Korku, endişe, kaygı gibi duygulanımları negatif olarak değerlendirmeye yatkın olabiliyoruz. Ama aslında hepsi bizim için hayati derecede değer taşıyor! Gelin biraz daha yakından bakalım. Arkadaşlarımla konuşurken, onların dertlerini dinlerken, kendimizce minik psikolojik açılımlar yapmaya çalışırken şunu farkettim: Bir sürü kelime ve terim adeta havada uçuşuyor ama bunların anlamını çoğu zaman tam olarak bilmiyoruz. Bir başkası bana bir şey anlatmak istediğinde, aslında zihninden geçen veya tam olarak içinde hissettiği şey nedir? Mevlana Celaleddin-i Rumi'nin Sen ne söylersen söyle, söylediğin, karşındakinin anladığı kadardır! sözü bu anlamda oldukça açıklayıcı aslında. Dolayısıyla burada da bir şeyleri anlatmaya başlamadan önce bu yazıda da çokça geçecek olan üç kelimeyi önceden açıklığa kavuşturalım. Bu kelimelerden birincisi: korku. Korku, somut bir tehlike veya tehdit karşısında, belli bir kaynağa yönelik olarak verdiğimiz zihin-beden tepkilerinin tümüne verdiğimiz bir isim. Bu duygulanım, yaşamı sürdürebilmek açısından çok önemli. İkinci kelimemiz olan kaygı; belirsiz, potansiyel olarak tehlikeli bir duruma karşı verilen, hedefi ve süresi belirsiz yanıtları işaret eder. Üçüncü kelime endişe ise sonucu belli olmayan, ancak olumsuz sonuçlanma ihtimali öne çıkan gelecek olaylar hakkındaki zihinsel tepkimiz olarak tanımlanır. Endişe aşırı yüksek olursa, kişi tehditle ilgili ipuçlarını sağlıklı değerlendiremediğinden, tehlikeli olanı olmayandan ayırt etme becerisini de belirli düzeylerde yitirebilir. Her üç duygulanım da olumsuz gibi gözükse dahi hayatta kalma açısından tartışmasız çok önemliler. Negatif bir olay ile gayet sıradan bir deneyimin zihinde bağdaştırılması sonucu, bazen kalıcı bir kaygı veya korku geliştirmek son derece kolay. Mesela diğer insanların belki ilgisini bile çekmeyen buldozer gibi bir araçtan korkuyorsanız bu size küçükken anlatılan, sonu çok kötü biten ve içinde buldozer olan bir hikayeden kaynaklanıyor olabilir. Prof. Joseph E. LeDoux tarafından süreğen kaygı bozukluğu üzerine yürütülen araştırmalar, korkunun bilinmedik, bizim için yeni olan olaylar ve nesnelerle bağdaştırılmasının çok kolay olduğunu gösteriyor. Bu tip bağdaştırmalar, bilinçli farkındalık alanı dışında oluşabiliyor ve bir kez oluşturulduktan sonra ortadan kaldırmak oldukça zor. LeDoux'nun çalışmalarının sonuçları sadece nörobilimle kısıtlı değil; aynı zamanda sosyal bilimler alanları için de kapsayıcı çıkarımlar yapma imkanı veriyor. Mesela bu bulgular, politik bir figür veya belirli bir etnik ya da ırksal grup gibi başlangıçta bizler için nötr uyaran olan şeylere koşullu korku tepkilerinin nasıl geliştirildiğini anlayabilmemizi de sağlıyor. Sosyal alanda çokça görülen mantıksız nefret ve düşmanlık, aslında çoğu zaman bu tip bir asılsız korkuya, zihinsel çarpık eşleştirmelere dayanıyor olabilir. Prof. Barry Glassner Amerikalıların riski abartma eğilimlerini incelemiş. Siyasilerin ve medyanın korku pompalaması ile toplumu nasıl yönlendirdiğini incelerken, bu kaynakların aslında istisnai olayları adeta birer moda yahut genel eğilim olarak gösterdiklerini ve böylece toplumu istenen davranış kalıplarına doğru yönlendirmekte hiç zorlanmadıklarını ortaya koyuyor. Aslında bu tip yönlendirici haberler, insanların dikkatini daha tehlikeli ama politik olarak görülmesi istenmeyen durumlardan uzaklaştırmakta da çok etkili. Korkutucu istatistikler yayınlamak gibi yöntemlerle halkta kasten genel bir korku ve endişe hali oluşturmayı amaçlayan bu tip yaygın uygulamalar, bir de kaygılı insanların riskleri gözlerinde büyütme eğilimleriyle de birleşince kat be kat rahatsız edici olabiliyor. Bu tip araştırmalar insan psikolojisinin sömürülmeye ve kötüye kullanılmaya çok açık bir alan olduğunu bize bir kez daha hatırlatıyor. Kişisel düzeyde yapabileceğimiz en iyi şey, haber alma kaynaklarının üzerimizdeki etkisini kontrol etmek; yani gerekli gereksiz tüm haberleri takip etme alışkanlığına bir son vermek. Özellikle Covid-19 salgını gibi küresel bir dertle uğraştığımız şu günlerde, kişisel olarak yükselen endişe seviyelerimiz, bizi bir topluluk olarak çok daha yönlendirilebilir yapıyor. En iyisi gerçek hayatımızdaki imkanlarımıza ve yapabileceklerimize yoğunlaşarak, bizi her yere sürükleyebilecek kitle medyası ve gereksiz bilgilerden uzak duralım. Yoksa bilgileniyoruz sanırken uyutulabiliriz ve bunu hiç fark edemeyebiliriz. Editörden bir öneri: Bu süreçte iç dünyamızdan gelen olumsuz raporlara verdiğimiz önem kadar, olumlu raporlara da kulak vermemiz iyi olabilir.


Anamorfoz günümüzde çoğunlukla, sadece belirli bir noktadan ya da bir mercekle bakıldığında normal görünen bir çarpıklığı tanımlamak için kullanılan bir terim olsa da bu kavram birçok yönden öylesine insan yaşamının içindedir ki bu duruma şaşmamak elde değil. Her şeyden önce şunu söylemek gerekir ki insan doğası itibarıyla, yaşamının çok büyük bir bölümünü aslında çarpık olan nesneleri düzgün görmek için bir arayışla geçirir. Bunu da aşktan işe, sahip olduğu arabadan tuttuğu takıma, dinlediği bir müzikten izlediği filme, en çok da oy verdiği partiye kadar, çoğu saçma sapan bir yığın nesnede yapar. Dış dünyayı değiştirmek konusunda hissettiği çaresizlik öyle büyüktür ki insanların çok büyük bir kısmı enerjilerini etrafındaki çarpıklıkları anlamak için değil de bu çarpıklıkları idealize edecek konumlar bulmak için harcarlar. Böyle olunca da yaşamları içinde idealize ettikleri birçok şeyin sadece konumlarından dolayı öyle göründüğünü, yani o anki mevcut bakış açılarıyla ilgili bir şey olduğunu; biraz sağa ya da sola gittiklerinde, dört elle sarıldıkları en mükemmel fikirlerin dahi bozuk yanlarını görebileceklerini fark edemezler. Bir başka açıdan Anamorfoz bize, herhangi bir amaca ulaşmak için düşünsel konumun sürekli değişmesi gerektiği gibi, çok daha felsefi bir şey de söylüyor. İdealize edilmeye çalışılan yapay zeka mantığında da bu ilke var aslında. Varılmaya çalışılan işleyiş de aşağı yukarı şöyle: Bir noktaya gel, yeni bir bilgiler edin ve o konumu mümkün olduğunca hızlı bir şekilde terk et. Yani yapay zeka, makine öğrenmesin aksine, asıl işleyişini bilgi üretme becerisi üzerinden değil, yeni bakış açılarını çok hızlı bir biçimde fark edebilmesiyle, bilgisel konumunu hızla değiştirme becerisiyle gerçekleştiriyor. Bu anlamda anamorfozun karşıtı da bağnazlık olmalı. Yaşamdaki olgular karşısında edinilen konumu, yani bilginin kendisini kutsama eğilimi... İnsan tarihindeki bu en devasa yara, iyinin kütünün ne olduğundan, doğru ve yanlışın ne olması gerektiğine; hatta sanattan bilime kadar insan pratiğinin her alanında ortaya çıkıyor. Her seferinde de insanı bağnazlaştıran konumundaki ısrar oluyor. Anamorfozun kuantumla ilgisi ise, gözlemcinin etkisi bağlamında son derece kişisel bir şüphe aslında. Dedikleri gibi maddenin görünür pozisyonunda gözlemcinin bir etkisi gerçekten varsa eğer, bu etkinin nedeni gözlemciyle gözlenen arasındaki anamorfik ilişki olabilir belki de. Yani gözlemcinin etkisi o nesneyle kendi arasında, amacını bilemediğimiz bir nedenle, ideal açılanmaya neden olabilir. Bu yorum fazlasıyla kişisel olsa da en azından insan inançlarında durumun aşağı yukarı böyle olduğunu biliyoruz. İnsan inançlarının önemli bir kısmının hasbelkader, sadece insanın bu dünyadaki coğrafi konumlanmasıyla belirdiğini, başka bir konumlanmada başka bir açıyla, o inancın değil de bir diğerinin zihin levhasında ideal bir şekilde var olacağını söyleyebiliriz. Bu nedenle de bizim için her ne kadar değerli olursa olsun, bir nesne ya da fikrin etrafında dönmeden o şeyi sadece sevebileceğimizi ama hiçbir zaman anlayamayacağımızı kendimize itiraf etmeliyiz. Özellikle de anomorfik düşüncelerin gerçek yaşamı gerçekliğinden kopartıp bir tür Metaverse dönüştürebileceğini bilmeliyiz. Yazıda da bahsedildiği gibi kuantum mekaniğinde anomorfik bir yön olabileceği düşüncesi, kişisel bir şüphe sadece.


Diyorum ki, yaşamını değiştiren asıl kararların, küçük kararlarındır. Büyük kararların seyrektir. Hayatın için önemli olduğunu düşündüğün büyük kararlar genelde aylar sonra gerçekleşecektir ve yaşamın o zamana kadarki kısmını örtmek gibi saçma bir etkileri vardır. Gerçekleşmesi aylar sürecek büyük bir karara odaklanmak, seni asıl odaklanman gereken küçük kararlarından uzaklaştırır. Üstelik büyük kararlarını serbest bir şekilde veremezsin de. Büyük kararlarını belirleyecek olan, onları vermeye seni hazırlayacak olan, nasıl vereceğini etkileyen, kararı verdikten sonra nasıl uygulayacağını ayarlayan, uyguladıktan sonra yaşamını nasıl devam ettireceğini dikte eden, hep küçük kararlarındır. Küçük kararların küçük gibi görünmekle birlikte her hafta yüzlerce kez verdiğin kararlardır. Yaşamını asıl onlar belirler. Mesela burada üzerinde durduğum konuyu yaşamında bir tartmaya başlamak ve tartmaya devam etmek, çok küçücük bir karardır. Şu an biraz ve sonra da ara ara kafa yormanı gerektirir sadece. Küçük, minicik bir karar. Bu kararı her hafta onlarca, yüzlerce kez verdiğinde, bu küçük karar yaşamını dönüştürür. Sence hangi ülkede yaşamayı, bekar mı evli mi olmayı, hangi işte çalışmayı seçtiğin karar mı daha önemli, yoksa elindeki iş bittikten sonra ne yapacağınla ilgili ana yaklaşımını belirleyen ve her gün onlarca kere verdiğin karar mı daha önemli? Zaten büyük bir karar yoluna girmeni sağlayan da, o büyük kararın sonucu ne yönde olursa olsun sonraki hayatının kalitesini belirleyecek olan da, onlarca çeşidini yüzbinlerce kere vereceğin küçük kararların sentezidir. Büyük kararlar, ancak ve ancak küçük kararlarında kalıcı bir değişiklik yaptıklarında hayatında önemli bir rol oynarlar.


Homo Sapiens olarak 20 bin yıl önce yaşamış akrabalarımızla genetik açıdan hemen hemen tamamen aynıyız. Avcı toplayıcı olduğumuz zamanlardan bugüne anatomimiz, fizyolojimiz, genetiğimiz çok az değişti. Ama teknoloji üretip sosyolojik olarak yaygınca benimseyerek kültürel evrimimizi körükledik. Defalarca devrimsel atılımlar yaptı kültürel evrimimiz. Bu büyük ve sürekli devam eden, zaman zaman büyük atılımlar yapan kültürel evrime rağmen, her birimiz hala bir avcı toplayıcının özellikleriyle doğuyoruz. Bütün bir insanlık olarak yaşadığımız kültürel evrim aşamalarını, bireysel hayatımızda da yaşamamız gerekiyor. Yerleşik hayata uyumlu değiliz; hele hele böyle binalara tıkılmış olarak, doğadan bu kadar ayrı ve hareketsiz bir yaşama uyumlu değiliz. Ama alışıyoruz. Bunu büyük ölçüde içselleştirdik. Tüm fayda ve zararlarıyla, bulaşıcı hastalıklardan obezliğe kadar her yönüyle taşıyoruz bu yükü. Faydası mı daha fazla yükü mü daha fazla belirsiz; ama faydalarına da alıştık yüklerine de. Yazılı kültüre uyumlu değiliz. Yazı çok sonra girdi insanlığın yaşam akışına. Ama eğitim sistemleri kurduk, kitlesel olarak yazılı kültüre her bir bireyi dahil ediyoruz. Yine de en 'beyaz yaka' kişilerde bile yazılı kültüre bir türlü uyum sağlayamayanlar, onu içselleştiremeyenler, yüz yüzeyken çok iyi yönettiği iletişimleri yazılı ortamda sık sık berbat edenler çıkıyor. Enerji tipi dönüşümlerini, elektriği, nükleer enerjiyi ve diğer tüm enerji çeşitlerini yönlendirmeyi keşfedip bunu bilim ve teknoloji atılımlarıyla birleştirerek geldiğimiz mitolojik yarı tanrılar haline hiç ama hiç uyumlu değiliz. Ve işin kötüsü bu güçle toplumsal olarak baş etme yollarını da bulabilmiş değiliz henüz. Sadece bazılarımız bireysel çabalarını sürdürüyor. Ama genel olarak baktığımızda büyük gücün büyük sorumluluk getirdiğini hala keşfedebilmiş değiliz. Mesela dünyanın her yerinde üreticiler hala satışı artırmaktan başka rolü olmayan, ürün işlevselliğinden yoksun paket tercihleriyle dünyanın bağırsaklarını, kaldıramayacağı bir hızla doldurmaya devam ediyorlar. Yarı tanrılar olmayı hiç hazmedemedik, öğrenemedik; Dünya bununla başa çıkmanın bir yolunu bulur; ama umarım biz dünyada kendi yaşam şansımızı yok etmeden, hiç değilse öğrenmenin yollarını buluruz. Dijital dönüşüm bize alternatif dünyalar yaratma imkanı verdi. Fiziksel dünyayla bütünleştirdiğimiz bir dijital dünya oluştu önce; sonra fiziksel ve dijital iyice kaynaştı. Artık o eski bildiğimiz fiziksel dünya yok, dijitalle tamamen iç içe. Ve bu yetmedi bir de binlerce çeşit hibrit dünyalar yaratmaya başladık. Dijitalden uzak kalmak diye bir seçenek yok. Yazıdan uzak kalabilmek nasıl seçenek olmadıysa, enerji tipi dönüşümlerinden yararlanmamak nasıl seçenek olmadıysa, dijitalden uzak kalmak da bir seçenek değil. O artık bizim için zeminin bir parçası. Bununla başa çıkmayı henüz neredeyse hiçbirimiz bilmiyoruz. Pişerek öğreneceğiz, pek çoğumuz yanacak, pek çoğumuz çiğ kalacak. Ama pişenler yeni dünyaları şekillendirenler olacak.


