Metaverse'ü anlamak için dijitalin ne olduğunu anlamak gerekir. Ama sadece tanımsal anlama yetmez, ilişkisel olarak anlamalıyız dijitali. Yerine oturtamadığımız ve bir tek tanımını bildiğimiz şey belki okul sınavlarında işimize yarar, başka da bir işimize yaramaz. Dijital, bir şeyi 1 ve 0 olarak ifade edebilmemiz demektir. Bir şeyi 1 ve 0 olarak üretebilirsek, dijital ortamlarda yazılım kodlarıyla saniyeler içinde onun milyonlarca kopyasını oluşturabiliriz; küçücük fiziksel ortamlarda onun dağlarcasını barındırabiliriz; onu dünyanın öbür ucuna ışınlayabiliriz. Bir kitabı fiziksel olarak basmak için yayınevinden matbaasına uzun bir süreç gerekliyken dijital olarak hazırlayıp yayınlamak birkaç günlük iş bile değildir. Fiziksel olarak yayınlanmış bir kitabın kopyası için matbaalar gerekirken dijital yayınlanmış bir kitabın talep anında neredeyse sıfır zamanda kopyası üretilebilir. Fiziksel kitabın okuyucuya ulaşması kamyon, gemi, araba hızlarına tabi olup duraklarda da bol bol beklerken dijital kitap dünyanın öbür ucundaki bir sunucudan bilgisayarınıza ya da telefonunuza saniyeler içinde ışık hızında gelebilir. Dijitalleştirilemeyecek hiçbir şey yoktur. Çünkü mesele yüzde yüz dijital olması değil, hibritleşmesi; her şeyin biraz dijital biraz fiziksel, çoğu zaman çokça dijital azıcık fiziksel olması. Mesela şu anda yediğimiz fiziksel yemekleri seçme ve sipariş etme işlemini neredeyse hep dijital ortamlarda yapıyoruz. Sözlü kültür, yazılı kültür, dijital kültür... Dijital artık bir opsiyon değil, yaşamımızın önemli bir kısmının üzerinde yürüdüğü zemin. Yani zaten çoktandır dijital metaverse'ün içindeyiz. Fiziksel bir dünyamız vardı, üstüne dijital bir dünya oluşturuldu ve fiziksel dünyayı o kadar çok etkiledi ki artık bildiğimiz eski fiziksel dünya yok. Tek bir dijital dünya da yok. Bunlardan bazıları fiziksel dünyayla çok bütünleşik ve sadece yüzde on dijital; çoğunluğu ise fiziksel dünya üzerinde sadece sunucuları ve insanlara değdiği noktaları ile var ve neredeyse tamamen dijital. Böyle pek çok hibrit dünyalar var ve biz de onların içindeyiz. Bu geçiş sürecini bir 'kariyer' üzerinden kavramak isterseniz Hikaye Anlatıcısının Evrimi başlıklı yazımı okuyabilirsiniz. Peki Metaverse'de niye arsa peşinde koşturup duruyoruz? Çünkü millet olarak arsadan zengin olmanın binlerce örneğini yaşadık ve yakın çevremizden kişilerde gördük hatta belki kişisel olarak deneyimledik. Hikaye anlatıcısıysan Metaverse'de de o olarak devam edersin, arsa spekülatörü isen orada da onu yaparsın. Metaverse için uzaklara bakmayın, ne yapayım diye de uzaklara bakmayın. Kendi işinizin, ilginizin, merakınızın hibrit dünyasını kurun. Bu konuda ihtiyaç duyanlara danışmanlık da yaptığımı belirtmeliyim. Bakın ben de bir danışman olarak kendi hibrit dünyamı kuruyorum ve bu yazı da bunun bir parçası. Durkheim'ın mekanik dayanışma, organik dayanışma ikilisi vardır; şimdi buna bir üçüncüsü eklendi ve o artık üçlü oldu: Mekanik dayanışma, organik dayanışma, dijital dayanışma. İki nesil kadar önce insanlar komşuları ile imece yapar kendilerine birkaç haftalık/aylık yufka, lavaş, ekmek üretirlerdi. Bir nesil önce bu davranış garipleşti ve hiç tanımadığımız, bilmediğimiz insanların emeklerine dayalı olarak bakkaldan üç kuruşa ekmek almayı benimsedik. Şimdi de o ekmeğin basit bir aplikasyon ile telefonumuzun bir tuşuna basıp kapımızın önüne gelmesini, hatta kıyafetinden arabasına pek çok ürünü fiziksel olarak görmeden incelemeden satın almayı içselleştiriyoruz. Size şu an garip gelen pek çok şey hızla normalleşiyor. Bir süre sonra hala dönüştürmediğiniz bazı davranışlarınız, fırından ekmek mi alınır hadi ekmeğimizi yapalım diye diretmek kadar garipsenir olacak. Uyum, uzaklarda değil. Mateverse zaten yaşamımızın içinde, gözlerinizi açıp kendinizi, yaşadığınız ortamı, kullandığınız yöntemleri görmeye başlarsanız akışın farkına varacaksınız. Kendimi, ortamla ilişkilerimi, kullandığım yöntemleri nasıl görüp değiştiririm derseniz 26 Şubat'ta yeniden açılan Çevik Yaşam Eğitimini inceleyebilirsiniz.


- Bir tanrının veya serbest bırakılmış bir ruhun bedensel biçimde yeryüzündeki tezahürü; vücut bulmuş ilahi bir öğretmen. - Video oyunlarında, internet forumlarında vb. belirli bir kişiyi temsil eden bir simge veya şekil. Örnek kullanım: Konuşma avatarın başının üzerinde bir balon içinde tasvir edilmiştir. Böyle gerçekte var olmayan kurgusal toplulukları, mesela şirketleri, gönüllü kuruluşları, ülkeleri, kamu kurumlarını, vakıfları, dernekleri insan avatarlarla yaşamın içinde cisimlendiriyoruz. Sinema ve dizi film yıldızlarının çok başarılı olanları, o büyük paraları oyun yetenekleri için falan almıyorlar. Aslında büyük bir kitle halindeki insanların her birisi için başarılı birer avatar olabildikleri için o paraları hak ediyorlar. Film ya da dizi izlerken o yıldızla bütünleşiyor, kendimizi onun içine ışınlıyoruz. Kahraman etkilediği her kişinin bireysel avatarı oluveriyor. İzleyen kişi olayları, duyguları avatar üzerinden kendisi de yaşıyor. Hatta başarılı roman yazarları bu işi görüntüsüz bile yapıyorlar. Ana karakterleri, bazen yardımcı karakterleri bile okurun kendisini içine ışınladığı bir avatar haline geliveriyor satırların arasında. Ready Player One'ı izlemenizi tavsiye ederim. En azından fragmanına bakabilirsiniz. Metarverse'le ilgili bu mini yazı dizisini şimdilik burada bitiriyorum. Konu ilginizi çekiyorsa, yayınladığım birkaç videoya göz atmak isteyebilirsiniz. Sizin için bir tanesinin linkini paylaşıyorum.


Teknolojinin tanımı gereği bazı özellikleri var: Yenilikler içeriyor, özellikle başlangıç aşamalarında bir hayli karışık olabiliyor, az kişinin becerebildiği bir şeyler olarak yaşama giriyor. Bu yönleriyle toplumun geneli olarak teknolojiden uzak durmaya eğilimli olabiliyoruz. Ama teknolojinin başka özellikleri de var: Her teknoloji değil ama içlerinden süreç içinde öne çıkanlar, tüm toplumun yaşam biçimini dönüştürüyor. Kritik kimi teknolojiler, o kadar kısa sürede o kadar önemli hale gelebiliyor ki, artık onlardan anlamamak diye bir seçenek düşünülemiyor bile. - Başlangıçta karmaşık, az kişinin becerebildiği, işe yarayıp yaramayacağı belirsiz, hatta insan niye böyle saçmalıklarla uğraşır ki dedirtecek cinsten bir süreç. Teknolojik yeniliklerin çok büyük kısmı bu aşamada ölüyor zaten. - Bir süre sonra biraz daha geniş kitleleri ilgilendiriyor ve etkiliyor, önceki teknolojik gelişmelerle eklemlenmeye başlıyor ve ana akımın yönünü değiştirme ihtimali olan yan akımlar oluşturabiliyor. Bu akımların pek çoğu dönüp dolaşıp ana akıma yeniden katılıyor ya da bir yerlerde cılız bir akıntı olarak kalıyor. Ama bazıları sonraki aşamaya geçebiliyor. - Önceki iki aşamadan geçmeyi başaran teknolojik gelişmeler, bazen beklenmedik kadar kısa sürelerde akışı az buz değil çılgınca değiştirecek etkiler yapabiliyor. İşler öyle bir hal alıyor ki, tüm insanlığın ana akımını değiştiren büyük bir sosyolojik olgu ortaya çıkıyor. Teknolojideki gelişmelerin nerdeyse hiçbiri amaçlı ya da önceden tahmin edilebilir değiller. Teknoloji geliştirenlerin tabii ki amaçları var ama bunların içeriği genelde sosyolojik devrim falan değil; para kazanma, megaloman hevesleri tatmin etme amaçları ve kaşıntı benzeri geçmeyen bir merakın dürtmeleri gibi motivasyonları oluyor genelde. Kritik nokta şu: Bu teknolojik yeniliklerle ilgili değişimler mutasyonlar gibi sürekli ve çok yüksek sayılarda gerçekleşiyor. Ve toplum da biyolojik yapılar gibi bunları ortadan kaldıracak şekilde bir davranış içinde oluyor. Yani mutasyonları düzeltmeye, kontrol altında tutmaya çalışıyor genel olarak toplum. Ama mutasyonların nerdeyse tamamı ya yok edilir ya kontrol altına alınır ya da kayda değer bir değişiklik oluşturacak kadar önemsiz olurken nasıl bazıları işe yarar olduğundan seçilip kayrılıyor ve yaygınlaşıyorsa, bu teknolojik yeniliklerde de benzer bir durum oluyor: Bazı teknolojik yenilikler seçiliyor, kayrılıyor, çünkü işe yarıyorlar ve işte onlar sonraki aşamalara geçmeye başlıyor. Bazı mutasyonlar nasıl görme işlevini daha ileri seviyeye taşıdıysa, bazı mutasyonlar nasıl dili ve konuşmayı ilerlettiyse, bazı mutasyonlar nasıl beynin gelişiminin önemli aşamalarını gözler önüne serdiyse bazı teknolojik gelişmeler de küresel ölçekte insan yaşamını ve toplumsal yapıyı azımsanmayacak kadar değiştiriyor. Biyolojik evrim çok yavaş. Ama kültürel evrim biyolojik evrime göre binlerce kat daha hızlı. İnsan teknolojiye odaklanmış ve teknoloji ile kültürel evrimini gerçekleştirerek kendinin ve dünyanın yaşamını dönüştürmüş bir canlı. Bunu geçmişte kimi zamanlar devrimsel ölçekte yaptı. İnsan, aslında aynı canlı değil artık. Her birinde milyonlarca yıllık evrime denk gelen sıçrayışlar gerçekleştirdi. Bunların ilkini belki on binlerce yılda yaptı; ikincisini birkaç bin yılda, üçüncüsünü temeli çok gerilere dayansa da birkaç yüzyılda yaptı; dördüncüsünü yüz yıl gibi bir süreye, beşincisini ise yine temelleri daha geriye dayansa da uygulama olarak yüz yıldan az bir süreye sığdırdı. Bunlardan belki sadece daha verimli beslenme sayesinde, beynimizin dönüşümünü biyolojik evrim eşliğinde yaşadık. Diğerlerinin hiçbiri biyolojik evrim anlamında kayda değer bir değişiklik içermedi. O yüzden yukarıda saydığım beş aşamadan da toplumsal olarak çoktan geçmiş olduğumuz halde, bireysel olarak sadece ilkinin sonuçlarıyla birlikte doğuyoruz. Sonraki dördünü kendi yaşamlarımızda bireysel dönüşümler olarak sindirmek durumundayız. Kültürel evrimi anlamadan metaverseü anlamak mümkün değil. Dijital dünyanın insanı da, sanayi toplumundaki insan değil; bambaşka bir varlık. Ama işte biyolojik olarak hepsi aynı. Yani bu bambaşka insanların her birinde çok esaslı süreklilikler de var.


Mevsimsel duygudurum bozukluğu, bir mevsim boyunca, genellikle kış aylarında süren ve yılın geri kalanında ortadan kaybolan bir depresyon türüdür. Gündüz saatleri azalmaya başladığında ve havalar soğuduğunda, birçok insan kendini depresyona benzeyen semptomlar yaşarken bulabilir. Bazıları için bu belirtiler nispeten kısa sürelidir. Huysuz ya da hasta çocuklarıyla içeride sıkışıp kalan ebeveynlerin gerginliği daha kısa sürebilir ve kasvetli bir kış gününde artan uyuşukluk hissi alışılmadık değildir. Ancak bazıları için bu semptomlar oldukça rahatsız edici olabilir. SAD olarak da bilinen mevsimsel duygudurum bozukluğu, kış bunalımından daha fazlasıdır. Bir mevsim boyunca, tipik olarak kış aylarında süren ve yılın geri kalanında kaybolan bir depresyon türüdür. SAD belirtileri depresyon belirtileri ile aynıdır. Şiddeti değişebilir ve genellikle kişisel ilişkilere yansıyabilir. Belirtiler arasında yorgunluk, yaygın mutsuz ruh hali, ilgi kaybı, uyku güçlüğü veya aşırı uyku, iştah artışı, daha fazla tatlı yeme isteği, kilo alma, umutsuzluk veya çaresizlik duyguları yer alır. Mümkün olduğunca fazla gün ışığı alın. Güneşe maruz kalmamak SAD'a neden olan şeylerin bir parçasıdır, bu nedenle olabildiğince çok güneş ışığı almak şikayetlerinizi azaltabilir. Gündüz saatlerinde bir pencere kenarında oturun veya yürüyüşe çıkın. Hatta sizi dışarı çıkaracak ve hareket etmenizi sağlayacak bir kış sporu bile yapabilirsiniz. Sağlıklı beslenin. İyi hissetmek için yenen yiyecekler ekstra kalori, bol miktarda şeker ve yağ ile dolu olmak zorunda değildir. Yaratıcı olun ve hazırlaması kolay, doyurucu, düşük kalorili tarifler arayın. Pasta ve kurabiye yemek yerine, elma ve armut gibi mevsim meyvelerinden bir tatlı yapmayı deneyin. Arkadaşlarınız ve ailenizle vakit geçirin. Arkadaşlarınızla ve ailenizle vakit geçirmek, moralinizi yükseltmek ve sosyal izolasyonu önlemek için harika bir yoldur. Çocuklarınızla veya evcil hayvanlarınızla yakınlaşın, arkadaşlarınızla vakit geçirirken sıcak bir fincan çay için veya ailenizle birlikte farklı oyunlar oynayın. Sevdiklerinizle mevsimin sizi nasıl etkilediği hakkında konuşun. Ayrıca içinde bulunduğunuz durumu daha iyi anlayabilmeleri için onları SAD hakkında bilgilendirebilirsiniz. Aktif kalın. Bütün kış evinizde kapalı kalmayın. Bu sezonda dışarı çıkmaya gayret edin ve yaşadığınız çevrenin tadını çıkarın. Gönüllü olun, bir kulübe katılın, yürüyüşe çıkın veya sevdiklerinizle buz pateni yapmaya başlayın. Ayrıca, her yıl SAD yaşadığınızı biliyorsanız, aktif kalmak ve başkalarıyla etkileşim halinde olmak için kış öncesinde bir program oluşturmanız büyük fayda sağlayacaktır. Araştırmalar, egzersiz yapmanın ve keyifli aktiviteler planlamanın SAD'ın etkisini azaltmanın en faydalı yolları olduğunu göstermektedir. Profesyonel yardım alın. Depresyon duygusuyla mücadele etmeye devam ediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanından yardım alabilirsiniz. Ruh sağlığı uzmanları, mevsimsel duygudurum bozukluğunuzun olup olmadığını ve bunun en iyi nasıl tedavi edileceğini belirlemenize yardımcı olabilir. Araştırmalar, bilişsel davranışçı terapi gibi bir psikoterapinin SAD için etkili bir tedavi olduğunu ve antidepresan ilaçlarından daha uzun vadede fayda sağlayabileceğini gösteriyor. Psikologlar zihin ve beden arasındaki bağlantıyı anlamak için uzmanlık eğitimi almışlardır. Sorun alanlarını belirlemenize ve ardından bunları değiştirmek için bir eylem planı geliştirmenize yardımcı olabilirler. Hedeflerinizi ulaşılabilir olacak şekilde nasıl planlayabileceğinize dair stratejiler sunabilir, sağlıksız davranışları değiştirmenize ve duygusal sorunları ele almanıza yardımcı olabilirler. Bunun için de çeşitli kanıta dayalı tedaviler kullanırlar.


