Dergi kolektifimiz, pandemi sürecinde evinde kalamayanların seslerini duyurmak için bir çağrıda bulundu. Fabrikalarda çalışan işçilerden, müzisyenlere, pek çok dostumuz bize ulaştı. Bizler de emekçilerin öykülerini, bazı yazım hatalarını düzeltmek dışında fazla dokunmadan yayınlıyoruz. Sizler de bize öykülerinizi ulaştırmak isterseniz, sanatvehayat2015@gmail. com adresinden bizlere ulaşabilirsiniz. Merhabalar benim hikayem biraz eski sayılır ama Covid-19 a denk gelen bir süreç olduğundan anlatmak istedim. Otomotiv yedek parça işçisi olduğum süreçte, bulunduğum depo tamamen Çin'den gelen ürünlerin piyasaya sürüldüğü bir işletmeydi. Çinden ayda 2, 3 konteynır gelir bizler boşaltım yaparak piyasaya süreriz. Covid-19 süreci başladığında Çin'de üretimler daha durmamış, sevkler devam ediyordu. İlk gelen konteynırı salgın dan öncesi diyerek kendimizi teselli edip indirip piyasa sürdük. Salgın sürecinde gelen konteynırlarda bu sefer virüs zemin üzerinde kaç saat, kaç gün kalır hikayeleri ile kendimizi teselli edip çalışma mecburiyetimizi gidermiş olduk. İş güvenliğinin sıfır olduğu bir depo, ölüm ile sonuçlanan bir hastalık ve salgının tam merkezinden gelen ürünler ile temas kurup kurmama çelişkisi bizi her gün bitirip durdu. İçinizi tüketen ya bize de bulaşırsa korkusu ve Çin'de yaşanan karantina süreçleri ile ürün tedariğinin azalmasından korkan şirketlerin milyonlarca liralık ürün talebini birden yapması... Birileri karlarından hiç bir şekilde vazgeçmezler, bizler ise o çarkın tam ortasında ezilmeye devam ederiz. Aylık ciroları bir iki gün içinde hazırlayıp çıkarma telaşı, bunu yaşarken devletin gümrükleri halen açık tutmasından ötürü virüsün bize bulaşma telaşı ve işsizlik, düşünsenize veba bile ipek yolu ile Avrupaya ulaşmış, ya Covid 19? Böyle kala kalıyoruz işte. Sonuç nedir diye sorarsanız, yoğunlaşan iş temposu, parmaklarımda oluşan kesik ile yaşadığım iş kazası ile virüs bulaşma korkusundan kısmi olarak uzaklaşma.


Dergi kolektifimiz, pandemi sürecinde evinde kalamayanların seslerini duyurmak için bir çağrıda bulundu. Fabrikalarda çalışan işçilerden, müzisyenlere, pek çok dostumuz bize ulaştı. Bizler de emekçilerin öykülerini, bazı yazım hatalarını düzeltmek dışında fazla dokunmadan yayınlıyoruz. Sizler de bize öykülerinizi ulaştırmak isterseniz, sanatvehayat2015@gmail. com adresinden bizlere ulaşabilirsiniz. Merhabalar, ben sağlık emekçisiyim, korona salgınının yaygınlaştığı dönemde korona servisinde çalışmak üzere görevlendirildim. Kaygılı bir şekilde yeni servisime gittim, ben ve benim gibi görevlendirilen tanıdığım ve tanımadığım sağlık emekçileri vardı. İlk bende olan kaygı görev alan arkadaşların yüzlerinden belli oluyordu. Servis korona servisi olmaya tam hazır değildi, kendi çabalarımızla güvenli alan olacak bölgeleri ayarladık ve eksik malzemeleri gidermeye çalıştık. Bazı arkadaşlarımız evde riskli yaş grubunda olan ebeveynlerinden dolayı kamu kurumlarında sağlık emekçilerinin kalması için ayarlanan yerlerde kalmaya karar verdiler, ben ise kendi evimde kalıyorum. Hal böyleyken çalışmaya başladık, hasta odalarına giderken koruyucu ekipmanlarımızı giyip çalışıyoruz, koruyucu ekipmanlarla çalışmanın zorluğunu fark ettik fakat elden birşey gelmez mecburuz o şekilde çalışmaya. Kendim şu an nöbet grubunda çalışıyorum ve 3 günde bir nöbete gidiyorum. Haberlerde veya diğer iletişim kanallarında duyduğumuz sağlık emekçisi ölümleri kaygımızı ayrıca arttırıyor ve bunun bilinciyle görevimize gidiyor ve çalışıyoruz. Şu an için bulaşı kapmadım, hala aynı çalışma sistemi (3 günde bir nöbet) ve kaygılı bir şekilde çalışmaya devam ediyorum.


