgileri insanların oluşturmasına pek de gerek kalmıyor. Makine öğrenmesi uygulamaları neden oldu ve ne olacak gibi soruların cevaplarını bulacak şekilde verinin içindeki desenleri, gizli bağlantıları tespit edebiliyorlar. Öyle görünüyor ki bilgeliği bile insanların oluşturmasına gerek olmayabilir. Yapay zeka sistemleri makine öğrenmesi modellerini biraz da insanların yönlendirdiği ve belirlediği kural setleriyle bütünleştirerek ne yapmak gerekli sorusunun cevabını bir hayli iyi bir şekilde verebiliyorlar. Veritabanları 1980'lere kadar çok da yaygın kullanılmıyorlardı, zaten bilgisayar bir hayli yeni bir kavramdı, iş dünyasındaki yaygınlığı ile veritabanları da yaygınlaştı. Günümüzde veritabanları olmayan, verileri tutmayan bir şirketin iş yapabilmesini imkansız görürüz. İş zekası, raporlama sistemleri veritabanlarında verilerin birikmesiyle mümkün hale geldi. Şirketler veri ambarları kurarak, raporlama sistemleri geliştirerek, iş zekası oluşturdular. Doğru bilgiyi, doğru zamanda, doğru kişiye, doğru biçimde sunmayı başaran firmalar insanlarının yetkinliklerini gösterebilecekleri veri destek sistemleri oluşturabildiler ve bunu yapamayan firmaları alt ettiler. Veriyi toplamakta insan kullanmak yerine otomasyonu kabul ediyoruz. Veriyi raporlamakta otomasyon sistemlerini yaygın olarak kullanıyoruz. Bilgi ve bilgelik üretmekte de makineleri kullanmamız çok yakındır demiyorum, çünkü zaten bu amaçlarla makine öğrenmesi ve yapay zekayı hali hazırda kullanıyoruz, bazı alanlarda çok yaygın bir biçimde kullanıyoruz üstelik. Makine öğrenmesi ve yapay zeka kullanımının çok daha yaygınlaşması kaçınılmaz. Çünkü aletleri, mesela, bıçakları icat ettiğimizden beri, elimizle bir şeyi kesmek yerine bıçakla kesmeyi tercih ediyoruz. Çünkü bıçaklar elimizden çok daha iyi iş görüyorlar. İki rakip şirket düşünün. Bu şirketlerden birisi müşteri ve satış ile ilgili veriler ve raporlar oluşturduğunda sadece on yıl kadar önceki çok güçlü saha ve müşteri deneyimleri sayesinde yükselip şimdi üst seviye olmuş yöneticilerin bilgeliği ile bunları yorumluyor ve stratejilerini ona göre kurguluyor olsun. Diğeri ise yine müşteri ve satışla ilgili aynı veriler ve raporları oluştursun. Ama değerlendirmeleri yaparken 3-4 yıllık güçlü saha deneyimiyle birlikte makine öğrenmesi ve yapay zeka çıktılarını da etkin şekilde kullanmayı öğrenmiş yöneticiler kullansın.


Son yıllarda büyük şehirlerimizde sokak hayvanları meselesi gittikçe tırmanan bir sorun halinde. Özellikle başıboş köpeklerin insanlara saldırma vakaları sosyal mecralarda etkisi çığ gibi büyüyen tepkilere yol açıyor. Diğer yandan hayvanseverlerin sokak hayvanlarına yapılan kötü muamelelere dair gösterdikleri haklı tepkiler, yine dijital sosyal mecralarda dalga dalga bir öfke seline dönüşebiliyor. Geldiğimiz noktada sokak hayvanlarının yok edilmesini isteyen radikal bir grupla insanları yok edecek derecede hayvanları savunmaya duran bir başka radikal grup arasındaki çatışmada herkes kendine uygun bir taraf bulmaya çalışıyor. Fakat her zaman olduğu gibi, tepkilerde aşırılaşma, sorunları çözme yeteneğimizi hızla elimizden alıyor. Bilgi, akılla çözülmesi gereken sorunlar için en temel zeminimizdir. Bilgimizin olmadığı alanlarda konuşmamayı öğrendiğimizde, hem bilgilenme kapısı bizim için açılır, hem de bilenlerin dediklerini duyabilmek için gereksiz gürültüleri azaltmaya katkı sağlamış oluruz. Beyin ameliyatı olacak bir yakınınızın muayenesinde konuyu bilen bilmeyen onlarca kişinin o yakınınıza olacaklar hakkında aynı anda ve bir ağızdan farklı fikirler beyan etmesi ne kadar sinir bozucu ise, sokak hayvanları gibi teknik konularda da herkesin kafasına göre tepki vermesi ve bu tepkinin gereğini talep etmesi, kaosa ve çözümsüzlüğe zemin hazırlar. Sokak hayvanları, özellikle sokak köpekleri hakkında ne biliyoruz? Benim alanıma düşen bilgileri size kısaca aktarayım; belki konu hakkında daha sağlıklı düşünmemize yardımcı olur. Bugün kentlerimizde rastladığımız kedi ve köpek gibi sokak hayvanları, doğada var olan canlı türleri değildir. Evet, bunu ilk söylediğim seferlerde etraftaki insanların bazılarında çeşitli hayret ve inanmazlık mimiklerini çok görürüm. Halbuki gerçek budur. Kedi ve köpekler, bugün etrafımızda pek görmediğimiz vahşi bazı