Bu kavramıyla ilgili öncelikle söylememiz gereken iki şey var: bizim için henüz misafir bir kavram ve evrensel literatürden buralara gelen çoğu misafir gibi o da henüz aramızda kendine oturacak uygun bir yer bulabilmiş değil. Meraklı gözlerle kim olduğunu anlamaya çalışan birkaç kişi dışında, yarım yamalak Türkçesiyle ne olduğunu, neci olduğunu tam olarak henüz kimseye anlatabilmiş değil. Dolayısıyla bu mütevazi ama son derece işlevsel kavramın aslında ne denli önemli olduğunu, bize vadettiği yaşam kalitesini hakkıyla anlamış sayılmayız. Bu gizemli misafirle ilgili bilmemiz gereken belki de ilk şey, bu farkındalık türünün bir çeşit zihin güncellemesi olduğu. Bu tanımın ne anlama geldiğini anlamak için de önce zihin güncellemesinin ne olduğundan, insanın düşünsel yaşamındaki devasa etkisinden söz etmek gerekiyor. Sürekli değişen yaşama karşı algı seviyesini korumak için zihin güncellemesinin ne denli gerekli olduğunu, bu güncellemeler olmaksızın hiç kimsenin değişimlere ayak uyduramayacağını anlamadan bu kavramı içselleştirmemiz pek mümkün değil. Farkındalık ilk bakışta temel duyularla işleyen bir mekanizma olarak görülse de en kritik konularda verimliliği doğrudan bilince bağlıdır. Birinin hangi konuda iyi olduğu, onu neyin mutlu neyin mutsuz ettiği, hatta neyi isteyip neyi istemediği yaşam içinde sürekli değişkenlik gösterebildiği için insanın kendiyle ilgili veri tabanını sürekli güncellemesi gerekir. Düşünsel ya da duygusal olarak önceki dönemleriyle şimdiki hali arasındaki farkı ayırt edememesi ya da kişisel gelişiminin ona armağan ettiği yeni yetileri davranışlarına yansıtmamasının ardında büyük bir ihtimalle bu güncelleme sorunu olabilir. Hatta yeni takıntıların, yeni korkuların ya da tam tersi yeni edinilmiş zihinsel becerilerin de farkına bu denli zor varılmasının ardında bu kişisel güncelleme eksikliği olabilir. Hatta diyebiliriz ki insanın kendiyle ilgili bilgilerini güncelleme eksikliği, kişisel gelişimin en sinsi tehdidi olabilir. Dahası da var. Bu tür bir farkındalık pratiği zihnin meşguliyetinden uzaklaşmamızı ve içimizdeki sessizliğe uyum sağlamamızı da kolaylaştırır. Anksiyete ve stres gibi istenmeyen durumları azaltmak için yöntemler önerebilir. Kendimizin sevgiye, şefkate ya da ilgiye ihtiyaç duyan kısımlarını bize gösterebilir. En önemlisi de sağlıklı bir zihnin en büyük düşmanı olan negatif sezgileri, pozitif sezgilere dönüştürebilir.


Mistisizm denince çoğumuzun aklına doğaüstü, bilimsel olarak açıklanamayan, paranormal konularla ilgilenen bir inanç sistemi gelir. Nihayetinde mistisizm kelimesi köken olarak gizem sözcüğünden türemiştir. Bilimsel yöntemlerle açıklanamayan eksantrik olayları gizemli addederiz; açıklamakta zorlandığımız böyle durumlara mistik dememizin nedeni budur. Ne var ki bir yaşam felsefesi, bir dünya görüşü olarak Mistisizm, tekil olarak paranormal olaylarla ilgilenmek yerine bir bütün olarak varlığa ve tabii insan yaşamına anlam bulma çabasıdır. Esas itibariyle mistisizm Tanrı'yla/Mutkak'la/Sonsuz'la bir olma tecrübesi ya da zaten var olan birliği idrak etme felsefesi olarak ifade edilebilir. Söz konusu birlik algısı insana eşsiz bir huzur, dinginlik ve tamamlanmışlık -dolayısıyla mutluluk- hissi vermesi bakımından son derece arzulanan bir durumdur. Sonuç itibariyle hepimiz mutlu olmak istiyoruz; bu bağlamda mutluluk için meditasyon çalışmalarının yaygınlaşması kolektif bilinç açısından bir gelişme olarak görülebilir. Fakat mistisizm meditasyon pratiğine indirgenemeyecek kadar derin ve köklü bir felsefedir. Uzun yıllar meditasyon yaptığı ya da ibadet ettiği halde bir türlü huzur bulamayan ve bulamadığı için veremeyen, varlıkla barışamayan insanlar tanımışsınızdır. Tüm bu pratiklerin amacı aslında içsel huzura ve dışsal barışa varmaktır. İnanç sistemleri, topluluk halinde yaşamak zorunda olan insan canlısının bir arada barış ve güvenlik içinde sorunsuzca yaşamasını sağlamak için var olan yapılardır. Ne var ki felsefeleri bir kenara itilip sadece ritüelleri kaldığında söz konusu sistemler en büyük kavga sebebi olabilmektedir. Olanın olması gereken olduğuna inanan, tüm tikelleri bir bütünün eşsiz parçaları olarak gören ve dünyanın kendi algısından ibaret olduğunu bilen bilge kişi dünyayı değil, kendi algısını değiştirmeye çalışır. Dışarıda olan bitenle ilgilenmek yerine kendi iç dünyasına yönelerek devrimleri orada yapar. Çünkü insanın gerçekte değiştirebileceği tek şey kendisidir, başkalarını düzeltmeye çalışmak nafiledir. Bu bilgi yaşla ve onun getirdiği tecrübe ile gelen bir bilgi türüdür. Nitekim gençliklerinde insanlar hep etraflarını düzeltmeye uğraşır ama yaş aldıkça düzeltilmesi mümkün olan tek şeyin kişinin kendisi olduğunu görürler. Bunu idrak etme şansına erişen kişiler bilgelik yolunda kendilerini dönüştürürler ve bir kişinin değişmesi ile ona dokunan herkes değişir, güzelleşir. Bir ütopya gibi görünen dünya barışı birey olarak senin, benim, onun içsel huzuru yakalaması ve kolektif bilinci yükseltmesi yoluyla gerçekleşebilir. Kolektif bilinç nedir derseniz, size Matrix serisini bir kez daha izlemenizi öneririm. İnsan olmak için uğraşsak zaten başka bir şeye ihtiyaç kalmayacak bence hocam. Bu bağlamda insan olmak nedir? Insan nedir gibi bir çok dal çıkar. İşte bu yazı yı tüm insanlık anlayabilse algilayabilse idirak etse dünya da acı biter tebrik ederim muhteşem bı yazı ve daha fazla kitlelere ulaşması için herkezin paylasmasini temenni ediyorum aklına kalbine sağlık .


Görme bozuklukları arasında uzağı net görememe şeklinde ortaya çıkan, ön-arka yönde normalden daha uzun çapa sahip göz yuvarlarından kaynaklanan miyopluk, diğer göz kusurlarına göre oldukça yüksek oranda görünüyor. Özellikle de geçtiğimiz elli yılda miyop çocuk ve gençlerin oranı adeta bir salgın varmışçasına artıyor. Asya kıtasındaki artış ise şaşırtıcı boyutlarda. Örneğin Kore'de yapılan bir araştırma, onlu yaşlarda yüzde doksanı aşan bir miyop oranının varlığını göstermiş durumda. Bu artışın nedeni ile ilgili birçok fikir öne sürülse de bireysel farklılıklar ve araştırma zorlukları kesin bir kuram ortaya koymayı zorlaştırıyor. Elbette miyopluk denince aklımıza ilk başta televizyon veya bilgisayar gibi, gözü çokça yakından meşgul eden ışıklı cihazlar gelebilir. Bunların kısmen görme kusurlarına katkı yapma ihtimali olsa da esas sorun, hayatımıza giren değil, hayatımızdan çıkan şeylerde olabilir. Civcivler ve bir deney hayvanı olan Gine domuzlarında yapılan çalışmalarda, kırmızı ışık altında büyütülen civciv ve Gine domuzlarında daha fazla miyop vakası gözlenirken, mavi-mor ışık altında büyütülen hayvanlarda hipermetrop, yani yakını görememe vakalarının daha sık olduğunun gözlenmesi, ışık rengi ile görme sisteminin sağlığı arasındaki ilişkiye dair önemli bir doğrudan kanıt sağlıyor. Gözlerine görüntüyü bozan mercekler yerleştirilen hayvanlarda da miyop geliştiğini yıllardır biliyoruz. Açık havada karşı karşıya kaldığımız doğal güneş ışığı, bolca mavi ve az miktarda kırmızı içerir. Gözlerimizin doğal ayarı da tabii ki bu ışık bileşimine göredir. Açık havada çokça vakit geçiren çocuklar da muhtemelen bundan dolayı daha az miyop geliştirme riskine sahip olmalılar. Gerçekten de Çin'de yapılan bir çalışma durumun tam da bu yönde olduğunu gösteriyor: Açık havada günde fazladan 40 dakika kadar zaman geçiren çocuklarda miyopluk oranı diğer gruplara göre çok daha düşük. Yani yaşamın erken dönemlerinde güneş ışığına maruz kalmak, göz sağlığımız için de vazgeçilmez bir öneme sahip gibi görünüyor. İlk doğduğumuzda hepimiz aslında hipermetrop gözlere sahibiz. Gelişme süreci içerisinde göz yuvarlarımız ön-arka yönde gelişerek, görüntünün retina denen algılayıcı tabakada sabitlenmesine kadar büyümeyi sürdürüyorlar. Net görüntü, görme yollarında dopamin adlı maddenin belli bir düzeyde salgılanmasına yetecek kadar netleştiğinde, göz yuvarlarımızın uzaması da sona eriyor. Yani göz çapı, gelişim sırasında görüntü kalitesine göre ayarlanıyor. Elbette dopaminin en fazla salgılandığı durumlar, gün ışığı altında net ve canlı görüntülerin retinaya sürekli olarak düşebildiği durumlar olmalı. Neden miyop bu kadar fazla? sorusuna artık daha kolay cevap verebiliyoruz: Mekanizmasını tam bilmesek de doğal gün ışığı gözlerimizin doğru gelişimi için gerekli. Günümüzde ise özellikle şehirlerde çocuklarımız zamanlarının çoğunu kapalı mekanlarda ve yapay ışıklandırmalar altında geçirmek zorunda kalıyorlar. Sonuçta da doğamıza aykırı bu ortamda, yaşadığımız birçok soruna bir de görme kusurları ekleniyor gibi görünüyor. Elbette böyle karmaşık bir sorunun tek bir nedeni yok, fakat bu çalışmalar, bizi yaşam tarzımızı yeniden gözden geçirmeye bir kez daha zorluyor. Ayrıca, güneş ışığı elbette gerekli; fakat özellikle günümüzde, atmosferimizdeki koruyucu ozon tabakamıza ettiklerimizden dolayı mor ötesi ışınların oranının gittikçe arttığını da unutmayalım. Yani açık havada vakit geçirirken, güneş gözlüklerimizi ve derimizi aşırı yanıklardan koruyacak önlemler almayı da unutmamakta büyük fayda var.


Popüler komedi dizileri üzerinde yapılan bir çalışmada, izleyenlerin komik buldukları sahnelerde beyinlerinin hangi bölgesinin aktif hale geldiği izlendi. Çalışma sonuçlarına göre, dizilerde komik bulunan sahneler sırasında beynin sol yarısındaki ön beynin alt bölümü ve arka şakak lobu espri yakalayıcı merkezler olarak görev yapmakta. Beynin sol tarafı, genel olarak, dış duyulardan gelen bilgileri önceden kayıtlı deneyimlerle karşılaştırmak ve bunlara belirli ve hazırlanmış tepkiler üretmekten sorumlu. Mizah ise genellikle şaşırtıcı, sürpriz içeren ve beklentilere uymayan olaylarla ilgili olduğundan, sol beynin yakaladığı bu uyumsuzluk, bizlerde gülme ve espriyi deneyimleme hissi oluşturuyor gibi görünüyor. Araştırmacılara göre, beynimiz bu algılayıcı sistemler sayesinde espriyi yakaladıktan sonra, bunun duygusal bir deneyime dönüştürülmesi işini insula ve amigdala gibi, beynimizin duygusal işlevlerden sorumlu bölgeleri gerçekleştiriyor. Elbette güldüğümüz şeyler sadece hareketli görüntüler değil. Sözlü şakalar ve lafı gediğine koyma durumları da oldukça hoşlandığımız espri türlerinden. Özellikle fıkralar ve ayaküstü gösterilerdeki metinler genellikle bu yeteneğimiz üzerine inşa ediliyor. Sözlü espriler elbette ki belli bir düzeyde dil işleme yeteneği gerektiriyor. Yani bu şakalardan keyif alabilmek dildeki yetkinlikle doğru orantılı. O yüzden, bu özellikleri çok gelişmemiş olan çocuklar daha ziyade durum komikliklerinden hoşlanıyorlar. Bekleneceği gibi, sözel şakalar beynin şakak loblarını uyarır ve buradaki dil çözümleme merkezleri ile değerlendirilir. Yine özellikle beynin sol yanı, mantıksal uyumsuzlukları ve esprileri yakalamakta daha mahirdir. Mizahın genel olarak hoşumuza gittiği açık bir gerçek. Hoşumuza giden birçok şeyde olduğu gibi, mizahın beynimizdeki doğal sonuçlarından birisi de özellikle amigdala bölgesinin faaliyete geçmesi sonucunda beynimizde artan dopamin salgısıdır. Beyindeki dopamin miktarı aynı zamanda komik hadiselere nasıl tepki vereceğimizi de önceden belirliyor. Örneğin, ruh halimizin pek iyi olmadığı durumlarda beynimizdeki dopamin miktarları da düşüktür ve bu yüzden her zaman güldüğümüz türden espriler bize pek de komik gelmeyebilir. Zira esprilere gülebilmek, uygun durumda ve mutluluk hissedebilmeye uygun bir zihin yapısında olmamızı gerektiriyor. Bunları bir araya getirince, gülmenin nasıl kendimizi daha iyi hissetmemize yol açtığını biraz daha iyi anlayabiliyoruz. Beynimizde komiklikleri tespit eden bir başka ilginç sistem, ön beynimizde yer alan ve adına iğ hücreleri yahut Von Economo hücreleri denen özel hücrelerdir. Bu hücreler, sadece insan, yüksek maymunlar ve balinalar gibi bazı gelişkin memelilerin beyinlerinde bulundukları için üst düzey bilişsel özelliklerle ilişkilendirilirler. Şekilleri de alışılmışın dışındadır. İğ biçimli yapılarının yanı sıra, beynin uzak bölgelerine uzanan iki uzun dala sahip hücrelerdir. Şimdiye kadar bu iğ hücreleri beynimizin sadece anterior singulat, fronto-insular ve dorsomedial prefrontal korteks bölümlerinde bulundular. Araştırmalara göre, bu özel biçimli hücreler, sosyal deneyimlerimizi beynimizin diğer bölgelerine iletmekle yükümlü gibi görünüyorlar. Duygusal bir uyarana maruz kaldığımızda bu iğ hücreleri son derece hızlı bağlantılarıyla beynin diğer tüm bölgelerinin bu duygusal girdiden gerektiği şekilde haberdar olmasını sağlamaktalar. Muhtemelen bu özel görevlerinden dolayı, sinir sisteminde en hızlı iletim yapan hücreler arasında ilk sırada bu hücreler bulunur. Komik bir espri söz konusu olduğunda, muhtemelen latifeyi ilk tespit eden hücreler bu iğ hücreleridir ve aynı zamanda haberi her yere ulaştırarak beynin geri kalanının da espriyi anlamalarını sağlarlar(4). Bu arada ilave bir not olarak, iğ hücrelerinin doğumdan sonraki ilk birkaç ayda geliştiklerini, fakat yaklaşık iki yaşına kadar faaliyete geçmediklerini de hatırlatalım; zira bu yaşlar, utanma, kızgınlık ve suçluluk gibi duygularımızın ortaya çıkmaya başladığı yaşlardır ve bu tip duygular için sağlıklı çalışan bir ön beyin iğ hücre sisteminin varlığı gereklidir.


