Beynimizdeki süzücü devreler, kalp atışlarının içten gelen bir hadise olduğunu öğrenir ve önemli bir durum olmadıkça bu bilginin bilinç düzeyinde algılanmasını engeller. Aslında birçok deneyimimiz böyledir: Mesela, şu anda ağzınızda muhtemelen kuvvetli bir tat algısı var yahut oturduğunuz koltuk veya sandalye bedeninize gayet rahat bir şekilde hissedebileceğiniz bir basınç uyguluyor. Fakat ben söylemeden bunları fark etmiyorsunuz. Zira buna gerek yok; şu anda çok daha önemli bir iş için, bu satırları okumak için, diğer tüm önemsiz algılar süzülüp bilincinize ulaşmaları engelleniyor. Fakat dikkatinizi verir vermez bunları hissetmeniz de mümkün. Yani süzme sistemleri duruma göre değişebiliyor. Yapılan bir dizi psikofizyolojik deney, gerçekten de durumun böyle olabileceğini gösteriyor. Katılımcılara çok kısa sürelerle ekrandan verilen görsel uyaranlar, eğer kalp atışlarına denk getirilerek verilirse, katılımcıların büyük çoğunluğu bunları göremiyorlar. Kalple eşgüdümlü verilen bu sinyallerin algılanması sırasında işlevsel bir beyin görüntüleme yöntemi olan fMRI ile yapılan izlemeler ise beynimizin içsel algı görevlerini yürüten insula adlı bölgesinin bu eşgüdümlü uyaranlar sırasında baskılandığını, yani geçici olarak görev dışı kaldığını gösteriyor. Bu da aslında her bir kalp atışında bedenimizi algılama yeteneğimizin geçici olarak devre dışı kaldığını gösteriyor. Daha önceki çalışmalardan da benzer bilgilerimiz var. Mesela, sanal gerçeklik gözlükleri ile yapılan deneylerde, eğer ekranda kullanan kişinin kalp atışları ile eşgüdümlü olarak yanıp sönen veya görünüp kaybolan bir görsel bileşen varsa kişiler sanal gerçeklik dünyasında gördükleri el ve ayak gibi bileşenleri çok daha kolay bir biçimde kendilerininmiş gibi, yani gerçek el ve ayaklarıymış gibi algılıyorlar. Kalp atışları sırasında özellikle zayıflatılan beden algısı, sanal gerçeklikte sunulan sanal alternatiflerin gerçeklerinden ayırt edilmesini de zorlaştırıyor gibi görünüyor. Kalp atışlarının maskelenme süreci sadece algımızda eksikliğe neden olmuyor. İlginç bir şekilde, kalp atışımız ile eşzamanlı olarak gösterilen korkutucu ve rahatsız edici görüntüler, normalden çok daha etkili ve korkutucu olarak algılanıyor. Bu durumun muhtemel açıklaması da, başta da dediğimiz gibi, kalp hızını hissettiğimiz durumların genelde korku, gerginlik yahut heyecanla ilişkili olmasıyla ilgili olabilir. Genelde olumsuz yahut dikkat gerektiren durumlarda hissedilen kalp atışımız ile eşzamanlı uyarımlar, olumsuz olduklarında, beyin tarafından kendi stres yanıtı ile karıştırılıyor olabilir. Böylece muhtemelen bu tip uyaranlara daha fazla ve şiddetli tepkiler veriyoruz. Elbette bunlar özel deney koşullarında gerçekleştirilen denemeler. Böyle deneyimleri gerçek hayatımızda yaşadığımızı söylemek pek kolay değil. Zira gün içinde nasıl kalp atışlarımızı çok fazla hissetmiyorsak atışların maskelenmesinden kaynaklanan bu algı yanılmalarını da muhtemelen hiç hissetmiyoruz. Tabii hissetmiyor olmamız, etkilenmediğimiz anlamına da gelmemeli. Fakat neticede, milyonlarca yıllık fabrika ayarlarımızda bunun gibi bir çok gizli özellik var ve bunlarla yaşamaya bir hayli alışmış durumdayız.


Red Bull Amaphiko Connect, 24 25 Kasım'da İzmir Originn'de birbirinden önemli isimleri ağırlayacak. Mentorlar, sosyal girişimciler, yaratıcı fikirler, etki yaratacak projeler aynı çatı altında buluşacak. İnsan beyninin nasıl çalıştığına dair çalışmalar yürüten nörolog ve konuşmacı Prof. Dr. Sinan Canan mentor olarak katılacağı Red Bull Amaphiko Connect'te Yaratıcı Beynin Kodları isimli bir konuşma gerçekleştirecek. Çalışmalarını bir süredir Açık Beyin isimli bir oluşumla beraber yürüten Sinan Canan'ın bu etkileyici konuşması öncesi evren, beyin, kaos ve girişimcilik üzerine muhteşem bir sohbet gerçekleştirdik. Yaratıcılık aslında tek bir tanımı olmayan; kişiye ve duruma göre değişebilen karmaşık bir kavram. Fakat temel olarak, ortadaki bir soruna daha önce düşünülmemiş bir çözüm yolu bulabilmek; yahut eldeki kaynakları öğretildiği biçimlerden farklı şekillerde birleştirerek yeni yollar ortaya koymak şeklinde tanımlanabilir. Aslında beynimizin temel varlık nedeni bu tarz benzersiz çözümleri üretebilmek ve yaratıcı yollar düşünebilmek üzerinedir. Fakat özellikle günümüzde modern eğitim ve yaşam koşulları nedeniyle bizler bu özelliğimizi yeterince kullanamayabiliyoruz. Yaratıcılık, beynimizde gizli bir kod olarak saklı durmaktan ziyade, keşfedilmeyi bekleyen ve oldukça sade kurallarla erişilmesi mümkün olan bir hal veya durumdur. Bu durumu uyandırmak için ise her insanın ihtiyacı olan birkaç temel gereksinimin karşılanması ve beyinlerimize 'yaratıcı çözümler üretme fırsatının' sunulması gerekir. Bu tip tanımlardaki temel sorun, birey, çevresi, zamanı ve şartları arasındaki karmaşık ilişkinin tam olarak anlaşılamıyor olmasıdır aslında. Sözgelimi, deha seviyesinde yüksek zekaya sahip bir insan, elinde doğru araçlar olmadan, yeteneğine uygun bir şeyler üretebileceği bir mekan ve zamanda bulunmadan, bu özelliğini hayata geçiremez. Girişimcilik için de aslında benzer bir durum söz konusu. Bazı fırsatlar, aslında tüm önemli fırsatlar, hayatta sıklıkla karşımıza çıkar. Fakat çoğu durumda bizler bu fırsatları değerlendirebilecek zihinsel ve bedensel dinginliğe, dikkate ve hazırlığa sahip değilizdir ve bu nedenle birçok imkanı göremeyiz bile. Fakat hazırlıklı, deneyim sahibi ve uyanık zihinler, başkalarının göremediği fırsatları görüp yaratıcı süreçlere dönüştürebilirler. Kısacası bu tip özellikler; yani girişimcilik, yaratıcılık yahut sanatsal üretkenlik, doğuştan gelen yeteneklerden çok daha fazla, yetişme ve eğitim şartları, zaman, toplumsal ortam ve mikroçevre koşulları ile ilişkilidir. İnovasyon ve yaratıcılık doğrudan ilişkili kavramlardır ama birbirinin aynısı da değillerdir elbette. İnovasyon, daha ziyade eldeki imkanları kombine edebilme ve daha önce kimsede olmayan bir öngörü yahut vizyon ile bir araya getirebilmektir. Yaratıcılık ise bunun derinliğini ve derecesini belirleyen önemli bir faktördür. Daha inovatif ve yenilikçi çözümlerin en önemli zihinsel yakıtı, özellikle kişisel hayatımızda, başta ilgi alanlarımız ve fiziksel olarak bulunduğumuz mekanlar anlamında bol çeşitliliğe yer vermektir. Yeni insanlarla tanışma, yeni yerler görme, farklı kültürlerle derinlemesine tanışma, inovatif düşüncenin önünü oldukça hızlı açan deneyimlerdir. Beyindeki bağlantıların çeşitliliği arttıkça, daha önce kurulmamış zihinsel bağlantıların da kurulması kolaylaşır. Bu da genellikle birdenbire, düşüneni dahi şaşırtan bağlantı ve yeniliklerin zihinde doğmasını kolaylaştırır. Tabii bunların arkasında özellikle derin bir duygusal motivasyon en önemli kolaylaştırıcıdır. Kişilerin kendilerine has yetenekleri herkese özel bir bileşim kokteyli gibi düşünülebilir. Bunu keşfetmek için ise temel gereken beceri, insanların kendilerinin hangi konuda daha üstün performansa sahip olduklarını deneyimleyecek ve ölçebilecek vakit bulabilmesinde gizlidir. Hangi işi veya hangi tip beceriyi sergilerken kendilerini daha iyi ve daha kendileri gibi hissedebiliyorlarsa, o tip faaliyetlerde o kişinin gizli potansiyelinin bir parçasının yatıyor olma olasılığı çok yüksektir. Daha sonra ise bu parçaların uygun ortam ve şartlarda bir araya getirilerek bir değer üretilebilmesi ancak söz konusu olur. Yoksa, dışsal kıstaslara göre kendimizi değerlendirmeye devam edersek, çoğu zaman gerçek içsel potansiyelimize ulaşmamız ya çok zor yahut çok sınırlı oranda olacaktır. Bolca serbest zaman ve bu serbest zamanlarda kişinin kendi sevdiği bir konuda her seferinde bir miktar daha zorlayıcı faaliyetlerde bulunması, potansiyeli keşfetmek için vazgeçilmez egzersizlerdir. AçıkBeyin benim yıllardır devam ettiğim bir anlatı ve bilinçlendirme faaliyetinin tüzel kişilik haline dönüşmüş biçimi. 2017 başında İstanbul'da kurduğumuz AçıkBeyin Eğitim ve Danışmanlık şirketi, aslında güncel bilim ve kadim yaşam bilgeliği arasında köprüler kurabilecek, bilimi en anlaşılır ve uygulanabilir haliyle her kesimden ve her yaştan insana ulaştırmayı hedefleyen bir oluşuma ev sahipliği yapıyor. Bünyemizdeki tüm eğitimcilerimiz, modern sinir ve davranış bilimlerinin temel kodları ışığında, her kesimden insana ve kurumlara öz-beceri eğitimleri sunuyorlar. İnsanların asla ilgilenmeyeceklerini düşündükleri sinir ve davranış bilimleri, psikoloji, fizik, kaos ve karmaşıklık bilimleri, sistem kuramları gibi konulardan türettiğimiz eğitimlerle, hem kendimizin hem de tüm sektörlerdeki insanların kendilerini geliştirmeleri için özel ve oldukça yenilikçi içerikler sunuyoruz. Aynı zamanda bir Ar-Ge merkezi olarak işleyen AçıkBeyin, internet tabanlı gönüllü grupları, çalışma ekipleri ve güncel araştırma konularıyla en güncel bilgiyi insanlara ulaştırma misyonuna devam ediyor. Kurumların bu tip eğitimleri gittikçe önemsedikleri ve bu tip konularda taleplerin hızla çeşitlenerek arttığı bir dönemdeyiz. Zira artık gerek kurumsal, gerek bireysel planda olsun, doğru yaşama ve optimum performansın sırrının insanda yattığını hepimiz fark etmiş durumdayız. Ayrıca genel-geçer formüllerin pek de faydalı olmadığını, esas gereken bilginin her bireyin bizzat kendi farkındalığı olduğunu da artık açıkça görüyoruz. Bu bağlamda Red Bull Amaphiko Connect programı gibi programlar, orta ve uzun vadede bireysel gelişimde şüphesiz çok büyük değişimler yaratabilme potansiyeli taşıyor. Özellikle günümüzde davranış bilimlerinin insanın 'öz'üne dair ortaya koyduğu yeni bulgular, her geçen gün bu tip inisiyatiflerin ne kadar önemli ve gerekli olduğunu bizlere bir kez daha gösteriyor. Kaos dediğimiz belirsizlik süreçleri aslında evrenin anayasasıdır. Zira düzen, saatli mesailer ve periyodik tekrarlar, bizim icadımız olan medeniyetin gereklilikleridir; fakat zihnimiz ve beynimiz, milyonlarca yıl boyunca atalarımızın doğadaki kaotik ve öngörülemez şartlarda nesiller boyunca sınanması şeklinde yürütülen destansı bir ar-ge süreci ile bugünlere kadar incelikle şekillendirilmiştir. Dolayısıyla, öngörülemezlik, belirsizlik ve kaos halleri, aslında zihinsel potansiyelimizi en üst düzeyde tetikleyen koşulları da içerir. Elbette bunun için, öngörülemez ve karmaşık durumların unuttuğumuz tabiatını tekrar hatırlamak ve 'kontrollü kaos' diyebileceğimiz süreçlerle gerek kişisel gerekse kurumsal hayatımıza dereceli olarak dahil edebilmemiz çok önemli. Zihnimiz öngöremediği kaotik durumlarla karşılaştığında, eğer hazırlıklı ise, daha önce hiç fark etmediğimiz nice çözüm yollarını ve yenilikleri rahatlıkla keşfedebilir hale gelir. Zira aslında insanoğlu tam da bunun için tasarlanmış bir garip varlık olarak görünüyor.


Dostum duydum ki dönüp dönüp aynı rüyanın çeşitlemelerini görürmüşsün. Bir yoldaymışsın, daracık. İki yanı karla kaplı bir yol. O yolu açık tutmakla yükümlü bekçiymişsin rüyanda. Elinde bir kürek. Dediler ki her rüyanın ortak yönü, karların yıkılı yıkılıvermesiymiş önüne. Küreği daldırıp karlara savurman gerekiyormuş hemen. Her rüyada, her sefer, bitmeden, durmadan... Gece ve gece, tekrar ve tekrar. Kimi gece omzundan geriye savuruverirmişsin yıkılan topakları. Hızlı hızlı, bir yandan ilerleyerek, durmaksızın, tekrar ve tekrar. Sonra birden kendini o geride buluverirmişsin. Karları atı atıverdiğin geride, arkada. Önden savrulmuş kürek kürek karın altında gömülmüş bulurmuşsun kendini. Kimi gece karları ileri ileri savururmuşsun. Bazen birkaç adım ileri, bazen insan üstü bir gayretle yüzlerce metre ileri. Yaptıkça rahatlayarak, kendine biraz güven gelerek. Ama o gecelerde de adım adım ilerledikçe, kürek kürek ileriye attıkça karları acayip bir şey oluverirmiş: Arkadan arkadan kar topakları patlarmış, omzunda, sırtında, başında. Yıkılıverirmişsin öylece, yüzüstü karların arasına. Kimi gece yılarmışsın kardan, kürekten, rüyadan... Öylece çaresiz kıpırtısız, gömülürmüşsün iyice kaydıkça yanlardan karlar. Tabir arayıp dururmuşsun haftalardır rüyalarına. Bak benim kulağıma kadar geldi. Dostum, hayatının yoludur o rüyandaki; hayatındır yani. Daha ne diyeyim? Aman dikkat edesin. Sorunlarını geçmişe bağlayıp durursun kimi zaman. Hep geçmiş suçludur; ya geçmişteki bir olay, ya geçmişteki bir kişi. Aman diyeyim dostum. Geçmiş olan bitmiş değildir ki. Her anda geçmişle kurduğun bağlarla tekrar tekrar yaşarsın geçmişi. Suçu böyle geçmişe attıkça, o geçmişe gömersin kendi hayatını. Bugünün diye bir şey de kalmaz, yarının diye bir şey de. Hepsi gömülür geçmişine. Sorunlarını çözerken nasıl çözdüğüne bakmaksızın önüne önüne atarsın kimi zaman. Ötelersin, ertelersin. Öyle bir çözersin ki, bumerang gibi bazen bir saatte, olmadı on saatte, bilemedin iki yılda geri gelir kafana çarpar aynı sorun. Geçmişte kendi yaptıklarına küfredip duracaksın demektir gelecekte. Kimi zaman da bulamazsın çözümü, yapamazsın bir şey, hareketsiz kalırsın ve sonra kaldığın yerde, karların altında donarsın. Sorun dediklerin sorun değil be kardeşim. Hayat dediğin öyle cetvelle çizilmiş bir yol değil. Hayat çevrim çevrim. Hayat büklüm büklüm. Hayat çok boyutlu. Yaşam çok zengin. İnsanın zihninde geçmiş, an ve gelecek iç içe bir yaşam içinde her daim. Yaşamını sahiplen dostum. Ne yaşadığını gör. Yaşamla dans et. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Tek Boyutta Sıkışıp Kalmak Mı? Olmaz Öyle Şey!!