memeli türlerinin insan tarafından binlerce yıldır ıslah edilerek seçilmiş ve ayrıştırılmış yeni versiyonlarıdır. Aynen inekler, koyunlar, domuzlar veya ıslahla yetiştirdiğimiz sayısız tarım bitkisinde olduğu gibi. Tabiatta bugün insanın etrafında olan bu tip hayvanların uzak akrabaları yaşar. Bu hayvanlar ise sadece insan yüzünden ve insanla birlikte var olabilen canlılardır. Özellikle köpekler, muhtemelen kabaca 15 bin yıl kadar önce atasal bir kurttan evrilmiş canlılardır. Yapay seçilim, yahut bitki veya hayvan ıslahı olarak bilinen konuya biraz aşina olanlar, insanların canlılarda her bir nesilde yapacağı belli bir amaca yönelik seçimlerin mucizevi sonuçlar yaratacağını iyi bilirler. Köpekler de kurtlardan ürettiğimiz canlılardır ve insan ihtiyaçlarına göre yönlendirilerek türetilmiştir. Bugün dünyanın farklı yerlerindeki yüzlerce farklı köpek ırkı aynı atasal kurttan türemiş, atası ortak olan canlılardır . Her ne kadar tipleri ve özellikleri çok farklı olsa da aynı atadan gelen bu birbirinden ilginç canlıların hepsinin ortak bir yönü vardır: İnsana bağımlıdırlar ve insan olmadan hayatta kalamazlar. Neden? Çünkü biz onları öyle seçtik, öyle türettik. Nasıl ki vahşi tabiatta bizim tarlalarımızdaki gibi mısırlar yahut kabaklar göremezseniz, köpekler de öyledir. İnsanın çevresi için türetilmişlerdir ve atasal kurt özelliklerinden gelen tüm içgüdüleri, bugün insanlara uyumlu davranış biçimlerine dönüşmüştür. Çoban köpeklerinin sahadaki maharetleri, tazıların avlardaki becerileri, yahut gözcü köpeklerin koruyucu sadakat ve saldırganlıkları hep kurt atalarından miras kalan sürü özellikleriyle ilgilidir. Bu nedenle insan yoksa bu hayvanların tabiatta pek şansı yoktur. Öte yandan kendi ihtiyaçlarımıza yardımcı olması için ürettiğimiz bu hayvanlar özellikle son yüzyılda süs, statü veya dostluk amaçlı olarak şehirli insanların hayatlarının bir parçası olmaya başladı. Pratik bir faydası olmasa da şehirlerde yaşayan insanlar bildiğimiz eşlikçi özelliklere sahip sevimli ve küçük boyutlu köpeklerin yanında kurt köpekleri, danualar, pitbulllar, golden revtrieverlar hatta Saint Bernardlar beslemeye başladı. Bu hayvanların çeşitli nedenlerle ilgi görmesi şaşırtıcı değil; annemin iki yılı aşkın süre boyunca sahiplendiği Balım benim gibi köpeklere mesafeli olan birisinin kalbini bile dost canlısı ve oyuncu yanıyla fethetmişti. O günlerden beri köpeklerle ilişkim bambaşkadır. Bir Saint Bernard'ın yüzüne bakıp da kendinizi bilge bir varlıkla sohbet ediyormuş gibi hissetmemeniz zordur. Fakat her şey sonuçta bu kadar toz pembe olmadı. Ev köpekleri çoğu zaman çok iyi dosttur ama beslenmeleri, bakımları da bazen bir hayli meşakkatlidir. Elbette ki herkesin becerebileceği bir iş de değildir. Bir hevesle barınaklardan veya başka bir kaynaktan sahiplenilip genelde çocuğu sevindirmek amacıyla eve getirilen köpekler, bir süre sonra birer birer sokağa bırakılmaya başlandı. Sokaklarda, ihtiyaç duydukları alfa önderlerden, yani insanlardan nispeten uzakta, onların periyodik bakımı olmadan hayatta kalmaya çalışan köpekler, hızla bu önder ihtiyaçlarını, gruplar halinde hayatta kalmaya çalışarak giderme yoluna gittiler. Kendi aralarında hızla buluşup üremeye başlayan bu hayvanlar, bugün sokak köpekleri dediğimiz sürecin de başlangıcı oldu. Bunlar olurken bir konuyu daha akılda tutmamızda fayda var: Sokaktaki belirsiz ve zor koşullarda hayatta kalmak zorunda olan köpeklerin hepsi aynı özelliklere sahip değil. Saldırgan olmayan, bedensel ve duyusal olarak kırılgan veya özel bakım isteyenler sokakta çok fazla dayanamayacaktı. Dayananlar, görece daha sağlam, daha saldırgan ve daha dirençli olanlardır. Ayrıca kendi aralarında hızla üremeye başlayarak, insanların kontrolü altında bugünlere gelen evrimsel çizgilerini artık sokağın şartları tarafından yönlendirilen bir evrimsel sürece bırakmak durumunda kalacaklardır. Durum aynen böyle seyrediyor; sokakta kendi hallerine bıraktığımız köpekler birkaç nesil içinde artık bizim bildiğimiz köpeklerden farklı özellikler sergilemeye başlayabiliyor. Neyse ki evrim o kadar hızlı bir süreç değil ve halen bu dönüşümün çok başlarındayız. Fakat bir konu önemli: Köpekler, ataları olan kurtlar gibi aslında sürü canlılarıdır. Tüm sürü canlıları gibi