Jeoarkeolog Ainara Sistiaga, Güney İspanya'daki El Salt bölgesindeki kazı alanında bulunan ve en yakın kuzenlerimizden Neandertallerin on binlerce yıl aktif olarak kullandığı bir yerleşim bölgesinde toza bulanmış şekilde bir ateş çukurunun dibindeki fosili fırçasıyla temizliyordu. Heyecandan solunumu hızlanmış, hafifçe terlemeye başlamış ve göz bebekleri büyümüştü. Sabırla yonttuğu, günlerce şeklini ortaya çıkartmak için çalıştığı fosil artık ellerinin arasındaydı. Kısık bir sele fısıldadı Buldum, yıllar sonra sonunda buldum. Neandertal dışkısını zaferle havaya kaldırdı. Olay muhtemelen böyle yaşanmadı ama böyle olsaydı da çok fazla şaşırtıcı olmazdı sanırım. 40.000 ila 60.000 yıl önce yaşamış Neandertallerin çukurlarında çalışan ve pişmiş gıdaların kimyasal izlerini arayan MIT doktora öğrencisi Sistiaga İlk başta orada olduğunu bilmiyordum diyor konu ile ilgili bir yazısında. Neandertal dışkısının ilk kalıntılarını bulduğundaki duygularını, Bana fosilleşmiş bir yumru olarak değil, bir analiz cihazında kimyasalları temsil eden zirveler olarak göründü diyerek ifade ediyordu. Steroller ve stanoller olarak adlandırılan belirteç moleküller dışkıda bulunur ve özellikle 5 -stanols adı verilen bir lipit grubundaki belirli kimyasalların oranları insan dışkısını işaret eden organik kimyasal işaretlerdir. Bilim insanları bu biyo-belirteçleri, suyollarında dışkı kirliliğini incelemek ve hatta eski Romalıların ve Yerli Amerikalıların diyetlerini ve nüfus hareketlerini incelemek için kullandılar. Ama daha önce hiç kimse insanlardan veya yakın akrabalarından olan Neandertallerden böyle eski bir dışkı bulmamış veya incelemeye çalışmamıştı. El Salt'taki Neandertaller hepçildi; çoğunlukla et tüketiyorlardı ama en azından bazı sebzeleri de yiyorladı. Yüksek seviyelerde bulunan bileşiklerden biri olan koprostanol, bağırsaktaki mikroplar tarafından kolesterolün parçalanmasından gelir ve diyette etin iyi bir göstergesidir. Beş dışkı örneğinden birinde bitkilerin sindirimi sırasında üretilen 5p-stigmastanol adlı bileşik de bulundu. El Salt, eski diyetleri incelemek için büyüleyici bir yer, diyor şimdi İspanya'nın Tenerife'deki La Laguna Üniversitesi'ndeki Sistiaga. Halen kazılmakta olan saha, sayısız pişirme çukuru veya şöminenin yanı sıra kasaplı hayvan kemikleri, Neandertal dişleri ve Neandertallerin binlerce yıl boyunca siteyi işgal ettiğini gösteren taş aletler içermektedir. Beş dışkı fosili veya arkeologların dediği gibi koprolitler, sitedeki pişirme çukurlarında ortaya çıktı. Sistiaga ateş yanıyor olsaydı dışkıların korunmayacağını ve yanacaklarını belirtiyor. Neanderthaller muhtemelen bu dışkıları bir süredir kullanılmayan ateş çukurlarına bırakmış, belki de eski çukurları kullanışlı tuvaletlere dönüştürmüşlerdi. Sistiaga, koprolitlerin ortaya çıktığı yerde -gömülü küllerin üstünde, ancak aralarında yeni çökeltiler olmadan- pişirme çukurlarının çok uzun süre terk edilmediğini, en azından yeni çökeltilerin oluşması için yeterince uzun zaman geçmediğini düşündüklerini de söylüyor. Neanderthal sofrasının içeriği konusunda çok fazla tartışma var. Uzun zamandır çoğunlukla üst düzey etobur olduğu düşünülen Neanderthallerin bazı bitkileri topladığı ve hatta pişirdiği anlaşılıyor. Bitki materyalinin bir kısmının bitki dolu mide içerikleri de dahil olmak üzere otçulları yiyen Neanderthallerden gelebileceği öne sürülmüş olsa da dişlerindeki büyük tartar birikmelerinin bazılarında küçük bitki fosilleri de ortaya çıkmış durumda. Atalarımızın yediklerini bugün için rasyonel ve sağlıklı bir diyete uyarlamak konusunda da çok fazla kafa yoran araştırmacı var. Kendilerini bir çeşit paleo-diyetisyen olarak niteleyen araştırıcılar genellikle insan vücudunun yüksek karbonhidrat yüklerini işlemek için evrimsel olarak zayıf bir şekilde donatıldığını öne sürüyorlar. Bazı durumlarda paleo-diyet uygulayıcıları, hayal edilen bir paleo-insanın erişmesinin mümkün olmadığı her şeyden kaçınıyorlar. El Salt'taki Neanderthal kuzenlerimizden elde edilen sonuçlara bakılırsa, çok fazla pişmiş geyik ve keçi eti yemeleri gerekiyor olabilir. Bu noktada insana evrimsel olarak en uygun diyetin ne olduğunu kestirmek zor; ama Sistiaga, Onlar gibi yaşamıyoruz diyerek önemli bir noktaya işaret ediyor. Tarih öncesi atalarımızın günlük diyetlerinin keşfi ile ilgili birçok çalışma yapılmakta, büyük mesafeler de kaydedilmekte. Ancak şunu biliyoruz ki doğada ulaşılması zor ve nadir yiyecek kaynakları biz insanların beyninde bulduğun an olabildiğince çok tüket devrelerini harekete geçirmek zorundaydı. Karbonhidrat ve diğer şeker türevleri de doğada her zaman bulamayacağınız ve yoğun enerji içeren yiyecek guruplarındandır. Yokluk döneminin ayarları ile çokluklar döneminde yaşamak ise maalesef eskiden atalarımızı hayatta tutan bu ayarların artık bizim aleyhimize çalışması gibi bir soruna da işaret ediyor. Bağımlılıklarımızın temel sebebi yine bu ayarlar gibi görünüyor.


Para kazanmak, aslında parayla ilgili bir şey değil. Parasal sorunların çözümü başka bir yerde olabilir. Etrafınızdaki gençlere bir sorun; gelecekte ne istersin? diye. Büyük bir kısmının hatırı sayılır bir servetin, yani paranın hayalini kurduğunu fark edersiniz. Şaşılacak bir durum yok; zira bunu onlara bizzat biz öğretiyoruz. Neden para? Para her şeye muktedir bir potansiyel olarak karşımıza çıkıyor. Yokluğu, büyük sorun. Sağlık hizmeti bile alamayabiliyorsunuz. Beslenmek, temel ihtiyaçlarımızı gidermek, gelişebilmek için temel düzeyde hep para gerekiyor. Çoğu zaman gönlümüzden geçen bir şeyi satın almak, o istediğimiz yere gitmek, o deneyimi yaşamak için yeterli paramız olamayabiliyor. Çoğu kez bizim hayalini kurduğumuz bir şeyleri bizden daha fazla parası olduğu için yapabilen insanlarla kendimizi kıyaslayarak, paranın bizi emellerimize kavuşturabileceğine dair sarsılmaz bir kanaat geliştiriyoruz. Biraz büyüyünce, azıcık entelektüel birikimimiz artınca parayla saadet olmaz gibi cümleler zihnimize ve dilimize düşebiliyor. Ama bu cümleyi söyleyip samimiyetle inanan insanların birçoğu da bankadaki birikimleri kritik bir düzeyin altına indiğinde telaşlanabiliyorlar. Ekonomik belirsizlik en vurdumduymaz olanlarımızı bile etkileyebiliyor, endişeye sürükleyebiliyor. Yani kazanması da kaybetmesi de çok önemli bir güç para dediğimiz şey. Para, hepimizin inandığı ortak bir batıl inançtır aslında. O basılı kağıtların, o bankadaki rakamların değerli olduğuna hepimiz inandığımız için çalışan bir ortak sanrıdan ibarettir ekonomi. Gerçekte var olan şey emek, estetik, fiziksel çaba ve ihtiyaçların bileşimi olarak ortaya çıkan gereksinimlerimizdir. Para, ihtiyaç duyabileceğimiz şeyleri alabilecek ortak bir sözleşmedir, işi kolaylaştırır, birilerinin hiç yoktan kazanmasını sağlar. Parası olmayan insanlar, para peşinde koşarken, parası olan birçok insanın değer ve anlam peşinde koşması tesadüf değildir. Zira sahip olana kadar para insana her şeyi satın alabilecekmiş gibi görünürken, sahip olunduktan sonra o kadar da kudretli bir şey olmadığı fark edilen bir araçtır. Bunu fark edemeyen zenginler, ömürlerini daha fazla kazanmak gibi yıkıcı bir döngüye oturtup bununla meşgul olanlar, bunu fark eden kişiler, paralarına değer katma veya parasal gücü değere dönüştürme derdine geçerler . Herkesin yöntemi elbette farklıdır ama, para, kendi başına değeri olan ve insana değer katabilen bir araç değildir. Para diye peşinde koştuğumuz, para diye motive olduğumuz hedef, zenginlik veya varlık değil aslında değerdir. Parayla değer kazanacağını düşünen birçok insanın parayı kazandıktan sonra hissettiği derin değersizlik duygusunun bir anlamı olmalı. Benim için mesaj şu: Siz önce değer üretiniz, önce ne verebilirim diye sorunuz; kendi üretkenliğinizi, kendi değerinizi yakaladığınızda, para da, güç de, istediğiniz her neyse size gelecektir. Gençlerimiz, para yerine değer üretme hayali kurmaya başladığında hepimiz çok daha zengin olacağız. Orası kesin.


Neden bu kadar kolay ikna oluyordum hakikaten? Başlarken İkna nedir ? diye sormuştuk. Hadi gelin, birlikte inceleyelim. Bu da bizi Hare Krişna'lara getiriyor! Doğuda filizlenmiş bir dinin mezhebi olan Krişnalar, genellikle traşlı kafaları, üzerlerine tam oturmayan cübbeleri, bacak sargıları, boncuk ve zilleriyle biliniyorlar. Cialdini'nin gözlemlerine göre, Krişna adakları özellikle 1970'lerde hem sayı olarak, hem de kazanç olarak bir patlatma yaşıyorlar. Çoğunu da tahmin edeceğiniz üzre karşılıkta bulunma kuralına borçlular. 70'lerden önce görünüşleri sebebiyle pek gelir elde edemeyen Krişnalar, bağış isteme taktiklerini karşılıkta bulunma kuralına uyacak şekilde modifiye ederek kendileri için resmen yeni bir çağ açmayı başardılar. Karşılıkta bulunma kuralını devreye sokan bir bağış-talep prosedürü uygulamaya başlamaları bunda büyük faktör. Stratejileri, yoğun insan trafiği olan yerlerde katkı talep etmeyi içerir. Ancak, bir bağış talep edilmeden önce hedef kişiye bir hediye verilir. Bir kitap , Back to Godhead dergisi veya bir çiçek. Olaydan habersiz yaşlı bir amca göze kestirilir ve kahve dükkanından bir sandviç almaya tıngır mıngır giderken, bir anda elinde bir çiçek bulur. Karşısında ise keltoş bir adam hafifçe tebessüm etmektedir. Göze kestirilenin hediyesini geri vermesi kesinlikle kabul edilmez ve bunun onların bir armağanı olduğunun altına basılır. Hediye verildi, şimdi ise işi karşılıkta bulunma kuralına bırakmak kaldı. Yaşlı adamın kendilerine küçük bir bağış yapması rica edilir. Aklında sandviçi kalan yaşlı amca bir karşısındakine, bir de elindeki çiçeğe bakar ve cüzdanını almak için arka cebine uzanır. Böylece görev tamamlanmış olur. Mission completed! Pamuk eller cebe!


Parietal Loblar, beynin en karmaşık işleri yürüten bölgelerinden birisidir. Genel olarak duyuların algılanması ve bedenin üç boyutlu uzayda yönlendirilmesi buranın temel işlevlerindendir. Bedensel algı ve öğrenmenin merkezi de burasıdır. Bedenin hem içinden hem de dışından gelen sayısız veriyi eş zamanlı olarak işleyerek, beden durumu hakkında bilinçli algımızı oluşturur. Parietal loblarımız aynı zamanda beynin bir çok farklı bölgesiyle, özellikle de öndeki frontal bölge ile bağlantıdadır. Bu bağlantıların yoğunluk ve gelişmişliğinin zekanın temellerini oluşturduğu düşünülmektedir. Bu bağlantıların deneyimle zenginleştikçe, hem zihinsel hem de bedensel zekada belirgin artış görülmektedir. Parietal bölge ayrıca sayısal manipülasyon ve matematiksel işlem becerilerinin de merkezidir. Bu bölge geçici olarak deneysel manyetik uyarımlarla durdurulduğunda, disleksi kadar yaygın bir sorun olan matematik beceri bozukluğu anlamındaki diskalkuli durumu oluşturulabilmektedir. Parietal loblar ayrıca mekanların görsel algısında da önemlidir. Harita okumakta veya yol bulmakta sorun yaşayanların üzerinde çalışması gereken beyin bölgesi burasıdır. İlginç bir şekilde Tetris gibi oyunları oynamak bu bölgenin yeteneklerini de artırmaktadır.