Düzenli olarak yapmaya çalıştığımız AçıkBeyin Yazarlar Toplantısında Duman ve İki kitaplarının yazarı ve Açık Beyinli dostum Bülent Göksal öyle bir şey söyledi ki deniz feneri görmüş ihtiyar gemici gibi göz bebeklerim büyüdü; Şiddeti önlemek için alınan tedbirlerin tamamı şiddetin tam kendisi olarak karşımıza çıkıyor. Kadim inanışlarda Habil'in Kabil'i öldürmesiyle, biyolojik olarak ise muhtemelen hayvan özellikleri taşıyan ilk tek hücreli canlının diğer bir tek hücreli canlıyı enerji kaynağı olarak yemesiyle canlılar arası şiddet repertuvarımıza girmiş olabilir. Tek hücreli Habil başka bir tek hücreli olan Kabil'i gözünün yaşına bakmadan yedi ve şiddetin tarihi başladı. Tek hücreli Kabil'in soydaşları zaman içinde baktılar ki sürekli şiddete maruz kalmak, yem olmak, hayat haklarının ellerinden alınması soylarının tükenmesine sebep olacak ve tedbirler geliştirmeye başladılar. Kimileri korunmak için zehir üretti, kimileri diken üretti. Şiddete şiddetle karşılık verildi. Habil ve Kabil'in insanları da benzer bir dönüşümden geçmiş olabilirler. Önce yem oldular, sonra bildiğimiz evrenin en gelişmiş silahını geliştirdiler; zeka. Av olmaktan, şiddete maruz kalmaktan kurtulup şiddetin en büyük efendisi oldular. O kadar ustalaştılar ki kendi varlıklarını tehdit etmeye başladıklarında bir yol aradılar; şiddet kullanma ehliyetini bile isteye otoriteye devretme salahiyetini keşfettiler. Kabile, klan, derebeylikler, devletler ve imparatorluklar kırsal tabirle pıtırak gibi çıktı karşımıza. Tam anlamıyla kontrolsüz ve takip edilemez şiddetin yetkisini tek bir elde toplayabilme çabası. Kontrolsüz ve takip edilemez şiddeti kontrol altına almak, topluluklar halinde yaşama modelini seçen insan atalarımız için bir hayat memat meselesiydi belki de. Tek hücreli Habil'den miras aldığımız şiddet kullanma ehliyetimizi kendi isteğimizle bir kişiye, kuruma, kuruluşa, sisteme devrettik. Devredilmiş ehliyetimiz ise zamanla bize kutsanmış şiddet, kabul edilebilir şiddet, yasal şiddet ve hukuk gibi değişik rollerde geri geldi. Şimdi size soruyorum; her hücremizden hayali sınırlarla birbirinden ayrılmış insan topluluklarına kadar geniş bir alana yayılmış olan, kabul edilmiş, kutsanmış, sözleşmelere bağlanmış, otoritenin değişik katmanlarına farklı derecelerde devredilmiş şiddet ehliyeti (James Bond filmlerindeki tabiri ile 00 yetkisi) hayatımıza bu kadar yön verirken ŞİDDETSİZ bir toplum oluşturma çabası anlaşılabilir bir şey midir? İnsan zihni bu kadar geniş bir şiddet repertuvarının işgaline maruz kalırken iyi şiddetten kötü şiddete doğru bir sıralama bir tasnif yapma eğilimine girmek zorunda kalıyor. Tasnif ise kişinin keyfiyetine gittikçe daha çok bırakılıyor. Medeniyet dediğimiz bu düzende bu kadar çok kabul edilmiş ve kanunlarla düzenlenmiş şiddet varken şiddete karşı mücadele içselleştirilebilir veya uygulanabilir bir kavram değil gibi görünüyor. Mücadele kötülüğe ve kötüye karşı olmalıdır. Şimdi Neyin kötü olduğuna kim karar verecek. dediğinizi duyar gibiyim. Bir yerden başlamak lazım. En azından kutsanmış şiddet gibi kutsanmış kötülük evresine gelmeden bir yerlerden başlamalıyız. Bir insanın yaşam hakkını elinden almak, almaya çalışmak, yeltenmek, insan bütünlüğünün onur, haysiyet, umut ve mutluluk gibi parçalarına tümden ya da kısmen zarar vermek kötülüktür ve kutsanamaz. Kötülüğün kutsal, ahlaki, kabul edilebilir ya da kategorize edilebilir hali olmaz. Kadına kötülük, çocuğa kötülük, hayvana kötülük, doğaya kötülük gibi sınıflara ayırıp kimisini kabul edip, bazılarını hoş görüp, gerekli olanlarını koruyamazsınız. Kötülüğün sınıflandırmasını keyfiyete, aşka, inanca bırakamazsınız. Takım elbise giymiş kötülüğe, mesleki kötülüğe, kıskançlık kötülüğüne iyi halden indirim yapamazsınız. Unutmayın, tüm dinler, kadim öğretiler, anlatılar, hikayeler, masallar, kanunlar kötülüğe karşıdır. Kötülüğün kutsiyet almasına karşı bir mücadeledir. Kadına Şiddet şiddet eylemine karşı koymakla ilgili değildir ve böyle oldukça önemsizleştirilip normalleştirme tehlikesi taşımaktadır. Konu; ister fiziki ister psikolojik olsun kadına, çocuğa, insana, canlıya karşı yapılan kötülük ile mücadeledir ve olmalıdır. Şiddet ehliyeti bir otoriteye devredilebilir ancak kötülük ve kötülük ehliyeti devredilemez, sahiplenemez, meşrulaştırılamaz ve en önemlisi normalleştirilemez. Farkına varalım; Kadına Şiddet etiketi, kabul edilebilir seviyesine indirgenmiş diğer Şiddet etiketleriyle karşılaştırılıp Normalleştirme tehlikesini azami derecede taşımaktadır. Dilimizi değiştirelim Dünyamız değişmeye başlar. Yapılan Kadına Kötülüktür ve diğer tüm kötülükler kadar Lanetlidir. Arapça şdd kökünden gelen şiddat sertlik, katılık, yoğunluk sözcüğünden alıntıdır. Arapça sözcük Arapça şadda sert ve katı idi, sertleşti, gerdi, kastı fiilinin masdarıdır. Arapça cdl kökünden gelen mucadalat tartışma, cedelleşme sözcüğünden alıntıdır. Arapça cdl kökünden gelen mucadalat tartışma, cedelleşme sözcüğünden alıntıdır. Daha fazla bilgi için cidal maddesine bakınız.


Bugün, durup dururken bir aydınlanma geldi, Buddha misali. Belki de ne zamandır bilinçaltımda hissettiğim uyumsuzluk ortaya çıkıverdi, adeta anlam buldu. Ne vakit evrimsel antropolojiye balıklama atlasam, okuduğum yazıların ortalarında bir yerlerde en eski atalarımıza ait çizimler, görseller çarpar gözüme. Dönem üzerine yapılan tahmini anlatılardan yola çıkan sanatçılar da farklı diaromalar yaratırlar eserlerinde. Atalarımızın o pejmürde hallerini görünce hemen içimiz acır. Saç sakal birbirine karışmış, üstte yok başta yok, elde yok, avuçta yok , mağara köşelerine sinmiş, korkuyla etraflarını inceliyorlar. Ya ateş yakmaya çalışıyorlar, ya bir mamutun peşinde akşam yemeği telaşındalar. Bu pejmürde hallerine aykırı bir şekilde hepsi gürbüz! Adeta spor salonlarından çıkmış gibiler. Toraman, kaslı erkekler ve podyumdan yeni inmişçesine mağara kadınları. Sanki Monica Belluci! Çocuklarıyla mutlu mesut oyun oynayan anneler pek nadirdir bu sahnelerde. Oğullarıyla cilalı taş topu oynayan babalara hele, neredeyse hiç rastlayamazsınız. Mağara duvarına torunlarıyla resim çizen dedeler mi? Şaka yapıyor olmalısınız! Öte yandan, günümüz avcı-toplayıcı grupları hakkında yazılan makale ve araştırma filmlerine bakınca tam zıddını görüyorum. İstisnalar kaideyi bozmamakla birlikte; sıkı sosyal ilişkiler, üst düzey çocuk bakımı, şarkılar, hikayeler, masallarla adeta bir harikalar diyarı yaratılıyor filmlerde. Kültürel farklılıkların getirmiş olduğu gariplikle rağmen hiç de berduş görünmüyorlar. Kendilerine göre bir güzellik anlayışları, hatta süslenmeleri bile var. Hatta biz şehirlilerin standartlarına göre bile daha güzeller. Denizin dipsiz derinliklerinden, dağların zirvelerine kadar gezdiğim yerlerde pek çok tecrübe elde etme şansım oldu. Doğada hayatta kalma üzerine çok şey anlatabilirim size. Sizlerin de deneyimleriniz vardır muhakkak. Hiç yoksa, en azından böyle tecrübeleri olanları ekranlarda seyretmiş olma ihtimaliniz yüksek. Ancak şu bahsettiğim aydınlanma anından sonra fark ettim ki biz şehirliler, Doğada Hayatta Kalmak ile Doğada Yaşamak kavramlarını biraz birbirine karıştırıyor gibiyiz. İngilizce survival kelimesi, hayatta kalma, hayatı idame ettirebilme anlamındayken; survivor kelimesi, hayatta kalmayı başaran kazazede anlamında kullanılır. Kişi, isteği dışında habitatının haricine çıkmaya zorunlu bırakılmış, asgari imkanlarla yaşamsal fonksiyonlarını devam ettirebilmek için bir mücadeleye girişmiştir. Mesela Tom Hanks'in başrolünde olduğu Cast Away filmindeki gibi. Konu malum: Bir kargo uçağı okyanusa çakılır ve olaylar gelişir . Kazazede için tek bir amaç vardır: en kısa sürede kendi habitatına dönmek. Kampçılık, dağcılık, izcilik gibi doğa sporları ise, kişi veya grupların taşınabilir habitatları ile beraber, insan habitatlarından görece uzakta, sınırlı bir zaman geçirme faaliyetidir. Bu tür faaliyetlerde genellikle sınır, taşınabilir habitatımız, yani yanımızda neler götürebildiğimiz tarafından belirlenir. Kaynaklarımız tükendiğinde habitatımıza dönmek mecburiyetinde kalırız. Doğada yaşamak ise böyle değildir. Birincisi kazazede ya da geçip gidecek bir ziyaretçi değilsinizdir. Kent soylular gibi diğer insanlar ve kurumlarla olan işbirliğiniz asgari seviyededir. Yaşamak için imzaladığınız tek senet, doğanın fonksiyonlarına ilişkindir. Tarım yapıyorsanız ya da avcı toplayıcı iseniz sözleşme, toprakla, diğer canlılarla, mevsimlerle ve iklim şartlarıyla imzalanır. Genellikle doğa ile savaşmazsınız, mücadele etmezsiniz. Doğanın ritmine tabi olursunuz. Sanayi devriminden sonra giderek hızlanan şehir yaşamı güzellemeleri, kentlerin dışında yaşayanları sistematik olarak hor görüyordu. Kent soyluların işgücü kervanına daha fazla insan çekmek için doğada yaşayanları pejmürde ve yoksunluk içinde tasavvur etmeye pek meraklı bir edebiyat üretiyordu. Bu gelenek bilim döneminde dahi çok fazla değişmemiş ve atalarımızın da doğada yaşam şekilleri hep adeta bir kazazede çaresizliği gibi yorumlanmıştı. Öncelikle istifade etmek istediğin kaynak ne olursa olsun oturduğun yerden temin edemezsin. Hareket etmek zorundasın. İster çiftçi ol, ister toplayıcı ya da avcı, hareket etmezsen, hayatını idame ettiremezsin. Sözleşmenin ikinci maddesi; besleneceksin ama olması gerekenden fazla yersen, mevsimlerin değişkenliğinin neden olduğu çeşitli beslenmeye hayatında yer vermezsen, zaman zaman fizyolojinin gereği olan acıkma sinyallerine fırsat vermezsen, hayatı idame ettirme şansını yine kaybedersin. Üçüncü madde daha irkilticidir: Sen; ey insanoğlu! Kürksüz, pençesiz ve dişsiz olarak hayatta kalmak istiyorsan sosyal olmaya mecbursun! Az, öz ve sağlıklı iletişim kurmalısın. Aileler, dostlar, akrabalarla etrafına ağ örmelisin. Fedakarlık göstermeli ve karşılıksız yardım etmelisin ki zor zamanında yardım görebilesin. Zihninin ve beyninin dünyayı algılamasındaki en önemli yapı taşları bunlardır. Sağlıklı sosyal ilişkiler kurmazsan hayatını idame ettirme şansın yine sıfıra düşer. Madde dört; stres insan fizyolojisinin uyarı mekanizmalarından biridir. Olan ya da olabilecek olumsuzlukları sana haber verir. Ancak geleceği kurgulayabilme süper gücü ile donatılmış beynin aynı zamanda daha yoğun stres, kaygı ve endişe üretebilir. Yönetemezsen, yok sayarsan ya da takılıp kalırsan hayatını idame şansından yine mahrum kalırsın! Beşinci madde; sürekli devinen ve işletim sisteminin kaos olduğu evrende var olmak istiyorsan önce sınırlarını, yani kendini bileceksin sonra da sınırlarını aşacaksın. Haddini bilmeden haddini aşanlara hayatını idame ettirme şansı vermez doğa! Hatta alay edip gururuyla oynar, maskara olursun! Genlerimize, fizyolojimize ve kültürümüze işlemiş ve iki taraflı imzalanmış bu sözleşmenin mücbir sebeplerde tek taraflı fesih hakkı maalesef biz insanoğluna ait değil. Fesih celbi üflenmeden, sözleşmeyi yeniden gözden geçirmek, hem kişisel olarak hem de tür olarak yapacağımız en akıllıca iş olsa gerektir. Aksi takdirde kendimizi büyük mahkemenin kararıyla hüküm giymiş bulabiliriz! Çok eğlenceli ve bilgilendirici bir içerik olmuş. Elinize sağlık.


