Konumuz: 'Clubhouse'. Bu uygulama çıktığından beri birçok yorum yapıldı hakkında. Pandemi etkisiyle evlerimizde kaldığımız ve az insanla görüştüğümüz için olacak ki, ağzımızda biriken kelimeleri dökecek bir alan bulduk diye çok heyecanlandık. Hemen bir davet gelse de girsek diye gözümüz yollarda kaldı. İlk aşamada işin cazip tarafı da buydu bence. Herkesin giremediği yerlerde kapılar sizin için açılıyorsa kendinizi özel hissedersiniz. Bu kapıdan ilk girenler de kendini bir hayli özel hissetti ve 'ben de buradayım' demek istedi. Hele bir de sohbet odalarında konuşmacı iseniz, durum daha da havalı bir hal aldı. Facebook'un üniversite kampüs hayatından gelişmeleri aktarmak için yola çıkması gibi, bu uygulamanın da başlangıçta ana konuları Silikon Vadisi'ndeki gelişmeler, yeni teknolojiler ve yatırım fonlarıydı. Uygulamanın popülerliğinin artmasındaki sebep ise günlük hayatta ulaşamayacağımız isimleri chat gruplarında dinleyebiliyor olmamızdı. Son gelinen noktada ise The Economist'in haberine göre, Arap ülkelerinde durum boyut değiştirdi. Konuşmaların kaydedilmediği bir platformda olma şansı yakalayan Arap ülkelerindeki insanlar için bu uygulama, düşüncelerini özgürce ifade edebilmek ve her konu hakkında istedikleri gibi konuşabilmek için bulunmaz bir fırsat haline gelmişti. Ancak son alınan haberlere göre, bu odalarda ne konuşulduğunu öğrenmek isteyen hükümet görevlileri de uygulamayı kullanarak, kimlerin ne konuştuğunu takip etmeye başladı. Sadece birkaç ay önce dünya çapında bir rüzgar yaratan uygulama, bugünlerde kan kaybetmeye başladı. ABD merkezli toplumsal medya ağı Clubhouse, Şubat ayında tamı tamına 9,6 milyon kişi tarafından indirilmişti; Mart ayında ise 2,7 milyon kişinin telefonuna yüklendi. Taşınabilir uygulamaların pazar hisseleriyle ilgili araştırmalar yürüten Sensor Tower, uygulamayla alakalı yeni istatistikler paylaştı. Şirket, Clubhouse'un Nisan ayında 1 milyon indirmeye bile ulaşamadığını söyledi. Business Insider'a konuşan sözcü, uygulamanın 922 bin kez indirildiği bilgisini aktardı. - Uygulamanın Android cihazlarda olmaması belki kullanıcı sayısını etkiledi ancak 'ulaşılamayan her zaman merak uyandırır' ilkesinden yola çıkarsak, sebep bu olamazdı. Uygulama yükselişini sürdürseydi, eminim birçok kişi merakından telefonunu bile değiştirebilirdi. - Görüntülü olmaması da problem olamazdı, öyle olsa podcastlere olan rağbet de azalırdı. Bence asıl sorun: İnsanların, neyi ve kimi dinleyeceğini bilmemesiydi. Zaten belirsizlikle boğuştuğumuz, psikolojimizin sınırlarının oldukça sınandığı bir senenin devamında, bir sohbet odasında tam olarak ne hakkında, kaçar dakika ve kimlerin konuşucağının öngörülemez olması, bizi uygulamadan kolaylıkla vazgeçme durumuna getirdi. Belli başlı isimlerin konuşacağını görüp girdiğimiz sohbetler amacını aştı. Alanında yetkin isimleri dinlemek isterken bazen bir moderatörün bazen de ayıp olmasın diye konuşmaya alınan bir kişinin gereksiz uzun cümleleri, günden güne uygulamaya olan ilgiyi azalttı. Bunun yanında bir diğer faktör de, Instagram ve Facebook'tan yakınen tanıdığımız, 'like' etkeninin olmamasıydı. Artık çoğumuz beğenilmenin ve bunu sosyal medya aracılığı ile kendimize ispatlıyor olmanın bizde yarattığı nörolojik etkileri biliyoruz. Özellikle, paylaşımlarımız sonrasında heyecanımız artıyor, sayfamıza düşen her yeni beğenme notifikasyonunda biraz daha mutlu oluyoruz. 'Acaba yeni ne yüklenmiş' diye bakarken, bazen saatlerimizi bu mecralarda geçiriyoruz. Ancak Clubhouse'da, konuşmaya olan beğeninin derecelendiği ve bu derecenin dinleyiciye gösterildiği hiçbir ibarenin olmaması, dinleyicilerden geri bildirim alamayan konuşmacının da, havayı koklayamamasına ve konuşmasına yön verememesine sebep oldu. Ve sonuç olarak da, beğenilip beğenilmediğimizi anlayamadığımız bizler, mutluluk hormonlarını salgılayamadık ve heyecanımızı canlı tutamadık. Teşekkür ediyorum. Seçim yönlendirmesi çok önemli, kargaşa hissi zorlanmayı ve program silmeyi arttırıyor. Elinize sağlık.


Bir Çocuğun Dilinden Sosyomerkezcilik: İsviçreliler Daima En İyidir, Çünkü Ben İsviçreliyim! - Eğer bir milliyetin olmasaydı ve sana milliyetini seçme hakkı verilseydi hangisini seçerdin? - İsviçre vatandaşlığını. - Neden? - Çünkü ben İsviçre'de doğdum. - Fransızların ve İsviçrelilerin eşit şekilde hoş olduklarını veya birinin diğerinden daha hoş ya da daha az hoş olduğunu düşünür müsün? - İsviçreliler daha hoş. - Neden? - Fransızlar daima pis. - Fransızlar mı İsviçreliler mi daha zeki veya onların aynı olduğunu düşünür müsün? - İsviçreliler daha zeki. - Neden? - Çünkü onlar Fransızcayı çok hızlı öğrenirler. - Eğer ben bir Fransız çocuğa istediği milliyeti seçebileceğini sorsaydım, sence hangi milliyeti seçerdi? - Fransa'yı seçerdi. - Neden? - Çünkü o Fransa'da doğdu. - Peki, kimin daha hoş olduğun söylerdi? İsviçrelilerin ve Fransızların aynı şekilde hoş olduğunu ya da birinin diğerinden daha iyi olduğunu söyler miydi? - Fransızların daha hoş olduğunu söylerdi. - Neden? - Çünkü o Fransa 'da doğdu. - Kimin daha zeki olduğunu düşünürdü? - Fransızların. - Neden? - Fransızların İsviçrelilerden daha hızlı öğrenmek istediklerini söylerdi. - Sen ve Fransız çocuk gerçekten aynı cevapları vermiyorsunuz. Kimin en iyi cevapladığını düşünüyorsun? - Benim. - Neden? - Çünkü İsviçreliler daima en iyidir. 8 yaşındaki Maurice için İsviçreliler elbette daha iyi çünkü o bir İsviçreli! Fransız bir çocuk içinse Fransız olmak gibisi yok ve işin ilginç yanı, Maurice bunu biliyor. Aslında Maurice, Fransız çocuğun da kendi milletini üstün gördüğünün farkında ve bunu doğal karşılıyor. Fakat bu farkındalık, İsviçrelilerin en iyi olduğuna inanmasını engellemiyor. Yukarıdaki diyaloğun çeşitli versiyonlarını yetişkinlerin konuşmalarında görmek mümkün. Başka bir ülke görmediği halde ülkesini dünyanın en güzel yeri sanan, başka bir inanç bilmediği halde dinini tek kutsal sayan, bir sebepten tuttuğu takımı en iyi takım ilan eden yetişkinler insan türünün çoğunluğunu oluşturuyor. Kişiler hasbelkader içine doğdukları durumları seçtikleri zannıyla onları sahipleniyor ve sözüm ona seçtikleri değerler uğruna son derece irrasyonel bir biçimde kavgalar edebiliyor. Mensubu olduğu grubu yüceltmek demek olan sosyomerkezcilik, önceki yazılarımda irdelediğim benmerkezciliğin toplum düzeyindeki yansıması. Herhangi bir insanın olan biteni algılarken, mensubu olduğu grubu merkeze koymasının nedeni, kendisinin o grup içinde var olması. İnsan toplumsal bir varlık olduğundan, yaşamak için bir toplulukta bulunmak zorunda. Kendi sağ kalımı için kendini merkeze koyan birey, yine aynı gerekçeyle kendi grubunu merkez olarak görüyor, çünkü grup kişinin kendini gerçekleştirme alanı oluyor. Mensubu olduğumuz grubu en iyi olarak değerlendirme eğilimindeyiz, çünkü ait olduğumuz grubun iyi olması demek bizim iyi olmamız demek. Grup aidiyeti benlik bilincini besliyor çünkü bizler toplumsal canlılarız ve ait olduğumuz gruplar bizim için hayati önem taşıyor. Yeryüzünden birçok insanın ırkları, dinleri, aşiretleri, şehirleri ve hatta futbol takımları için kavga ettiklerini görüyoruz. Biz içinde var olan ben, biz olmayanları yani onları tehdit olarak gördüğü anda çatışma başlıyor. Cevap evetse, kesinlikle yeni normlara ihtiyacımız var. Bu yazıları daha fazla insanın okuması elzem diye düşünüyorum . Kendi mantık dışı halimizden öyle habersiz iz ki insan okudukça daha iyi farkediyor . Ve sırf bilmediğimiz sebepten o topluluğun içine doğduk diye din renk ırk kavgalariyla dünyaya cehenneme çeviriyor olmamızın akıl almaz bir delilik olduğunu göremiyor. Bunu normal sanıyoruz . Tebrikler. Bu delilik halkımızı böyle anlaşılır bir şekilde anlattığın için devamını merakla bekliyorum .