onlar da sürünün kalabalık olmasıyla değil, önderin, yani alfanın kim olduğuyla ilgilenir. Davranışları, alfa önderin davranışlarına göre şekillenir. Evlerde veya bahçeli yerleşim yerlerinde bu köpeklerin alfa önderleri insanlardır. O nedenle onların hareket ve davranış kalıpları, köpeklerin davranış kalıplarını belirler. Fakat sokakta alfa önderlik bir güç ve saldırganlık konusudur. Bu nedenle sokak hayvanları arasında önderliği sıklıkla saldırgan ve testosteronu yüksek bireyler devralır. Bu da sokak köpeklerinden oluşan grupların gittikçe neden daha saldırgan olacaklarını anlamamızı sağlar. Şu anda her ne kadar medyaya yansıyan vakalar infial uyandıracak kadar fazla gözükse de, köpekler nedeniyle zarar gören insan sayısı henüz çok düşük seviyededir. Fakat biraz biyolojiden anlıyorsanız, böyle giderse bu günlerin daha iyi günlerimiz olduğunu fark edersiniz. Önlem alınması kaçınılmaz ve ivedi bir zorunluluktur. - Öncelikle köpek sahiplenme konusu çok ciddi olarak tekrar ele alınmalı. Bir köpekle birlikte yaşamak demek onun tüm sorumluluğunu da almayı taahhüt etmek anlamına gelir. Bu konuda gerek yasal gerek ahlaki anlayışımızı hızla gözden geçirmek ve iyileştirmek zorundayız. Sahiplenilen köpeğin terk edilmesi çok ağır şartlara; uyulmadığı takdirde de ağır cezalara bağlanmalıdır. - Halkın bu hayvanlar konusunda doğru bir biçimde bilgilendirilmesi sürekli olarak ciddiye almamız gereken en önemli meseledir. Tepkisel olarak bağrışan insanların suçlamalarını bilgi zannettiğimiz bu günlerde doğru bilgilendirme ve şeffaflık her zamankinden önemlidir. Sokakta yaşayan hayvanlar için merhametle mama kampanyaları yapmanın da sokakta saldırıya uğrayan insanlar yüzünden hayvanlara zarar verilmeye kalkışılmasının da sonuçları pek istenen sonuçlar değildir ve bunu ancak doğru bir şekilde bilgilendirilen insanlar anlayabilir. Elbette anlamak istemeyenler her zaman olacaktır ama bizim görevimiz bilgiyi olabildiğine sağduyulu insanlara doğru bir biçimde ulaştırarak radikalleşmenin önünü tıkamaktır. - Eş zamanlı olarak gittikçe büyüyen sokak hayvanları sorunu için acil eylemler gerekiyor. Bunlardan birincisi, çok hızlı ve medeni bir şekilde yapılacak kısırlaştırma çalışmalarıdır. Öncelikli işimiz bu hayvanların doğal güdüsü olan üreme sürecini yavaşlatmak ve hatta engellemek olmalı. Zira sokak koşullarındaki zorluklar bu hayvanları normalin üzerinde çiftleşme ve üremeye de teşvik eder; bu hayvanlarda çok sık gördüğümüz bir reflekstir. Dolayısıyla işler çığırından çıkmadan hızla kısırlaştırma çalışmalarını bilimsel ve etkin yöntemlerle devam ettirmeli ve artırmalıyız. - Sokak hayvanlarının sokaklardan uzaklaştırılması şarttır. Bunun tartışılacak bir tarafı yoktur. Tartışma, bu hayvanları nereye taşıyacağımız ve nasıl bakacağımız konusudur. Evet, hayvan barınaklarının çoğunun durumu pek de iç açıcı değil ve kapasiteleri oldukça sınırlı. Fakat bu nedenle hayvanları sokaklardan toplamayı geciktirdikçe onların sayıları artacak ve barınaklar gittikçe yetersiz hale gelirken bu mücadelenin maliyeti de gittikçe karşılanması daha imkansız seviyelere yükselecek. O nedenle kaliteyi yolda düzeltmeyi programlayarak hayvanları güvenli bir şekilde mevcut ve uygun barınaklara aktarmak zorundayız. - Hayvanların itlafı yahut uyutulması mümkünse en uzak durmamız gereken ve belki de en hazin çaredir diye düşünüyorum. Zira toplumda yaratacağı infial bir yana, insanlığımızı derin bir biçimde zedeleyecek bir gaddarlığın da kapısını açabilecek en zor karardır. Elbette henüz konunun oraya geldiğini sanmıyorum ama insanların hayatı saldırgan köpekler ve köpeklerle bulaşan kuduz gibi hastalıkların salgın hale gelmesi gibi ciddi sorunlara dönüşürse, o durumda bir savaş hali kaçınılmazdır ve tüm canlılar gibi insan da hayatta kalmak için elinden geleni yapacaktır. İş o noktalara gelmeden medeni insanlar gibi çözüm bulabilmek için oturup konuşabilmeyi, birbirimize havlamak yerine birbirimizi dinlemeyi öğrenmemiz gerekiyor. İnsan bir sürü canlısıdır; aynen kurtlar ve köpekler gibi. Bu atavi özelliklerimiz kendini en iyi sosyal medyada gösterir. Günümüz dijital iletişim imkanları bize farklı fikir ve görüşlere sınırsız erişim özgürlüğü veriyor gibi gözükse de insan beyni fabrika ayarları nedeniyle bu