Kadın beyninde işlem, erkeklerinkinden daha uzun sürüyor ve sonunda ödül sisteminin aktivasyonu daha şiddetli oluyor. Kadınlarda genel olarak sol frontal beyin bölgeleri bilgiyi işlemek için daha fazla zaman harcıyor; yani sinirsel olarak daha ince eleyip sık dokuyor. Kısacası, kadınlar esprilere biraz daha geç, fakat sonuç itibariyle daha kuvvetli bir tepki veriyorlar. Bu durum, özellikle iki yarım küre arasında yoğun bağlantılara sahip olan kadın beyni için aslında anlaşılabilir bir durum; zira zıt beyin yarım küreleri arasındaki yoğun bilgi akışı, aynı yarım küre içindeki iletişime göre biraz daha fazla zaman alıyor(5). Bir başka fark ise esprinin kim tarafından yapıldığıyla ilgili gibi görünüyor. Erkekler, esprilerine gülünme açısından belirgin oranda farklı görünüyorlar. Bazı araştırmalar, erkek bir anlatıcının erkeklerden oluşan bir gruba konuşurken, kadın bir anlatıcıya göre yüzde 126 oranında daha fazla pozitif gülme tepkisi alabildiğini gösteriyor(6). Komedi ustası Chris Rock, neyi komik bulduğumuza şöyle yanıt veriyor: Komik olmayan nedir biliyor musunuz? Üzerinde düşünmek... Neyin komik olduğunun açıklaması aslında o kadar kolay değil. Gülme ve espri dendiğinde genellikle aklımıza filmler, ayaküstü gösterilerdeki güldüren diyalog yahut durumlar gelse de günlük hayatımızda gülmemizi sağlayan şeylerin küçük bir yüzdesini bunlar oluşturuyor. Araştırmalara göre günlük olarak güldüğümüz şeylerin sadece %11 kadarı bilinçli yapılmış komikliklere bağlı. Bunun dışında %72 kadar bir oranla bizzat kendimize ve etrafımızdaki insanların değişik durumlarına gülmekteyiz. Geri kalan %17'lik kısım ise medya kaynaklı komiklilerden oluşuyor(1). Sonuç olarak, gülmek karmaşık bir ifade biçimi. Platon ve Aristo gibi düşünürler, gülmenin sadece insana has olduğunu düşünmüşler ama bugün bunun geçerli olmadığını da biliyoruz. Gülme refleksi, birçok sosyal amaca hizmet ediyor: rahatlama, kaynaşma, sözsüz iletişim, üstünlük hissi vb. Fakat bunların hiçbiri gülmeyi tek başına açıklayamıyor gibi görünüyor. Neticede, evrendeki en karmaşık şey olan insan zihninin en gizemli çıktılarından bir tanesi de gülme refleksi gibi görünüyor. Mekanizması ne olursa olsun faydaları tartışılmaz. Beyninize ve bedeninize kesinlikle iyi gelen bir hareket bu. Ödül sisteminizi faaliyete geçiriyor, kendinizi daha iyi hissetmenizi sağlıyor, endorfin denen hormonların salgısını artırarak direnç ve ağrıya dayanıklılığınızı artırıyor, hatta erkekler açısından kadınların gözünde seçilebilme kıstaslarından önemli bir tanesini oluşturuyor. Zira gerçekten de espri yapabilme bir zeka ve yaratıcılık göstergesi olarak yorumlanıyor ve kadın beyninde bilinçsiz olarak komik ve sosyal ortama uygun espriler üretebilen erkeklere karşı bir meyil olduğu biliniyor. Ders veya eğitim vermekle uğraşan herkes, sade ama komik bir esprinin bile dinleyicileri gevşettiğini ve anlatılanları almaya daha açık hale getirdiğini bilirler. Yerinde yapılan espri ve şakaların öğrenmeyi artırdığı bilinen bir gerçek. Özellikle öğrenme sürecinde elimizde bu kadar sihirli bir değnek varken bunu neden etkin bir şekilde kullanmadığımızı ciddi olarak sorgulamalıyız. İnternet çağında yaşıyoruz. Bilgi çok hızlı akıyor ve beyinler bu bilgiyi işlerken çok hızlı yoruluyor. Dolayısıyla bilgi alma amaçlı olarak yoğunlaşma süremiz de oldukça kısalıyor. Klasik okul derslerinin ortalama 40 dakika kadar sürdüğü düşünülürse, bu kadar uzun bir süre boyunca özellikle de erken gençlik dönemlerindeki bireylerin konsantre olmalarını beklemek boşuna bir çabadır. Yapılan araştırmalar, konudan bağımsız olarak verilen bir derste gençlerin zihinsel yoğunluklarını koruyabilme sürelerinin ortalama 10 dakika civarında olduğunu gösteriyor. Bu ilk on dakika sonrasında dikkat düzeyi hızla düşüyor ve kafa başka yerlere gitmeye başlıyor. Halbuki elimizde anlatılacak birçok konu ve onlarca dakika zaman var. Bu durumun üstesinden gelmenin etkin bir yolu ise mizahı kullanmak. Ders içeriğine akıllıca entegre edilebilecek mizah unsurları etkili olabildiği gibi, ders ortamından doğaçlama olarak üretilecek durum komiklikleri de etkin bir biçimde dinleyicilerin dikkat düzeyini hemen ilk başlangıç düzeyine yükseltebiliyor. Dolayısıyla, güldürürken düşündürmek ve öğretmek belki kolay olmayabilir ama biraz gülücükten sonra, öğrenmek de anlamak da kolaylaşıyor. Beyninizdeki mekanizması nasıl olursa olsun, hayatınızı güzelleştiren gülüşleriniz bol olsun.


Motor Korteks beynimizin en üst-ön bölümünde, beden hareketlerimizin kontrolü ve planlanması açısından temel öneme sahip bir bölgedir. Bedenimizdeki iskelet kaslarının tamamı buradaki sinirsel devreler aracılığıyla hareket ettirilir. Motor kortekste bedenimizin eksiksiz bir motor haritası bulunur. Küçük adam anlamında homunculus olarak bilinen bu haritada, eller ve yüz gibi ince kontrol edilmesi gereken bölgeler en büyük alanları kaplarlar. Motor korteks, beynin diğer bir çok bölgesi gibi ileri düzeyde değişebilirlik, yani plastisite özelliğine sahiptir. Parmaklarınızla yapacağınız bir egzersiz, 1-2 hafta sürdürüldüğünde, çalıştırılan parmaklara ait temsil alanları ölçülebilir derecede büyür. Bu değişiklik, yeni motor becerileri kazanmamızın temelini oluşturur. Öğrendikçe değişir, değiştikçe öğreniriz. Motor korteks hareketlere tek başına karar vermez. Ön kısmında bulunan yardımcı ve tamamlayıcı motor alanlar, beynin derinliklerindeki bazal çekirdekler ve beynin alt-arka bölümünde yer alan beyincik gibi yapılar, hareketlerimizin plan ve koordinasyonunda birlikte görev alırlar. Ayrıca yapılacak en küçük hareket için dahi bütün bedenden beyine akan saniyede milyonlarca bitlik durum ve pozisyon duyusu bilgilerinin de sürekli değerlendirilmesi ve dikkate alınması gerekir.


AçıkBeyin bünyesinde Çevik Yaşama Giriş isimli uygulamalı eğitime başladık. Çevik Yaşam üzerine verdiğim tüm eğitimler ve danışmanlıklar aynı zamanda birer yaratım atölyesine dönüştü. Yeni başlayan bu eğitim de güzel meyveler verdi ve bunlardan biri şu çıkarım: Mükemmeliyetçi olamazsınız, mükemmeliyetçilik sadece kendinizi haksız yere etiketlemenizdir. Bilimin çeşitli alanlarındaki gelişmelerde ölçme yeteneğimizin artması çok önemli rol oynar. Nörobilimde beyinle ilgili çeşitli sinyallerin daha hassas ölçülebilmesinden tutun, atom altı parçacıkların izlerinin daha hassas takip edilebilmesine kadar, ölçmede sağlanan ilerlemelerin etkili olduğu birçok alan vardır. Tabii her şey ölçmeyle olmaz, hayal gücü gibi pek çok başka bileşen de önemlidir; ama ölçtüklerimiz arttıkça kimimiz ölçümlerin içinde boğulur, kimimizin hayal gücü daha iyi çalışır. Ölçme imkanlarımız genişledikçe daha önceden var-yok şeklinde şalter gibi düşündüğümüz pek çok şeyin aslında sadece ölçek olduğunu, iki uç arasında sonsuz değer içerebildiğini anlarız. Psikoloji alanında da bu tür gelişmeler yaygınlaşmakta. İnsanlara var-yok cinsinden kişisel özellikler atamak giderek demode oluyor. Bunun yerine iki uca sahip ölçeklerle nerede olduğumuz ölçülmeye çalışılıyor artık. Oysa şahsi görüşüme göre çözümü çok da zor değil. Yığın olmak ya da olmamak var-yok tipinde bir bilgi değildir. Yığın olmak sürekliliği olan bir ölçektir. Mesela kumun ağırlığını ölçtüğünüzü düşünün. Bu durumda paradoks falan kalmaz. Tek bir kum tanesinin bile ağırlığını ölçebilir durumdayız. Mükemmeliyetçiliğin tanımını düşünelim. Bir şeyi daha mükemmel hale gelemeyecek kadar mükemmelleştirmek. İdeal tanımı bu olsa gerek. Peki herhangi bir şeyi, bir işi, bir eseri düşünün. Tek bir kum tanesi kadar daha mükemmel olamaz mı? İllaki olur, ne kadar çalışmış olursanız olun, bir kum tanesi kadar daha iyisi her zaman mümkün olabilir. En azından mümkün olabileceğini yadsıyamazsınız. Eğer gerçek bir mükemmeliyetçi olsaydınız, yaptığınız ilk eylem/işin üretiminde çalışıyor olurdunuz hala. Ne kadar mükemmeliyetçiyim derseniz deyin var-yok tipinde mükemmeliyetçi olamazsınız. Mükemmeliyetçilik ölçeğinde abartmış olursunuz en fazla. Ve bir yerde durmaya eninde sonunda karar verirsiniz. Sorun ölçeğin uygun bir yerinde duramamanız! Şunu kabul ederseniz, rahatlayacaksınız: Tüm insanlar -belirli ölçekte- mükemmeliyetçidir. Bu kabulü yapabildiğinizde kendi kendinize yapıştırmış olduğunuz ve kerameti kendinden menkul o mükemmeliyetçilik etiketinden kurtulabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, farklı alanlarda, farklı işlerde, farklı durumlarda mükemmeliyetçiliğinize durma ayarını daha iyi verebilmek. Şöyle bir öneride bulunabilirim: İşe girişmeden önce bir kalite ve bir zaman hedefi koyun. Kalite hedefi işle ilgili makul bir hedef olsun. Zaman sınırı da yaşamınızın kalitesi açısından makul bir 'darlıkta' olsun. Kalite hedefinize zaman sınırından önce varırsanız durun orada, daha uğraşmayın. Kalite hedefinize varamadan zaman sınırınıza gelirseniz orada da durun, daha uğraşmayın. Durma becerinizi geliştirdikçe azalan faydalar ilkesine de dönebilirsiniz. Bir birim zaman ya da emek harcadığınızda ortaya çıkan üründeki kalite artışı nerede anlamsızlaşmaya başlıyor; bunu hissedin ve orada durun.


Dünya dışı bir grup canlı karşımıza dikilip kendilerini evrenin mutlak hakimi olarak tanıtsalar ve sonra da evrendeki tüm bilgiye kusursuz bir biçimde sahip olduklarını söyleseler, zihnimizin mevcut haliyle o varlıkların ne demek istediklerini tam olarak anlamamız mümkün olmazdı. Ne onların kastettiği bilme seviyesini algılayabilirdik ne de buna emin olma hallerini. İlk bakışta bu yorum biraz karmaşık görülebilir ama birinin bir şeyi mutlak bildiğini, yani söylediği şeyin hem şüpheden muaf hem de mutlak doğru olduğunu kabullenmek biz insanların doğasına tamamen aykırı. Mutlak bilme, eğer böyle bir şey gerçekten varsa, algı sınırımızın çok ötesinde. İnsanın bu çaresizliğini tam olarak anlayabilmek için önce insan zihninin şüpheye bağımlılığından söz etmek gerekir. Zihinsel evrenin temel kanunlarından biri olan şüphesiz düşünememe olgusu insan için öylesine bağlayıcıdır ki farkında olalım ya da olmayalım, içimizde şüphe barındırmayan tek bir bilgi taneciği dahi bulunmaz. Pratik yaşam içinde bunu sürekli hissetmesek de bizim için küçük bir manipülasyonla şüpheye dönüşmeyecek tek bir doğru dahi olamaz. Dolayısıyla uzaylı da olsa herhangi bir varlığın bir şeyi hiç şüphe duymadan bilmesi ve daha da beteri, söylediği şeyin mutlak anlamda doğru olduğuna kesin bir şekilde inanıyor olması bizim için anlaşılır bir olgu değildir. Hatta tanrının bile her şeyi bilme vasfıyla ondan başka bir tanrı olmadığını söylemesi, biz fani insanların zihninde Nasıl oluyor da bundan bu kadar emin olabiliyor? sorusu için engel değildir. Gerçi insanoğlu bu gibi sorunlar karşısında mutlak bilgiye gerek duymadan başka bir enstrümanını, adına inanç dediği kesinliği hissetme becerisini devreye sokup bir şeyin doğruluğunu bilmeden ona inanabilir ama nihayetinde bu bir algılama değil hissetme becerisidir. Ve bu anlamda sadece hisler söz konusu olduğunda bir mutlaktan söz edilebilir. Büyük resme baktığımızda, insan zihninin şüpheye karşı bu denli savunmasız olması tam olarak bir zaaf değil elbette. Hatta şüphenin insanın zihnine sağladığı o devasa fayda göz önünde tutulduğunda bu küçük bedelin lafı dahi edilmez. Böylesine kuşku dolu bir zihinle sonsuza dek hiçbir şeyi mutlak olarak bilmeyecek olsak da şüphe, insan için daha tehlikeli olan yanlış bilme önünde hep koruyucu bir set olacaktır. Bu da doğamızın belki de tek güvenilir yanıdır. Sonuç olarak diyebiliriz ki sağlıklı bir yaşam için insan öncelikle zihninde inançlarıyla şüphelerinin dostça yaşayabileceği bir habitat oluşturmalı. Ve inançların, bilgiden öte bir taraf olma meselesi olduğunu kabullenmeli. En önemlisi de mutlak olarak bilebileceği tek şeyin kendi olduğunu, geriye kalan her şeyi ancak kendi üzerinden anlayabileceğini, kendi bedeninin bir milim dahi ötesinde aklının hükümsüz olduğunu ve en önemlisi de bir şeyler anlamak istiyorsa akıl masalarına tok akılla oturması gerektiğini kabullenmeli.