Günümüzde sıkça tartışılan ve ülkemizde oldukça hızlı bir şekilde popülerleşen Mahalle Baskısı kavramı, 2007 yılında ünlü sosyologlarımızdan Şerif Mardin tarafından kullanılmaya başlandı. Şerif Mardin bu kavram aracılığıyla Osmanlı döneminden günümüze değişerek gelen mahalle kültürünün, nasıl kolektif bir baskı aracına dönüşebileceğini açıklamaya çalıştı. Ayrıca mahalleyi bireylerden oluşan bir yapı olarak da gördüğü için onun hareket ederek değiştiğini savundu. 2007'den günümüze birçok şey değişti ve bu kavrama yenileri eklendi. Nitekim şu anda yaşadığımız bireysel olmak ve bireyselleşme kavramlarını da mahalle baskısından kaçış olarak yorumlamak mümkün. Fakat burada eksik olan bir değişken var: Bireyselleşme kavramını örnek aldığımız Avrupa coğrafyasında halihazırda var olan kültürel zemin ile ülkemizin tarihi arasındaki farklılık. Dolayısıyla bireyselleşme arzusu, yerini ve değerini bulamayan belirsiz bir konu olarak tartışılmaya devam ediyor. Şimdi bu kavramların anlamlarına derinlemesine bir bakalım ve kimi zaman üzerimizde hissettiğimiz psikolojik baskının nedenlerini bulmaya çalışalım. District: Bir ülkenin veya şehrin, özel belirli bir niteliğinden dolayı ayrı ve kendi içerisinde ortak olarak kabul edilen alan. Bu iki tanımın da benzer vurgusunun ortak alan olduğunu görüyoruz. Bu vurgu İbn Haldun'un Asabiye kavramına denk gelir ve asabiye kavramı, ortak bir kimlik ile oluşan kolektif bilinci tarif eder. Tüm bu açıklamalar ve Şerif Mardin'in yaklaşımı ile mahalleyi Parçalar halinde birleşen bir bütün ve aynı zamanda yaşayan bir varlık olarak tanımlayabiliriz. Kavramın tarihsel sürecine bakacak olursak, türkiye coğrafyasındaki mahallelerin gelişiminin Osmanlı dönemine rastladığını görürüz. Osmanlıda mahalleler, yaşamın önemli bir unsuruydu. Cami, camideki hoca, hocanın okuduğu kitaplar, medreseler, külliyeler, esnafların her biri mahallenin birimleriydi. Cumhuriyet döneminde ise yeni bir yapılanma ortaya çıktı. Öğretmenler, öğrenciler, öğrencilerin kitapları gibi değişkenleri içeren yeni bir yapı inşa etme süreci, geleneksel mahalle kavramının karşısına konumlandı. İnşa sürecinde iki yapılanmanın karşı karşıya konumlanması, toplumda sosyolojik bir çatışma yarattı. Bu çatışmanın sonucunda da Avrupa'da var olan yüzlerce yıllık iyiliğin ve güzelliğin ne olduğu tartışması, bizim topraklarımızda ihmal edildi. Çatışmanın yıkıcı etkisi ile felsefi anlamda iyilik ve güzellik kavramlarında derinleşemediğimiz için ortada anlamdan yoksun şekilde iyi olanın belirleyicisi olarak sadece göz yani dış görünüş kaldı. Göz ise bir baskı unsuru olduğundan Mahalle Baskısı kavramına Toplumsal normlardan sapma haline tahammülsüzlük gösteren kolektif birleşme diyebiliriz. Bireyselleşmeyi anlamak için Birey kelimesinin tanımına bakalım önce: Kendine özgülüğünü yitirmeden bölünemeyen, 'tek' varlık. Sosyalleşmenin temel kurallarından birisi olan birlikte hareket etme bilinci sayesinde, yaşanabilecek olası tehlikelere karşı önlem almaya çalışırız. Birbirimize farkındalık yaratmak için küçük tavsiyelerde bulunmak hayatta kalmak için geliştirdiğimiz bir yöntemdir. Ormanda rastladığımız bir su kaynağını diğer arkadaşlarımıza söylemek gibi... Ancak tavsiyeler müdahaleye döndüğü anda yaptırımlar gündeme gelir. Bir kişiye Bunu asla yapamazsın demek, o kişinin suç işleme ihtimaline karşı cezalandırılabileceğine dair bir uyarıdır; oysa günümüzde bu kurallar kanunlar tarafından belirlenmiştir. Bu tip yaptırımlar ilişkilere taşındığında artık karışmak eylemi söz konusudur. Yaptırımların her an olduğu sosyal ilişkilerde kişiler kendilerini güvende hissetmezler. Zamanla bu güvensizlik yalnızlaşmayı tercih etmeye neden olabilir. Dolayısıyla karşıdaki kişinin birey olma isteğinin görmezden gelindiği her davranış, o kişiyi bu davranışı sergileyenden biraz daha uzaklaştırır. Yalnızlaşmanın yıkıcı tehlikesine karşı, ilişkilerimizden karışmak kavramını çıkartıp önemsemek kavramını yerleştirebiliriz; bu sayede geriye sevgi ve önem kalır. Önem kelimesinin anlamı gereği, bir şeyi önemsediğimizde o şeyin değerli olduğunu da kabul ederiz aynı zamanda. Önemsenmek ise kişiye hata yapmanın karşılığının sosyal hayattan dışlanmak olmadığını; her hatasını telafi edilebileceğini hissettirir ve ilişkiler güçlenir. Böylece bireylerin sorumluluk bilincini kendi içlerinden gelerek yaşadığı, karşılıklı keyif alınan sosyal ilişkiler yaşanabilir. Kimsenin kimseye karışmadığı ama herkesin herkesi önemsediği bir toplum hayal edelim. Hayal edelim ki gerçek olsun. Kaleminize sağlık Ferhat Bey. Üzerine düşünmemiz gereken noktalara değinmişsiniz, teşekkür ederiz.


Uluslararası alanda tanınan medya sanatçısı ve yönetmen Refik Anadol'un, 3 senenin ardından Makine Hatıraları: Uzay isimli sergisi İstanbul'da, Pilevneli Galeri'de düzenlendi. Yaklaşık 1 ay boyunca ücretsiz bir şekilde halka açık olan sergi, inanılmaz bir talep gördü. Sergi boyunca günün ilerleyen saatlerinde içeri girmek isteyenler galerinin önünde uzunca kuyruklar oluşturdu. İşin doğrusu kuyruğun uzunluğunu sosyal medyada gördüğümde çok şaşırmıştım. Bu durum serginin daha çok ilgimi çekmesine ve sergiyi detaylıca araştırmama neden oldu. Bendeniz ancak sergiye son gününde, kuyruktaki 4 saatlik bekleyişin ardından katılma şerefine nail olabildim (ve 4 saat boyunca aklımdan geçenleri mutlaka anlatmam lazım dedim). Refik Anadol'un eserlerini birkaç kelimeyle anlatmak istesem onlar: Veri Bilimi, Algoritmalar, Yapay Zeka, Makine Öğrenmesi ve Mesmerizing olurdu. Refik Anadol, kafasını son 6-7 senedir hafızaya ve akışkanlar dinamiğine taktığını söylüyor. Daha da basite indirgemek gerekirse, Anadol ilhamını bilim ve teknolojiden alıyor, bize de buna tanık olabilmek için uzun kuyruklarda beklemek düşüyor. Zannediyorum ki bir sanat galerisine girebilmek için kuyrukta beklemek Türkiye'de, hatta Dünya'da pek sık rastladığımız bir şey değil. Bu neden olabilir? Aslında geçirdiğim uzun bekleme saatlerinde bunu düşünmeye bolca vaktim oldu, o an aklımdan geçen cevap eserin büyüleyici olması gerektiğiydi, öyle olmak zorundaydı... Öyle de oldu. Sergi sonrasında bu duruma neden olabilecek şeyleri düşünmeye devam ettim çünkü ülkemizde sanata olan ilgi ortadayken bu serginin böylesine yoğun bir talep görmesinin sebebi sanatçının eserinden ibaret olamazdı. Pandemi koşullarından dolayı bina içerisine aynı anda sadece 70 kişi alıyorlardı ama kişi sayısının sınırlı tutulması da dışarıdaki kuyruğu açıklamaya yetmiyordu. Elbette işin sosyolojik, psikolojik ve nörobilim arka planı da var ancak ben arka planda yatanlardan bir tanesini ele alarak bu durumu sürü psikolojisi ile açıklamak istiyorum. Sürü psikolojisi kavramı daha çok, tüketicilerin davranışlarını anlamak, siyasette kitleleri yönetebilmek için kullanılır ve insanların sırf herkes yaptığı için belirli bir davranışı, stili veya tutumu benimseme eğilimine atıfta bulunur. Sanırım Instagram'ı psikoloji literatüründe açıklamaya çalışsaydık tanımı buna benzer bir şey olurdu; zira bugünlerde Instagram'daki akımlarımız hiç bitmiyor. Sanat sanat için; sanat toplum için; sanat Instagram için! Biyolojimizi, evrimimizi, psikolojimizi etkileyen ve daha sayamayacağım kadar çok şeyde doğrudan parmağı olan Instagram'ın, kuyruğun uzunluğunda parmağı olmaz mı hiç! Herkes gitti ben de gitmeliyim, Herkes fotoğraf atmış benim de atmam lazım. Zira fotoğraf çektirmek için geldiği bariz olan insanları gözlemleme ve söylenen şeylere tanık olma şansım olduğu için bunları rahatlıkla söyleyebiliyorum . Farkında olmadan her platformda yönlendiriliyoruz: Şu anda 7 kişi daha bu ürünü inceliyor, Bu otel hakkında müşterilerin yorumları çok iyi, Yılın hit oyunu!... Şüphesiz ki günümüzde yönlendirmelerden kaçınmak pek mümkün değil. Bu duruma bir çözüm üretmek gerekirse, yönlendirilmeye ne kadar açık olduğumuzun bilincinde olup kontrol mekanizmamızı güçlendirmeye çalışmak en akıllıca yol olacaktır. Arkadaşlarınız sigara içiyor diye sigaraya başlamak ya da Kardashian poposuna sahip olmak için ameliyat olmaktansa; trend olan sergilere, tiyatrolara, konserlere katılıp gerekirse kuyruklarında bekleyiniz efendim. Pandemi süresince zaten çok da iyi gitmeyen sanata ve sanatçıya olan bakış açımız tamamiyle sekteye uğradı. Sanatçılar, müzisyenler aç kaldı çünkü biz o sırada temel ihtiyaçlarımızı gidermekle, evimize makarna depolamakla ilgileniyorduk, bu senaryoda ise sanat gereksiz ve en son plandaydı... Fakat gerek bu serginin muhteşemliği gerek kuyrukta beklemenin bana hissettirdikleri içimi umutla doldurdu. Toplumsal kültürümüzün sanatı ve sanatçıyı özümseyen bir yola doğru evrildiğini hayal ettim. Sanatın gücünün insana iyi gelmesine dair inancım ve ümidim daha fazla arttı. Umarım Yeteneğin var ama ressam olamazsın çünkü aç kalırsın kızım gibi söylemler tez zamanda tarihe karışmış olur ve ilgiyle karşılanacak sanat eserlerinin sayısı artar. AçıkBeyinli Refik Anadol'a sevgi ve saygılarımla... Başarılarının devamını dilerim. Ellerine, yüreğine, sırada bekleyen ayaklarına ve doğru zamanda doğru seçimi yapabilen; masrafı yüksek olsada görüldüğü üzere getirisi eşsiz olan aklına sağlık. Arzusunun peşinden gitmeyen kendisine ihanet eder. demiş Lacan. Arzumun getirisi güzelse hamuru sizin emeklerinizle yoğrulduğu için, çok teşekkür ederim.


Elektromanyetik dalgaları algılayabilen bir organımız olduğunu biliyor muydunuz? Evet, var: Gözlerimiz! Bir elektromanyetik ışınım tipi olan görünür ışığı, aslında yine bir elektromanyetik dalga algılayıcısı olan gözlerimizdeki ışık algılayıcıları ile algılıyoruz. Böyle söyleyince kulağa değişik gelse de ışık da bir elektromanyetik dalgadır aslında. Bir çok hayvanın özellikle yeryüzünün manyetik alanını algılayabilecek alıcıları olduğunu biliyoruz. Mesela birçok kuş türünün gözlerinde kriptokrom denen protein yapıda alıcı moleküller var. Bunlar aslında son derece zayıf olan dünyanın manyetik alanına karşı hassas. Hatta kuşların, bizim görünür ışığı görebilmemiz gibi, yerin manyetik alan çizgilerini görebileceğini söyleyen araştırıcılar bile var. Sadece kuşlar da değil, yarasalardan karıncalara; tilkilerden geyiklere ve ineklere kadar birçok canlıda manyetik alanları hissetme yeteneğine dair kanıtlar yayınlanmış durumda. Hemen hepsindeki bu manyetik alan algısı, kriptokrom denen proteine bağlı gibi duruyor. İnsan gözünde de kriptokrom proteininden bol miktarda mevcut. Hatta CRY-1 ve CRY-2 olarak iki farklı tipinin mevcut olduğunu biliyoruz. İnsanda bu proteinlerin ne işe yaradığı hususunda tartışmalar devam etse de, özellikle CRY-2 proteininin sirke sineklerinde yapılan deneylerde ilginç sonuçlar verdiği görülmüş. Normalde sirke sinekleri manyetik alanları hissediyorlar ve özel olarak eğitildiklerinde, manyetik alanın yönüne göre yiyeceklere giden yolları bulmayı öğrenebiliyorlar. Fakat Cry geni, yani kriptokrom proteini yapan genleri eksik olan mutant hayvanlar bu beceriyi öğrenemiyor. Öte yandan, bu mutantlara insanlardaki CRY-2 geni aktarıldığında, manyetik alan okuma becerileri geri geliyor; bir küçük farkla: İnsandaki CRY-2 tipi proteinin manyetik alan algılayıcı işlevi görebilmek için mavi ışıkla karşılaşması gerekiyor. Yani ortamda mavi ışık varsa, CRY-2 genine sahip sinekler, tekrar manyetik alan duyularına kavuşuyorlar. Peki bu ne anlama geliyor? Öncelikle gözümüzde kriptokrom moleküllerinin olması manyetik alanları doğrudan algılayabildiğimiz anlamına gelmiyor. Zira algı için sadece alıcı proteinlerin bulunması yeterli değil; bu proteinin, algıladığı sinyal, yani mesela manyetik alan değişikliklerini uygun bir şekilde dönüştürerek sinirsel potansiyeller şeklinde sinir sistemine, yani beyne bildirmesi de şart. İnsanda bu tip bir iletişim yolu olduğuna dair de bir kanıtımız yok. Kriptokrom proteinleri ışıkla karşılaştıklarında kuantum fiziksel bir dizi tepkime sonucunda manyetik alana duyarlı hale geliyorlar. Fakat bu duyarlılık kuantum ölçeğinde, yani çok çok mikroskobik bir olay. Dolayısıyla bunun bilinçli bir algıya dönüşmesi şu anki bilgilerimiz ışığında çok mümkün gözükmüyor. İnsanların manyetik alanları hissetmeleri konusunda doğrudan bir kanıtımız olmasa da hem uzun zamandır bazı insan toplulukları üzerinde yapılan gözlemler, hem de şaşırtıcı derecede basit bir kaç deney, bizlerde de bir düzeyde manyetik alan algısı olabileceğini düşündürüyor. Bazı Aborjin topluluklarında ön-arka-sağ ve sol gibi kelimelerin kullanılmadığını; bunlar yerine tüm yönlerin coğrafi kuzey-güney-doğu-batı yönleri ile ifade edildiğini biliyoruz. Guugu Yimithirr, Kaiadilt ve Thaayorre gibi Aborijin topluluklarında, mesela sağ yanında gibi yön terimleri yok; bunun yerine kuzeydoğunda duruyor gibi ifadeler kullanıyorlar. Yahut evlerindeki bir eşyanın yerini tarif ederken güneydeki masanın kuzeybatı ucunda gibi terimler kullanıyorlar. Daha da ilginci, bu insanlar nereye giderlerse gitsinler, konum belirteci olarak kullandıkları bu coğrafi yön terimleri, gerçek coğrafi yönlerle neredeyse tamamen uyum gösteriyor. Yani herhangi bir araç ve ölçüm kullanmadan, sanki kafalarında bir pusula varmış gibi, hep doğru coğrafi yönlere atıf yapabiliyorlar. 1980'li yıllarda Manchester Üniversitesi'nden Robert Baker adlı araştırıcı, basit ama şaşırtıcı bir dizi deney gerçekleştirdi. Otobüsler dolusu gönüllü insanı, gözleri sıkıca bağlı bir halde, kilometreler boyunca uzun ve dolambaçlı yollarda gezdirdikten sonra, onlara evlerinin bulunduğu yönü işaret ederek göstermelerini istedi. İsabet oranı beklenenden çok yüksekti. Çalışmayı ilginç yapan şey ise, aynı şekilde gezdirilen fakat bu kez başlarına mıknatıslar bağlanmış kişilerin evlerinin yönünü tespit edebilme doğruluklarının dikkat çekici düzeyde azalması oldu. Bir şekilde mıknatısla bozulan bir yön takip sisteminin varlığına dair basit ama güçlü bir kanıt oluşturan bu çalışmalar Baker tarafından defalarca tekrar edildi. Daha sonra dünyanın farklı yerlerinde farklı gruplarca yapılan benzer deneylerde bu sonuçlar çoğu zaman doğrulanamasa da çalışmasının sonuçlarını Science dergisinde yayınlayan Baker, yıllar boyunca sonuçlarının geçerliliği konusunda ısrarcı oldu. Fakat uzun süren eleştirilere dayanamayarak çalışma alanını değiştiren Baker, spermler üzerine yaptığı projelerle bilim kariyerini devam ettirdi. Ne yazık ki Baker'ın pes ettiği zamanlar, hayvanların gözlerinde ışığa bağımlı manyetik alan algılayıcılarının bulunmaya başladığı zamanlara denk gelmişti. Ormanda kaybolan insanların genellikle daireler çizerek aynı yerde dönüp durmaları, manyetik hissimizin o kadar da iyi olmayabileceğini düşündürüyor. Elbette manyetik algı sadece yön bulmakla ilgili de olmayabilir. Mesela bir çok hayvan, küçük ölçeklerde bile mesafe tayini için yerin manyetik alan değişimini kullanabiliyor. Örneğin tilkilerin kar altındaki avlarını avlayabilmek için genellikle hemen her zaman kuzey-doğu yönüne doğru atlayış yapıyorlar ve mesafeyi de manyetik alanları kullanarak hesaplıyor gibi görünüyorlar. İnekler de genellikle, bedenleri manyetik kuzey-güney doğrultusunda olacak şekilde duruyorlar ve daha da ilginci: yoğun manyetik alan üreten yüksek gerilim hatlarının yakınlarında bu duruşları bozuluyor. Bu ve benzeri birçok kanıt, hayvanların en azından bir kısmının manyetik alan kuvvetini bir duyu sinyali olarak algılayabildiğini gösteriyor.