Çevik Yaşam çalışmalarımda danışanlarla üzerinde sıkça durduğumuz konulardan biri çatala gelmektir. Satrançtan bilirsiniz belki. Rakibiniz mesela atı ya da fili ile öyle bir hamle yapmıştır ki aynı anda diyelim hem vezirinizi hem kalenizi tehdit eder. İşte 'karar vermeniz' gereken bir durum. Çatala gelmeyi yukarı tükürsen sakal aşağı tükürsen bıyık ya da ehven-i şer olarak da biliyor olabilirsiniz. Karar vermekten anladığınız şey, bir ya ... ya ... tercihi ise kararlarınız yaşamınızı kurtarmaz, ancak batırmaya yarar. Çünkü ya ... ya ... tercihleri oyun kurucuların işi değildir, üzerine oyun kurulanların kaldıkları durumdur. Sıklıkla iki tercih arasında kalıyor ve vereceğiniz kararda bir de zaman baskısı ve içten içe bir huzursuzluk yaşıyorsanız, kendinizi köşeye kıstırmış olmanız muhtemeldir. Birisi sizi köşeye kıstırmıştır demiyorum, kendinizi köşeye kıstırmışsınızdır. Çünkü satranç tahtasında bile gerçek çatallar çok azdır. Pek çok çataldan, oluştuktan sonra bile kurtulmanız mümkündür. Biraz dikkatle, çatala zaten çok nadiren düşersiniz. Gerçek hayatta ise herhangi bir durumda, üç trilyon sekiz yüz bin tane falan tercih vardır. Ne yazık ki biz o tercihlere, gözlerimizi körleştirmeyi ya da bizim için önemli olanları seçemeyecek kadar hepsinde göz gezdirmeyi adet ediniriz. Peki oyun kurucular ne yaparlar? Onlar strateji oluştururlar. Taktikler geliştirirler. Onlar hayaller kurabilen, kurgular tasarlayabilen ve bunları hayata geçirmek için gerekli cesarete sahip olan insanlardır. Nadiren karar verirler. Trilyon seçenek arasından hayal gücünüzle ve keyfinizle belirlediğiniz çeşitli olasılıklar arasında seçim yapmanın çatala gelme tipinde karar vermeyle pek de ilişkisi yoktur. Kendinizi bir ya ... ya ... tercihini yapmak üzere bulursanız durup bir düşünün. Eğer bombanın sayacı geriye sayıyorsa ve mavi ya da kırmızı kabloyu kesmek için sadece on saniyeniz varsa bu taktiği boş verin. Bunun dışında hemen her durumda biraz düşünmeye vaktiniz olacaktır. Acaba gerçekten bu iki seçenekten birine mahkum muyum? Her ikisini birden seçemez miyim mesela? Ya da bu ikisinden başka bir seçenek yok mudur çevrede? İki seçenek yaşamın zenginliğine aykırıdır. Her ya ... ya ... kararına geldiğinizde bu kararı vermeyi reddedip daha zengin seçenekler araştırmayı alışkanlık haline getirirseniz zamanla çatala gelişlerden kurtulduğunuzu, yaşamınızın zenginleştiğini fark ederseniz. Birinci taktiği iyi destekleyen konulardan biri yakın gelecekteki çatal olasılıklarını fark etme becerisi geliştirmektir. Böylece vakit varken, sıkışmadan daha geniş ve serbest bir ortamda kendinize yol belirleyebilirsiniz. Karar vermek yerine strateji geliştirmek, taktik geliştirmek, strateji ve taktiklerinize uygun eylemlerde bulunmak için şansınız olur. Bir öğrenci ya da çalışan olduğunuzu düşünün. Bir ödeviniz ya da projeniz var ve teslim tarihi yarın. Ya uykusuz kalacaksınız ya da bu görev patlayacak. Durum bu, hadi biraz çeşitleme yapalım. - Çok çok küçük bir olasılıkla, bu durum hayatınızda ilk defa ya da yıllar sonra ilk defa başınıza gelmiş olabilir. Durum buysa içinizde huzursuzluk pek olmaz. Çünkü bu gerçekten istisnadır ve karar vermekte de zorluk yaşamazsınız: Bir geceliğine uykusuz kalıp görevi olabildiği kadar iyi şekilde teslim edersiniz. Zinde bir beden ve zihne sahip olduğunuz için bir gecelik uykusuzluğu rahatlıkla kaldırabilirsiniz. Ertesi gün görevi bitirip uykunuzu aldıktan sonra ne yaparım da tekrar böyle bir durum olmaz diye düşünür ve taktikler belirlersiniz. - Daha büyük olasılıkla ise son birkaç ayda onlarca kere olduğu gibi yine çatala gelmişsinizdir. Son zamanlarda yaşadığınız sayısız uykusuz geceye birini daha eklemek zorunda kalırsınız. Bedeniniz de zihninizde dinç değildir, içiniz huzursuzdur. Birikmiş yorgunluğunuz ve ıstıraplı zihninizle bir gece daha uykusuz kaldığınız halde pek de işe yarar şeyler üretemezsiniz. Yani uykusuz kalmayı tercih etmeniz pek işe yaramaz. Öte yandan bırakıp uyumayı ve yarınki görevden çakıp sonra hayatınızı artık düzeltmeyi de gözünüze kestiremezsiniz. Ya... ya... tercihi aslında örtülü bir ne... ne... tercihidir. Elde var sıfır durumunda kalırsınız. - Görevin süresini uzatmanın bir yolu olabilir. - Görevi tamamlamak için yardım alma şansımız olabilir. - Görevi, aman mükemmel yapayım diye daha karmaşıklaştırmak yerine o ana kadar yaptığımız halini rötuşlayıp paketleyebiliriz. - Görevi teslim etmemenin bedeli tahmin ettiğimiz kadar büyük olmayabilir. Diyelim taktik 1'le kısa vadeli bir çözüm bulduk, idare eder bir sonuç elde ettik. Ya da taktik 1 işe yaramadı, patladık. Taktik 2'yi konuşturmanın zamanı geldi. O son gece düştüğümüz durum çok büyük olasılıkla sürpriz değildir, sonraki seferlerde böyle durumları yeterince önceden görüp daha geniş zamanda daha iyi çözümler üretmeye başlayabiliriz. Bu taktikleri kullanabilmeniz için kendinizi, ortamınızı ve yöntemlerinizi tanımanız, görmeniz gerekir. Bunu yapabilmenin yollarını, Çevik Yaşam eğitimlerimde ve AçıkBeyin'deki yazdığım ve yazacağım yazılarda bulabilirsiniz. Bu yazının sizde sadece farkındalık değil eylem de oluşturması dileğiyle efendim.


Teknolojinin birikimli gelişmesi her alanda olduğu gibi pazarlamayı da etkiledi. 2002 yılında ilk kez Ale Smidts tarafından isimlendirilen nöropazarlama bugün geleneksel pazarlama yöntemlerinden daha çok kullanılır hale geldi. Yapılan araştırmaların bulgularına göre; beyin görüntüleme, göz takip, yüz kodlama, deri iletkenliği gibi teknikleri ölçüm aracı olarak kullanan nöropazarlama alternatifleriyle kıyaslandığında daha güvenilir ve geçerli sonuçlar elde ediliyor. Bu sonuçlarla düzenlenen pazarlama faaliyetleri de tüketicinin davranışları üzerinde daha fazla etkiye sahip olunmasını sağlıyor. Nöropazarlamadaki bu gelişmelere etik kaygılar da eşlik ediyor. Duyularımız vasıtasıyla edindiğimiz veriler zihnimizde dış dünyaya dair bir izlenim oluşturur. Araştırmacılar fizyolojik verilerimizi ölçerek bu izlenime dair bilgi ediniyorlar fakat bu izlenimin manipüle edilebilme olasılığı birçok insanda kararlarının kendilerine ait olmadığı fikrini uyandırıyor. Nitekim, araştırmalara baktığımızda da sunulan farklı uyaranların farklı kararların verilmesine yol açması bu kaygıların tamamen boşa olmadığını da bizlere göstermektedir. Karar mekanizmasını bilinçdışı uyaran aracılığıyla etkilemeye dair bir araştırma Liwei Hsu ve Yen-Jung Chen tarafından yapıldı. Araştırmacılar katılımcılara sekiz farklı otelin odalarının tanıtım videolarını on beşer saniye izlettiler ve aralıklarda beşer saniyelik oylama süresi verdiler. Bazı videolara yalnızca 1 milisaniye görünen bir gülümseyen emoji mevcuttu. Bütün bu deney esnasında ise katılımcıların zihinsel aktiviteleri Elektroansefalografi cihazı ile izlenmekteydi. Sonuçlar bilinçdışının ne kadar etkilenebilir olduğunu gösteriyordu zira katılımcıların seçimleri ve beyindeki aktiviteleri aynı paralelde 1ms emoji gösterilen otel odasında anlamlı ve olumlu farklılıklar gösteriyordu. Yalnızca 1 milisaniye gösterilen ve fark edilmeyen bir emoji dahi bir kararı etkileyecek düzeyde ise özgür iradeden bahsetmek biraz zorlaşıyor. Davranışsal iktisadın İnsan irrasyonel bir varlıktır. argümanının da bu araştırmayla doğrulandığını iddia edersek çok abartılı olmayacaktır. Satın alma kararlarına yönelik bir araştırmada ise katılımcıların 40 Euro bütçe ile fiyatları artırılıp düşürülen 14 market ürünü içinden alışveriş yapmaları istendi ve bu esnada EEG ile ölçüm yapıldı. Araştırmanın sonucunda katılımcıların kararları öncesinde sol frontal lob aktivasyonlarının arttığını ve olumlu bir satın alma kararına işaret ettiği görüldü. Bir diğer sonuç ise ulusal marka olan ürünlere olan satın alım kararlarının ulusal olmayanlara göre daha güçlü olduğuydu. Akla ilk gelen piyasaya süreceği ürünün imajını ve isimlendirmesini ülkesine göre ulusallaştırır ve olası bir satın alım ikileminde bu stratejiyi uygulamayan rakibine kıyasla öne geçebilir. Tüketici ise alacağı ürünü seçerken, bilinçli veya bilinçsiz şekilde, ulusal olduğunu düşüncesiyle bu alım kararını verebilir. Burada tüketici bilinçli bir karar verdiyse etik kaygıları haklı çıkarmış ve ulusal olmamasına rağmen nöropazarlamadan faydalanarak tüketiciyi ulusal olduğu yönünde manipüle etmiş ve tercihini etkilemiş olacaktır. Ülkemizde nöropazarlama ve nörofinansı bir araya getiren bir çalışma bizlere finansal yatırım kararları verirken geçilen süreçleri ve hangi verilerin dikkate alındığını güzel bir şekilde göstermektedir. Bu çalışmada bahsedildiği üzere yatırım kararı veren kişiler bütün verilere değil sadece bazılarına odaklanmakta veya onları daha uzun süre incelemektedir. Göz takip cihazı ile yapılan çalışmalarda, katılımcıların detaylardan ziyade onları özetleyen rakamlara daha çok önem verdikleri sonucuna ulaşmıştır. Yine aynı çalışmada göz tarama yolu tekniği ile ölçümleme yapılmıştır. Bu yöntemde ise katılımcının hangi sıralamayla uyaranlara baktığını görüyoruz. Küçükten büyüğe doğru sıraladığımızda nöropazarlamanın tarihteki en büyük kitleyle kullanımı Donald Trump tarafından gerçekleştirildi. 2016 yılındaki seçim kampanyasındaki söylemlerinin içeriği ve Netflix'in The Great Hack isimli belgeseline dahi konu olmuş büyük veri kullanımıyla seçimleri kazanmayı başardı. Donald Trump'ın nöropazarlama ile büyük veriyi birleştirerek siyasette aktif olarak kullanmasını politik nöropazarlama 2.0 olarak değerlendiren araştırmacılar dahi var. Trump'ın nöropazarlama stratejilerini kullanması seçimle de sınırlı kalmadı. Bir araştırmacı, Trump'ın azledilme konusu gündemdeyken kendisini kurbanlaştırmasıyla toplumun duygularına ve aslında sürüngen beynine hitap ettiğini dile getiriyor. Aynı araştırmacı çalışmasında Trump'ın 2020 seçimleri için de benzer taktikler kullandığını ve nöropazarlamadan faydalandığını dile getiriyor. Ancak, kesinleştiği üzere Trump için bu sefer nöropazarlama stratejileri dahi kazanmasına yetmedi. Yukarıdaki her çalışma, her bilimsel araştırmada olduğu gibi sınırlılıklara sahip. Nöropazarlama alanının en büyük sınırlılığı yöntemlerinin uygulanmasının zor oluşu ve buna bağlı olarak katılımcı sayısının azlığı. Etik kaygıları dindirebilecek bir diğer argüman ise nöropazarlama yöntemleri olmasa dahi kendisini tüketiciye, seçmene ya da herhangi bir insana kabul ettirmeye çalışan kişi ve kurumların da başka yöntemler kullanıyor oluşu. Etkileşime girdiğimiz neredeyse her kurum ve kişi çeşitli iletişim tekniklerinden faydalanıyor ve bunların manipülasyon olmadığını kesin olarak kanıtlamak çok mümkün gözükmüyor. Özgür irademiz ise bütün bu uyaran kaosunu ıslah etmeye çalışan bir çocuk gibi varlığının ya da yokluğunun neyi değiştireceğini merak ediyor. Sonuç olarak, pazarlama araştırmaları teknolojinin gelişimine bağlı olarak dönüşecek ve bu konunun değerini daha erken fark edenler diğerlerinin bir adım önüne geçecektir. Nöropazarlama iletişmin olduğu her alanın temel yöntemi olacaktır. Etik kaygıların önüne geçebilecek bir yöntem ise bu gelişim en üst noktasına varmadan önce ona doğru bir çerçeve çizmektir.