Dergi kolektifimiz, pandemi sürecinde evinde kalamayanların seslerini duyurmak için bir çağrıda bulundu. Fabrikalarda çalışan işçilerden, müzisyenlere, pek çok dostumuz bize ulaştı. Bizler de emekçilerin öykülerini, bazı yazım hatalarını düzeltmek dışında fazla dokunmadan yayınlıyoruz. Sizler de bize öykülerinizi ulaştırmak isterseniz, sanatvehayat2015@gmail. com adresinden bizlere ulaşabilirsiniz. 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı tatili ile hafta sonu tatilinin bağlandığı 4 günlük sokağa çıkma yasağının son günü. Herkes ev hapsine mahkum olmuşken bomboş sokaklarda tek başıma, istediğim yere gidebiliyorum. Cebimdeki kağıt benim için tüm sokakları özgürleştiriyor. İçimden keşke evden daha erken çıksaymışım diye hayıflanmıyor da değilim. Çünkü vardiyayı devralmam gereken saat yaklaşıyor. İstanbul'da değişik ölçeklerde binlerce şantiye bulunmaktadır. Bu aynı zamanda binlerce inşaat mühendisi ve yüz binlerce inşaat işçisi bulunduğu anlamına gelir. İnşaat-İş Sendikasına göre İstanbul'da 300 binden fazla inşaat işçisi bulunmaktadır. Bu işçilerin %75'i Doğu/Karadeniz bölgelerinden çalışmaya gelen gurbetçi işçilerdir. Şantiyeler sosyal mesafenin uygulanabileceği ortamlar değildir. Yapı kolektif bir çalışma sonucunda yükselir. Bir işçinin tuttuğu kalıbı başka bir işçi çakar. Biri odaya tuğla taşır, diğeri onun taşıdığı tuğlayı alır duvar örer. Aynı yatakhanede kalır, aynı duşakabinde duş alırlar. Büyük şantiyelerde yüzlercesi yan yana yemek yer ve servislerde yan yana yolculuk ederler. Yeni medeniyet inşa edilirken her türlü medeniyetsizlikle karşılaşmak mümkündür. Şantiyeler insan farklılığının en fazla olduğu çalışma alanlarıdır. İşine, kendine ve çalışma arkadaşlarına saygı duyanların oranı fazla olsa da duymayanların oranı da az değildir. Mevcut bu durum çalışanları hali hazırda hijyen sorunları ile yüz yüze bırakmaktadır. Şantiyeler doğa şartlarına açık ortamlardır; çalışanlar yağmura, toza-toprağa, soğuk ya da sıcak havaya doğrudan maruz kalmaktadır. Bu doğal ortam hijyen koşullarının sağlanmasına çoğu zaman engel olmaktadır. Korona günlerinde az sayıda şantiye çalışmaya ara vermiş olsa da mahalle aralarında bulunan küçük ölçekli şantiyeler, binlerce çalışanı bulunan fakat şimdi %20 kapasiteyle devam eden büyük ölçekli şantiyeler bu süreçte bayram-yasak-tatil dinlemeden çalışmaya devam ediyor. Çalışanlar her gün sosyal çevrelerine virüs taşıma korkusu ve tedirginliği içerisinde. Bu süreci fırsata çeviren iş verenler 20 binin üzerinde çalışanı işten çıkarmış ve on binlercesini ücretsiz izine göndermiş durumda. Kendi sağlık durumunu gözetip sayısı hiç de az olmayan kendi isteğiyle iş bırakan çalışanlar bu sayıların dışında. Eğer virüse kapılıp ölmezlerse koşullar düzeldiğinde yeniden dönecekler. Bazı şantiyelerde de çalışanlara Çalışırken virüs kaparsam sorumluluk bana aittir. şeklinde taahhüt imzalatılıyor. Hızlıca akan zaman içerisinde hiç çıkarmadığım maskem ve şantiye içerisinde her gördüğüm yerde kullandığım dezenfektanın beni koruması umuduyla vardiyamı devrediyorum. Sokaklar yine sessiz sedasız, bomboş ve ben bu sessizlikte eve yürürken her an işten çıkarılma korkusu ile kariyer sitelerinde iş aramaktayım.