kadar çok insan ve fikirle baş edebilecek donanıma sahip değildir. Sonuç olarak hepimiz, bu sonsuz gözüken iletişim ortamında kendi anlayabileceğimiz ve onaylayabileceğimiz görüşlere yakın durma, o tip haber ve insanları takip etme dürtüsüne yenik düşeriz. Böylece adına yankı odaları denen sanal gruplar ortaya çıkar ve kendimizi, bize benzer insan ve görüşlerden oluşan bu yankı odalarında buluveririz. Bunu içindeyken pek farketmeyiz; çünkü herkes benzer şeyleri söyler göründüğü için aklın yolu ve sağduyu, bizim yanımızdaymış gibi hissederiz. Bu da aklı selim ile düşünüp karar verebilmenin, yeni şeyler öğrenebilmenin ve bakış açımızı geliştirebilmemizin en kötü yoludur. Ayrıca nasıl ki sokak köpekleri bir süre sonra en saldırgan tiplerin hükümranlığı altına giriyor; benzer bir eğilim bizde de vardır. Güçlü olanın arkasında durmak kalabalıklara kendini güvende hissettirir. Sosyal medyada bu gücün karşılığı belli görüşleri amansız bir biçimde savunan ve proaktif bir şekilde saldırganlaşan tiplerdir çoğu zaman. Eğer aklımızı başımıza almazsak, çoğu kez kendimizi bu sorunlu zihinlerin ateşlediği kavgalarda bir taraf olarak bulabiliriz. Bu elbette ki hiç de verimli ve akılcı bir yol değildir. Biliyorum, bu yazıyı okuyan kimse kendine bir sürü canlısı olarak sosyal medyada ağır manipülasyon altında bir kurban statüsü yakıştıramayacak. Elbette bu durum tam zamanlı bir hal değildir; ama hepimiz ara sıra, özellikle bizim için duygusal olarak önemli konularda bu tongaya çok hızlıca düşebiliriz. O nedenle tepkilerimizi göstermek, doğru bilgileri elde etmek için sosyal mecraların iyi bir seçenek olmadığını aklımızdan çıkarmayalım. Dahası, bu mecralarda herhangi bir konuda açık şekilde taraf olmanın, muhtemelen ciddi sorunların çözümünde çözümün değil sorunun bir parçası olma ihtimalimizi güçlendirebileceğini unutmayalım. Sosyal medyada kötü haber paylaşarak sorumlu ve duyarlı davranış gösterdiğini zannetmek, sosyal medyanın en büyük illüzyonudur. Gerçek duyarlı ve sorumlu davranış, kendini ciddiye alıp ilgilendiği konuda bilgisini derinleştirmeye, gerçek hayatta bizzat yapabileceklerine odaklanmakla ortaya konabilir. İlhamını sosyal medyadan alan herkesin en sorumlu davranış olarak sokaklarda bağırıp çağırmayı düşünebilmesine şaşırmamak lazım; çünkü o mecraların işi, sosyopatlara kendilerini ifade şansı vermesidir ve biz o insanların zihinsel sağlık düzeylerini bilemediğimiz için, sırf kullandıkları argümanlar bize doğru geliyor diye onların yanlarında yer alma ihtiyacı hissederiz. Halbuki o insanlar, çok veciz şiirler ve haklı argümanlar seslendirirken uçuruma doğru atlamak üzere koşuyor olabilir. Sokak hayvanları ciddi ve gittikçe de ciddileşen bir sorundur. Çözüm, hepimizi doğrudan ilgilendirir. Hepimizin ortak sorumluluk alanına giren ve hepimizin ihmallerinden beslenen böyle bir sorunu duygusal patlamalar ve karşılıklı suçlamalarla değil, ancak akılla ve istişare ile çözebiliriz. Harika bir içerik olmuş. Umarım birçok kişiye ulaşır ve gerekli herkes tarafından anlaşılır. Özellikle Halbuki o insanlar, çok veciz şiirler ve haklı argümanlar seslendirirken uçuruma doğru atlamak üzere koşuyor olabilir. cümlesindeki derin anlam farklı birçok konuda ve benzer düşüncelere sahip insanları çok iyi betimliyor. Ailecek, sokak hayvanlarının bakıma muhtaç canlılar olduğuna inanırdık.. Taki unuttuğumuz evrimi bize yazınız ile hatırlatana kadar Sinan Hocam..


Somatik duyu korteksi, beyin korteksinin duyu bilgilerini doğrudan doğruya beden duyularından alan ve yan lopların ön tarafında bulunan kısmıdır. Bedenden gelen tüm duyuların ilk değerlendirmesi burada yapılır ve beynin diğer kısımlarına değerlendirilmek üzere gönderilir. Beynimizin bu bölümü bedenimizin duyusal bir haritasını içerir. Bu haritaya göre en fazla beyin kabuğu alanı dudaklar, dil, eller ve cinsel organlar tarafından kaplanır. Bacaklar, kalça ve sırt gibi bölgeler ise görece çok az yer işgal eder. Bunun nedeni büyük alan kaplayan organların çok sayıda duyu alıcısı içermesi ve bunlardan gelen verilerin işlenmesi için geniş bir korteks alanına ihtiyaç duyulmasıdır. Somatik duyu korteksinin belli yerleri hasar görürse, etkilenen harita alanlarına karşılık gelen beden alanlarında duyu ve his kaybı oluşabilir.