İnsan yaşamı ve gelişimi pek ilginç bir maceradır. Çok karmaşık bir süreçtir bu; insan halden hale geçer, dönüşür, hem fiziken hem zihnen mütemadiyen değişir. Bizler de bu karmaşık süreci daha iyi çalışabilmek ve anlayabilmek için onu parçalara böleriz: Anne karnı, bebeklik, çocukluk, ergenlik, erişkinlik, olgunluk, yaşlılık gibi... Fakat bu süreçte ilginç bir derecelilik ve geçişgenlik de çarpar gözümüze: Mesela hayatımızın hangi gününde bebeklikten çıkıp çocuk olduğumuzu, yahut hangi sabah ergenlikten erişkinliğe uyandığımızı söyleyemeyiz. Çünkü bu gelişim, sürekli, dereceli, kesiksiz ve bütüncüldür. Üstelik bu gelişim süreci sayılarla da ilgilenmez; yani her 14 yaşındaki insan aynı değildir. Tüm insanlar aynı yaşlanmaz, aynı zaman dilimlerinde, mesela bir ayda veya üç yılda, her birimize farklı şeyler olur; bedenen ve zihnen farklı dönüşümler yaşarız. Kimisi bir günde devrimler yaşarken, kimisine adeta seneler boyu hiç bir şey olmuyor gibidir. Geçenlerde bir arkadaşımızın çocuğunun sivilceleri ile ilgili bir rahatsızlığı nedeniyle doktora görünmesi gerekmiş. Yaşı 16 olduğu için pediatrik uzmanların bakabileceğini söylemişler; fakat söz konusu çocuğumuz, pediatri doktorlarının tamamından daha uzun boylu ve yapılı. Dahası, ne yapsanız boş; pediatri servislerindeki muayene masalarına sığmıyor! Fakat ne çare, çocuğumuz 18 denen o sihirli seneyi doldurmadan erişkin kategorisinde görülemiyor; zira kategorilerimiz buna izin vermiyor. Başkaları da vardır böyle sizin bildiğiniz; yaşı ve gelişim dönemi ile uyumlu olmayan insanlar. Çocuk gibi davranan kocaman insanlar, olgun davranışlı çocuklar, bilmiş gençler, naif yaşlılar... Kısacası, aslında hepimiz biliriz, meselenin yaşla değil başla ilgili olduğunu. Yaşamın biyolojik özellikleri dışında bir özelliği daha vardır ki çoğumuz onu dikkate almamayı tercih ederiz. O özellik kaotikliğidir. Kategorilerimizi sürekli ihlal eder. Bizim zihnimizin bir kısmı, özellikle de günlük yaşamı üzerine inşa ettiğimiz o rasyonel kısmı, kategorileri çok sever; dünyayı ona göre tasnif edebilmek ister. Ama o kategorileri belirleyen kıstaslarımıza ve kategorilerimize uymayan istisnalar türemekten yorulmaz. Yaşamda ve biyolojide her tanımlama ve genellememize karşı istisnalar çıkması adeta bir kuraldır. Tüm kurallarımızın istisnaları vardır. İstisnalar çoğu zaman kurallarımızdan fazladır. Ne zaman bir şeyleri tanımlayıp rahat etsek, bir şeyler istisna kalır ve rahatımızı bozar. Mesela sinirbilim derslerinde sinirler arası ileti maddesi, yani 'nörotransmitter' olabilmenin şartları şunlardır:... diye muhtelif maddeler sıralarız. Ama dersler ilerledikçe fark edeceğimiz üzere, bu kıstaslara uymayan o kadar çok sinirsel haberci keşfedilmiştir ki artık bu kıstasların çoğu işlemez haldedir. Canlı sistemin her canının istediği haberci olabilir de diyemediğimiz için, biz bu kuralları öğretmeyi ve onlar üzerinden düşünmeyi bırakamayız. Bu sadece küçük bir kusur da değildir; çoğu zaman sırf zihinsel kategorilerimiz nedeniyle, gözümüzün önündeki gerçeği göremeyiz. Zira burnumuzun ucunda belirse bile, kategorilerimize aykırı şeyleri görmekte çok zorlanırız. İşte insanın dönemleri de böyledir. Belli yaşlarda belli davranışlar göstermeliyizdir. Oyunu çocukken oynamalı, büyüyünce ciddi olmalıyızdır. 17 yaşındayken hayatımız hakkında karar alamayız; ama bir yıl sonra bizi tüm hayatın yükünü yüklenebilir hale getiren bir aydınlanma geçirmiş olmamız beklenir. Ebeveynlerinden habersiz uzağa bile gidemeyeceklerine inandığımız reşit olmayan 16-17 yaşındaki insanların, üniversite tercihlerinde kendi kaderlerini belirleme zorunluluğunu sırtlamak zorunda kalmalarına ise pek aldırmayız. Yeter ki kategorilerimiz var olsun; hayat nasıl olsa geçer, sağlık olsun! İnsan, toplumuyla uyumlu olma güdüsüne sahiptir. Diğer benzerleri gibi sosyal bir canlı olarak, milyonlarca yıldır ne kadar sosyal uyum, o kadar yaşamda başarı gibi bir formül arka planda hep işlemiş görünüyor. Özellikle gelişmiş zihinsel yetenekleri nedeniyle her türlü uyumsal yeteneği zirvede sergilemesiyle meşhur insan türünde, bu uyum hayret verici boyutlara ulaşır. Toplumların üzerinde anlaştığı tanım ve kategoriler, çoğu insan tarafından pek sorgulanmadan kabul edilir. Bu bilinçsiz kabul eğilimi, bir zayıflık değil, tam tersine belki de insanın en büyük gücüdür. Bu sayede kalabalık insan grupları dev bir süper-organizma gibi işbirliği içinde işlev görebilir. Tabii bu ortak işlev kapasitesi, nadiren diğer organizmalarda olduğu gibi türün faydasına işler; çoğu zaman bizi dar kalıplara sıkıştırıp canımızdan bezdiren sistemlere dönüşme riski çok yüksektir. Neticede o kalıplardan, o ezberlerden kurutulacağız diye ne düşünceler üretir, ne kitaplar yazar, ne tartışmalara, ne kavgalara tutuşuruz! Erişkin ve olgun olmak da çoğu zaman bu kalıplardan birisidir. Kişinin bağlama ve amaca uygun olarak karar alabilme yetisinin artması ile kendini gösteren erginleşme, açıktır ki, yaşa bağlı bir şey değildir. Olgunluk, hemen her yaşta ama belli durumlarda ortaya çıkabilecek bir meziyettir aslında. Fakat bizim sosyal yaşam şemalarımız içinde belli bir yaştan sonra olgun olunması gerektiği, o yaştan sonra başımıza arıza çıkaracak işlerle uğraşılmasının abes olduğu, olgun kişinin her dem olgun bir kişiden beklendiği gibi davranması adeta sonsuz kere kodlanmış gibidir. Hemen herkes bunun aslında böyle olmadığını bilse de, bu kodlar çok derinlere işler, yaşam boyu sessiz bir propaganda ile kendisini bize en azından bilinç dışı düzeyde kabul ettirir. Bizler de, özellikle kocaman insanlar olduğumuzda, ne zaman içimizden bir çocukluk yahut toyluk geçse, çoğu zaman gizli ve sinsi bir suçluluk hissederiz. O nedenle çoğumuz, bu çocuksu ve oyuncu dürtüleri otomatik olarak bastırma yeteneğini zamanla geliştiririz. Neticede ne olur? Olgun, aklı başında, ne zaman ne yapacağı belli, hayatı ve kararları öngörülebilir insanlardan kurulu bir barış ve refah toplumu... Yok, şaka yaptım, pek de öyle olmaz. Olan genelde şudur: Toplumun büyük çoğunluğunu oluşturan insanlar, ellerine verilmiş meselelerin peşinde sorgusuz sualsiz koştururken, arada bu şemaları pek anlayamamış ve içselleştirememiş olanlar sıkıntı yaşar ve problem çıkarırlar. Çocuksu düşünceler ve hareketler, alışılmışın dışında söylemler veya davranışlarla sakin suyu durduk yerde bulandırırlar. Bu saçmalıkta çok ileri gidenler soruşturulabilir, kovuşturulabilir, hapsedilebilir veya ceza dahi alabilir. Zira toplum, sırf insanlar mutlu mesut olsunlar diye geliştirilmiş bu kalıp ve ezber şemaları korumak için elinden geleni yapar. Halbuki unutulan şey hep aynıdır: İnsanlığı geliştiren fikirler, işler, yapıtlar ve düşünceler, çocuksu sorulardan, yaramazlık yapan zihinlerden çıkar. Rutininde takılan, verilen görevi yapıp gerisini düşünmeyen insanlar, belki medeniyetin dişlilerinin dönmesini sağlar ama onu ilerletemez, sıçramalara neden olamazlar. Raydan çıkmış düşünceler ve denemeler, kısacası oyun gibi cesur hamleler, bizi ve medeniyetimizi başka seviyelere taşıyan nice fikir tohumunu toprağa düşüren esas etmendir. Özellikle de dünyada çocuklara adanmış bir milli bayrama sahip tek ülkede yaşayan bizlerin bu konuda dünyaya fark atma potansiyelimiz var diye düşünmek istiyorum. Bu vesile ile 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı'mızı kutluyorum!


En küçüğünden en büyüğüne canlılar yaşamını sürdürdüğü ortamı gerçekleştirdiği yaşam faaliyetleri sonucu değiştirir. Bu ister tek hücreli bir bakteri olsun ister ağaç, bizon sürüsü ya da insan olsun kaçınılmaz kuraldır. Hatta cansız varlıklar için de geçerlidir aslında, on binlerce sene boyunca bir dağın tepesinde duran irice bir kaya irtifaya, bakıya, hava şartlarının durumuna göre farklı yerlerinden kırılır, aşınır, çatlar ve toprağa dönüşerek benzersiz bir şekil alır ve etrafının yapısını değiştirir. Aynı kayanın bir heyelan sebebiyle dağın yamacına yuvarlandığını farz edin. Artık bambaşka, yabancı bir çevrededir. Yeni koşullar kayanın hiç güneş görmemiş taraflarını, hiç yağmurla temas etmemiş yüzeylerini aşındırmaya başlayacaktır. Kendisi ve çevresi on binlerce yıldır maruz kalmadığı bir şekilde değişecek, aşınacak ve yeni bir kaya, yeni bir çevre olacaktır. Biyoloji biliminde canlıların optimum şartlarda yaşayabilecekleri alana Habitat, canlının o habitattaki faaliyetlerine, diğer bir değişle yaptığı işe Niş adı verilir. Her canlının Nişi, Habitatını az ve ya çok değiştirir ve dönüştürür. Zamanla habitat o canlının hayatını devam ettiremeyeceği hale de dönüşebilir , ya da canlının daha iyi şartlarda yaşamasını da sağlayabilir . Bu tanımlardan yola çıkarak diyebiliriz ki insan dahil her canlı kendi habitatının dışına çıktığı ya da çıkmak zorunda kaldığı zaman yeni ortama uyum sağlamak için Hayatı İdame moduna geçmek zorunda kalır. İroniktir ki bu durum için dilimizde en yaygın kullanılan şekli ise Doğada Hayatı İdame dir. Bu tabir bize ne yazık ki şunu anlatır: Doğa bizim habitatımız değildir, orada yaşayabilmek için Hayatı İdame bilgisine ve donanımlarına ihtiyacımız var. İngilizcede kullanılan survival ise terim olarak daha çok bizde kazazedelerle ilgili gibi algılanır. Yani habitatından isteyerek ya da zorunlu olarak ayrılan ve hayatta kalmayı başarabilen insan kazazededir. Popüler kültürde, belgesellerde, kitaplarda size yüzlerce doğada hayatı idame ile ilgili ipuçları, yöntemler ve yetenekler sunulmakta hatta her insan yarı efsane yarı gerçek birçok yöntem bilmektedir. Sizce bu bilgiler Şehir Hayatı şartlarında kullanılamayan, uçuk bilgiler midir? Bir de bu açıdan bakalım istedim. S Size up the situation, surroundings, physical condition, equipment: Durumunuzun boyutu, çevre şartları, fiziksel kondisyon, ekipman değerlendirmesi yapın. U Use all your senses: Tüm duyularınızı kulanın. R Remember where you are: Nerede olduğunuzu hatırlayın. V Vanquish fear and panic: Korkuyu ve panik duygusunu yenin. I Improvise and improve: Doğaçlama yap ve geliştir. V Value living: Yaşamaya değer verin. A Act like the natives: Yerliler gibi davranın. L Live by your wits: Aklını kullan. şeklinde bir kodlama gayet akılda kalıcıdır. Şimdi bir ev ödevi: Bu basit kodu, yaşadığınız her türlü ortam ve iş değişikliğinde nasıl uygulayabilirsiniz, bir bakın bakalım. Lütfen evde deneyiniz!


Keanu Reeves bir gün bir yönetmen arkadaşının evine yemeğe gitmiş. Arkadaşının 13, 15 ve 17 yaşlarında olan çocukları Matrix serisini izlememiş. Arkadaşı, Keanu'den filmleri çocuklara anlatmasını istemiş. Keanu anlatmaya başlamış: Sanal alemde yaşayan bir adam var, başka bir gerçek alem olduğunu fark ediyor ve neyin gerçek neyin sanal olduğunu sorguluyor. Neyin gerçek olduğunu bilmeyi çok istiyor. deyince küçük kız sormuş: Neden? Keanu afallamış halde Ne demek istiyorsun? deyince kız Gerçek olması kimin umurunda? demiş. Keanu hayretler içinde sormuş: Neyin gerçek olduğunu umursamıyor musun? Küçük kız gayet net bir yanıt vermiş: Hayır. Keanu bu olayı, Matrix Resurrections filmi ile ilgili yaptığı bir röportajda aktarıyor ve kızın tepkisini müthiş bulduğunu ifade ediyor. Müthiş! Bu kelime aynı zamanda dehşet verici de demek. Sanırım çoğunuz bir çocuğun neyin gerçek olduğunu önemsememesini dehşet verici bulacak. Çünkü pek çok yetişkine göre gerçeklik kutsal bir şey. Biz değil miyiz bin yıllardır en yüce gücü Gerçek/Hakikat/Hak olarak isimlendiren kültürlerde yaşayan? Muhtelif kültürler gerçekliği kutsal saydı ve saymaya da devam ediyor. Fakat yeni bir dijital kültür doğuyor. Gençlerin kendi avatarlarına dilediklerini yaptırabildiği, istedikleri hayatları kurgulayabildiği, arzu ettikleri her şeyi yaşayabildiği bir dünya var. Çünkü gördüklerimiz, yaşadıklarımız, tecrübe ettiklerimiz hoşumuza gitmiyor ve içinde mutlu olacağımız, ölümsüz olacağımız, bilge olacağımız başka alemler arzuluyoruz. Dijital kültürde yetişen bir çocuğun bizimki gibi eski-moda gerçeklik güzellemeleri yapmak için hiçbir nedeni yok. Bizim gerçek olarak gördüğümüz cennete, sanal alemde girmiş zaten, o yüzden bizim gerçek dediğimiz şeyin ne olduğu hiç umurunda değil! Keanu Reeves bu durumu müthiş bulmakta çok haklı. Nitekim kızın yaklaşımı gerçekten de alışkın olduğumuzdan çok farklı. Keanu bu deneyimle gerçeğin ne olduğunu öğrenme arzusunun miras alınmış bir hissiyat olduğunu anlamış ve eski versiyonlarımızı boş vermemiz gerektiği sonucunu çıkarmış.