Çok çalış, başarılı ol, o zaman mutlu olacaksın. En azından, çoğumuza ebeveynlerimiz, öğretmenlerimiz ve akranlarımız tarafından öğretilen buydu. Mutluluğu deneyimlemek için başarının peşinden gitmemiz gerektiği fikri, Amerika Birleşik Devletleri'nin en değerli kurumlarında , inançlarda ve hikayelerde kutsal kabul edilmiştir. Çoğu insan başarıyı bir çubuğa asılmış havuç gibi kovalar. Memnuniyetin sadece üniversiteye girmenin, rüya gibi bir işe girmenin, terfi etmenin veya altı rakam yapmanın diğer tarafında gizlendiğini düşünürüz. Ancak birçok hayal peşinde koşan için hem başarı hem de mutluluk sürekli olarak ulaşılamaz gibidir. Sorun şu ki denklem geriye doğru olabilir. Bu yazının hipotezi... Psikoloji biliminde mutluluk, öznel iyi oluş ve olumlu duygular ile ilgilidir . Daha fazla esenliğe sahip olanlar, yaşamlarından daha fazla memnun olma ve ayrıca daha fazla olumlu duygu ve daha az olumsuz duygu yaşama eğilimindedir. Yapılan araştırmalar gösteriyor ki işyerinde başarıyı teşvik eden heyecan, neşe ve sakinlik gibi, olumlu duygulardır. Önce insanları tek bir noktada inceleyen kesitsel çalışmalara bakalım. Bu, araştırmacıların mutluluk ve başarının ilişkili olup olmadığını belirlemesine olanak tanır. Daha mutlu olan insanlar, asık suratlı akranlarına kıyasla işlerinden daha memnun olup, sosyal destek hizmetinden daha fazla yararlanırlar. Özellikle, bir alandaki olumlu bir izlenimin başka bir alandaki görüşü etkilediğine, halo etkisi nedeniyle patronların mutlu çalışanlara daha yüksek performans değerlendirmeleri vermesi güzel bir örnek olabilir. Örneğin, Mutlu bir ekip, bu yüzden işinde de harika olmalı. Bununla birlikte, refah düzeyi yüksek kişilerin bir dizi işle ilgili görevde daha iyi performans gösterdiğine dair bazı kanıtlar da var. Önemli bir araştırma , daha olumlu bir görünüme sahip satış temsilcilerinin daha az olumlu meslektaşlarına göre %37 daha fazla hayat sigortası poliçesi sattığını buldu. Mutluluk, farklı alanlarda da mükemmel iş performansı yapmak ile bağlantılıdır. Genellikle olumlu duygular ile yaşayan insanlar daha fazlasını yapma isteğinde olmaktadırlar. Bununla beraber, bu tür araştırmaların sınırları vardır, çünkü mutluluk ve başarı hangisinin önce geldiğini belirleyemez. Boylamsal çalışmalar, zaman içinde insanların nasıl değiştiklerini görmek için günler, haftalar, aylar veya yıllar boyunca onları takip ederler. Boylamsal literatüre göre, mutlu başlayan insanlar sonunda başarılı olurlar. Önemli bir araştırmada; üniversiteden mezun olmadan önce akranlarından daha yüksek refah seviyesinde olan gençlerin, üç ay sonra iş teklifleri alma olasılıklarının daha yüksek olduğu saptandı. Olumlu duygular, daha sonraki başarı ve kazançların da habercisidir. Bir çalışma; 18 yaşında mutlu olanların, 26 yaşındaki iş hayatlarında en prestijli, tatminli ve mali güvenilirliği yüksek bir işte çalışma ihtimallerinin daha yüksek olduğunu göstermiştir. Diğer bir durum da üniversiteye mutlu başlayan insanların daha yüksek gelirleri olma ihtimali en yüksektir. Ancak mutluluğun geldiğini kanıtlamak yeterli olmamaktadır. Bilmek istiyoruz ki başarılı olmak, diğerine neden oluyor mu? Sonuçta, zeka veya dışa dönüklük gibi hem refahı hem de iş performansını yönlendiren, ölçülemeyen bazı değişkenler olabilir. Gerçekten de, dışadönüklerin hem mutlu olmaları hem de daha güzel gelirleri olması olasıdır. İyi tasarlanmış deneyler bu değişkenleri kontrol edebilir. Araştırmalar insanları tarafsız, olumsuz veya olumlu duygusal durumlar hissetmelerine neden olan durumlara rastgele atadı ve ardından işle ilgili görevlerde sonraki performanslarını ölçtü. Bu deneyler gösteriyor ki; pozitif duyguları yoğun olan insanların daha iddialı hedefleri olur. Zorlu görevlere daha uzun süre dayanabilirler. Kendileriyle ve diğerleriyle ilgili olumlu görüşleri olur ve başaracaklarına inanırlar. Mutlu insanların iyimser beklentileri de gerçekçi görünüyor; olumlu duygulara sahip insanlar, nötr veya olumsuz duygulara sahip insanlara göre daha üretkendirler. Deneysel kanıtların ağırlığı, daha mutlu insanların daha az mutlu insanlardan daha iyi performans gösterdiğini ve muhtemelen bunun nedeninin olumlu tavırları olduğunu gösteriyor. 170'den fazla kesitsel, boylamsal ve deneysel araştırmayı incelediğimizde, refahın kariyer başarısını birçok yönden desteklediği açıktır. Bu, mutsuz insanların başarılı olamayacağı anlamına gelmez. Bunu okuyan üzgün bir insanın kendisine başarılı olmak istiyorsan mutlu olmalısın demesi pekte doğru değildir. Aksine tarih, Abraham Lincoln ve Winston Churchill gibi depresif bireylerin inanılmaz başarılar elde edebildiğini gösteriyor. Hem olumsuz hem de olumlu duygular durumlara uyarlanabilir. Tıpkı mutlu olmanın bir zamanı olduğu gibi, üzgün olmanın da bir zamanı vardır. Bu nedenle, bunu okuyan herhangi bir iş sahibi veya yönetici için, yalnızca mutlu insanları işe almamaya veya çalışanlarını daha iyimser olmak için zorlamamaya dikkat etmemiz gerekiyor. Bu tür stratejiler geçmişte geri tepti politikanın ironik bir şekilde işçileri daha perişan hale getirdiği ABD süpermarket zinciri Trader Joe's'un çalışanlarına zorunlu olarak uygulanan neşelilik örneğinde olduğu gibi. İnsanlar ve şirketler mutluluğu arttırırsak daha şanslı olacaklarını ümit etmişlerdi. Filozof Bertrand Russell 1951'de Benim anladığım kadarıyla iyi hayat mutlu bir hayattır. demişti. Ama devam etti: İyiysen mutlu olacaksın demek istemiyorum; Demek istediğim, eğer mutluysan iyi olacaksın. İş yerinde iz bırakmak söz konusu olduğunda, hemfikiriz. Başarılı olmak istiyorsanız, oyalanıp mutluluğu bulmayı beklemeyin, bunun yerine oradan başlayın. Eğer bu yazı hoşunuza gittiyse tüm bilim haberlerimiz için tıklayın.


Ne olduğunu bilene neredeyse rastlamadım ama herkes seviyor onu. Herkes istiyor. Mutluyum diyor bazen birileri; sorsan, o da anlatamıyor ne olduğunu. Halinden memnun, ağrısı geçmiş, maddi sıkıntısı banka hesabına yatan yüklü bir meblağ ile hafiflemiş insanlar kendini mutlu hissediyor. Hissediyor ama pek kısa sürüyor bu. Yemek yerken çoğumuz mutluyuz mesela; yahut herhangi bir hazzı deneyimlerken. Mutluluk pek çoğumuz için keyif aldığımız şeylerde saklı. Ne kadar keyif o kadar mutluluk gibi bir algı var çoğumuzun kafasında. Bu bazen şekil de değiştiriyor; ne kadar ağrısız, acısız, dertsiz ve tasasız isek, mutluluk da o kadar oluyor. Yani mutluluk ekseriyetle bir iyi şey varsa, onun yanında promosyon olarak geliyor. O iyi şey yoksa, mutluluk da yok. Ama bazen, ara sıra da olsa birileri çıkıyor; yoksunluk yahut sıkıntı içerisindeyken, ağrısı, sızısı veya hastalığı onu rahatsız ederken bile mutluyum diyor. İçinde bulunduğu her durumda bir şükran ve minnet haresiyle sarılı sanki. Bazen adeta ermiş gibi bir görüntü veriyorlar; bazen de biraz akli dengesi sorunlu insan portresi yakıştırabiliyoruz böylelerine. Haz veya azap onları çok da fazla etkilemiyor gibi görünüyor. Tadmada ve doymada, isyan ve şikayette ölçülü, hatta hayli cimriler. Şikayet etmeyi veya sevinip coşmayı beceremiyor gibiler; yahut pek yakışmıyor onlara. Onların mutluluk hali, verili durumdan bağımsız gibi. Adeta yapısal bir özellik. İnsan diğer varlıklarda olmayan sayfalar dolusu ilginç özelliğe sahip. Bunların büyük çoğunluğu zihinsel melekeler ve bu melekelerden birisi insanı dünyada belki de en endişeli canlı haline getiriyor. O özellik, çok gelişmiş bir zaman algısı. Geleceğe ve geçmişe dönük olarak zamanda adeta sınırsız sıçramalar yapabilen insan zihni, geçişi ve geleceği aynı anda ihata edebilen bir alem gibi. O nedenle de öleceğini bilen tek canlı. Bunu umursamayan tek canlı da yine o. Bu zaman algısına biraz yakından bakarsak, hazzı bile nasıl acıya ve kedere dönüştürülebileceğini hemen fark edebiliriz aslında. Harika bir sofrada yiyip içmeye henüz başlamışken, sevdiceğimizle geçireceğimiz çok güzel bir tatilin ilk saatlerini heyecan içinde yaşarken, nefis bir havada yürüyüş yaparken ciğerlerimize çektiğimiz taze havanın hazzını duyumsarken ve daha aklınıza gelebilecek her türlü keyifli anın tam göbeğinde, zihnimizin arkalarından bir yerlerinden bir uyarı durmaksızın bilincimizin dibini gıdıklar durur. Bitecek der. Bu haz, bu keyif, bu coşku bitecek.... Bunu hepimiz duysak da, duymamazlıktan gelme refleksini erken yaşlarımızda geliştirmeyi öğreniriz. Akıbeti bilebilen zihinlerimiz, hazların ve acıların geçici olduğunu bilir. Ama bu yetenek, acıları hafifletmekten çok, hazları zehir etmeye yarar. Haz anlarının biteceğini bilmek, bunu bilmeden edememek, insan için hazzı eksilten, onu zevk alma konusunda diğer hayvanlardan açık ara dezavantajlı yapan en önemli yetenek tir. Belki de o nedenle, biraz düşünsek, hazların mutluluk getirmeyeceğini hemen fark ederdik. Geçici olan, biteceğini bilmediğimiz şey bize mutluluk değil, ancak belki geçici bir haz verebilir. Mutluluk ise daha başka bir şey olmalı. Hayatından, varlığından, başına gelenlerden ve yaşamının anlamından razı olan insanlar, başlarına ne gelirse gelsin, şükran, tatmin ve mutluluk hislerini kaybetmiyorlar. Sevdikleri bir insanın cenazesini uğurlarken bile bazısının gösterdiği vakar ve o sevilesi dinginlik, o anlarda bile rızanın dışa vurumu gibi görünüyor. Çoğu insan haz alırken, yahut ızdırabı bitince bu nedenle geçici de olsa mutluymuş gibi hissediyor. Ama haz bitince, o şükran hissi de yerini şimdi ne yapsak? arayışına mecburen terk ediyor gibi görünmekte. Hasılı, siz kendinizden ve size bu hayatı verenden razı olunca, onun getirdiği şey ne olursa olsun, sizin iç istikrarınızı pek bozamıyor. Derler ya mutluluk varılacak bir netice yahut istasyon değil, yolun kendisidir diye. İşte benim de demeye çalıştıklarım aslında aynı kapıya çıkıyor. Yoldan alacağınız lezzetin sırrı ise yolculuğa verdiğiniz anlama bağlı.