Nöropazarlama duyguların tetiklenmesiyle oluşan satın alma eylemiyle ilgilenir. Duygularımız satın alma kararlarını etkileyen en önemli unsurlar biridir. Yapılan bir araştırmada dini inançlarla marka bağımlılığı arasında bir bağlantı olup olmadığı inceleniyor. Katılımcılar dindar erkeklerden seçiliyor ve yapılan bu deneyde dini duyguların, markaya karşı hissettikleri duygularla ne kadar benzeştiği ölçümlenmeye çalışılıyor. Katılımcılara Apple, Guinness, Ferrari, Harley Davidson, Coca Cola, BP, American Express, Rahibe Teresa, Red Bull, çeşitli spor dallarında oynayan ünlü oyuncuların resimleri, tespih taneleri, dua eden çocuklar gibi marka ve dinsel çağrışım yapacak görsel uyarıcılar gösteriliyor. fMRI sonuçlarına göre; güçlü markaların, zayıf markalara göre katılımcıların beyninde daha fazla aktiviteye sebep olduğu gözlemleniyor. Buna bağlı olarak katılımcıların dini çağrışım yapan görüntülere gösterdikleri tepkiyle, güçlü markalara gösterdikleri tepkilerin de hemen hemen aynı olduğu ortaya çıkıyor. Dini duygular yoğunlaştığında katılımcıların beyinlerinde oluşan faaliyetler, mesela, Coca-Cola şişesi gösterildiğinde verilen beyinsel tepki ile büyük oranda aynı. Daha zayıf markaların görüntüleri ise beyinde başka ve ilgisiz ağların devreye girmesine neden oluyor.


Matrix serisinin ilk filminden ilgili kesiti vereyim: Makinelerin yarattığı rüya dünyasında insanlar köledir ama farkında değildir. Bu kölelik düzenine isyan eden grubun lideri Morpheus , bir hacker olan yeni oğlanı göreve almadan önce ona bir seçim yapmasını dayatır. Ya mavi hapı içecek ve rüya aleminde eski hayatına devam edecektir, ya da kırmızı hapı içerek Alice'in Harikalar Diyarında kalacak ve tavşan deliğinin ne kadar derin olduğunu görecektir. Yani ya hapı yutacak, ya da yine hapı yutacaktır! Hayat ya mavi ya da kırmızı hapı seçmekten mi ibaret? Başka renklerde haplar üretemez miyiz? Elbette üretebiliriz, sonsuz renk seçeneğimiz var. Ben bugün size kendi üretimim olan mor haptan bahsedeceğim. Matrix filminin bana düşündürdüğü en çarpıcı şey, bizlerin Tanrı'nın yapay zekaları olabileceğimiz. Çok mu uçuk bir fikir? Açıklayayım. Biz insanlar bugün yapay zekaya sahip varlıklar üretebiliyoruz ve istediğimiz komutu vererek onları kontrol edebiliyoruz. Ne var ki özgür iradeleri yok ve tamamen bizim kontrolümüzdeler. Fakat eğer biz onları özgür iradeleri olduğu bilgisiyle kodlarsak, yani bizim yapay zekalar, özgür irade sahibi olduklarını bilirlerse ne olur? Bu elbette bir bilgi olmaz, değil mi? Ama onlara sorduğunuz zaman kesin bir biçimde Ben özgür irade sahibi bir varlığım diyeceklerdir. Eğer bu konuda çelişik bilgiler yüklersek o zaman da farklı şeyler söyleyeceklerdir. Yani yapay zekanın söyleyeceği şey bizim onu nasıl programladığımıza bağlı olacaktır. Yaaa tüm irade bizdeyse ve bize iradenin tanrıya bağlı olduğu inandirilarak biz köleleştirildiysek bu bakış açısından da bir yazınızı bekliyorum . 'Bence özgür bir irademiz olsaydı,kendi düşünce kalıp modelini kendimiz yapabilirdik. Böylece kendi düşüncemizi inşa edebilirdik. Yani özgür bir irade'ye malesef sahip değiliz. Başka canlılar gibi düşünmeyi istetipte,bunu yapamıyorsak Özgür değiliz..


Kümesteki tavuklar gibi hissediyorum kendimi, üzerimde bir tavuk korkaklığı var, sıkışmışım tellerin arasına yaşamaya çalışıyorum. Tavuklar yumurtlar; ben ise hiçbir şey yapmıyorum, üretemiyorum. Adına insan dediğimiz Homo sapiens ürettikçe var olur, ben ise kümesimde yok oluyorum. 248 gün olmuş evden dışarıya adımımı atmayalı, geçen hafta doğum günümdü oradan hesapladım. İlk başlarda güneşin sıcaklığını güneye bakan pencerenin önündeki koltukta uzanırken hissedebiliyordum, artık perdelerimi açamıyorum. Gece, gündüz, Dünya, Güney Afrika'nın başkenti, dev deniz anası, annemin çiğ böreği, 90 saniye kırmızı yanan kavşaktaki trafik lambası... O Dünya'dan kendi dünyama taşındığımda hepsi silinmiş hafızamdan. Kendi dünyam ise Balat'taydı, büyük dedemden miras kalan 2 katlı ahşap bir ev. Kırkayaklardan çok korkarım. Yılan desen değil, solucan desen onun kadar masum olamaz, bir bacağını kırsa bile geri kalan 39'uyla beni gece uykumda boğabilir. Ne kadar korkak bir tavuk olsam da biraz ironik bir yapım da vardır. Aynaya baktığımda Zaten liseden beri saçlarını uzatmak istiyordun, iyi oldu böylesi. diyorum kendime, sakallarım için aynı şeyi söyleyemeyeceğim. Annem görse kesin bir tarikata katıldığımı düşünüp çaktırmadan ağzımdan laf almaya çalışırdı, neyse ki göremeden öldü. Babam komutanmış. Ben doğmadan vefat etmiş, göreve gittiğinde mayına basmış, kurtaramamışlar. Annem hep el bebek gül bebek büyüttü beni, her şeyin en iyisini bana yaşatmak istedi. Şehit yakınlarına verilen maaşı ona pek yeterli gelmese de hem kendi ailesi hem babamın ailesi derken ömrü boyunca hiç çalışmasına gerek kalmadı, zaten babam doğacak çocuğu için senelerce para biriktirmişti, üniversite param bile ben 1 yaşındayken hazırdı. Annemin bundan sonra tek bir görevi vardı: Beni yetiştirmek. Hayatımda hiç delik bir çorabım olmadı, birini hiç platonik sevip aşk acısı çekmedim, hiç bisikletten düşmedim, en iyi okullarda eğitim aldım, restoran kuyruğunda hiç beklemedim. Onlarca hobim oldu, paraşüt ise en sevdiğimdi , şimdi ilk kez bir fobim oluyor... Hem de fobilerin en büyüğü; yaşayamama fobisi. Havanın zehirli olabileceğini ve dışarıda fazla kalırsam nefes alamayıp boğulabileceğimi düşünüp korkuyorum. Her gün sokağımdan vızır vızır geçen kuryelerin beni gözetleyip evimden çıkmam için an kolladıklarını da biliyorum, beni sinsice öldürmenin peşindeler. Bir keresinde işe gidip gelirken bozuk para bıraktığım dilenci çocuğun cebinde bıçak görmüştüm, bu zamana kadar bana saplamamış olması bir mucizeydi. Böylesine tesadüfen yaşadığım bir hayatta canıma sahip çıkmalıydım. İstanbul'un surları gibi ben de taştan duvarlarımın arkasına sığındım. Ben fobi diyorum ama psikiyatristim paranoid kişilik bozukluğu diyor. Paranoyaksın diyor bana yani, hacı kafayı yemişsin sen diyor! E haksız da değil... İlaçları düzenli kullanmaya başlayınca daha net hatırlamaya başladım her şeyi. Üniversitede bir hocamız anlatmıştı beynimizin hala ilkel olduğunu. Daha doğrusu ilkel zamanlardan kalma alışkanlıklarının olduğunu. Suç benim değil yani, yanlış korku sinyalleri veren amigdalamın halt yemesi! Yoksa çocukluk aşkım, göz bebeğim, Ayşen tarafından aldatılıp terk edilmemin konuyla hiçbir alakası yok. Evet böylesine basit bir mevzudan sonra kilitledim kendimi kapıların arkasına. Arkadaşlarıma acımı anlattığımda en çok duyduğum şey takma kafaya oldu; ben yaşadığım şokun içinden çıkamamışken Ya o seninki de bir şey mi? Benim başıma daha da kötüleri geldi. diye duyduğum teselliler bana bunu hep atlatılması kolay bir engebeymiş gibi düşündürdü. Benim küçük engebem koca bir dağ haline gelmişti... Zaten annemden sonra iyice yalnızlaşan hayatım, hiç beklemediğim bir yerden canımın yanmasıyla çekilmez bir hale döndü. Çok korktum. Bütün olup biten her şeyle baş etmeye çalıştım ama nasıl baş edilebileceğini bilmiyordum, böylesine okkalı bir acıyı hayatımda hiç tatmamıştım ki. Hayatta en güvendiğim insan bile beni bin parçaya böldüyse diğer insanlar bana neler yapabilir biliyor musunuz siz? Hayal bile edemezsiniz! Etrafımda yüzlerce beni öldürmek isteyen, canımı yakmak isteyen insanlar cirit atıyordu; Tanrı bile bana düşman olmuş saklandığım yerden çıkarsam beni cezalandırabilirdi. Ama burada güvendeydim, çocukluktan yetişkinliğe kadar Ahhh bu çocuğun zaten bir babası yok... diye diye neredeyse her istediğimin olduğu sınırların tam içerisindeydim ve hep burada kalmak istiyordum. Üst kattan telefon sesi geldi, o eski itici susmak bilmeyen telefon zili. Önce önemsemedim, sonra dedemin arkadaşlarından biri olabileceğini düşündüm. Eskiyi hatırlatan bir şeyler bana kendimi iyi hissettirebilirdi. Telefonu açtım. Hoşuma gidecek bir ses duymayı beklerken Ayşen'in ölüm haberini aldım, kız kardeşi aramıştı. Adeta Mona Lisa tablosu gibiydim, buruk bir gülümseme vardı suratımda ama gözyaşlarımı tutamadım. Birileri aslında bunun çok da kötü bir haber olmadığını fısıldamıştı kulağıma. Meğer Tanrı bana değil ona kızmış ve beni değil onu ölümle cezalandırmıştı. Bu duruma resmen sevinmiştim ve bundan utanç duyuyordum. Hiçbir şey söylemeden telefonu kapattım ve olduğum yere oturdum. Bunca zamandır duyduğum nefret, öfke, korku, hayal kırıklığı parmaklarımın ucundan tüten bir baca dumanı gibi uçarak bedenimi terk etmişti. Aşağıya kadar izlerini takip ettim, kapı eşiğinden çıkıp gitti... Bir başka bedene yerleşmeden hayatta kalamazdı. Ama artık hiçbir önemi yoktu ki bunların, bana ne yaptığını ona gösterebilmem için son şansımdı. Kimseye görünmeden arkalarda bekler, yanında kimse olmayınca da belki ağlayıp küfreder belki mezarına sarılırdım. Taksi durağını aradım. Eğer bu yazı ilginizi çektiyse sıradaki yazımız sizin için geliyor: Süpermen Hayallerimi Yıktı, Şikayetçiyim! Çok başarılı bir öykü olmuş, adamımızın paranoyak olduğunu her satırda hissediyoruz, mezarcı amca da bazı şeyleri aşmış. tebrikler..


Geçen haftaki yazımda Jill Bolte Taylor'ın geçirdiği sol beyin felci üzerine düşünürken meditasyon ile sağ beyin ilişkisinin öneminden söz etmiştim. Bu konu farkındalık çalışmalarının popülerlik kazandığı son dönemde ilgi gören konulardan biri ve hakkında pek çok araştırma mevcut. Stresli hayatlar yaşadığımız şehir ortamlarında içsel huzuru nasıl bulabileceğimizle hemen hemen hepimiz ilgileniyoruz. Meditasyon sayesinde günlük yaşamın stresini azaltarak daha kaliteli hayatlar yaşayabileceğimiz fikri bizleri uzaktan ya da yakından meditasyona meraklı kılıyor. Haydi gelin meditasyonun beynimize neler yaptığını nörobilimsel olarak masaya yatıralım. - Korku Merkezimiz: Amigdala! Beynimizin korku merkezi olarak niteleyecebileceğimiz amigdala, uzun dönem meditasyoncularda daha az çalışıyor. Aslında amigdala aktivasyonu hayatta kalmak için son derece önemli çünkü bizi tehdit eden bir durum karşısında savaş ya da kaç tepkisi vermemizi sağlıyor. O halde onun az çalışması neden iyi bir şey olsun? Bu sorunun cevabı şehir yaşamında gizli. Doğada nadiren savaşmasını ya da kaçmasını gerektirecek durumlarla karşılaşan insan canlısı, şehir hayatında sürekli böyle durumlarla karşı karşıya kalıyor ve doğada yaşayan insanlara göre çok daha fazla stres uyaranına maruz kalıyor. Stresi azaltmanın yolu da bize korku hissettiren beyin bölümünün daha az çalışmasını sağlamak oluyor. Bu nedenle meditasyonu bir hayat tarzı haline getiren insanlar çoğumuzun sinirlerini zıplatan durumlara son derece cool tepkiler verebiliyor. - Bizim Prefrontal Prefrontal korteks sanırım Açıkbeyin okurlarının en çok aşina olduğu beyin bölümü. İnsanı insan yapan yer olarak nitelediğimiz beynin ön bölümü esas itibariyle yemeyi-içmeyi, üremeyi, savaşmayı-kaçmayı sağlayan limbik sistemin dürtüsel tepkilerini süzen, kontrol eden ve düzenleyen yer. Burası aynı zamanda odaklanmamızı da sağlayan beyin bölümümüz. Meditasyon yapan bireylerde prefrontal korteks aktivasyonunda artış gözlemleniyor. Nitekim temelde meditasyon dikkati odaklamakla ilgili bir süreç olduğu için, beyindeki dikkat merkezleri meditasyoncularda daha fazla çalışıyor. - Sağ Gösterip Sol Vuran mFPC - Ah Şu Hormonlar! Son olarak meditasyonun hormonları nasıl etkilediğine bakalım. Meditasyon esnasında stresle alakalı hormonlar olan norepinefrin/noradrenalin ve kortizol hormonlarının salınımı azalıyor böylece stres seviyeleri düşüyor. Bununla beraber yorgunluğu azaltan ve kişinin öğrenmesini kolaylaştıran arginine vasopressin, acı ve korkuyu azaltarak keyif ve aşırı mutluluk hallerine sebep olan beta-endorfin ve mutluluk hormonu olarak bilinen serotonin salınımlarında artış gerçekleşiyor. Tüm bunlar meditasyon yapan kişilerin kendilerini daha dinç ve mutlu hissetmelerine neden oluyor. Bunu gerçekleştirmek için ister namaz kılın, ister yoga yapın, ister piyano çalın. Meditasyon yapmanın envai çeşit yolu var ve tüm yolculuklarda olduğu gibi bunda da herkesin yolu kişiye özel ve biricik. Hayat yolculuğunda yürüdüğünüz tüm yollar gibi, meditasyon yolunuzu seçmek de size kalmış. Bana da size iyi seyirler dilemek kalmış..