İçinde bulunduğu ve giriştiği her türlü projeyle başarılar kazanan, herkesin tanıdığı ve adından sıkça söz ettiren bir isim Ebru Cündübeyoğlu. Oyuncu, yazar, senarist ve şarkıcı. Fakat Ebru Hanım ile yaptığımız bu röportaj medyada fazla gündeme gelmeyen bir yönünü yansıtıyor. Kendisi bir dislektik ve bu yönünü keşfetme süreci de oldukça enteresan. Gelin, yaşadıklarına ve kendini geliştirme yolculuğuna, bu keyifli söyleşi ile eşlik edelim. E.C: 40 yaşımın bana hediyesiydi dislektik olduğumu fark etmem. Ben beyin ve beyin sistemleriyle, yani nörobilimle senelerdir ilgiliyim. Bu konularla alakalı pek çok kitap evirdim devirdim. Yine bir gece beynin çalışma sistemi, hafızası ve öğrenme tarzıyla ilgili araştırma yaparken disleksiyle karşılaştım ve okudukça Aa ben meğerse dislektikmişim! dedim. E.C: Evet. Tam o sıralarda bana tedx'ten bir teklif geldi ve ben de konuşmayı yeni keşfettiğim ve bilinmeyen bu yönüm hakkında yapma kararı aldım. Araştırdığım ve yaşadığım şeyleri de derleyip anlattım. Ondan sonra bu konu büyük ses getirdi. Şu ana kadar yaptığım onca işin içinde, gerçekten iyi ki yapmışım dediklerimden biri oldu bu konuşma. Çünkü çok güzel bir getirisi ve geri dönüşü oldu. İnsanların disleksiye bakış açıları değişti ve pek çok çocuğun hayatına ufacık bir yerinden de olsa dokunabildiğimi hissettim. En güzel katkılarından biri de bu tedx konuşmamı okullarda öğrencilere ve ailelere dinletmeleri oldu. Bunun üzerine beyin ve beyin sistemleriyle ilgili bilgimi çoğaltıp kendimi geliştirdikçe, konuştuklarımın arkasında daha dik durabildiğimi, konuyu daha detaylı izah edebildiğimi fark ettim. E.C: Birkaç senaryo ve romanım Ferda'nın yazım sürecinde yaratıcılığın ortaya çıkışıyla, beynin düşünme şekli, olayları yorumlama biçimi ve hafıza sisteminin yani beynin işleyişinin yakından ilişkili olduğunu fark ettim. Bu farkındalıkla oluşan sorularıma cevap ararken kendimi nörobilimin kapısında buldum. Bana göre nörobilim de oldukça cazip bir alan ve bu bilgileri herkesin öğrenmesi gerek. Çünkü aslında beyinlerimiz kadar hayatlarımız var. Nasıl bir beyin sistemimiz, yapımız ve çalıştırma tarzımız varsa, hayatlarımızın da o yönde geliştiğine ve ilerlediğine inanıyorum. Bugün araba kullanabilmek için önce eğitim alıp sonrasında ehliyet sahibi olmamız gerekiyorsa, hayatımızı yönlendirirken kullandığımız beynimizin de işleyişini anlamamız ve çözmemiz gerekiyor diye düşünüyorum. O yüzden nörobilimle ilgili çalışmalar yapan Prof. Sinan Canan'ın Açıkbeyin bünyesindeki eğitimlerine ve Uzm. Dr. Timur Yılmaz'ın eğitimlerine katıldım. Ve bu tarz eğitimlere elimden geldiğince de katılmaya çalışıyorum. E.C: Özel öğrenim güçlüğü olarak anılıyor bazı yerlerde, çok karşıyım bu tabire. Çünkü bu bir güçlük değil, bir öğrenme farklılığı ve bu yakıştırmanın değişmesi için elimden gelen her türlü çabayı gösteriyorum. Disleksi bir hastalık değil ve herkeste olabilen bir durum, sadece yüzdeleri değişken. Nasıl ki parmak izimiz herkesten farklı ve eşi benzeri yok, beyinlerimizin yapısı, öğrenme kapasitesi ve neyi nasıl nereden öğrendiğimiz de farklı. Dolayısıyla elbette ki değişik şekillerde kavrıyoruz. E.C: Bazı aileler çocuklarına disleksi teşhisi konulduğunda panik oluyorlar. Aslında buna teşhis demek de bana pek doğru gelmiyor. Çünkü, bu söylemin sebebinin aslında eğitim sistemi olduğunu düşünüyorum. Sadece sol beyin ağırlıklı bir eğitim sistemi yerine hem sağ hem solun eşit çalıştırıldığı; görsel, dokunsal, işitsel becerilerin hepsinin harmanlanıp kullanıldığı bir eğitim sistemi hayata geçtiğinde zaten disleksi hiç konuşulmayacak. Kim disleksiymiş kim değilmiş, bunun lafı bile edilmeyecek. Çünkü hepimizin beyni aynı şekilde algılamıyor anlatılanları. Sayısalı kuvvetli olanı var, sözeli kuvvetli olanı var, hikayeyle öğreneni var, hayalinde canlandırarak kavrayanı var, belki sadece çizgi ve şekillerle çözüme ulaşanı var. Anlatımı kısır ve tekdüze değil yelpaze gibi genişletebilmek; sınırsız olmak gerekiyor. İnsanlık ancak bu sınırsız düşünme tarzıyla olduğundan daha üst bir seviyeye gelebilir. Yaratıcı olduğumuz sürece fayda sağlayabiliriz insanlara. Ben de bildiğim ne varsa anlatmak için çabalıyorum soran olduğunda. E.C: Üstüne basarak bahsettiğim konulardan biri de tam olarak bu. Müzik ve matematiğin eğitim hayatında eşit algılanması gerektiği. İkisini de ayrı ayrı terazinin kefelerine koysak dengede dururlar. O yüzden matematiği anlamak için biraz müzik, müziği anlamak için de biraz matematik bilmek gerekiyor. Ve hala algılayamadığım ve anlayamadığım şeylerden biri de eğitim hayatımızda ve akademik kariyerlerimizde, neden müziğin matematik kadar önemli olmadığı. Şu an bu konuştuklarımız bazı insanlara ütopik geliyor biliyorum, çünkü müzik derslerinde bile çocuklara test çözdürüp ders çalıştırıyorlar. Bu çok büyük bir yanlış. Çünkü ikisi de aynı yere hizmet ediyor; anlayış olarak da öğrenme şekli olarak da. Zaten matematiğe aslında vuruşlarla, müziği kullanarak başlamak lazım diye düşünüyorum. Bu konuyu birebir damdan düşercesine öğrendiğim için, çokça inceleyip araştırdıktan sonra bu bağlantıyı çözdüm. E.C: Elbette oldu. Herkes eşit derecede öğrenmiyor. Bazen sizin öğrenme ve kavrama tarzınız farklı olduğu için ve sizin tarzınızda anlatmadıkları için, öğrenmekte zorluk yaşayabiliyorsunuz. Bu zaten olayın ilk aşamasında önemli, sonrasında kendi öğrenme tarzımın ne olduğunu anlayıp, konuları anlayabileceğim şekilde öğrenmeye geçince, benim için problem çözüldü ve notlarım çok yükseldi. Çünkü disleksi bir şeyi anlama engeli değil, anlama tarzı farklılığı sadece, bu çok karıştırılıyor. Mesela benim matematiğim iyi değildi ama üniversiteyi çok yüksek bir matematik puanıyla kazandım. Konuları anlama ve kavrama yollarımı keşfedince daha kolay ilerlemeye başladım. A.G: Evet toplumda bazen fazla bilgi sahibi olmamanın da etkisiyle böyle bir yaklaşım oluşabiliyor. Bir konuyu kavramakta zorluk çeken herkesin disleksi olduğu zannediliyor. E.C: Beynimiz de parmak izimiz gibi özel ve eşsiz olduğu için algılanan şeyler birbirinden farklı olabiliyor. Bazı şeylere kafamız basar iyi yaparız fakat bazılarına basmaz. Aynı matematikte iyi olup sözelde kötü ya da sözelde iyi olup matematikte kötü olanlar gibi. Bu her insan için farklı ve değişkendir. Bazı konuları kolayca anlayamayabilirsiniz, bu dislektik olduğunuzu göstermez. En çok bununla karıştırılıyor. Aa anlamadı disleksi mi acaba? Hayır, bu böyle bir şey değil. E.C: Şunun artık net olarak bilinmesi gerekiyor; disleksinin zeka düşüklüğüyle bir bağlantısı yok. O tamamen farklı bir durum. Çoğu dislektik farklı bir yolu kullanmayı keşfederek yaratıcı yönlerini sürekli geliştirdikleri için, üstün zekalı kategorisine bile girebiliyorlar. Zaten disleksi olmak belli bir seviyenin üzerinde zekaya sahip olmayı gerektiriyor. Ayırt edilmesi gereken diğer önemli nokta da tembellikle disleksi farkı. Ben bu konuyu hiç sevmiyorum, çok üşeniyorum, yapmak istemiyorum, zor geliyor bunlar tembellik. Disleksiyim o yüzden anlamıyorum, disleksiyim yapamıyorum, disleksiyim bilemiyorum bunlar kesinlikle disleksinin cümleleri değil. Sıklıkla birbirine karıştırılıyor. E.C: Ben bunu şu şekilde anlatıyorum. Mesela, büyük bir çoğunluk sağ eliyle yazıyor ve çoğu araç gereç ve anlayış da buna göre ayarlanmış ama solaklar da var. Eskiden sol eliyle yazanların ellerine cetvelle vurup vurup kalemi sağ eline almalarını isterlerdi ve zorlarlardı. İşte disleksi de bu sağ-sol mevzusunun öğrenme tarzındaki karşılığı. Sadece sağ eliyle yazabilenlerin, sol elini kullanmak zorunda kaldığında yaşadığı/yaşayacağı sıkıntı gibi sadece. E.C: Aynen öyle! Şimdi mesela artık solaklara göre bir sürü alet edevat var, istedikleri gibi kullanabiliyorlar. Ve doğal olarak birçok ekipmanı, makas ya da gitarı yine solaklar icat ediyor; mecburen yaratıcı oluyorlar. Futbolcuysa mesela, genellikle sağ ayağını kullanıyorsa çok çalışarak sol ayağını da kullanmayı başaran ayrıca sivriliyor. İnsanlar bir yerde sıkıştıklarında ve onu çözmek için adım attıklarında, yaratıcı özellikleri daha fazla ortaya çıkıyor ve o yüzden biraz daha kıymetli oluyorlar. Çünkü onların yeni icatlar ve hayatı kolaylaştıracak yöntemler bulmak için sebepleri daha fazla. Tıpkı dislektikler gibi. Bir şeyi öğrenebilmek için mecburen daha farklı yöntemler keşfediyorlar. Zorluklarla baş etme becerisine daha erken başladıkları için çözümleri daha çabuk öğreniyorlar. Sorun çıktıkça çözüm geliyor. Hayat bazen anlayış tarzını ve bakış açısını değiştirdiğinde, bir sürü yenilik ve hediye getirebiliyor. Zaten renkli ve cazip olan kısmı da burada başlıyor işte. E.C: Mesela ben hikayelendirmeyi seviyorum ve yazıyorum aynı zamanda. Hem yazmayı sevdiğim için hem de işim bu olduğu için bu yöne daha yatkınım. Açıkbeyinde aldığım nörobilim derslerinden bir tanesinde, Prof. Sinan Canan'dan Aksiyon Potansiyeli adında bir konu öğrendik. Kendisi Aksiyon potansiyeli çok karışık bir konudur ve kavraması zaman alabilir. demişti. Ben de bu konuyu daha rahat kavrayabilmek adına ve aklımda kalması için bir aksiyon filmi gibi hayal ettim anlatılanları. Bu filmin içindeki potasyumlar filmin oyuncuları olarak giriyorlar, derken başrol oyuncuları olan sodyumlar geliyor, sodyumlar gelince potasyumlar sodyumlara yerlerini verip kapıdan çıkıyorlar... gibi kendimce hayalimde bu şekilde canlandırdığım için benim bunu unutmam mümkün değil. Kaç yaşıma gelirsem geleyim kendi tarzımda kavradığım bu karışık konuyu hatırlarım. Başka bir örnek vereyim: Mesela limbik sistemde ön frontal lobun anlatıldığı konuda hep bir gölge oyunu hayal ettim. Limbik sistem Karagöz oldu benim için, daha basit, daha duygusal, içinden geldiği gibi hiç düşünmeden hareket eden biri. Ön frontal lobu da Hacivat olarak düşündüm: Dur Karagözüüüm, öyle deme Karagözüüüm, böyle yapalım efendim diyerek daha sakin davranan biri olarak. Bana bu şekilde daha kolay ve eğlenceli geldiği için bu yöntemi kullanıyorum, bazısı için ezber daha kolaydır ve ezberleyerek öğrenir. Önemli olan doğru yöntemi keşfetmek. E.C: Düşündüklerini dile getirirken rahat olmalarını ve genele uymayan farklılıklarının arkasında cesurca durmalarını söylemek isterim. Bazen çocukça davranma ya da çok hayalperestsin deriz. Bilimkurgu ya da fantezi türünde yazanları, uçuk kaçık konuşanları, bazı konuları daha çocuksu ve hayalperestçe düşünen insanları, gerçekçi olmadıkları için biraz yadırgarız ve düşük puan veririz. Onların daha fazla yükselmesi ve bilinmesi gerekiyor. Böyle insanları kaybetmemeliyiz. Büyüdükçe, eğitim hayatına girdikçe insanların bakış açılarının nasıl daraldığını ve tekdüzeleştiğini anlatan güzel bir çalışma var: Bir yuvarlak çizip ortasına nokta koydukları bir şekli küçük çocuklara gösteriyorlar. Çeşit çeşit benzetme çıkıyor hepsinden. Kimisi Meksika şapkalı oturan bir adama benzetiyor, kimisi dondurmanın üzerindeki çikolataya benzetiyor. Aynı çocuklar eğitim hayatına başladıktan sonra aynı şekli yeniden gördüklerinde, bu kez Bir çemberin ortasında nokta şeklinde tanımlıyorlar. İşte biz o şekli çemberin ortasındaki nokta olarak yorumlamaya giderken, hayalci kısımlarımızı unutmamalıyız. Hayal kurun derim ben. Hayal kurmaktan, farklı şeyler düşünmekten sakın ödün vermeyin.


Oxford virgülü İngilizcede yıllardır kullanımı üzerine çeşitli tartışmalara sebebiyet vermiş, fakat Türkçede kullanımı olmayan bir virgül. Bizim için yeni. Değişik. Hatta tuhaf. Merhaba Oxford virgülü, hoşgeldin! Kendisi, ve bağlacı ile birlikte kullanılan virgül olur, tanışın. Bu kelimeyi Vampire Weekend'in Oxford Comma şarkısından da anımsayanlar çıkabilir. Ben de bu şarkının ilk mısrasında sorulan soruya dilimize nazikçe çevrilmiş haliyle- cevap vermek istiyorum: Oxford virgülü kimin umurunda? Cevap: Benim! İzleyeceğimiz sokratik yöntemle, Oxford virgülünü hem kullanmanın, hem de kullanmamanın beraberinde getirdiklerini ele alacağız. Asırlardır sorulan soruya bir cevap getirmeye soyunduk: Olmak ya da olmamak! Size oturup gramer, yazım kuralları veya dilin inceliklerinden bahsetmeyeceğim, bu konumuzun haricinde kalıyor. Bugün felsefi benzetmeler gezisine çıkarak, çoğumuzun hayatında karşılığı olmayan bir konuyu tartışacağız. Oxford virgülünü kullanmamız gerektiğini savunanlar genellikle bakış açılarını şöyle savunurlar: Virgülü kullanmamak anlatım bozukluğuna yol açabilir! Bu iki cümlenin arasındaki fark şu: ilk cümlede Oxford virgülü kullanılmadığı için Ahmet hem Joker hem de komedyenmiş gibi bir algı ortaya çıkabiliyor. İkincisinde ise her kelimeye hak edilen duraklama süresi veriliyor ve bu bilinmedik şahsın 3 farklı kişiye uğraması gerektiği apaçık hale geliyor. Bir cümleyi kainata bırakıp, onu algılayanın senin anladığın gibi anlamasını beklemek bencilce bir hareket olabilir. Sonuçta her insanın okuduğu cümleden çıkardığı anlam farklı. Değil aynı cümleyi, aynı dili konuşan insanların bile tek bir kelimeden çıkardığı anlam muazzam farklara ulaşabilir. Bir ülke ismi, biri için yuva anlamına gelirken diğeri için düşman anlamına gelebilir. Oxford virgülü, sonrasında gelen kelimeye bir hakarettir! iddiasının sahiplerine bir bakalım. Aynı anlama gelen iki bağlacı yan yana koymak bazıları için anlamsız gözükebilir. Sıraladığınız üç nesneden en son akla gelen o kelime olduğu için ona özür dilermişçesine konulan, onu daha önemli hissettiren ekstra bir virgülden başkası değil. Kendisi, acıyı çok sonrasına kadar hissettirmeyen bir tokat, seni pohpohluyor gibi gösteren bir ajitasyon malzemesi olarak bile algılanabilir! Vücudunla bu kadar barışık olman ne kadar da güzel... aslında senin vücut tipine sahip olanlar dışarı böyle çıkmamalı. demenin farklı bir yolu. Aaa, bir filanca-ya göre kendini ne güzel ifade ediyorsun! demek aslında sen ve senin gibilerin kendini güzel ifade ettiğini düşünmüyorum. demenin farklı bir yolu. Sen diğer kızlar/erkekler gibi değilsin ise Kızların/erkeklerin geneli garip olduğundan onlardan hoşlanmıyorum ama sen öyle değilsin diyerek kadınlara veya erkeklere yönelik olası bazı önyargıları da beraberinde taşıyor . Size, soyut bir kavramla ilgili hem kırmızı hapı, hem de mavi hapı sundum ve seçimi size bıraktım. İkisini de tercih etmeyip odadan da çıkabilirsiniz.