Nüfusun yaşlanması ile birlikte nörolojik rahatsızlıklar, demans, Alzheimer hastalığı gibi hastalıklara sahip insan sayısı tarihin en yüksek seviyelerine ulaştı dersek abartmış olmayız. Bu hastalıklarda genetik faktörlerin etkisi olduğu kadar, nasıl yaşadığımızın ve nasıl yaşlandığımızın da etkisi olduğu tartışılmaz. Düzensiz uyku, sürekli stres altında olmak, depresyon ve benzeri psikiyatrik sorunlar bu hastalıklara zemin hazırladığı gibi, çalışma şekillerimiz de bu süreci hızlandırmakta. Modern dünyada, iş yerinde, aynı iş üzerinde haddinden fazla vakit harcıyoruz. - Resim çizin - Enstrüman çalın - Şarkı söyleyin - Kitap okuyun - Kurgu yapın, kompozisyon çıkarın - Evcilik türü hayal gücü gerektiren oyunlar oynayın - Renkli ve sesli zeka oyunları oynayın - Matematik problemleri çözün - Bulmaca çözün - Yazı yazın - Kitap okuyun , - Yeni bir dil öğrenin - Kuralları olan zeka ve strateji oyunları oynayın - Merak edin - Soru sorun - Farklı alanlarla ilgilenin - Farklı yerlere gidin - Mizah kullanın - Müzik dinleyin - Bir gün her şeye evet diye cevap vermeyi deneyin - Kullanmadığınız elinizi kullanın - Zihinsel bulmacalar çözün - Ezberleyin - Alışkanlıklarınızdan kurtulun


Pazarlama, satış ve daha çok para uğruna; uyaran, uyaran ve daha çok uyarana maruz kaldıkça, bilişsel kapasitemiz düşüyor, psikolojik rahatsızlık semptomları göstermeye başlıyoruz ve beyin yaşlanmamız hızlanıyor. Kaçımız Orhan Veli'nin bu güzel dizelerinde anlattığı şekilde görebiliyoruz dünyayı? Kaçımız başımızı günlük dertlerimizden kaldırıp, bakabiliyoruz etrafımıza? Gelişen teknoloji ile değişen dünyamızda, her geçen gün, daha çok uyarana aynı anda ya da art arda maruz kalıyoruz. Digital 2020 raporuna göre insanlar, dünya ortalamasında, günlerinin 6 saat 43 dakikası internette ve bu sürenin 2 saat 24 dakikasını ise sosyal medyada geçiriyorlar. Sosyal medya dijital pazarlama için en etkili aracı olarak kullanılıyor. Yine aynı rapor internet kullanıcılarının %80'inin online ortamda bir ürün ya da hizmeti aradığını, %90'ının online ürün satan bir siteye girdiğini, %74'ünün de online ortamda alışveriş yaptığını söylerken; dijital ortamın, pazarlama noktasında ne kadar da aktif kullanıldığını gösteriyor. İçinde bulunduğumuz 2020 yılında yayınlanan ve Japonya'da 103 sağlıklı insanın dinleme hali ile aralıklı, kesikli ve ardışık uyaranlara maruz kaldıkları hali kıyaslayan bir araştırma, dışarıdan gelen uyaranlar karmaşıklaşıp arttıkça deneklerin beyinlerindeki dorsal/ arka dikkat sistemi denen kısmın dikkat performansının azaldığını gösteriyor. Dorsal dikkat sistemi, ön dikkat sisteminin aksine, istemli dikkat yöneltme davranışında iş gören bir yapı. Çalışma, dikkat açısından bakıldığında, dinlenme halindeki insanların beyinlerinin, karmaşık uyanlara maruz kalanlara kıyasla daha iyi performans gösterdiğinin altını çiziyor. Ayrıca maruz kaldığımız çeşitli duyusal iletilerin artmasının, dikkatimizi bozduğunu gösteriyor. Yine Japonya'da 2014 yılında benzer alanda 75 kişi üzerinde yapılan bir çalışma ise, farklı medya uyaranlarına maruz kalan yani eş zamanlı idare yapan kişilerin anterior singulat kortekslerindeki gri maddeninin hacminin daha az olduğunu işaret ediyor. Anterior singulat korteksin empati, dürtülerin kontrol edilmesi, karar verme süreçleri ile duyguları kontrol ettiğini; gri maddenin ise beynin işlem yapan kısmı olduğunu hatırlatalım. Gri madde azalması yaşlanma ile olağan bir şekilde gerçekleşen bir süreçtir. Ancak uyaranlara karşı eş zamanlı idare yapma durumunda kalındığında, tıpkı yaşlanıyormuşuz gibi gri madde azalmaları ve dolayısıyla da yukarıda saymış olduğumuz dürtü kontrolü, empati, karar verme gibi işlevlerde bozulmalar görülebiliyor. 2016 yılında 25.533 yetişkin üzerinde yapılan ve Amerikan Psikoloji Birliği'nin yayınladığı çalışma da bir önceki sonucu destekleyen bulgular sunuyor ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu , obsesif kompulsif bozukluklar, anksiyete ve depresyon belirtileri gösterme ile sosyal medya ile video oyunlarının aşırı kullanımı arasında korelasyon olduğunu gösteriyor. Sinan Canan, Unutulacak Şeyler kitabında internet ve dijital ortam kullanımının artmasıyla frontal korteks yani uzun vadeli planlar yapmamızı sağlayan beyin lobumuzun gelişiminin zayıfladığını da belirtiyor.


Pazarlama artık bilinen standartların çok daha ötesinde gelişen teknoloji ile nörobilimin ışığında ilerliyor. Eski teknikler tarihe karışırken tüketicinin aklını ve duygularını okuyarak alışveriş alışkanlıklarına yön veren nöropazarlama yeni bir çağı başlattı. Yeni nesil pazarlama yöntemleri arasında yer alan ve tüketici sinirbilimi olarak da bilinen nöropazarlama, temelde insan beyninin belli uyaranlara verdiği tepkileri inceliyor. Göz takibi, fMRI , Manyetoensefalografi ve Pozitron Emisyon Tomografisi gibi sunduğu yeni bilimsel tekniklerle anket ve gözlem yöntemini çok geride bıraktı. Kullanılan yeni yöntemler tüketicinin belirli ürünlere, ambalaj veya hizmetlere verdiği tepkileri bilimsel ve net verilerle çözmeyi başardı. Almanya'da çikolata tüketicilerine yönelik bir araştırmada beyin bölgesinin fMRI ile görüntülemesi tekniği kullanıldı. Simone Kuhn, Enrique Strelow ve Jurgen Gallinat'ın yaptığı araştırmada 23 ile 56 yaşları aralığındaki kadınların oluşturduğu 18 kişilik gruba çeşitli çikolata görselleri gösterilerek beyin dalgaları incelendi. Kadınlara bir ürün resmi ve bir kontrol dahil olmak üzere altı ilgili iletişim gösterildi. Ürün resmi aralıklarla 2 ve 3 saniye gösterildi. Beyin dalgalarının incelenmesi sonrası deneklerin tercih ettiği ürünleri bildirmeleri istendi. Araştırma neticesinde deneklerin seçtiği ürünler ile kullanılan tekniğin verdiği sonuçlar benzer çıktı. Mevcut sonuçlar, küçük bir katılımcı örnekleminde nörogörüntüleme yöntemlerini kullanmanın faydalı olduğunu gösterdi. Yapılan araştırmalar dilimizden düşmeyen reklam müzikleri ile duygusal bir bağ kurduğumuzu gösterdi. Pazarlamacılar duygusal bağ kurduğumuz ve dikkatimizi çeken müziklerin akılda kalıcı olması reklama ve ürüne ilgiyi artırdığını açıkladı. 2012 yılında Fiat Punto, ThinkNeuro tarafından gerçekleştirilen nöropazarlama araştırması yeni reklam müziğini belirledi. Markanın hedef kitlesinde yer alan 24 gönüllü deneğe aynı reklam filmi Allors on dans ve Jagger (Maroon5) müzikleri ile dinletildi. Müziğin hedef kitle üzerinde dikkat, duygusal ilgi, ve stres verileri EEG tekniğiyle incelendi. Ortaya çıkan veriler sonucunda Fiat'ın yeni reklamında en çok duygusal ilgiyi alan Jagger müziği kullanıldı. Nöropazarlama danışmanları en az katılımcı ile en net verileri aldıkları tekniklerle tüketicilerin dikkat, duygusal ilgilenim ve motivasyonlarının reklam stratejilerini geliştirdiğini ifade etti. - Özdeş, M.G (2018) The New Concept Of Consumer Behavior :Neuromarketing , Bahçeşehir Üniversitesi . - Aytekin,P. ,& Kahraman,A. (2014) Pazarlamada Yeni Bir Araştırma Yaklaşımı: Nöropazarlama . - Aker, E. (2020) Tarihteki En Büyük Nöropazarlama Araştırması, brandingturkiye.com https://www.brandingturkiye.com/tarihteki-en-buyuk-noropazarlama-arastirmasi-sigara-icmek-oldurur-mu/ - Thinkneuro (2017) Alışverişin Karanlık Noktaları Aydınlanıyor https://www.thinkneuro.net/tr/blog/alisverisin-karanlik-noktalari-aydinlaniyor - Salman,G.G& Perker,B. (2017) Dünya'da ve Türkiye'de Nöropazarlama Çalışmalarının İncelenmesi ve Değerlendirilmesi , Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 35-57.


Gelin birlikte eski zamanlara yolculuk edelim dostlar. Geçmişe mazi deyip köşede bırakmayalım ve ilk insanlık dönemlerine doğru şöyle bir uzanalım. İnsanların mağara duvarlarına çizim yapmalarının salt sebebi diğer insanlarla iletişim kurmak istemeleri olabilir mi? Özellikle o dönemlerde bilgi hayati bir öneme sahip olmalı. Bu büyük ağacın meyvesi yenir mi? Boynuzlu bir hayvanı tek başına yakalamak mümkün mü? Yerdeki çiçekli bitkiyi yediği için ölen olmuş mudur? Bu bilgi birikimi için ise ya ilk elden bilgiyi deneyimlemek ya da bilen bir kişiden bilgiyi almak gerekir. Bu bilgiyi aktarmak için ise bir araca yani dile ihtiyacımız var. Burada konuya sözlü iletişimi dahil edebiliriz. Genel olarak dünya dillerinin en kapsamlı kataloğu kabul edilen Ethnologue 24. baskısında, baskı tarihi (21 Şubat 2021) itibariyle ayrıntılı sınıflandırılmış listesi ile 7.139 farklı dile sahip bir dünyada yaşadığımızı söylemektedir (Simons, 2021). Yönümüzü biraz kültürel ve görsel antroplojiye çevirelim. Sözel iletişimin, özellikle bir davranış değişikliği veya bilinçli farkındalık yaratmak için önemli bir araç olduğunu biliyoruz. Bu bilgimizi bilimsel bir araştırma ile desteklemeye ne dersiniz? Hem de bunu sinemayı biraz daha spesifik bir dala indirgeyerek ve hatta bir çoğumuzun 'çocuk işi' dediği animasyonlar ile yapsak? Hadi bu çemberi biraz daha daraltalım ve Japon animasyon sanatı olan animeleri baz alarak yapılmış bir araştırmaya kulak verelim. Pittsburgh Üniversitesi, UCLA ve Teksas Üniversitesi'nden araştırmacılar, INFORMS dergisi Marketing Science'da yayınlanan araştırmaya göre; sosyal öğrenmede, güvendiğimiz veya hayran olduğumuz bir kişiyi takip etmenin gücüyle karşılaştırıldığında, sözlü iletişimin daha güçlü olduğunu ortaya koymaktadır. Aynı zamanda bu araştırma, hem sözel iletişimin hem de başkasının liderliğini takip etmenin, sosyal öğrenme yoluyla başkalarını etkilemede en güçlü dinamiklerden iki tanesi olduğu sonucuna varmıştır. INFORMS dergisi Marketing Science'da Sözlü İletişim, Gözlemlenen Benimseme ve Anime İzleme Kararları: Kişisel ve Topluluk Ağının Rolü / Word of Mouth, Observed Adoptions, and Anime-Watching Decisions: The Role of the Personal versus the Community Network, başlıklı çalışma Pittsburgh Üniversitesi Katz İşletme Enstitüsü'den Mina Ameri; UCLA'daki Anderson Yönetim Okulu'ndan Elisabeth Honka ve Dallas'taki Texas Üniversitesi'nden Ying Xie tarafından yazılmış ve yayınlanmıştır. Araştırmanın odağında bir çevrimiçi paylaşım sitesi olan MyAnimeList.net yer almaktadır. Birçok çevrimiçi platform, kullanıcıları arasında sosyalleşmeyi kolaylaştırmak için çeşitli araçlar ve işlevler sağlar. Kullanıcılar birbirleriyle arkadaş olabilir ve daha büyük topluluk içinde kendi kişisel sosyal ağlarını oluştururlar. Bu bağlamda bir kullanıcı arkadaşlarının fikirlerinden ve/veya eylemlerinden etkilenebilir iken, aynı zamanda kişisel ağının ötesindeki kullanıcılar tarafından ürün benimsemelerini, çevrimiçi incelemeleri ve derecelendirmeleri gözlemleyebilir. Bu makale boyunca, bir kullanıcının arkadaş ağı kişisel ağ olarak adlandırılırken topluluğun diğer üyeleri ''topluluk ağı'' olarak adlandırılır. Son yıllarda çevrimiçi akış hizmetlerinin hızla genişlemesiyle birlikte, tüketiciler hangi belirli filmleri veya şovları izleyeceğine karar verirken son derece büyük bir seçim seti ile karşı karşıya kalmaktadır. Bu senaryoda tüketiciler, ürün kullanılabilirliği hakkında bilgi edinmek ve ayrıca ürünün faydasına ilişkin ön belirsizliklerini azaltmak için çeşitli bilgisel ipuçlarına güvenme eğilimindedir. Tüketicilerin ürüne karşı güven duymasında, platform üzerinden ürün satışı yapılmaması, ürün popülerliği ve derecelendirme bilgilerinin önemli rolleri üstlenmesi muhtemeldir. Bu da onu sosyal öğrenmeyi incelemek için ideal bir bağlam haline getirmektedir. Bu konu ile ilgili Sinan Aral ve Dylan Walker'ın yaptığı araştırma; tüketicilerin ürünü benimsemelerinde sosyal öğrenmenin önemini gösteren örnek çalışmalardandır. Çalışma, tüketicilerin iki farklı yol ile sosyal etkileşimde bulunduğunu söyler. Doğrudan iletişim kurulup ürün hakkında karar verilmesi ve dolaylı olarak topluluk içinde en çok tüketilen ürünlere öncelik verilmesi şeklinde iki tür seçme davranışı gözlemlenir. (Aral & Walker, 2011, 1623-1639). Araştırmada ele alınan platform üzerinden farklı şekillerde bilgi edinebilirsiniz. Öncelikle kişisel ağınızdaki arkadaşlarınızın beğeni hareketlerini, yorumlarını takip ederek ilgi duyulan alandaki yapımlara yönelebilirsiniz. Aynı zamanda geniş ölçekli olarak topluluk ağında, popüler anime listelerini de takip edilebilme imkanınız bulunmaktadır. Bu yöntemler farklı bilgi kaynaklarının birbirinden ayrılmasını sağlamış ve kullanıcıların ürün benimsemeleri üzerindeki ayrı ayrı etkilerini incelemek için fırsat tanımıştır. Ayrıca, kişisel ağlardan kaynaklanan sosyal etkilerin tanımlanmasına yardımcı olmak için bağımsız kullanıcıları yani arkadaşı olmayan kullanıcılar da dahil edilmiştir. Araştırma kapsamında doğrusal bir olasılık modeli kullanılarak 103 anime için kullanıcıların benimseme kararları modellenmiştir. Bir anime popülerlik kazandıkça, kullanıcıların izleme ihtimali artacaktır çünkü içerikler arasında görünürlüğü daha fazladır. İncelenen sosyal öğrenme güçleri arasında en büyük itici gücün topluluk ağından gelen ''ağızdan ağıza yönlendirmeler'' olduğu saptanmıştır. Sözel iletişim, gözlemleyerek benimsemeden daha güçlü bir etkiye sahip olsa bile her iki faktörün de sosyal öğrenmeyi etkilemede önemli olduğu kanısına varılmıştır. Ameri, Hem sözel iletişim hem de gözlemlenen benimsemeler bir kişinin sosyal öğrenmesini etkilemede oldukça etkili olsa da sonuçlar her birinin, bireylerin karar vermelerinde kullandıkları, benzersiz ve farklı bilgiler sağladığını gösteriyor. Sonuç olarak, bir kişinin edindiği topluluk ağının anime izleme kararlarını ve davranışlarını yönlendiren birincil bilgi kaynağı olduğunu bulduk. şeklinde çalışma hakkında bilgi vermiştir. Günümüzde insanların, birçok markanın reklamlarında artık 'ünlü' bir kişiyi görmektense, kendi içlerinden yükselen ve 'kişisel ağı'nda gördüğü yüzleri daha inandırıcı bulduklarını düşünüyorum. Reklam mesajlarının üzerimizdeki etkisini arttırmada kullandığı bir yöntem olarak; 'ünlü' yerini 'fenomen'lere bırakıyor, fenomenler de ise aynı 100 Numaralı Adam filmindeki Kemal Sunal'ın rolünü alıyor. Üretilen ve satışa sunulan her içeriği tüketim kararı alırken, kültürel veya yaşamsal materyal olması fark etmeksizin kişisel ağlarımızdan gelen bilgi enformasyonuna daha güçlü bir şekilde bağlıyız. Kişisel ağ tıpkı milföy rulosu gibi kolayca yapıp zevkle yiyebilirsiniz. Aynı zamanda inanılmaz doyum sağlarsınız. Hamur açıp uğraşmaya gerek yok. Kendi seçimlerimizi yönlendirdiğimizi düşünürken tamamen yönlendirilenlerden de olabiliriz. Uslu durmayan insanların dedikodudan sonra diğer yaptığı yaramazlık ise rekabet olsa gerek. Bu minik kişisel 'dedikodu' ağının sağladığı ürünler insanların üstünlük yaratma ve marka ile bütünleşme/var olma çabası ile grubun tüketim faaliyetlerini tetikleyebilir. Bu minik minik birleşen kişisel ağ ile oluşan bir topluluk ağı hayal edin. Medeniyet dedikodu ile kuruldu ama bu dedikoduya liderlik yapanları da es geçmemek gerek. Her söylemin reklam için bir anlamı vardır, magazinsel durumları da dahil edebiliriz sanırım. Hani derler ya reklamın iyisi kötüsü olmaz diye. Animasyon spesifik bir başlık kalırken onun daha spesifik bir alt başlığı olarak ele alınan animeler için bile bir başkasının ne düşündüğünü gözetleyecek kadar başkalarının düşüncelerini önemseyen bir yapımız var. Aslında bu yapılan çalışmayı başka konulara çok rahatlıkla uyarlayabiliriz sadece konu etiketlerinden uzaklaşıp biraz yüzeye doğru çıkmak yeterli.