Haz bağımlılığı ciddi bir ruhsal sorunken mutluluk bağımlılığı diye bir şey yoktur! İnsan, doğası gereği acıdan kaçıp hazza yönelen bir varlık. Bu durum en temelde haz verici şeylerin sağ kalımımıza hizmet etmesinden ve acının bir tehdit uyarısı olmasından kaynaklanır. Yemek, uyumak, cinsel ilişkiye girmek, egzersiz yapmak, öğrenmek gibi aktivitelerin verdiği haz olmasaydı türümüz hayatta kalamazdı. Bu nedenle haz, sağ kalımın çok önemli bir parçası. Ne var ki haz odaklı yaşamanın, sağ kalıma mutluluk hali kadar hizmet etmediğine dair araştırmalar bulunuyor. Bir grup araştırmacı hedonik iyi hissetme ile ödomonik iyi hissetmenin genler üzerindeki etkisini araştıran çalışmalar yaptılar ve beklemedikleri sonuçlar elde ettiler. 2013 yılında yapılan ilk çalışmada hedonik iyi hissetme haz alma ve tatmin olma durumuyla ilişkilendirilirken, ödomonik iyi hissetme anlam ve amaç sahibi olma durumuyla ilişkilendiriliyor. Hedonik iyi hissetme durumu yaşayan deneklerin mikroplarla savaşan antikor üretimini yöneten genleri baskılanırken, iltihaplanmayla ilgili genleri aktifleşiyor ve enfeksiyonlara daha açık hale geliyorlar. Ödomonik iyi hissetme halinde olan deneklerin ise iltihabi yanıtları pasifleşirken, savunma sistemini güçlendiren genleri aktive oluyor ve bedenleri kendilerini daha iyi koruyor. Ödomonik iyi hissetme o kadar önemli ki, eksikliği kişiye sigara ya da obezite kadar zarar verebiliyor. Yukarıda sözünü ettiğim çalışma, kişinin psikolojik durumunun genleri nasıl etkilediğini araştırırken başka bazı çalışmalar kişinin genlerinin psikolojik durumu üzerindeki etkilerini araştırıyor. Pek çok çalışmada, mutluluk hormonu olarak bilinen serotonin isimli nörotransmitteri taşıyan genin kısa alelinin majör depresyonla bağlantılı olduğu iddia ediliyor (Fein et al, 2005; Zalsman et al, 2006, Carver et al., 2008; Wray et al., 2009, Nellissery et al., 2003). Bunun anlamı şu: Eğer ilgili genin kısa alelini taşıyorsanız depresyona daha yatkın, mutluluğa daha uzaksınız. Hele ki iki alel de kısaysa, yani hem anneden hem de babadan kısa alelleri aldıysanız işiniz hepten zor demektir! Fakat bu görüşü savunmayan çalışmalar da mevcut (Minov et al, 2001; Anguelova et al., 2003; Risch et al, 2009, Cornelius et al, 2015). Bilim insanlarının mutluluğun genetik nedenleri olup olmadığına dair tartıştıklarını da söyledikten sonra biz haz ile mutluluk arasındaki farka gelelim. Mutlu olmadığı için hazlara yönelen ve bağımlılıklara kapılarak daha da mutsuz olan insanlar tanımışsınızdır. Öncelikle şunu belirtmeliyiz ki haz, mutluluğun karşıtı ya da alternatifi değildir, hem mutlu bir insan olup hem de haz duyabilirsiniz. Haz kısa süreli bir duygu durumu iken mutluluk daha uzun vadelidir. Hazzı tek başımıza hissederiz ama mutluluk çoğunlukla sosyallikle bağlantılıdır. Haz maddeler ile elde edilebilir fakat haz almak için kullanılan maddeler mutluluk vermez, tam aksine kişinin uzun dönemli iyiliğini ve sağlığını zora sokarak mutsuzluğa neden olur. Hazla ilgili en büyük sorun onun bağımlılığa dönüşebilmesidir; nitekim haz bağımlılığı ciddi bir ruhsal sorunken mutluluk bağımlılığı diye bir şey yoktur. Beyin kimyasına da değinmeden geçmeyelim; haz duygusu büyük ölçüde dopamin ile ilişkilendirilirken mutluluk serotoninle bağlantılı kabul edilir. Tüm bunlar hazzın mutluluktan farkını ortaya koymak için yeterli sanırım. İstediğimiz her an haz almamız mümkün ama her an mutlu olamıyoruz. Mutlu bir hayat sürmek demek hayatın bütün anlarında kendimizi iyi hissetmemiz değil, bir bütün olarak hayatımızdan memnun olmamız demek. Mutlu olmak için kendimizden büyük bir hedefimizin olmasına ve onun için uğraşmaya ihtiyacımız var. Çoğumuz isteklerimize ulaştığımız anda mutlu olacağımıza inanıyoruz ama bu bir yanılsama. Mutluluk hedefimize vardığımız, amacımıza ulaştığımız zaman elde edilen hazzın değil, oraya giderken yaşadığımız sürecin adı. Yaşarken duyduğumuz hazlar da sürecin bonusu!


Mutluluğun çoğunlukla gerçeklere değil de yorumlara dayalı bir insan hali olduğu söylense de bu kavramının o kadar uzun ve karmaşık bir felsefi tarihi var ki ne olduğuyla ilgili kapsayıcı bir kanaate varmak neredeyse imkansız. Hatta çoğu zaman onu sadece tanımlamakta değil, gerçekliğinden emin olmakta bile zorluk çekiyoruz. Belki de insanla ilgili en az bilgi sahibi olduğumuz ama üzerine en fazla manipülasyon yaptığımız duygu durumu mutluluktur. Mutlu olmanın ne olduğu ve onu elde etmek için hangi araçların meşru olduğu konusundaki geniş anlaşmazlığa karşın mutluluğu sadece fayda ile ilişkilendiren genel bir görüş var. Bu anlamda mutluluk bir bireye neyin fayda sağladığı, daha iyi hissettirdiği, çıkarlarına ve amaçlarına hizmet ettiğiyle ilgiliymiş gibi görünüyor. Mutlulukla ilgili gerçekçi tanım yapılmadığı müddetçe de neşe, keyif, huzur ya da hoşnutluk gibi görece çok daha basit olan bir yığın yancı duygu mutluluk olarak tarif edilebiliyor. Kiralanabilir zevklerin çoğu, hatta yaşamında her şeyin yolunda gittiği gibi çok daha güncel ve basit bir düşünce dahi bazen mutluluk olarak algılanabiliyor. Bir sabah ruhumuzun hava durumu kızgın ve öfkeliyse mesela, o gün o öfkenin ne denli şiddetli, yıkıcı ve uzun olacağı ruhunuzun iklimine, yani o dönemki mutluluğuma göre değişecektir. Sevdiğiniz bir müziği dinler ya da bir kitap okurken ya da sadece sokaklarda yürürken bile alacağınız zevk ruhunuzun iklimiyle, yani mutluluğumuzun gücüyle ilgili olacaktır. Mutsuzluksa, adı üzerinde, gelecekle ilgili umudun noksanlığıdır. Yoksa deneyenler bilir ki insanın en kederli, en acılı, en müşkül halinde bile, eğer geleceğe dair yeterince umudu varsa, mutlu olması mümkündür. Mutluluk konusuyla ilgili edinmemiz gereken bir diğer bakış açısı da şu: Nasıl ki insanoğlunun açgözlülüğü bu gezegende iklim değişikliği için bir tehditse, bireysel açgözlülükler de mutluluk iklimi için aynı oranda tehdittir. Eğer biri ruhunun tüm ağaçları keser ya da düşünsel kirlerle zihninin atmosferini sürekli zehirlerse, onu bekleyen önünde sonunda buzul çağıdır. Kısaca, mutluluk o günkü havanızın güneşli ya da bulutlu olmasıyla ilgili bir şey değil. Ya da insan için ne gözyaşı ne de kasvet rüzgarları mutsuzluğun göstergesidir. Mutluluk öyle ya da böyle, doğanızın dengesidir. Ve kulağa ne kadar tuhaf gelirse gelsin, aslında mutluluk insanın kendiyle en içten iletişimidir. İnsanın kendisiyle olan iletişimi bir şiddet iletişimi olmadığı süre de mutluluk kimse için uzakta değildir.


Aslında hayal etmeye gerek yok. Çünkü 2020 yılındayız. 2019'da olsak size bir distopya gibi gelebilirdi ama şu an tam da onu yaşıyoruz. Belki yap-boz yapmaktan elleriniz ağrımış, duvarlarınız yaptığınız 2000 parçalık yapboz setleriyle dolmaya başlamıştır. Hurmalıdan cevizliye, bütün enteresan mayalı ekmek çeşitlerini denediniz. Aşçılıkta da ustalaştınız. Pencereniz varsa şanslısınız! Pervazda domates yetiştiriyorsunuz. En sevdiğiniz filmleri bilmem kaçıncı defa tekrar izlediniz. Vücudunuz envai çeşit yoga hareketlerinden artık size 'Yeter!' diyor. Akşam olunca 'Dikiş mi yapsam, yoksa kahve mi içsem?' diye düşünürken, birden, bam! Kulağınıza bir ses geliyor. Hayır, İsrafil'in Sur'a üflediği boru sesi değil. Bu sorunun cevabını arayan CCNY'nin Grove Mühendislik Okulu'ndan Jens Madsen ve Lucas Parra, müzik izleyicilerinde beyin dalgalarının senkronizasyonunu ölçmüş. Dinleyici müzikle meşgul olduğunda, sinirsel tepkileri diğer dinleyicilerle eşzamanlı hale geliyor, dolayısıyla beyin dalgalarının kişiler arasındaki benzerliği müzikle kurulan etkileşimin kanlı-canlı bir kanıtı olarak karşımıza çıkıyor. Parra ve arkadaşlarının Scientific Reports'ta yayınlanan bulgulara göre, müzik dinletilen katılımcıların beyin dalgalarının senkronize hale gelmesi, tanıdık müzik parçaları dinledikçe azalıyor. Buna ilaveten, alışılmadık müzik tarzlarının, dinleyicilerin ilgisini daha uzun bir süre boyunca çektiği fark edildi. En sevdiğiniz müzik parçalarını karantinada yüzlerce kere dinledikten sonra, açık unuttuğunuz pencerenizden içeri giren farklı bir melodi, elinizde ne varsa bırakmanızı ve bu yabancı şarkıyı kafanızı pencereden aşağı sarkıtarak dinlemenizi sağlayan tam olarak bu olabilir! Herkesin farklı müzik tercihleri vardır, isteyen Bach dinler, isteyen Müslüm Gürses. En önemli faktörü müzik tercihi değil, onunla kurulan duygusal bağlar belirliyor. Bir kişinin hoşlandığını düşündüğü bir şarkı çalarken, limbik sistem çok daha fazla aktiftir. Duygu uyandıran müzik, kişinin ruh hali üzerinde doğrudan bir etkiye sahip olabilir. Müzik, insanların birbiriyle hemhal olmasını sağlayan bir çimento gibi adeta. Zaman zaman hissedilen yalnızlığı daha mutlu bir hatıranın sayfaları ile örtebilir. Ben ne zaman Queen'in şaheseri Bohemian Rhapsody'i duysam, Ankara'ya giderken arabanın içinde yüzüme vuran rüzgarı hatırlarım. Biri Maria Mariaaa!! deyince aklıma bir yaz günü henüz tanımadığım bir adamla çektirdiğim fotoğraf geliverir. Bach: Air, D majör'ü duyduğumda ise klarnetimle bakışıp Bunu çalmamızın mümkünatı yok. diye iç geçirdiğim anı düşünürüm! Mezdeke Shik Shak Shok'u duyduğumda ise Ürdün'de oda arkadaşlarımla yurdumuzun yanındaki düğün salonunda düzenlenen kına gecesine heyecan olsun diye alelacele hazırlanıp reddedilme şansımız olsa da- davetsiz girip bir Arap kınasına şahit olduğumuz kaotik anı anımsarım ve ister istemez gülerim. Hayatımızın her köşesi müzikle dolu ve onun beraberinde getirdiği anılarla kuşatılmış durumdayız! Şimdiye kadar müziğin hatıralarımızın arasında edindiği yeri ve bizi nasıl başka insanlarla birleştirdiğine temas ettik. Fakat hafıza ve hastalık tedavisi için müzik ekseninde yapılan onlarca çalışmaya değinmeden geçmek haksızlık olur. Bu çalışmada, beynin ön bölgesindeki dikkat ağını harekete geçiren bir mekanizmayı incelemek üzere yola çıkıldı. Üç hafta boyunca, araştırmacılar katılımcıların anlamlı şarkılar seçmelerine yardımcı oldu ve bakıcılar hastalara kendi seçtikleri müziklerle yüklü bir medya oynatıcının nasıl kullanılacağı konusunda eğitim verdi. Araştırmacılar, işlevsel bir MRI kullanarak hastaları, sessizliğe karşı 20 saniyelik müzik kliplerini dinlediklerinde aydınlanan beyin bölgelerini görüntülemek için taradıklarında, müziğin tüm beyni harekete geçirdiği ve neredeyse tüm bölgelerin birbiriyle iletişim kurmasına neden olduğu keşfedildi. Kişiye hitap eden müzikler dinlemek, görsel, belirgin , yönetici, beyincik ve beyin-kabuğu beyincik arasındaki şebekelerin tümünde, önemli ölçüde daha yüksek işlevsel bağlantı kurulmasına neden oluyordu. Günlük dildeki özeti şu: Beyin adeta yeniden canlanıyordu! Ancak, bu sonuçlar hiçbir şekilde kesin değil. Anderson, Toplumumuzda, bunama teşhisi çığ gibi yükseliyor ve çok fazla vergiyle kaynak harcanıyor, dedi. Kimse müzik çalmanın Alzheimer hastalığının tedavisi olacağını söylemiyor, ancak semptomları daha yönetilebilir hale getirebilir, bakım maliyetini düşürebilir ve hastanın yaşam kalitesini iyileştirebilir. Bakın burası çok önemli işte!