Safsatalara devam ediyoruz. Önceki yazılarda bahsettiğim ve sonraki bazı yazılarımda da bahsetmeye devam edeceğim safsataların bazı ortak özellikleri var. Birincisi, duran saatin günde iki kere doğru vakti göstermesi gibi, bu safsataların içeriklerinin de sadece bazı özel durumlarda doğru olması. O yüzden de doğru oldukları durumları iyice abartarak gözümüze sokan anlatıların manipülatif etkilerine karşı dikkatli olmak gerekir. İkincisi, bu safsataların temelde kişinin çıkarları için değil, toplumun çıkarları için tasarlanmış olması. Yani bizi çarkın dişlisi olarak yerimize uymaya ve sorunsuz çalışmaya zorlaması. Üçüncüsü, bu safsataların bizi etkin, derinlikli ve bilinçli düşünmekten uzak tutması. Bu yazıdaki safsata sonuç odaklı olmak. Ortak özellikler açısından düşünelim: Evet, zaman zaman daha sonuç odaklı olmamız iyi olur. Ama o durumlarda bile sonuç odaklılık ne demek iyi düşünmek gerekir. Mesela süreç odaklı olmayı seçersek ve gereğince bilinçli bir yaklaşımı benimsersek zaten sonuçları özel olarak dert etmemize gerek kalmaz; süreci çalışırken gerekli eylemleri keşfeder ve yaparız. Evet, sonuç odaklılık bize çoğunlukla işyerlerimiz ve başkaca bizden beklentisi olan küçüklü büyüklü üst kurumlar tarafından dayatılır. Evet, sonuç odaklılık bizi, düşünme ve yaşam biçimimizi basitleştiren bir kalıba sokar. Peki sonuç odaklılık niye bir safsata? Çünkü sonuç diye bir şey yok. Aslında başlangıç bile yok. Yaşamımızın ilk nefesinden son nefesine kadar çok sayıda süreklilikler içindeyiz. İlk nefesimizi alışımızdan itibaren, devam eden çeşitli süreçlerin içine doğuyoruz. Öldüğümüzde de etkilerimiz ve geride bıraktıklarımız üzerinden devam eden süreçler içinde oluyoruz. İnsanların büyük çoğunluğunun inancına göre ölüm sonrasında da varlığımız bir şekilde devam ediyor. Yani sonuç etiketiyle öne çıkardığımız herhangi bir şey, aslında devam eden süreçlerle çok yakından ilintili. Üstelik sonuç odaklılık zorlantısından kurtularak ilgili hedefe baktığımızda, onu gerçekleştirmenin yolunun süreçsel bir yaklaşım sergilemek olduğunu görürüz. Sonuçları yaratabileceğimizle ilgili bilinçli ya da bilinçsiz bir zorlantı oluşturur. Kendi kendimize tanrıcılık oynarız; kendimizi küçük bir tanrı yerine koyarız. Kendimizin putunu yapıp ona tutunuruz. Bunu bazıları narsist ve mükemmeliyetçi bir başarı yaklaşımıyla seve seve yapar. Bazıları ise bunun kendisine uygun olmadığını bilir, bu kalıba girmek istemez ama toplum tarafından buraya itilir. Sonra tabii ki geleceği ve sonuçları kontrol etmemiz gerçek anlamda mümkün olmadığı için, eninde sonunda başarısız bir tanrıcık durumuna düşeriz ve yaptığımız o putla, kendi kafamıza vurup dururuz. Gelecek kaygısı, stresin sorunlu bir şekilde büyümesi, kaygı durum bozuklukları gibi konuların pek çoğu, sonuç odaklılığın çeşitli derecelerde kangrenleşmiş, kanserleşmiş halleridir. Sonuç odaklı yönünüze sıkı sıkıya sarıldınız belki şimdiye kadar; hayatınızın özü gibi gördünüz. Ama ne kadar sıkı sarılırsanız zararları da o kadar fazla olur yaşamınızda. Açık bir bakışla yaşamınıza bakın. Peki bu halimi sağlıklı bir süreç ile nasıl daha istediğim gibi bir dinamiğe dönüştürebilirim diye soruyorsanız, Çevik Yaşam yaklaşımımda kullanabileceğiniz yöntemleri bulabilirsiniz. Bu hafta Çevik Yaşama Giriş isimli kitabım da çıktı. Kitapla ilgili videoma göz atmak isterseniz burayı tıklayabilirsiniz, hazır oraya gitmişken Çevik Yaşam Rehberi video serisini de izleyebilirsiniz.