Yine ne diyorsun acaba? bakışlarıyla yargılanırken, günlük hayatıma uyarlamaya çalıştığım hazzı erteleme davranışından bahsetmeyi kendime borç bildim. Haz: Hoşa giden bir şeyin uyandırdığı duygu, istek duyulan bir şeyi elde etmekten doğan hoşnutluk duygusu. Hazzı ertelemek: kişinin daha sonra ulaşacağı ödül için, tercihte anlık bir ödülün cazibesine direnmesi durumunda maruz kalınan süreci anlatır. Hazlar kişiden kişiye değişmekle beraber; Black Friday indiriminde alışveriş yapmak, sigara içmek, yorgun ve aç geçen bir günden sonra yenen güzel bir akşam yemeği, seks, Karamel Macchiato'dan alınan ilk yudum gibi 21. yüzyıla dair verebileceğimiz binlerce örnek var. Peki hazzı ertelemek nedir? Kişinin daha sonra ulaşacağı ödül için, tercihte anlık bir ödülün cazibesine direnmesi durumunda maruz kalınan süreci anlatır. Literatürde, artan erteleme yeteneğinin, gelecekteki akademik başarı, fiziksel ve psikolojik sağlık, sosyal yetkinlik gibi birçok pozitif sonuca yol açtığı görülüyor. Özellikle yaşam koçlarının ve motivasyon konuşmacılarının sıklıkla başvurduğu, dünyaca bilinen Marshmallow Deneyi bu terimin çıkmasını ve bu kadar popüler olmasını sağlamıştır. 1960'ların başında yapılan deneyin sonuçlarına baktığımızda ikinci marshmallow'u bekleyip, testi başarıyla geçen çocukların seneler boyu takibi yapıldığında gerçekten de akademik hayatlarında daha başarılı, daha fit oldukları gözlemlenmiş! Evet hazzı ertelemenin bilimsel kanıtı bulunmuş. Fakat bu ünlü deney hakkında az bilinen, değinmeden geçemeyeceğim bir nüans var. Deney, 60 sene sonra, 2018 yılında tekrarlanmış. İlk deneyde gözden kaçırılmış önemli bir kriter olan, çocukların hepsinin aynı sosyo ekonomik düzeyde olma kriteri değiştirilmiş ve daha homojen bir deney grubu oluşturulmuş. Sonuç: daha farklı sosyo ekonomik statüye sahip çocuklarla elde edilen gelecekteki başarı oranı, ilk deneyin neredeyse yarısı kadar bulunmuş. Elbette ikinci kez gerçekleştirilen deney, ertelemenin getirdiği pozitif sonuçları reddetmiyor ama burada kaçırılmaması gereken önemli bir nokta var. Hayatında az sayıda marshmallow yemiş bir çocuk ile uygunsuz davranışları sergilemediğinde ailesi tarafından ödülünü alan çocuk aynı değil, olamaz. Çocuğuna verdiği sözleri tut mayan bir annenin çocuğunun, marshmallow'u saklayıp sabırla, sükut içinde beklemesini ummak ne kadar doğru değilse; bir avcı toplayıcı kabilenin üyesi, tesadüfen bulduğu nadir bal peteğini mideye indirirken, her gün kahvaltısında bal olan bir Roma senatörünü karşılaştırmak da bir o kadar saçma. Araştırmalar da bunu doğrular nitelikte: Dar gelirli insanlar hayatlarını genellikle kısa ve orta vadeli planlara, günlük hazlara odaklıyor. Son zamanlarda adını sıkça duyduğumuz dopamin hormonu aslında bir haz maddesi ve beynimizdeki ödül sistemini aktive ediyor. Ödül yolu beynin merkezindeki ventral tegmental alan adlı bir bölgeden başlıyor. Buradaki nöronların görevi size sarsıcı bir haz veren ve sizi iyi hissettiren dopamin nörotransmitterini salgılamak. Beyinde hiçbir şey bağımsız çalışmadığına göre, dopamin de hafıza ve davranışlarımızla bağlantı kurmayı kendine borç biliyor. Aslında bendenizin yeni keşfettiği bu hazzı erteleme doğu felsefesinde budistler, taocular tarafından yüzyıllardır kullanılıyor. Bizim en aşina olduğumuz erteleme ise Ramazan ayında tutulan oruç. Oruç, gayet bilinçli ve istekli bir şekilde, bazı ay ve konumlarda 17 saate varan açlık süresiyle, Müslümanlar tarafından her Ramazan ayında tutuluyor. Ödülünü ahirette alacağı inancı temelinde, nefs biyolojik ihtiyaçlara rağmen terbiye ediliyor. Aslında bu durum bulabildiği her şeyi tüketme eğiliminde olan bizlerin doğasına aykırı bir durum olsa da atalarımızın, gelecekte kendilerini güvende hissedebilmek adına mamut etini yarın yiyebilmek için ertelemesi ile, bugün yatırım yapılan hisse senetleri birbirinden çok da farklı değil. Kendine Meydan Okuma > İradeyi Geliştirme > Öz Disiplin & İç Kontrol! Bütün bu olup bitenden çıkardığım sonuç bu ertelemelerin, fedakarlıkların başarıyla doğru orantılı olduğu. Başarılı olmak kısmı göreceli bir kavram olsa da yolun sonu aynı: Kendine meydan okuma > iradeyi geliştirme > öz disiplin & iç kontrol! Elbette bunu ilk ve tek söyleyen ben değilim, Daniel Goleman'a göre iç disiplin, hayatı akıllıca yaşamanın ön koşuludur. İç disiplinden kasıt duyguları bastırmak değil bunları dengede tutarak kendini yönetebilmektir. - Eğer geleceğe ilişkin planlarınızdan ötürü biriktiriyorsanız, kendinizi disiplin altına almışsınızdır. Bu hazzın ertelenmesidir. - Eğer ne yapacağınızı bilmiyor, ama çeşitli endişelerinizden ötürü para biriktiriyorsanız, duygusal yaklaşımınız devam ediyordur. Varyemez davranışı, disiplin değil duygusallıktır. Duygu Hanım , tebrik ediyorum. Güzel bir konuya değinilmiş çok keyifli bir yazı. Devamını sabırsızlıkla bekliyorum. Duygu Hanım , farketmediğimiz ama hayatımızın bir parçası olan bir durumu verdiği birçok örneklerle ve karşılaştırmalarla farkındalık yaratarak güzel bir konuyu ele almış. Ders niteliğinde bir çalışma olduğunu düşünüyorum. zaten biliyoruz diye geçiştirilen onca bilginin simülatif bir örneğini görmek çok keyif vericiydi. Yazılarınızın devamını diliyorum. Gene bana kendimi sorgulattınız..hazzını erteleyenlerden miyim.. Uzun zamandır bir yazı ile gündelik yaşantımla ilgili bir şeyin farkındalığına varmamıştım. Çok hoş mizahi göndermeler ve açıklayıcı bu yazı için yazara sonsuz teşekkürler..


Açılmamak üzere benimle inatlaşan kapıya sert bir şekilde müdahalede bulunup onu ikna etmeyi başardım. Anahtar deliğinin yağlanmaması kapının inatçılığını iyice artırmıştı. Beraberimde getirdiğim eşyaları hızlı adımlarla, gördüğüm en yakın ve müsait yere bıraktım. Dünden kalmış havanın yerini, taze hava ile değiştirebilmek için camları teker teker açmaya başladım. Açılan her bir pencereden içeriye hücum eden taze havanın, içinde bulunduğum ofisin ciğerlerine dolması uzun sürmedi. Balkonun kapısını açtıktan sonra kendimi dışarı atıp sakinlik ile sabahın arkadaşlığına bir kez daha şahitlik ettim. Tam içeri girecekken kendimi, balkonun iç kısmındaki duvarına ayaklarını bir şekilde geçirmiş, vücudu yere doksan derece, kafasını gökyüzüne doğru çevirmiş bir kuşa bakarken buldum. Balkonun iç duvarında öylesine duran bir kuşun varlığı beni heyecanlandırdı ve adeta suyun dışında çırpınan bir balığı görmenin getirdiği çevikliği hissetmeme sebep oldu. Onunla ilgilenmek için harekete geçtim. Isırır mı yoksa sakin midir diye ufak bir iç muhasebe yaptıktan sonra sağ elimle kanatlarının üzerinden bütün bedenini avcumun içine aldım ve onu havaya kaldırdım. Meraklı gözlerimin heyecanını bastırmak için onu kendime yaklaştırdım ve kısık gözlerinin güzelliğini ilk orada gördüm. Kanatları grimsi, kahverengi bir renkte olan bu kuşun karnı bembeyazdı. Bedeninden ebat olarak neredeyse daha büyük olan kanatları, kapandıklarında görkemli bir görünüşe sahip oluyorlardı. Halsizliği her halinden belli olan kuşun uzun süredir aç kaldığını varsaydım ve bana yardımcı olabileceğini düşündüğüm insanlara danıştım. Saatin çok erken olmasının onlara ulaşma şansımı ciddi derecede düşürdüğünü, sağlıklı bir geri dönüş alamadığımda anladım. Şekerli su, ıslatılmış ekmek ve benzeri şeyler denesem de bu denemeler kuşun iştahını açmaya yetmedi. En sonunda kuşun hasta olduğunu düşünüp, iyileştirebilmek adına harekete geçmem gerektiğine kanaat getirdim. Yapmam gereken işlerin zihnimde oradan oraya koşmaları beni telaşlandırıyor, ne yapacağımı bilemez halde kuşa bakıyordum. Kuşun neden uçamadığını düşünürken aklıma, koordinasyonundan sorumlu olduğum eğitimin bir saat içinde başlayacağı geldi. Eğitim başlamadan önce hazırlıkları tamamlamam gerekiyordu. Kısa ve pek de sağlam olmayan bir hesap ile kuşu yakınlarda bulunan veterinere götürmeye karar verdim. Yöneticime bildirdikten sonra; birbirini kovalayan adımlarla, internetten bulduğum 7/24 açık olduğunu iddia eden veterinere gitmeye başladım. Kuşun halsizliği, onu ellerimle taşıyabilmeme izin vermişti. Ara sıra yarım açılan gözlerinin bir daha açılmama ihtimali beni korkutuyor, korktukça daha da hızlanıyordum. Eğitimin başlamasına az kaldığından, hızlı olmam her anlamda benim karıma olacağa benziyordu. 7/24 açık olacağını iddia eden veteriner ne hikmetse kapalıydı. Veterinerin karşısındaki esnafa gittim ve durumu özetledim. Onlara Eğer kuşu emanet edersem, veteriner açıldığında götürebilir misiniz? diye sordum. Fakat ne benim tatlı dilim ne de kuşun zarif güzelliği onları ikna etmeye yetmedi. Eğitimin başlama zamanı gitgide yaklaştığından ofise geri dönmeye karar verdim. Esnaftan aldığım koliye naklettiğim kuş, pençelerini tekrar kartona geçirip kendini sabitlemeyi başardı. Ofise vardım, hızlı hareket ederek eğitimin hazırlıklarını tamamlamaya giriştim. Öğrenciler yavaş yavaş gelmeye başladılar, derken mesaj attığım insanlar yavaş yavaş uyandıklarından mesajlarıma geri dönmeye başladılar. Cinsinin ne olduğunu dahi bilmediğim bu kuş, güzelliği ve asilliği ile beni gitgide kendine bağlamıştı. Veteriner arayışının üzerinden iki saat geçtikten sonra, biyolog bir tanıdığım tarafından kuşun cinsini öğrendim: Bu misafir kuşumuz bir Ebabil ailesine mensup olan Ak Karınlı Ebabil imiş. Cinsini öğrendikten sonra, internetten yaptığım hızlı araştırmalar ve biyolog tanıdığımın tavsiyeleri ışığında, beni şaşkına çeviren bilgiler edindim. Ebabil kuşları havada uzun süre kalabilmeleri ile meşhur bir kuşmuş. Kusursuz aerodinamik yapısı vesilesiyle yere paralel uçarken 200 yüz kilometre hıza ulaşabilen bu kuş, 600 ila 1000 kilometrelik mesafeleri yere inmeden, 6 ay içerisinde kat edebiliyormuş. Havada uyuyup, böceklerle beslenip, binlerce kilometrelik göç yollarını takip edebiliyormış. Yere sadece çiftleşmek için inen bu kuşların ömürlerinin büyük bir kısmı gökyüzünde uçarak geçiyormuş. Konmaları gerektiğinde ise genelde yüksek, dağlık bölgelere konduklarından tekrar havalanmak için kendilerini yere doğru bırakmaları yetiyormuş. Lakin, bizim balkona inen kuş kendini bir şekilde aşağı bırakamadığı için tekrar havalanamamış. Kanatları neredeyse bedeninden daha büyük olan bu kuş, kanatlarını çırparak yükselme yeteneğine sahip olmadığından tekrar havalanamayıp, küçük ve güçsüz ayaklarıyla bir yerde tünemeye mecbur kalmış. Ayaklarının küçük ve güçsüz kalmasının sebebi ise onları çok kullanmamasından kaynaklanıyormuş. Eğer tekrar gökyüzüne kavuşmazsa beslenemeyeceğinden, hızlı metabolizmaları yüzünden ölmeleri kaçınılmaz oluyormuş. Bu, gökyüzüne ait kuşların havalanamadığı durumlarla karşılaşıldığında yapılması gereken şey ise kuşu bir yükseklikten gökyüzüne doğru atıp, kanatlarının rüzgara doymasını sağlamakmış. Öğrendiğim bu bilgiler eşliğinde kuşa doğru hızlı adımlarla ilerledim. Kuşu kaptığım gibi ofisin teras katına çıktım. Bir yanım, bu kadar değerli bir kuşu salmak zorunda kaldığım için buruk olmasına rağmen diğer yanım kuşun ait olduğu yere ulaşamaması halinde öleceğini hatırlatıyordu. Dolayısıyla, onu uygun bir yerden gökyüzüne, rüzgarların himayesine teslim ettim. Arkamdan bütün görkemiyle beni kuşatan rüzgarı yakalamayı başaran kuş, hızla yükseldi. Müthiş bir hızla hareket eden bu kuş ile sabahki kuş sanki aynı değildi. Saniyeler içerisinde gözlerimle seçemeyeceğim kadar uzaklara gitti ve ben hasta sanarak şifa aradığım kuşun gökyüzündeki enfes gösterisine şahitlik ettim. Tamamen sağlıklı olmasına rağmen hasta olduğunu düşündüğüm bu Ebabil kuşu meğer mucizevi bir varlıkmış. Birbirinden ilginç özellikleri ile beni büyüleyen bu kuşun, bütün yeteneklerini kullanabilmesi için birisi tarafından gökyüzüne ulaştırılmasına muhtaç olması beni epey şaşırttı. Yaşadığım bu ibretlik olayın, farklı bağlamlarda, kişilerde ve zamanlarda yaşandığı düşüncesi zihnimde yer etmeye başladı. Her insan bu kuş gibi hatta daha mucizevi değil mi? Kişinin kendi yetenek ve becerilerini fark edememesi, yanlış koşullarda kendi becerilerini kullanamaması o kişinin yeteneksiz, beceriksiz yani hasta sanılmasına yol açmaz mı? Gökyüzüne kavuştuğunda mucizevi becerilerini gösteren bu kuş, deniz seviyesine yakın bir yere ayak bastığında, tekrar havalanamadığı için hasta zannedilebiliyor hatta açlıktan ölebiliyor. Kişinin kendi becerilerini, güçlü ve zayıf yanlarını tanımaması, o kişinin kendi kendinin engeli olmasına yol açabilir. Bu engelin aşılamamasının kişi için hayati etkileri olabilir. Her insanın sahip olduğu ve bir ömür çözmek için vakit tanınan en temel bulmaca, bizzat kişinin kendisidir. Bu bulmacayı çözmek keyfi değil, hayati öneme sahiptir. Kendi gökyüzünüze kavuşmanız dileğiyle. Gercekten cok guzel bir yazi yazmissiniz.Yazdiginizi bizzat yasayan biri olarak sizi tebrik ederim.Bu kadar guzel anlatilamazdi.Bende sizin anlattiginiz kus gibi dunyanin bir ucuna firlatildim ve kendi gokyumuzu buldum.