Dergi kolektifimiz, pandemi sürecinde evinde kalamayanların seslerini duyurmak için bir çağrıda bulundu. Fabrikalarda çalışan işçilerden, müzisyenlere, pek çok dostumuz bize ulaştı. Bizler de emekçilerin öykülerini, bazı yazım hatalarını düzeltmek dışında fazla dokunmadan yayınlıyoruz. Sizler de bize öykülerinizi ulaştırmak isterseniz, sanatvehayat2015@gmail. com adresinden bizlere ulaşabilirsiniz. Bir baharat takımı ne işe yarar bugünlerde? Ya da 8 metrelik bir bahçe hortumu. Su içinden akmaya başlayınca 24 metre oluyormuş. Demonte, 5 parça, bir elbise dolabı veya. Taşıdığımız kargoların üzerinde yazıyor bunlar. Bir de ekliyorlar, evde yoksak 5. kattaki komşuya bırakın. Sürekli kendi aramızda konuşuyoruz. Bunlar ne kadar acil... Tek tek, bizlerden önce onlarca kişinin dokunduğu kargoları ayırıyoruz. İçeri girmeden kapıda bekleyen müşteri sesleniyor. o benim kargom, getir onu, fazla yaklaşma ama, bir diğeri bağırıyor hırsız bunlar, getirmedikleri kargoları çalıyorlar... Gerçekten yutkunamıyorum. KHK ile görevimden ihraç edildikten 1 yıl sonra kargoda çalışmaya başladım. Bu yutkunamama hissini çok iyi bilirim. Siz bilir misiniz? O zamanda bizlere yaklaşmamıştı kimseler. Çalan her telefona, her kapı ziline belki arkadaşlardır diyerek koşuyordum. Hiç aramadılar, hiç gelmediler. Aradıklarım da telefonlarını açmadılar. KHK bulaşıcıdır diye. Şimdi yine herkes uzak duruyor. Virüsten nasıl korunmamız gerektiğini anlatanlar var bir de. Ellerimiz temiz miymiş... Yüzlerimize dokunmamalıymışız. Telefonlar hiç durmadan çalıyor. Rica edenler, hakaret edenler, kurye maske takmadan gelmesin diyenler. Tüketim arttıkça vicdan ve akıl ortadan kalkıyor. Neyin, ne kadar ucuza alınabildiği bizlerin sağlığından çok daha önemli bir hale geldi. Bu ruhsuz, kokuşmuş, bencil düzen ve bu düzenin mutlak koruyucuları her yeri talan ediyor. Şimdilik tabi.