Yazının ana konusuna girmeden, daha önce üzerinde genişçe durduğum bazı konuları kısaca ifade edip o yazılara gönderme yapacağım. Böylece bu yazıyı gereksiz yere uzatıp tekrarlara düşmemiş oluruz. Aslında yazının başlığını planlı olmak kötüdür safsatası diye de yazabilirdim, ama sanırım o kalıp yargı çok daha az savunuluyor, moda olan kalıp yargı planlı olmanın iyi olduğu... Bu safsata yüzünden nice hayatlar kararıyor ya da olabileceğinden çok daha tatminsiz yaşanıyor. Ama işin asıl can damarı her şeyi 1 ve 0 olarak etiketleme hastalığımız. Bu yazıda bunun üzerine biraz duracağım ama zeminini oluşturan, 1 ve 0 olarak bakmaktan çok boyutlu analize geçmeyi daha önce yazmıştım, bu yazıdan önce ya da sonra okumak isteyebilirsiniz. Planlı olmak bazı durumlarda bazı şekillerde işe yarayan bir yöntemdir ve çoğu zaman plan kelimesine vehmettiğimiz anlamda mümkün değildir. Dünya üzerinde milyonlarca insan yapılamayacak ve yapılmaya çalışılması yarardan çok zarar veren bir şekilde daha da, daha da, daha da planlı olmaya çalışıyor. Planlı olmayı 1 ve 0 olarak algılıyoruz. Yani bir eşik var o eşiğin üstündeki insanlar yeterince planlı, altındaki insanlar da yeterince planlı değil gibi düşünüyoruz. Hatta yeterince kelimesini de atıyoruz aradan: Planlı bir insanım ya da hiç planlı bir insan değilim diyoruz. Ya da başka bir insan için çok planlı bir insan ya da hiç planlı bir insan değil diye düşünüyoruz. Gerçekten her zaman ya da çoğunlukla planlı bir insan olmanın neden mümkün olmadığına ikna olmanız için bir yazımı daha önereyim: Olasılıklar Oyunu. Ne yazık ki planlı olmayı hazırlıklı olmayla karıştırıyoruz. Yaşamımızdan değerlerimizle uyumlu bir tatmin elde edebilmek için olası geleceklere hazırlıklı olmamız gerekir. Ve dünya deneyimleri öyle gösteriyor ki, mesela meditasyon ve bağlantılı olarak kazanılan yetkinlikler, her şey için planlar yapmaya çalışmaktan çok daha hazırlıklı kılar sizi. - Planlanamayacak bir durumla ilgili daha esnek bir şekilde hazırlıklı olmaya harcayabileceğiniz zaman ve kaynakları, katı bir ya da iki planı iyice detaylandırmaya harcamanız ve gerçek durum ortaya çıktığında bu bir ya da iki planın tamamen çöp olması ve sizi ayazda bırakması. - Bir planı ille de olabildiğince alışık olduğuma yakın bir şekilde gerçekleştireceğim diye, ölçülmemiş örtük maliyetlere deli gibi yüklenmeniz. - Yaşamınızın bir alanındaki planları gerçekleştirmedeki baskıcı tutumunuz yüzünden, yaşamınızın başka alanlarına körleşmeniz ve oralarda yıkıcı sorunlar yaşamanız. - Kendinize verdiğiniz değeri kimi planların gerçekleşme derecesine bağlamanız ve giderek öz şefkatinizi, öz saygınızı, öz değerinizi kaybetmeniz... YouTube'da Çevik Yaşam Mustafa Acungil diye aratarak kanalıma ulaşıp Çevik Yaşam Rehberi oynatma listemi izlerseniz, plan yapmanın yeri geldiğinde kullanılacak bir araç olarak nasıl konumlanabileceğini görebilir ve belki de uygulayabilirsiniz.


Günümüzde internet içeriğinde pornografi yoğunluğunun ne kadar çok olduğunu fark ettiğimizde gözlerimiz fal taşı gibi açılabilir. Tüm web katmanında porno kategorisine giren sitelerin oranı yüzde dört görünse de, işin arama motoru kısmına baktığımızda bu oranlar birden büyümeye başlıyor! Yüzde on üç, yüzde yirmi! Durdurabilene aşk olsun! Mobil kullanıcıların internette yaptığı aramaların beşte biri porno içeriklere ulaşma amacı taşıyor. Bu oran hafife alınacak türden değil. Durum gittikçe ve hızlı bir şekilde porno içerikler lehine değişiyor. Açık Beyin olarak ilave edelim ki: pandeminin buna sunduğu katkıyı es geçemeyiz. Porno tüketiminin genç yaşlarda sınırlandırılması gerektiği konusunda artık her hemfikir. Zira düzenli porno izlemek hızlı bağımlılık geliştiriyor. Cinsel hayatı tarumar ettiği gibi beynimizin çalışma düzenini de belirgin olarak değiştiriyor. 2011 tarihli bir derlemenin sonuçlarına göre, pornografi denen alengirli meselenin ne denli ciddi sonuçlar doğurabileceği konusuna dikkat çekeceğiz. 2011 yılında yayınlanan Dr. Donald Hilton ve Dr. Clark Watts imzalı makalede, pornografiye bağlı ön beyin problemleri mercek altına alınıyor. Yazarlar, her türlü bağımlılığın beyinde Hipo Frontal Sendrom denilen bir duruma sebep olduğunu iddia ederken, bu konuda kanıtları da sunmaktan çekinmiyorlar. Hipo Frontal sendromlar, ön beynimizdeki dürtü kontrolü ve istemli davranış yönetme devrelerinin işlevlerini kaybetmesi demek! Beynin ön bölgesinin faaliyetinde ölçülebilir azalmayı anlatan bu klinik durum tahmin ettiğinizden de tehlikeli. Çünkü ön beyin, bizi insan yapan yüksek zihinsel faaliyetlerimizin yönetim merkezidir. Hayvanlardan farklı olarak tüm yapabildiklerimizin ön beynimizle doğrudan bağlantısı vardır. Bu tip durumlar, aynı zamanda tümör, felç ve travmalar neticesinde de görüldüğü için klinik sinirbilimciler, hassaten nörologlar ve beyin cerrahlarının oldukça iyi bildiği vakalardır. Anatomik olarak, ön beyin kontrol sistemlerinin kaybı en çok travmalar sonrası ortaya çıkar ve seri MRI taramalarında görülür ki frontal loblarda zamanla ilerleyici hacim kayıpları görülmeye başlar. Hipo Frontal sendromların temel unsurları dürtüsellik, zorlayıcı davranışlar, duygusal değişiklikler, karar verme sistemindeki bozulmalar gibi iyi tanımlanmış olsa da, sürecin nasıl işlediği tam olarak hala bilinmiyor. İşin ilginç tarafı, bu hipofrontal durumların bağımlı hastalardaki bulgularla büyük benzerlikler göstermesi. Hipofrontalite üzerine çalışan Fowler ve ark. bağımlılarla yürüttükleri araştırmalarda, yaralanmalar sonrasında saldırganlık, gelecekteki sonuçlara ilişkin kötü karar verme, uygunsuz tepkileri engelleyememe gibi sorunların kaynağı olan ön beyindeki sorunların bağımlılıkta da aynı şekilde gözlemlendiğini göstermiş durumdalar. 2002'de yapılan kokain bağımlılığı üzerine bir çalışmada, frontal loblar da dahil olmak üzere beynin farklı alanlarında ölçülebilir hacim kaybı tespit edildi. Metamfetamin üzerine bir başka çalışma da 2004 yılında yapıldı ve karşımıza aynı sonuçlar çıktı. Tabii ki bu ilaçların etkileri bilinen kimyasallar olduğu için, meslekten olanlara bu bilgiler ilginç gelmeyecektir. Ancak bağımlılığın beyinde ne çapta değişiklikler yarattığını görmek bakımından önemli bir başlangıç olduğu da açık! Elde edilen sonuçlar bununla da kalmadı. Başka bir çalışmada yemek yeme bağımlılığı ve obeziteye yol açan benzer bulgulara rastlandı. 2006 yılında, özellikle obezite üzerine bir çalışma daha yayınlandı. Sonuçlar şaşırtıcı şekilde kokain ve metamfetamin çalışmalarına neredeyse birebir benziyordu. Obezite araştırmasında, özellikle frontal loblarda, muhakeme ve kontrolle ilişkili alanlarda hatırı sayılır bir hacim kaybı, yani vülgarize edersek küçülme yaşandığı ortaya çıktı. Bu, öncekilerden daha fazla dikkate değer bir bulgudur. Çünkü kimyasal maddelerden farklı olarak, davranışsal bir suistimalin beyindeki etkilerini görmemizi sağlayan kritik bir dönüm noktası! Yakın zamanda yapılan araştırmalar gösteriyor ki kompulsif cinsellik gerçekten de bağımlılık yaratabilir. 2007'de pedofili üzerinden yürütülen bir araştırma; kokain, metamfetamin ve obezite çalışmalarıyla aynı sonucu verdi! İnanılmaz bir sonuçtu! Bu çalışmayla, ilk kez bir cinsel davranış bozukluğunun, beyinde bağımlılığın ayırt edici özelliği olan fiziksel ve anatomik değişikliklere sebep olabileceği sonucu ortaya çıkıyordu. Bir ön çalışma, özellikle cinsel davranışlarını kontrol edemeyen hastalarda ön beyindeki işlev bozukluğunu açıkça gösteriyordu. Ancak davranışları sürdürmeye yardımcı olan sinir devrelerindeki değişikliklerin; yani sinirsel adaptasyonun uyuşturucu veya başka bir kimyasal almadan da olabileceğini artık net olarak biliyoruz. Aynen kimyasal madde etkilerinde olduğu gibi, tekrarlayan haz verici davranışlar da zamanla doğal olarak beynimizde bulunan haberci kimyasalların miktarlarını artıyor. Kimyasal maddelerin etkilerini gördüğümüz gibi, zamanla beyin devrelerinin çalışma sistemini kalıcı olarak değiştirmeye yol açabiliyor. İşin nirengi noktası işte bu. Bu İşin Kumarı, Pornosu, Aşırı Yemesi Yok: Hepsi Aynı! 2005 yılına gelindiğinde, Dr. Eric Nestler, tüm bağımlılıkların beynin mezolimbik ödül merkezleri diye adlandırılan duygusal ve dürtüsel bölümlerinin işlev bozukluğundan kaynaklandığını açıkladığı dönüm noktası niteliğinde bir makale yayınladı. Bu makalede toplanan kanıtlar gösteriyor ki bağımlılık; beyindeki ödül/zevk odakları, kokain ya da opioidler gibi dışarıdan alınan uyuşturucular tarafından, yahut gıda ya da cinsellik gibi hayatta kalmak için gerekli ve insan doğasının ayrılmaz parçaları tarafından ele geçirildiğinde ortaya çıkar. Bu bölgeler, patolojik aşırı yeme, patolojik kumar oynama ve cinsel bağımlılıklar gibi doğal bağımlılıklarda da belirgin rol oynar. İster doğal, ister dışarıdan alınan maddelerle oluşsun, bağımlılığı oluşturan temel etkenlerden birisi, haz kimyasalı olan dopaminin aşırı salgılanması ve buna bağlı olarak zamanla beyindeki dopamin alıcılarının miktarlarında görülen azalmadır. Bu beynin fizyolojisinin doğal bir sonucudur. Cinselliğin nöroplastisite üzerindeki etkilerini araştıran 2010 tarihli bir makaleye göz atalım. Aşırı cinsel deneyim, ilaç suistimalinde görülenlere benzer şekilde, akkumbens çekirdeğindeki belirli sinir hücrelerinde yapısal ve işlevsel değişikliğe sebep oluyordu. Başka çalışmalar, cinsel dürtüleri istismar eden bağımlılık davranışlarında beynin moleküler işleme mekanizmalarının da bozulduğunu ispatlıyordu! Örneğin, DeltaFosB proteinine bakalım. Bu protein aşırı üretilince hiperseksüel sendrom ortaya çıkıyordu. DeltaFosB'nin hem bağımlılığın gelişimi, hem de kademeli olarak azalması sırasında ödül döngüsünün çalışma durumunu ve bireyin bağımlı olmasını değerlendirmek için biyolojik bir kılavuz haline gelmesi oldukça mümkün görünüyor. Porno Bildiğiniz Gibi Değil: 97 Milyar Dolarlık Sektör! 2014 Mayıs'ta yayınlanan psikiyatrik hastalıklar listesinin yeni versiyonu DSM-5'de kompulsif pornografi kullanımı hiperseksüalite bozukluğu olarak tanımlanmıştı. Bu durum oldukça ciddi bir sorunun gün yüzüne çıktığını gösteriyor. 2006 yılında internette pornografi üzerinden elde edilen toplam gelir dünya devlerini solladı geçti! Bu listede kimler yok ki? Microsoft, Google, Amazon, eBay, Yahoo, Apple ve Netflix, pornografinin gerisinde kalmıştı! Porno endüstrisi internet üzerinden tam 97 milyar dolar gelir elde etmişti! Böylesine büyük bir rakama karşın, bu sektörden para kazanan odaklar, sistemli bir şekilde pornografiyi masum göstermeye çalışıyorlar. ABD'de seks endüstrisine karşı yapılan tüm itirazlar, Amerikan anayasasının ifade özgürlüğünü garanti altına alan o meşhur Birinci Ek Maddesine aykırı olarak nitelendirilip engelleniyor! Pornografinin evli çiftler arasındaki bağlanmayı zedelediği, uygunsuz cinsel ilişkiye girme oranını ciddi oranda artırdığı, kadına yönelik şiddetteki artışı ve ergenlerdeki çeşitli cinsel davranış bozukluklarına zemin hazırladığı biliniyor. Buna rağmen, tüm kanıtlar görmezden geliniyor. Pornografi, bir özgürlük sorunu olarak ele alınmaya devam ettiği müddetçe, internette yaygın porno içeriğinden özellikle gençleri ve çocukları korumak gittikçe zorlaşacak gibi görünüyor. Ergenlik, beynin en hızlı gelişti dönemlerden birisi. Özellikle cinsiyet hormonlarının etkisiyle hem beyin, hem de bedende büyük değişiklikler meydana gelir. Son derece hassas bir terazide tartılan biyolojik dengeler böyle yürütülür. Bu temel nedene bağlı olarak yaşamın bu dönemi aynı zamanda dış ve iç denge bozuculara karşı oldukça hassastır. Erken gençlik aynı zamanda hassas duygusal iç dünya nedeniyle de çeşitli ruhsal gerilimlere ve bunlara bağlı olarak rahatlatıcı ve uyuşturucu bağımlılıklara karşı da özellikle dikkat edilmesi gereken bir dönemdir. Yaşam boyu süren bir çok zararlı bağımlılık tam da bu dönemde başlar ve beyinleri kalıcı olarak ağır bir tempoda dönüştürmeyi başarır. Bağımlılıkların sinirsel mekanizmalarını anladıkça bu derin sorunu tedavi etme konusunda da yeni umutlar doğuyor. Ama tıbbın en önemli kısmının koruyucu tıp olduğunu unutmadan, insanlar hastalanmadan önce önlem almanın ve bu tip zafiyetlerimizi hedefleyen avcı bağımlılık tuzaklarının ağına düşme ihtimalimizi en aza indirmenin akıllıca olduğunu hatırlamak gerekiyor. Gıda bağımlılığı nasıl biyolojik bir temele sahipse, bazen pek de ciddiye almadığımız pornografi de öyledir. Özetle tüm bağımlılıklar benzer bir mekanizmayı kullanır ve etkileri bu sisteme ne kadar yük getirdiklerine bağlı olarak değişir. Yasaklamak, her türlü keyifli deneyimi arzu nesnesi haline getirmekteki en etkili yöntemdir. Pornografi benzer davranışsal bağımlılıkları engellemenin en etkin yolu, bundan kazanç elde edilmesinin önünü olabildiğince keserek, temel düzeyden başlayan yaptırımları dikkatle uygulamaktır. Bu işin şakası yok; insanı insan yapan beyin ve zihinsel donanım, sadece zevkli zannettiğimiz ama en derin zaaflarımıza çöreklenen saldıranların ağır taarruzu altında. Dikkatli olmak gerekiyor. Bu konuyla ilgili başka içeriklerimizi incelemek için buraya tıklayabilirsiniz. Uludağın en tepesinden bırakılan yumruk kadar kar topunun büyüye büyüye üstümüze doğru uçarak gelen bir sorun sıkıntı bela gibi. Arkadaşlar , ben daha yeni 18 yaşına girmiş 14 yaşından beri pornografi ile içli dışlı bir insan olup bunun bir sorun olduğunu 17 yaşında fark etmiş bir insanım hele ki pandemi zamanlarımda adeta üzerime bir lanet gibi bağlanmıştı kurtulmam çok zor olmuştu ve ilginçtir niye olduğunu bilemeyeceğim ancak corona zamanında , berbat zamanlarda , okb semptomları göstermeye başlamıştım ve tabi makalade yazdığı gibi , daha sonra kendimden iğreneceğim , çok şükür hukuki bir sıkıntı değildi , eylemlerde bulunan bir insana dönmüştüm korona zamanından aylar sonra pornografi ile ilişkimi kestim ve ve aylardır dürtü kontrolu konusunda kendimi fazlaca geliştirdim . peki eski haline istinaden düzelme daha da iyileşme gibi şeyler var mı? Beyin sisi diyorlardı sanırım.