Bu soruyu yıllar önce tesadüf eseri elime geçen bir bilim dergisinde okuduğumda büyük bir şaşkınlık yaşamış ve doğruluğunu merak etmiştim. Ben konservatuvarda uzun yıllar müzik ve enstrüman eğitimi gördüm fakat bunların beynimi değiştirebileceğini bilmiyordum. Evet, bir enstrüman çalabilmek çok zevkli, zahmetli ve muhteşem bir duygu fakat beynin sinirsel yapısını değiştirebiliyor olması büyük bir iddia. Müzik ve beyin arasındaki ilişkiye kafa yorup, deneysel çalışmalar ve araştırmalar yapan bilim insanları; müziğin yalnızca çeşitli duygular uyandıran bir sonucu olmadığını, aynı zamanda beynimizdeki birçok bölgeyi uyararak geliştirebildiğini ortaya koymuşlar. Özellikle çocuklar üzerine yoğunlaşan testlerde, okul öncesi dönemden itibaren düzenli şekilde alınan müzik ve enstrüman derslerinin, okumayı öğrenme süresinde seslerin daha kolay kavranmasını sağlayarak, telafuzu kolaylaştırdığını öne sürüyorlar. The University of British Columbia 'da Müfredat ve Pedagoji Bölümü'nde Müzik Eğitimi profesörlüğü yapan Peter Gouzouasis, İlkokulda bir müzik aleti çalmayı öğrenen ve lisede çalmaya devam eden öğrencilerin, sadece anlamlı bir şekilde daha yüksek puan almakla kalmayıp, aynı zamanda İngilizce, matematik ve fen konularında, müzik eğitimi almayan akranlarından zihinsel açıdan daha başarılı olduğunu saptamış. Ayrıca akademik seviyede bir yıl daha önde olabildiklerini de ortaya koymuş. Nörobilimde son yıllarda elde edilen en önemli verilerden biri de, beynin daha önceden düşünüldüğü gibi statik yani değişmez olmadığının, tam tersine değişebilir bir yapıda olduğunun keşfedilmesi. Müzik, beyin plastisitesi konusunda önemli bir yer tutuyor. Örneğin profesyonel müzisyenlerle müzisyen olmayan kişilerin beyin görüntüleri karşılaştırıldığında, beynin korteks olarak adlandırılan dış yüzeyinin ön kısmının , işitme ile ilgili bölümünün ve hareketle ilgili bölümünün müzisyenlerde, müzisyen olmayan bireylerden daha gelişmiş ve kalın olduğu ortaya çıkmış. Ayrıca iki beyin yarı küresini birbirine bağlayan ve korpus kollosum adı verilen yapının da özellikle erken yaşlardan itibaren enstrüman çalmayı öğrenenlerde daha büyük olduğu keşfedilmiş. Beynimizde tıpkı kaslarımız gibi egzersiz yaptıkça büyüyüp gelişebilen bir yapıya sahip. Mesela piyano gibi bir enstrümanı çalarken, notaları duyup algılayan beynin; tuşlara dokunan parmaklara, ellere ve pedala basan ayağa emir vermesiyle koordinasyon oluşturarak, beynin birden fazla bölgesini aynı anda ve yoğun olarak çalıştırıyor. Düzenli olarak yapılan bu çalışmalar da beynimizdeki sinirsel bağlantıları kalıcı şekilde geliştiriyor. Bu bağlantıların kuvvetlenmesi de; planlama, problem çözme, hafıza, konsantrasyon ve yaratıcılık gibi becerileri daha etkin kullanmamızı sağlıyor. Diğer bir deyişle beynin bilgiyi işleme süresini hızlandırarak zihinsel kapasiteyi artırıyor. Ayrıca çocukluk döneminde kazanılan bu beceriler ve yeni sinirsel bağlantılar, ilerleyen yaşlarda da korunarak, yaşlılık dönemlerinde ortaya çıkan unutkanlık ve Alzheimer hastalığından da beynimizi koruyor. Çocukların hayatındaki onlara yararlı olabilecek her türlü detay ne kadar önemli ise müzik de bu önemli detaylardan biri. Beynin gelişimindeki en önemli unsur ne kadar kullanıldığıyla ilgilidir. Birden fazla duyumuzu ve beynimizin farklı bölgelerini birlikte çalıştırmak ve buna zorlamak, beynimizin gelişmesine ve büyümesine yol açar. Çünkü beyin, zorlandığı zaman gelişmeye başlar. Enstrüman çalmak da tıpkı matematik ya da satranç gibi yüksek beyin fonksiyonları gerektirir. Mesela piyano çalarken duyma, görme, dokunma duyularımızın hepsini aynı anda ve koordineli şekilde çalıştırabilmemiz gerekir. Yani beş duyumuzun üçü aktif olmalı. Bunları yapmakta zorlanan beyin de kendi kapasitesini sürekli olarak arttırmaya başlar. Özellikle de hafıza, dil, duygu ve motor hareketlerinden sorumlu beyin bölgeleri, fark edilecek derecede gelişim gösterir. Müzikle uğraşmak aynı zamanda iyi gelişmiş mekansal zekanın temelini atar. Mekansal zeka, görsel dünyayı algılayabilme, nesnelerin görüntülerini zihinde oluşturabilme ve bunların farklılıklarını kavrayabilme yetisidir. Bu yoğunluktaki bir çalışma da zihnimizde, çok yönlü düşünmeyi, bağlantı kurmayı ve hafızayı geliştirerek, beynin kullanımını en üst seviyeye taşır. Bu özelliklerin okul başarısına katkısı ise daha hızlı bir şekilde okuma, yazma, anlama, düşünme, hayal edebilme ve yaratıcılık gerektiren süreçleri kolayca tamamlayabilmektir. Tüm bunları çalıştırabilme becerisi de nihayetinde okul ve sosyal yaşamdaki başarıyı getirir. Müzik ve enstrüman eğitimi ders ve okul başarısının ötesinde, hangi yaşta olursa olsun kişiye öz yönetim becerisi kazandırır. Her bir notaya harcanan emek, zamanlama ve koordinasyon becerisini sağlamak ve kendini eğitebilmek, kolayca üstesinden gelinebilecek bir durum değil. İyi bir sonuç alabilmek için düzenli, disiplinli çalışma ve sabır gerekir. Tıpkı hayatın her alanında olduğu gibi. Fakat tüm bu zorlu süreci tamamlayabilmenin verdiği tatmin hissi ve kendini gerçekleştirebilme yolculuğu paha biçilemez. Yakın zamanda, öğrencilerimden biri tesadüf eseri bir çalışma yöntemi buldu ve diğer arkadaşlarıyla da bu yöntemi kendi üzerlerinde deneyerek geliştirdiler. Anlattıklarına göre ders çalıştıkları periyotta, mola zamanlarında 5 10 dakika enstrüman çalıp sonrasında test çözdüklerinde, daha az hata yaptıklarını fark etmişler. Sorulara daha çabuk ve daha kolay konsantre olabildiklerini iddia ediyorlar. Bu deney bilim insanları eşliğinde uygulanan, resmi sonuçlar içeren bir çalışma sistemi değil elbette. Fakat oldukça gerçek ve gözle görülebilecek sonuçlara sahip. Beynimizin konsantrasyon süresi sınırlıdır ve uzun süreli hareketsizlik durumlarında algıları yavaşlayabilir. Öğrencilerimin keşfettiği bu egzersizin işe yaramasının sebebi, beynin okuma ve anlama kısımlarına ek olarak, motor becerilerin de dahil olduğu birçok alanı devreye sokması ve uyandırması. Bu beynimiz için, uzun süre oturduğumuz koltuktan kalkıp gerinerek tazelenmek gibi. İnsan ona yarar sağlayacak yöntemleri bazen kendi de keşfedebilir. Hiç ummadığımız konular ileride hayatımızı kolaylaştıracak faydalar sağlayabilir. İlk zamanlar piyano dersine o kadar istekli değildim, açıkçası biraz zor gelmişti fakat ailem derslere devam edersem bu zorlukları aşabileceğim ve kendimi daha iyi hissedebileceğim konusunda öğretmenimle birlikte beni destekledi. Ve gerçekten bir süre sonra piyanoda çok daha iyi bir seviyeye geldim ve başarabildiğim için de kendimle gurur duydum. O sıralar müziğin ve piyano çalmanın hayatıma etki edebilecek bir yönü olduğunun bilincinde değildim. Şimdi yıllar sonra fark ediyorum ki, tıp eğitimim sırasında yüksek el becerisi ve koordinasyon isteyen kritik ameliyatlarda, diğer meslektaşlarımdan çok daha kolay ve rahat kullanabiliyordum ellerimi. Bunda, çocukluk yıllarımdan itibaren aldığım piyano derslerinin büyük katkısı olduğunu düşünüyorum şeklinde anlattı. Bilim insanları, müziğin beynimize olan etkilerini ve değişimini fark ettiklerinde, tedavi amacıyla kullanılabileceğini de keşfetmişler. Mesela beyin travması yaşamış ve beyninin bazı bölümleri zarar görmüş kişilerin, beyninde yeni sinir hücreleri oluşturması ve kendini yenileyebilmesi için enstrüman dersleri, özellikle de piyano dersi almaları sağlanan bazı klinikler var. Ayrıca Parkinson hastalarının semptomlarını hafifletme ve tedaviye destek süreçlerinin de bir parçası. Bunların yanı sıra; disleksi, konuşma bozuklukları, dikkat eksikliği ve öğrenme güçlüğü yaşayan çocukların iyileştirme süreçlerinin de bir parçası. Olumlu etkileri kanıtlandıkça artık daha yaygın alanlarda kullanılıyor ve sonuçları etkileyici. Sanatın insana kattığı artılar saymakla bitmez. Beynin fiziksel yapısını değiştirebilmesi ve gelişimi üzerine yapılan çalışmalar, buz dağının görünen kısmı sadece. Her insan muhteşem bir müzikal zekayla dünyaya gelmeyebilir. Yetenek, keşfedilebilmesi için ışık tutulması ve fırsat verilmesi gereken bir alan. Çevresel faktörlerin beynin gelişimine ve yönelimine büyük etkisi var fakat, özellikle küçük yaşlardan itibaren müzik ve enstrüman eğitimine maruz kalınması, ortaya muazzam etkiler çıkartabiliyor.


Müzik eğitimi ve ya müzikle ilgilenmek sadece bir boş zaman meselesi değil. Araştırmalar, adına müzik dediğimiz bu sıradışı faaliyetin çok farklı faydalı etkilerini ortaya koymaya devam ediyor. Bütün canlılar, hayatta kalmak ve nesillerini devam ettirebilmek zorundalar. Bu yazılı olmayan küresel bir kural adeta. Bunun için ise içsel ve dışsal şartlara uyum sağlamak gibi bir mecburiyetleri var. Basit bir organizma için uyum temel ihtiyaçların giderilmesi kadar kolay bir hadiseyken, insan gibi karmaşık organizmalarda iş biraz değişiyor. Yalnızca fiziksel olmakla kalmıyor, bilişsel ve sosyal organizasyonlara da uyum sağlamak gerekiyor. Gelişme evresindeki bir çocuk için uyum gitgide karmaşa yaratan bilişsel bir organizasyonun içinde, çevresine, sınırları belirli bir yaklaşım göstermek anlamını taşıyor. Okul çağındaki çocuğu ele alalım. Şahsi benliği ve çevresi ile uyum içinde olabilmesi için bazı sebeplere ihtiyacı var. Nedir bunlar? Zihinsel psikolojik, sosyal ve duygusal değişiklikleri fark etmesi, algılaması, kabul etmesi ve bu değişimlere uygun tutum ve davranışları geliştirmek zorundadır. Aksi takdirde akranlarından geri kalacaktır. İçindeki bulundukları gelişim evresine göre hareket eden çocuklar, çevreleriyle olumlu sosyal etkileşim kurabilirler. Bu yüzden de sosyal açıdan uyum sahibi olurlar ve bu onların gelişimi için son derece önemlidir. Erken dönem çocukluk evresinin sonuna gelen çocuklar için artık yeni bir dönemin başlangıcıdır. Yakın çevre ve aileden bağımsız olarak farklı bir ortama girmenin eşiğindedirler. Çocuklar, okula geçiş sürecinde uyumsuz davranılar gösterebilir. Bu davranışlar bir nispette aile ve öğretmenler tarafından normal kabul edilerek tolere edilebilir. Çocuklar, erken çocukluk çağında eğer olumsuz sosyal tecrübelere şahit olurlarsa orta ve ileri çocukluk yıllarındaki sosyal davranışları bundan olumsuz etkilenecektir. Eğer yetişkinler çocuklardaki bu uyumsuzluğu fark ederlerlerse sağlıklı yollardan müdahale edilmesi son derece önem taşıyor. Bazı çocuklarda sosyal uyum ve beceri düzeylerinde düşüşe şahit oluruz. İlişki kuramazlar, kendilerini ifade edemezler, kendilerine güvenleri son derece düşüktür. Bu sebeplerden saldırganca ve içinde bulunduğu sosyal gruba uygun olmayan riskli davranışlar gösterebilirler. Çocukluk döneminde gözlenen riskli davranışların yetişkinlik hayatına da sıçramaması ve kalıcı olmaması için, orta ve geç çocukluk dönemi iyi müşahede edilmelidir. Orta ve geç çocukluk dönemi içinde fark edilen riskli davranışlara müdahale edilirse sosyal beceriler vasıtasıyla sosyal uyumun sağlanması kolaylaşır. Çocukluk döneminde sanat ve özellikle müzikle uğraşan çocukların sosyal uyum ve beceri düzeyinde anlamlı bir artış olduğu da aşikar. Çocukların sanatla uğraşmasının bir diğer artısı da riskli davranışları ortadan kaldırması. Herhangi bir müzik eğitimi almanın ve ya müzik enstrümanı çalmanın çocukların beynine ve davranışlarına olan mükemmel etkisini biliyor musunuz? Araştırmalar, müzik enstrümanı çalan çocukların kendilerini ifade etme yeteneklerinin geliştiğini ve akademik performansları da arttığını gösteriyor. Okul çağındaki çocuklarda bilişsel performans üzerinde pozitif etki yaratmakla kalmıyor, çocuğun duygularını dışa vurmasında, akranları, ailesi ve öğretmenleriyle sözsüz iletişim kurma becerisinde de hayli önemli katkılar sağlıyor. Müzik enstrümanı çalan çocuklar günlük yaşamla arasındaki o endişe verici bağı koparıp kendilerini ifade edebilecekleri geniş bir alan yaratabiliyorlar. Bununla da kalmıyor; hayal gücünü uyararak çocuğu besliyor ve yaratıcılığını zirveye taşıyor. Üç ve dördüncü sınıf öğrencileri ile yapılan bir çalışmaya göre 10 ay boyunca müzik dersi alan öğrenci grubu, müzik dersi almayan gruba kıyasla sosyal becerilerini daha çok artırdığı açıkça görülüyor. Müziğin tedavi edici etkileri hakkında yapılan araştırmalar çok fazla. Enstrüman çalmak çocukluk yıllarındaki sosyal uyum ve becerilerin saptanması açısından da önemli bir değer taşıyor. Yetişkinlik yıllarındaki çocukların karşılaşması muhtemel uyum ve davranış problemlerine katkısı nedir, bu konudaki çalışmalar henüz sınırlı. Ancak faydası olduğuda bir gerçek! Müzik eğitimi alan ergen öğrencilerin 'kişisel uyum' ve 'genel uyum' puan ortamaları, müzik eğitimi almayan ergen öğrencilerle mukayese edildiğinde ortaya çarpıcı bir gerçek çıkıyor. Enstrüman çalan çocuklar daha başarılı! Okul çağındaki çocuklar kendilerini henüz yetişkinler gibi ifade edemezler. Bu dönemdeki çocuklar akranlarının ve kendilerini ait hissettikleri arkadaş gruplarının diliyle konuşurlar. Bu nedenle öğretmenlere de büyük iş düşüyor. Çocuklar kendilerini net bir biçimde ifade edemediğinde bunu gözlemlemesi ve dışarıdaki aktivitelerini titizlikle incelemeleri gerekiyor. Bildiğimiz gibi ilkokula başlayan çocuklar ilk dört yıl içinde en çok sınıf öğretmenleriyle vakit geçirirler. Sınıf öğretmenleri bu yüzden çocukları sık sık gözlemlerler. Birlikte geçirilen bu süre, çocuğun mizacı, akran ilişkileri, eğitsel davranışları, bireysel yetkinlikleri ve arkadaşlık ilişkileri açısından öğretmen için adeta biçilmiş kaftandır. Ancak iş bu kadarla kalmaz. Sınıf öğretmeni, öğrencisi hakkında elde ettiği gözlemleri çocuğun ailesiyle paylaşmalı, eğer herhangi bir uyum problemi tespit ederse bunun çözümünü aile işe müşterek hareket ederek yönetebilmelidir. Sınıf öğretmenleri, çocukların bireysel eğitimlerinden ziyade, aynı zamanda sınıf içi eğitsel aktiviteleri ve boş zaman içerisinde arkadaşlarıyla nasıl ilişki kurduklarını da değerlendirme fırsatı bulurlar. İş birliği gerektiren spor alıştırmaları, drama çalışmaları, koro gibi müzikal aktiviteler çocuklar için eşsiz bir iletişim kaynağıdır. Birlikte yapılan aktivitelerin çocuklar için önemli bir iletişim aracı olduğunda hep birlikte mutabıkız. Peki ya okul içinde müzikal imkanlara sahip olan çocuklar? Müziğin iyileştirici etkisini işte tam da bu noktada görmeye başlıyoruz. Müzikle yakından ilişkide olan çocukların akran ilişkileri iyileşiyor, okula uyum davranışları anlamlı ölçüde artıyor(5). Uyumsuz çocukları azarlamak ve dışlamak yerine öğretmenlerin gözetimi ve rehber kişilerin işbirliğinde kazanmak gerekiyor. Bu işbirliği yalnızca okulla sınırlı kalmamalı tabii. Öğretmen, aile, okul devamlı bir konsorsiyum halinde problemleri birlikte aşmalı. Çünkü bugünün tohumları, yarının ağaçları olacaksa, onların nasıl yetiştirildiği her şeyden önemlidir!