Hayatınız düşünce ve hafıza olmadan nasıl olurdu? Beyin bu görevlerden ve çok daha fazlasından sorumludur; insan vücudundaki en hayati organ olup, her organ ve biyolojik sistem için kontrol merkezi olarak hareket eder. Beyin, önemi sebebiyle , kendini kan dolaşımında olabilecek toksinlerden ve hastalıklardan korumak adına özel bariyerlere sahiptir. Bu savunma sistemine kan-beyin bariyeri denir. Kan-beyin bariyeri, beyne giren kan damarlarını çevreleyen sıkı bir şekilde paketlenmiş hücrelerden yapılır. Bu hücreler, besin maddeleri ve oksijene izin verirken çoğu kimyasalı ve bakteriyi engelleyen membranlara sahiptirler. Özelleşmiş proteinler gerekli temel elementleri beyin dokusunun içine taşırken, diğer bileşikler en önemli organımıza zarar veremeyecekleri şekilde geride bırakılır. Birçok bakımdan, kan-beyin bariyeri, gizli parolaya sahip bir kapıya benzemektedir. Lakin, bu bariyerin bozulduğu birçok hastalık bulunmakta. Bunlar; iskemi -genellikle inmelerde görülür-, beyin enfeksiyonları ve multipl skleroz , Lou Gehrig hastalığı veya ALS gibi nörolojik sendromları içerir. Birçok farklı çalışma, kan-beyin bariyerindeki kusurların gerçekten de bir nörolojik hastalık için risk faktörü olabileceğini ileri sürmekte. Araştırmacılar, kan-beyin bariyerini zayıflatma izlenimi veren birkaç gen tespit etmiş durumdalar. Beklenildiği üzere; bu genler multipl skleroz, ALS hatta epilepsi gibi hastalıkların yüksek sıklığıyla da bağlantılı gözüküyor. Bu hatalı genlerin hareketini durdurmak, farklı nörolojik hastalıkları önleyebilir ve hatta tedavi edebilir. Araştırmacılar şu anda; bu genlerin faaliyetlerini durdurmanın yollarını bulma umuduyla zayıf beyin savunmasında payı olan genleri incelemek üzere, bir dizi genetik olarak modifiye edilmiş fare üretiyorlar. Kan-beyin bariyerini güçlendirecek tedaviler geliştirilip test edilinceye kadar, birçok insan elden ayaktan düşüren nörolojik hastalıkları geçirme riski altında olmaya devam edecek. Bununla birlikte beynimizin doğal savunmalarını güçlendirmek ve beyin dokularımızı sağlıklı tutmak için doğal yollar da mevcut aslında. Melatonin, beynimizce üretilen ayrıca ilave formlarda da bulunabilen bir hormon, kan-beyin bariyeri hasarını önleme potansiyeline sahip olabilir; özellikle de yaşlılarda. Araştırmalar melatoninin, güçlü bir kan-beyin bariyerine birçok yoldan katkıda bulunabileceğini gösterdi. Melatoninin, vücudun iskemi ve enfeksiyonlara cevap olarak oluşturduğu birtakım inflamasyon faktörlerinin aktivitesini inhibe ettiği bilinmektedir. Melatoninin inhibe ettiği bu inflamasyon faktörlerinin çoğu doğrudan kan beyin bariyerine saldırırlar. Melatonin ayrıca bir antioksidan olarak görev yapar, hem kan-beyin bariyerinde ve hem de vücudun geri kalanında bulunan hücrelere zarar verebilecek reaktif oksijen moleküllerini nötralize eder. Yakın zamanda yapılan bir araştırmada, beyin hasarı olan farelere melatonin verildi. Bir hafta sonrasında, hem beyinlerinde hem de kan-beyin bariyerlerinde melatonin verilmeyen farelere kıyasla daha az hasar bulunuyordu. Bu etki, melatonin desteğinin özellikle yaşlı insanlarda önemli olduğunu vurgularcasına, bilhassa yaşlı farelerde daha güçlüydü. Bu, günlük melatonin alan yaşlı insanların daha az bilişsel gerilemeye sahip olduklarını ve beyine hasar veren hastalıklara karşı daha düşük risk altında olduklarını ortaya çıkaran mevcut araştırmayı açıklayabilir. - Vücudumuzun günlük olarak melatonin üretmesini teşvik eden günlük ritimlerimizin eşgüdümlerini koruma - İç ritimler bozulduğunda melatonin takviyesi alınması - Üst düzey düşünce gerektiren egzersiz ve oyunlarla keskin bir bilişin sağlanması - Bilişsel gerilemeyi önlemeye yardımcı olduğu bilinen zengin ve olumlu sosyal bağlantıların geliştirilmesi - Reaktif oksijen türlerinin beyine ve diğer organlara zarar vermesini önlemek için antioksidanlardan zengin bir diyetle beslenme Kan-beyin bariyerine ve nörolojik hastalıklara ilişkin tüm hikayeyi şu an için bilmesek de aralarında güçlü bir bağlantı görülüyor. Bu özellikle hassas beyin dokusu hasarları için yüksek risk altındaki yaşlılar için bilhassa geçerli. Melatoninin nörolojik hastalık riskini azalttığı görülüyor; bu da milyonlarca insanın elden ayaktan düşüren hastalıktan ve bilişsel gerilemeden uzak bir ömrün tadını çıkarmasına yardımcı oluyor.


Beyin, karar ve yargılarını geçmiş deneyimlerine göre verir. Bir tür tahmin ve benzetme süreci gibi düşünebiliriz. İlk kez gördüğü bir şey veya karşılaştığı kişiyle ilgili yargısını vermekte zorlanır çünkü bu şey veya kişiyle ilgili bir deneyimi yoktur ki buna deneyimsel körlük deniyor. İşte tam bu tür bir körlük yaşadığınızda ne yaptığınız gelecekteki ilişki ve yaşantınızı belirleyecektir. Önünüzde 2 seçenek/niyet olacak ; ilki, bu durumu tanımak istiyorum diye yaklaşmak ki bu niyet merak duygusunu artırır. İkincisi, şimdi uğraşamam, bana ne katacak ki diye karşılamak yani vazgeçip uzaklaşmak. İlk seçenek ne kadar ideal gibi gözükse de ciddi enerji harcatır. Vücudunuzdaki enerji ve kaynakları bu durumu anlamak adına kullanmaya, yani odaklanmaya ihtiyaç duyarsınız. Sonu gayet ödüllendirici olsa da ilk adımı atmak her zaman zordur. Yeterli kaynağa... Kaynaklar derken; enerjinizi, vücuttaki glikozunuzu artıracak aktivitelerden bahsediyorum. Mesela her gün 30 dakika yürüyüş , size yetecek kadar uyku, sevdiğiniz bir arkadaşınızı aramak, gülmek, kendiniz gibi davrandığınız ortamlara girmek, mesela evde istediğiniz gibi dans etmek, hiçbir şey yapmadan oturmak, gibi gibi... Bize ne iyi geliyorsa, onları yaparak kaynaklarımızı arttırabilir ve bu tür durumlarda merak etmeyi başarabiliriz. Fakat burada bir duruma açıklık getirmek isterim. Size iyi gelecek şeyler derken, sizi uyuşturacak yani anlık hazlar sunacak durumlardan bahsetmiyorum. Alkol, sigara veya alışveriş yapmak size iyi gelen aktiviteler gibi geliyor olabilir ancak bunların sizi uyuşturduğunu unutmayın derim. Pandemi geldi kaçabiliyor muyuz? Kaçamadığımız için panikliyoruz. Çünkü bizi paniğe sürükleyen şey, hissettiğimiz endişe. Endişe ne zaman ortaya çıkar? Belirsiz yani daha önce hiç karşılaşmadığımız bir durumla. Kaynaklarımız ne kadar yeterliyse bu dönemi o kadar rahat geçirirken, ne kadar yeterli değilse de o kadar zorlanıyoruz. O zaman daha çok merak etmeye, merak edebilmek için kaynaklarımızı (Lisa Feldman Barrett buna beden bütçesi diyor) artırmaya ihtiyacımız var. Merak ettikçe karşımıza çıkan durumlar ve kişilere daha farklı bakabilecek ve bu sayede yeni deneyimlerle bakış açımızı genişleteceğiz, yoksa önyargılar ve ön kabullerimiz ile ilişkilerimizde problemler yaşayarak, kaynaklarımızı iyice tüketip depresyona doğru ilerleyebiliriz. Hadi gelin bugün hedefimiz; çevremizde problem yaşadığımız bir kişiyi seçip, ona merakla bakmayı deneyerek, geçmiş deneyimlerimize göre değil de sanki o an ilk defa karşılaşmışız gibi yani merakla bakmayı denemek olsun! Meraklanıp, kendimizi keşfedip, ufkumuzun açıldığı güzel günlere....


Düşünsenize bir organizasyonun genel müdürüsünüz. Yüz binlerce çalışanınız var. Memurlar, işçiler, yöneticiler, taşeronlar, sözleşmeliler... Ve siz çıkıp diyorsunuz ki, ben yaptım, ben ettim, ben indirdim, ben kaldırdım, ben, ben, ben, ben... O yüz binlerce kişi yokmuş gibi, her şeyi siz tek başınıza yapmışsınız gibi konuşup duruyorsunuz. Tekrar döneceğiz bu genel müdüre. Ama önce biraz bilimsel zemine bakalım. İşin nörobilim yönünü merak edenler için değerli bir referanstan bahsedeceğim kısaca: Stanislas Dehaene'den Bilinç ve Beyin. Dehaene ve benzer araştırmalar içinde olan bilim insanlarının çalışmaları bilinç ve bilinçaltı sınırına ilişkin efsanevi sayılabilecek hikayeleri, coğrafi keşif konusu olan biraz sisli bir harita haline getiriyor. İzninizle bilinçdışı yerine bilinçaltı kavramını kullanıyorum. Çünkü burada anlatılan şey, bilincin bir faaliyet seviyesinin üstünde yer aldığını gösteriyor. O seviyenin altında kalan çalışmalar bilinç seviyesine çıkmamış, bilincin altında kalmış oluyorlar. Bu bilinç seviyesi, ancak gerekli olduğunda aşılan bir seviye. İşlerin büyük kısmı bu seviyenin altında sürüyor. Ve bilinç seviyesine çıkan her şey de bilincin altında kaynayan kazanlardan beslenerek yukarı çıkıyor. Öyleyse ben dediğimizde sadece bilinçli beni kastediyorsak; başta bahsettiğimiz genel müdürle aynı komik durumun içinde olmaz mıyız? Beni bilinçten ibaret saymak; o genel müdürün durumu kadar komik, acıklı ve acınası. Bilinçle bilinçaltı arasındaki belirsiz çizgi vızır vızır işleyen bir trafiğe sahip. Ama işte pek çoğumuz, benin asıl büyük kısmını oluşturan bilinçaltımıza kulaklarımızı tıkamış durumdayız. Bir insan bilinç seviyesinde bilinçaltı katmanların farkına varıp o katmanlarla samimi bir muhabbet geliştirmenin yolunu bulmazsa, şu hayatta çekeceği çok çile var demektir. Pek çok yöntemi var. Pek çok psikoterapi okulunun çok güzel uygulamaları, teknikleri var. Ben de Çevik Yaşam bağlamında AçıkBeyin'de ve Youtube kanalımda bu konu etrafında çeşitli açılımlar sunuyorum. Çevik Yaşam'daki haftalık plan yapmak, hafta boyunca neler yaptığımızı takip etmek ve haftanın bitiminde de kapanış yapıp ne istemişken ne yapabildiğimizi hesaba çekmek tam da bunun için, kendimizi iş üzerinde tanımak için. Ne de olsa ayinesi iştir kişinin, lafa bakılmaz. Bilinç seviyesinde kendimizle ilgili neler zannediyoruz ve gerçekte neler yapabiliyoruz? Bu ikisi arasındaki fark üzerine düşünmek, bizi bilinçaltımızla tanıştıracak ve umulur ki zamanla da dost edecektir. Ne mutlu kendiyle barışık olan insana.