Özellikle yılbaşlarında ya da Pazartesi günleri başlayacağımız büyük kararlar veririz. Her şeyi yapacak bir süper kahraman gücü hissederiz belki de kendimizde. Öyle küçük kararlar da değildir bunlar. Her ne kadar bunlar gibi rutine taşıması güç kararlar, yani kendimize verdiğimiz zor görevler olsa da, süper kahramanız ya her şeye gücümüz yeter nasılsa... Hatta Bu zamana kadar yapmamış olmam çok saçma diye de kendimize kızarız. Sonra yılın ilk günü ya da ilk pazartesisi gelir. Her şey mükemmeldir. Büyük bir şevkle kararımızı yerine getirmenin verdiği huzuru yaşarız. Çünkü motivasyonumuz çok yüksektir ve yapılan işin zorluğu önemli değildir. Daha önce alışkanlık haline getirmediğimiz halde, bir saat yabancı dil de çalışırız, spor da yaparız o gün hiç tatlı da yemeyiz. Her şey istediğimiz gibi sürmektedir. Ancak motivasyon dediğimiz şey, ne yazık ki sürekli aynı seviyede kalabilen bir güç değil... Ertesi gün aynı eylemi yapmak için sahip olduğumuz güç biraz azalır ama yine de görev tamamlanır. Bir sonraki gün.. Bir sonraki gün derken, yeni alışkanlık edinmeye çalıştığımız bu eylemler bize zor gelmeye başlar, giderek motivasyonumuz azalır ve sonunda sonraki seneye ya da sonraki pazartesiye yeniden karar verilmek üzere ertelenir. Bu yaşanan da süper kahramanın dramıdır! Bir aktiviteyi bir daha yapmak yani pazartesiyi salıya taşımak için beyin kimyasallarından olan dopamine ihtiyacımız vardır. Dopamin, çok küçük eylemler sonucunda bile salgılanan beyindeki bir kimyasaldır ancak davranışın da sizi iyi hissettirmesi ön koşuludur. Beynin kendini iyi hissetmesini sağlayan bu hormon, hadi bir daha yapalım sürekliliğini sağlar. Dolayısıyla bizi bir davranışı yapmaya iten güç olan motivasyon dopaminle yakından ilişkilidir. Stanford Üniversitesi akademisyenlerinden Profesör B. J. Fogg, davranış psikolojisinin son dönem temsilcilerinden oldukça önemli bir bilim insanıdır ve kendisi, Fogg Davranış modeli ile davranış değişikliğine neyin neden olduğunu açıklamaya çalışmıştır. Motivasyonun her daim sabit kalamadığını belirterek yeni bir davranış için motivasyon sağlanmak isteniyorsa küçük başlangıçlar yapılması gerektiğini ifade etmiştir. Mesela her gün bir saat spor yapmak ve bunu alışkanlık haline getirmek istiyorsanız, bir saatle değil üç dakika ile hatta daha da küçültüp akşamdan spor kıyafetlerinizi hazırlamakla başlayabilirsiniz. Bu model ile Fogg, yapabileceklerinizin en küçük haline bir adım atmanın ve eylemi gerçekleştirdiğinizde de küçük kutlamalar yapmanın önemine vurgu yapıyor. Bu kutlamalar evet başardım diye haykırmak olabileceği gibi aynanın karşısına geçip işte sen harikasın başardın gibi tebrikler de olabilir. Ya da bazı futbolcuların gol attıktan sonraki sevinçlerini ifade etmek için oluşturdukları ritüeller gibi kendimize has oluşturacağımız bir kutlama ritüeli belirlemek de olabilir. Fogg, davranış modelini aşağıdaki grafikle de çok güzel anlatıyor. Bir davranışın gerçekleşebilmesi için motivasyon, yetkinlik ve tetikleyicinin birlikte olması gerektiğini söylüyor. Aynı şekilde bir davranışı sonlandırmak için de yine bu 3 unsurdan birini çıkarmanın yeterli olacağını ifade ediyor. Grafikte de görüldüğü gibi, görev kolay olduğu sürece düşük motivasyonla bile harekete geçebiliyorken, motivasyonumuz yüksek ve tetikleyicimiz sağlam olsa dahi, yeteneğimizi aşan zor bir görevimiz varsa görselde ifade edilmeye çalışıldığı gibi davranışı hayata geçiremiyoruz. Burada tetikleyiciden kasıt, davranışı başlatan unsurdur, hadi yap diyen şeydir. Verdiğimiz karar neticesinde yıl başının ya da Pazartesi gününün gelmesi gibi. Ya da sabah uyanmak için çalar saatimizi kurmak gibi. Sabah kalkabilmek için becerimiz de motivasyonumuz da yeterlidir işe gitmek ya da çocukları okula göndermek için ama yine de bir çalar saate ihtiyaç duyabiliriz. Buradaki çalar saat tetikleyicidir ve bizi eylemi yapmaya yönlendirir. Tetikleyici, motivasyonumuz ve yetkinliğimiz varsa bizi harekete geçirir. Ama mesela hastaysak o gün, kılımızı bile kıpırdatacak halimiz yoksa, yani eyleme geçecek yetkinliğimiz yeterli seviyede değilse, motivasyonumuz ne kadar yüksek olursa olsun, çalar saatimiz bizi uyandırmak adına çığlıklar da atsa yine de yerimizden kalkamayız ve davranışı gerçekleştiremeyiz. Dolayısıyla tetikleyicinin olduğu durumlarda, davranışın gerçekleşmesi, uygun motivasyon-yetkinlik ilişkisindeki dengeye bağlı. Özetleyecek olursak: Pazartesileri eylemi gerçekleştirebilme nedenimiz, görevlerin zorluk derecesinin yüksek olmasına rağmen motivasyonumuzun çok yüksek olması. Ancak bir eyleme geçmek için motivasyonumuz düşükse, eylemin zorluğu da o denli az olmalı ki davranış gerçekleşebilsin. Mesela resim yapmak, hatta bunu alışkanlık haline getirmek istiyoruz. Öncelikle bir başlangıç seçerek her gün 5 dakika resimle ilgili bir çalışma yapacağımıza dair sözleşelim. Sadece 5 dakika! 5 dakika ile ne olur ki demeyin! Yukarıda gördük ki süper kahramanların bile güç ve motivasyon seviyesi her gün aynı kalamayabiliyor. Motivasyondaki bu iniş çıkış döngüsüyle ancak kolay hedeflere adım atarak başa çıkabiliriz. 5 dakika her koşulda yapılabilir bir hedef gibi değil mi? Her ne olursa olsun, 5 dakika çoğu imkansızlıklarda bile makul bir süre olduğundan 5 dakika yapayım ne olacak diyerek harekete geçme ihtimalimiz yüksektir. Bu şekilde de değişikliği gerçekleştirmek için istikrarlı davranabilmiş oluruz. Dahası bu bize başarmış olmanın doygunluğunu yaşatır. Başarı hissini bir de kutlama ritüelimizle de birleştirdiğimizde, dopamin salgısı artacak ve bir sonraki eylem için motivasyonumuzu destekleyecektir. Yeterli yetkinliğimizin olduğu davranış değişikliklerine karar verirken motivasyon seviyemiz için neler yapmamız gerektiği konusunda hemfikiriz artık. Motivasyon seviyemizi de arttırdığımıza göre bunu hayatımızın her alanında uygulayabiliriz. En güzeli de kurguladığımız oyunlaştırma projelerinde bu modeli kullanarak motivasyon problemlerini de atlatabilir ve daha sağlam projeler hazırlayabiliriz. Bu yazı Gamfed Türkiye gönüllülerinden Mualla Yılmaz tarafından yazılmıştır.


İfşa ediyorum: AçıkBeyin yazarları haftalık olarak pek zengin, pek acayip, pek karmaşık, pek dağınık bir toplantı yapıyorlar. Ben de aylardır müptelası oldum. Bu toplantılardan birinde anamorfizm üzerine konuştuk. Toplantının başından itibaren çarpıldım ve sanırım anamorfizm kavramının kendisini de bir parça çarpıttım. Pek güzel! Çünkü çarpık bakmak, farklı bakmak, bir başka açıdan daha bakmak bu işin nirengi noktası. Bahsi geçen toplantının daha başında, sadece açıklamasını şöyle bir duymamla, zihnim kavramı sahiplendi. Ben meğer anamorfistmişim; kendi anladığım anlamda. Epeydir biliyor ve inanıyorum ki: Bozuk düzen evrenseldir. Çünkü bir insanın mükemmel dediği bir dünyaya bir başkası bozuk der. Üstelik bir kişi, bir süre önce mükemmel gördüğü bir dünyayı da bir süre sonra bozuk bulur. Mezarında bir tur daha dön Platon! İdeal yoktur. Varsa bile onu gördüğümüzde pek azımız ideal olarak tanırız. İdealler vardır, ideailimsiler vardır. Pek çok şey farklı farklı açılardan binlerce şekilde görünür. Meğer bakış açısı çeşitliliğine bağımlılıkmış benim halim. Eskiden öğrenme bağımlısı olduğumu zannederdim. Öyleyim de zaten. Ama bir de şu açıdan bakayım bağımlılığım öğrenme bağımlılığımdan daha derin sanırım. Mühendislik, sosyoloji, tarih, felsefe, psikoloji lisansları okumam bundanmış. Mühendislik yönetimi ve nörobilim yüksek lisanslarını bundan yapmışım meğer. Haftada 3-4 kitap bu yüzden okuyormuşum. Orta Anadolu'nun gelenekçi bağrından başlayan bakış açısı yolculuklarım, bitmeye pek niyeti olmadan devam ediyor. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Zorun İyi Olduğu Fikri, Toplumun Bireye Attığı Bir Kazıktır!


Bu bölge, konuşma işlevinin üretildiği, konuşulan dilin anlaşılmasının gerçekleştiği, diğer insanların hareketlerinin ve konuşmayla ilgili jest-mimiklerin çözümlenmesini sağlayan alandır. Bebeklik çağında konuşmayı öğrenirken en hızlı gelişim gösteren alanlardan birisi burasıdır. Hasar görmesi durumunda genellikle konuşma işlevinde bozukluklar görülür. Tekerleme ve zor pasajların tekrar edilmesi de bu bölgenin yeteneklerini geliştiriyor gibi görünmektedir. Başkaları bir hareket gerçekleştirdiğinde, sanki o hareketi biz yapıyormuşuz gibi beynimizde faaliyet gösteren ayna nöron sistemi, Broca alanında da bulunur. Bu özellik, lisan becerisi öğrenilirken diğer insanların taklit edilmesi konusunda önemli katkılar sağlar. Ayrıca bu sistem sayesinde karşıdaki insanların hareketlerindeki küçük farklılıkları tespit ederek onların niyetlerini anlayabiliyoruz. Beynimizin bu bölgesi aynı zamanda yabancı bir lisan öğrenme işinden de sorumludur. Bilim adamları, birden fazla lisan insanların bu durumdan bir çok fayda gördüklerini düşünmektedirler. Konuşma sırasında tek bir dil kullanılsa bile diğer bilinen dil veya dillere ait sinirsel devreler de aktiftir. Bu çelişkili durum, beyin için geliştirici bir zorlanma anlamına gelir. Bu durum, ikinci dilin erişkinlik çağında öğrenilmesi durumunda söz konusudur. Eğer ikinci bir dil çocukluk çağında öğrenilmişse durum farklıdır ve çift dilli beyin ortaya çıkar.


- Ses çıkarırlar - Sessiz kalırlar - Yok sayarlar - Bulundukları ortamdan uzaklaşırlar Aralarında en yapıcısı hangisi sizce? Tabii ki sesini çıkarmak, yani aklındakini ifade ederek içinde tutmamak. Çünkü kişi kendini ifade ediyor ve niyeti bir şeyleri düzeltmek. Sitem eden kişi de esasında bir sıkıntısını dile getirmeye çalışıyor, yani ses çıkarıyor ama bunu yaparken seçtiği yol farklı. Sitem ettiği kişiye bir ihtiyacını anlatıyor. Beni anla! diyor, gel beraber çözelim şu problemimi diyor. Karşılığında da genelde olumsuz olarak algılanan sitem eden kişi damgası yiyor. Mesela bir süredir arayıp konuşmadığınız veya görüşmediğiniz bir arkadaşınız ile karşılaştınız diyelim, sizi görür görmez Seni de gören cennetlik, yahu bir arayıp sormuyorsun sürekli benim aramamı bekliyorsun! der ve siz de ne diyeceğinizi şaşırabilir kendinizce gerekçeler bulmaya çalışırsınız. Elbette siz de haklısınız, çünkü herkesin işi başından aşkın, iş-güç derken hiçbir şeye fırsat kalmıyor ki! Derdim kendinizde kabahat aratmak değil; size sitem eden arkadaşınıza karşı olumlu düşünmenizi sağlamak. Esasında size ihtiyacı olduğunu anlatmaya çalışıyor; belki kendini yalnız hissediyor veya başka bir derdi var. Sitem edene kızmak yerine bize ne anlatmaya çalışıyor diye sormak çözüm yolunda ilk adımmış gibi görünüyor. Esas sıkıntı artık sitem etmeyi bırakmış, sizi uzun zaman görmese bile bunu dert etmeyen yani yok sayan kişilerle, dikkat edin. Eğer sesini çıkarmak yerine yok saymayı seçmişse sizden ümidi kesmiştir; yani öğrenilmiş çaresizliğe düşmüştür . Tabii sitem etmeden direkt ihtiyacı paylaşmak en faydalı olanı ama bu da ancak oturmuş ve derinleşmiş dostluk ve ilişkilerde yaşanabiliyor. Diyeceğim o ki, siz siz olun sitem edeni bir de onun açısından düşünerek dinleyin, bakalım ne demek istiyor. Bu yazımdan sonra sitem edenler çoğalırsa ne yaparım artık bilmiyorum 🙂 ama umarım biraz da olsa farklı bir bakış açısı sağlayabilmişimdir.


Deneyim kazandıkça, öğrendikçe, yaşadıkça, hatta sadece düşündükçe bile, değişiyoruz. Duyduğumuz her söz, okuduğumuz her cümle, işittiğimiz her melodi, görüğümüz her yüz, aklımıza günde onbinlercesi üşüşen düşüncelerimizden her birisi beynimizi ve beynimizin hücreleri arasındaki bağlantıları değiştiriyor. Beynimizin değişmesi demek, her an her birimizin aslında hafif farklarla da olsa başka bir zihine doğru evrilmemiz, dönüşmemiz demek. Tüm deneyimlerimiz bizi hafifçe de olsa farklılaştırıyor; hem bedenen, hem zihnen, farklı insanlara dönüşmemizi sağlıyor. Zaman hızlı akıyor. Bunu hep söylüyor, çoğu zaman bundan şikayet ederken buluyoruz kendimizi. Beynimiz ve zihnimiz, zamanın akışını algılarken yine bilgi işleme sistemini kullanıyor. Belli bir zaman süresinin uzunluğunu, o zaman içinde aklımıza yerleşen anı ve tecrübelerin bir sonucu olarak, uzun yahut kısa algılayabiliyoruz. Hiç bir şey yapmadan oturduğumuz bir on dakika bize oldukça uzun ve sıkıcı gelirken, sürükleyici bir roman okur yahut film izlerken saatlerin nasıl aktığını bile anlayamayabiliyoruz. Fakat bunun psikolojik olarak ilginç bir yönü de var. İçinde yaşayıp maruz kalırken bize çok uzunmuş gelen o sıkılma zamanları, daha sonraları hatırlandığında, belleğimizde çok ufak bir zaman dilimi olarak hatırlanıyor. Anı biriktirmediğimiz süreçler, zihnimiz tarafından sanki yaşanmamış; sadece içinde bulunulmul ve geçilmiş minik dilimler gibi hatırlanıyor. Halbuki roman gibi, film gibi, yeni insanlarla tanışmalar gibi tecrübe açısından yoğun zaman dilimleri daha sonraları olduğundan bile daha uzunmuş gibi hatırlanıyor. Psikolojik araştırmaların gösterdiği bu gerçek, tecrübenin, bire-bir yaşamanın, ömür dediğimiz bu sürecin zihinsel kayıtlarının miktarını ve derinliğini ne düzeyde etkilediği üzerinde düşünmeye zorluyor bizleri. Neden hızla akıyor zaman? Etrafımızdan bilgiler, haberler, dedikodular, -miş'ler, -mış'lar akıp duruyor. Şehirli insanın etrafı da kafası da istiap haddinin üzerinde kalabalık. Neredeyse günlük zihinsel faaliyetlerimizin hiç birinin üzerinde bir kaç saniyeden fazla durup düşünecek zamanımız kalmıyor. İçselleştiremediğimiz, tadına varamadığımız, kününe vakıf olamadığımız milyonlarca an dizisini hızla yaşayıp geçmek zorundayız. Daha sonra dönüp geriye baktığımızda ise, zihnimizdeki kayıtlarının ekserisinin, hatırı sayılır pek bir iz bırakmamış saatler, günler, aylar ve yıllardan ibaret olduğunu fark ediyor ve neticede, zamanın ne kadar hızlı geçip gittiğine hayıflanırken yakalıyoruz kendimizi. Ömür süremiz, bize verilmiş en kıymetli emanet. Süresi belirsiz o süreç içerisindeki asli görevimiz, bana sorarsanız, olabildiğince dönüşmek, olgunlaşmak ve bize verilen benzersiz fırsat ve imtihanlardan olabilecek azami tecrübeyi devşirmek. Buna kemalat yolculuğu da diyebilirsiniz. Yaşamımızın en iyi koşullarda neredeyse üçte birini eğitim denen süreçlerle geçiriyoruz. Aslında her birisi benzersiz ve yegane olan biz insancıklar, yığınlar halinde sınıflara bölünüp, bir kaç meslek grubuna sığsınlar diye, tüm yeteneklerinden, müşahhas özelliklerinden, çocukluk arzularından ve heveslerinden itinayla budanıyorlar bu süreçte. Tepkilerimiz, zevklerimiz, arzularımız, korkularımız, hedeflerimiz otomatikleştiriliyor, aynılaştırılıyor. Bize verilen kutunun dışındaki ihtimalleri düşünme yeteneğimizi tamamen kaybedene kadar eğitiliyoruz. Sitem kaza ve kaçaklarını bir kenara koyarsanız, insana bahşedilmiş sanat, yaratıcı düşünce, aykırı fikir, yeni düşünceler üretme ve yeni ufuklara açılma gibi tabii yeteneklerimiz olabildiğince halının altına süpürülüyor, unutturuluyor. Komplo teorilerindeki gibi muktedir ve gizli örgütler değil bunu yapan; biz bunu bizzat kendi kendimize yapıyoruz. Zira insanız, konforu da severiz ve bildiğimiz rahat yoldan saparak daha iyi bir yola girme riskini almayı çoğumuz pek sevmiyoruz. İşe yaramadığını bile bile, böyle eğitmeye, böyle çalışmaya, böyle telaşlarla ömür geçirmeye ve böyle ölüp gitmeye pek sesimizi çıkartamıyoruz. İnsanı insan eğitir. Evde aile, okulda öğretmen, üniversitede profesör, marangoz atölyesinde usta, ila ahir, yenilerini yetiştirir. İşi aslında boynuza kulağ geçirtmektir. Sadece bidiğiniz göstermek veya öğretmek değil, bilinmeyeni keşfetmesi için talebesine, çırağına, yamağına ufuk açmaktır. Ama hepsinden esası ilham vermektir. Çocukluktan başlayarak aslında bir öğrenme canavarı olan insanın öğrenme sürecinin motoru merak ve ilhamdır. Sebebi ve motivasyonu verebilirseniz, sizin bir şey öğretmenize bile hacet kalmaz. Her koşulda, her imkansızlıkta öğrenebiliriz. Yeter ki kafi itiş gücümüz, kafi adanmışlığımız oluşsun. Eğitimin hangi safhasında, hangi devresinde verebiliyoruz acaba böyle bir itme gücünü? Ufak tefek kazalar dışında, maalesef bu tabii yeteneğimizi kaybetmiş gibi görünüyoruz. Geleceğimiz için gerçekten endişeleniyor, bir şeyler yapmak istiyorsak, ne yapıyor olursak olalım, biraz durup, elimizdeki ana, şu ana, şu anda elimizde olana dikkat kesilmemiz ilk büyük gereklilik. Geçen zamanı unutulmaz deneyimlere, dolu dolu yaşanmış bir ömrün paha biçilmez anılarına dönüştümenin tek yolu, kafamızı toplayıp, elimizdeki tecrübenin keyfine varmaktır. Bir başka görevimiz daha var: Bu alışkanlığı yeni nesillerimize hızla vermemi de gerekiyor. Daha doğrusu, onların elinden bu paha biçilmez ve fıtri yeteneği almaktan vaz geçmeliyiz artık. Oyun oynarken gelecek endişesi yahut geçmiş pişmanlığı ile anını zehir eden kaç çocukla tanıştınız? Bulamazsınız; zira onlar, henüz yeterli eğitim almamışlardır ve içinde yaşadıkları anın sonsuzluğu içinde, zihinlerinin evi olan beyinlerini değiştirmenin, dönüştürmenin keyfini alabildiğine yaşamaya programlanmıştır.