Dergi kolektifimiz, pandemi sürecinde evinde kalamayanların seslerini duyurmak için bir çağrıda bulundu. Fabrikalarda çalışan işçilerden, müzisyenlere, pek çok dostumuz bize ulaştı. Bizler de emekçilerin öykülerini, bazı yazım hatalarını düzeltmek dışında fazla dokunmadan yayınlıyoruz. Sizler de bize öykülerinizi ulaştırmak isterseniz, sanatvehayat2015@gmail. com adresinden bizlere ulaşabilirsiniz. KHK ile ihraç edilmiş bir öğretmenim. Diplomalarımızın iptali ve SGK kayıtlarında kırmızı şeritle fişlenmiş olmamız sebebiyle; işsizlik, güvencesiz bir iş veya güvencesiz bir yaşam bizlerin yaklaşık dört yıldır karşı karşıya kaldığımız bir durum. Birçoğumuz hala işsiz veya güvencesiz geçici günlük işlerle hayatımızı idame ettirmeye çalışıyoruz. Ben de yaklaşık iki senedir özel ders öğretmenliği ile geçimimi sağlamaya çalışıyorum, tabi güvencesiz bir şekilde. Bugün gelmeyin dedikleri zaman ücret alamadığımız, artık gerek görmedikleri zaman, dersleri bitiriyoruz dedikleri zaman biten bir iş ve yaz aylarını işsiz geçirdiğimiz zamanlar. Corona virüs salgını ile birlikte okulların kapanması ve eğer taşıyıcı isek bulaştırma ihtimaline karşın birçoğumuzun özel dersleri de sona erdi. Benim şu an okullar kapalı olduğu için derslerden geri kalmasın diye yeni derse başladığım, yurtdışından gelmiş olan bir öğrencim var. Corona virüsten önce varolan güvencesiz iş kaygıma yeni bir kaygı daha eklendi. Tüm bu kaygılarla birlikte bir aydır pazar geceleri uyuyamıyorum. Bunun sebebi pazartesi sendromu değil tabi ki. Evden çıkmak zorunda kalacağım için virüsün bana da bulaşma ihtimali ve bunun kaygısını taşıyorum. Sırf bu yüzden sabah işe giderken toplu taşıma kullanmak yerine bir saate yakın yürüyerek gidiyorum, maske bulamadığım için kendim saç bandanasından yaptığım maske ile çıkıyorum evden. Ders boyunca öğrencim ile yakın temas kurmamaya özen göstersem de hep o kaygıyı taşıyorum, acaba taşıyıcı isem bulaştırır mıyım ya da gittiğim yerden bana bulaşır mı? Hatta sırf dışarıya çıkıyorum diye riske atmamak için kimseyle görüşmüyorum. Salgın ile geçim kaygısı arasında gidip geliyorum, bir yanım dersi bırak kendini izole et bu süreci böyle atlat, diyor, bir yanım nasıl gitmeyeceksin ki, kira faturalar nasıl ödenecek, diyor ve her gün artık gelmeyin derse bitiriyoruz derlerse ne yapacağım kaygısı ile de yüzleşiyorum. Bu süreçte bu kaygıların dışında tüm bu gerçeklikleri yaşayan kimse yokmuş gibi sürekli evde kal çağrılarının yapılıyor olması beni en çok öfkelendiren şey. Bazen en yakınlarımızın bile gerçekleri unutarak ya da görmezden gelerek evde kalın demesi evde kalın çağrısı yapması. Kimse şu soruyu sormuyor mu kendine? Evde kalsınlar da nasıl kalsınlar? Dayanışma ağlarının belli yerlerde örülmüş olması insanlara yalnız olmadıklarını düşündürtmesi olumlu bir adım fakat temel sorunların çözümü değil. Evde kalabilmek veya evde kalabiliyor olmak evet salgına karşı bir tedbir olabilir fakat aynı zamanda bir tecrit haline de dönüşebilir zamanla. Ve dışarısı ile farkında olmadan bir duvar örülebilir. Dışarının yani dışarıda olanın dışarıda olmak zorunda olanın gerçekliğinden bir kopuşa gidebilir ve salgının sebebini dışarıda olmak zorunda olana maledilebilir ki bunun örneğini sokağa çıkma yasağının uygulanacağı ilk cuma akşamı ile ilgili yapılan yorumlarda görmüş olduk. Evde kalabilenlerin veya evden çalışanların da aslında her an işsiz kalabilecekleri işten çıkarılma durumu ile karşı karşıya oldukları bir durum da söz konusu. Bu yüzden evde kal çağrıları yerine herkes için güvenceli iş, ücretli izin ve güvenceli yaşam talepleri dile getirilmelidir.