Sezgi çoğunlukla herhangi bir delil olmadan bir şeyleri bilme ya da anlama becerisi olarak kabul edilse de bu kavramın başka bir anlamı, ilk günden bu yana bizim aleyhimize işleyen olumsuz bir yanı var: Sezgi, insanı her zaman doğru görünenle aynı fikirde olmaya iter. Zihin için alışıldık dünyevi olguların dışında kalan ve hayatın doğal akışına ters düşen her türlü olay karşısında insan aklını bir anda kilitler. Artık her gün bir yenisiyle karşılaştığımız birçok bilimsel olguyu ya da fikri anlamakta çekilen zorluğun altında da bu yeni bilgilerin insan için sezgisel olmaması yatıyor. Bir şeyin aynı anda iki ya da daha fazla yerde olabileceği gibi yaşamın bilindik akışına aykırı düşünceler karşısında hissedilen kavrama çaresizliğinin nedeni, bu tür fikirlerin karmaşasından çok tanımlamaların insan için sezgisel olmaması. Gerçi insanoğlunun sezgisel olmayan olguları anlamaya karşı gösterdiği direnç, bilim tarihinde yeni sayılmaz. Mesela dünyanın yuvarlak olduğu gibi, şimdi bize oldukça sezgisel gelen bir yığın fikir bir zamanlar insanlar için hiç de öyle değildi. O insanlar için sezgisel olan, yani bildikleri tüm dünyevi bilgiyle örtüşen, dünyanın düz olması gerekliliğiydi. Bugün de durum pek farklı değil aslında. Einstein da dahil birçok kişinin Kuantum Mekaniğine karşı tepkilerinin asıl nedeni bu mekaniğin hiçbir yönüyle sezgisel olmamasıydı. Sezgisel olmayan ve sırf bu nedenle de insan zihnini sürekli rahatsız eden bir diğer olgu da yeni kuşak sendromu. Her nesil bir önceki için, doğası itibarıyla, sezgisel değildir. Bu da son derece anlaşılır. Özü bakımından normlarla işleyen sezgi için, yeni normlara sahip olmayan birilerinin yeni normaller oluşturabilmesi hiç kolay değil. Anormallik korkusuna bağlı normal dayatmasının temelinde de hep negatif sezgi var. Yeni düşünceler gibi yaşamın doğal akışına aykırı yeni duyguların, bilindik tercihlerin dışında kalan tercihlerin, yaşam biçimlerinin, kabullerin, değerlerin sezilmesi eski kafalar için hep zor oluyor. Normalle uyuşmayan zekaların dahi teşhisinde bu insanlar eksik kalabiliyor. Kısacası, negatif sezgiyle nasıl baş edeceğini bilmeyen, her gün değişen yaşama sadece ezberlediği bilgilerle bakan birinin ne etrafında olup biteni fark etmesi ne de ezberledikleri yaşamın doğal akışına uymayan sistemleri kavraması mümkün. Edindiği bilgilere nasıl davranacağını, bilgiyle arasındaki mesafeyi nasıl koruması gerektiğini, dahası yaşamın doğal akışı diye bir şey olamayacağını kendine iyice öğretmeyen birinin, olumsuz sezgisini olumlu sezgiye dönüştürmesi sanıldığı kadar kolay değil. Bu tür bir zihinsel becerilerin keskinleşmesi de ancak bilişsel gelişimle mümkündür.


Prefrontal korteks veya daha genel olarak ön beyin, insanı diğer canlılardan ayıran işlevlerin kontrol edildiği en önemli beyin alanıdır. Bu beyin bölgesi kişiliğinizi ve toplum içinde nasıl davranacağınızı kontrol eden sinir devrelerini içerir. Bu bölge, gelecekteki hedeflerinize yönelik olarak düşünce ve hareketlerinizi organize ettiğinden, mesela, daha eğlenceli bir çok seçeneğiniz olmasına rağmen güzel bir tatil gününde saatlerce çalışabildiğiniz takdirde, beyninizin bu bölümünü tebrik edebilirsiniz. Beyninizin bu bölümü genelde bilinçli bölge olarak nitelenir, zira algılama, hafıza ve irade gibi yüksek bilişsel işlevlerinizle ilişkilidir. Yapısal olarak bir darboğaza sahiptir; bu yüzden herhangi bir anda iki farklı ana işle uğraşmanızı engeller. İnsanlar bu yüzden çoklu iş yapmakta iyi değildirler. Birden fazla işi aynı anda yapmaya çalışmak, her iki işin de hız ve kalitesini düşürmekten başka bir işe yaramaz. Prefrontal korteksiniz, itki kontrolü, sağlıklı karar verme, alternatifleri gözden geçirme gibi icra işlevlerinde uzmandır. Bu beyin bölgesi disiplin düzeyinizi de kontrol eder ve tekrarlı alıştırmalarla bir konuda uzmanlaşmanıza yardım eder. Araştırmaların gösterdiğine göre, eğer bir faaliyeti sürekli tekrar ederseniz, frontal korteksiniz onu hatırlamaktadır.


Susam Sokağı'nı hatırlıyor musunuz? Ya da duydunuz mu hiç? Bir kız vardı, acıkıp buzdolabını açıyordu ve yiyecek bir şeyler arıyordu. Biraz bakındıktan sonra da hoşnutsuz bir şekilde kapağı kapatıyordu ve dolapta ilgisini çeken hiçbir şeyin olmadığını söylüyordu. Kız kapağı kapatır kapatmaz, dolabın içindeki malzemeler el ele verip kıza sandviç hazırlıyordu. Ardından da kız dolabı bir dahaki açışında mutlu bir şekilde sandviçi görüp yiyordu. Nihayetinde kızın ulaşmak istediği nokta hoşuna giden bir yiyeceği yemek olsa da dolaptaki ekmek ve peynir gibi malzemeleri gördüğünde, bunlar ona lezzetli bir yemek olabilecekleri çağrışımını yapmıyordu. A noktasından B noktasına her zaman gitmeye alıştığımız yol tıkandığında ve yeni bir yol aradığımızda ne yapmak lazım? Yolu tıkananlar, kendini sıkışmış ve çaresiz hissedenler yazının devamını okumak isteyebilir. Ancak bu durumdan rahatsız olmayanlar ya da başka bir yöntemle bunu çözenler... çözme yolunda olanlara yazının devamını okumayı hiç ama hiç tavsiye etmiyoruz. Çünkü bahsedeceğimiz yöntem her ne kadar Platon'un yaşamış olduğu M.Ö 4. yüzyıldan beri kullanılıyor ve bilimsel olarak kanıtlanmış birçok faydaya sahip olsa da hiçbir zararı olmadığını söylemek çok iddialı olacaktır. Yukarıdaki resimdeki yuvarlaklar 2014 yılında İngiltere'de Royal Society'de yayınlanan, o tarihten bugüne resmi olarak 315 ayrı makaleden atıf alan ve beyindeki ağlar üzerine yapılan bir çalışmanın verilerini gösteren bir makaleden alındılar. Renkli çizgilerle gösterilen bağlantılar beynin fMRI yöntemiyle yapılan görüntülerden alınan bir matematiksel model ile oluşturulmuş. Dairenin çeperindeki yuvarlakçıkların, beynin farklı bölgeleri olduğunu düşünebilirsiniz. Sol taraftaki az bağlantıya sahip daire plasebo etkisi altındaki yani aslında herhangi bir işleme maruz kalmamış bir beyni gösteriyor. Sağ taraftaki yoğun bağlantılara sahip beyin ise psikedelik madde etkisi altındaki bir beyni gösteriyor. Psikedelik alındığında, beyinde normal zamanda oluşmayan bağlantılar oluşuyor ve alıştığımızın dışında, farklı şekillerde algılama yeteneği kazanıyoruz. Bu kitapta bahsedilen kapı sonradan da ünlü The Doors müzik grubunun da ismine ilham oluyor. Psikedeliklerle ilgili o kadar çok farklı tanım var ki... Psikedelik kelimesi ilk olarak 1959'da LSD üzerine araştırmalar yapan Humprey Osmand tarafından ruhu ortaya çıkaran ve bilinci değişik bir şekilde aktive eden anlamında kullanılmış. Ancak öyle sanıyoruz ki en vurucu ifadeyi 1990 yılında Nixon döneminin uyuşturucu çarı -dikkat uyuşturucu baronu değil, uyuşturucu çarı ABD'de uyuşturucuya karşı mücadele gösteren komisyonun başındaki kişi- Jaffe kullanmış. Kendisi psikedelikleri diğer maddelerden ayıran en belirgin özelliğin ancak rüyalar ve dini törenlerde yaşanabilecek türden algı durumlarına neden olabilme kapasiteleri olduğunu söylüyor. - Peyote ya da san pedro kaktüslerinden elde edilen meskalin - Sihirli mantarlardan elde edilen psilosibin, - 1938 yılında Alfred Hoffman tarafından çavdar mahmuzu alkaloidleri kullanılarak elde edilen liserjik asitten sentezlenerek üretilen LSD - Ayahuaska'dan elde edilen DMT Hap Gibi Bir Çözüm Olsa Keşke! Psikedelikler göremediğimiz yolları gösterme ya da başka bir deyişle yaratıcılığı artırma özellikleri sebebiyle yoğun olarak kullanılıyorlar. Belki bu amaçla psikedelik kullanan sanatçıları ya da Steve Jobs'u duymuşsunuzdur. Son yıllarda da Silikon Vadisi'ndeki bazı yazılımcılar tarafından yine yaratıcılığı arttırma, farklı açılardan bakabilme yeteneğini oluşturmak için kullanılıyor. 2018 yılında Hollanda'da gerçekleştirilen bir çalışma psikedelik etkisi altındayken kişilerin, psikedelik etkisinde olmadıkları duruma göre daha yaratıcı çözümler bulabildiklerini gösteriyor. Hepimiz isteriz, sorunlarımızın mucizevi bir biçimde yok oluvermesini. Ancak böyle şeyler ne yazık ki sadece masallarda oluyor. Psikedelikler 1971 yılında Birleşmiş Milletler tarafından imza altına alınan anlaşmaya göre zararlı oldukları için kullanımları yasaklı maddeler arasında. Aşağıda görmüş olduğunuz grafik 2010 yılında maddelerin kullanıcı ile çevresine zararı üzerine yapılan ve the Lancet'de yayınlanan bir çalışmaya ait. Yine psikedelikler ve diğer birçok psikoaktif madde konusunda sayısız araştırmaya yapmış David J. Nutt da bu çalışmaya dahil olmuş. Psikedelikler sınıfına giren sihirli mantarın ve LSD'nin grafiğin en altında, yasal olan alkol ve sigaranın ise beklenenin tam aksine grafiğin en üst sıralarında olduğu görülüyor. Öte yandan psikedeliklerin tedavi edici özellikleri de mevcut. 1950'li yıllardan itibaren alkol ve sigara bağımlılığı ile depresyon tedavilerinde kullanıldığı birçok çalışma mevcut. Ayrıca Çin, Amerika ve Kanada gibi ülkeler, keyif amaçlı kullanımı dışında 2019 yılında ilaç endüstrisinde de kullanımına izin vermeye başladı. Serotonin büyük oranda beynin sapında bulunan Raphe çekirdeğinde sentezlenen bir nörotransmitterdir. Belki daha önce antideprasan ilaçların serotoninin işlevlerine etki ettiğini ya da mutluluk hormonu dendiğini duymuşsunuzdur. Ancak etkilerini sadece bu görevle sınırlamak doğru olmaz, kan damarlarının kasılıp gevşemesinden, bağırsaklarımızın çalışmasına kadar birçok farklı işlevi de var. Ama biz bu yazıda beynimiz üzerindeki etkilerinden bahsedeceğiz. Üstte, yukarıda saydığımız psikedelik türlerin ve serotonin molekülünü görüyoruz. Psikedelikler moleküler anlamda serotonine çok benziyorlar ve serotoninin etki ettiği reseptörlere bağlanıyorlar ancak etkileri serotoninle birebir aynı olmuyor. Şöyle bir örnek verelim. Serotonin reseptörünün çocukların içinde oyun oynadığı bir top havuzu olduğunu düşünün. Top havuzu hep aynı havuz olsa da içine giren çocuğun vücudu ve duruşuna göre topların pozisyonu farklılaşır ve işte benzer şekilde bu moleküllerin farklı olması da beyin üzerindeki etkilerin farklılaşmasını getirmektedir. Serotonin 5HT2A reseptörleri yoğun olarak görsel beyin korteksi ve bilinçli düşünmeden sorumlu frontal kortekste bulunur. Bunlara ek olarak daha birçok bölge var aslında ama artık onları başka bir yazıya bırakıyor olacağız. Psikedelik kullanıldığında, bu bölgelerin beyinde ışıl ışıl yandığını görüyoruz. Öte yandan beynimizin ortasında bulunan ve adı talamus olan bir bölge var ki bu bölge beyne akan duyusal bilgilerin filtrelenmesi ile dağıtılmasından sorumlu. Bir nevi beynin resepsiyonistliğini yapıyor diyebilirsiniz. Sen dur, sen geç, sen bekle, sana ihtiyaç yok, sen hayati önem taşıyorsun hemen şuraya buyur...gibi. Psikedelik kullanımında talamusun işlevinin inhibe edildiğini yani azaltıldığını görüyoruz, dolayısıyla da duyular işlenmek üzere kortekse daha yoğun bir şekilde aktığını görüyoruz. Psikedelikler binlerce yıldır, yol gösterici; 60'li yıllardan beri de hedonist bir kültürün uzantısı olarak keyif amaçlı kullanılıyor. Psikedelikleri insanlar kendilerini doğayla, yaratanla, etrafıyla bir hissetmek için de alıyorlar uçuran bir tribe girmek için de. Psikedelikler özetle, gidilmek istenen noktaya ulaşmak için ancak belki bir fener ya da bir destek olabilir. Sinan Canan, kendisine İnsan'ın Fabrika Ayarları'nda bulunan o değerli ve faydalı bilgileri uygulama kararını nasıl alacağız diye sorulduğunda şöyle yanıt vermişti: Önce niyet edeceksin.. Aday, J. S., Bloesch, E. K., & Davoli, C. C. (2020). 2019: A year of expansion in psychedelic research, industry, and deregulation. In Drug Science, Policy and Law, ss. 1-6. Grinspoon, L., Bakalar JB (1979) Psychedelic Drugs Reconsidered, Basic Books, New York. Nichols, D. E. (2016). Psychedelics. Pharmacological reviews, 68(2), 264-355. Petri, G., Expert, P., Turkheimer, F., Carhart-Harris, R., Nutt, D., Hellyer, P. J., & Vaccarino, F. (2014). Homological scaffolds of brain functional networks. Journal of The Royal Society Interface, 11(101), 20140873. Petranker, R., Anderson, T., & Farb, N. (2020). Psychedelic research and the need for transparency: Polishing Alice's Looking Glass. Frontiers in psychology, 11, 1681. Sahakian, B., & LaBuzetta, J. N. (2013). Bad Moves: How decision making goes wrong, and the ethics of smart drugs. OUP Oxford. Prochazkova, L., Lippelt, D. P., Colzato, L. S., Kuchar, M., Sjoerds, Z., & Hommel, B. (2018). Exploring the effect of microdosing psychedelics on creativity in an open-label natural setting. Psychopharmacology, 235(12), 3401-3413. Çok zengin ve bilgilendirici bir yazı olmuş, emeğinize sağlık. Anladığım kadarıyla psikedeliklerin laboratuvarlardaki geçmişi kadar, çok eski zamanlarda da yeri var. Yazının devamında bunu da öğrenmeyi çok isterim. Dikkatimi en çok çeken şey ise, diğer maddelerle kıyaslandığında aradaki o büyük fark! Psikedelikler zamanla çok farklı formlara ve kullanımlara evrilebilecek gibi görünüyor. Teşekkür ederim. Benim de keyifle yazdığım bir yazı oldu. Doğru psikedelikler çok uzun zamandır dini ritüellerde birlik duygusunu yaratmak ya da mistik bir tecrübe için kullanılıyorlar. Fringe dizisini ben de çok seviyorum, oradaki Walter Bishop gibi bir çok kişi yaratıcılığı arttırmak amaçlı LSD kullanıyor doğru. Ancak bu kontrolsüz kullanımının zararları olmayacağı anlamına gelmiyor.. hele de sentetikler de. Hekim kontrolü altında olmayan kimyasal kullanımının riskli olduğunu unutmamak lazım. Yukarıda yazdığım gibi konu hakkında yapılan, yapılmakta olan ve yapılmayı bekleyen bir çok çalışma var. Onaylı olarak bazı ilaçlarda da kullanılmaya başlandı. Umarım çalışmaların faydalı çıktıları olur. Heyecanla takip ediyorum.