Bizler hayatta kalabilmek için benmerkezci olmak zorundayız. Kendimiz, bu nedenle tüm yönelimlerimizin odak noktası. Bilme, tanıma ve yönelme eylemlerimizin birincil nesnesi konumundayız. Dolayısıyla kendini bilmeyi istemek son derece doğal bir durum, üstelik sağ kalım için de oldukça faydalı. Bir şeyin ne olduğunu bilmek ne olmadığını bilmekle mümkün. Tanımak için yaptığımız tanımlar, en temelde sınırları tespit etmek demek. (Arapçada tanım ve sınır kelimelerinin sesteş olması bu anlamda oldukça manidar.) Bizler kendimizi kendimiz olmayanlar üzerinden tanı yoruz, onlar sayesinde biliyoruz. Örneğin ben bir insanım ve bilgisayar ya da yastık değilim. Dış dünyada algıladığım tüm varlıklardan ayrı bir varlığım. Onlarla temas halindeyim ve ilişki içindeyim ama onlar değilim, benim. Zaman ve mekanda yaşayan varlıklar olarak, zamandan ve mekandan bağımsız değiliz. Bir yerde ve bir zamanda, yaşıyor ve ölüyoruz. Bu nedenle kendimizi bilmek en temelde zaman ve mekan içindeki yerimizi bilmek demek. Zaman konusu oldukça karmaşık olduğu için ben mekan üzerinden gitmekle yetineceğim. Ancak bir mekanda var olabilen varlıklarız ve içinde yaşadığımız mekan dünya. Dünyayı bilmek, bizim ona ait varlıklar olarak kendi varlığımızı bilmemizin temel koşulu. Eğer beni ben olmayanlar üzerinden biliyorsam kendimi bilmek için dünyayı ve üzerinde bulunan diğer varlıkları bilmem gerekiyor. Doğa bilimleriyle ilgilenmemiz bu yüzden. Benzer şekilde bireyler ve toplumlar olarak diğer birey ve toplumları tanımak için geliştirdiğimiz sosyal bilimlerle de ilgilenme nedenimiz ötekini tanımak istememiz. Tüm ötekilere ise aslında kendimizi bilmek için yöneliyoruz. Bir varlık için bulunduğu mekandaki konumunu, oradaki diğer varlıklarla olan ilişkisini, sınırlarını ve yeterliliklerini bilmek, o mekanda hayatta kalabilmek için son derece önemli. İşte bu nedenle sağ kalım için kendini bilmek hayati bir önem taşıyor. Biz insanlar sağ kalımımızı temin edebilmek için bilimler ürettik ve söz konusu üretimin itici gücü kendini bilme isteği idi. Velhasıl, hayatta kalabilmek için kendimizi bilmeye ihtiyacımız var. Kenin bilmeden, hayat amacımı arıyorum diyenlere okumaları için elden ele yayalım bu yazıyı. Kaleminize sağlık diyeceğim, zira bize klavye ile ulaştı. Klavyenize sağlık hocam.


Olumluluk ve olumsuzluk olaylara bizim atfettiğimiz bir şey. Olaylar olurlar. Olgular vardırlar. Onları olumlu ya da olumsuz kılan, bizim onunla ne yaptığımızdır. Olayı, olguyu nasıl algıladığımız, ona nasıl tepki verdiğimiz, yaşamımızda nasıl bir değişiklik yaptığı... Bizim için asıl belirleyici olan budur. Geçmişte yaşamınızı çok sarsmış, üzücü, acılı bir süreci hatırlayın. Çok yakın geçmişten değil biraz daha uzak geçmişten olsun. Onun etkilerini hala yaşıyorsunuzdur. Belki olumlu bir etki yarattı ve yaşamınızı olumlu yönde değiştirdi. Belki giderek sönümlendi. Belki de olumsuz etkileri bir girdap gibi daha derinlere ine ine sizi darmadağın etti. Neredeyse tamamen aynı deneyimi yaşamış iki insan çok farklı şekillerde etkilenebilir. Hatta aynı kişi bile birbirine yakın dönemde yaşadığı ve çok benzer nitelikteki iki acı verici olaydan birini gelişim fırsatına dönüştürebilirken diğeriyle iyice derinlere batabilir. Olayları, olguları sizin için yararlı ya da zararlı kılan, kendilerinden çok onları nasıl algıladığınız, onlar üzerinden yaşamınızı nasıl değiştirdiğinizdir. Ölmediysek her zaman yapacak bir şey vardır. Olumluları bulup çıkarma yeteneğinizi geliştirdikçe, olumsuzları bile ele alırken bundan ne yarar üretebilirim noktasına odaklandıkça, kendinizle, dünyayla ve gelecekle ilgili algınızı depresyondan uzaklaştıracaksınız; yaşam fırsatlarla dolu belirsiz bir zenginliğe kanat açacak.


Kendini bilmek en kadim konularımızdan birisi. Felsefenin başlangıcından beri, ana konu adeta hep insanın kendini nasıl bileceği olmuş. Aslında bir arkadaşımıza Ne haber? diye sorduğumuzda onu kendi durumu hakkında bilgi vermeye davet ederiz. Fakat nadiren İyidir; senden? dışında bir cevap alırız; zira çoğu zaman sorunun muhatabı bile nasıl olduğunu pek bilmez. Bilmez; çünkü kendini bilmek, o anda ve gerçekte ne durumda, nasıl bir duyguda olduğunu fark edebilmek, sandığımızdan çok daha zor bir beceridir. İşte bu nedenle, şu kendini bilme meselesi belki de en zor meselelerimizden birisidir. Günümüz sinir bilimleri ve nöropsikoloji araştırmaları, zihnimizin birçok gizemli mekanizması gibi bu konularda da yeni bazı bilgiler elde etmemizi sağlıyor. Öncelikle şunu belirtmek lazım: Bir insanın kendi durumu ve davranışları hakkında bilgi derleyip ifade edebilmesini sağlayan sinirsel mekanizmalar halen tam olarak anlaşılmış değil. Yıllardır, özellikle beyin hasarları ve tümör gibi beyin dokusunu bozan çeşitli rahatsızlıklardan edindiğimiz bilgiler, beynimizin ön kısmındaki o meşhur frontal devrelerin bu işte bir şekilde önemli olduğunu bize zaten gösteriyor. Zira ön beyni hasar gören kişiler, kendi durumlarını algılamakta, hallerini ve duygularını tanımlamakta çeşitli zorluklar yaşayabiliyorlar. Öte yandan gayet sağlıklı deneklerde özel koşullar sağlandığında, bu öz-ifade becerisi farklı düzeylerde sekteye uğrayabiliyor. Kişinin kendi işlevlerini ve halini algılayabilme yeteneği meta-biliş olarak biliniyor . Bu tip araştırmalarda, kişiler çeşitli öğrenme testlerine tabi tutulurken öğrenmenin farklı aşamalarına ilişkin yargıları da kaydediliyor. Bunlardan birisi, dilimin ucunda diye ifade edebileceğimiz, cevabı söyleyemesek bile biliyormuş gibi hissettiğimiz Bilme Hissi ; diğeri de kişinin öğrendiği bir şeyin ileride yapılacak bir testte ne oranda hatırlayabileceğini tahmin etmesini ifade eden Öğrenme Yargısı . Kişilerin bu kategorilerdeki tahminleri ile gerçek performansları, çeşitli istatistik teknikleri ile kıyaslanarak bir nevi öz-farkındalık puanı ortaya konabiliyor. Bunun gibi yaklaşımlar metabilişsel testlerin de temelini oluşturuyor. Elbette nörobilimin temel amacı, bu işlemler sırasında beynin işlevlerini izleyerek performansı yüksek ve düşük insanlar arasındaki sinirsel işlem farklılıklarını ortaya koymak; böylece metabilişsel becerilerin sinirsel mekanizmalarına ışık tutabilmek. Uzun yıllar boyunca aşırı alkol tüketiminin yol açtığı meşhur rahatsızlıklardan birisi olan Korsakoff sendromunda hastaların hemen hepsinin beyinlerinde, beynin ön ve orta kısımları olan orbitofrontal alanlar ile ana iletişim istasyonu olan ve beynin tam ortasında yer alan talamusta ciddi bir hacim kaybı görülür. Bu sendromdan muzdarip hastalarda aynı zamanda metabilişsel testlerdeki performans da ciddi oranda düşer. İç dünyalarına dair tahminleri oldukça yanılgılı ve isabetsizdir. Yaşlılığa bağlı bunama tipi rahatsızlıklarda, genellikle beynin şakak bölgelerinde gözlenen dejenerasyonlara bağlı olarak bu tip yeteneklerde kayıp olduğu zaten biliniyordu; ancak bahsedilen Korsakoff sendromunda görülen metabilişsel bozukluklar, temporal lob dışındaki hasarların da önemli olduğunu düşündüren ilk bulgular oldu. Beyin hasarları üzerine yapılan karşılaştırmalı çalışmalar, BH açısından sağ ventromedial prefrontal korteks bölgelerinin de önemli olduğunu gösteriyor. Yine benzer şekilde sağ ön singulat korteks hasarları da BH performansını düşürürken, ÖY yeteneğine etki etmiyor gibi görünüyor. Diğer bulguları da bir araya getirince ortaya çıkan en net resim şimdilik şu: Beynin ön ve orta bölümleri geleceğe yönelik , ön ve yan bölgeleri ise daha çok geriye dönük değerlendirmelerde görev alıyor. Bunların yanı sıra, beyin faaliyetlerini geçici bir süre durdurabilen TMS gibi tekniklerle yapılan çalışmalar da bu sonuçları doğruluyor. Bahsedilen beyin bölgelerinin geçici olarak duraklatılması, aynen beyin hasarlarında olduğu gibi metabilişsel becerileri geçici olarak engelleyebiliyor veya azaltabiliyor. Metabilişsel becerilerle ilişkili görünen bir başka beyin bölgesi de beynin iki yarım küresi arasındaki orta-iç kısımlarda bulunan ünlü ACC; yani ön singulat korteks . Bu beyin alanının birçok zihinsel işlevde başrol oynadığını biliyoruz. Empati, dürtü kontrolü, karar alma ve risk hesaplama gibi işlevler bunlardan sadece bazıları. Metabilişsel yeteneklerde bu bölgenin işlevi açık olmamakla birlikte, kendi davranışlarımız hakkında ortaya koyduğumuz yargı ve gözlem sonuçlarında bu bölgenin etkili olduğunu açıkça görebiliyoruz. Buradan çıkabilecek biraz genişletilmiş bir yorum belki şöyle olabilir: Kendi zihinsel ve davranışsal performansımız üzerine düşüncelerimizin ve yargılarımızın doğruluğu, kendimize empati yapabilme yeteneğimizle orantılı. Kendini BilmeYi Kullan Ya Da Kaybet! Bahsettiğimiz beyin bölgeleri veya henüz bilmediğimiz devreler, söz konusu hangisi olursa olsun metabiliş karmaşık bir zihinsel özellik gibi görünüyor. Ancak tüm beyin devrelerinin tabi olduğu temel bir kuralı bu vesileyle tekrar hatırlamakta fayda var: Kullan yahut kaybet. Yani beynimizdeki devreler, ne kadar çok kullanılırsa o kadar yetkinleşip gelişiyor, kabiliyetlerini artırıyorlar. Öte yandan hiç kullanılmayan özelliklere ait devreler ise zamanla inceliyor, zayıflıyor ve bu yetenekleri bazen geri dönüşsüz olarak yitirebiliyoruz. Metabiliş devreleri için de aynı durumun geçerli olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Günlük dildeki ifadesiyle: Kendini anlama ve bilme konusunda ne kadar çok mesai harcarsak, bu işle görevli devreleri o kadar çalıştırıp geliştirebiliriz . Fakat dikkatimizi kendi davranış ve düşüncelerimiz üzerinde hiç odaklamıyorsak, bu yeteneğin gittikçe bozulmasını beklemek de gayet doğal bir sonuç. Neticede kendini bilmek hala bir sorun; beyindeki mekanizması da çok açık değil. Ama bize düşen kısmı gayet açık görünüyor: Kendimizi fark etme, izleme, anlama ve anlamlandırma konusunda olabildiğince mesai harcamak... İyi bir yatırım gibi duruyor! Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Gençliğimin Dikkatine!


Kendini bil Hinduizm'den Budizm'e, Antik Yunan inancından Hristiyan mistisizmine, Kabala'dan İslam tasavvufuna kadar pek çok mistik öğretide yer alan önemli bir ilkedir. Kendini bilmek hem insan olarak haddini bilmek, hem de kendindeki tanrısal özü bilmek anlamında yorumlanmıştır. İlk yoruma göre kendini bilen kişi, insan olarak sınırlarını bildiği için Tanrı'yı kendisi olmayan varlık olarak tanır. Başka bir ifadeyle yaratılmış/var edilmiş, sınırlı, göreceli ve ölümlü bir varlık olan insan bu özellikleri üzerinden yaratan/var eden, sınırsız, mutlak, sonsuz ve ölümsüz bir varlık olan Tanrı'yı insanın değili olarak tanır. İnsan ne kadar acizse Tanrı o kadar kadirdir, insan ne kadar göreceliyse Tanrı o kadar mutlaktır, insan ne kadar sonluysa Tanrı o kadar sonsuzdur. Dolayısıyla insanın kendi insani niteliklerini bilmesi, olumsuz olarak gördüğü söz konusu niteliklere sahip olmayan Yüce Varlığı bilmesini sağlar. Bu bilme türü olumsuzlama/nefyetme yoluyla bilmektir. Tanrı'yı ne olduğu değil ne olmadığı üzerinden inceleyen teolojik yaklaşıma negatif yani olumsuzlayıcı teoloji denmesinin nedeni budur. Negatif teolojik yaklaşımla ilgili çok sevdiğim bir fıkrayı siz değerli okurlarımla paylaşmak istiyorum. Bu fıkra Tanrı'yı ne olmadığı üzerinden bilmenin yetersizliğine dikkat çekmesi bakımından düşündürücü. Tanrı'nın aşkınlığını merkeze koyan, tenzihi temel alan olumsuzlayıcı yaklaşım Tanrı'yı o kadar ulaşılamaz bir noktaya koyar ki insanın bu denli aşkın bir varlıkla irtibat kurma imkanı kalmaz. Bu yaklaşımın karşısında ise teşbihi yani benzetici yaklaşım yer alır. Özellikle mistik yönü ağır basan Hinduizm, Budizm ve Hristiyanlık gibi dinlerde Tanrı insana olan benzerliği üzerinden anlaşılmaya çalışılır. Hatta insan Tanrı'ya o kadar benzer olarak görülür ki Tanrı'nın kendisi olarak algılanır. Öyle ki enkarnasyon, yani Tanrı'nın maddi bir varlıkta bedenlendiği, görünür olduğu/zuhur ettiği fikri söz konusu dinlerde kabul görür. Ortodoks, İslam ve Yahudilik'te ise enkarnasyon fikri şirk olarak görülür. Ne var ki bu dinlerin içinden çıkan mistik yorumlarda da insan-tanrı benzerliği düşüncesi dikkate değer biçimde yer bulabiliyor. İnsanın Tanrı'nın zuhuru olduğu kabulünden yola çıkınca kendini bilmek, kendindeki tanrısal özü bilmek, başka bir ifadeyle aslında Tanrı olduğunu bilmek anlamına geliyor. Bu durum, okyanustan ayrılmış bir su damlasının aslının okyanus olduğunu bilmesine benzetilebilir. Ünlü sufi Hallac-ı Mansur'un Ene'l-Hakk yani Ben Hakk'ım/Tanrı'yım demesi, damlanın ben okyanusum demesine benzer. Damlanın aslı okyanustur yani o aslında okyanustur. Fakat okyanus damladan ibaret değildir. Dolayısıyla insan Tanrı'dır, fakat Tanrı insandan ibaret değildir. Hatta Tanrı var ettiği tüm varlıkların toplamı da değildir. Nitekim bütün, parçaların toplamından fazladır. Dilimize Kendini bilen Rabbini bilir şeklinde tercüme edilen ifadenin Arapça aslı Men arefe nefsehu fekad arefe rabbehudur. Bu cümlenin doğru tercümesinin Kendini tanıyan zaten/halihazırda Rabbini tanımıştır olduğunu düşünüyorum. Dolayısıyla söz konusu ifade kişinin kendisinin Rabbinden başkası olmadığını vurguluyor ve Rabbi tanımanın yolu olarak da kendini tanımaya işaret eder. Burada bilmek yerine tanımak fiilinin kullanılmış olması dikkate değer, çünkü bilmek her yönüyle kuşatmayı ifade ederken, tanımak kendi çapında ve göreceli bir eylem. Bu nedenle Kuran'da alim Tanrı'nın isimlerinden biriyken arif ismine rastlanmaz. İfadeden anlaşıldığı kadarıyla arzulanan bilgelik, kişinin taşıdığı tanrısal özü fark ederek aslında tanrısal bir varlık olduğunu idrak etmesiyle gerçekleşir. Kendini bilmek üzerinden Tanrı'yı bilmek konusu en yalın ifadesini Hint felsefesinde bulur. Bunu kendi kelimelerimle şu şekilde ifade edeyim: Bir Kendi var ve o her şeyin kaynağı. Tüm kendiler yani varlıklar kendiliklerini yani varlıklarını o Kendi'den alır. Var olan her şeyin kendiliğinin kaynağı Kendi. Dolayısıyla insanlar ya da diğer varlıklar kendi varlıklarının kökenini bildiklerinde kendilerini ve tabii Kendi'yi bilmiş olurlar. Başka bir ifadeyle kendini tanıyan Kendi'yi tanır. İnsan Tanrı mıdır? sorusuna İbn Arabi'nin verdiği yanıt oldukça çarpıcı: Hem evet hem de hayır. Bu paradoksal cevap Tanrı'yı hem aşkınlık hem de benzerlik üzerinden okumak gerektiğine işaret eder. Kendini bilmeyi eksikliklerini ve dolayısıyla haddini bilmek olarak okuyan kişiler genellikle Tanrı'nın aşkınlığına vurgu yaparlar. Söz konusu ilkeyi tanrısal özü bilmek olarak okuyanlar ise Tanrı'nın içkinliğini esas alırlar. Kendini bilmek problemine dahiyane bir çözüm getiren İbn Arabi ise Tanrı'nın hem aşkın hem de içkin bir varlık olduğunu belirterek O'nun tenzih-teşbih /yüceltme-benzetme dengesi üzerinden bilinebileceğini iddia eder. Bu bağlamda alemin hem O, hem O değil olduğunu belirtir.