Giriş/sonuç: Herkesin buram buram zamansızlık koktuğu şu zamanda sadece öykü için değil tüm edebi ya da sanatsal işlerde giriş büyük önem taşıyor. Yazar işi gücü bırakıp okuru mu düşünecek? Tabii hayır, ama işin ucunda daha yolun başında okuru kaçırmak da var. Ben giriş cümlelerinin öykünün genelini de ele vereceği kanaatindeyim. Sonuç kısmında ise sahamız öykü olunca yazarın işi zorlaşıyor. Çünkü geniş geniş bir şeyler anlatılmadı, dar alanda kısa paslaşmalarla sonuca gelindi, buraya kadar gelen okurun beklediği şey, onu ters köşe yapmanızdır. Tür olarak da öykü buna çok müsaittir. Öyle bir an olacak ki okur bir süre diğer öyküye geçemeyecek, yutkunacak bir şeyler yapma ihtiyacı hissedecek ki kafası dağılsın, böyle bir son! Merak unsuru: Annem çok sık beyaz çorbası yapardı. Bolca yapardı çünkü soğuk içmesi de güzel olurdu. Kocaman tencerede onu karıştırırken hep tuzu atıp atmadığından emin olamazdı. Çorba kesilecek diye karıştırmaya da ara veremezdi ki tadına baksın. Alın size müthiş bir merak unsuru! Bazı öyküler hiç hoşuma gitmez ama daha girişte merak unsurunu öyle bir yerleştirir ki yazar, öyküyü sonuna kadar okurum. Okurun belleğini ve dikkatini dinç tutacak yegane şeylerin başında gelir merak unsuru. Hikaye: Aslında en çok aldanılan kısım. Hem yazar hem de okur için. Çünkü anlatılacak hikayelerinizin olduğu sizin yazar olacağınız anlamına gelmez. Her güzel yemek yapan aşçı olmuyor. Günümüz öykü yazarları, öykülerinde dert edindikleri şeylerle yeteri kadar hemhal olmuyorlar. Dert de pişer, hikaye de. Yani hiçbir güzel hikaye sıcağı sıcağı anlatılamaz. Önce içinizde yazacaksınız, kendiniz okuyup, dinleyeceksiniz. Ve hikaye kendini yazdıracak, siz onu değil. Dil: Bunu birkaç farklı seçeneklere ayırmak gerekiyor. Ama çok dallanıp budaklanmasın diye burada kısaca üzerinde duracağım. Günümüz öyküsünün en zayıf halkası maalesef. Çok eskilere gitmeyelim, 2016 yılında çıkan öykü kitaplarının neredeyse tamamını okudum ya da inceledim. Dile hassasiyet gösteren ve bu alanda benden geçer not alacak beş yazar seçin deseniz inanın çok zorlanırım. Bunun olmasının başlıca sebebi, öykü yazarlarımızın olmazsa olmaz diyebileceğimiz öykü kitaplarını okumamalarından kaynaklanıyor. Bence dil, öncelikle benzeyeni bulmakla olur yani her yazar dönemin önde gelen öykücülerini okuyacak ki ona öykünsün. Yolun başında öykünmek de taklit etmek de hiçbir sakınca yoktur. Lakin ipin ucunu kaçırmamak şartıyla! Böylelikle genç yazar dilini oturtacak ve öykündüğü yazardan farklı olarak birkaç hamle yaparak özgün sesini bulacaktır. Dil dediğimiz şey deneye yanıla olacak bir meziyettir. İlham değil çalışmak esastır. Bu ara başlık altında imla ve yazım konusuna da değinmem gerekiyor ama bir dokunursanız bin ah işitirsiniz. Keşke yazarlarımız açıp arada sözlük ve yazım kılavuzu okusa! Anlatım: Okur, iyi okur, aslında yazarın neyi anlattığından ziyade onu nasıl anlattığıyla ilgilenir. Çünkü çoğu öyküde anlatılan şeyi okur ya yaşamıştır ya da ona tanık olmuştur. Bu sebeple okur, yaşadığı/hissettiği şeyleri onu şaşırtan/büyüleyen bir anlatımla okumak ister. Ki, haklıdırlar da! Yazar, okurun eniştesi, anneannesi, dayı, mahalledeki teyzesi, bakkalı değil, kitaplığında ve gönlünde