Geçtiğimiz yüzyıl boyunca pek çok psikolog; akademik psikoloji ve psikanaliz uygulamasının, insanın kendi yeteneğini en üst düzeye çıkarmasında yeterli olmadığı görüşüne savundu. Akademik psikoloji, insanın düşünme; duyguları deneyimleme ve karar verme yetenekleriyle ilgileniyordu. İnsanı inceleme ihtiyacına odaklanan psikanaliz ise; kavramları, duygusal açıdan sağlıklı olmayan kişilerle ilgili çalışmalar üzerine belirlediği için sıklıkla eleştirildi. Daha sonraki yaklaşım olan bilişselcilik, bilgisayarı; insan düşüncesinin bir modeli olarak gördüğü için eleştirildi. Bilişselcilik; davranıştan ziyade, beynin kullanımına odaklanıyor. Ayrıca bilgiyi işlerken beyni bir bilgisayar olarak görüyor. Pek çok psikolog, bilgisayarın aksine; insanın duyguları olduğu için, zihnin bilgiyi bilgisayar gibi işlemediğini iddia etti. Bu nedenle, 1960'larda hümanist psikoloji; önceki psikolojik yaklaşımlara karşı bir isyan hareketi olarak ortaya çıkmış. Hareket, psikanaliz ve davranışçılıktan sonra ortaya çıkması nedeniyle psikolojide üçüncü bir güç olarak bilinir. Hümanizm, insanı bütün olarak inceleyen bir yaklaşım (McLeod: 2007). Yaklaşım, her bireyin dünyayı anlama ve algılama biçiminin benzersiz olduğu varsayımlarından yola çıkıyor. Hümanizm, insan davranışına sadece gözlemcinin bakış açısıyla değil; aynı zamanda insanların belirli davranışları yapma nedenini bularak, yapanın bakış açısından da bakar. Bu yaklaşım aynı zamanda herkesin özgür iradeye, büyümeye ve potansiyelini gerçekleştirmeye yönelik eğilimi olduğu fikrini destekliyor. Ayrıca hümanist psikologlar, herkesin kendi seçimini yapma yeteneğine sahip olduğunu varsayar. - Yüzyılın ortalarında hümanist psikolojinin kurucusu olarak kabul edilen Maslow, insanların doğrudan farklılık gösteren ve farklı zamanlarda tatmin edilmesi gereken çeşitli ihtiyaçları olduğunu kabul eder. Bu nedenle, bireylerin ihtiyaçlar hiyerarşisine göre geliştiğini düşünür. Maslow'un hiyerarşisi en iyi metafor olarak, fiziksel ihtiyaçların tamamen tatmininden; güvenlik ve toplumsal ihtiyaçlara, saygınlık gereksinimlerine ve nihayet kendini gerçekleştirmeye, tam potansiyeline ulaşma durumuna doğru ilerleyen bir ihtiyaçlar piramidi olarak görülüyor. Beş aşamalı ihtiyaçlar hiyerarşisi; bilişsel ve estetiği de içerecek şekilde, yedi aşamalı ihtiyaçlar hiyerarşisine dönüştü (McLeod: 2007). Daha sonra, aşkınlık ile sekiz aşamalı ihtiyaçlar hiyerarşisi haline geldi. Bu hiyerarşiye göre kişi, yükselmeden önce kişinin daha temel ihtiyaçlarının kısmen karşılanması gerekir. - Bilişsel İhtiyaçlar: Bilgi ve anlama, merak, keşif ihtiyacı... - Estetik İhtiyaçlar: Güzeli, dengeyi, biçimi vb. şeyleri arama ve takdir etme... - Aşkınlık İhtiyaçları: Kişi, kişisel benliğinin ötesine geçen değerlerle motive edilir. Kişi kendini, kendisinin ötesinde bir şeye vermekte tam aydınlanmayı bulur. Sonsuzluğa ulaşma arzusu olarak da ifade edilebilir. Bir başka etkili hümanist psikolog Carl R.Rogers'tır. Abraham Maslow'un varsayımına katılmakla birlikte, kişinin özgünlük , kabul görme ve empati sağlayan bir çevreye ihtiyacı olduğunu da ekler. Kendini gerçekleştirme teorisi, Rogers'ın psikolojiye en etkili katkılarından biri olarak görülür. Rogers'a göre herkes, hedeflerine ve isteklerine; kendini gerçekleştirme süreciyle ulaşabilir. Bu terim, yaşamda tatmin olma ve tamamlanma düşüncesini içeriyor. Ona göre herkes, kendi potansiyelini gerçekleştirme ve insan olma düzeyine ulaşma eğilimi olan temel güdüye sahip. Yine de, çevrenin bu noktada önemli rol oynadığını belirtir. - Yaratıcı - Varoluşsal bir biçimde yaşayan - Yeni deneyime açık - Güven duygusuna sahip - Yaşam doyumuna sahip Carl Rogers tarafından geliştirilen bir diğer teori: Kişilik Gelişimi. Bu teorinin merkezinde benlik kavramı var. Benlik kavramı, bir kişi olarak gerçekten kim olduğumuzu ifade eder. Rogers, kişinin benlik kavramını etkileyen iki temel kaynağın; çocukluk deneyimleri ve başkaları tarafından yapılan değerlendirmeler olduğunu belirtiyor. Benlik kavramı; benlik değeri , benlik imajı ve ideal benlik olmak üzere 3 bileşenden oluşuyor. Benlik değerinin ; kişinin kendisine, başkaları tarafından değer verildiği ve saygı duyulduğunu hissettiği olumlu saygılarla ilgili olduğu biliniyor. Başka bir deyişle olumlu saygı; toplum tarafından verilen değerlendirme veya yargı ile ilgili bir şey. Rogers, insanların büyüme potansiyellerini ancak kendileri hakkında temelde olumlu bir görüşe sahip olduklarında gerçekleştirebileceklerine inanıyor. Bu, insanlar başkalarından koşulsuz olumlu saygı görürlerse gerçekleşebilir. İnsanlar, çevresindekilerin zorunlu hissetmeden kendilerine değer verdiğini ve saygı duyduğunu hissetmek ister. Öte yandan kendi potansiyelini yerine getirmeyen insanlar, yalnızca belirli bir değer koşulunu yerine getirdikleri takdirde sevileceklerini ve değer göreceklerini düşünürlerse koşullu olumlu saygıyı deneyimleyecekler. Bu öz değer koşulları; kişinin ideal benliği ile benlik imajının aynı olmadığı bir duruma sebep olursa, uyumsuzluk durumu oluşabilir. Rogers, bir kişinin kendini gerçekleştirebilmesi için, uyum durumunda olması gerektiğini savunuyor. Kişi; benlik imajı ile ideal benlik arasındaki boşluğu kapatmaya çalışır ancak çoğu insan bunu yararsız yollarla, muhtemelen onları tutarlı kılmayacak başarıların peşinden koşarak yapar. Yüksek sınav puanları almanın her şeye değer olduğuna inanan bir öğrenci, ya B notu ile başa çıkmaya çalışır ya da kendisini daha yüksek bir not almaktan alıkoyan öğretmenleri suçlayıp bu sonucu düpedüz onların başarısızlığı olarak düşünür. - İnsanın alt yönlerinin bir tür parçalanmış haliyle değil; bütünüyle insanla ilgilenir. Bu özellik, insanların belirli davranışları neden yaptığını algılamakla ilgili bir özellik. Başka bir deyişle; faaliyetleri gözlemcinin bakış açısından değil, davranışı yapan kişinin bakış açısından tanımlar . - Kendini gerçekleştirme ve kendini tamamlama kavramlarına ilişkin kaygılar. Hümanizm, kişinin seçtiği veya değer verdiği yön ne olursa olsun, bir büyüme olduğunu düşünüyor. Bir öğrenci sınavda iyi bir not almak istiyorsa bunu çok çalışarak gerçekleştirebilir. Böylece insanlar, bir tatmin aracı olarak büyüme ve yaratıcılık için kendi yönleri hakkında daha iyi seçimler yapmak için bir öz anlayışa ihtiyaç duyabilir. - Bireyin kendini nasıl gördüğü ve kendini geliştirirken tercih ettiği değerlerle ilgili endişeler. Hümanizm topluma katkıda bulunacak şekilde gelişme ve kendini gerçekleştirme kapasitesine ve inisiyatifine sahip olması için insana bireysel olarak güvenmenin önemini vurgular. Öğrenme; hümanist yaklaşımda, her birey için kaçınılmaz ve benzersiz bir süreç anlamına gelir. İnsancıl yaklaşım insanı, öğrenmenin merkezi parçası olarak görüyor. Yaklaşıma göre; öz motivasyonla başlayan bir eğitim süreci, daha iyi öğrenmeyle sonuçlanabilir. Her birey kendi doğal öğrenme yolunu geliştirirse öğrenci ne öğrendiğini belirleme konusunda daha fazla sorumluluk alabilir. - Az Düzenlemeli Öğrenme Öğrencilerin kendi eğitimlerini yönlendirmede; neyi okuyacaklarını, ne zaman ve nasıl çalışacaklarını seçmede önemli bir temelinin olması. Buradaki fikir, öğrencileri pasif bilgi alıcıları yerine; kendi kendini yöneten, kendi kendini motive eden öğrenciler yapmak. - Duyuşsal Öğrenme Hümanist eğitimciler; öğretmenlerin dikkate alma, işbirliği yapma, karşılıklı saygı ve dürüstlük gibi değerleri hem örnek teşkil ederek hem de uygun olduğunda bu değerleri tartışarak ve pekiştirerek vurgulamalarını tavsiye eder. - Otantik Değerlendirme Bu özellik; notlardan, standart testlerden ve diğer resmi değerlendirme yöntemlerinin çoğundan kaçınıyor. Hümanist eğitimciler; genellikle yazılı değerlendirmeler, otantik değerlendirmeler kullanılmasını veya hiç değerlendirme yapılmamasını tavsiye ediyor (Kirschenaum ve diğerleri, 1971). - Kişisel Motivasyon Eğitimcilerin, öğrencilere kendi iyilikleri için nasıl öğreneceklerini ve öğrenmeye değer vermeyi öğretmesi. Bu nedenle hümanist programlar genellikle öğrencilerin bilgi bulması, karar vermesi, problem çözmesi ve kendi ürünlerini yaratması gereken açık uçlu etkinliklerin sık kullanımını içeriyor. Çoğu eğitimci, okul dışındaki dünyada sık sık saha gezileri ve keşifler yapılmasını öneriyor. - Disiplin Öğretmenin, öğrenciyi disipline sokmaya zorlamaması. Öğretmenlerin, kendilerini öğrencilerin yanında disiplin ve öz kontrol konusunda cesaretlendirmeleri; öğrenci için sosyal model olmalarını sağlıyor. Öğretmenin disiplin ve öz kontrol konularında sorumluluğu öğrenciye vermesi. - Öğrencinin Yeri ve Rolü Burada öğrenciler, öğrenmeyi öğretme sürecinde merkezi bir rol oynuyor. Öğretmen, öğrencilerin rehberi; arkadaşı veya yardımcısı olarak hareket ediyor. İhtiyaçlarına ve ilgi alanlarına göre gelişme ve ilerleme özgürlüğü veriyor. Hümanizmin eğitimde uygulanmasında bazı güçlü yönler bulunur. Öğrenciler daha aktif ve yaratıcı oluyor; çünkü öğretmenler, onlara potansiyellerini seçme ve geliştirme özgürlüğü veriyor. Öğretmen her öğrencinin kendine özgü özelliklerini bildiğinden, öğrenciler için en iyi yöntemin hangisi olduğuna karar verebilir. Ayrıca öğrencilerin belirli bir zamanda belirli bir konuda uzmanlaşma sorumluluğu daha fazla. Bunun sonucunda öğrencilerin daha disiplinli olmaları sağlanır. Bu güçlü yanların yanı sıra; hümanizmin birkaç zayıf yönü de var. İlk olarak öğretmenin her öğrenciyi veya küçük grubu izlemesi gerekiyor; bu nedenle öğretme ve öğrenme süreci daha fazla zaman gerektirebilir. İkincisi; öğrenciler daha çok duyuşsal başarıya odaklandıkları için akademik başarıdan yoksun olabilirler. Daha sonra; öğrenci, öğretmen tarafından kişisel muamele gördüğü ve bireysel olarak çalışmak üzere görevlendirildiği için daha bireysel çıkarlara sahip olma eğiliminde. Son olarak, ekonomik değil; çünkü öğretmen ve okul, hümanizm yaklaşımının uygulanması konusunda daha fazla imkan hazırlamak zorunda. Daha fazla bilim haberi için tıklayın. Gerçekten keyif alarak ve sıkılmadan okudum.