Zamanınızı bir şeylerle doldurmanın iyi hissettirdiği doğrudur. Özellikle de stresli bir gündemden, sevdiğiniz biriyle yaşadığınız bir tartışmadan ya da boşa zaman harcadığınız için dinlenmemeniz gerektiği hissinden uzaklaşmaya çalışıyorsanız. Ancak ruh sağlığı uzmanlarına göre; yeniden enerji toplamak için zamandan tasarruf etmek anlamına gelse bile, hiç bitmeyen bir yapılacaklar listesine öncelik vermek için kendinize baskı yapmak, özellikle de bu görevler ağırlıklı olarak işe odaklanıyorsa, toksik üretkenlik kavramıyla ilgili olabilir. Toksik üretkenliğin tek bir tanımı yok, ancak uzmanlar bu davranışın genellikle sürekli bir şeyler yapmamaktan kaynaklanan suçluluk duygusu ve kendi başarılarınızı fark edememek ile ilişkili olduğu konusunda hemfikir. Uzmanlar toksik üretkenliğin, yapılacaklar listesindeki işleri kontrol etmenin ötesine geçtiğini, aslında kendiniz ve yetenekleriniz hakkında nasıl hissettiğinizi etkileyebileceğini söylüyor. Bu eğilimle baş etmeye çalışan pek çok kişi, sürekli aktif olmadıklarında kendilerini başarısız ya da tembel hissediyorlar. Toksik üretkenlik birçok açıdan Y kuşağı koşuşturma kültürünün doğal bir uzantısıdır. Bu daha fazlasını yap yaşam tarzı, kapitalist değerleri içselleştirdiğinizin ve kendi değerinizi ne kadar ürettiğinizle eşitlediğinizin bir göstergesi olmaktan ziyade; her şeyinizi işinize, kişisel markanıza veya para kazanabileceğiniz hobilerinize harcamanın tutkulu ve amansız bir kararlılığın belirtisi olduğunu gösteriyor. Bununla birlikte toksik üretkenliğin resmi bir klinik tanı olmadığını belirtmek de önemli. Ancak ruh sağlığınıza zarar verecek şekilde, sürekli olarak bir şeyler başarmanız veya yaratmanız gerektiğini hissettiğinizde ortaya çıkabilecek durum çok gerçek bir olgudur. Harvard Tıp Fakültesi'nde psikoloji öğretim görevlisi olan Natalie Christine Dattilo verdiği demeçte, Toksik üretkenlik terapide sıkça konuşulan bir konudur diyor. İşte başarma arzusunun hayatınızı tüketip tüketmediğini nasıl anlayacağınız ve bir şeyler yapmadan duramıyorsanız bu döngüyü nasıl kıracağınız ile ilgili bazı ipuçları. Amerikan Psikoloji Derneği Başkanı Thema Bryant, ruh sağlığı uzmanlarının bazen toksik üretkenlikten bahsederken mükemmeliyetçiliğe atıfta bulunduklarını, çünkü bu ikisinin birbirine çok benzediğini ifade ediyor. Houston Üniversitesi'nde psikoloji profesörü olan Dr. Rheeda Walker, tükenmişlik belirtileri de olabilen anksiyete, uykusuzluk ve sinirliliğin genellikle toksik üretkenlikle ilişkili olabileceğini söylüyor. Dr. Walker, bu kırmızı alarmların fark edilmesinin zor olabileceğini, çünkü genellikle yavaş geliştiklerini ve günlük yaşamınızı fark ettirmeden etkilediklerini söylüyor. Örneğin, uyku probleminizden gece geç saatlere kadar süren sosyal medya alışkanlığınızı sorumlu tutabilir ve aslında bilinçaltınızda gevşemek için gezindiğinizi fark etmeyebilirsiniz. Dr. Walker toksik üretkenliğin her zaman tükenmişliğe yol açtığını düşünmüyor, özellikle de kendilerini tükenmeye hazırladıklarını erkenden fark eden ve yeniden güç toplamak için adımlar atan kişiler için. Ancak tam anlamıyla tükenmeye ulaşmasanız bile yine de olumsuz etkileri olabilir. Çünkü genel olarak stresli, endişeli veya mola veremiyormuş gibi hissetmek duygusal bir bedel ödeterek zaman içinde sağlığınızı ve ilişkilerinizi etkileyebilir. Bu konuda heyecanlı mısınız yoksa içinizi bir korku mu kaplıyor? Dr. Walker, bu duygusal ipuçlarının hangi görevleri yorucu bulduğunuz konusunda size ipucu verebileceğini söylüyor. Elbette, atlayamayacağınız bazı yükümlülükler vardır, ancak yine de enerjinizi korumanın yolları vardır: Dr. Swody ayrıca kendinize bir faaliyeti hemen yapmanız gerekip gerekmediğini sormanızı öneriyor. Bu sorunun önemli olduğunu, çünkü toksik üretkenlikte insanların genellikle görevleri önceliklendirmeden yerine getirme ihtiyacı hissettiklerini söylüyor. Her 30 saniyede bir e-postanızı kontrol etmek ya da programınızı potansiyel iş fırsatlarıyla doldurmak gibi tamamen alışkanlıktan dolayı yaptığınız üretken faaliyetlere bilinçli bir mola vermeyi deneyin, belki bir günlüğüne ya da sadece birkaç saatliğine. Bu zamanlarda hangi duyguları yoğun olarak yaşıyorsunuz? Dr. Dattilo, ara verdiğiniz veya verimsiz bir şey yaptığınız için utanç veya suçluluk duyuyorsanız, bunun üretkenlikle ilgili zararlı bir tutumun işareti olabileceğini söylüyor. İşe bağlı bir başarı hissi yaşamak, o anda gerçekten tatmin edici olabilir ve üretkenliğinizin sağlıksız bir bölgede olup olmadığını anlamanızı zorlaştırabilir. Bu nedenle, iş inizin dışında fiziksel ve duygusal olarak nasıl hissettiğinizi düşünmek faydalı bir egzersiz olabilir. Dr. Walker kendinize şu soruları sormanızı öneriyor: Her gece aldığım uyku miktarından ne kadar memnunum? Genel olarak fiziksel olarak nasıl hissediyorum? İlişkilerimden ne kadar memnunum? Cevaplarınızı 0'dan 10'a kadar bir ölçekte değerlendirin (0 hiç mutlu değil ve 10 olabildiğince mutlu olacak şekilde). Rakamların çoğu beşten düşük ise sürekli koşuşturma halinde olmanız sağlığınıza zarar veriyor olabilir. Dr. Walker ise bunu bilmenin iyi olduğunu söylüyor. Çünkü o zaman uykuya öncelik vermek, eşinizle ve sevdiğiniz insanlarla yakınlık kurmak veya fiziksel aktivitenin tadını çıkarmak gibi sağlığınızı artıran alışkanlıklara engel olan işleri azaltmayı düşünebilirsiniz. Nefes alamadığınızı hissettiren bir rutine kilitlendiğinizde, geçiminizi sağlamak ve tatmin edici bir hayat yaşamak için gerekli olan şey ile sadece yapmış olmak için yapmak arasındaki farkı ayırt etmek zor olabilir. Bir başarı ile ilgili düşüncelerinizde yapmalıyım ifadesi yer alıyorsa bu, dış beklentilerin sizi etkilediğinin muhtemel bir işaretidir. Dr. Swody, bunun farkına varmanın sizin için gerçekten önemli olan şeylere öncelik vermenizin önemli bir ilk adımı olabileceğini söylüyor. Yine de varsayılan modunuz buysa bu alışkanlıklardan vazgeçmek rahatsız edici olabilir. Rahatsızlığı hafifletmek için Dr. Dattilo, akşam yemeğinde veya yürüyüş sırasında telefonunuzu bir kenara bırakmak veya bir fincan çay yapıp yavaşça yudumlamak için birkaç dakika ayırmak gibi küçük farkındalık stratejileri kullanmanızı öneriyor. Daha sonra, meditasyon yaparak ya da bir gün işinizden izin alarak yavaş yavaş bu anda daha uzun süre kalmaya çalışabilirsiniz. İster işte ister sosyal çevrenizde olsun, diğer insanların isteklerine hayır demek zorlayıcı olabilir, ancak insanları geri çevirme konusunda daha rahat olmanızda fayda var. Örneğin, bir arkadaşınızın arkadaşına mentorluk yapmak için programınızda yer olmadığı konusunda dürüst olun ve bunu yapmanın gerçekten mümkün olduğunu hissettiğinizde uzlaşmacı bir tavır sergileyebilirsiniz: Dr. Swody, belki iş yerindeki bir çalışmanın tamamını üstlenemeyeceğinizi, ancak ilginizi çeken bir parçasına katkıda bulunabileceğinizi söylüyor. Toksik üretkenlik döngüsünden çıkmak her zaman kendinize birkaç soru sormak veya farkındalık pratiği yapmak kadar basit değildir. Dr. Bryant, özellikle düşük öz saygı veya travma gibi daha derin sorunlara sahipseniz, kontrolünüz dışında kökleşmiş bir alışkanlığa sahipmiş gibi hissedebileceğinizi söylüyor. Üretkenlik konusunda kendinizi sık sık azarlıyorsanız, işinize her zaman diğer ilgi alanlarınızdan daha fazla öncelik veriyorsanız veya acı verici duygulardan kaçınmak için meşgul kalmaya çalışıyorsanız, profesyonel destek almanın son derece faydalı olabileceğini söylüyor. Toksik üretkenlik kırılamaz bir kalıp gibi görünse de, özellikle de yıllardır sizinle birlikteyse, uzmanlar bu davranışı öğrenebileceğinizi vurguluyor. Yukarıdaki durumlardan herhangi biri size yakın geliyorsa, bir değişiklik yapmanın ilk adımının farkındalık olduğunu unutmayın. - Journal of Research in Medical Sciences, Positive and Negative Perfectionism and Their Relationship With Anxiety and Depression in Iranian School Students - Personality and Social Psychology Review, Multidimensional Perfectionism and Burnout: A Meta-Analysis - Journal of Research in Personality, Perfectionistic Strivings and Concerns Are Differentially Associated With Self-Rated Health Beyond Negative Affect


Bu yetkinlik bende hiç yok diyor olabilirsin. Ama diyorsan ki Ben çok iyi analitik zekaya sahibim, çok iyi çözümlerim bir daha düşün. Belki de hayatının özüne ilişkin konularda değil de sadece yapay bazı problemlerde ya da bir uzmanlık alanında bu yetkinliğini belirgin bir başarıyla kullanıyorsundur. Çözümleme yetkinliği yaşamımızın göbeğinde yer alan ama neredeyse hiçbirimizin ne olduğunu doğru düzgün anlamadığımız bir yetkinliktir. O halde kendi yorumumla tanımını sunayım size. Çözümleme Yetkinliği: Karşılaşılan büyük küçük tüm durumlarda, bu durumu oluşturan unsurları, bu unsurların birbirleriyle etkileşimlerini ve bu karmaşık ilişkilerin -olumlu ya da olumsuz- olası sonuçlarını kavrayabilmektir. Konuşmayı, çözümleme yetkinliğimiz sayesinde öğreniriz. Çaresiz bir bebek zannettiğimiz o muhteşem varlık, çevresindeki insanların hiç anlamadığı konuşmalarını 'çözümler'. İnsan sesiyle başka sesleri ayırt etmeyi öğrenir. İnsan seslerinden hangilerinin anlamlı hangilerinin anlamsız olduğunu ayırt etmeye başlar. Anlamlı seslerin oluşturdukları grupları, kelimeleri, kelimeler arası boşlukları ayırt eder. Böyle böyle konuşmayı öğrenir. İnsanların duygu durumlarını anlamayı, yüzlerini ve beden dillerini çözümlemeyi öğrenerek başarırız. Yürümeyi öğrenmenin temelinde de çözümleme yetkinliğimiz vardır. Çözümleme yetkinliği, sadece yapay matematik problemlerini kavramak ve iyi çözmek, hele hele 'hızlı' çözmekten ibaret değildir. Bazı insanların yaşadıkları sorunları fark edebilmeleri ve bu sorunları diğerlerinden daha iyi çözebilmeleri, başka bazı insanların ise yaşadıkları sorunları bırakın anlamayı fark etmekten bile uzak olmaları çözümleme yetkinliklerini hangi seviyede kullandıklarıyla ilişkilidir. Bu iki tip insanın arasındaki temel fark, çözümleme yetkinliklerinin keskinliğinden çok, yaşamda karşılaştıkları durumlara, çözümleme yetkinliği ile bakma ya da bakmama alışkanlıklarındadır. Hepimiz, her birimiz, muhteşem bir çözümleme yetkinliğine sahibiz. Ama genellikle bu yetkinliği, eski, alışık olduğumuz alanlarda kullanırız. Ve alışık olduğumuz alanlarda çözümleme yetkinliğimiz o kadar derinlere gömülmüştür ki, ana hatlarının üzerinden milyonlarca kez öyle bir geçmişizdir ki, onu başka bir şey olarak görürüz: Sezgi deriz ona. Sezgi, çözümleme yetkinliğinin belirli bir alanda çok yoğun kullanılması sayesinde ortaya çıkan, çözümleme yetkinliğinin aşırı gelişmiş bir halidir. Yaşadığınız sorunlar, çözemediğiniz durumlar, rahatsız olduğunuz ve yaşam kalitenizi etkileyen ilişkiler... Bunların her biri çözümleme yetkinliğinizi bu alanlarda kullanmadığınız ya da yeterince kullanıp keskinleştirmediğiniz için başınıza bela olmaya devam ediyor. Çevik Yaşam kendinizi, ortamınızla ilişkilerinizi ve kullandığınız yöntemleri sorgulayarak çözümlemenizi sağlayan bir yöntemler bütünüdür; bu sebeple başarılı olur.


Dönüşüm neredeyse tüm yazılarımda ve videolarımda üzerinde durduğum bir konu. O yüzden dönüşümün kendisi üzerinde durmak yerine, gelecek için odaklanılması gerektiğini düşündüğüm becerileri şöyle bir hatırlatıp dönüşümün diğerleri ile nasıl iç içe olduğundan bahsetmek istiyorum. - Çözümleme becerisi. Çünkü daha önce benzeri pek görülmemiş durumlarla karşılaşıp duruyoruz ve yakın gelecekte de bu durum değişmeyecek. - Dönüşüm becerisi. Çünkü geçmişte işe yarayan pek çok şey yarın işe yaramayacak, hatta bugün işe yaramıyor. Sürekli yeni yetkinlikler, yeni öğrenmeler, yeni davranışlar geliştirmek gerekli. - Etkileşim becerisi. Çünkü insanlar kapılardır ve onlar size dünyalar açarlar. - Eylem becerisi. Çünkü dört başı mamur, mükemmel şeyler üretme dünyasında değiliz artık. Kervan yolda düzülür dünyasındayız. Daha modern bir tanımlama istersen: Emerging Strategies! . Daha önce birbirinden ayrıymış gibi bahsettiğim bu dört yetkinlik bakın nasıl da birbirlerinden ayrılamayacak kadar bütünleşikler. Dönüşümü başarabilmek için öncelikle dönüşmeniz gerektiğini algılayabilmeniz gerekir. Dönüşmeniz gereken alanlarla ilgili çözümleme becerileriniz yeterli değilse bunu yapamazsınız. Dersiniz ki, ben böyle iyiyim. Hatta telaş içinde dönüşmeye çalışanlar şaşırtır bile sizi. Niçin dönüşmeniz gerektiğini, nasıl dönüşmeniz gerektiğini, nelerle dönüşeceğinizi kendi başınıza anlayamazsınız da uygulayamazsınız da. Bunun için etkileşimler gerekir. En çok başka insanlarla ama sadece insanlarla da değil, tabiatla, çevreyle, yediklerinizle, içtiklerinizle, soluduğunuz havayla. Etkileşimler kurmanız, kurduğunuz etkileşimleri derinleştirmeniz, bazılarından çıkmanız, bazılarını değiştirmeniz gerekir; yani etkileşimlerinizi çözümleyebilmeniz gerekir. Planlar yürümez. Teoriler çalışmaz. Yaşamı belirleyen yaşamın kendisidir. Erkenden denemeniz, erkenden eyleme geçmeniz gerekir. Eylemlerinizin sonuçlarını çözümlemeniz, eylemlerinizi yaparken ve değerlendirirken etkileşimler kurmanız, eylemlerinizin sonuçlarına göre planlarınızı, iş yapış şeklinizi dönüştürmeniz gerekir. Yaşamın temel ilkeleri basittir ama ortaya çıkan eserleri çok karmaşık olabilir. Dört yetkinliği söylemek de duyup anlamak da basit; ancak ustaca kullanmak için bir yaşam boyu bu yetkinlikleri yeterince çok uygulamak, yaşamın içine almak gerekir.


Dedik ki gelecekte mesleklerden çok yetkinlikler önemli olacak. Mesleklerden daha önemli olacağını öngördüğüm dört köşe başı yetkinlik ise şunlar: Çözümleme, dönüşüm, etkileşim, eylem. Bu yazıda sıra etkileşimde. Müşterilerle iyi bir etkileşiminiz olmadan bir ürünü, bir şirketi ayakta tutamazsınız. Takım arkadaşlarınızla iyi bir etkileşiminiz olmadan hiçbir projede başarıya ulaşamazsınız. Yöneticinizle iyi bir etkileşiminiz olmadan sürdüreceğiniz iş yaşamı cehenneme dönüşür. Size bağlı kişilerle iyi bir etkileşiminiz yoksa, onların hayatını cehenneme çevirirsiniz ve bir süre sonra onlar da sizinkini. Uzmanlığınız çok güçlü bile olsa, ağzınızla kuş bile tutsanız, etkileşim yetkinliğinde yetersizseniz sınıfta kalırsınız. Bunun kaçarı yoktur.