Yıllardır hem kendime hem de çevreme anlatmaya çalıştığım bir gerçek var: İnsanın bu dünyada başına gelenlerin çoğu nasıl düşündüğümüzle, düşünce kalıplarımızla ilgilidir. Sadece anlatmaya değil, yaşamaya ve göstermeye çalıştığım bu gerçek benim hayatımda ölçülebilir değişiklikler yapan açık bir gerçek. Bu gerçeği ise zaten yeterince yaşayan bir çok insan keşfediyor ama sinirbilim ve psikoloji alanından elde ettiğimiz içgörüler bu konuda bizi oldukça ikna edebilecek kuvvetli yöntemlerin ipuçlarını da sunuyor. Bu yazıda sizlerle nasıl daha iyi, daha verimli ve daha olumlu düşüncelerle yaşayabileceğimize dair birkaç işe yarar ipucu paylaşmaya çalışacağım. - Beyninizin varlık nedenini anlayın: Beyinlerimiz, diğer tüm beyinlerde olduğu gibi bizi hayatta tutmak amacıyla programlanmıştır. Milyarlarca yıllık canlılık serüveninin bize miras bıraktığı refleksler de temelde zorlu yaşam koşullarında hayatta kalmamız sağlayacak optimum stratejiler üzerine bina edilir. Başka bir deyişle, beynimiz önce kötü ve olumsuz olan seçenekleri görme, bunlara odaklanma eğilimindedir. İyiye, olumluya ve uzun vadede fayda sağlayacak seçeneklere odaklanmak, çaba ve iç bir eğitim süreci gerektirir. - Odağınızı belirlemeyi ve istediğiniz yerde tutmayı öğrenin: Dikkatimiz, bir hayatta kalma donanımı olan beynimiz tarafından yönetilir ve sıklıkla çevresel değişiklikler dikkatimizi celbederek bizim onlara odaklanmamızı sağlar. Bu süreç otomatiktir ve büyük oranda doğuştan getirdiğimiz beyin devrelerimize dayanır. Fakat bu varsayılan beyin reflekslerimiz, dikkatimizi çeken ve özellikle de bizi rahatsız eden uyaranları önceler. Normal, iyi, sıradan, gündelik olanlar, sıklıkla bu sistemin ilgi alanı dışında kalır. Eğer belirgin bir odaklanma eğitimi ve deneyimi yoksa, o beyin sadece acil durumlarda ve beklenmeyen değişimler olduğunda bir şeylerin farkına varacaktır. Öte yandan, dikkatimizi kendi irademizle bir konunun üzerine odaklamak, diğer çeldiricilere rağmen makul sürelerde dikkatimizi orada tutabilmek, geliştirilmesi gereken bir beceridir. Bilinçli farkındalık adı verilen çalışmalar bunun için yapılır ve beynimizin acil tehdit olarak algılamadığı konulara da odaklanabilmesini sağlayan becerilerin temeli buradan gelir. Sadece günde iki-üç dakika hiç bir şey yapmadan seçtiğiniz bir şeylere odaklanıp odağınızı orada tutmaya çalışmak, kas çalışma egzersizleri gibi, bu yeteneğinizi kısa sürede güçlendirecektir. - İyi ve güzele odaklanma fırsatlarını değerlendirin: Özellikle hayatınızda olumsuzluklar yaşarken, olumsuzluklara otomatik olarak odaklanan ve devamlı onlarla zihninizi meşgul eden beyin devrelerinizi, bilerek ve isteyerek olumlu seçenek ve uyaranlara yöneltmek, zihinsel ve psikolojik sağlamlığını için güzel egzersizlerdir. Çoğu zaman bu zor gelse de olumsuz durumlara dair düşüncelerinizin sonuna bir ama ekleyerek hemen ardından olumlu bir cümle kurabilir, bu ikinci cümle üzerinde durmak için kendinizi davet edebilirsiniz. Mesela: Bu dersten istediğim notu alamadım AMA bir kez daha deneyerek bu konuyu daha iyi öğrenebilirim. O zaman bu konuda neler yapmam gerekir? - Müteşekkir olma fırsatlarını kollayın: Kafamızın içindeki o telaşlı hayatta kalma donanımları genellikle elde edilmesi gereken eksikliklere odaklı çalışırken, nadiren elimizde olanlar ile ilgilenir. Bir insan ne kadar çok elinde var olan imkan ve seçenekleri fark eder ve onların kıymetini zihinsel olarak değerlendirmeyi seçerse, beynimizdeki şükran devreleri o kadar çok çalışır. Bu tip alışkanlıkları olan insanlar, sorundan ziyade çözüme odaklı zihin durumlarını daha fazla deneyimlerler. - Yapıldı listesi tutun: Hepimizin muhakkak belirli hacimlerde yapılacaklar listesi vardır. Fakat tercihen her günün sonunda bir deftere bu gün yaptıklarım gibi bir başlık altında yapılmış ve bitmiş işlerinizi kaydetme alışkanlığı geliştirirseniz, beyninizin ödül sistemini beslemiş ve motivasyonunuzu belirgin şekilde artırmış olursunuz. - Mizahtan yararlanın: Mizah adeta ilaç gibi bir yeteneğimizdir. Özellikle sıkıntılı zihinsel döngülerden çıkabilmenin en pratik yolu, mizahla iç içe olmaktır. Aşırı ciddiye aldığımız durumların bizde yarattığı efkar bulutlarını ve kısıtlı düşünce kalıplarını bir kaç kahkaha kolayca dağıtabilir. - Olumlu iç sohbetlere zaman ayırın: Sıklıkla kendimizi eleştiririz; bu varsayılan beyin devrelerimizin kaçınılmaz marifetlerinden birisidir. Gerçi gelişim için iyidir ama çok fazla iç-eleştiri, kendimize güvenimizi, olumlu düşünceler üretmemizi ve harekete geçmemizi engelleyebilir. Bu nedenle arada bir, bile isteye, kendimizle olumlu sohbetler yapmayı, kendimizi tebrik etmeyi, işe yarar kısımlarımızın belki bir listesini yapıp bu konularda düşünmeye zaman ayırmayı ihmal etmeyelim. Faydası en hızlı görülen uygulamalardan birisidir. - İnsanlara yardım edin: Aşırı gelişmiş sosyal beyin devrelerimiz, birlikte yaşamak için ayarlanmış üst düzey yetenekler içerir. Bu yeteneklerin en önemli amacı birlikte yaşamı kolaylaştıracak reflekslerdir. Başka insanlara karşılıksız yardımcı olmak, evrimsel beyin hatlarımızda bir çok olumlu kimyasalın artışına ve içsel olarak kendimizi çok daha iyi hissetmemizi sağlar. Birlikte hareket ve yarımlaşma, beynimizin doğal ağrı kesicilerinden sakinleştiricilerine, iyileştiricilerinden geliştirici ve büyütücülerine kadar çok farklı kimyasalların miktarını artırır ve iyi oluşumuza inanılmaz katkı sağlar. - Güne ritüellerle başlayın: Uyandığımız anda bizi yataktan kaldıran nedenlere çoğu zaman aşinayızdır. Fakat her sabah, yataktan kalkmak için dışsal bir sebebe uymak yerine, sadece yatağımızda uyanık yatarken temel bir farkındalık meditasyonu yapabiliriz. Aldığımız nefese, sağlığımıza, bu günün taşıdığı potansiyellere odaklanabileceğimiz böyle bir iki dakika, bütün günümüzü değiştirmeye yeterlidir. İsterseniz sevdiğiniz bir şarkıyı dinleyerek, isterseniz aynı yerde yaşadığınız birilerini mutlu edecek minik bazı sürprizler yaparak gününüze çok güzel başlayabilirsiniz. Böyle başlayan bir gün sizi yepyeni imkanlarla tanıştıracaktır. Çünkü gün aynı olsa da artık siz farklı bakıyor olacaksınız. - Şikayeti bırakın: Şikayet, cesaret göstermemenin en kuvvetli nedeni ve bahanesidir. Şikayet edenler hayatlarını olumlu yönde değiştirme gücünü hızla yitirirler. İnsanın Fabrika Ayarları üçlemesinde ve özellikle son cildi olan Sınırları Aşmak bölümünde detayları ile anlattığım gibi, insanı insan yapan cesaret yeteneği, ancak şikayetin bittiği yerde başlar. Açık Beyin sitesinde okuduğum ilk makale budur! İrelleyen zamanlarda bütün yazıları okuyacağım. Bilgi kazanma konusunda bana katdığınız değerler için size sonsuz minnetdarım sayın Sinan Canan bey. İyi ki varsınız , hep var olunuz. Bilginiz, fikriniz, beyniniz ve insan olmaya dair tüm sorumluluklarınız için. Umudumuz yeşeriyor, yaptığınız işleri gördükçe. Merhaba. Hocam, konuşmalarınızı ve yazılarınızı takip ettikçe keyifleniyorum. Uzun ve sağlıklı ömürler dilerim. Bu yazınız da öyle. Yalnız -haddime düşmeyecek ama- 8. başlıktaki o insanlara yardım edin ifadesine takıldım. Biraz daha genişletsek daha mı iyi olur? Çünkü insanla karşılıksız iyilik kavramı biraz eksik kalıyor. Çünkü biz kendi türünü çok şımartmış bir canlıyız. Yardım insana-hayvana-bitkiye hep birlikte gitmedikçe menfaatten sıyrılamayacak gibi. Daha çok hayvana veya ağaca yardım etmek daha insan işi gibi geliyor. Daha derinlikli düşünemiyor da olabilirim tabi. Sağlıcakla kalın, keyifli günler dilerim.


Önemli olan bir şeyi nasıl değil, neden bildiğin. Yani anlamak denen o gizemli hadisenin gerçekleşmesi için elzem olan, bilmenin biçiminden çok, ortadaki bilginin gerekçesini anlamaktır. O nedenin gücü, anlamanın da sınırlarını belirleyecektir. Bilme nedeni anlaşılmamış bir bilginin çocuklar için ne denli eziyet olduğunu sırf gözlerine bakarak görebilirsiniz. Onlar için bilgi, ancak nedeni kadar kıymetli ve ancak nedeninin açıklığı kadar anlaşılabilirdir. Yaşamsal işlevi ya da mantığı belirlenmemiş bilgi, doğal olarak, çocuk zihni için gereksiz bir efordur sadece. Günümüzde yeni öğretim modelleri bir yığın yenilik öneriyor ama sistemdeki asıl ihtiyaç, bilginin çocuklara lokal anesteziyle ağrısız olarak enjekte edilmesi değil, anlamanın en saf, en organik haliyle çocuklar tarafından talep edilir hale getirilmesi ve mutlaka bir yol bulunup bilginin nedeni bağlamında, derin anlamanın ne denli kolay olduğunun onlara hissettirilmesidir. En basit formülün dahi dünyayla ilgili ne çok şey söyleyebileceği, hatta formül ya da teori denen şeylerin sırf bir düşünce yöntemi olarak bile ne denli ilginç olabileceği konusunda onları ikna etmek gerekir. Bunun için ise güncel sistemde doğru bilgi seçkisinin yapılmasına ihtiyaç var. Ancak güncel sistemin en büyük eksikliklerinden biri seçkiyle ilgili tatmin edici ilkelerinin olmayışı. Oysa eğitimde öyle ya da böyle bir sisteme ihtiyaç duyulmasının en temel nedeni, ilkelere dayalı bilgi seçkisinin, daha doğrusu bilgi önceliği seçkisinin bilinç oluşturma üzerindeki muazzam etkisi. Konu ister fen bilimleri ister beşeri bilimler olsun, bir ülkede kalıcı ve işlevsel bilimin sürekliliği için en değerli pedagojik araç bu önceliktir ve birçok eğitim sistemi, bilinçli ya da bilinçsiz, tam da burada hata yapar. Eğitim sistemlerine karşı oluşan yaygın nefretin nedeni de büyük ölçüde budur aslında. Çocukların sorunları da çözümleri de kendi başlarına içsel bir güdüyle keşfettikleri, bunu da sırf eğlence olsun diye yaptıkları sistemde dahi arkada bir mühendisin bilgi inşa önceliklerini titizlikle belirlemesi, belirlemeden de öte yönlendirmesi gerekir. Bunu da bir bilgi tedarikçisi tavrıyla değil, öncelik ve seçki yönlendiricisi tavrıyla yapması, en önemlisi de bunu yaparken tüm odağını bilginin kendisinden ziyade nedeninde tutması gerekir. Çünkü en başta da dediğimiz gibi çocuklar için önemli olan bilginin kendisinden çok varlık nedenidir. Bilginin ne olduğu, nasıl oluştuğu gibi sorularsa sadece yetişkinler için merak konusudur.


Bir ürünü satın alırken fark etmeden bilinçdışı tepkilerinizle yönlendiriliyor olabilir misiniz? Satın alma veya almama kararlarımız ve tercihlerimizin altında yatan gerçek sebepleri aslında hala çok iyi bilmiyoruz. Ama nöropazarlama araştırmalarının bu konularda söyleyecekleri var. Pastel boya pazar liderlerinden biri olan Crayola, son yıllarda satışlarındaki düşüş sebebiyle, bir nöropazarlama araştırması gerçekleştirdi. Daha önce yapılan geleneksel araştırmalarda deneklere tercih sebepleri sorulduğunda denekler pastel boya tercih sebeplerini kalite, fiyat, şekil gibi özellikler ile açıklamışlardır. Kokuya ise hiçbir denek değinmemişti. Fakat yapılan nöropazarlama araştırma sonucunda tüketicilerin ürüne olan tercihlerinde, ilgi ve sevgilerinde koku unsurunun büyük bir rol oynadığı ortaya çıktı. Böylece Crayola pastel boyalarında birden fazla farklı koku ekleyerek satışa sundu ve satışlarını tekrar artırmayı başarabildi. Marka öneminin kültürel farklılık açısından yarattığı bir değer farkı olup olmadığını araştırmak amacıyla yapılan bir deneyde, 15 İtalyan ve 13 Çinli gönüllülerden oluşan deneklere 20 dakika süren bir belgesel izlettirildi. Belgesel filmine 30 saniyeden oluşan 24 Coca Cola ve Pepsi Cola reklamları eklenmiştir. Deneklerin beynindeki karar verme süreci gözlemlenen deneyde, iki grubunda marka beğenileri aynı çıkmıştır. İtalyanların sosyo-kültürel yaklaşımı bireyselliği vurgularken, Çinlilerin ise kolektivist bir yaklaşımı olduğu ortaya çıktı. Bu kültürel farklılık sebebiyle İtalyanların görüntülerde tek kişili karelere daha çok dikkat ederken, Çinlilerin ise grup halindeki görüntülere daha çok dikkat ettiği sonucuna varıldı. Yetiştiğimiz kültürün satın alma kararlarımızı değiştirebilen bir unsur olduğu bu çalışmayla bir kez daha ortaya çıkmış oldu. Moda sektöründe indirim etiketleri kullanan mağazalardan ürün satın alırken, markanın kullandığı indirim etiketinin rengine bağlı olarak indirim algısında bir değişim söz konusu olup olmadığı araştırılan bir başka deneyde, 9 farklı renk grubunun indirim algısına etkisi araştırıldı. Üniversite öğrencisi 18 25 yaş arası 63 katılımcı, deney ortamına alınarak bilgisayar ekranında üzerinde dokuz farklı indirim etiketi görseli bulunan tasarımlara dair tahmini indirim oranlarını, ekranda bulunan ölçek üzerinden yüzdesel olarak puanlanması istendi. Deneyin sonunda belli renklerin, insanların indirim beklentilerini güçlendirdiği, diğer renklerin ise bu tahmini zayıflattığı ortaya çıktı. İndirim algısı kırmızı etiketlerde artarken, beyaz rengin indirim etki oranını en zayıflatan renk olduğu ortaya çıktı. Beyaz indirim etiketli ürünlerden beklenen indirim oranı %14 ile % 21 arasında değişirken kırmızı etiketli üründen beklenen indirim oranı %57 olarak saptandı. Sigara paketleri üzerindeki görsellerle ilgili bir başka araştırmada, deneklere sigara paketlerinin üzerindeki sigara içilmemesine dair mesajların ve resimlerin onları etkileyip etkilemediği soruluyor. Araştırmaya katılan 32 denek cevap olarak olumsuz etkilendiklerini ve sigara içme isteklerinin azaldığını belirtiyorlar. Fakat yapılan nöropazarlama araştırması sırasında, deneklere sigara uyarı işaretleri çeşitli açılarda arka arakaya gösterildiğinde sigara içme arzusunun azalacağına arttığı gözlemleniyor. Beyinde bulunan akkumbens çekirdeği adı verilen ödül ve haz merkezi, görüntülerin gösterilmesi sırasında uyarılıyor yani beklenmedik bir şekilde deneklerdeki sigara arzusunu artırıyor. Bir başka deyişle, o resimli ve tiksindirici uyaranlar, tiryakilerde aslında tam ters etki yapıyor! Sigara içmeyenlerde ise uzak tutucu etki beklendiği gibi çalışıyor. Ayrıca paketlerin üzerinde zorunlu olarak kullanılması gereken bilgilendirici mesajların renk kullanımı yoluyla hedefine ulaşması da engellenebiliyor veya etkisi azaltılabiliyor. Sigara içmek mesajı siyah üzerine beyaz renk yazarken, yazının devamında siyah üzerine kırmızı renk tercih edildiğinde, tüketici için metnin okunurluğu azalıyor ve tüketici daha fazla sigara içme isteği hissedebiliyor. Araştırmacılar, Nöropazarlama teknikleri kullanılmadığı taktirde bu tip değişkenlerin etkisinin tespitinin çok zor olacağı konusunda birleşiyorlar. HP yeni çıkaracakları dijital fotoğraf makinesi reklam kampanyası için oluşturduğu nöropazarlama araştırmasında hangi görüntünün nörolojik olarak ilgi uyandıracağını sorgulamış. Yapılan çalışmada katılımcılara gülümseyen bir kadının neredeyse tıpatıp aynı iki fotoğrafı gösterilmiş ve katılımcılardan iki fotoğraf arasında bir seçim yapması istenmiştir. Araştırmanın sonucunda sıcak renklere sahip olan fotoğrafın, daha fazla ilgi çektiği ortaya çıkmıştır. Gözün algılamakta zorlandığı çok küçük bir detay beyin tarafından daha iyi algılanmıştır. Gözün göremediği küçük detayları beyin neden-sonuç ilişkisi kurmadan fark edebilmektedir. Kısacası gayet bilinçli varlıklar olduğumuza hiç şüphemiz yokken, aslında günlük yaşamdaki seçimlerimiz bilinçdışı dürtü ve programlardan çokça etkileniyor gibi. Nöropazarlama araştırmaları biriktikçe bu konuda çok daha ilginç şeyler öğreneceğimiz kesin.