Evet pek çoğumuz cinselliğin reklamlarda fazlaca kullanılmasından dolayı cinsellik temalı objelerin tüketicileri etkilediğini düşünüyoruz ama gerçek pek de öyle değil. Nöropazarlama yaklaşık 100 yıldır reklamlarda sıklıkla kullanılan bu metodu, elde ettiği verilerle tartışmaya açarak pazarlamacılara geleneksel araştırma yöntemlerinden daha fazla katkı sunabileceğini gösteriyor. Florida Üniversitesi'nde 250 kadın katılımcıya çekici modellerin oynadığı reklam filmleri izlettirildiğinde, deneklerinin çoğunun bu durumdan hoşlanmadıkları ortaya çıktı. Araştırmada deneklere 2 ünlü modeli 6 ayrı kategoriye yerleştirilmesi istenmesine rağmen sadece genel özellikleri üzerinden 2 ana kategoriye yerleştirebildikleri görüldü. Daha sonra ise katılımcılara duyguları soruldu. Araştırmanın sonucuna göre kadınlar modellerin tavrını ne kadar seksi buluyorlarsa, reklam kendilerine o kadar sıkıcı ve itici geliyordu. Buna karşılık modeller ne kadar doğal ve cinsellik kullanılmıyor ise kadınlarda yarattığı tepkiler de o kadar olumlu oluyordu. Peki bu kadar etkisiz ise hala bu metod neden kullanılıyor ve satışlara etki etmeye devam ediyor? İşte burada ayna nöronlar konusu devreye giriyor. Tüketici bir iç çamaşır reklamı gördüğünde kendisinin reklamdaki kadın gibi çekici ve seksi olacağını veya lüks bir araba reklamındaki model gibi güçlü bir erkek olacağına dair bilinçli olarak farkında olmadığı bir duygusal zincir geliştiriyor. Sözle ifade ettiklerinde sıkıcı ve itici bulsalar da, içerinde bir yerlerdeki atavi devreler, kaçınılmaz olarak bu tip reklamlardaki cinsel imajlarla avlanmalarına neden oluyor. Araştırmada, reklam gereği çamaşır makinesi bir robota dönüşüyor ve bu esnada küçük bir kız çocuğu masanın üzerinden aldığı makası robota doğru uzatıyor. Bir müddet sonra reklam sona eriyor ve araştırmaya katılan katılımcılara reklamda kendilerini negatif yönde etkileyen bir unsurun olup olmadığı soruluyor. Katılımcılar olumsuz bir şey hissetmediklerini ifade ediyorlar ancak EEG ve göz izleme cihazlarıyla yapılan ölçümler başka bir öykü anlatıyor. Katılımcılar, makasın el değiştirdiği sahnede aslında duygusal ilgi açısından reklamdan kopuyor ve Türk toplumunda hakim olan bir batıl inançtan dolayı bilmeden de olsa o andan itibaren reklama olan ilgileri aniden düşüyor. Geleneksel yöntemlerle kolayca gözden kaçabilecek bu sonuca nöropazarlama teknikleriyle ulaşabilmek, markaların milyonlar harcadığı reklamlarının çok daha doğru kurgulanması noktasında oldukça büyük bir önem taşıyor. Nöropazarlama ürün yerleştirmenin işe yarayabileceğini, ancak bu etkinin geleneksel araştırma teknikleriyle ölçümlenmesinin kolay bir iş olmadığını bize söylüyor. Birçok araştırmacı dikkat, ilgi, farkındalık, hatırlama, davranış ve satın alma niyetini sözlü teknikleri kullanarak ürün yerleştirmenin etkilerini ölçmeye çalışsa da bu yöntemlerin ürün yerleştirmenin en önemli etkilerini hafife alması veya kaçırması muhtemeldir. Nöropazarlama açısından bakıldığında, bir hikayenin ana unsuru haline getirilen ürün yerleştirme reklamlarının oldukça verimli olduğu gözlemlenmiş. Hikayenin dışında tutularak yapılan ürün yerleştirmelerinde tüketicinin farkındalığı ve hatırlamasına pek bir etkisinin olmadığı, bu sonuçla da markaya hiçbir katkısının olmadığı birçok araştırma ile ortaya konulmuştur. Nöropazarlama araştırmaları BMW markalı arabaların James Bond, Ray-Ban gözlüklerin Riskli İş filmlerine veya Yüzüklerin Efendisi film serisine Yeni Zelanda doğasının yerleştirilmesi gibi uygulamaların oldukça etkili, son dönemde oldukça yaygın bir şekilde kullanılan aksesuar niteliğindeki yerleştirmelerin ise tam aksine etkisiz olduğunu söylüyor. Neuroco adlı beyin tarama firmasının 20th Century Fox için yaptığı araştırmada bir video oyunundaki reklamlara deneklerin verdiği tepkiye bağlı olarak beyinlerindeki elektrik aktivitesi ve göz hareketleri ölçüldü. Paris de ise bir şehir turu esnasında açık hava reklamlarının en çok hangilerinin tüketicinin dikkatini çektiği ölçüldü. Sonuç her ikisinde de sıfır dı. Araştırmacılar bu kadar yoğun görsel yüklemenin yalnızca insanların gözlerini parlatmaya yaradığını ama satışlara ve marka bilinilirliğine bir etkisinin olmadığını saptadılar. Günümüzün en başarılı markalar, duyguları başarıyla iletebilenlerdir. Duyuları uyararak, duygular iletmek hafızaya işleyen bir deneyim oluşturur. Bu oldukça etkili bir yöntemdir, çünkü duyularınız doğrudan beyninizin anılardan, hislerden, zevkten ve duygulardan sorumlu olan limbik bölgesi ile bağlantılıdır. Bu nedenle araştırmaların da gösterdiği gibi, insanlar duyguları harekete geçirebilen markalarla sadık ilişkiler kurma eğilimindeler. Lindstrom, M. (2008). Buy.ology. İstanbul: Optimist Yayım Dağıtım San. ve Tic. Ltd. Şti.


Mizah ve yenilik unsurlarının RAS aktivitesini artırdığını biliyoruz. Yani, bilgiyi yeni ve eğlenceli yollardan öğrenmek, hem bilginin kaydedilmesini hem de hatırlanmasını kolaylaştırmaktadır. O yüzden periyodik tablodaki elementleri eğlenceli bir şarkıyla öğrenmek, sadece düz olarak ezberlemekten çok daha etkin bir öğrenme sağlar. 2006 yılında Avrupa merkezli olarak yapılan bir dizi araştırmada, yenilik bileşenlerinin bilgiyi öğrenme ve hatırlamada kolaylaştırıcı bir etkisi olduğu gösterilmiştir. Retiküler Aktive Edici Sistem'de bulunan devreler, dikkat etmeniz gereken çevresel olaylarla ilgili sürekli olarak bir süzme işlemi gerçekleştirir. Beyninizin bu bölümü, çevrenizde yeni olan ve değişen şeylerin kaydını tutar. Çevredeki olayları bir sıraya sokan ve değişikliklerin dikkatinizi çekmesini sağlayan bir sistem olarak iş görür. Bu yüzden, yeni şeylere daha keskin bir dikkatle odaklanabilmekteyiz. RAS, uyku, uyanıklık, rüya görme ve hatta cinsel güdüler gibi süreçlerde sürekli olarak arka planda çalışmaya devam eder. Beyninizin geri kalanı duyularınızdan bilgi toplamaya devam ederken, Retiküler Aktive Edici Sistem bilincinizin devam etmesini sağlar.


Yapay zeka, son yıllarda hızla gelişen bir teknolojidir ve birçok alanda büyük değişikliklere neden olmuştur. Ancak, ruh sağlığı alanında kullanımının potansiyel etkileri hala tam olarak görülememektedir.Bu yazıda, yapay zeka teknolojisinin sağlık alanına olan potansiyel etkilerine, risk faktörlerine ve sıkça sorulan sorulara yer vereceğiz. Örneğin, ruh sağlık sorunlarını daha hızlı ve doğru bir şekilde tanımlamak ve tedavi yöntemlerini belirlemek için kullanılabilir. Özellikle depresyon ve anksiyete gibi yaygın sağlık sorunlarının teşhisinde yapay zeka algoritmaları kullanılmaktadır. Bu sayede insanların var olan problemleri daha erken teşhis edilebilir ve uygun tedavi yöntemlerinin belirlenmesi mümkün olabilir. Yapay zeka teknolojisinin ruh sağlığı alanına etkileri pozitif olmakla birlikte, potansiyel riskleri de bulunmaktadır. - Gizlilik Sorunları: Kişisel verileri analiz ederek kişinin ruh sağlığı ile ilgili tahminlerde bulunabilir. Ancak, bu verilerin gizliliği ve güvenliği konusunda endişeler bulunmaktadır. Kişisel bilgilerin kötüye kullanılması veya sızdırılması, ciddi sonuçlara yol açabilir. - İnsan Dokunuşunun Eksikliği: Sağlık tedavisinde insan dokunuşunun önemi büyüktür. Söz konusu zekanın gerçek terapistlerin yerini alıp alamayacağı konusu hala tartışmalıdır. Birçok görüş, zekanın insan dokunuşunu tamamen yerine koyamayacağını savunmaktadır. Yapay zeka, kişinin dil kullanımı ve davranışlarını analiz ederek ruh sağlığı sorunlarını teşhis edebilir. Örneğin, bir kişinin sosyal medya paylaşımları ve yazışmaları incelenerek depresyon belirtileri tespit edilebilir. Terapi önerileri ve duygusal destek sunma gibi yapay zeka yöntemleri kullanabilir. Ayrıca, danışanların uygulanan tedaviye verdikleri yanıtları izleyebilir ve tedaviyi kişiselleştirebilir. Yapay zeka, duygusal destek sağlayabilir ancak insan dokunuşunun yerini tamamen alamaz. İnsan dokunuşu, empati ve duygusal bağ kurma açısından daha derin bir deneyim sunar. Bu tür sağlık sorunlarına sahip olan kişiler, yapay zeka desteklerini kullanabilirler ancak profesyonel bir terapistle çalışmak her zaman en iyi seçenektir. Yapay zeka sadece bir destek aracı olarak kullanılmalıdır. Yapay zeka alanında ruh ve mod sağlığının kullanımı gelecekte daha da yaygınlaşacak gibi görünüyor. Bu teknoloji, daha iyi teşhis ve tedavi seçenekleri sunarak insanların daha iyi bir ruh sağlığına sahip olmalarında bir destek sağlayabilir. Yapay zeka alanına olumlu etkiler sağlayabilirken beraberinde bazı riskleri de getirebilir. Önemli olan, bu teknolojiyi dikkatli bir şekilde kullanarak insanların ruh sağlığını iyileştirmek ve korumak için en iyi şekilde kullanmaktır. Gelecekte, yapay zeka teknolojilerinin ruh sağlığı alanında daha fazla fayda sağlaması beklenmektedir. - Yapay Zeka ve Ruh Döngüsü Kullanıma Açıldı, Nature - Ruh Sağlığı Tedavilerinde Yapay Zeka, Psycom - İnsan ve Toplum Makale Yapay Zekanın Ruh Sağlığı Hizmetlerinde Kullanımına İlişkin Fırsatlar ve Sorunlar Avrupa Komisyonu Üst Düzey Uzman Grubu. (2019). A definition of AI: Main capabilities and scientific disciplines. European Commission B-1049 Brussels. - Bain, E. E., Shafner, L., Walling, D. P., Othman, A. A., Chuang-Stein, C., Hinkle, J. & Hanina, A. (2017). Use of a novel artificial intelligence platform on mobile devices to assess dosing compliance in a phase 2 clinical trial in subjects with schizophrenia. JMIR Mhealth Uhealth, 5(2). https://doi.org/10.2196/mhealth.7030, S., Hardt, M. & Narayanan, A. (2019). Fairness in machine learning. Fordham Law Review, 28. - Bartgis, J. & Albright, G. (2016). Online role-play simulations with emotionally responsive avatars for the early detection of native youth psychological distress, including depression and suicidal ideation. American İndian And Alaska Native Mental Health Research, 23(2), 1-27. https://doi.org/10.5820/ aian.2302.2016.1


Referansları, kitapları boş verip biraz uygulamalı bilim yapmaya, yani deneyler yapıp sonuçları üzerine düşünmeye ne dersiniz? Yapacağımız deney için bir aynaya ve kendinize ihtiyacınız var sadece. Biraz daha eğlenceli olmasını isterseniz ve yakınınızda birisi varsa, ikinci bir kişinin de zararı olmaz. Görüyor muyuz? Gözlerimiz mi görüyor? Bunun üzerine biraz araştırma yapacağız. Şimdi deneyi tarif ediyorum ama hile yapmayın. Ayna kullanacaksınız, cep telefonu kamerası değil. Çünkü telefonunuzun kamerasıyla bu deney çalışmaz. Bir aynanın karşısına geçin. Bir sol göz bebeğinize, bir sağ göz bebeğinize bakın. Dikkatle bakın. Gözleriniz hareket ediyor mu? Bir birine, bir diğerine baktığınıza göre hareket etmiş olmalı. Değil mi? Peki gördünüz mü hareketi? Bu deneyi gece falan yapıyorsanız, etraf biraz karanlıksa, yalnızsanız, ürküyorsanız, aynaların başka alemlere açıldığını düşünmeye meyilliyseniz, uygulamaya devam etmek yerine okumaya dönebilirsiniz. Ama eğer böyle ürkütücü hisleriniz yoksa, hareketi hızlandırmayı deneyin. Hızlı hızlı bir sol göz bebeğinize, bir sağ göz bebeğinize, tekrar tekrar, bir ona bir buna bakın. Hızınız ne kadar artsa da hareketi göremeyeceksiniz, belki sadece bir titreşim olacak. Eğer yardımcı bir arkadaşınız varsa, ayna karşısında yan yana durun. O kendi gözbebekleri arasında sizin yaptığınız deneyi tekrar ederken, aynada onun gözlerine bakın. Hareket ettiklerini göreceksiniz. Oysa sizin gözleriniz hareket etmiyordu, daha doğrusu gözlerinizin hareketini göremiyordunuz. Çünkü gören, gözlerimiz değildir. Nörobilim üzerine birkaç kitap okuduysanız, görme sistemimiz nasıl çalışır üzerine birkaç video izlediyseniz, görmenin tüm beynimizle, hatta bedenimizin hareketleriyle de birlikte yapılan bütünsel bir işlem olduğunu fark etmiş olabilirsiniz. Göz, görüntüleri sinirsel sinyallere dönüştürüp sisteme alan bir dijital kamera gibidir; ama çok gelişmiş bir kamera! Bu gelişmişliğin bir parçası olarak, hareket halindeyken de görüntü göndermeye devam etse bile, hızlı hareketlere denk gelen görüntüler, beynin gören arka kısmına henüz ulaşmadan yolda kesilir ve montajlanıverir. Dolayısıyla bir bu hareket zıplamarını göremeyiz. Görmenin sadece gözle olmadığını ima eden dil kullanımlarımız da vardır. Mesela riskli bir durum olsun. Bir arkadaşınızı bu risk konusunda uyardınız ama aldırış etmedi. Sonra onunla birlikteyken, telefonla riskli durumun olumsuz sonuçlandığına dair bilgi geldi. Arkadaşınıza dönüp 'Gördün mü?' dersiniz. Aslında görülen bir durum yoktur; gerçekleşen bir duyumdan söz etmekteyizdir. Fakat görmek, anlamaktır. Bir yandan da kavramaktır. Gözlerimizle gördüğümüz şeyleri de anlarız, kavrarız. Lakin asıl görüntüyü zihnimizde oluştururuz. Öte yandan bazı şeyleri de göremeyiz. Baştaki deneydeki gibi gözbebeklerimiz arasında mekik dokuyan gözlerimizin hareketine aynada körüz. Mesela her gözde bir kör nokta yer alır ve zihnimiz sinir demetinin geçmesi için gerekli olan o kör noktanın görmediği yeri sürekli doldurur. Yok zannetmemizi sağlar. Uzun süredir gözlük takanlar gözlüğün görüş alanlarının bir kısmına sürekli engel olan çerçevesini bir hayli kalın bile olsa bir süre sonra görmez olurlar. Çevik Yaşam'ı kurgularken görmek ve yürümek üzerine bir hayli kafa yordum. Bu yazıda o kafa yormalarımdan birkaç kıvılcımı paylaştık birlikte. Görmek üzerine, yürümek üzerine, yaşamak üzerine buluşacağımız nice yazılar dileğiyle.