Fen bilimlerinin şakası yoktur. Eksik bilgiyi, sezgiye dayalı iteleme eğilimlerini, Ben bu bilgiyi böyle yorumluyorum, gibi ipe sapa gelmez bireysel saçmalıkları adamın gözüne sokar. Gözleme dayalı ve ölçülebilir olma hali öyle güçlüdür ki sosyal bilimlerde olduğu gibi hiç kimse demagoji ile fikir üretme çabasına giremez bile. Girmeye çalışan da boyunun ölçüsünü hemen alır. Yani fen bilimleri doğası itibarıyla bilimsel saygıyı bünyesinde taşır. Sosyal bilimlerse fen bilimlerinin bu kendini koruma becerisinden maalesef büyük ölçüde yoksun. Ağzı laf yapan birçok kişi tarafından bir tür oyun alanı, herkesin at koşturabileceği bir yer olarak görülüyor. Hatta bu alan herkes için öylesine babasının malı statüsünde ki bir yığın yarım akıllı, devlet arazisine gecekondu yapar gibi sosyal bilimlerin alanına çakma kürsüler kurabiliyor, kıçlarından uydurdukları havalı isimlerle, psikoloji, sosyoloji, felsefe gibi koskoca tarihsel yapıların hemen dibine derme çatma tek göz evlerini kurma cesareti gösterebiliyor. Bunu da kendilerine bilimsel bir yuva oluşturma amacıyla değil, sosyal bilimlerin naifliğinden faydalanarak para kazanma hırsıyla yapıyorlar. Hedef kitleleri de çoğunlukla tek tek kişiler olduğu için, icat ettikleri sözde bilim ürünlerinin başına her seferinde kişisel ibaresi yapıştırıp piyasaya öyle sürüyorlar. Üstelik sosyal bilimlerin ölçme zaaflarından dibine kadar faydalanmaya çalışan bu insanlar, kendi deneyimlerini bilimsel bir kriter olarak gösterecek kadar da cesurlar. En fecisi de bu davranışları birileri tarafından eleştirildiğinde, Buyur sen tersini ispatla, diyecek kadar da cüretkar olabiliyorlar. Tabi bu arada şunu da söylemek gerekir ki Kişisel Gelişim Danışmanlığı, yani birinin sosyal bilimlerin enstrümanlarından ziyade kendi kişisel deneyimlerinden yola çıkarak birilerine rehberlik etme gayreti elbette saygıdeğer olabilir. Hatta bu konuya yeterince odaklanıp kendince geliştirdiği yöntemleri ücret karşılığı başkalarıyla paylaşması da kimseyi ilgilendirmez. Yeter ki yaşamla ilgili kendi fikirlerini daha değerli ya da pahalı hale getirmek için onları bir bilim gibi sunmaya kalkışmasın. Kişisel gelişim çabalarının gerçekten kişisel olduğunu unutup bunu eğitim sistemlerine bulaştırmaya kalkışmasın.


21. yüzyılda hayatımızı neler etkiledi? sorusuna cevap olarak aklımıza gelen ilk beş unsurdan biri, Sosyal medya platformları olur diye düşünüyorum. Bu platformlar sayesinde bilgiye erişim, dünyanın dört bir yanındaki kişilerin birbiriyle etkileşimi hiç şüphesiz ki oldukça kolaylaştı. Operatör hatlarına gerek kalmadan insanlarla görüntülü-görüntüsüz görüşmeler, canlı yayınlar yapabiliyoruz. Özellikle pandemi sürecinde iş ve sosyal hayatın devam edebilmesine büyük katkı sağladı. Üstelik bütün bu cezbedici katkıların ezici çoğunluğu ücretsiz olarak sunulmakta. Tüm bu olumlu etkilere karşın buz dağının görünmeyen kısmına baktığımızda bağımlı olmuş, bu nedenle hayatlarında maddi-manevi birçok sorun yaşayan kişiler olduğunu görüyoruz. Bu yazıda buz dağının görünmeyen kısımlarına: Bağımlılık ve sebeplerine değineceğim. Haz, anlık tatmin hissidir. Yaptığımız bir eylemin bizde kısa süreli hoşnutluk hissi oluşturması, haz deneyimlediğimizde gerçekleşir. Herhangi bir mana veya hayatta kalma mücadelemize doğrudan bir katkı sağlamaz; hatta belirli bir seviyenin üzerindeki haz, hayat mücadelemize olumsuz tesir bile edebilir. Kişiye zarar veren seviyedeki haz düşkünlüğü bağımlılık olgusuyla açıklanır. Nörobiyolojik açıdan değerlendirirsek hazzı sağlayan, beynin ödül sistemidir ve bu sistemin omurgası, ön beyin ve orta beyni birbirine kenetleyen mezolimbik yolaktır. Bu yolağın uyarılması sonucu dopamin salgılanır ve salgılanan dopamin, kişide ödüllendirilmişlik hissi oluşturur. Bir anlamda beyin, haz nesnesine maruz kaldığımızda bizi ödüllendirir; bize bunu yapmaya devam et mesajı verir. Salgılanan dopamin miktarı ve sıklığı arttıkça beyin, bu seviyeyi yeni normal olarak kabul eder. Yeni normalden daha az dopamin salgılanması, yani haz nesnesine önceki normal kadar maruz kalmak, artık kişide tatmin olmuşluk hissi yaratmaz; bu nedenle haz nesnesini deneyimleme arzusu gittikçe artar. Bu, bağımlılık olgusunun beynimizdeki karşılığıdır. Mezolimbik yolağın ne şiddette tatminsizlik yaşadığı, kişide titreme, baş ağrısı gibi fizyolojik; yapılması gereken işe odaklanamama, huzursuzluk gibi psikolojik bazı belirtiler bütününe yani yoksunluk krizine yol açar. Kişinin haz nesnesini alıştığı miktarda ya da o miktardan daha fazla deneyimlemesi, o kişinin yoksunluk kriziyle baş edebilmesi için asgari bir koşul haline gelir. Sosyal medya kullanımı, dünya çapında her geçen sene artıyor. 