Beslenme rejimi çoğunlukla yüksek oranda işlenmiş et, nişastalı gıdalar ve şekerli atıştırmalıklardan oluşanlar, ileri yaşamlarında daha sağlıklı yiyecekler tüketenlere göre bunama tipi sorunlarla daha çok karşılaşıyorlar. Sağlıklı bir diyetin beyne fayda sağlayabileceği hepimizin malumu. Bununla birlikte, 22 Nisan 2020 tarihli yeni bir araştırmaya göre, sadece hangi yiyecekleri yediğiniz değil, hangilerini birlikte yediğiniz bunama riskinizle ilişkili olabilir. Diyetleri çoğunlukla yüksek oranda işlenmiş etlerden, patates gibi nişastalı gıdalardan ve kurabiye ve kek gibi atıştırmalıklardan oluşan insanların bunamaya maruz kalmaları olasılığının yıllarca daha çeşitli sağlıklı yiyecekler yiyen insanlardan daha olası olduğunu buldu. Ortalama yaşları 78 olan 209 bunama hastası ve yaş, cinsiyet, eğitim düzeyleri eşleşen ve demansı olmayan 418 kişiden oluşan çalışmanın katılımcıları, son beş yıl boyunca ne tür yiyecekleri ve ne sıklıkta yediklerini ayda bir defadan daha az ve günde dört defaya kadar olduğu belirlenen bir gıda anketi doldurmuşlar. Ayrıca her iki ila üç yılda bir tıbbi muayeneleri de yapılmış. Araştırmacılar, demanslı ve demanssız hastalar tarafından hangi yiyeceklerin sıklıkla birlikte yendiğini karşılaştırmak için gıda anketinden elde edilen verileri kullanmışlar. Sonuçlar, insanların yediği bireysel gıdaların, genel gıda gruplarının veya ağlarının, demansı olan ve demansı olmayanlar arasında önemli ölçüde farklılık gösterdiğini ortaya koyuyor. Bunama türü rahatsızlıklarda ne yediğimizden çok, neleri birlikte yediğimiz daha önemli olabilir.İşlenmiş etlerin, demans hastalarının gıda ağlarında bir düğüm noktası olarak göründüğünü söyleyen Dr. Samieri, demans geliştiren insanların sosis, et ve patre gibi işlenmiş etleri, patates gibi nişastalı gıdalarla, alkolle, çerezlerle ve kurabiye yahut kek gibi atıştırmalıklarla birleştirme olasılığı daha yüksek göründüğüne dikkat çekiyor. Bu durum da bunama riskinin işlenmiş et ürünlerinin tüketilen ortalama miktarından ziyade diğer sağlıksız gıdalarla birleştirilme sıklığı ile ilişkili olabileceğini düşündürüyor. Örneğin, bunama belirtileri gösteren kişilerin işlenmiş et yediklerinde, patatesle birlikte yemeleri; öte yandan bunaması olmayan kişilerin ise ete meyve, sebze ve deniz ürünleri de dahil olmak üzere daha çeşitli ve sağlıklı yiyeceklerle eşlik etme olasılığı daha yüksek görünüyor. Çalışma sonuçlarına genel olarak bakarsak, bunama sorunu olmayan insanlar beslenirken çeşitliliği esas alıyor gibi görünüyorlar. Yani bu kişilerin beslenme rejimi için seçtikleri gıdalar genellikle meyve ve sebzeler, deniz ürünleri, kümes hayvanları veya etler gibi daha sağlıklı yiyecekleri içeren çok sayıda küçük gıda ağından oluşuyor. Yani beyin için faydalı bir beslenme rejimi, farklı ve sağlıklı gıda bileşenlerinin farklı kombinasyonlarından oluşunca, arada bir sağlıksız görünen tercihlerin de sorun yaratma ihtimali azalıyor olabilir. Samieri, diyette daha fazla çeşitliliğin ve çeşitli sağlıklı gıdaların daha fazla dahil edilmesinin daha az bunamayla ilişkili olduğunu gösterdiklerini ifade ederken, kişilerin beslenme rejimi seçimlerine bakmanın gelecekteki demans sorunlarını öngörebilmekte de oldukça iyi fikir verebileceğini iddia ediyor. Elbette tek başına bu çalışma konuyla ilgili son sözü söylemek için yeterli değil; zira söz konusu çalışma katılımcıların diyetlerinin doğrudan izlemesinden ziyade, katılımcıların beyanlarına dayanan bir gıda anketini temel alıyor. Daha ileri düzeyde yapılacak çalışmalar muhtemelen konu hakkında çok daha detaylı bilgiler edinmemizi de sağlayacak.


Belirli olana yapış, belirsizden kaç talimatları size de tanıdık geldi mi? Kötü de olsa bildiğimizi seçiyor, kendimizi böylece daha güvende hissediyoruz. Bu da bizde psikolojik sertlik yaratıyor. Yeni olana mesafeli ve kaygılı bakıyor, yeniyi sert bakışlarla itiyoruz. Amacımız çok açık; net ve belirli bir dünyada güvenli yaşamak. Böyle bakıldığında insandan daha tedbirli ve belirliliğe muhtaç başka canlı yok. Daha az düşünerek atik olanlara pek de normal bakamıyor olmamız bu yüzden. Araştırmalar, insanların belirsizliğe farklı tepkiler verdiğini, belirsizliğe karşı daha yüksek tahammülsüzlüğe sahip kişilerin daha az dirençli olabileceğini ve düşük ruh hali, olumsuz ya da kötü duygular ve kaygıya daha yatkın olabileceğini gösteriyor. Yani belirsizliğe verdiğimiz cevap genelde kaygı oluyor. Polyvagal teoriye göre strese verilen sempatik sinir sistemi tepkilerinden kaçmak tepkisi, hayatta kalmak için kısa süreliğine kullandığımız bir yöntem. Fakat şöyle düşündünüz mü, insan başına geleceği bilmeden kendini nasıl korur? Bu demek oluyor ki hem belirsizliğe hem de onun getirdiği şoka hazırlıklı olmak diye bir şey yok. Hazır olmak yok. Belirsizliğin hemen yanında travma tepkileri, anormal bir duruma verdiğimiz normal tepkiler. Belirsizliğin getirdiği acıyla baş edebilmek için birkaç yöntem yazmak istiyorum. Netlik arayışında stresle boğuşan ve yarını kestiremedikçe herkesle arası bozulan yakın arkadaşınıza ne derdiniz? Onu nasıl hayata davet eder, sakinleştirirdiniz? Şimdi bu söylediklerinizi nezaket dolu bir ses tonuyla kendinize söylemeyi deneyimleyin. Bakın neler oluyor. Kişisel hikayelerimiz belirsizlik stresiyle mücadele ettiğimiz anlar ile doludur. Böyle bir anınızı hatırlamaya çalışın. Orada neler oldu? Gelecekle ilgili tahminleriniz çoğaldı ve beklentileriniz azaldı. Olup biten üzerinde kontrol alanınızın ölçülü olduğunu fark ettiniz. Kontrol etmek yerine yaşamak seçeneğini tıkladınız. Ve oldu. Gördüklerimin değeri, görmeye çalıştıklarımdan ağır bastı dediniz. Bugün zorlanan ve ille de netlik diyen kendinize andaki netliği hediye ediniz. Hayat nispeten sakin olduğunda, konfor alanınızın dışındaki şeyleri denemeye özen gösterin. Zor bir patrona karşı durmaktan yeni bir sporu denemeye kadar risk almanızı gerektiren her şey hayat değiştiğinde, yolundan saptığında kullanışlı olan becerileri geliştirmenize yardımcı olur.


Bunu bilen reklamcılar, içeriği ve ürünleri hedef kitlelere daha iyi uyarlamak için, insanların karar verme sürecini ölçmek maksadıyla nöropazarlama stratejilerine sarılıyorlar. Endüstri 4.0'da geleneksel sistemlerin duvarları yıkılıyor ve yerine daha yenilikçi, iddialı duvarlar örülüyor. Görünüşte hiçbir bağlantısı olmayan çeşitli kaynaklardan ilham alıyor ve puzzle parçalarını çok güzel bir şekilde birbirine bağlıyor. Nöropazarlama da içgüdülerin bilinçaltı karar verme süreçlerimize nasıl etki ettiğini araştırıyor. Bu pazar araştırması ve ürün geliştirme aracını kullanan reklam verenler; beyin aktivitesi, cilt, göz uyaranları ve kan akışı ölçümlerine dayalı bilişsel karar vermeyi daha iyi değerlendiriyorlar. Bir yandan, sinirbilim karar verme süreçlerimiz için biyokimyasal bağlam sağlarken, psikolojik güdüleri açıklamaya yardımcı oluyor. Nöropazarlama geleneksel ve varsayımsal stratejiler yerine bilimsel çözümleriyle rasyonalist bir bakış açısı ile strateji geliştirir. Beynimizin bilinçaltı yolculuğunda karanlık ve uzun bir yola çıkar. İnsanlığın başından beri beynimize kazınan ilgiler ve bilgiler gün yüzüne çıkar ve EEG makinesinde saklanamaz bir hale gelir. Nöropazarlama; fMRI , EEG ve SST gibi bilinen tekniklerden yararlanır. Geleneksel olarak hastalıkları teşhis etmek ve tedavi etmek için kullanılan bu araçlar artık pazarlama kampanyalarını tüketici talebine göre uyarlamaya yardımcı oluyor. Facebook, reklam sisteminin, bireylerin bilinçsiz algılarını ve duygularını nasıl etkilediğini araştırdı. eBay, çevrimiçi ödeme şirketi Paypal aracılığıyla nöropazarlamayı kullandı. Bu hizmetlerinin kullanımındaki hız artışının, tüketici açısından bilgi güvenliğini teşvik etmekten daha duygusal olduğu fark edildi. Coca-Cola'nın kendi kurum içi nörobilim laboratuvarı var. Burada nörogörüntüleme tekniklerini gerçek zamanlı olarak kullanıyorlar. Gönüllü denekler ise çeşitli reklamları izliyor, bilimsel yöntemi ve deneklerin duyduklarına ve gördüklerine tamamen tarafsız sinirsel tepkiler veriyor. Nihayetinde, taramalar rastgele bir skor ortaya çıkararak, markanın, reklamların, hatta çekimlerin ürünlerini tanıtmada ne ölçüde etkili olduğunu seçmesine olanak tanır. . Hyundai, 2011'in sportif gümüş modelini test etmek için 30 erkek ve kadının yer aldığı bir nöropazarlama çalışması istedi. 15 erkek ve 15 kadından tampon, ön cam ve lastikler dahil olmak üzere aracın belirli kısımlarına bakmaları istendi. Kafalarındaki elektrotlu kapaklar, arabayı bir saat boyunca izlerken beyinlerindeki elektriksel aktiviteyi yakaladı. Beyin aktivitelerinin satın alma kararlarına yol açabilecek tercihleri göstermesi gerekiyordu. Hyundai Motor America'da Marka Stratejisi Müdürü Dean Macko, Binlerce otomobil üretmeye başlamadan önce tüketicilerin bir araba hakkında ne düşündüğünü bilmek istiyoruz diyor. Macko, otomobil üreticisinin EEG beyin aktivite raporlarına göre dış kısmında ince ayar yapmasını bekliyor. yani teknoloji için kendimizi koruma yollarını da yazıya eklerseniz çok makbule geçer.