Bilim insanları tarafından açıklanan yeni bir araştırmaya göre bedenin mevcut kilosu yükseldikçe beynin küçüldüğü ortaya çıktı. Amerika'da yürütülen çalışma, beden ağırlığının yükselmesine paralel olarak beyne iletilen kan akışının belirgin oranda yavaşladığını ispatladı. Alzheimer hastalığına yakalanma riskini artıran bu durum, sağlığımızı etkileyen faktörler arasında yer almaktadır. Bedenin ihtiyacı olan besinlerin gereğinden fazla tüketilmesi, kilo sorunlarına yol açar ve ilk sırada da obezite bulunur. Dünya genelinde obezite sorunu yaşayan kişilerin sayısı son yıllarda oldukça hızlı bir artış göstermektedir. Fazla kilo, sağlığı tehdit eden birçok soruna yol açarken beyni de olumsuz etkiler. Sağlık çalışanlarının yıllardır hassasiyetle üzerinde durmuş oldukları konuların başında, ideal kilonun korunması gelir. İdeal kilo kavramı, kişilerin bedensel ihtiyaçlarına göre değişebilir ancak önerilen kilo aralığının çok üzerinde bir artış yaşandığında, başta diyabet olmak üzere birçok hastalığın ortaya çıktığını söylemek mümkündür. Yapılan son araştırmalar, yaşanan sorunlar arasında beyin fonksiyonlarının olumsuz etkilendiği gerçeğini de yansıtmaktadır. - Zayıf olanlar, - Normal kiloya sahip olanlar, - Normalin biraz üzerinde kiloya sahip olanlar, - Obezite sorunu yaşayanlar, - Morbid obeziteye sahip olanlar. 5 ayrı kategoride incelenen katılımcıların sonuçları hem ayrı ayrı hem de kıyaslamalı olarak değerlendirildi ve araştırma sonuçları, beden ağırlıkları yükseldikçe kan dolaşımlarının yavaşladığını ortaya koydu. Bu sonuca dayanarak, kan dolaşımındaki yavaşlamanın beynin küçülmesine neden olduğu kanıtlanmış oldu. Yürütülen incelemeler sırasında, kilo artış gösterdikçe beynin temel işlevlerinden olan hafıza gücü, öğrenme ve yön bulma gibi becerilerin azalmaya başladığı görüldü. Yine aynı araştırma, göbek yağı bulunan kişilerin düşük beyin hacmine sahip olduğunu ortaya koydu. Giderek yaygınlaşan bu durumun artış göstermesi, ciddi önlemlerin alınması gerektiğini vurgular niteliktedir. Gerek normalin biraz üzerinde gerekse obezite sınırında kilo problemi yaşayan kişilerin, beyin sağlıklarını korumak ve riskli hastalıklara yakalanmaktan kaçınmak için konuya hassasiyetle yaklaşmaları gerekmektedir. Journal of Alzheimer's tarafından yürütülen araştırmada, obezite ve morbid obeziteye sahip kişilerin beyin sağlıklarının tehdit altında olduğu vurgulandı. Düşük beyin hacimleri ve zayıf kan dolaşımı, beyinsel fonksiyonları tehdit ederken beynin sağlıklı bir şekilde işlevlerini yerine getirmesine de engel olmaktadır. Obezite ve beyin sağlığı ilişkisini yeniden tanımlayan uzmanlar, bu konuda acil değişim metotlarının uygulanması gerektiğini savundular. Bunlara ek olarak kalp ve damar hastalıkları gibi yaygın olarak görülen sorunlar, obezite tarafından tetiklenir. Kilo kaybının beyin sağlığını desteklemeye yönelik etkileri henüz ispatlanmamış olsa da mevcut sağlık durumunun daha kötüye gitmesini engellediği açıktır. Bedenin ihtiyacı olan kiloya sahip olmak, fiziksel sağlığı korumanın en temel yollarından biridir. Bunun en kolay yolu ise fiziksel aktivitelere ağırlık vererek yaşam rutinlerini güncellemektir. Sağlıklı bir beden, sağlıklı bir zihin ve kaliteli bir yaşam için insanın fabrika ayarlarından beslenmek ve harekete azami derecede özen göstermek çok önemlidir.


Hayatı bir yolculuk olarak düşünecek olursak, hepimiz bir yoldayız. Yolculuk sırasında ister istemez farklı insanlara, olaylara denk geliyoruz. Bunun sonucunda yola devam edebilmek için karşılaştığımız ''her şeyden'' ihtiyacımız olanı çantamıza koyuyoruz. Bazen her ne kadar yolculuğa hazırlıklı çıksak da beklenmedik şeyler başımıza geliyor ve yolculuk planını değiştiriyoruz. İşte bu yol aslında bizim hafızamızdır. Beni ben yapan da yolda yürürken arkamı dönüp baktığımda gördüğüm manzaradır. Nedir bu herkesin söylediği ''kendin ol'' lafı? Kendin olmak tam da yolculukta başımıza beklenmedik bir olay geldiğinde sorumluluğu kabul edip karar vermektir. Yapıp etmelerimizin sorumluluğunu bizden başka kim alacak? Kimse. Yani, eylemde özgürce bulunabildiğimiz sürece kendimiziz. Ancak bir şeyi özellikle belirtmek gerekir ki kendilik, yolun sonundadır ya da yoldadır. Hiçbirimiz yola kendimiz olarak başlamayız. Ancak bu amaç için yola çıkarız. Yoldayken de izleri takip ederken çantamıza koyduğumuz sembolleri, şiirleri, insani tüm yapıtları biriktirmeye başlarız. İhtiyacımız olur diye düşünerek aldığımız her şeyi çantamıza koyup içindekileri düşürmemek adına ağzını sıkıca kapatırız. Önemli olan izler vesilesiyle ya da alışveriş yaparken kendimizi yeniden sahiplenmektir. Kendimizin dışına çıkabilmek ve kendimizi yeniden sahiplenmektir. Geriye dönüp baktığımızda yolda başımıza gelenler, hatıralarımız; aslında düşününce büyük bir soru işaretidir. Çünkü yokluğun var olmasıdır. Gözünüzde canlanır koskoca mazi! Ancak aslında yoktur, geride kalmıştır. Herhangi bir şeyi hatırlamanız için o şeyin varlığının korunmasına gerek yoktur. Bir zamanlar başınıza ne geldiğini, ne hissettiğinizi hatırlamanız için aynı şekilde hissetmeden de hatırlamanız mümkündür. Asıl hatırladığımız, yolda başımıza gelenler değildir. Başımıza gelenlerin bizde bıraktığı izlerdir. Ancak her yolculukta başımıza ne geleceğini bilmediğimiz gibi izleri takip etmenin de riskli tarafları vardır. Çünkü hafızamız bir kullanım gerektiriyorsa eğer yanlış kullanım riskini de her zaman taşır. Farkına varmadan taşıdığımız bir anıyı eylem olarak davranışımıza yansıtma riski yol boyunca vardır. Çoğu zamanda bu eylemi farkında olmadan tekrarlarız. Bu yüzden başka yolcular tarafından manipülasyona da çok açıktır. Bu kırılganlık her zaman bizimledir. İnsanın kendisi olma zorluğunda her zaman köşe başında ''başkaları'' beklemektedir. Kendimiz olma gayreti hep bir başkayı yaratır. Bir başkasına karşı kendimiz olmaya çalışırız. Başkalarına sözler veririz, eylemde bulunuruz. Hatıralarımız da hep bir başkasını içerir ve temelinde yolculuğumuzdaki macera öykülerini saklar. Bu yüzden zaman algımız öyküseldir. Çünkü bir olayı anlattığımızda, bir yol tarif ettiğimizde bu tarif hiçbir zaman tam olarak ''aynıyı'' içermez. Öykümüzdeki olay örgüsü, izleri takip ettikçe değişiklik gösterir. Geriye dönüp baktığımızda başımıza gelenler de aslında sadece tek bir ''anı'' ya da ''olay'' içermez; macera ''öyküleri'' içerir. Çünkü yol uzadıkça adresler kaotiktir, birbirine karışır. Kaybolma riskine karşı kafamızın içinde bir düzen kurmamız gerekir. Bunu da imge ve hayal yardımıyla yaparız. Aynı zamanda bu öyküleri başkalarından ayrı düşünmemizde mümkün değildir. Çünkü öykülerimizdeki tek karakter bizler değilizdir. Yanımızda başka insanlar da vardır. Başkaları, öykülerimizi bireysel boyuttan toplumsal boyuta taşır. Başkalık sadece karşımızdaki değildir. Bizde bir başkasının macera öyküsünde bir başkasıyızdır. Toplumsal hafızamız olmadan bireysel hafızayı düşünmek bizi yanlış adrese götürür. Neyi hatırlıyorum? Sorusu daima toplumsal boyuta gitmemizi gerektirir. Çünkü hatıralarımız hiçbir zaman bireysel değildir. Daima ''başkalarını'' da ilgilendirir. Toplumsal hafıza ve yolda oluşturduğum ''kendi'' öykülerim arasındaki ilişki, herkesin kendi yolundaki farklı öykülerini içermesidir. Yani toplumun kimliğini oluşturan bizlerin ortak öyküleridir. Her birey, kendi içinde aslında bütünsel anlamda tarihin toplumsal koşullarının ve varoluşunun önceleyen bütün bir zamansal anlamını içerir. Yola kendin olarak başlayamamızın sebebi budur. Biz, bizden önce yazılmış, yaşanmış öykülerin içine doğarız. Her insan belirli olay örgülerinin bir sonucudur. Toplum olan adeta bir hayalet gibi insanın içinden geçip gider. Sadece yeniden ürettiklerimiz değil aslında çatıştığımız değerlerle de aynı düzlemi paylaşırız. Bu sayede aynı çatışmalar ve aynı değerler her bir insanda yeniden üretilir. Her bireyin çıktığı yolda yeniden ürettiği sıkışık ve yaratıcı durumlar, her bireye göre farklılık göstermektedir. Karşılaştıklarımız, karşılaşmadıklarımız kişiden kişiye değişir. Farklı olanı düşünme ve hayal etme kapasitesi yol boyunca şekillenir. Ancak bu düşünme ve hayal etme kapasitesi sadece bireyin unuttukları ve hatırladıklarından ziyade toplumsal bağlamda, haritanın tamamında gerçekleşir. İnsanlar anılarını toplum içinde edinir ve toplum içinde hatırlar. Tanıdık bir bankta, bir seste, bir kokuda anılara dalar giderseniz. Bir insan, bir renk, bir bina sizi anıdan anıya sürükler. Yolun başında sahip olduğumuz anılar bile aslında ''başkalarının'' bize anlattıklarıyla sınırlıdır. Ailenin anlattıklarıyla başlar macera; sadece büyük olaylar değil kendi içindeki dönüm noktaları da bize aktarılan şekilde tanımladıklarımız ve hatırladıklarımızdır. İnsanlar, ailelerinin toplumsal gruplarının çerçevelerinde hikayeyi yeniden üretirler. Kültürleri dahilinde de hatırlama biçimleri sergilenir. Bu olayları bir başkalarına anlatırken her seferinde yeniden bugünün çerçevesinden bakarız. Yola yeni çıkan kendimizden ziyade yoldaki kendimiz ile hatırlamaya ya da unutmaya çalışırız. Bu yüzden bireysel hafızamızda oluşturduğumuz yol tariflerini hatırlamak için bir çaba göstermemiz gerekir. Bu çabanın kendisi bir anlamda ait olduğumuz, olmak istediğimiz grupların öykülerinin bir kenara yazılması ve bununla ilgili maddi, gerçek öykünün saptırılması açısından temel bir işlev görür. Bu gerçeklik öyküsünün de bir anlamda bireylerin; toplumların, grupların kendi gerçekliklerine kendileri hakkında yalan söylememenin, başa çıkamadığımız şeyleri doğru anlamak, doğru yorumlamak ve ortak kolektif bir irade ortaya koyabilmek için bu belleği doğru üretmek ve doğru taşımak temel bir görev haline gelir. Çünkü toplumsal hafıza bir tortulanmadır. Zaman geçtikçe toplumsal anlamda bu tortular katmanlaşır ve o çerçeve içinde çoğalır. Bazen yolumuzu şaşırma ya da toplumun deyimiyle ''yoldan çıkmak'' tam anlamıyla bir kaybolma değildir. Sürekli size verilen haritada yol bulmaya çalışmak bireysel özürlüğün ortadan kalkmasıdır. Onun için toplumlarda bireyler daima birbirini tekrarlar. Bazıları bu ''verili olanın'' dışında kalır ya da sıyrılır. İşte insanın sınırlarını aşması tam olarak böyle bir şeydir. Tekrar döngüsünü kırar ve ilk gördüğü kırtasiyeye girip kendine yeni bir kağıt kalem alır. Hiç vakit kaybetmeden kendi haritasını, kendi kalemiyle tekrar çizmeye başlar. Zira üzerinden yıllar geçmiş ve üzerinde hiç çalışılmamış sabit fikir ve yargılar, artık değiştirmesi pek zor, hatta çoğu zaman imkansız kalıplara dönüşebilir. İşte o kalıplar, özgür düşüncemizi daracık bir alana hapseden zihin hapishanemizin duvarlarını oluşturur.