duracak kalem erbabı olmalıdır. İyi bir anlatım dili yakalamak sadece yazdığı türden okumalar yapmakla da mümkün olmaz. Farklı alanlar da iyi bir okur, okur olmanın yanında değişik sanat dallarında da altyapı gerektirir. Kişisel öykü değerlendirmem olan beş şeyi kabaca anlatmaya çalıştım. Tabii ki bunların beşini aramıyorum öykülerde ama beni yakalaması için de bunlardan en az ikisinde çok kuvvetli olması gerekiyor. Çok yakın zamana kadar böyle bir ölçütüm yoktu. Ama gerçekten okumaya/yazmaya çok az vakit ayırabiliyoruz çoğumuz. Ve bir şeyi sonuna kadar okumak zorunda değiliz. Seçici olmamız gerekiyor ve bunda ısrar etmemiz gerekiyor ki yazar da kendine çekidüzen versin. Dergiler bitmez, bin yıl geçse de devam ederler varlıklarını sürdürmeye. Öykü dergiciliği bakımından hiç de fena değiliz. Çok güzel ve iz bırakan birçok öykü dergisi çıkmış zamanında. Ama konumuz onlar değil. Dergilerin günümüz öyküsü üzerine etkileri ve öykü dergilerimiz hakkında çok genel birkaç şey söyleyeceğim. Yayımlanan öykü kitapları genel olarak kötüyse suçun beşte biri dergilerindir. Çünkü eğer bir dergi ahbap çavuş ilişkisi gütmeden işliyorsa kötü öyküye asla yer vermez. Dergiye öykü gönderen insanın heyecanına saygı duyuyoruz ama her heyecanın sonu mutlulukla bitmez. Şu devirde öykü dergisi çıkarmaya niyet etmiş bir ekip müthiş bir sorumluluk altına girdiğini fark etmelidir. İyi öykü çok az, yazan çok fazla. Yapılacak tek şey, kişisel tüm çıkarları bırakıp iyi öykünün peşinde olmaktır. Genç yazar, elbet üzülecek, kendini Kaf Dağı'nda görecek ve yazdığı öykünün kusursuz olduğunu savunacaktır. Ama ben bir okur olarak çok çok kötü bir öyküyü dergide okuyorsam asla yazarına suç atmam, dergi yönetimine savururum laflarımı. Burada şunu sormak hakkınız: İyi de neye ve kime göre kötü oluyor bir öykü? Hiç telaşlanmayın iyi bir öykü okuru, iyi öykünün de kötü öykünün de hakkını hemencecik verir. Öykü dergiciliği sadece öykü, söyleşi ve çeviri metinler yayımlamaz. Günümüz öyküsüne eleştirel bir şeyler söyler, buna ortam hazırlamak adına öncülük yapar. Bir dergi eleştirel anlamda öykü üzerine hiçbir şey söylemiyorsa lütfen o dergiyi çöpe atın ve dergi yönetiminden paranızı isteyin! Dergiler, bir yazarın ilk kez okur karşısına çıktığı yerdir. Bu, hem yazar hem de dergi için müthiş bir duygudur. Okur, bunun heyecanını yaşamak için bile alabilir bir dergiyi. Benim için de çok önemlidir buna tanıklık etmek. İlk öyküsü yayımlanan bir yazar için ben bunu takip ederim, çok iyi demek ne güzeldir. Dergiler size cevap vermek zorundadır, ama sizin öykünüzü/yazınızı yayımlamak zorunda değildir. Hiçbir dergi bir öykü/yazı için kötü deme hakkına sahip değildir. Evet denilmesi nasıl mümkün ve doğal ise, hayır denilmesi de mümkün ve doğaldır. Dergiler, yaptıkları soruşturma ve dosyalarla hem geçmiş öykü dönemlerini hem de günümüz öykücülüğüne ışık tutabilirler. Okurlar için çoğu konuda rehberlik görevi üstlenebilirler. Dosya ve soruşturma her zaman okur için caziptir. Öykü dergilerinin günümüz öyküsüne etkileri meselesinde nitelikli öykü yönünden bakarsak hemen belli olacak bir iş değildir ama okurlar takip ederek bunu rahatlıkla görebilir. Yani beğendiğiniz bir kitaptaki öyküler hangi