Sürekli çalışmakla geçen günler birbirini kovalarken genç karınca da düşünsel dünyasında birçok yeniliği keşfediyordu. Kentin yakın çevresinde yiyecek araştırmak ve bulduklarını depolara taşımaktan ibaret olan görevinden terfi etmişti. Artık kentin derinliklerinde bulunan mantar tarlalarının bakımından sorumlu ekibe katılmıştı. Dışarının tehlikeleriyle karşılaştırıldığında oldukça sakin ve güven dolu saatler geçiriyordu tarlalarda. Bu zamana kadar gördüğü ve öğrendiği kadarıyla doğadan toplamanın dışında, yetiştirerek, bakımını yaparak, hasat ederek yiyecek temin eden, yani tarım yapan tek topluluktu kendisininki. İşçilerin dışarıdan getirdiği yaprak parçalarını nemli ortamlarda çürümeye bırakıyorlar, uygun ısı ve nem miktarını ayarlıyorlar, çürümeye yüz tutan yapraklara diğer mantar kolonilerinden parçalar getirerek ekim yapıyorlardı. Yeterince gelişenleri de hasat ederek yiyecek depolarına götürüyorlardı. Biraz düşünüldüğünde muhteşem bir teknolojiydi bu. Kendi kentini diğer tüm canlılardan üstün kılan, doğaya bağımlılığı azaltan bir teknolojiye hayran olmamak elde değildi. Bu üretimin bir parçası olduğu için gurur duyuyor hatta biraz da kibirleniyordu. Bu kibrinden midir, yoksa fikirlerinden dolayı etrafında biraz çılgın olarak tanınmasının etkisinden midir bilinmez, son zamanlarda kendinde bir başkalık hissediyordu genç karınca. Üstünde fazla durmadı ama bir şeyler değişiyordu sanki hayatında. Beraber çalıştığı diğer karıncalar mesafeli davranıyor ama saygıda kusur etmiyorlardı. Bir süre sonra yeni bir emirle başka bir bölüme ataması yapıldı. Kendisini hayretten hayrete düşüren bu bölüme ilk defa geliyordu, hatta yolu bile yeni öğrenmişti. Daha önce böyle bir bölümden haberi bile yoktu. Geniş galerilerin birbirine tünellerle bağlandığı büyük bölümün girişinde durdu ve ihtişamlı manzaraya bakakaldı. Tarım yaptıklarını öğrenmişti ama bu bölüm bambaşkaydı, bir teknoloji sıçraması, bir devrimdi. Çok gizli olduğunu tahmin ettiği bu galerilerde sıra sıra yaprak bitleri dizilmişti. İşçiler karıncaların yiyemediği türden birçok bitki parçasını buraya taşıyor ve bu yaprak bitlerine yediriyorlardı. Bir gurup işçi de bunları sağıyor, şeker oranı çok yüksek olan koyu kıvamlı sarı renkli bu sıvıyı topluyorlardı. Ait olmaktan onur duyduğu bu topluluğun tarım yapmasıyla da gurur duyuyordu ama bu bambaşkaydı. Hayvancılık gelecek için bir çığır açacaktı. Böyle gizli ve büyük bir projenin içinde bulunmaktan gurur duydu. Gurur sırtında acayip bir hisse sebep oluyordu, sanki kaşındırıyordu ama üstünde durmadı. Muhteşem manzarayı seyretti bir süre ve sonra, kendine verilen işin başına geçti. Yiyecek depoları neredeyse dolu olmasına rağmen günlük istihkaklarında hissedilir bir azalma olmuştu. Biraz etrafına alıcı gözlerle baktığında daha iyi fark etti, etraf çok kalabalıktı. Kuraklıktan dolayı yiyecek sıkıntısı baş göstermek üzereydi. Normal şartlar altında hüküm sürdükleri alan tüm kenti doyurabilecek kadar büyüktü. Ancak bahar yağmurlarının henüz başlamaması kuraklık korkusunu tetiklemiş ve bütün kentte tasarruf tedbirleri alınmıştı. Gereksiz hiçbir tüketim yapılmıyordu. Kuraklık tehlikesi sınır komşusu olan diğer kentleri de olumsuz etkilemiş olmalıydı. Dış bölgelerden gelen haberler de pek iç açıcı değildi doğrusu. Bölgedeki yiyecek yetersizliği nedeniyle sınırın çok ötelerine gitmek zorunda kalan birlikler sık sık diğer kentlerin öncüleriyle karşılaşıyordu. Büyük bir çatışma yaşanmasa da karşılıklı tacizler ve küçük sınır ihlalleri sürekli yaşanır olmuştu. Kent tarihine bakılırsa çevreyi saran diğer kentlerin birçoğu kendilerinden ayrılan ve göç edip yeni kentler kuran kardeşlerinin, akrabalarının kentleriydi. Çatışmaların şimdilik büyümeden örtbas edilmesinin bir sebebi de bu olabilirdi belki de. Ne de olsa bir ortak geçmiş vardı, savaşmak o kadar da kolay olmasa gerekti. Dış görevdeyken tanıdığı bazı güvenlik görevlileri ile karşılaştıkça bir takım bilgiler alabiliyordu ama bu da biraz garipti. Çok sıkı güvenlik ve görev bölümü kurallarının geçerli olduğu kentte genç ve tecrübesiz birini bir kenara bırakın hiç kimseye görevinin dışında bilgi verilmezdi. Sırtında kaşınmalara sebep olan gururu ve az da olsa kibirli duruşu mu sebep oluyordu acaba bu bilgi akışına? Merak etmemek elde değildi. Her ne kadar büyük bir çatışmadan sonuna kadar kaçınılsa da yine de bazı tedbirler alınmıştı. Dış bölgelerdeki öncü sayıları birkaç katına çıkarılmış, güvenlik tedbirleri arttırılmış, yiyecek taşıyan konvoyların miktarı ve hızı görülmemiş seviyelere çıkarılmıştı. Bahar yağmurlarının daha da gecikmesi riskine karşılık alınan bu tedbirler sayesinde, komşu kentlerden daha fazla yiyecek toplayabilmek planlanıyor olmalıydı . Daha yaşlıca olanlardan öğrendiğine göre bugüne kadar hiç böyle bir rekabetle karşılaşılmamıştı . Kuraklık uzadıkça işçilerin gittiği bölgeler daha uzak ve daha tehlikeli oluyordu. Gidip de dönemeyenlerin sayısında da bir artış yaşanmaktaydı. Daha vahim haberler gelmeye başladıkça endişe de artıyordu, kendi akrabalarıyla yiyecek yarışına girmek yetmezmiş gibi, bambaşka kentlerin askerleri ve hiç tanımadıkları birçok yaratığın tehditlerinin de arttığı haberleri gelmeye başlamıştı. Aynı habitatı paylaştıkları diğer canlılar da katılmıştı bu çılgın yarışa, onlar da kendi yaşam alanlarını genişletmeye başlamış ve sınırlarına kadar gelmişlerdi. Rekabetin acımasız olduğu günler yaşıyorlardı anlaşılan, üstüne üstlük sırtındaki kaşıntı dayanılmaz bir hale gelmiş, yer yer derisinde çatlamalar ve dökülmeler başlamıştı. Başkasında olsa çoktan sürgün edilmesine neden olabilecek bu hastalığı neden göz ardı ediyorlardı acaba? Yaşadıkları bu olağanüstü günlerde gözden kaçmış olabilir miydi? Üstlerine kendisini ihbar etse fena olmayacağını düşünmeye başladığı bir anda, müthiş bir şey oldu: Dış görevdeki tüm bireyler kente akın etmeye başladı, dışarıda kimse kalmadı, kent bir anda ana baba gününe döndü. Haber hemen yayıldı, beklenen bahar yağmurları gelmişti, kuraklığın, kıtlığın, açlığın, savaşların ve yok olma tehlikesinin ilacı olan yağmurlar başlamıştı. Bu mutlu habere rağmen genç karıncanın sırtındaki kaşıntı artmaya devam etti. Yağmurların gelmesiyle doğa canlanmış, her yer yeşilin binlerce tonuna bürünmüştü. Huzurlu çalışma günlerine dönmüşlerdi. Ancak genç karıncadaki garip hastalık gün geçtikçe ilerlemesine rağmen acil bir önlem alınmamış, sadece kendisi gibi rahatsızlanan diğer genç arkadaşlarıyla beraber bir koğuşa alınmışlardı. Hayal meyal hatırladığı tek şey, çoğunlukla garip bir uyku hali gibi olan durgunluktan sonra yavaşça kendine geldiğiydi. Artık daha iyi görebiliyordu etrafını ama daha fazla incelemeye fırsat kalmadan ivedi bir emir geldi: Koğuştaki herkesi dış alana çağırıyorlardı. Büyük bir düzen ve sessizlik içinde belirtilen noktada toplanmak üzere harekete geçtiler. Fısıltı gazetesi harekete geçmişti. Kendisi ve birkaç bin genç arkadaşı Özel Görev Birliğine seçilmişlerdi. Kendisini ve arkadaşlarını daha dikkatli incelediğinde fark etmişti. Bildiği, ama daha önce görmediği bir değişiklik vardı. Tüm özel görev birliğinin kanatları vardı. Kentin Hava Kuvvetlerine seçilmişti. Bu ne büyük bir onurdu. Şimdi anlıyordu diğerlerinin kendisine karşı olan davranış değişikliğini ve saygılarını. O bir kanatlı karıncaydı artık. Kendisi ve diğerleri için çok yeni olan bu değişime adapte olmaları gerekiyordu. Dış alandaki belirtilen yerde toplanan hava kuvvetleri mensupları, verilen direktifler doğrultusunda muhteşem kanatlarını kullanmayı, uçmayı, tekrar güvenli şekilde konmayı öğreniyorlardı. İlk başlarda yaşanan küçük kazaları ve karışıklıkları çabuk atlatan birlik, kısa sürede profesyonel uçucular olmuşlardı. Genç karınca, uçarak, yaşadığı topluma nasıl bir fayda sağlayacağını henüz anlayamamış olsa da müthiş bir gelişmeydi bu yaşadıkları. Büyük saygı görüyorlardı ama kendilerine dişe dokunur hiçbir görev verilmemişti henüz. Hava Kuvvetlerinin kendilerine ayrılan bölümünde dinlendikleri bir anda, hiç beklemedikleri müthiş bir gelişme daha oldu. Kraliçe, bu seçkin birliği denetlemeye gelecekti. Birlik içinde büyük bir hareketlenme başladı, heyecan sarmıştı herkesi. Kraliçelerini her biri tanıyordu ama özel görevliler dışında hiç kimse göremezdi Kraliçelerini. Zamanı geldiğinde bütün asaletiyle Kraliçe ve yaverleri kapıda göründü, bir anda tüm birlik hareketsizleşti ve saygıyla beklediler. Ancak bir terslik vardı, bu gelen Ana Kraliçe değildi. Gelen çok genç olan Yeni Kraliçeydi. İlk şaşkınlıklarını üzerlerinden atan özel kuvvet mensupları Yeni Kraliçeye bağlılıklarını bildirdikten sonra o müthiş an gelmişti. Görevleri açıklanmıştı kendilerine. Yeni Kraliçe ile beraber kentten ayrılacak ve yeni bir kent kuracaklardı! Yeni kurulacak kentin öncüleri olacaklardı. Ne muhteşem bir gündü bugün! Yeni Kraliçenin özel birliği hep beraber kanat çırptılar, dikleştiler, gururla doldular. Hep beraber Genç Kraliçenin kalkış emrini vermesini beklediler. Yeni Dünyanın Cesur Öncüleri yola çıkmaya hazırdı.


Yeni Kraliçenin önderliğinde, birkaç bin erkek ve dişi kardeşten oluşan öncüler grubu ilk günlerini kazasız belasız atlatmış ve geceyi geçirmek için güvenli bir alana kamp kurmuşlardı. Yeni koloninin can damarı, var oluş sebebi olan Kraliçelerini merkezde kalacak şekilde konuşlanan grubun, telaşlı hareketleri giderek yavaşladı ve sükunet oluştu. Birbirlerine sıkıca tutunan yeni koloninin öncüleri, duvarları ve koridorları yine kendilerinden oluşan, canlı, nefes alan bir yuva oluşturarak kendilerini ve Kraliçelerini güvenlik altına aldılar. Gün boyu uçarak yeni yuvalarını oluşturacak alanı tespit etmeye çalışırken bir yandan da Kraliçeleri koloninin gelecekteki popülasyonunda yer alacak bireyleri oluşturabilmek için gerekli olan zifaf ve çiftleşme seremonisini gerçekleştiriyordu. Toplumlarında sadece Kraliçelerinin üreme yeteneği bulunmaktaydı. Geleceklerinin var olabilmesi Kraliçelerinin varlığına ve üreyebilme yeteneğine bağlıydı. Tüm kurumları var olan ve düzgün işleyen bir kolonide dahi Kraliçenin kaybı koloninin en fazla birkaç ay içinde yok olmasına sebep olurken henüz kurulum aşamasındaki kolonide Kraliçenin başına bir kaza gelmesi ya da üreyememesi tam bir felaketle sonuçlanırdı. Dişi egemen olan toplumlarında erkek bireyler de bulunmasına rağmen hem sayıca az hem de ömürleri nispeten kısaydı. Uygun koşullarda yirmi bahar görebilen Kraliçeleri olmasına rağmen genellikle dişi bireyler altı yedi bahar yaşayabiliyorlardı. Kraliçeyle çiftleşme görevinde olan erkekler görevlerini bitirdikten sonra koloniden ayrılıp ölüme terk ediliyordu. Erkek bireylere ihtiyaç olduğunda ise Kraliçenin yumurtladığı döllenmemiş yumurtalar bakıma alınıyor ve yavru çıkması sağlanıyordu. Kolonideki düzen, döllenmiş yumurtalardan dişi, döllenmemiş yumurtalardan erkek bireyler çıkması üzerine kuruluydu. Çiftleşme görevini tamamlayan erkeklerin gruptan ayrılması ve seyahatleri süresince uğradıkları birkaç saldırıda kaybettikleri kardeşleri dışında fazla bir hasar almamışlardı. Ancak yine de savunmasız kaldıkları bu barınaksız durumdan birkaç gün içinde kurtulmaları gerekiyordu. Genç karınca, yaşamaya alışık olmadıkları, güvenli kentlerinin dışındaki bu hayata fazla dayanabileceklerini zannetmiyor ve içten içe telaşlanıyordu. Fakat kurulacak koloninin yer tespiti görevi sadece Kraliçeye aitti. O karar verdiği anda yeni kentlerini kurmaya başlayabilirlerdi. Eski kolonilerinde yaşayan yaşlı bilgelerden duyduğu kadarı ile herhangi bir kentte yaşamayan, kent kurmayan göçebe akrabaları da mevcuttu. Genellikle akıncı olan bu akrabaları yaşamlarını doğada göç ederek, mevsim durumuna göre bir yerden başka yere sürekli hareket ederek geçiriyorlarmış. Sadece Kraliçelerinin yumurtlamaya karar verdiği günlerde geçici kamplar kuran ve yumurtadan yavrular çıktıktan sonra tekrar göçe başlayan bu tür koloniler toplayıcı-avcı yaşam biçimini tercih etmişlerdi. Kendileriyle kıyaslandığında oldukça vahşi ve tehlikeli akrabalardı. Geçtikleri yerleri talan eden, yerleşik hayattaki kolonileri yağmalayan, sürekli seyahat eden, korkutucu türlerdi bunlar. Umarım bu tür vahşilerle karşılaşmayız diye geçirdi içinden genç karınca. İkinci günün sonlarına doğru Kraliçe tüm grubu etrafında toplayarak bir açıklama yaptı. Yeni dünyanın Cesur Öncüleri zorlu yolculuklarını bazı kayıplar vererek de olsa artık tamamlama aşamasına gelmişlerdi. Yeni koloni bulundukları alana kurulacaktı. Kraliçeleri kararını vermişti. Etraflarında oldukça geniş bir alanda ne başka bir koloni ne de koloni sınırlarını belirleyen işaretler vardı. Su kaynaklarına yakın, bitki örtüsü zengin, başka kolonilerle sürtüşmeye girmeyecek kadar ıssız bir bölge seçmişti Kraliçe. Büyükçe bir kaya kütlesinin hemen altından başlayarak yeni koloninin ve kentin temelleri atılmaya başladı. Kraliçe de dahil olmak üzere herkes hummalı bir şekilde çalışıyordu. Gece bastırmadan Kraliçenin güvenle sığınabileceği, hiç olmazsa koloninin bir kısmını da içine alabilecek bir yuva kazmaya başladılar. Böylece birkaç yıl sürecek olan büyüme aşaması da başlamış oldu. Gün doğumu ile beraber etrafa yayılan keşif kolu bir yandan yeni koloninin hükümdarlık alanını belirleyen işaretleri bırakırken bir yandan da edindikleri bilgileri sürekli olarak Kraliçelerine taşıyorlardı. Bir işçi karınca gibi çalışan Kraliçe, odasını düzenliyor, temizlik yapıyor, bakıcısı görevindeki diğer karıncalara emirler yağdırıyor, keşif kollarından gelen bilgileri değerlendiriyor, sürekli çalışıyordu. Çalışırken etrafa yaydığı talimatlar diğer işçileri de teşvik ediyor, inanılmaz bir güçle çalışmalarını sağlıyordu. Yeni odalardan birinin yapımında çalışan genç karıncaya yaklaşan işçilerden birisi kendisine bir talimat getirmişti. Kısa bir süre talimatı algılamak için duran genç karınca hızla Kraliyet merkezine doğru yola çıktı. Kraliçe kendisini çağırıyordu. Kraliçenin huzurunda saygıyla bekleyen genç karıncanın içi büyük bir heyecanla dolmuştu. Kraliçenin etrafına yaydığı talimatlar ve mesajlar işçi karıncalarda inanılmaz bir heyecan yaratıyordu. Kraliçe, eski kentlerinden ayrılırken yanına aldığı mantarları genç karıncaya teslim ederek gerekli talimatları verdi ve hemen kendi işine döndü. Genç karıncanın yeni görevi belli olmuştu. Koloninin ihtiyacı olan mantar çiftliklerini kurma görevi kendisine verilmişti. Hiç oyalanmadan çiftliklerin oluşturulacağı bölüme doğru harekete geçti. Çiftliklerin ısı ve nem koşullarını denetledikten sonra gerekli gördüğü birkaç yerde Büyük Şehrin Küçük Dünyası 3 deliklerini genişletti. İşçilerin dışarıdan getirdiği yaprak parçalarını uygun bir şekilde düzenledikten sonra da ilk ekimlerini gerçekleştirdi. Bu hummalı çalışma devam ederken de bir yandan kendine tahsis edilmiş olan işçi grubuna mantar tarımının inceliklerini öğretiyordu. Eğitim, kendilerininki gibi gelişmiş toplumlarda en önemli aktivitelerden biriydi ve eğitim şarttı.