2021 verilerine göre dünya nüfusunun yarısından fazlası (7.8 milyar kişiden 4.2 milyarı) sosyal medya platformlarını aktif bir şekilde kullanıyor. Bu kullanım, elbette sadece sosyal uyum davranışlarıyla açıklanamaz çünkü bu platformlar, dopamin salgılatıcı pek çok unsur içerir. Beğeni butonu, gönderinin başkaları tarafından ne kadar paylaşıldığı, o gönderiyi kaç kişinin gördüğü, takipçi sayısı, tek tıkla istenilen içeriklere ulaşım... Bunların hepsi, kişide yoğun bir haz oluşturur; kişinin bu unsurlar üzerine koyduğu hedefler ve bu hedeflere ulaşabilme oranları, sosyal medya karşısında vakit geçirme arzusunu pekiştirir. Beğeni butonu, paylaşım oranları, takipçi sayısı; kişinin onaylanma ihtiyacıyla ilişkilidir. İnsan sosyal bir varlık olduğu için hayatta kalabilmesi, diğer insanların varlığıyla ve onlarla iş birliği kurmasıyla mümkündür. İnsanın yalnızlık hissi azaldıkça beynin salgıladığı oksitosin miktarı artar, bu kimyasal güven duygusunun temelidir; diğer insanlarla kurduğumuz ilişkiler de güven üzerinedir. Oksitosin artışı, yalnızlık hissinin getirdiği kaygının azalmasını yani kortizol salınımının durmasını sağlar ki kişi, enerjisini tasarruflu bir şekilde kullanabilsin. Onaylanma ihtiyacını besleyen unsurları elde eden kişide öz güven artışı gerçekleşir; bu artışın sürdürülmesi için de beyin, kişiye dopamin ile teşvik sağlar. Her bir beğeni, paylaşım ya da takipçi sayısı, mezolimbik yolakta dopamin salınımı olarak karşılık bulur. Enerji, yaşamamızı sağlayan en temel ögedir. Evrimsel süreç içerisinde insanlık, enerji elde edebilmek için yüz binlerce yıldır avcılık ile uğraşmış. Zor ve oldukça riskli olan bu uğraş sonucunda bünyelerimiz, özellikle yağ ve şeker içeren yiyecekleri bize cazip kılmış, bu yiyeceklere erişebilen atalarımız bu sayede belki de her gün avlanmaya gitmek, hayatlarını her gün riske atmak zorunda kalmamışlar. Her ne kadar 21. yüzyılda, medeniyetin en gelişkin olduğu kabul edilen dönemlerinden birinde yaşıyor olsak bile beynimiz de bünyemiz de en az 200 bin yıl öncesine göre işler. Hala bilinçdışı bir şekilde yağ ve şeker içeren besinleri diğerlerine tercih ediyoruz; az çabayla çok gelir elde etmeye odaklıyız. Bütün bu denklemin farkında olan sosyal medya firmalarının, platformlarını minimum enerjiyle çok verim elde etmek üzerine kurdukları aşikar. Arama çubuğuna bir kelime yazdığımızda bulmak istediğimiz kişi veya konuya anında erişebilmemiz, hatta arama motorlarına soru yazdığımızda bize direkt onun yanıtını göstermesi dopamin salgılamamıza neden olur; çünkü büyük bir dertten, belki saatler belki günler sürecek bir araştırma sürecinden, yoğun bir prefrontal korteks aktivitesi yükümlülüğünden kurtulmamızı sağlar. Bütün bu özelliklerin yanı sıra faremizle veya parmağımızla açık olan sayfayı yukarı çekip bıraktığımızda bir çark döner ve bu çark, bir-iki saniye döndükten sonra karşımıza en güncel veya daha önce görmediğimiz içerikler çıkar. Oysa ki yeni paylaşımları göster veya görmediklerimi karşıma çıkar gibi bir buton konulamaz ve tıkladığımız anda her şey bir anda önümüze gelemez miydi? Elbette gelir ve yapılabilirdi, dopamin salınımı da sağlanırdı ancak ödül sistemimiz bir süre sonra bu duruma alışırdı ve haz hissi ortadan kalkardı. Çark özelliği ve kısa da olsa bizi biraz bekletmesi, kumarhanelerde bulunan slot makinesi isimli cihazlara benzer. Bu cihaz, bilindiği üzere onu çekmemiz için duran bir koldan ve üç resim göstergesinden oluşur. Kol çekildikten sonra, birden çok resim bulunan çarklar hızla döner ve durduğunda göstergelerin üçünde de aynı resim varsa kolu çeken kişi para kazanır; farklı resimler varsa yatırdığı paraların hepsini kabeder. Bu, öngörülemezlik oluşturduğu için hep bir merak uyandırır ve kol çekildikçe yüklü miktarda dopamin salgılanmasına neden olur. Sosyal medya platfomlarındaki çark özelliği de aynı etkiyi yapar. Bildiğimiz veya öngörebildiğimiz paylaşımlar, karşımıza net bir sürede ve şekilde çıksaydı, biz bu denli etkilemezdik. Öngörülemezlik, haz verici bir durumdur çünkü kişiyi tetikte tutar. Monotonluk ve öngörülebilirlik, her ne kadar enerji tasarrufu sağlasa da beynin, salt enerji