Afallamış gözüken çocuk, heyecanla dolup taşan bacaklarını dizginlemeyi başarmış bir şekilde, yol arkadaşlarına uyum sağlamaya başlamıştı. Düşününce; sert bir ses tonuyla, hayal etmesi bile zor ve ürkütücü olan korku dolu sözcükler, çocuğa etki etmiş ve onu olması gereken şekle sokmuştu. Çocuğun ise bu cümlelerden algıladığı tek sonuç, sarı çizgiyi geçmenin korkunç bir şey olduğuydu. Bu yaşanan küçük olaydan benim algıladığım ise, korku duygusunun küçüklüğümüzden beri hayatımızda ne kadar söz sahibi olduğuydu. Çocuk gelişimini dünyaya yeni gelmiş bir bireyin, dünyayı yaşayarak bilincini inşa etmesi olarak tanımlar ve anlarsak, çocuklara karşı kullandığımız kelimelerin bu inşada kullanılan tuğlalar olduğunu ve onların bilinçlerinin temel yapı taşlarını belirlediğini söylemek yanlış olmaz. Bu bilinç ise, çocuğun bu dünyayı algılama şeklini tanımlar. Kuralları ve yapılmaması gereken davranışları öğretmek adına, çocuklara kullanılan korku dolu sözcükler, bu çocuğun bir ömür boyu korkması anlamına gelebilir. Büyüyen çocuk, işsiz kalma korkusuyla, sevmeyerek çalıştığı bir işi bırakamaz hale gelebileceği gibi, hayallerini de cesaret suyundan mahrum bırakarak kurutabilir. Hatta daha da ileri gidecek olursak; politikacıların, korku duygusuyla büyümüş nesilleri kontrol edebilmek adına onlara hitap ederken, korku duygusunu tetikleyen cümleler kurabilirler. Peki, bizim çocuğu sarı çizgiden nasıl uzak tutacağız? Tabi ki çocukların en sevdiği dille, oyun oynayarak! Hepimiz çok sevmez miydik oyun oynamayı? Oyunlar, çocukların fiziksel ve psikolojik anlamda gelişmelerinde büyük bir öneme sahip (Petrovska, 2013). Oyunların, her insanın geçmişinde olan, ortak bir nokta olması, çocukken kullandığımız dünyayı tanıma tekniklerinden biri olduğunun işareti olabilir. Bu tekniği her alanda uygulamak ise ebeveynlerin veya çocuktan sorumlu olan kişilerin sahip oldukları hayal güçlerine bağlı... Bizim örneğimize dönecek olursak, çocuğu yerdeki kaldırımların sınırlarındaki çizgilere basmamaya çalıştırmak, sarı çizgiden uzak tutabilecek çok basit bir çözüm olabilir. E tabi bu oyundaki heyecanı ve etkiyi artırmak için çocuğa eşlik etmeniz gerekebilir. Hem biz çocukken en çok bizimle oyun oynayan yetişkinleri sevmez miydik? Böyle çözümler, çocuğu kaçınılması gereken tehlikelerden uzak tutarken, çocuk ile aranızda var olan iletişim bağını da güçlendirecektir. Zaman içerisinde oyun çeşitliliğinin ne kadar önemli olduğunu da anlayacaksınız. Çocukların dikkatini ve heyecanını yakalamak, tabi ki ince düşünülmüş oyunların sağlayabileceği bir şey. Çocukların sahip oldukları enerjiyi doya doya harcayacakları dinamik oyunlar, çocuğun fiziki gelişimine katkı sağlar. Bunun yanında, Rol Oynama oyunları ise çocuğa yeni davranış ve bakış açıları tanıtırken, bu davranışların iyi veya kötü olduklarıyla ilgili daha sağlıklı yargıya varmasını sağlayabilir. Tabi ki bu oyunların, çocuklara uygun bir mizah anlayışıyla sunulması, çocukların ruh halini iyi anlamda etkileyebilir. Çocukları en çok etkileyen oyunlar ise bu üç özelliği aynı oyunda barındıran oyunlardır (Petrovska, 2013).


Biyolojide rastlantısal olarak açıklanabilecek pek çok olgu olabilir ama iş insan duygularına geldiğinde, bir nedene bağlanmayan tek bir duyguya dahi rastlamazsınız. İnsanın doğuştan getirdiği her duygu onu evrimsel amaçlara bağlı kalmaya zorlayan birer yazılım gibi çalışır. Hatta insanların sonradan öğrendiği hisler bile üzerleri ne kadar örtük olursa olsun, öyle ya da böyle hep aynı amaca yöneliktir. Biraz dolaylı görünse de insanın sanat düşkünlüğü, yani sanatsal eylemlere karşı olumlu duygu üretebilme becerisi de kökü itibariyle evrimsel olmalı. Bu görüşün temeli de evrim denilen gelişim sürecinin tüm diğer sistemler gibi hayali motivasyon ihtiyacı var. Nasıl ki basit bir aleti geliştirmek için bile öncesinde daha iyisinin hayal edilmesi gerekiyorsa, evrimsel gelişimin ana güdülerinden biri de şimdilerde adına sanat dediğimiz, doğalın dışına çıkma isteği olabilir. Bu açıklama da sanat için iyi bir tarif olabilir. Yukarıda bahsedilen hayal-motivasyon kavramına bir örnek vermek gerekirse, bir balığın okyanustan çıkıp kuşa dönüşebilmesi için öncelikle uçmak gibi daha önce hiç olmamış bir şeyi hayal edebilmesi gerekiyordu. Yani süreç ne kadar uzun ve karmaşık olursa olsun, o sürecin bir yerinde balık, uçmak fikrini bir biçimde geliştirmek zorundaydı. Bu durum elbette bizim alışık olduğumuz anlamda bir hayal kurma becerisinden çok, biyolojik bir yazılım gibi duruyor ama yine de bu olgu bizim adına sanatsal yaratıcılık dediğimiz şeyin başlangıcı olabilir. Ve eğer öyleyse, sanatsal yatkınlığımız da üstün bir tür olmamızdan değil, zihnimizdeki diğer her şey gibi biyolojik bir yazılımdan ibaret olabilir. Bu yaklaşım aynı zamanda bize sanatla ilgili olası bir tarif de öneriyor. Belki de sanatı doğal ve sıradan olana yeni bir alternatif arayışı olarak düşünmek ya da onu evrimin bir enstrümanı olarak görmek gerekiyordur. Bu bakış açısıyla da ister bir ses, bir biçim ya da bir tavır olsun, insanda doğalın dışına çıkma isteği uyandıran her şey, yapı taşı ne olursa olsun sanattır denilebilir. Ve yine bu bakış açısıyla sanatın sınırını, Newton mekaniği ile Kuantum mekaniğinin ya da aşk ile sevginin sınırı gibi, olağanla olağandışı arasındaki sınır olarak görülebilir. Her şey bir kenara, sanatı üstün insanın üstün niteliklerinden biri olarak görme eğilimimiz sanatla evrim arasında böyle bir bağı kabullenmeyi zorlaştırsa da tarih boyunca sanatının insan üzerindeki etkilerine baktığımızda, tüm o çabaların en azından bir yönüyle insan evrimine hizmet etmek için çalıştığını görmezden gelmek haksızlık olur.


Küçüklüğünüzde bir şeye çarptınız mı? Peki büyüklerinizden birinin Ah, ah diyerek çarptığınız şeye vurduğunu, yani bir nevi cezalandırdığını hatırlar mısınız? Ya da biriyle yaşadığınız bir sorunu, annenize anlattığınızda cevap olarak: Allah bilir sen ne yaptın/dedin de öyle oldu cevabı aldınız mı? Muhakkak sizde bir sorun olduğunu işaret etmiş olmuyor muydu bunu yaparak? Yani sen düzgün davranırsan, herkesin zaten düzgün olduğuna inanıldığı o büyüleyici an! İki uç durumdan bahsediyoruz. Ya tamamen haklısınız ve karşı taraf cezayı hak ediyor, ya da sen düzelirsen her şey düzelecek! Peki gerçekten öyle mi? Siyah-beyaz, Ya hep ya hiç düşünce şekli denebilir bu duruma. Ben burada siyah-beyaz düşünce şeklini anlatma derdinde değilim. Amacım; konu sorumluluk alma olunca, iki uçta gidip gelmemizi anlatmak. İş hayatında da buna benzer deneyimler yaşayanlar olmuştur. Yönetici, toplantı esnasında bir sorundan bahseder. Dinleyenlerden bazıları, sanki o işyerindeki ilk gün gibi kayıtsız davranır. Hiç oralı olmaz. Bazıları da savunmaya geçerek, esasında durumun farklı olduğunu anlatmaya çalışır. Bir de üçüncü grup insanlar vardır ki, sizin yakınlarınızda da varsa onları kaybetmemek için çaba gösterin. Bu insanlar, kişiye değil olaya odaklanırlar. Olayın gerçekleştiği süreçte neyin eksik kaldığına, bir daha aynı sorunun gerçekleşmemesi için ne yapılması gerektiğiyle ilgilenirler. Kim neyi neden yapmış, esasında arka planda bunu niyet ediyormuş da o yüzden bu şekilde davranmış, zaten bu insanlarla doluymuş sektör... gibi çözümü olmayan, kontrolümüzden çıkmamızı sağlayan ve en önemlisi zaman kaybetmemize yol açan konulara girmezler. Peki nedir bu kişilerin farkı? Kendi sahip oldukları yeteneklerin farkında olup, yapabilecekleri ve yapamayacaklarının ayırdına varmış, değerlerinin ışığında karar alan; yani bireysel sorumluluğunun bilincinde, kısaca kendini bilen insanlar olmalarıdır. Hiç oralı olmayanları unutmamalı. Bana dokunmayan yılan bin yaşasın diyenler, yani sorumluluk almayarak başına iş açmak ve uğraşmak istemeyenler... Savunmaya geçenler ise kişisel sınırlarının farkında olmadan, her şeyi kendilerine karşı bir tehdit gibi alarak karşılamaya çalışanlardır. Bu kişiler her şeyin suçlusunun kendileri olduğunu düşünürler. Bu yüzden hayatları dışarıya karşı savunma; içeriye karşı da yargılayıcı/eleştirel bir tutum içinde geçer gider. Bir nevi kendini paralarlar. Hiç oralı olmayanlarla, kendini paralayanların birlikte çalıştığı kurumları düşünürsek, orada bir yenilik, bir iyileştirme veya bir gelişim beklemek ne kadar gerçekçi olur? Çözüm ne olabilir sorusunu duyar gibiyim. Bir insan, değerleriyle hayatını idame ettiriyorsa o kişi zaten ne yaptığını biliyordur. Herkesin değerleri var muhakkak. Ama bu değerlerin kaç tanesini, hangi koşulda davranışa dönüştürdüğümüzün farkında mıyız? Herkes dürüstlüğün çok önemli bir değer olduğu konusunda hem fikirdir. Peki, hepimiz her zaman dürüst müyüz? Hangi durumlarda dürüst olup hangi durumlarda dürüst olamadığımızın farkında mıyız? En önemlisi, kendimize karşı ne kadar dürüstüz? Kararlarımızı değerlerimize göre almak için emek vermeye başlarsak, o zaman ne oralı olmayanlar ne de kendini paralayanlar grubuna gireriz. Çünkü kendimizle ilgili sorumluluk almaya başlamışız demektir. Sorumluluk alalım, kendimizi bilelim, değerlerimize göre hareket edelim diye niyet etmek harika olabilir. Ama bunları yapabilmek neden bu kadar zor? Cevabı insan olmamızda; yani kırılganlığımızı kabul etmemizde yatıyor. Ne kadar çok Başarılı olmalıyım, hata yapmamalıyım, suçlu olmamalıyım, her şeyi bilmeli, öğrenmeliyim derdi ile yaşarsak o kadar çok kırılganlığımızdan uzaklaşırız demektir. Kırılganlığımızdan uzaklaştıkça da insan olduğumuzu, mükemmel diye bir şey olmadığını, hepimizin hata yapma, suçlu olma, bilmeme, anlamama, istememe hakkımız olduğunu unutuyoruz. 2021'de kendi sorumluluğumu alma cesareti ve kırılganlığımı kabul etme gücü diliyorum! Bir de unutmadan söyleyeyim; lütfen çocuk kafayı sandalyeye vurduğunda sandalyeyi dövmeyin, onun suçu yok.