Mantar çiftliklerinin yapımı hızla devam ederken rutin kontrolleri yapmak için havalandırma kanallarını dolaşan genç karıncanın yanına yaklaşan bir işçi karınca oldukça aç görünüyordu. Çalışmaktan bitap düşen işçi, genç karıncanın yüzüne nazikçe dokundu. Genç karınca tıka basa dolu olan kursağından çıkardığı bol miktarda yiyeceği bitkin haldeki işçiye doğru uzattı. İşçi karınca kendisine verilen yiyeceğin bir bölümünü iştahla yerken bir kısmını da kursağına depoladı. Karınca toplumunun bir SGK kuralı olan bu beslenme davranışı oldukça etkili bir hayatta kalma yeteneğiydi. Karıncalarda sindirim sisteminin ön tarafında bulunan ve hiçbir sindirim enzimi içermeyen SBK toplumun ortak birikimlerinden oluşurdu. Herhangi bir sebepten ötürü aç kalan ya da beslenme imkanı bulamayan karıncalar başka bir karıncanın SBK'sında bulunan yiyeceklerden talep eder ve talebi derhal karşılık görürdü. Aldığı yiyeceğin bir kısmını sindirim enzimlerinin bulunduğu midesine gönderen karınca bir kısmını da yine SBK'sında depolar ve ihtiyacı olan başka bir karınca için taşırdı. Karıncanın kendi kursağında bulunan yiyecek onun açlıktan ölmesini engelleyemez, bu yiyeceği kendisi için kullanamazdı. SGK'nın temeli olan Sosyal Beslenme Kursağı sadece ve sadece ihtiyacı olan başka bir karınca tarafından kullanılabilirdi. SBK'sından yiyecek veren herhangi bir karınca neşelenir, hareketleri hızlanır ve daha motive bir şekilde işinin başına dönerdi. Günler birbirini kovalarken kolonide yeni odalar açılıyor, çiftlikler çoğalıyor, hükümdarlık alanında dolaşan keşif kollarının bulduğu yiyecek kaynakları hakkında bilgiler derleniyor, güvenlik önlemleri artırılıyordu. Kraliçe için ayrılan bölümler de bir düzene girmiş, Kraliçe günlük işleri yardımcılarına bırakmış ve yeni yumurtalar üretmeye başlamıştı. Dışarıdan gelen bilgilere göre Kraliçe, yumurta sayılarını ve ihtiyaç duyulan işçi gruplarını belirliyor; yumurtaları, larvaları ve pupaları bu ihtiyaçlara göre tasnif ettirip bakımlarını yaptırıyordu. Keşif kollarının bulduğu ve koloniye yerini haber verdiği yaprak biti yumurtaları da kente taşınmaya başlamıştı. Mantar çiftliklerinin kurulum aşamaları bitip gerekli ekipler eğitildikten sonra besi çiftliğinde görevlendirilen genç karınca, işçilerin getirdiği yaprak biti yumurtalarının bakıma alındığı bölümlerin kurulmasına refakat etti. Günler hızla akıp giderken koloninin nüfusu da hızla artıyor, kent kışa hazır hale gelmeye başlıyordu. Kraliçeden gelen yeni bir talimatla kentin ana girişinin hemen yanında bir grup toplanmaya başlamıştı. Gittikçe kalabalıklaşan grup, asker karıncalar arasından seçilmiş olan özel eğitimli avcılardan oluşuyordu. Avcı müfrezesi sefere çıkmak için hazırlık yapıyordu ama ne gidecekleri yönü tespit etmek için uğraşıyor ne de diğer toplayıcı karıncaların bıraktığı feromon izleriyle ilgileniyordu. Güneşten gelen polarize ışığı filtre eden onlarca göz merceğine sahip olan karıncalar yön bulma, mesafe tayini gibi konularda tam bir uzman olmalarına rağmen, avcı müfrezesi sadece zırhlarını temizlemek ve silahlarını kontrol etmek gibi rutin işlerle uğraşıyordu. Kente girişler sıkı bir şekilde kontrol altında tutuluyordu, koloniye ait olmayanlar, işgalci ya da parazit türler kesinlikle içeri alınmıyor şiddetle uzaklaştırılıyordu. Kentin, depoların ve çiftliklerin güvenliği buna bağlıydı. Ancak bu tedbirler toplumun misafirperver olmadığı manasına da gelmemeliydi. Kolonide oldukça gelişmiş bir iletişim sistemi olan karmaşık ortak bir dil kullanılmaktaydı. Koku, görme, ses, titreşim ve tat kullanılarak sağlanan iletişim dili koloniden koloniye değişmekle beraber yakın akraba kolonilerde oldukça benzer yapıdaydı. Dil, yakın akraba olan kolonilerde lehçe farklılıkları düzeyindeyken akrabalık derecesi uzaklaştıkça farklı lisanlara doğru değişmekteydi. Genel olarak koloniyle aynı dili kullanan tüm yabancılar gerçek bir misafirperverlikle ağırlanırdı ve hoşgörü sınırı oldukça yüksekti. Misafirler başka kolonilerin karıncaları olabileceği gibi bambaşka türlerden de olabilirdi. Koloniyle aynı dili konuşabilen bu tür misafirler her yere girip çıkabilir, besinlerden ve hatta SBK'dan bile yararlanabilirlerdi. Çoğu zaman misafir türlerin yavruları, koloninin kendi yavrularıyla beraber bakılabilirdi. Koloninin ortak çıkarlarına zarar vermediği sürece misafirperverlik sosyal bir kural halini almıştı. Zaman zaman koloninin dilini kullanarak kenti işgal eden yabancı türlerin bir kenti yağmalayıp tüm bireyleri ortadan kaldırdığı istilalar da olmuştu. Hatta bazı köleci kolonilerin işgaliyle tüm koloni bireylerinin öldürüldüğü, yumurta ve larvaların kaçırılıp köle olarak kullanıldığı bilinmekteydi. Köle olarak çalıştırılma ve köle avcılığı birçok karınca türünde gözlemlenen bir şeydi. Eski kolonideki bilgelerin anlattığı kadarıyla kuzey enlemlere ve soğuk iklimlere gidildikçe köleci koloni türlerinin sayısı artardı. Köleci karınca türleri genellikle köleci olmayan, özgür kolonileri ve türleri tercih ederlerdi. Köleci türlerin işgalinden kurtulmayı başaran özgür koloniler ise saldırıya uğrayan kentlerine bir daha asla dönmemiş, kendilerine yeni kentler kurmak üzere uzaklara göç etmişlerdi. Eski kentlerinde yaşarken genç karıncanın vardiyasında bulunan oldukça yaşlı bir karınca: köleci karıncaların işgal ettiği kolonisinden kaçmayı başaran yakın kuzenlerinden birisiydi. Lehçe farkından dolayı önce tedirginlikle karşılanan ihtiyar daha sonraları toplumun bir üyesi olmayı başarmıştı. Gençlere anlattıkları ise tüyler ürperticiydi.


Tüm bunları anlatırken bile gözlerini korku bürüyen ihtiyarın, propaganda mesajlarının neden olduğu panik ve karmaşayı üstünden atabilmesi çok uzun zaman almıştı. Bu sırada köle avcıları ise ganimetleri olan işçi karınca pupalarını kendi kolonilerine taşımış, daha önceki akınlarda ele geçirdikleri kölelerin bakımına vermişlerdi bile. Hesaplarına göre pupadan çıkan genç köleler ise hiçbir şeyin farkında olmadan, köle olduklarının ayrımına bile varamadan yeni kolonilerinin hizmetine girmiş olacaklardı. Üremelerine kesinlikle izin verilmeyen köleler ömürlerinin sonuna kadar efendilerinin ve onların kolonilerinin tüm işlerini sanki kendi işleriymiş gibi yapacak, yiyecek toplayacak, temizlik yapacak ve efendilerinin zırhlarını parlatacaklardı. Akınlar sırasında tamamen düzenli ve saldırgan olan köle avcıları, kolonilerine döndüklerinde bambaşka bir hale dönüşüyorlardı. Koloninin hayati işlerinin hiç birini yapamayan, mantar tarlalarını hasat etmek ve besi çiftliklerinden sağım toplamak konusunda tamamen yeteneksiz olan köle avcıları, yaşamak için kölelerine bağımlı haldeydiler. Aslında köleler, sosyal yapılarında efendileriyle hemen hemen tüm haklara eşit derecede sahiplerdi. Koloni içinde son derece uysal olan köle avcıları, zamanlarının büyük bölümünü kölelerinden yiyecek dilenerek geçiriyorlardı. Herhangi bir sebepten dolayı kölelerini kaybeden koloninin efendileri kendi işlerini yapmaya çalışsalar dahi hiç de iyi yapamıyorlardı. Larvaların beslenmeleri gecikiyor, yemek araları uzuyor, yuvadaki malzemeleri olması gereken yerlere ulaştıramıyor, en basit işleri bile çok uzun sürelerde yapıyorlardı. Her ne kadar koloni içindeki işlerde; tarım, hayvancılık konularında son derece beceriksiz ve kölelerine hayati derecede bağımlı olsalar da avcılık konusunda olağanüstü yetenekliydiler. Bazen günlerce parlak zırhlarını temizlemekten başka iş yapmayan uyuşuk şovalyeler, gelen bir mesajla bir anda savaş makinesine dönüşüyorlardı. Son derece disiplinli ve bir o kadar saldırgan avcı timleri, ebat olarak kendilerinden kat be kat büyük avlara korkusuzca saldırıp genellikle de hiç yara bile almadan kolonilerine ganimetleriyle beraber dönüyorlardı. Sadece kendi akraba türlerine değil çevrelerindeki tüm potansiyel avlara korku imparatorluğunun gölgesini hissettiriyorlardı. Genç karınca bu hikayeyi ilk dinlediğinde, ihtiyar karıncanın koloniye katılmasının üzerinden henüz çok fazla vakit geçmemişti. Propaganda mesajlarının büyük bölümü etkinliğini yitirmiş olmasına rağmen içinde bir panik havasının oluşmasına engel olamamış, hızla ihtiyardan uzaklaşmıştı. Zaman geçtikçe de propaganda mesajı unutuldu gitti ama genç karıncanın içinde oluşan köle avcılarına karşı korku asla silinmedi. Doğa bazen akıl almaz işler, akıl almaz ittifaklar da oluşturmuyor değil. Karınca kolonilerinin yakın çevresindeki bazı bitki türleri, köleci karıncaların iletişim feromonlarına çok benzeyen bir takım kimyasallar salgılama yeteneğine sahip. Özellikle bitkinin hayatını riske atan yaprak biti gibi istenmeyen istilacıların ortaya çıkmasıyla tetiklenen bu feromon benzeri kimyasallar, karınca kolonileri tarafından bir çağrı mesajı olarak algılanıyor ve avcı timleri feromonu yayan bitkiyi çok kısa bir sürede bulup bitkinin başına bela olan yaprak bitlerini son bireye kadar avlıyorlar. Şövalyelerin yiyecek depoları ağzına kadar dolarken bitki de istilacılardan kurtulmuş oluyor. Ne kadar doğru olduğu tartışılır ama bu bitkilerin, istilacı yaprak bitlerinin sayısına göre, gelecek olan avcı timlerinin sayısını ayarlayabildikleri tahmin ediliyor. Bir beyne dahi sahip olmayan bitkinin böylesine ayrıntılı bir bilgiyi avcı timlerine iletebilmesi, şimdilik büyük bir muamma.