Yeni bir araştırma, insanların olayları gerçekleştikten sadece saniyeler, hatta saliseler sonra yanlış hatırlayabildiğini ve yanlış anılar oluşturabildiklerini ortaya koyuyor. Araştırmacıların kısa süreli bellek yanılsamaları olarak adlandırdıkları bu olgu, insanların yaşananları olduğu gibi kaydetmek yerine, deneyimleri önyargılarımıza uyacak şekilde kolay ve hızlı bir şekilde yeniden kurguladıklarını gösteriyor. Araştırmacılar bulgularını 5 Nisan'da PLOS One dergisinde yayınladılar. Çalışmada, Görünen o ki kısa süreli bellek her zaman algılanan şeyin doğru bir temsili değildir. Bunun yerine hafıza, ilk hafıza izlerinin oluşumundan itibaren, görmeyi beklediğimiz şey tarafından şekillendiriliyor ifadelerine yer verildi. Araştırmacılar, kısa süreli hafızaların doğruluğunu test etmek için 534 gönüllüyü, her biri Latin alfabesinin bir dizi harfini ezberlemek üzere tasarlanmış dört deneyden oluşan bir seriye dahil ettiler. Her turda, katılımcılara bir daire içinde düzenlenmiş bir harf koleksiyonu gösterildi. Daha sonra bu harfler kayboluyor ve hangi harfi hatırlamaları gerektiğini belirtmek üzere daire içerisinde bir kutu açılıyordu. Katılımcılar hem harfi hem de harfin baktığı yönü hatırlamak zorundaydı çünkü bazı harfler ters bir şekilde yansıtılmıştı. Bazı durumlarda katılımcılara, hafızaları henüz test edilmeden önce ikinci bir harf grubu gösterildi. Katılımcılar cevabı verdikten sonra, doğru tahmin ettiklerine dair güven düzeylerini çok düşükten çok yükseğe doğru puanlamaları istendi. Katılımcılardan yarım saniye sonra ne gördüklerini hatırlamaları istendiğinde, %20'nin biraz altında yanıldıkları görülürken, üç saniye sonra sorulduğunda bu hata oranı %30'a yükseldi. Bir harfin öne mi yoksa arkaya mı dönük olduğunu hatırlamaları istendiğinde, kendilerinden emin bir şekilde yanıt veren katılımcıların %37'si, testlerde yansıtılmış harflerin görüneceği ve bunların gerçek harflerle karıştırılmaması gerektiği konusunda açıkça uyarılmış olmalarına rağmen, harfi orijinal konumuna çevirmişlerdi. Araştırmacılar bulgularını teyit etmek için, orijinal deneye dahil edilmeyen, yansıtılmış harfleri zihinsel olarak ters çevirme eğilimi gösteren 348 kişilik bir grupla benzer üç deney yaparak testleri tekrarladılar. Tüm deneylerde, bu zihinsel harf çevirme en yaygın yüksek güvenirlik hatasıydı bu da insan beyninin, dünya hakkında daha iyi tahminler üretmemizi sağlayan önceden belirlenmiş kavramlara dayalı deneyimleri kaydederken, önyargılarına uymayan tuhaflıkları elediğinin bir işareti olarak görülmekte. Araştırmacıların bir sonraki adımları, benzer kısa süreli bellek ayarlarını günümüz koşullarında, görsel ve dille ilgili uyaranlarla ilişkili olanların yanı sıra diğer bellek türleri için de gösterebilecek deneyler tasarlamak.


Görünen o ki hiç bir duyumuz koku duyusu kadar etkili bir şekilde bizi yıllar öncesinden anılarımıza götüremiyor ya da özlem, hasret, iştah gibi duygularımızı koku kadar güçlü tetikleyemiyor. Eş seçmek gibi konularda bile koku duyusunun yetenekleri bir çok çalışmanın konusu olmaya devam etmekte. Biraz spekülatif olmakla beraber korkunun kokusunu bile alabildiğimiz ve savaş ya da kaç refleksini tetikleyebildiği düşünülmekte. Koku duyusu fizyolojik olarak bu kadar temel bir yer yer işgal ederken, Türkçede ve hatta birçok diğer dilde başta renklerin binlercesi olmak üzere seslerin , tatların , dokunma hislerinin gibi özel niteleme kelimeleri mevcut olmasına rağmen kokulara dair böyle kelimelerimizin olmaması ayrıca ilginç bir husustur. Kokuların isimlerini genellikle bir nesnenin kokusuyla anarız , ve genellikle kendilerine özgü isimleri yoktur. Koku, az gelişmiş, yahut ikinci sınıf bir insan duyusu olarak bilinir. Ancak avcı-toplayıcılar resme girdikten sonra bu varsayımı tekrar düşünmemiz gerekecek gibi duruyor. Psiko-dilbilimci Asifa Majid ve dilbilimci Nicole Kruspe, Güneydoğu Asya'daki Malay Yarımadası'nın doğu tarafında tropik ormanlarda yaşayan Semaq Beri avcı-toplayıcılarının renkleri adlandırdıkları kadar kolay bir şekilde çeşitli kokuları da adlandırdıklarını tespit ettiler. Yine Semaq Beri yakınındaki orman yerleşimlerinde yaşayan ve yakından ilişkili bir dil konuşan Semelai pirinç çiftçileri, kokuları renklerden çok daha zor buluyorlar ve adlandırıyorlar. Bu farklılık üzerine yapılan ilginç çalışma 18 Ocak'ta Current Biology'de yayınlandı. Aynı orman ortamında yaşayan ve benzer dilleri konuşan çiftçi ve avcı-toplayıcı gruplar karşılaştırıldığında, koku adlandırma ve muhtemelen koku algılama becerilerinin avcı toplayıcılarda çok daha gelişmiş olduğu görülüyor. Rutgers Üniversitesi'nden sinirbilimci ve koku araştırmacısı John McGann, bu sonuçları beklenmedik ve çok ilginç olarak nitelendiriyor. Görünüşe göre genetik özellikler, koku adlandırma yetenekleri üretmek için farklı kokuların kişisel deneyimleri ve kişinin kültürel geçmişiyle etkileşim içinde kendini belli ediyor. Yani koku almaya yatkınlık sağlayan genetik alt yapımızın yanı sıra kültürel örüntülerimiz ve kişisel deneyimlerimiz bir araya gelerek sonucu belirgin bir biçimde etkileyebiliyor. Malay yarımadasında yaşayan avcı toplayıcı gurupların çifçilik yapan akraba topluluklara göre kokuların tanımlanması ve isimlendirilmesi konusunda çok daha gelişmiş yeteneklere sahip olması da yaşam alışkanlıklarına bağlı farklarla ilgili gözüküyor. Hayal etmesi güç ama bu insanlar bizlerin şehir hayatında milyonlarca renge isim vermemiz gibi kokulara da benzersiz isimler veriyorlar ve günlük hayatlarında iletişim amaçlı olarak bunu gayet sıradan bir şekilde kullanabiliyorlar. Tıpkı Semelai çiftçileri gibi batılılar da renkleri kokulardan çok daha kolay tarif edebilirler. Batı toplumlarındaki insanlar kokular için özel isimlere sahip değildirler ve genellikle kokular hakkında muz gibi kokuyor gibi analojilere başvurarak konuşmak durumunda kalırlar. Hollanda Nijmegen'deki Radboud Üniversitesi'nden Dr. Majid ve İsveç'teki Lund Üniversitesi'nden Dr. Kruspe'nin yaptığı çalışmalara göre Semaq Beri avcı-toplayıcıları genellikle çeşitli kokular ve renkler için belirli terimler kullanıyorlar. Araştırmacılar, bu orman sakinlerinin yaşam tarzları ve kültürleri nedeniyle kokulara uyum sağladığını söylüyor. Avcı-toplayıcılar hayatlarını, avlanmak ve tehlikeden kaçınmak için koku duyusunu kullanarak geçirdikleri için bu fikir elbette gayet makul görünüyor. Stockholm'deki Karolinska Enstitüsü'nden psikolog ve klinik sinirbilimci Dr. Johan Lundström, Majid ve Kruspe'in çalışması ise, koku alma duyumuzu ne kadar çok kullanırsak, o kadar gelişir şeklinde özetleyebileceğimiz hipotezi doğrular nitelikte. Söz konusu çalışmada Semaq Beri topluluğundan seçilen 18 kişiye bir koku adlandırma görevi ve farklı bir gruptaki 16 kişiye de bir renk adlandırma görevleri veriliyor. Avcı-toplayıcılar yüzde 86 oranında kokular için özel terimler kullandılar. Renklerde de yaklaşık % 80 oranında özel terimler tercih ediyorlar. Buna karşılık, pirinç çiftçilerinin ise aynı çalışmada yüzde 56 oranında özel renk kelimeleri, yine yüzde 56 oranında da özel koku kelimeleri kullandıkları tespit edilmiş. Dr. Majid'e göre kokular Semaq Beri için pratik ve manevi önem taşıyor. Mesela besin arayıcılar, yırtıcı kedilerin yakınlarda bulunduğunun bir işareti olan ormandaki kaplan idrarının kokusunu tanımak zorundalar. Avcılar, hamilelikle ilişkili kokuları yayan belirli avları öldürmekten kaçınırlar; böylece bu hayvanlar yaşayıp doğum yapabilir ve böylece de sürdürülebilir bir avlanma ekosistemi ancak korunabilir . Semaq Beri dini inançları, bazı kokuların hastalığa neden olduğunu ve diğerlerinin rahatsızlıkları iyileştirdiğini gibi inançlar içeriyor. Kız ve erkek kardeşler çok yakın oturmamaları konusunda uyarılır çünkü kokularının karışacağına ve bunun iyi bir şey olmadığına inanılır. Dr. Majid'e göre o toplulukta, bu bir tür ensest ilişki olarak kabul edilecek kadar ciddi bir durum. Bu çalışmanın sonuçlarına bakarak, diğer çağdaş avcı toplayıcıların avcı olmayan toplayıcılara göre daha iyi koku adlandırma yeteneğine sahip olacaklarını tahmin etmek mümkün. Nörobiyolojik olarak sürekli tekrar eden davranışların, ritüellerin ve alışkanlıkların beynimizde daha güçlü ve hızlı iletişim devrelerini oluşturduğu gerçeğinden hareketle, doğumdan itibaren kültürel olarak nasıl bir yaşam örüntüsüne sahip olursak, o örüntünün alt bileşenlerine ait beyin devrelerinin de farklı gelişim dereceleri göstereceği zaten aşikardır. Yani hangi özellikleri daha çok kullanırsak o özelliklerden daha yetenekli hale geliyoruz. - Majid and N. Kruspe. Hunter-gatherer olfaction is special. Current Biology. Published online January 18, 2018. doi:10.1016/j.cub.2017.12.014.


Sizi kolaydan ve zordan ne anladığımızı yeniden düşünmeye davet ediyorum. Bize kolay ya da zor gelen şeyler, aslında alışkanlıklar doğrultusunda herhangi bir davranışın tercih edilme sıklığını gösteren bir çeşit etiketleme. Yani sık tercih ettiklerimizi kolay; hiç tecrübe etmediklerimizi ya da çok az tercih ettiklerimizi ise zor olarak tanımlıyoruz. Bunun sebebi de sürekli tekrarladığımız alışkın olduğumuz şekilde davranmaya eğilimli olmamız. Bu, bizi çok yanlış noktalara taşıyan bir yaklaşım. Bize bir zamanlar yararlı olmuş ama artık yararlı olmayan, hatta belki zararlı olan şeylerde de bu sebepten ısrar ediyoruz. Kolayı kısa, orta ve uzun erimde ortalama olarak zorlanmadan yaptıklarımız; zoru da yine kısa, orta ve uzun erimde ortalama olarak biraz zorlanmayı göze alarak yaptıklarımız şeklinde düşünsek... Yaşam kalitemiz hızla yükselmeye başlayacak. Kısa birkaç örnek vereyim; sonra lütfen siz de kendi yaşamlarınızdaki örneklere kafa yorun. Hatta dilerseniz yorumlarda örneklerinizi paylaşın. - Yeme alışkanlıklarımızı biraz değiştirip daha sağlıklı hale getirmek bize zor gelir nedense. Oysa yeme alışkanlıklarımızda düzeltmediğimiz şeyler, onlarca yıl boyunca işkence dolu bir yaşam deneyimine sebep olur. - Yeni bir yetkinlik edinmeye yönelik başlangıç adımları bize zor gelir. Oysa o yetkinliği edinmediğimiz için yaşam kalitemiz giderek düşebilir, işimizi kaybedebiliriz, eşimizi kaybedebiliriz, yaşamdan aldığımız tatminleri kaybedebiliriz. - Zararlı olduğunu bildiğimiz bir davranışı bırakmak bize zor gelir. Oysa o davranış haftadan haftaya yaşamımızı yer bitirir. Söylenecek çok şey yok. Düşünecek çok şey var ve o düşüncelerin sonuçlarını hemen hayata geçirmeye ihtiyaç var. Zor değil, inanın hiç zor değil.