Sabahın erken saatlerinde uyanmış olmanın getirdiği uyuşukluğu da taşıyan ayaklarını, kendinden emin bir şekilde arnavut kaldırımlarına vuran çocuk, babasının büyük adımlarına yetişmeye çalışıyordu. Genelde okula gitmek için ya da arkadaşlarıyla oyun oynamak için kullandığı bu kaldırımları, ilk defa babasının iş yerine gitmek için kullanan çocuk heyecanlıydı. Kaldırımlar aynıydı aynı olmasına ama bizim çocuğun yere basışı, duruşu, hatta bakışları bile değişmişti. Çocuğu daha ciddi, daha derli toplu biri olarak gören kaldırımlar, bu duruma hayli şaşmış bir şekilde, olan bitene şahitlik ediyorlardı. Kıyafetleri de bayram olmayan bir günde giyildiklerini fark ettiklerinde, farklı bir gün yaşayacaklarını anlamışlardı. Babası gibi tertemiz ve şık giyinmiş olan çocuk ise yeni bir tecrübenin heyecanı ile gözlerini dört açmış hiçbir detayı kaçırmamaya özen gösteriyordu. Yolları tüketen adımlar, baba ve oğulun karşısına eski bir kapı çıkarmıştı. Bu kapıyı defalarca görmüş olduğu her halinden anlaşılan baba; bir tomar anahtar çıkardı ve el yordamıyla doğru olan anahtarı diğerlerinden ayırdı. Tek hamleyle anahtarlara takla attıran baba, kapıyı da tek hamleyle açtı. Çocuğun zihninde büyük bir gizem aydınlığa kavuşmuştu; demek babasının her gün evden çıkıp geldiği yer burasıydı. Dikiş makinelerinin adacıklar gibi baş gösterdiği birkaç masanın yanında, kumaş öbekleri görünüyordu. Askılıkların sırtlandığı birbirinden farklı kıyafetler saf olmuş hem düzenli hem de karmaşık bir görüntü oluşturuyordu. İçeride bulunan düzenin, yılların getirdiği tecrübeler doğrultusunda oluştuğu anlaşılıyordu. Babası çocuğun paltosunu çıkardı, kendisininkiyle beraber görünmeyecek bir yere koydu. Tam bu esnada içeriye elinde poşetle biri girdi. Poşetin içindeki sıcacık böreklerin kokusu, gelen kişinin telaşlı sesiyle beraber içeriye hemen yayılmıştı. Hafif tiz bir sesle konuşmaya başlayan genç; geç kaldığım için kusura bakma usta, börek aldım, yer miydiniz? dedi. Babasına usta diye seslenildiğini duyan çocuk, ne anlama geldiğini bilmediği bu kelimeyi şaşkınlıkla karşıladı. Babası ise telaşlı gence dönüp, önemli değil, ama bir daha olmasın! Neyli aldın bakalım? diyerek birkaç tabureyi masanın etrafında topladı. Börekleri yemeye başlamışlardı ama çocuk, babasının sesindeki farklılığı anlamaya çalışıyordu. Tok bir şekilde söylenen bir daha olmasın! kısmında, daha önce duymadığı bir tını vardı. Çocuk, usta kelimesi gibi yeni olan bu tınıyı da anlamak üzere bir kenara koydu. Kahvaltı yapılıp çay bardakları eski şeffaflıklarına geri dönünce çocuk, çırak isimli börek getiren kişiyle beraber ortalığı toplamaya başladı. Ardından kapı tekrar açıldı ve içeriye babasından daha genç fakat çırağa göre hayli yaşlı biri daha girdi. Sabah saatlerinde kapı ne zaman açılsa, babasının gözleri antika saate gidiyor, ardından içeri giren kişiye dönüyordu. Kalfa isimli kişi tam vaktinde girmiş olacak ki, babasının o yabancı olduğu tok sesini bir daha duymamıştı. Kalfa basit bir selamlaşma ile babasının yanından geçerken, eski dostuna kavuşmuş gibi bir edayla en dipteki masasına yerleşti. Çocuk düşündü: Acaba bu insanların kaçıncı gelişleriydi bu dükkana? Böyle düşünmesinin sebebi masaların, aletlerin, makasların adeta bu kişilerin bir organıymış gibi uyumlu görünmesi olabilirdi. Çocuk babasına bir daha baktı ve evde gördüğünde fazla nizami ve renkli gelen kıyafetlerinin, aslında dükkanın içerisinde mükemmel bir uyuma sahip olduğunu fark etti. Babasının rengarenk kravatları vardı ve her gün bir başkasını takıyordu. Babasının iş üniforması haline gelmiş olan bu kıyafetleri ait oldukları ortamda görmek çocuğun hoşuna gitmiş, babasını okuldaki öğrencilere benzetmişti. Çırak da yapmaktan usandığı sıkıcı işleri, az da olsa bizim çocuğa yaptırıyordu. Bizim çocuk bu durumdan memnun bir şekilde, yeni şeyler öğrenmenin verdiği hazdan mutluluk duyuyordu. Babasının gözlerinde ise farklı bir parıltı vardı; çocuğunun almış olduğu bu hazzı görünce, yıllar önceki kendi çıraklık dönemini hatırlamış, uzun süredir tadamadığı duyguların hatırası canlanmıştı. Babası ile çocuk, dükkanda çok konuşmamışlardı, birbirleriyle aralarında daha farklı bir ilişki yeşermeye başlamıştı sanki. Çocuk bunu seziyordu, fakat anlayamadığı, bilmediği çok şey vardı. Akşamüzeri olup, yerlerine kaldırılan paltolar gün yüzüne çıktığında, çocuk bir hayli yorulmuştu. Babası bu durumu fark etmiş ve bundan mutluluk duymuştu. Anahtarlar tekrar ortaya çıktı, çok aramadan doğru anahtar bulundu ve taklalar attırıldı. Eve geri dönüş yolculuğunda, babasına usta denmesi ve o tok tını soru işareti olarak çocuğun zihnindeki yerini koruyordu. Eve vardılar, ev ahalisiyle selamlaştılar ve üzerlerindeki kıyafetleri değiştirmek için odalarına doğru gittiler. Babası ev içinde genelde çizgili pijamalarını giyerdi, bugün de mavi olanı giymişti. Akşam yemeğini yemek için masanın etrafında toplandılar ve çocuk bir hevesle gününün nasıl geçtiğini anlatmaya başladı. Öğrendiklerinden aklında kalanları bir çırpıda anlatan çocuk, ne kadar eğlenceli bir gün geçirdiğinden keyifle bahsediyordu. Çocuk anlatmaktan yorulmuş bir şekilde yemeğine odaklandı; yorgunluğunun üzerine tadı daha da lezzetli gelen yemekleri büyük bir hızla yemeye devam etti. Telaş ile yemeğini yerken yanlışlıkla çatalını yere düşürdü; tam o sırada babasının telefonu çaldı. Çocuk çatalı kaptığı gibi yerine geri oturdu fakat babasına bir baktı ki, babası takım elbisesi ve sarı kravatıyla telefonla konuşuyor. Telefonda ise tanıdık fakat bir o kadar da telaşlı bir ses: Çırak! Babasının, bugün tanıştığı ve tanımlayamadığı hafif tok sesini evde ilk defa duyan çocuk, telefondan yükselen usta vallahi bilerek yapmadım gibi cümlelerde geçen usta kelimesiyle, babasının evdeki halinden çıkıp, iş yerindeki babasına yani ustaya dönüştüğünü anladı. Çocuk şaşkınlıkla babasını izlerken, babası soğuk bir ses ile telefona bir hal çaresini bulmak zorundayız, bunu yarın dükkanda konuşacağız dedi ve telefonu kapattı ama üstündeki kıyafetler değişmedi. Çırağın neden aradığını hafif sitemli sözlerle anlattı, eleştirdi, sonunda derin bir nefes aldı, hayırlısı olsun artık, olmuşla ölmüşe çare yok dediğinde eski haline geri dönmüştü. Meğer, bizim çırak gün içerisinde önemli bir siparişi yanlışlıkla kesmiş, fakat çekindiğinden ustasına söyleyememiş. Akşam olup içi içini yiyince, kendini aramak zorunda hissetmiş. Babasının kıyafetlerinin nasıl değiştiğiyle alakalı hiçbir fikri olmayan çocuk; usta kelimesinin bir nevi sihir olduğunu düşünmekten kendini alıkoyamamıştı.


Yetişkin olmanın ne denli sıkıcı olduğunu tam olarak anladığım günü dün gibi hatırlıyorum. O gün arkasını dönüp giden şaşkınlığa ve adım adım uzaklaşan silüetine olduğum yerden bakakalmıştım. Şükrü Erbaş henüz şaşırma yetimi kaybetmediğim yıllarda, yetişkinliğin herşeyi küçümseyen bilgiçliğinden bahsetmişti. Şaşırma yetisini yitirenin yaşama sevinci olur mu? diye sormuştu. O yıllarda pek de önemsemediğim bu soru, bu yıllarda geldi yakama yapıştı ve 'şaşırma yetisini yitirenin yaşama sevinci örselenir; şaşırma yetisini yitirenin çocuk merakı törpülenir; bu dünyaya alışmamışlar şaşırabilir ancak' şeklindeki düşüncelerime zemin oldu. Şimdilerde anlıyorum ki hayata, şaşırma kulplarından tutunur insan. Ezcümle, çocuklukla yetişkinlik arasındaki en temel fark budur. Kaç yaşına gelirlerse gelsinler, yaşam iştahını, çocuk merakını yitirmemiş olanlar ancak hayata gözleri kamaşarak bakarlar. Şaşırmanın ana yurdu çocukluktur. Şaşırmak eğlencelidir. Şaşırmak güzeldir. Çocukluk şaşkınlıktır, yetişkinlik bilmişlik. Çocukluk pastel boyadır, yetişkinlik kaşe ve imza. Çocukluk belkidir, yetişkinlik kesinlikle. Çocukluk yolun keyfine bakmaktır, yetişkinin aklı ulaşılacak limanın konforunda. Çocukluk hep denemek, bolca yanılmaktır. Ağız sütten ne kadar yansa da, yoğurdu üflemeyi hep unutmaktır. Yetişkinlik tedbirdir, yetişkinlik şaşkınlığa veda etmektir. İnsanın insana ettiği zalimliğin sınırsızlığına , kula minnet eyleyenlerin arsızlığına, ahlaksızın ahlaka dair ahkam keserkenki fütursuzluğuna, çoğulcu cehaletin yaygınlığına, vasatlık çukurunun derinliğine, gaflet uykusunun uzunluğuna, aklın ve eleştirel düşüncenin sessizliğine değil de, insan nesline dair umudumu yeşerten duygu ve deneyimlere çocukluktan kalma bir nidayla şaşırmak istiyorum. Dilerim, işinize her günkü yoldan giderken, bir mavi kuş çıkar önünüze, şaşırırsınız. Asfaltı delen bir çiçek, kayayı delen bir ağaçla karşılaşır, şaşırırsınız. Dilerim, hiç ihtiyacı olmadığı halde sizinle olmayı seçer biri, şaşırırsınız. Sözüyle eylemi buluşmuş biriyle tanışırsınız dilerim, şaşırırsınız. Dilerim, pırıl pırıl bir gökyüzünde meteor yağmuru gözlemler, şaşırırsınız. Dilerim bir dostunuz durup dururken size nergis alır, şaşırırsınız. Dilerim değerinizin karşılığı makamla, mevkiyle, rakamla ölçülmez, şaşırırsınız. Dilerim tanıdığınız herkes, her ne iş yapıyorsa, sevgisini katar da yapar, şaşırırsınız. Dilerim, en mutlu köpeklerin sizin mahallenizde olduğunu farkeder, şaşırırsınız. Yurdumuzda hukuk ve adalet, her türlü ideolojinin önüne geçer dilerim, şaşırırsınız. Bu bahar, bir süredir uzaklaşmakta olan şaşkınlık, dilerim koşar adım geri döner ve alabildiğine genç gözlerini gözlerinize dikip, yaşama sevincinizin altını çizer. Dilerim, bu bahar çocukluğunuzla rastlaşır, şaşırırsınız. Duvarıma yazacağım, büyük ve şaşırtıcı fontlarla. Muhteşem.


Brezilyalı bir kabile üyeleri, sayıları bilmeden ve isimlendirmeden, yani sayı kelimeleri olmadan aritmetiği kavrayabiliyor. Tam olarak nerede ve nasıl başladığını bilemiyoruz ama kelimelerle iletişim insanlık tarihinin açık ara en büyük devrimi olarak nitelendirilebilir. Öyle büyük bir atılım ki kelimelerin olmadığı bir evren tahayyül etmek bile zor çünkü bu durumu açıklayan bir kelime yok! Birçok dini anlatıda insanın varoluş macerası Yaratıcı'nın ona isimleri öğretmesi ile başlar. Siz ekranınızda gördüğünüz bu kelimeleri okuyup zihninizde bir anlam inşa ederken bu kelimelerin yazarı belki de yüzlerce kilometre uzakta ve hatta yıllarca geride kalmış olabilir. İşte hergün üzerinde hiç düşünmeden büyük bir bonkörlükle dağıttığımız kelimeler bu kadar güçlü, zamandan ve mekandan muaf araçlarımızdır. İnsanlığın yarattığı en büyük güç kelime desek muhtemelen abartmış olmayız. Brezilya'nın Amazon yağmur ormanlarının sakinleri olan Piraha halkının bir rakam veya başka herhangi bir kesin miktar için hiçbir terimi yok. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü bilim insanı Edward Gibson tarafından yönetilen bir araştırma grubu, rakam veya sayısal terimlerden yoksun dillerine rağmen Piraha üyelerinin, bir deneycinin önlerine yerleştirdiği öğelerin sayısını rahatlıkla belirleyebildiklerini keşfetti. Araştırma sonuçları, sayı kelimelerinin insanların tam olarak öğelerin miktarlarını düşünmesini ve tanımasını sağladığını savunan ve uzun süredir baskın olarak kabul gören temel bir fikre meydan okuyor. Görünen o ki, sayı kelimeleri altta yatan sayı temsillerimizi değiştirmiyor; bunun yerine zaman içinde ve farklı bağlamlarda çoklu nesnelerin tam miktarını takip etmek için bilişsel bir yöntem kullanılıyoruz. Önceki çalışmalarda Brezilyalı kabile üyelerinin bir, iki ve çok için kelimeleri olduğunu göstermişti (SN: 12/10/05, s. 376). Ancak, uzun süredir Piraha araştırmacısı olan ve Illinois State Üniversitesi'nde yeni bir çalışma yürüten Dr. Daniel Everett bu sonuçları sorgulayan yeni bir çalışma başlatmış. Yeni çalışmada Piraha dilinde tam sayılar için hiçbir kelime bulunmadığı konusundaki sonuç masaya yatırılmış. Altı yetişkin Piraha gönüllüsünün her biri için, bir araştırmacı bir tahta makarayı bir masaya yerleştirmiş ve toplam 10 makaraya ulaşana kadar her seferinde birer birer makaralar eklemiş. Her yeni miktar için, deneye katılan gönüllülere bu ne kadar? diye sormak üzere Piraha dilini kullanmışlar. Daha sonra aynı gönüllülerden dördüne benzer bir çalışma, bu kez araştırmacının 10 makaradan sonuçta tek bir makara kalana kadar her seferinde bir makarayı çıkarttığı bir tasarımla uygulanmış. Gönüllülerin, aynı sayıda sözcüğü, artan veya azalan makara sayısıyla uğraşırken önemli ölçüde farklı miktarlar için kullandıkları görülmüş. Artan miktarlar için, bu kelimeler kabaca bir, iki ve çok'a karşılık gelirken azalan miktarları belirtmek için, aynı üç kelime 1-6 makarayı, 4-10 makarayı ve 7-10 makarayı belirtmek için kullanılmış. Bu sonuçlara göre Piraha üyelerinin kullandığı üç kelimenin az, bazıları ve daha fazlası gibi genel miktarları ifade ettiği düşünülüyor. Benzer bir örüntü toplayıcı olarak yaşayan başka kabilelerin dilleri için de geçerli gibi görünüyor. İkinci bir deneyde, 14 Piraha üyesi yetişkinin sayılara dair hiç bir kelime bilmemelerine rağmen tam istenen miktarlarda nesne grupları üretebildikleri görülmüş. Bir ile 10 arasında farklı sayılarda makaralardan oluşan bir hattın karşısındaki katılımcılar, hemen hemen her zaman eşleşen bir satıra koymak için aynı sayıda şişmemiş balon seçmişler. Öte yandan, aynı bireyler, bir deneycinin bir kutuya damlattığı su damlalarını izledikten sonra, damlalarla eşleşen sayılarda balon seçmek gibi kesin miktarları ardışık olarak izlemelerini ve hatırlamalarını gerektiren görevleri çoğu kez becerememişler. Araştırmacılara göre sayı sözcükleri, büyük nesne gruplarının tam miktarlarını izleme yeteneğini büyük ölçüde artıran önemli kültürel buluşlar olarak niteleniyor. Dillerinde sayı sözcükleri olan insanlar, bir teneke kutuya bırakılan makara sayısını hatırlamayı ve yeniden oluşturmayı kolaylıkla başarabiliyorlar. Harvard Üniversitesi psikoloğu Elizabeth Spelke, Piraha yerlilerinin sayılara dair kelimelerinin olmadığını kabul ediyor, ancak daha önceki çalışmalarda gösterildiği gibi tam miktarları anlayıp anlayamadıklarını sorgulamak istiyor. Spelke'ye göre, yedi gibi kesin sayı miktarlarının sayı kelimelerine ve sözlü saymaya bağlı olup olmadığı sorusu hala cevaplanmayı bekliyor. Dilimizin yapısı dünyamızı nasıl algıladığımızla çok yakından ilişkili. Piraha dili gibi uç konularda yapılan çalışmalar bize insanın dil yeteneği ve zihinsel dünyası hakkında yeni bir çok ipucu sağlaması açısından çok önemli.