Henüz çok genç olmasına rağmen çalışma hayatına balıklama dalmıştı. Kendini bildi bileli çalışıyor, geniş ailesinin geçiminin en azından bir kısmını sağlayabilmek için ağır yüklerin altına giriyor, havanın müsaade ettiği her gün çalışıyordu. Yoğun iş temposunun içinde, sürekli bir yerlerden bir yerlere koştururken aslında fazla zorluk çekmiyordu, fiziki yapısı ağır işler için biçilmiş kaftan gibiydi. Hiç zorlanmadan birçok ağır işin altından kalkabiliyordu. Asıl problem akşam olup da iş gününün bitmesi ile başlıyordu aslında. Akranları ile beraber kaldığı koğuş denilebilecek dinlenme alanına döndüğünde aklına garip fikirler doluyordu. Aslında bir anlamda erkenden bıkmıştı bu hayattan, nasıl adlandıracağını bilmiyordu ama kendi kendine büyükşehir dediği curcunadan sıkılmıştı. Her gün aynı şeyleri yapmaktan, aynı şeyleri yemekten, aynı zamanda dinlenmekten, aynı zamanda çalışmaktan, aynı sosyal konuları konuşmaktan artık hiç hoşlanmıyordu. Ekip olarak arazi taramasına çıktıkları günlerde bazen orman kıyısına kadar uzaklaşıyor, uzun saatler boyunca oralarda dolaşıyor, ormanda, doğanın kucağında yaşamanın nasıl bir şey olacağını hayal ediyordu. Bu durumu giderek çevresinde tepki çekse de, zaman zaman amirlerinden şiddetli azarlar işitse de düşüncelerinden, hayallerinden, doğada yaşama arzusundan vazgeçemiyordu. Doğada yaşam üzerine bu kadar çok düşündükçe zamanla soruları dağalmaya başlamıştı. Sürekli olarak aklına işler ters giderse nasıl başa çıkacağına dair sorular geliyordu. Büyükşehirin nispeten güvenli ortamında var olmuş biri, doğanın ortasında tek başına nasıl hayatta kalabilirdi? Nasıl yiyecek bulur, nasıl barınır, gerektiğinde vahşi hayvanlardan nasıl korunurdu? Bunlar hakkında hiçbir şey bilmiyordu, detaylı bilen birine de hiç rastlamamıştı. Duydukları hep uç noktalardaki, sonu kötü biten hikayelerdi. Çoğu hikayeler, filan yerde boğuldu, filan yerde vahşi hayvanlara yem oldu ya da bir daha haber alınamadı şeklindeydi. Ormanın derinliklerine kendi isteğiyle giden sonra da sağ salim olarak geri gelen tanıdığı ya da dedikodusunu duyduğu kimse yoktu. Aslında işin garip yanı böyle bir şey duyulmaya başlandığında konu amirler tarafından hemen kapatılıyor, sanki hiçbir şey olmamış gibi davranılıyor, birçok işçinin görev yeri değiştiriliyordu. Bir şehir efsanesine göre de uzun zaman önce biri şehrin ve çalışma alanının çok dışlarına kadar gitmiş ve kendisinden umut kesildikten epey sonra bir gün harap şekilde çıkıp gelmiş. Anlatılan yastık altı hikayelere göre görevliler onun üstünde tanımlanamayan bazı kimyasal izler bulmuş ve her ihtimale karşı toplumdan tecrit edilmişti. Zamanla birçokları tarafından unutulan bu hikaye gençler arasında anlatılan, geceleri birbirlerini korkutmak için kullandıkları bir efsaneye dönüşmüştü. Doğa üzerine düşündükçe kafasındaki çelişkiler de artıyordu aslında. Doğa, sürekli olarak yenilenen, değişen, canlı ve cansız maddelerden oluşan varlıkların hepsini kapsayan bir bütün olmalıydı. Yaşadığı yer, yiyecekler, içecekler, aklına gelen tüm canlı veya cansız her şey doğanın bir parçası olmalıydı. Yaptığı bu tanımı doğru kabul ederse, kendisi de aslında doğanın bir parçasıydı ve doğada yaşıyordu. Bu fikir önceleri biraz içini rahatlattıysa da zamanla başka problemlere yol açmaya başladı. Doğa canlı, cansız her şeyi kapsamasına rağmen kapsadığı her yer aynı özelliklerde değildi. Cansızları şimdilik bir kenara koyarsak, bir canlının yaşamını sürdürdüğü, geliştiği, fiziki sınırları belli alanlar var olmalıydı. Şimdilik bu alanlara Habitat diyelim. Habitat, bir kaya kovuğu da olabilir, ucu bucağı görünmeyen bir orman ya da akşam melteminde tembel tembel salınan bir çayırlık da. Birden fazla canlının paylaştığı bir yer ya da bir böceğin bağırsağı bile olabilir habitat. O zaman doğa, bütün bu habitatların birleştiği bir bütündü ve hepsi direkt veya dolaylı olarak birbirini etkiliyor olmalıydı. Hatta habitatlar onları kullanan canlılardan ayrı düşünülemezdi. Her canlının hayatını devam ettirdiği habitatında bir işi, görevi olmalıydı. Canlıların habitattaki görevini, ya da yaptığı işi betimleyen, zincirdeki yerini belirleyen bir kavram çıkmıştı karşısına. Bu yeni kavrama Niş adını verdi. Habitat bir canlının adresi, onu nerede bulacağımızın tarifi ise niş de onun yaptığı iş olacaktı. Üretici, avcı, parazit, leşçi ya da çürükçül gibi işler olabilirdi canlının nişi. Günlük işlerinin peşinde koştururken düşünsel seyahatinin bu çıkmaz sokağında uzunca bir süre debelenip durdu. Sıcak sayılabilecek bir yaz günü yaptığı işten kafasını kaldırdı ve yaşadığı çevreye bakmaya başladı önce, her şey ne kadar düzenliydi, yollar, geliş şeritleri, gidiş şeritleri, transfer noktaları, depolar, antrepolar, iklimlendirme kanalları, yönetim bölümleri, koğuşlar ve buna benzer binlerce yapı. Kendini bildi bileli bu düzenin içerisindeydi ve hiç aklına gelmeyen bir şey daha geldi, doğanın bir parçası isek, bu yaşadığımız yer de mi doğanın bir parçasıydı? Bildiği kadarıyla Büyükşehir doğada var olan ve yaşadığı toplumun gelip içine yerleştiği bir Doğal Yapı değildi. Yaşadığı toplum, doğanın bu parçasını kendi ihtiyaçlarına göre şekillendirmiş ve kendilerinin kolaylıkla yaşayabileceği bir hale getirmişti. İçindeki kıpırtı tekrar hareketlenmeye başladı bir anda. Kendisi genel anlamda doğanın bir parçası olabilirdi, hatta ihtiyaçlara göre değiştirilmiş bir doğa parçasında, bir habitatta yaşıyor da olabilirdi. Uzun süredir içindeki kıpırtının adını sonunda koyabilmişti. Evraka . İçindeki kıpırtı Merak idi. Kendi habitatından başka habitatlardaki yaşamı merak ediyordu. Ne vardı oralarda? Kendine özel koşullar olmadığına göre ve yaşamasını sağlayan Büyükşehiri yanında götüremeyeceğine göre, ait olmadığı bir habitatta nasıl hayatta kalabilirdi? Tek bir cevap geliyordu aklına, tüm toplum yaşayabilmek için çok büyük bir çevreyi kendi ihtiyaçlarına göre değiştirdiğine göre, birey olarak da bir kişilik bir habitat oluşturabilirse ait olmadığı bir habitattaınırlı bir süre yaşayabilirdi. Çok havalı bir de başlık buldu fikrine Doğada Hayatı İdame. Vardiya amirinin sert uyarısıyla gerçek dünyayandü ve işine devam etti. Asık suratında daha önce olmayan bir ifade belirdi, ağzının kenarları yukarı doğru çok hafif kıvrılmıştı. Yeni bulduğu fikrini hayata geçirebilmek için öncelikle donanımlarını tamamlaması gerekiyordu. En önemli donanım ise bilgi olmalıydı. Diğer tüm ihtiyaçlar içinde en kolay taşınabilen, istiflenebilen, var olanlardan yenilerinin türetilebildiği tek donanım bilgi olmalıydı. Diğer ihtiyaçlar sınırlı olarak bulunabilir, taşınabilir ya da depolanabilirdi. Ancak bilgiye sahipseniz diğer ihtiyaçlarınızı başka yerlerden başka şekillerde edinebilme ihtimaliniz yüksekti. Demek ki öncelikle etrafındakilerden kafasındaki konuyla ilgili öğrenebildiği her şeyi öğrenmeliydi. Öğrenmeye de kendi toplumundan başlamalıydı. Ön iki ayağını önce birbirine sonra antenlerine sürterek kısa bir temizlik yaptıktan sonra saha amirlerinin ve güvenlik görevlilerinin daha önce bıraktığı kimyasal mesajları yorumlamak için bekledi. Büyükşehirin yakınlarında bir besin kaynağı bulunmuş, güneşin doğduğu yönde sınırlarımıza yakın bir bölgede ise başka bir koloninin bireyleri arazi taraması yapıyordu. Güvenlik güçlerinin bir bölümü tedbir için sınıra yönlendirilirken toplayıcıların da besin kaynağına en kısa ve güvenli yoldan gitmesi isteniyordu. Talimatları alır almaz besin kaynağına doğru yola çıktı genç karınca.


Anılarımızda bir yolculuğa çıkıversek hemen hepimiz, Büyüyünce ne olacaksın? sorusuyla karşılaştığımızı hatırlarız. Bu malum sorunun bize sıklıkla sorulduğu vakitlerde, tam anlamıyla bilgi sahibi olmadığımız türlü mesleği kendimize yakıştırmış ve yıllar içinde birkaçını sıralayıvermişizdir; bizi küçük görüp görece büyüdüğümüzde ne olacağımızı soran aile bireylerimize, eş dost ve konu komşumuza. Pek çoğumuz da öğretmen, doktor, hemşire, polis, asker, pilot, şarkıcı, futbolcu... gibi meslekleri seçmişizdir genelde. Biraz daha geniş düşünebildiysek astronot demişizdir, hayal gücümüz genişse süper kahraman olmaya niyetlenmişizdir. Yönümüzü Z kuşağına çevirdiğimizde de cevapların bizden çok farklı olmadığını görüveririz. Her ne kadar kendileri, daha okuma yazma öğrenmeden uçsuz bucaksız bir dijital okyanusa balıklama dalsalar ve teknolojiyle iç içe olmayan meslekleri hiç de cazip bulmasalar da Pilot olacaksam drone pilotu olurum. diyorlar ama sonuç yine aynı! Büyüyünce ne olacaksın? sorusunun kökündeki hatadan mıdır bilinmez TDK Türkçe Sözlükte belli bir eğitim ile kazanılan, sistemli bilgi ve becerilere dayalı, insanlara yararlı mal üretmek, hizmet vermek ve karşılığında para kazanmak için yapılan, kuralları belirlenmiş iş anlamına gelen- meslekleri sıralamaktadır Z kuşağı da aynı bizim gibi. Arapçadan dilimize geçen meslek sözcüğü; yol, rota, bir yolu izleme, yol alma anlamına gelmektedir. Hal böyleyken meslek kelimesinin kökeninde maddi karşılık üzerine tek bir kelime sarf edilmediğine şahit oluruz. Meslek sözcüğü; bir yolda olma, yol alma anlamlarıyla para kazanmanın çok ötesinde gelişme, değişme ve dönüşme; daha iyiye doğru ilerleme anlamlarını çağrıştırır. Öyle ya insan hareketle vardır ve sürekli bir durağanlık, atalet insana ancak zarardır. O zaman meslek kelimesinin tanımı; insanın tabiatına pek uygun, onu iyileştiren, güzelleştiren bir kavram olarak beliriverir zihnimizde. Alın size mesleklerin en naifi. Karşılığında para adlı bir kağıt parçası elde etmekten yoksundur belki ama bizim Dalgacı Mahmut'un izlediği yolun güzelliğine diyecek yoktur. Fizyolojik olarak her ne kadar yetişkin sayılsam da Büyüyünce ne olacaksın? sorusundaki büyümek fiilinin henüz epeyce gerisinde olduğumun bilinciyle bu sorunun hakkı olan cevabı verebilecek durumda değilim. Ömrümce de o hakkı kendimde görecek kadar büyüyebileceğimi zannetmiyorum. Ne var ki madem meslek; yol demek, yolda olmak demek; işte bunu pek severim. Ömrün insana öğrenmesi adına sunulmuş bir armağan olduğuna inanan biri olarak ben, iflah olmaz bir talebeyim. Öğrenmeyi talep edenim. Her günümü keşfetmeye; elimden geldiğince, gücüm yettiğince gelişmeye, değişmeye, becerebilirsem daha iyiye dönüşmeye harcamak için niyet etmiş bir öğrenciyim. Boyuma posuma bakanlar o malum soruyu sormaz oldular nicedir ama Mesleğiniz nedir? diyenlere bundan böyle Talebeyim diyeceğim ve yaşamım boyunca yolumun kesiştiği, bana öğrenme gayretinin ne denli kıymetli olduğunu gösteren bütün öğretmenlerime de daima teşekkür edeceğim. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Hormonların Gücü Adına; Güç Bizde Artık!


Henüz çocukken hepimiz, bize garip gelen ve hazırlıksız yakalandığımız sorulara maruz kalmışızdır. Bunlardan biri ve kesinlikle en zoru da büyüklerin hiç bıkmadan sorduğu o meşhur soru: Büyüyünce ne olacaksın? Bu soruyla karşılaşmayan var mıdır bilmiyorum ama herkesin farklı cevap verdiğini biliyorum. Çünkü çocuklukta bu sorunun cevabına hayalgücü eşlik eder. Araştırmalara göre insan en çok çocukken sınırsız hayal kurabiliyor. Çocukluk postumuzu üstümüzden sıyırdıkça gerçek hayata adım atarız ve kesinlikle daha gerçekçi düşünmeye zorlarız zihnimizi. Ama bazen hayatlarımız kurduğumuz hayallerden farklı olabiliyor. Hiç düşünmeye vaktiniz oldu mu, hayal ettiğimiz her şeyin ne kadarını gerçekleştiriyoruz? Peki, hayallerimizi gerçekleştirme konusunda sosyal çevremiz ne kadar etkili? Güzel hayallerle başlayan bir hayat, içinde olduğu kültürden ne kadar etkilenir acaba diye insan kendine sormadan edemiyor. Murphy Kanunlarına göre, gerçekten bir iş ters başlamışsa ters gitmesi beklenir. Kısa zamanda bu varsayım bir inanç sistemine dönüşmüştür. Küçük bir aksilik yaşanınca her şeyin kötü olacağına inanıyoruz. Hemen hayallerimizden vazgeçebiliyoruz. İşte Michael Apted, Seven Up adını verdiği belgeselinde tam da bu konuyu ele almıştır. Michael Apted, belgeseli için 1964'te çeşitli sosyo-ekonomik düzeyden 14 çocuğu bir araya getirir. Hepsi de 7 yaşındadır. Buradaki ilk amaç insanların, ekonomik durumun belirleyici olduğuna dair edindikleri öğrenilmiş inanç kalıplarına eleştiride bulunmaktır. Yani, Varlıklı bir ailede dünyaya gelen çocuk zaten şanslıdır ve hep şanslı olacaktır., Fakir ve mutsuz bir dünyaya gözlerini açan çocuk için hayat çok zordur. gibi düşünceleri yıkmaktır. The Up Series olarak bilinen, her 7 senede bir bu 14 kişiyle buluşarak hayatlarını inceleyen belgesel en son 63 Up olarak karşımıza çıktı. Son bölümde bu insanların 7 yaşından 63 yaşına kadar olan hayatından sahneler var. Ama bu sahneler ne toplum yapımızı bozan dizilere benziyor ne de yaşanmış bir hikaye canlandırılıyor. Bu belgeselde sadece yaşanan hayatların kendisine şahit oluyoruz. Mesela küçük bir çiftlikte büyüyen Nick, ilk evliliğinde mutluluğu yakalayamıyor. İkinci kez evlenip, Amerika'da profesör olarak çalışıyor. Bir diğer çocuk Paul, 7 yaşında hangi üniversiteye gideceksin sorusuna üniversite ne demek diye cevap veriyor. Annesini kaybeden Paul, Avusturalya'da fabrika işçisi olarak ailesiyle birlikte yaşıyor. Evliliğe sıcak bakmadığını söyleyen Jakie ise 20'li yaşlarında evleniyor. Zengin bir aileye sahip olan Susie, okulu bırakıp ailesinden çok uzaklara gidip yerleşiyor. Küçükken aralarında en hareketlisi olan Tony ise, büyüyünce Jokey olacağını eğer o olmazsa taksi şoförü olacağını söylüyor. Tony, bir süre jokeylik yapıp sonra taksicilik yapmaya başlıyor. Michael Apted bu belgesel ile harika bir şey ortaya koyuyor. Hayat değişebilir, içinde bulunduğumuz şartlar değişir veya değişmez ama hayallerimize ulaşmamıza engel değil. Hayallerimiz, içinde bulunduğumuz yaşam şartlarına, sosyal ve kültürel çevreye göre kabuk değiştirebiliyor. Ama önümüzde kocaman bir hayat var. Kötü başlayan her şey kötü gitmeyebiliyor. Ya da iyi başlayan her şey iyiye de gitmeyebiliyor. Burada önemli olan şey, kurulan hayaller! Kisa ve net imkan verilsin.Aileler kendilerine verilmeyen imkanlari vermeye calisip kendi yapamadiklarini cocuklarindan beklemeseler. Nihan hanım, zaman ayırıp okuduğunuz için teşekkür ederim. Kesinlikle haklısınız, çocuklarımıza imkan verilmeli ki olsunlar! Teşekkür ederim, hayat boyu çocuk kalmak en güzeli. Çünkü en güzel, en yaratıcı, en eğlenceli şeyler hep çocuklar ve çocuk kalanlar sayesinde oluyor.