Dedik ki gelecekte mesleklerden çok yetkinlikler önemli olacak. Mesleklerden daha önemli olacağını öngördüğüm dört köşe başı yetkinlik ise şunlardı: Çözümleme, dönüşüm, etkileşim, eylem. Bu yazıda sıra eylemde. Eyleme geçebilmenin önemi mesleklerle sınırlı değil. Eylemsizlik tuzağındaki insanlar, yaşamlarını es geçerler. Boşa geçirilmiş bir ömürle kalsa yine iyi; ağır psikolojik risklerin temelinde de eylemsizlik var. İnsanlar, harekete geçmedikleri için hayallerini geleceğe hapsederler mesela. Yaşamlarında devrim niteliğinde etkiler yapacağını düşündükleri nice hayallerini kafalarında çevirip durmakla kalırlar. Zamanla hayaller demlenmeyi geçip bayatlar ve zihnimizde bir uyuşturucuya dönüşür. Hayalin gerçeğe dönüşmesi yerine gerçek, hayalin gölgesinde kaybolur. Çevik Yaşam ile ilgili verdiğim danışmanlıklarda zaman zaman karşıma çıkan bir örüntü var: Aylardır bazen yıllardır hayalini kurduğu bir şeyi denemeye başlayan insanlar, hiç de kendilerine göre olmadığını görüp birkaç haftalık denemenin ardından o hayalden koşarak uzaklaşırlar. Bir eylem ustasına dönüşmek hayatınızı dönüştürecek en önemli yetkinlik olabilir. Ve bu dönüşümü sağlamak da yine erkenden eyleme geçmeye dayanır. Harekete geçin! Deneyin! Yılmadan yeniden deneyin! Yaptıklarınızdan öğrenerek yeniden deneyin. Yapmanın yolu yapmaktır, onun da yolu yapamamaktır. Her ne yaparsanız yapın önce başarısız olacaksınız sonra başarısızlıklarınızdan öğrenerek başaracaksınız. Eyleme geçmeyi geciktirdikçe işler kafanızda büyür, kafanızda büyüdükçe hata yapmaya daha duyarlı hale gelirsiniz. Oysa hata yapmanız kaçınılmazdır. Eyleme geçmediğiniz her gün, her hafta biraz daha derine hapsolursunuz. Bir konu seçin ve harekete geçin.


Dostum, biliyorum aklın çok karışık. İster üniversite sınavının sonucunu beklerken bölüm seçmeyi düşünüyor ol, ister mezun olmak üzereyken ne iş yapacağını;, istersen de yirmi yıllık meslek deneyimiyle mesleğinin geleceği hakkında endişeleniyor ol... Yalnız değilsin! Kimse seçtiği ya da seçeceği meslek konusunda huzurlu değil. İnsanın günümüzdeki anlamıyla çalışması, maaşlı mesaili bir işe ömrünü gömmesi acaba doğal bir şey mi? diye soruyorum ben de. Bu soruyu yeterince dillendiren çok kişi yok henüz, ama senin yüreğini titrettiğine eminim. Ve insanların yüreğini titreten sorular, üç vakte kadar her yerde konuşulur hale gelir. Geleceğini bir ya da birkaç mesleğe bağlamak yerine kendine,öz yeteneklerine ve becerilerine bağla. Çünkü hiçbir mesleğin garantisi yok. Dünya üzerindeki yüzbinlerce Start-Up şirkette milyonlarca insan, ya dolar milyoneri olma hayaliyle ya da sadece idealist olduğu için çok özverili bir adanmışlıkla her bir mesleğin yapılış şeklini ve mümkünse gerekliliğini ortadan kaldırmak üzere gece gündüz neredeyse uykusuz çalışıyor. Orta ve uzun vadede büyük olasılıkla insanların önemli bir kısmı için geçim amaçlı çalışmak önemini hatta bazı durumlarda gereğini kaybedecek. Böyle değişimlere ait geçiş sürecinde oluşan işsizlik ve uyum sorunları, yaşamları ve toplumları darmadağın eder; nitekim ediyor zaten. Umarım bu geçiş süreci çok uzamaz. Ve umarım insanların önemli bir kısmı için öngördüğüm şey, şimdiki gibi yüzde onlarda falan kalmaz da insanların yarısından fazlası belki tamamına yakını geçim için umarsızca çalışma tuzağından kurtulur. Çalışmanın ortadan kalkacağını iddia etmediğimi anla lütfen: Geçim için çalışma zorunluluğu ortadan kalkacak; insanlar keyiflerince çalışacaklar. Şu anki halimizle bile kimsenin geçim için çalışmak zorunda olmadığı bir ütopyayı yaşatabilecek bilimsel temellere sahibiz, ama sosyal temellere sahip değiliz ne yazık ki. Geçiş dönemi o sosyal becerileri ne kadar hızlı ve ne kadar iyi kazandığımıza bağlı olarak şekillenecek. - Çözümleme becerisi: Gerekli çünkü daha önce benzeri pek görülmemiş durumlarla karşılaşıp duruyoruz ve yakın gelecekte de bu durum değişmeyecek. - Dönüşüm becerisi: Gerekli çünkü geçmişte işe yarayan pek çok şey yarın işe yaramayacak, hatta bugün işe yaramıyor. Sürekli yeni yetkinlikler, yeni öğrenmeler, yeni davranışlar geliştirmeliyiz. - Etkileşim becerisi: Gerekli çünkü insanlar kapılardır ve açıldığında yeni, bilmediğimiz dünyalar görürüz. - Eylem becerisi: Gerekli çünkü dört başı mamur bir şekilde mükemmel şeyler üretme dünyasında değiliz artık. Kervan yolda düzülür dünyasındayız. Daha modern bir tanımlama istersen: Emerging Strategies! .


Boyutun değil de işlevin önemli olduğu tezinin son dönemlerdeki en iyi kanıtlarından biri de Metaverse olsa gerek. Neredeyse sonsuz büyüklükteki gerçek evren birçok insan için artık önündeki bir karış ekran kadar çekici değil. Onlar için tanrı yapımı fiziki evren, kendi elleriyle oluşturdukları cam evrenin sunduğu olanaklarından, daha da önemlisi kusursuzluktan büyük ölçüde yoksun. İnsan yapımı evreni bu insanlar için böylesine tatmin edici kılan şeyse, tüm yasalarını kendilerinin belirleme özgürlüğü. Asıl evrenin aksine bu yeni evren ne kontrol edilemez tehlikeli güçlerle dolu, ne de zaman ya da yerçekimi gibi kendi arzularının dışında işleyen bağımsız olguları var. Oradaki her yasanın varlık nedeni sadece insana hizmet etmek. İnsanların o sonu gelmez kontrol tutkusunu düşününce de bedenleri dışında tüm varlıklarını oraya taşıma arzularını anlamak hiç de zor olmasa gerek. Çoğu insan için Metaverse'ün önerdiği var oluş biçimi tam anlamıyla olağanüstü. Orası üzerinize yıldırımların düşebileceği, elektriğin sizi kömüre çevirebileceği ya da aptalca bir kazada boşu boşuna ölebileceğiniz bir yer değil. Hatta kendinizi süper kahraman gibi hissedebileceğiniz belki de tek yer. Üstelik bu alternatif evrende zihinsel becerilerinizin gücü de bir bakıma sonsuz. Herhangi bir şeyi unutmanız, sorunlar karşısında çaresiz ya da çözümsüz kalmanız neredeyse imkansız. O evrende her şey başkaları tarafından sizin için zaten düşünülmüş. Eğer yeterince krediniz varsa yapamayacağınız bir şey, aşamayacağınız hiçbir engel yok. İşin en güzel yanı da herhangi bir işlem için matematik bilmeniz bile gerek yok. Burada bilgi akıl yürütmenin bir sonucu değil, sistemin size zaten sağladığı bitip tükenmez bir kaynak. Dahası orada, gerçek evrende olduğu gibi cinsiyet ya da milliyet gibi doğuştan gelen zorunluluklar da yok. Metaverse'de ne coğrafya ne de doğduğu ev hiç kimsenin kaderi değil. Doğruyu söylemek gerekirse tanrının cennetinde dahi koşullar bu kadar esnek değil. Ama öte yandan bu dijital evrenin mükemmel yapısı altında insan özüne, daha doğrusu insan evrimine aykırı bir durum da var. İnsanların gereksinim duyacağı her türlü bilgi ya da duyguya çabasız ulaşabileceği, hemen hemen her şeyin zaten mühendisler tarafından önceden öngörülüp sağlandığı böyle bir ortamda yaşamak için ne daha akıllı ne de olduğunuzdan daha güçlü olmanız gerekiyor. Çünkü mühendisler sistemi sürekli geliştirdiği mükemmelleştirilmiş dijital bir evrende birinin isteklerini gerçekleştirebilmesi için basit seçimler dışında bir çaba harcamasına, kendini geliştirmesine gerek yok. Dijital evrenlerin en belirgin özelliği, gerçek evrenin aksine, her türlü düşünsel beceriyi, hatta hayal gücünü dahi zaten içinde barındırıyor olması. İnsanların olabilecek en risksiz alanda basit seçkiler yapması... Ama biliyoruz ki uzun dönemde bu durum kesinlikle insan doğasına aykırı. Kısacası, Metaverse gerçek yaşamı tamamen terk edip kaçabileceğiniz bir cennet değil. Hatta birileri benliklerini tümüyle oraya taşımaya kalkışırsa, hiç ummadıkları bir cehennemle yüzleşmek zorunda bile kalabilir. Böyle hazin bir durumdan kaçınmak için de Metaverse'ü başka bir yaşam için fırsat olarak değil, bu evrenin yeni keşfedilen ve insan yaşamına derinlik kazandıran sihirli bir boyutu olarak görmek lazım. metaverse tuzlu su gibi. içtikçe susatacak.


Son zamanlarda hepimiz metaverse konuşuyoruz. Metaverse'ü anlamaya ve bugüne kadar şahit olduğumuz gerçeklikle oluşan bilgi birikiminin üzerine, bu kavramı oturtmaya çalışıyoruz. Planlı olarak böylesine hızlı bir şekilde hayatımıza girmiş olan bu kavram hakkında hepimizin kafası karışık. Bir yandan da ne mutlu ki ülkemizde kavramsal düzeyde de olsa şimdiden sahiplenen ve doğru şekilde bunu insanlara anlatmayı kendisine görev edinen kişiler ve kurumlar da ortaya çıkmaya başladı. Meseleye teknolojik gelişme olarak bakanlar var, sağlayabileceği imkanlara dikkat çekenler var, bakın metaverse bu demek değildir, hemen aldanmayın diye uyaranlar ve eleştirel yaklaşarak bizi mevcut gerçekliğimizden ne kadar koparabileceğini unutmamamızı söyleyerek felsefi bir sorgulamaya davet edenler var. Çokça farklı bakış açısı bulunsa da her birinin varlığı oldukça değerli. Bu yazıyla da bir uzmandan ziyade kullanıcı olarak bunca yıl maruz kaldıklarımıza ve şahit olduklarımıza bakalım; içinde bulunduğumuz bu değişim sürecini gözden geçirelim ve kimliklerimizin bu dijital ortamlar ile ne gibi boyutlar kazandığını düşünelim istiyorum. Yüz yüze tanıştığımızda insanlar bizi o an orada olduğumuz kadar görüp, o an orada söylediğimiz kadar tanıyorlar ve o an orada anlattıklarımızla biliyorlar. Sanal bir mecrada da elbette yine kişi ne kadarını gösterir, ne kadarını söylemek isterse, onun bize anlattığı kadar tanıyabiliyoruz. İkisinde de kimliklerimiz farklı koşullarda farklı düzeylerde yansıtılabilir duruyor. Fakat en sıradan senaryoya baktığımızda günümüzde dahi -izin verdiğimiz kadarıyla elbette- birçoğumuz sanal kimliklerimizin varlığını görebiliyoruz. Kimlik, kim olduğumuzun somutlaşarak sabit bir görünürlüğe kavuşmasıdır. Bir insanın vatandaşlık kartındaki bilgileri, bunun en katı halidir; o insanı dışarıda canlı canlı gördüğümüzde bu katı kütle biraz gevşemeye başlar. Sohbet ettiğimizde ve diyaloğa girdiğimizde kimliği biraz daha bize açılır, aslında böyle biriymiş demeye başlarız. Yine de karşımızdaki ne kadar anlatıyorsa, biz de kendi geçmişimizden taşıdığımız bakış açımızla ne kadarını anlayabiliyorsak, o kadar tanıyabiliriz. O anın, zamanın ve mekanın koşullarına, kısaca atmosfere göre bile bu değişebilir. Esasında kimlik, ifade edildiği ortam dahilinde kim olduğumuzun metalaşmasıdır. Üstelik hepimiz gerçek kimliklerimizin ne kadar akışkan olabildiğinin, her sabah farklı bir insan olarak uyanabildiğimizin farkındayken. Gerçeklik, dünyanın ne tür şeylerden yapıldığı ve ne tür şeylerden yapılmadığı hakkındaki genel anlayışımızdır diyor Teknik ve Büyü kitabının yazarı Campagna. Klasik felsefede metafizik, neyin bizim dünyamız olduğuna karar verdiğimiz seviyedir. Gerçekliğimiz değiştikçe dünyamız da değişir. Dolayısıyla fiziksel bir gerçekliğe dair algılarımız metafizik olarak belirlenir (Campagna, 2021). Yalnız burada şunu özellikle belirtmek gerek, metafizik hepimizin bildiği kadarıyla fizik ötesi, doğa ötesi anlamlarından ibaret değildir. Bu yüzden önce meta kavramına bakmamız gerekiyor. Meta, mekan-zamanda aynı olması mümkün olmayan iki şeyi aynı kabul etmektir. Şeylerin tarihselliğini yok saymak anlamına gelir. Bir şeyin metalaşması, ne olduğunun ve işlevinin hemen anlaşılabilir hale gelmesidir. Örneğin 50 liralık bir banknot gördüğümüzde onun ne işe yaradığı hakkında hiçbir şüphemiz yoktur; dahası bizden önce kimlerin elinden geçtiği de önemli değildir. Meta, bilinmezliğe ve belirsizliğe yer bırakmayan bir eksiksiz bilme hayalidir. Dolayısıyla metalaşan bir dünyada farklılık üretmek de zorlaşır. Farklılık üretme kapasitemizden önce, kimliklerimizin metaverse'le birlikte geçirdiği boyutsal değişimi daha iyi görebilmek için geçtiğimiz yola bir bakalım. Sosyal medyanın hayatımıza ilk girmeye başladığı 2000'li yıllardaki İnternetten tanıştı ve buluştu haberlerini garipsememizden, bugünkü online eğitimlerden tutun da herhangi bir mecradan tanıştığımız insanlarla fiziksel olarak buluşuyor olduğumuzun normalleşmesine kadar aldığımız yola ben X diyeceğim. Metaverse'ün hayatımıza entegre olmasına giden yol o X'ten muhtemelen çok daha uzun olacaktır. Fakat hızımız hiç olmadığı kadar fazla. Dolayısıyla bugün normal algıladığımız sanal kimliklerimizin, yarın normal algılanacak versiyonunu ne kadar tahmin edebiliriz, emin değilim. Yine de şunu söyleyebiliriz, kafe örneğinde fark ettiğimiz gibi, bugün önce sanal kimliğiyle tanıştığımız kişiye duyduğumuz güven, yüz yüze tanıştığımız kişinin önüne geçebilme kapasitesine sahip gibi görünüyor. Elbette iki durumda da kişilere ve koşullara bağlılık söz konusu. Öte yandan fiziksel ortamın, beklentilerimizi karşılama düzeyi yadsınamaz. Bu yüzden biz şimdilik kimlik algımız üzerinden düşünmeye devam edelim. Elbette kendini farklı göstermek her boyut için geçerlidir. Üstelik insan bazen kendini kendisine bile yeterince gösteremezken. Jung, kişiliğimizin bu karanlıkta kalan yönlerine, gölge yanlarımız der. Persona kavramı ise bulunduğumuz ortama uygun olarak takındığımız maskeler, dışarıya gösterdiğimiz yanlarımızdır. Bu iki yanımız da dünyaya dair öğrenmiş olduğumuz iyi ve kötüyü benliğimizde taşıma biçimimizdir. Kötü göründüğünü veya kabul edilemez olduğunu düşündüğümüz bazı özelliklerimizi bastırdıkça bunları gölge yanlarımız olarak kişiliğimizin görünmeyen tarafında taşımayı sürdürürüz. Jung'a göre problem, gölge yanlarımızın varlığından değil, onları kabul etmememizden kaynaklanır. Sanal dünya bir yandan bizi personalarımızı daha aktif kılmaya teşvik ederken diğer yandan gölge yanlarımızın açığa çıkmasına alan açar. Bir yandan kendimizi olmak istediğimiz kişi gibi gösterebilirken diğer yandan bastırdığımız duyguların yüzeye çıkmasını sağlayabilir. Bizi tüketmeye davet eden reklam dünyası, genellikle maskelerimiz üzerine çalışır. Metaverse de bugün kullanıldığı şekliyle maskelerimize odaklanmış gibi görünüyor. Bu noktada en önemli rol kullanıcıya düşüyor. Jung'un tarifi ile biliyoruz ki persona ve gölge yanlarımız arasındaki dengenin bozulması ve birbirlerinden uzaklaşmaları kişilik bölünmesine kadar gidebiliyor. Bu da bizi kendimizi tanımayan bireyler olarak alternatiflerden gittikçe uzaklaşmaya ve tek bir gerçekliğe sıkışmaya sürüklüyor. Kendimizi yalnızca personalarımızdan ibaret düşünmek, kişiliğimizin metalaşmasına işaret eder. Böylece pazarlama dünyası personamıza uygun özelliklerde ürünleri bize rahatlıkla sunmaya devam edebilir. Biz gölge yanlarımızla tanışmadıkça ve barışmadıkça metaverse'te de fiziksel dünyada da salt tüketiciler olmaktan kurtulmamız zor olacaktır. Oyun denilen şey, nesnel gerçeklik içinde yeni gerçeklik alanları açabilen, rastlantısal, geçici ve gerilimli ilişkiler yaratan birtakım ortak anlaşmalardır (Yılmaz, 2022, s. 108). Oyun oynayan insan, gerçekliği bozup değiştiren, rol yapan, sanat yapan ve kendi kimliğini askıya alabilen bir varlıktır (Huizinga, 2021). Gerçeklik düzeninin günümüzdeki formuna teknik adını veren Campagna, bir alternatif olarak belirli bir gerçeklik sistemini kucaklamanın iyileştirici sürecine büyü demeyi seçer. Oyunsa betimlenemezliği, tanımlanamazlığı ve bir alternatif sunabilme özelliği ile Campagna'nın Teknikinin ve Büyüsünün ortasında bir yerlerde duruyor. Her şeyin başka bir şeye dönüşebilir olduğu bu çağa Campagna, metafiziksel nihilizm çağı adını veriyor. Şeylerin artık elle tutulamaz bir buluta dönüşebildiği aşikar, fakat başta bahsettiğimiz şu kafe sahnesine geri dönelim ve kimliklerimizi düşünelim. Kimliklerimiz de bir buluta asılıyor adeta ve bu durum onları metalaşmaktan ziyade bizim dönüştürebileceğimiz hale getiriyor. Eski anlamların yitimine nihilizm denilebilir elbette. Fakat daha da önemlisi, bütün bunlar yine birilerinin tasarladığı bir dünyada, birilerinin belirlediği bir ortamda gerçekleşiyor. Anlamlar bizim tarafımızdan üretilmiyor. Bu yüzden belki de kullanandan çok tasarlayan ve kendi anlamlarını üretebilen olmanın önemi bu çağda daha çok ön plana çıkıyor. Bunun da yolu, kendimizi personalarımızdan ibaret görmemekten geçiyor. Campagna, F. (2021). Teknik ve Büyü: Gerçekliğin Yeniden İnşası. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları. / Huizinga, J. (2021). Homo Ludens. İstanbul: Ayrıntı. / Yılmaz, E. A. (2022). Sekizinci Sanat Oyun: Homo Ludens'in Metaverse Yolculuğu. İstanbul: Destek.