Nasırsı cisim, iki beyin yarımküresi arasında bağlantıyı sağlayan kalın bir sinir lifleri demetidir. Her iki yarımküre arasındaki bilgi alışverişini sağlayarak bilişsel, hareketlerle ilgili ve duyu işlevlerinin yerine getirilmesini sağlar. Lisan ile ilgili becerilerimizde de bu yapı önemli yer tutar. Nasırsı cisim sayesinde sizinle konuşan birinin kurduğu cümleleri sadece bir sözdizimi şeklinde değil, duygular, düşünceler ve anlam bütünlüğü içinde algılamanızı sağlar. Nasırsı cisim ayrıca okuma, yazma ve gözlerinizin hareketleri ile de ilgilidir. Nasırsı cismi daha kalın olan insanların zeka düzeylerinin daha yüksek olduğuna dair çalışmalarda bulunmaktadır. Bu arada, kadınlarda nasırsı cisim, erkeklere göre daha kalındır. Müzik ve resim eğitimi ile ilgili çalışmalar, beynin iki yarımküresi arasındaki iletişimin arttığını göstermektedir. Fakat bu etkinin kalıcı olabilmesi için bu çalışmaların sürekli olarak yapılması gerekir. Haftada iki buçuk saat müzik eğitimi gören çocukların beyinlerinde nasırsı cisim hacminin yüzde 25 oranında arttığı tespit edilmiştir. Bu da müzik eğitiminin iki yarımküre arasında iletişimi artırdığının bir göstergesi olarak kabul edilebilir. Müzik eğitimi ayrıca iki eli eşgüdümlü olarak kullanma yeteneğinin de arttığını göstermektedir. Böylece klavyeyle yazı yazmak veya bir müzik aleti çalmak konusunda becerilerin arttığı gösterilmiştir.


İngilizce'de iplik anlamına gelen yarn kelimesinin aynı zamanda hikaye örmek, hikaye anlatmak anlamına geldiğini biliyor muydunuz? Buğday Derneği Koordinasyon Kurulu Üyesi Güneşin Aydemir, petrolden sonra en kirletici ikinci sektör olan moda endüstrisindeki kavramları tarihsel ve etimolojik açıdan değerlendirdi. Adem ile Havva, kendilerine yasaklanmış bilgi ağacının meyvesinden yedikleri anda kendilerini bilir ve çıplaklıklarından utanırlar. Yaptıkları ilk iş, içinde bulundukları cennet bahçesinde yanı başlarında duran incir ağacının büyükçe birer yaprağını alıp edep yerlerini örtmek olur. Giyinmek, yabanıl şartlara bırakıldığında oldukça savunmasız olan insan bedenini hem fiziksel hem de sosyal dış etkenlerden korumak için temel bir ihtiyaç haline gelir. Ne de olsa yaptığı alet edevatların maharetinden olsa gerek, pençelerimiz, sivri dişlerimiz, kıllı kürklerimiz yok. Kıyafet doğa ile aramızda duran bir sınırdır özünde. Hazreti İdris terzilerin piridir. İngilizce elbise anlamına gelen dress kelimesi buradan gelmektedir. Kıyafet meselesi bir yandan da büyük bir hikaye barındırır. Moira'lar yani Kader Tanrıçaları üç kişidir. Klotho, insan ömrünün ipliğini dokur. İngilizce kumaş anlamına gelen cloth kelimesi buradan gelir. Atropos, kaderin kaçınılmaz ipini eğirir, burada yaşamının kahramanı olana büyük mükafatlar vardır. Tekamül budur. Laekhesis'in elinde bir makas vardır ve insan ömrünün ifadesi olan ipi keserek son hükmü yerine getirir. Etimoloji ilmine gönül verenlerden biri olarak İngilizce'de iplik anlamına gelen yarn kelimesinin aynı zamanda hikaye örmek, hikaye anlatmak anlamına geldiğini öğrendiğimde bende de bir idrak oluştu haliyle. Ki o sıralar hem hikayelerle hem de yünlerle oldukça sıkı fıkıydım. İplik imgesi öğretilerde farklı alemlerle bağ kurmak anlamında da kullanılıyor. Hinduizmin Tantra kelimesi her şeyi birbirine bağlayan kalın urgan demek. Benzer şekilde, yaşamın gerçeklerini ve kurallarını şiirsel bir yolla üst üste ören kadim sözlere söylenen Sutra kelimesi de iplik manasına gelir. Tarih boyunca insanlar çeşit çeşit giyindiler. Tanış olmadan birbirlerini bilecekleri sembollerle süslendiler. Örneğin bir Türkmen kadını kıyafeti, bakmasını bilene ne hikayeler anlatır. Kıyafet kelimesi de iz sürmek manasındadır. İnsanlar, bir vakitler doğa güçlerinin hiddetinden korktuklarından kendilerine koruma sağlasın diye tılsımlar da yaptılar. Onları süs püs olarak takıp takıştırıyoruz şu günlerde. Derimiz. Bedenimizdeki en fazla yüz ölçümüne sahip organımız. Kıyafetlerimiz de derimizi korumak için en nihayetinde. Derimiz enteresan bir organ. Havanın nemi ile su içiyor, topraktan ve güneşten besleniyor. Üzerinde barındırdığı mikroorganizmaların bir dengesi var. O sebepten derimize sürdüğümüz ya da dokundurduğumuz her şeyin içeriğinden ve hatta bir rivayete göre malzemenin ve dokuma biçiminin yarattığı elektrik deseninden bile doğrudan etkileniyor. Hal böyle iken, günümüzde ihtiyacımızdan çok daha fazla kıyafet, süs püs eşyası üretiliyor. Birbirinden çok uzak mesafelerde yapılan üretim ve tüketim faaliyetleri bir bütün olarak doğal kaynakların aşırı kullanımı ve kirletilmesi ile sonuçlanıyor. 60'tan fazla kimyasal grubundan 1000'e yakın kimyasal madde ile işlem gören kumaşların üretimi için her yıl 6-9 trilyon litre su harcanıyor. Fazla üretimden doğan tekstil yığınları imha ediliyor. Yakılarak... Üretilen kumaşların çoğu sentetik malzemelerle yapılıyor. Geri dönüştürülen naylon torbaları giyiyoruz. Bu üretimden öncesi de var, topraktaki üretim için her türlü yol mübah; GDO'lu tohum, yüksek kimyasal girdi, su. Toprağı bitiren bir üretim biçimi. Kıyafetlerimizi yemiyor olmamızdan bu noktada özenimiz daha da küçülüyor. Tenimize değen kıyafetlerin içindeki kimyasalları derimiz emiyor demiştik oysa ki. Bu noktada çamaşır yıkama konusuna da bir değinmek gerekir. Yıkadığınız tekstil ürünlerindeki plastikler küçük parçalara bölünüyor, mikroplastikler olarak sulara karışıyor. Balıklar yiyor onları, balıkları da biz. Bir rivayete göre günde bir kredi kartı büyüklüğünde plastiği mideye indiriyormuşuz. Kullandığımız deterjanlar hem suları hem de kıyafetimizi yani bizi kirletiyor. İşte bunlar hep besin zinciri. Temiz Moda Hareketi bu konuyu kendine iş edinmiş bir sivil toplum örgütü. Hep söylüyoruz şu söylenmiş lafı: Ne yersek oyuz! Şimdi buna ekleme de yapmak gerekir. Ne giyersek de oyuz! Ne kadar ihtiyacım var? sorusunu yeniden, yeniden ve yeniden sormak önemli bir başlangıç. Gönüllü sadelik öğretisi burada bize yardımcı olacak. Bilerek, isteyerek, imkanın olsa dahi, vazgeçmek, bırakmak anlamına gelen bir terim. Elimiz, arzularımıza yenik düşerek her yeni alım hareketine doğru giderken bir kere daha sormak güzel bir alışkanlık olurdu. Ne farkındalık ama! Şöyle bir formül de vereyim hadi; en az 30 kere giymeyeceğin bir kıyafeti satın alma. Her mevsim giyebileceklerine yatırım yap. Kaliteli al, az al, gerçekten beğendiğini al. Kıyafetlerine iyi bak, tamir et, yeniden kullan. Kullanım süresini uzattığın kıyafetlerinle gurur duy, onlar anılarını taşıyor. Henry David Thoroeu, yeni kıyafetler satın almanı gerektirecek işlerden kaçının diye tavsiye etmiş. Burada analım. Kapsül gardrop diye bir şey var. Benden söylemesi. Gönüllü sadelik ile kardeş olan kavram şıklık kavramı. Şıklık kavramını masaya yatırmak ve üzerine pek çok şey söylemek istiyorum. Bana armağan edilmiş şey, kendi ellerimle ya da bildiğim birinin elleriyle yapılmış olan bana özel şey, uzun süredir kullandığım şey, üretimini bildiğim güvendiğim şey. Özünde hikayesi olan kıyafetler ve takılarla donatılmış bir şıklık. Ne demiştik? Yarn kelimesi hem iplik hem de hikaye anlamına geliyordu. Ne giyersek oyuz derken işte tam da bu noktada bir vurgu yapalım. Kıyafet üzerimize giydiğimiz bir öğretidir. Bizi tanımayanlara verdiğimiz en doğrudan mesajdır. Yaşadığımız yaşamın sembollerini taşırız. Çarkları değiştirme gücü vardır. Çünkü kıyafet, alın teriyle kazandığımız ve bedelini ödediğimiz paradan ayırıp, yatırım yaptığımız ekonomik bir döngüdür. Bu ekonomik döngünün tüketim ya da kullanım tarafında olmak. İşte mesele biraz da bu.


Yeni nesli eleştirmek yetişkinliğin şanındandır. Üstelik bu durum muhtemelen insanlık tarihi kadar eski, nitekim Antik Yunan düşünürlerinin gençleri saygısızlık ve tembellikle itham ettiğini biliyoruz. İşin garip tarafı şu ki her devrin yetişkinleri kendi gençliklerinde benzer şekillerde yeriliyordu, ne var ki büyüyünce gençliklerini unuttular. Kuşak ya da nesil belli bir zaman aralığında dünyaya gelen ve yaşayan insanları sınıflandırmak için kullanılan bir terim. Fakat ben kuşak ya da nesil yerine jenerasyon kelimesini kullanmayı tercih ediyorum, çünkü Fransızcadan dilimize geçirdiğimiz bu kelime aynı zamanda üretim, var edim anlamlarına da geliyor. Her yeni kuşak yeni bir var olma biçimine sahip, çünkü zaman değişiyor. Moda tabirle zamanın ruhu değiştikçe yeni nesiller meydana geliyor. Fakat aslında zamanın ruhuna uyumlanan, içinde bulunduğu çağı iyi okuyan, yaşam boyu öğrenci olan insanlar için kuşak farkı pek bir anlam ifade etmiyor. Ülkemize kuşak çalışmaları alanını tanıtan ve bu alanda dünya ölçeğinde kayda değer çalışmalar yapan çok değerli bir araştırmacımız var: Evrim Kuran. Kuşak meselesini anlayabilmek için onun yazılı ve görsel yayınlarından istifade etmenizi öneririm. Kendisi son derece önemli bilgiler paylaşıyor fakat benim açımdan en çarpıcı olan tespiti şu: Biz gençlerini sevmeyen bir ülkeyiz. Her türlü dışlamanın, suçlamanın, saldırının ardında ben ve öteki ayrımı yatıyor. Kişiler kendi hayatlarını korumak adına içinde güvende hissettikleri biz alanının dışında kalanlara karşı dışlayıcı davranıyor. Bu duruma maalesef gelişmekte olan ülkelerde çok daha sık rastlanıyor. Irk, din, mezhep, cinsiyet, hatta futbol takımı üzerinden akıl almaz çatışmalar yaşanıyor. Kuşak karşıtlığını da bu açıdan değerlendirmek gerek. Bir insana benim ırkım en iyi ırk ya da benim dinim hak din ya da benim cinsiyetim üstün cinsiyet dedirten şey neyse benim kuşağım en iyisi dedirten şey de o. Tıpkı sosyomerkezciliğimizden ötürü ırkçılık, dincilik ve cinsiyetçilik yaptığımız gibi kuşakçılık da yapıyoruz. Maalesef pek çok yetişkin benmerkezci kabulleri üzerinden yeni nesli dışlıyor, ötekileştiriyor, aşağılıyor. Bu tür sorunların çözümü için insanlığın benmerkezcilik belasından kurtulması gerekiyor. Bunun nasıl yapılacağı konusunda, hali hazırda sosyal refahı sağlamış olan İskandinav ülkelerinin politikalarına bakmak fikir verebilir. Yapılan araştırmalar z kuşağının önceki nesillere göre daha çoğulcu, farklılıklara karşı daha saygılı, fırsat eşitliğini savunan ve özgünlüğe değer veren bir kuşak olduğunu gösteriyor. Fakat acaba bu özellikler z kuşağı gençlerinin değil de tüm kuşak gençlerinin özellikleri olabilir mi? Gençlik yıllarında son derece eşitlikçi olan, insan hak ve özgürlüklerini savunan x ve y kuşağından pek çok insan tanıyorum. Sakın z gençliğinin bu güzel özellikleri onların z'liğinden değil de gençliğinden olmasın? Sakın z'ler büyüyünce bu özelliklerini kaybederek dünyayı iyileştirme potansiyellerinden bizleri mahrum etmesin! Kimse gençlere misyon yüklemesin, hiçbir neslin diğerini kurtarmak gibi bir sorumluluğu yok. Fakat şuna inanıyorum ki dünya bir paradigma değişiminin eşiğinde ve artık kendimize ve birbirimize karşı daha maskesiz, özgür ve özgün olacağımız günler gelecek. Böyle bir dönemin fiziksel gençleri olan z kuşağı şüphesiz çok değerli; fakat x, y ve hatta bb kuşağından gençler de çok değerli. Genc Farsçada hazine demek ve içinde iyilikler, güzellikler, doğruluklar barındıran herkes birer genç. Ayrıca Evrim Kuran'ın Z Bir Kuşağı Anlamak ve Telgraftan Tablete isimli kitaplarına başvurabilirsiniz.