tasarrufundan çok enerji harcama ihtimaline karşı enerji tasarrufu seçeneğini daha cazip gördüğü söylenebilir. Sürprizler, mizah unsurları bu şekildedir; biz başka bir şey olmasını beklerken birden hiç beklemediğimiz iyi bir şeyin olması bizi oldukça rahatlatır, güldürür. Bir Türk, bir Alman, bir Fransız bir trende konuşurlarmış... veya Batı kültüründe geçtiği haliyle Üç adam bir barda otururlarmış... şeklinde başlayan fıkra ya da şakaların özellikle üç kişi içermesi de bu denklemin ürünüdür, genellikle iki kişinin konuştukları gayet öngörülebilirken üçüncü bir kişinin söyledikleri, esas etkiyi sağlar. Çark özelliğinin yanı sıra aldığımız takipçi, beğeni, paylaşım, mesaj gibi bildirimlerin içeriğinin tümünü uygulamayı açmadan göremiyor olmamız da bizde bu etkiyi yaratır. Bu soruyu İnternette ücretsiz olarak gördüğümüz bütün ürünler gerçekten ücretsiz mi? şeklinde de sorabiliriz. Hayır, ücretsiz değil. Her bir site, diğer sitelere girme eğilimimizi, aramalarımızdaki anahtar kelimeleri, platformları nasıl ve ne yönde kullandığımızı, hangi reklamlara tıkladığımızı, fare hareketlerimizi ve bunun gibi verileri yapay zekalar yardımıyla kaydeder ve bunları big data isimli veri havuzuna aktarır. Bu veri havuzu, site sahiplerinin iş birliği yaptığı diğer firmalara, reklam verenlere, hükumetlere açılır ve bunun sonucunda maddi gelir elde edilir. Yani bizler, aslında kendimize dair farkında olduğumuz ve olmadığımız birçok bilgiyi kullanım koşullarını kabul ederek -üye olarak- paylaştığımız takdirde ücretsiz olduğunu iddia eden ürünleri kullanabiliyoruz. Halbuki bir platforma üye olurken kullanım şartlarını okudum, onaylıyorum kutucuğunu işaretlemek ile herhangi bir sözleşmeyi imzalamak arasında hiçbir fark yok; hukuki anlamdaki bağlayıcılığı aynı. ABD'de yapılmış bir araştırmaya göre katılımcıların %91'i; bu katılımcılardan 18-34 yaş aralığında olanların %97'si bu şartları okumadan onaylıyor, adeta bir sözleşmeye gözü kapalı imza atıyor. Vakit alsa, sıkıcı görünse bile sözleşmeleri okuyup o şekilde onaylamalıyız; bir şeyi kimse yapmıyor veya herkes yapıyor ya da o şey keyif veriyor diyerek hareket etmek, bizi pek çok yanılgıya götürebilir ki bu eğilimlerimizin altında da bilinçdışı enerji tasarrufu arzusu ve dopamin salınımı yatıyor. - Olduğumuz yerde durmalı, düşünmeli ve kendimizi gözlemlemeliyiz. Hepimiz, hiç aklımıza gelmeyen unsurların bağımlısı olabiliriz. Gün içerisinde yaptığımız eylemlere ne kadar vakit ayırdığımızı takip edebilir, bunun için kurduğumuz alarmları erteleme eğilimimizi gözlemleyip notlar alabiliriz. Not almak, oldukça etkili bir öz gözlem yöntemidir ki psikolojik açıdan iyileştirici etkiye bile sahiptir. Bu nedenle hayatımızdaki birçok alanda not alma alışkanlığı edinmemiz, önemli farklar yaratır. - Birlikte yaşadığımız veya davranışlarımızı gözlemlemesi mümkün kişilere danışabiliriz. Bazen kendimize bağımlılık gibi olumsuz algıladığımız olguları yakıştıramayabiliriz; öz gözlemlerimizde taraflı davranabilir, bazı önemli tespitleri önemine rağmen göz ardı edebiliriz. Bunu önlemenin en etkili yöntemlerinden biri tarafsız bir mecraya, bir başkasına danışmaktır. Nitekim sadece bir kişiye değil de daha fazla kişiye danışabilirsek bu, davranış eğilimlerimizi hem daha ayrıntılı algılamak hem de tek bir kişinin öznelliğine takılı kalmamak açısından daha faydalı olur. - Bir profesyonele danışmalıyız. Bağımlılık, sinsi ve zor bir hastalıktır. Nitekim bağımlı kişiler yaşadıkları zorlukları bağımlılığa değil de başka ve üzerinde kontrolü olmayan durumlara atfetme eğiliminde olurlar. Bir profesyonel, bütün bunları kolaylıkla fark edebilir ve ona göre bir tedavi süreci hazırlar. Bağımlılığın tedavi edilebilmesi için bir profesyonele danışmak şarttır. Nitekim kişi, kendisini her ne kadar kontrol altına alabilse de bağımlılık, hiç beklenmedik bir anda beklenmedik bir şekilde nüks eder; bu durum profesyonellerle çalışıldığında da yaşanır ancak bunu öngörüp ona göre önlemler alınacağı için zarar minimize edilir. - Bilinçlenmeliyiz. Kullanmaya karar verdiğimiz platformları kullanmadan önce onlar hakkında internette ne tür veriler olduğunu, kullanım koşullarında neler yazdığını araştırmalı; kullandığımız ya da kullanmadığımız takdirde hayatımıza olumlu olumsuz ne gibi etkileri olacağını değerlendirip ona göre hareket etmeliyiz; üşengeçlik veya çoğunluğa gözü kapalı bir şekilde uymak gibi tuzaklara düşmemeliyiz.