Sözlük, paradigmaya değerler dizisi diyor ama bence daha derin bir karşılığı var: Kavramlar dizisi. Aslında önemli olan kavramlar dizisi, belirleyici olan kavramlar dizisi olarak düşünmek daha doğru olabilir. Bir önceki yazıda kültürel evrimden bahsetmiştim. Teknolojik gelişimler o yazıda belirttiğim aşamadan geçerek biriktikçe öyle bir noktaya gelirler ki paradigma kayar: Önemli olan kavramlar yeniden yaratılır. Yenileri devreye girer; yok olanlar olur; pek çoğu da büyük dönüşüm geçirir. Önceki yazıda bunların bazılarından kısaca bahsetmiştim; şimdi örneklendirerek paradigma kaymasının nasıl bir şey olduğunu açalım ki kültürel evrimi, içinde olduğumuz dünyayı ve metaverse'ü biraz daha iyi anlamak mümkün olsun. Ateş bulunmadan önceki insan, ateş bulunduktan sonra biyolojik olarak da esaslı evrim geçirmişti muhtemelen. O döneme ilişkin bir şeyler öne sürmek büyük ölçüde varsayım olacağından detaya girmeyeceğim. Tarım ve hayvancılığı keşfetmemiş avcı toplayıcı insanla tarım ve hayvancılığı keşfetmiş üstelik buna uygun ortam da bulmuş, devrimi gerçekleştirmiş ve bunu sindirmiş insanın arasındaki farkları düşünün. Bu iki insan kültürel olarak aynı varlık değildir; kültürel olarak ayrı bir tür haline gelmiştir; ama biyolojik olarak neredeyse tamamen aynıdır. Yani paradigma kayması belirli bir zeminde her şeyi değiştirir ama daha derin bir bağlamda birçok şey aynı kalır. Birisi daha küçük gruplar halinde yaşar, toplumunda hiyerarşi hayli kısıtlı ve değişkendir, sabit bir yerleşkesi yoktur, çok çeşitli beslenir, gıda bulmak için uzun yürüyüşler yapması gündelik rutinlerindendir. Diğeri çok daha büyük gruplar halinde ve sabit bir yerleşkede yaşar, daha belirgin ve değişmesi daha zorlaşmış bir hiyerarşi içindedir, beslenmesinde çeşitlilik hayli kısıtlıdır, yerine göre daha yoğun çalışsa bile uzun mesafeler yürüme gerekliliği neredeyse yoktur. Bu iki insan epeyce farklı gibi görünüyor, üstelik bunlar yüzeysel gibi görünen ama iki insanın sahip olduğu toplumsal organizasyonu ve başka pek çok şeyi derinden etkileyen farklar. Ama iki insan da duygu durumları bakımından mesela, neredeyse aynıdır. Benzer şeylere kızar, benzer şeylerden tatmin olurlar. Duyguların ölçekleri ve durumları hayli değişmiş gibi görünse de özde aynıdırlar. Yazıyı keşfetmiş ve yazılı kültüre adapte olmuş bir insanla yazıdan haberi bile olmayan insan da birbirinden çok farklıdır. Yazının olmadığı toplumlar şehir devlet ve küçük kabilenin ötesine pek geçememişken yazının yaygınlaştığı toplumlar imparatorluklara dönüşmüşlerdir. Enerji tipi dönüşümlerini keşfetmiş insan sanayi çağını yaratmıştır. Bugün ise dijitalin yaratıcıları ve yerlilerinin karşısında, dijitale ayak uyduramayanlar tutunamıyor. Zihninize eğitim sistemi tarafından çaka çaka kazınmış olan paradigma, yani değerler seti, yani önemli kavramlar seti artık çalışmıyor. Yeni paradigma ise hala yaratılma sürecinde ve çok değişken. Yeni paradigmayı yaratanlar arasında olmazsanız, yeni paradigmanın yok ettikleri arasında olursunuz. Bu bir varlık yokluk, ölüm kalım meselesi. - Örgün öğretim - Maaşlı mesaili iş - Ulus devlet Bunların tamamı sanki binlerce yıldır var zannedilseler de, hiçbiri sanayi devriminden eski değil. Her biri sanayi toplumunun insanlık dışı kitlesel mekanizmalarının araçları. Yeni paradigmayı yaratmak yeni dünyanın cesur insanlarının işi! Kış olimpiyatlarını seyrederken aynı şeyi düşündüm. Artık eski milliyetçilik, bayrak için yarışmak fazla kalmamış. Amerikan vatandaşı Çinli sporcuların kolayca taraf değiştirmesi.. daha çok bireysel ,ün ve kazanç ön plana çıkıyor. Dijital dönüşüm nation-state taraftarlarının ayak diremesine rağmen hızla cinsiyetsiz, ulus-üstü, aidiyetsiz bir dünyaya evriliyoruz. Tabii her devrim öncesi büyük kaos yaşanacak. Hızla kutuplaşma, çatışma ve kazanan dijital dünya olacak. Fatih'in İstanbul'u kuşatmasında o meşhur Macar top ustası da hem Bizans hem Osmanlı tarafına gidip denemişti şansını. Hikayeler hep değişir. Sanayi toplumunun hikayelerinin içi çoktan boşaldı. Yeni hikayeler hala yazılmaya devam ediyor. Henüz oturmadı yerine. Ama dijital bir taraf değil yeni dünyada. Yazı nasıl zamanla sözlü kültürün yanına yazılı kültür olarak ikinci bir zemin getirdiyse, şimdi de dijital kültür üçüncü bir zemin olarak geliyor.


Teknolojilerin, meraklısının uğraştığı bir hobi olarak kalmasını engelleyen temel durum, geçim olgusuna dokunmalarıdır. Bir teknoloji belirli bir kullanım sahası elde ettiğinde artık şirketlerin birbirleriyle rekabetleri, işlerin yapılma şekilleri, insanların geçimlerini nasıl sağladıkları konularında etkili olmaya başlar. Tekil bir teknoloji, bir işin nasıl yapıldığını değiştirerek o iş kolundaki insanların dünyasını dönüştürebilir. Mesela fiyat etiketlerinin barkod olarak oluşturulması ve makine tarafından okunabilir hale gelmesi, kasiyerliğin ne demek olduğunu derinden değiştirmiştir; zincir marketlere geçişi kolaylaştırmış, kasaya bakma işini vasıfsızlaştırmıştır. Bunun gibi binlerce örnek bulunabilir. Ama öyle zamanlar gelir ki teknolojik gelişmeler tek tek etkilerinin çok ötesinde kuşaksal bir etki yaparlar. O zaman sadece tekil işleri ya da tekil işletmeleri değil, yaşam biçimlerini derinden etkiler ve değiştirirler. Tek tek değil de geçim şeklinin bütününe dokunduğu zaman işler karışır. Geçen yazılarda bahsettiğimiz kültürel evrim ve paradigma değişimleri kapsamında bir teknoloji bütünü, bir ana geçim şeklini dönüştürdüğünde can yakar. Geçiş sürecinin ardından refahın yaygınlaşmasıyla daha güzel bir dünya ortaya çıkar bir süre sonra. Ama geçiş sürecinde olanlar ibretliktir. Charles Dickens zamanlarını düşünün. İngiltere, üzerinde güneş batmayan imparatorluk. Sanayi devrimini yapan ilk ülke. İmparatorluktan ulus devlete dönüşmenin, bir ulus devlet olarak sömürgeciliğin öncülerinden. Dünyada daha önce bir devletin denetimi altına girmiş en geniş topraklarda hüküm sürüyor. Günde 16 ila 18 saat çalışıyor. Kadınlar, hatta çocuklar da çalışıyor. Çocuklar günde 12 saat sıcak yatak prensibiyle çalışıyor; biri uyanırken öbürü gelip yatıyor; yatakları da fabrika alanında yakında zaten, yer değiştirerek çalışıyorlar. Çocuklar makinelerin zor ulaşılabilen yerlerindeki sorunları gidermek, bakım yapmak gibi ölüm tehlikesi yüksek alanlara sürülüyorlar. Haftalık tatil diye bir kavram yok, yıllık izin yok, emeklilik yok. Maaşlar karın tokluğu seviyesinde. Bir işçi çalışmaya devam etmesini engelleyecek şekilde yaralanacak olursa kollarından bacaklarından tutup sokağa atılıyor. Çünkü sokakta yüzlerce kişi benzer şekillerde çalışabilmek için sıra bekliyor. Alternatifi açlıktan ölüm tehlikesi. Oluşan bu durumun temel sebebi, tarım alanındaki bilimsel ve teknolojik yenilikler. Bu yeniliklerin hızlıca gelişip birikimli etki yapmalarına, toplumsal olarak dünyanın hiçbir ülkesi hazır değildi. Teknoloji eski düzeni yok etti ve yeni düzeni oluşturmakla ilgili toplumsal sorumluluğa sahip olgunlukta olmayan, aşırı liberalist ekonomi uygulayan bir ortamda yaptı bunu. Sosyal olarak dönüşüme hazır olmayan toplum büyük sorunlar yaşadı. Biyoteknoloji alanındaki bilimsel gelişmelerle ürün randımanlarının çok artması, tarım işlerinde araçların ve otomasyonun daha etkin kullanılması, tarım arazilerinin birleşip büyük kapitalist ellere düşmesi gibi sebeplerle yüzlerce yıldır temel olarak tarımla geçinen insanlar, düşen ürün fiyatları ortamında rekabet edemez hale geldiler. Artık tarımda bu kadar çok insanın emeğine ihtiyaç da yoktu. Ne yapacaklarını bilemeyip toplu göçlerle şehirlere gittiler. Fabrika oturmuş bir kavram değildi. Yeni oluşuyordu. Fabrika işçisi, hakları vs. bunlar birkaç nesilde oturdu. Üzerinde güneş batmayan imparatorluk, liderliğini yaptığı dönüşümü taşlar nasılsa zamanla yerine oturur, bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler diye zenginlerin ellerini tamamen serbest bırakıp büyük kitlenin isyanlarını engelleyerek yönetmeye kalkınca, onca zenginliğin içinde nice acıklı ölümler, ayrılıklar, çilelerle bu geçiş süreci yaşandı. Teknoloji paradigma değişimine sebep olduğunda, bu paradigma değişimi tekil geçim kaynaklarına değil de toptan geçimin nasıl olduğuna dokununca işler karışır demiştik. Ve biz de bu noktadayız. Türkiye'de nüfusun işe katılım oranı yüzde 50'lerde, Avrupa'da, ABD'de bu oran yüzde 80'ler 90'lar seviyelerinde seyrediyor. Eskiden nüfusun yüzde 93'ünün kırsalda yaşayıp temelde tarımla uğraştığı dönemler gibi. O zamanki gelişmelere benzer şekilde, fiziksel dünyadaki mal ve hizmet üretimi, ürünlerin lojistiği ve sunumu için insana olan ihtiyaç çok hızlı bir şekilde azalıyor. Şimdilerde gelişmiş ülkelerde nüfusun yüzde 10'undan azı tarım ve hayvancılıkla uğraşıyor. Muhtemelen üretim, lojistik ve sunum konusunda da nüfusun yüzde 10'u falan yeterli olmaya başlayacak zamanla. Tarımdan çözülen insanlar sanayi üretimine aktılar. Fiziksel dünyanın mal ve hizmet üretimi, ulaşımı ve sunumundan çözülen insanların döküleceği yer neyse ki hızlı gelişmeye başladı: Dijital dünyalar. Ve dijital dünyaların pratik bir sınırı yok. Umarım geçmişten öğrenmişizdir de bu geçiş sürecinde benzer acıları çok daha az yaşatırız tekil insanlara. Bizi metaverse'e, dijital dünyalara mahkum eden büyük teknolojik gelişim birikimi, cebimize ve hatta boğazımıza dokunuyor. Adapte olabilmek artık var olabilmekle ilişkili bir konu. Toplam refahta hiçbir sorun yok. Toplam refah artıyor ve artmaya devam ediyor. Ama eski paylaşım mekanizması hızla çöküyor. Maaşlı mesaili işin, toplumun büyük kısmının ana geçim mekanizması olduğu günler geride kalıyor. Giderek daha fazla insan dijital dünyaları az ya da çok kullanarak kendi mal ve hizmet üretimini kendisi satar hale gelecek.