Büyük değişimlerin nasıl ortaya çıktığını öncüllerinden anlamak pek mümkün değildir. Genelde sonradan bakıp geriye doğru hikaye uydururuz. Deriz ki şu şu öncüller bir araya gelmiş, bak bunun sonucunda da bu olmuş. Oysa tarafsız gözle baktığımızda aynı öncüllerin defalarca bir araya geldiğini ama o sonucun doğmadığını görebiliriz. Konunun tarihçesine bir göz atarsanız bir hayli karışık ve tartışmalı olduğunu görürsünüz. Kölelik kaldırılmış sonra tekrar getirilmiş, sonra tekrar kaldırılmıştır kimi yerlerde. Kimi yerlerde sözde kaldırılmıştır ama uygulamalarda kölelik artığı yaklaşımlar hala vardır. Kimi yerlerdeyse şekli öylesine değişmiştir ki, köleliği görünce tanımamız bile artık pek mümkün değildir. İşin özüne baktığımızda köleliğin başka birtakım toplumsal uygulamalarla birlikte güç sahiplerinin güç sahibi olmayanlar üzerindeki baskı araçlarından biri olduğunu görürüz. Ataerkil dayatmalardan tutun kastlara, toplumdaki geçirgenliği kısıtlanmış tabakaların bin türlü kültürel uygulamasına kadar köleliğin çeşit çeşit kardeşi vardır. Bundan şüphelenmemiz için önemli bir gerekçe var: Köleliği kaldıran köleler değil, köle sahipleri de pek değil, genelde yeni egemenler olmuştur. Ve bunun çarpıcı bir örneği de ABD'nin iç savaşında görülür. Kuzey eyaletleri ile güney eyaletleri arasındaki çekişme kölelik üzerinden yürüyor gibi gözükse de aslında egemen sınıfların toplumun alt kesimlerine hakimiyetinin uygulama farklılığı üzerinedir daha çok. Güney kölelere dayalı tarımsal üretime sahiptir, kuzey ise sanayileşmiştir, fabrikalara sahiptir ve fabrikalarda ucuz işçiye ihtiyaç duymaktadır. Ve köleliğe ihtiyaç duymayan yeni tip egemenlerle, köleliğe ihtiyaç duyan eski tip egemenler savaşırlar. Köleliği köleler değil, köle sahipleri değil, köle sahibi olmayan ve ucuz işçi kaynağı oluşturmak isteyen yeni egemenler kaldırır. Ataerkil iş hayatına kadınların giriş yapabilmesi de dünya savaşlarında erkekleri cepheye süren egemen toplum yapılarının fabrikalarda iş gücüne ihtiyaç duymasıyla mümkün olmuştur. İşin özü vicdanların değişmesinden çok sosyolojik hareketlerde yatıyor. Sanayi toplumunda köleye yer yoktu. Sanayi toplumunda serf'e yer yoktu. Sanayi toplumunda çarkın dişlisi haline getirilen, emeğinden koparılan, emeğine yabancılaştırılan işçiye ihtiyaç ortaya çıktı. Yeni çağın kölesi, maaşlı mesaili çalışandı. Tabii ki toplumsal olgular çok daha karmaşık. Ve her şeyi egemenler belirlemiyor. Geleceği hep beraber yaratıyoruz. Çoğunlukla belirgin etkisi olan şeylerin neler olabileceğini anlayamıyoruz bile. Ama işin özünde gelecek geçmişten çok da farklı olmuyor. On bin yıl öncenin insanından çok farklıyız ama aslında ondan pek de farkımız yok. Pek çok şey değişmiş olsa da aynı biyolojiye, aynı genetiğe, aynı fizyolojiye sahibiz. Duygularımız ve dürtülerimiz şekilleri çok değişerek de olsa temellerde aynı notaları çalıyorlar. Topraklarında serf, yarı serf ya da zaten pek hareketli olmayan aileler olarak yaşayan insanlar ve bir yandan da köleler, küresel ölçekte sanayi toplumundaki fabrika işçilerine dönüştüler. Ama devir dönmeye devam ediyor. Toplumsal insan yaşamı özünü korusa da yine çeşit çeşit görünümlere bürünüyor. Şimdilerde de maaşlı ve mesaili işlerde çalışması gereken insan sayısı giderek azalıyor. Yapay zeka, otomasyon, ürünlerin dijitalleşmesiyle üretim ve nakil ihtiyaçlarının ortadan kalkması, kitle kaynak kullanımıyla işlerin önemli bir kısmının müşterinin kendisine yaptırılması gibi çeşitli mekanizmalarla mevcut mal ve hizmet üretiminin çok daha fazlası çok daha az insanın çalışmasıyla mümkün hale geliyor. Eski köleliğe ihtiyaç kalmamıştı, onun yerini maaşlı mesaili işlerle yeni köleler almıştı. Şimdi yeni kölelere de ihtiyaç hızla azalıyor. Sanayi toplumunun egemen olduğu yaklaşık iki yüzyıllık süreci yüzyıllar sonra analiz edenler belki de örgün eğitimi köle zihniyeti dayatma kurumları olarak ve fabrikaları, ofisleri de zorunlu çalıştırılma tesisleri olarak değerlendirecekler. 20 yılı aşkın bir eğitim sürecinden ve 30 yıl civarında bir çalışma hayatından geçmiş bir kişi olarak, eğitim ortamında ve çalışma ortamında kendimce mutlu olmanın, keyif almanın yollarını buldum gibi geliyor. Ama bir yandan da Victor Frankl'ı hatırlamadan edemiyorum. Ebeveynlerinin ve eşinin öldüğü Nazi kamplarında bile anlam bulabiliyor insan. Kendimi bir kenara koyup eğitim hayatının ve çalışma hayatının insanlar üzerindeki etkilerine baktığımda genel durum daha çok panopticon'u çağrıştırıyor. İçimde, acılı süreçlerden geçerek de olsa daha güzel bir dünya inşa edeceğimize dair aptalca olmadığını umduğum bir umut var. Sanayi döneminin kanser gibi sonsuz ve sınırsız büyüme peşinde olan yapılarından kurtularak, ekolojiyle ve kendimizle daha barışık hale gelerek mi ulaşırız o dünyaya? Yoksa daha da çılgınlaşarak, kanserimizi dünya dışına metastazla atlamak için kullanarak mı getiririz o ilginç yarınları? Ben de çok merak ediyorum. Bunlar iki olasılık sadece. Sayılamayacak kadar çok sayıda başka gelecek olasılıkları da var. Ve şu anda ben bunları yazarken siz bunları okurken bu gelecekleri hep beraber yaratmaya devam ediyoruz. Ben bu yazıdaki çıkarımlarımı okuduğum tekil bir kitaptan yapmadım. Daha çok çeşitli kaynaklardan okuduklarım, kendi çıkarımlarım, birleştirmelerim, sentezlerimle ortaya çıkan bir çıktı oldu. O yüzden nokta atışı bir önerim olmayacak. Ama iki tane başlangıç noktası belirtebilirim. Her türlü dünya tarihi. Hoşunuza giden dünya tarihlerini okuyabilirsiniz. Belki on tane farklı dünya tarihi okumuşumdur. Her biri beni farklı bakış açılarıyla zenginleştirdi. Jared Diaomond'ın kitapları. Biraz hacimli kitaplardır ama okunuşları genel olarak keyiflidir ve güzel izler, formasyonlar bırakırlar zihinde.


Bir hikayede konu ve tema arasındaki farkı, sofrayla o sofradaki yemekler üzerinden tarif etmek mümkün. Aynı konu gibi sofra da bir bütünü, ister sizi doyurmak için tam önünüzde duran ana yemek, ister biraz ötenizde iştahınızı kabartmak için duran garnitür ya da sırf sizi neşelendirmek için gözünüzün önünde duran tatlı olsun, masanın üzerindeki yiyeceklerin birliğini tarif eder. O masadaki tabak ya da bardaklarda bulunan lezzetler ise o sofranın temaları gibi düşünülebilir. Bu yüzden de konular, yani sofranın kendisi bir yere kadar anlamlı olsa da o yemeği sizin için özel kılacak olan büyük bir ihtimalle sofradaki tatların uyumu ya da belki de tek bir tanesinin orijinal lezzeti olacaktır. Birçok hikayede de durum farklı değil aslında. Sırf yeni öğrendiği ve herkesin beğeneceğini umduğu tek bir meze için koskoca sofralar kuran insanlar gibi, hikaye anlatıcıları da çoğu kez tek bir insan hali için koskoca bir hikaye uydurabilir, klişelerle dolu bir hikayeyi kendi icatları tek bir lezzetle herkes için orijinal bir deneyime dönüştürebilirler. Hatta denilebilir ki bir yazar için konu, temas etmek istediğiniz asıl konuyu açmak için sıradan bir bahaneden başka bir şey değildir. Eserlerini konularıyla değil de temalarla ayakta tutan en becerikli insanlardan biri de hiç kuşkusuz Shakespeare'di. Hatta Shakespeare için konu o denli önemsizdi ki neredeyse tüm oyunlarının konularını başka eserlerden transfer etmekte hiçbir sakınca görmemiş, konulara gerçek anlamda masa muamelesi yapmıştı. Hamlet, Romeo ve Juliet gibi önceden var olan birçok oyununu, üstelik isimlerini değiştirmeye bile tenezzül etmeden sadece içindeki temaları değiştirerek tekrar yazmıştı. Ama Shakespeare eski masalarda öyle yeni sofralar hazırlamıştı ki o yemekler ancak ondan sonra evrensel lezzetlere dönüşebildi. Ama nihayetinde bu yazının amacı edebi kavramlara bir açıklık getirmek ya da Shakespeare üzerine ahkam kesmek değil elbette. Bu konu/tema ayırımı önemli ölçüde insan yaşamı üzerine, daha doğrusu insanın kendi ya da bir başkasının yaşamını değerlendirirken kullanması gereken kriterler üzerine de bir şeyler söylüyor. Mesela birinin genel yaşam konusu her ne olursa olsun, ister tüm hayatı tarlada domates yetiştirmeye adasın, ister bir üniversitede bilim yapmaya, asıl meselenin o insanın bu dünyada ne yaptığından çok o işleri nasıl yaptığını, diğer hikayeler gibi yaşam için de konudan çok temaların önemli olduğunu bilmek gerekiyor. Daha da önemlisi, diğer insanların yaşamlarını yaptıkları büyük işlerle değil, ayrıntı sayılacak küçük işlerle ölçmek, konuya biraz da böyle bakmak, özellikle de dijital anlatıların bu denli yaygınlaştığı günümüzde, o anlatılar içinde insanların ne dediğinden çok akıllarından geçene kulak kesilmek gerekiyor.


Doğaya baktığımızda biyolojik olarak zamanla sınırlanmış devreleri çok kolay görebiliriz. Civcivlerin ya da ördeklerin yumurtalarından çıkıp direkt yürümeye başlamaları ve sonrasında gördükleri ilk yürüyen şeyin peşine takılmaları biyolojik kritik dönem hipotezinin güzel bir örneği. Çünkü kopyalama ile gerçekleşen bu olay yumurtadan çıktıktan birkaç saat içinde gerçekleşmeli. Ördeklerin ve civcivlerin bu hareketi gibi insanların da dil edinimi için gerekli bir zaman dilimi olduğu görüşü mevcut. Prof. Eric Lenneberg, kritik /uygun dönem hipotezini dil edinimi açısından değerlendirirken bunun yaşla sınırlandırılmış bir potansiyel olduğunu söylemiş. Lenneberg'in hipotezine göre dil edinimi yaşla sınırlandırılmış bir potansiyel. Lenneberg'in hipotezini test etmek için yapılması gereken, yeni doğan bir bebeği senelerce izole edip insan etkileşiminden uzakta büyütmek. Sonrasında bu kişilerin dil kullanımını, doğuştan beri en az bir dile maruz kalan kişilerin dil kabiliyetiyle kıyaslamak. Böylesine bir deney mümkün olmayacağı için araştırmacılar herhangi bir çalışma yürütememişler. Bununla birlikte talihsiz koşullardan ötürü izole kalan, iletişim kurmadan büyüyen insan örneklerini incelemişler. Bu örnekler dil edinimi konusunda bizlere neler gösteriyor bakalım. Ortalama 12 yaşlarında Fransa'da bulunan Victor, bir takım sesler çıkarsa da konuşamıyor. Araştırmacılar çocuğa dil öğretmeye çalışıyorlar; Victor birkaç kelimeden fazlasını söyleyemiyor. İlk örnek 1800'lerden. Fransa'nın Aveyron bölgesinde ortalama 12 yaşlarında bir çocuk, soğuk bir kış günü ormanın kenarındaki bir dükkana giriyor. Kışa rağmen çocuk tamamen çıplak, etrafı kokluyor, sağa sola koşuyor, bir takım sesler çıkarıyor ancak konuşamıyor. Bilim dünyasının dikkatini çeken çocuk, kısa zamanda bilimsel çalışmaların odağı oluyor. Bilim dünyası çocuğa Victor adını veriyor. Araştırmacılar çocuğa ne kadar dil öğretmeye çalışsalar da Victor birkaç kelimeden fazlasını söyleyemiyor. Yalnız bu olay detaylı bir şekilde belgelenmediği için ya da belgeler günümüze ulaşamadığı için, Victor'un dil kapasitesinin gelişememesinin nedeninin zihinsel bir hastalık mı yoksa sadece dille geç tanışması mı tam bilinmiyor. Ayrıca psikolojisinin de dil kapasitesini ne kadar etkilediği konusunda bir bilgi yok. Bazı dosyalar Victor'un otistik olabileceğini söyleseler de kesin bir kanıt mevcut değil. 1970'lerin Los Angeles'ına geldiğimizde, Genie ile tanışıyoruz. Genie annesiyle beraber, akıl hastası babasından kaçıyor ve kendilerini sosyal hizmetler kurumunda buluyorlar. Genie, 20 aylıktan 13 yaşına kadar bir odada sandalyeye bağlı şekilde büyütülmüş. Bu süreçte Genie'ye sadece hızlıca yemek yedirilmiş, onunla hiç konuşulmamış, etkileşim kurulmamış, en ufak bir ses çıkarmaya çalıştığında da babası tarafından dövülmüş. Genie ilk bulunduğunda hiç konuşamıyormuş. 4 yıllık bir eğitimden sonra yapılan kelime testinde sadece 5 yaşında bir çocuğun seviyesine gelebilmiş. Ancak grameri anlamak ve kullanmakta zorluk çekiyor ve hala sözdizimini kavrayamıyormuş. Anlambilim ve kelime bilgisi bakımından daha iyi olduğu gözlemlenmişse de dil yeterliliği yaşıtlarıyla aynı seviyeye ulaşamamış. Genie'de gözlemlenen bir başka önemli bulgu, dilin olması gerektiği gibi beynin sol yarımküresinde değil sağ yarımküresinde işlenmesi. Bunun bir açıklaması, Genie'nin dili edinmekte geç kalması ve beyindeki sol yarım kürede dille ilgili bağlantıların zamanında kurulmadığı için artık o bağların yok olması. Sonradan öğrenmeye başlayınca da bu görevi artık sağ beynin üstlenmesi. Bu durum dille ilgili bazı yetilerinin kısıtlı kalmasına neden olmuş olabilir. Elbette tüm bunların yanında Victor gibi onun da yaşadığı zor ve olumsuz psikolojik durumun da konuşma seviyesini büyük etmende etkilemesi olası. Peki ya sözlü bir dili işitemeyen bebekler? Anne ya da babalarında herhangi bir işitme sorunu olmayan ancak işitme engelli doğan bebekler duygusal ve fiziksel anlamda her ne kadar yalnız olmasalar da işitsel bakımdan izole oluyorlar. Kritik dönem hipotezini test etmenin en iyi yollarından bir tanesi; doğuştan itibaren işaret diline maruz kalan çocuklar ile belli bir yaştan sonra işaret diliyle karşılaşan kişilerin dil kapasitelerini karşılaştırmak. Sonuç olarak gerçekten de bebeklikten beri işaret diline maruz kalan kişilerin dil yetkinlik seviyeleri daha fazla sonucuna ulaşılıyor. İşaret diliyle belli bir yaştan sonra tanışanlar -30 yıl boyunca işaret dilini kullanıyor olsalar bile- diğer gruba nazaran özellikle gramer konusunda daha az yetkinliğe sahip oluyor. Son olarak değinmek istediğimiz nokta: dil edinimi ve dil öğrenmek arasındaki fark. Öncelikle dil edinimi ile başlayalım. İlk defa dil e maruz kaldığımızda yani anadil imiz olacak şeyle karşılaştığımızda bu dil beynimizin Broca alanı dediğimiz bölgede işlenir. Ancak sadece bu kısım dille ilgileniyor diye anlaşılmasın. Duyma, konuşma, anlam çıkarma, gramer yapısını algılama gibi konularda beynimizin farklı bölgeleri aktive oluyor. Broca bölgesinin bir farkı, dile ilk maruz kaldığımız aşamada oldukça aktif olması. Daha sonrasında öğrendiğimiz dillerin, ana dil imizden farkı ise beynimizdeki yeri. İkinci, üçüncü diller Broca bölgesine yakın bir kısımda işleniyor. Burada da kritik nokta yine yaş. Yaklaşık olarak 7 yaşına kadar maruz kaldığımız diller, bizlerin ana dili olarak Broca bölgesinde işlenme potansiyeline sahip. Elbette o dile ne kadar süre, hangi düzeyde maruz kalıyoruz bu da unutulmaması gereken ayırt edici bir özellik.