İnsan, yapan canlıdır; sürekli devinir ve bir şeyler yaparız. Hiçbir şey yapmamak elbette mümkün değildir ama yaptığımız şey bize haz vermiyorsa ya da bizim için bir amaca hizmet etmiyorsa o iş bizi sıkar. Aslında insan canlısı hayat boyunca daimi bir meşguliyet içindedir. Karnımızı doyurmak, cinsel ihtiyacımızı karşılamak, bedenimizi dinlendirmek gibi aktiviteler için sürekli meşgul oluruz. Ya da bize verilen ama nedenini bilmediğimiz ve faydasını henüz görmediğimiz işlerle doludur vaktimiz. Ama yine de tüm bu yaşam gailesi içinde her nasılsa sıkılmaya vakit buluruz. Eğer yapacak anlamlı bir şeyimiz yoksa, uğruna yaşadığımız bir amacımız yoksa can sıkıntısı kaçınılmazdır. Çocukken çok canım sıkılırdı, etrafımdaki yetişkinler de bana sıkı can iyidir, çabuk çıkmaz derlerdi ama bu espri can sıkıntımı gidermek şöyle dursun beni daha da sıkardı. Şimdi oğlum canının sıkıldığını söyleyince ona sunduğum alternatiflerden hepsini reddederek kendi çözümünü sunuyor: bilgisayar oyunu oynamak! Canı sıkılan insanlara baktığımda yapacak işleri olmayan kişiler olduğunu görüyorum. Mesela emekliler çok sıkılıyorlar. Ya da hayatını anlamsız gören tuzu-kurular, onların daha da çok sıkılıyor canları. Felsefe de can sıkıntısından kurtulmak için bulunmuş bir çözüm olabilir. Alem boşluk kaldırmaz derler, zihin hiç kaldırmıyor. Meşgul olacağımız zihinsel bir gündemimiz yoksa boş kalan zihin hemen doluyor. Neyle mi? Abuk sabuk düşüncelerle! Gerçi onlara düşünce de denemez ya, geçmiş olaylar ve gelecek planlarıyla meşgul oluyor zihin ve anksiyete gelişmeye başlıyor. Eğer eğitimli bir zihniniz yoksa olumsuz olaylar ve durumlar üzerine odaklanıyor ve mutsuz oluyorsunuz. Böylece pek çok patolojik durum ve olay doğuruyor can sıkıntısı, son günlerde maruz kaldığım reality show tarzındaki gündüz kuşağı programlarında görülen patolojiler ortaya çıkıyor. Bu, hiç şüphesiz toplumsal bir problem. O nedenle insanların boş kalmaması gerekiyor. Can sıkıntısının en etkili çözümü bir hobi edinmek. Korkut Ulucan hocamızın kulakları çınlasın, derslerde hep söylediği bir şey vardı: İnsanın mutlu olması için 4 şey gereklidir: İyi uyku, iyi beslenme, egzersiz ve hobi. Bedensel sağlığınız ne kadar iyi olursa olsun gerçekten mutlu olabilmek için hobinizin olması şart. Hobi nedir derseniz, yapmaktan hoşlandığınız bir aktiviteyi düzenli olarak gerçekleştirmek şeklinde tanımlayabilirim. Bu, extrem sporlar yapmaktan kitap okumaya, pul toplamaktan şarkı söylemeye kadar olan tüm alternatiflerden herhangi biri olabilir. Boş zaman aktivitesi olan hobi, boş kalan zihnimizi sevdiğimiz bir etkinlikle doldurup sıkılan canımıza deva olacaktır. Herkesin yapmaktan hoşlandığı boş işler vardır, bunları yabana atmayalım. Hatta bu boş işlerimize sahip çıkalım, çünkü zihinlerimizdeki boşluğun yaramaz şeylerle dolmaması için onlara ihtiyacımız var. Cümlede online oyunlar kısmı geçmese okuyan da adamın her pazar yüz kızartıcı bir suç işlediğini sanır. Pardon ama bu adamın her pazar arkadaşlarıyla oynadığı oyun o adamın hobisi ve bu durum sizi neden bu kadar rahatsız ediyor? Şok olma kavramının içini tamamen boşaltmışsınız. Ayrıca size ne bundan? Adamın sadece pazar gününü ayırdığı bir hobisi var işte, size mi kaldı bunu yargılamak? Kim bilir hafta içi nasıl bir işte çalışıyor o adam? Rahatlayacağı tek bir pazar günü var, bırakın da rahatlasın. Ama bu durum her nedense bazı kişiler tarafından unutulamayacak bir şok olmuş. İşe bakın! Can sıkıntısına karşı önerdiğiniz o muhteşem çözüme ise bayıldım: hobi! Hadi canım... Bu kadar özgün ve işe yarar bir çözüm eminim hiçbir motivasyon konuşmacısı tarafından daha önce 5 milyon kez söylenmemiştir. Milletin haftada tek gününü ayırdığı hobiye laf edip yazının sonunda hobi edinin demenize de ayrıca hayran oldum. Kendinizle çeliştiğinizin farkına bile varmamışsınız. Bilgisayar oyunları da bir hobidir. Mario'dan farklı oluyor o oyunlar, yıllar harcanıyor hikayesi ve grafikleri için. Hatta bu hobi bir insanın tüm gün Instagram'da çıplak vücutlara bakmasından ya da milletin gereksiz hayatlarını takip etmesinden bin kat daha güzel bir vakit geçirme yöntemi. Deneyin, siz de seversiniz. Mesela bir gün uçaktasınızdır. Uçakta olmanız kısmı çok önemli ama. Çay içip kruvasan yemenize, hatta boş yazılar yazmanıza rağmen yine de can sıkıntınız gitmez. Acaba Yunan felsefesine mi adım atsam, yoksa çok satanlar listesinden kitap seçip okuyor gibi mi yapsam? seçenekleri arasında kalırsınız. Neyi seçtiğinizin bir önemi yok ama, ikisini de anlamazsınız zaten. Biri çok anlam ifade ettiği için anlamazsınız, diğerini de hiçbir anlam ifade etmediği için anlamazsınız. Zaten azıcık düşünme alıştırması yapmaya kalksanız acaba hayatımın anlamsızlığından şüphe etmeye mi başlamalıyım? Ya da bir amaç mı edinmeliyim? gibi gereksiz sorular sormaya başlarsınız. Hayatınız anlamsızsa ve hala hayata ait bir amaç edinememişseniz; sabaha kadar düşünseniz bir faydası yok zaten, hiç uğraşmayın. Son olarak: saçma nedenler yüzünden canı sıkılmasına rağmen bir de can sıkıntısı üzerine yorum yapacak medeni cesareti bulan bir kimseyseniz eğer, kusura bakmayın ama canınız sıkılsın zaten. Özellikle kötü yorumlar okuyunca canınız sıkılsın ki, bir dahaki sefere bir yazıyı kaleme aldığınızda -ki ben onu asla okumayacağım- forum yorumları gibi acemice ve alt yapısı olmayan şeyler yazmazsınız. Bu can sıkıntısı size bir şeyler öğretsin ama. Çünkü kötü eleştiri çok yararlıdır. Sizin iyiliğiniz içindir. Kişinin kendisine yapamadığı özeleştiriyi birinin bedavadan size vermesidir. Kendi eksiğini, yanlışını düzelten insan, ilerleyen insandır. Böyle bir yazı yazıp da üzerine çok ii gibi bir Facebook yorumunu almanız inanın size hiçbir şey kazandırmazdı. Lütfen hayatı 23 yaşında çözmüş şımarık instagram kızı profilinden çıkarak biraz daha mütevazi ve akılcı yazılar yazınız. Bu yorumumu okuduktan sonra da silebilirsiniz. Yorumlarınız için teşekkür ederim, sizinki gibi bir zihinle etkileşime girmekten memnun oldum. Hayatınızda okuduğunuz en kötü yazılardan birine bunca yorum yazmanız sizin etrafınızdaki kötülüklere karşı çok duyarlı olduğunuzu gösteriyor ve bu durum gerçekten takdire şayan. Fakat yorumlarınızda ciddi sorunlar var. İlk ve en büyük sorun duygusal motivasyonunuz, üslubunuz çok saldırgan ve bu tarzla insanların büyük çoğunluğunun ciddiye alacağı eleştiriler yapmak oldukça zor. Sizi neyin bu kadar öfkelendirdiğini doğrusu merak ediyorum. Acaba bilgisayar oyunlarıyla duygusal bir bağınız mı var, üreticilik, satıcılık ya da bağımlılık gibi? Belki de sadece kötü bir gününüzdeydiniz, sorun her ne olursa olsun özgüveniniz beni sizi ciddiye almaya itti ve bir faydası olabileceği umuduyla yorumlarınızı yorumlamaya karar verdim. 1. Düşünmede kavramlar çok önemlidir, neden bahsettiğimizi bilmezsek doğru düşünemeyiz. Hobi kişinin yapmaktan hoşlandığı bir boş zaman aktivitesidir. Bilgisayar oyunu oynamak pekala bir hobi olabilir, fakat evli ve iki çocuklu bir erkeğin tatil gününün tamamını oyun oynayarak geçirmesi ciddi bir problemdir. Bu uğraş artık bir hobi değil, bağımlılıktır. 2. Yoğun olumsuz duygulanım kişinin sağlıklı düşünmesini engeller. Doğru düşünebilmek için sakinleşmeye ihtiyacımız vardır, aksi halde eleştirdiğimizi zannederken duygusal boşalma yaşarız ve tepkiselliğin mantıksızlığıyla hem karşımızdakinin ne dediğini anlamayız hem de maksadımızı aşan aşırı tepkiler veririz. Bu da hem düşünmeyi ve anlamayı, dolayısıyla gelişmeyi hem de iletişimi sekteye uğratır. 3. Doğru düşünebilmek için önyargısız olmak gerekir. Hiç tanımadığımız bir insanla ya da aşina olmadığımız bir fikirle ilgili gerçekten uzak yargılar taşımak, anlamanın önünde büyük bir engeldir. 4. Kötü eleştiri olumsuz eleştiriden farklı bir şeydir. Olumsuz eleştiri eğer doğru yapılırsa çok olumlu bir şeye dönüşebilir. Kötü eleştiri ise kötü bir düşünme ile verilmiş mantıksız bir tepkidir ve çoğunlukla ciddiye alınmaz. Nitekim ben eleştirilerinizi değil sizi ciddiye aldığım için bunları yazıyorum, çünkü anladığım kadarıyla düşünmeyi önemseyen genç birisiniz. Bu bağlamda size Eleştirel Düşünme üzerine piyasadaki kitapları gözden geçirmenizi tavsiye ederim. Son olarak, Acaba hayatımın anlamsızlığından şüphe etmeye mi başlamalıyım? Ya da bir amaç mı edinmeliyim? cümlesi yazılarıma aşina olan okurların anlayacağı bir gönderme içeriyor. Aşina olmayanlar içinse parantez içindeki linke işaret ettim, size de okumanızı tavsiye ederim. Damla hanimin cani sıkılmış anlaşılan:) Damla hanim size de Ceren hanimin tavsiyesini tavsiye ediyorum; kendinize bir hobi bulun, insanlari boş yere eleştirmekten daha eğlencelidir.


Ne çekmişizdir şu çelişkinin elinden! Yapmak isteriz yapamayız, al sana çelişki. Benim bir isteğim vardır, Hiçbir zaman. Yaşam çelişkiden türer, değişim çelişkiyle başlar, gelişim için çelişki gerekir. evrimleşmek, bu iki hayvandaki hızı çok üstün noktalara çıkarmıştır. Gelişim çelişkiden kaynaklanır, öğrenme çelişkiden kaynaklanır, yaşam çelişkisiz var olamaz. Biraz daha yakına gelelim. Bireyin çıkarı ile başkalarının çıkarı çok sık çelişir. Hatta uzun süredir beraber yaşayan ve birbirlerine çok uyumlanmış görünen insanların arasında bile, kimi yüzeye çıkan kimi derinlere gömülüp kalmış ve deşelenmeyen pek çok çelişki vardır. doğurduğu karşılıklı rekabete dayalı evrim, hem bireyi hem toplumu geliştirerek öylece sürüp gider. uğrayanlardır. Bu yenilikçiliğin yönü bile önemli değildir, hangi yöne olursa olsun değişim cezalandırılır. sizin yararınızı gözetmesini istiyorsanız, daha çok beklersiniz. Çelişki yaşamın özündedir. Yakınımızdaki ya da uzağımızdaki insanların bizi anlamasını, bizim için iyi olanı yapmasını bekliyoruz. çelişkiyi sevmiyorsanız. Ama yaşamın tıka basa çelişkilerle dolu olduğunu ve yaşamın, değişimin, dönüşümün, canlılığın zaten çelişkilerle var olduğunu kavradığınızda her şey pek keyifli. Bakarsınız zehirli saydığınız şeyler meğer şifaymış. Şifa sandıklarınız da pek öyle derde deva değilmiş.