dergilerde yayımlanmış diye bakabilirsiniz. Yapılan söyleşilerin içeriğine eleştirel gözle bakın. Söyleşi size yazarın yazın dünyasını ve kitabındaki satır aralarını aydınlatmada ne kadar yardımcı oluyor. Ve kitaplara ve yazarlara dair eleştirel bir okuma sunuyor mu? Belki de en önemli kısım burası. Yazı ile uğraşan her insanda ego vardır. Yaratma süreci dediğimiz şey her insanın kaldırabileceği bir süreç değildir. O yüzden özellikle dergi yöneticilerine düşen iş olgun ve dik duruşlu olmalarıdır. İşin ucunda öykünün geleceği varsa tüm insani ilişkiler ve duygular askıya alınmalı ve tek gaye iyi öykü ve eleştirel ortam olmalıdır. Yakın zamanda kapanan öykü dergileri oldu. Halihazırda devam edenler de çok olmasa da varlar. Ama günümüz öyküsünün birkaç öykü dergisine daha ihtiyacı vardır. Tartışırız, severiz sevmeyiz o ayrı ama öykü dergilerinin sayısı artmalıdır. Çünkü bir şekilde yeni yazarların kalem oynatabilecekleri alan çoğalır ve çıkan yüzlerce kitabın bir vesile ile görünür olması sağlanır.


Aptal kutusu televizyonlar vardı bir zamanlar. Bir zamanlar dediğime bakmayın hala varlar ama internetin yayılmasıyla tahtlarını mobil cihazlara bırakıyorlar. Akıllı telefon ve laptop/tabletin birer kitlesel tüketim aracına dönüşmesiyle daha önce televizyona özgü koşullara göre şekillenen eğlence sektörü de bu cihazlara uygun bazı değişimler geçirdi. İzlemenin kişiselleşmesini ve her an her yerde mümkün olmasını sağlayan bu teknolojik gelişmeyle kapitalizmin yabancılaştırdığı yalnızlaşmış bireyler, televizyonun sağladığı çekirdek aile bir aradalığından bile mahrum hale geldiler. Dizi başında geçen saatlerde daha da yalnızlaşırken insanlar gerçeğinden çok daha büyük heyecanlar yaşatan bu alternatif dünya üzerine konuşarak yeni bir paylaşılabilir yalnızlık üretiyorlar. Tabi bunlar interneti daha yaygın kullanan toplumun genç kesimleri için daha çok geçerlidir ve Türkiye'de toplumun tamamına dair bu yeni mecradan bir okuma yapmaya el vermez henüz ama yeni aptal kutumuz bizi dünyaya bağlayan yegane kaynak olma yolunda ilerliyor. Bu bahiste çok lafı uzatmayacağım zira anlatmak istediğime beni tam da bu dizilerden biri götürdüğü için konuyu buradan açtım. Bu yazıda kadın kahramanı olan bir futbol dizisinden girip en az dizi kadar heyecan verici gerçek bir kadın futbolcunun başına gelenlerden çıkacağım, kadın futbolundan başlayıp Football Leaks'e geçip meşhur Ziraat Bankası kurtarma hamlesiyle bitireceğim. Karışık ama bir arada olan konular bütünü olarak okuyun lütfen. Futbolu izlemeyi, oynamayı, ona bir şekilde dahil olmayı sevenlerdenseniz, zaten bu daldan dala atlamalara, yahu laf lafı açıyor işte gözüyle bakabilirsiniz. Yok öyle değil de, futbol mu, bu lümpen sporunu, bu kitlelerin afyonunu mu seveceğim, hele de Türkiye'deki ırkçı, milliyetçi, erkek futbolu mu takip edeceğim diyorsanız da çok diyecek bir şeyim yok. Sevmek bazen de nedensiz sevmektir diye tüm romantik futbolseverlerin içine düştükleri çelişkili varoluşu vurgulayayım. Futbolu elbette toplumsal gerçeklikten kopuk ele alamayız, ondaki sorunlara göz yumamayız. Yaşamın her alanında ne mücadele yürütülüyorsa burada da o, ama burada mücadele eden çok az, hiç de görünemiyorlar sorun belki de orada, ki onların başında da kadınlar geliyor. Hikaye de burada başlıyor, konumuza dönelim. John Carew'i hatırlar mısınız? Hani şu Beşiktaş'ta da futbol oynamış dev santrforu? Peki Carew'i en son nerede izlediniz? Beşiktaş'tan ayrıldıktan sonra kariyerine Lyon, Aston Villa, Stoke City ve West Ham United'da devam eden Norveçli futbolcu 2013'te futbolculuk kariyerini noktaladı. O zamandan bu yana onu izlemediyseniz, futbolu bıraktıktan sonra oyunculuğa adım atarak iki uzun metraj filmde rol alan Carew'i yeşil sahalarda bir kez daha görmek için bir şansınız var. Ülkesinde 2018 yapımı Heimebane dizisinde yıldız bir veteran futbolcu-antrenör Michael Ellingsen olarak dizi oyunculuğunda da adeta kendini oynuyor Carew. Heimebane dizisine duyacağınız ilgi ise sadece John Carew'i bir de dizi oyuncusu olarak görmekten ileri ibaret kalmayacak. Bu dizi kadınların yaşamın her alanında olduğu gibi futbolda da nasıl önyargılarla, cinsiyetçi tutumlarla mücadele ettiğini sade bir dille anlatan özgün bir yapım. Son yıllarda kadın özgürlük mücadelesini, ana akım kültür-sanat dünyasına ve oradan da tekrar sokaklara taşıyan bir araç, özneleşme süreci olarak beliren #MeToo hareketinin ilham alındığı bir hikayeyi de içinde barındırıyor. Dizide Norveçli oyuncu Ane Dahl Torp, teknik direktör Helena Mikkelsen karakterini canlandırıyor. Mikkelsen, bir kadın futbol takımı çalıştırırken Norveç'in en üst erkek futbolu ligi Eliteserien'e yeni çıkmış Varg IL takımının başına geçiyor. Takımın başına geçişinden yönetime kendini kabul ettirmesine, takımda saygı görme mücadelesinden tribünlerle ilişkisine kadar kadın olmanın zorluklarıyla başa çıkmaya çalışıyor. Varg IL kulübü tamamen hayal ürünü bir takım olsa da dizi Norveç'in batısındaki Ulsteinvik'te bir kasabada geçiyor. Norveç televizyonu NRK'de yayınlanan diziye malum ortamlarda ulaşabileceğinizi tahmin etmişsinizdir. Mikkelsen, erkek futbol liginin ilk kadın teknik direktörü olarak daima kendini ispatlamak zorunda bırakılıyor. Sahadaki başarısından öte onun duruşu, oyuncularıyla ilişkilenişi, kişiliği, seçimleri herkes tarafından sorgulanıyor. Kadınlar için tanıdık bir durum olsa gerek. Ama karşınızda bunlarla baş etmesini bilen bir karakter var. Takıma yaptığı tek transfer Adrian bir sene önce yıldız adayı olarak parlayıp Hollanda'nın en büyük takımlarından Ajax'ta sadece 1 maça çıkıp geri dönmüş, özgüveni kırılmış bir genç futbolcu. Adrian'ın Ajax'taki başarısızlığı ise babasının üzerinde kurduğu baskının yanı sıra sahip olduğu obsesif kompulsif bozukluktan kaynaklanıyor. Henüz liseye giden kızıyla iyi bir arkadaşlık ilişkisi geliştirmiş Helena Hocamız, Adrian'ı da zamanla takıma kazanmayı ve onu ligin yıldızı yapmayı başarıyor. Adrian'ın kendini bilerek sakatlayacak derecede baskı hissettiği süreci işine odaklanarak aşıyor Mikkelsen. Ligin ara transfer döneminde duygularıyla aklı arasında kalırken yine takımın başarısını ön plana koyarak takımdaki en sevilen oyuncusunu göndermekten geri durmuyor. Bunlar çok klişe geldiyse veya gerçekçi görünmediyse size Almanya 5. Ligi'nde, Aşağı Saksonya'ya eyalet liginde mücadele eden BV Cloppenburg'u çalıştıran Imke Wübbenhorst'un maruz kadlığı Heimabane'ye konu olacak kadar saçma, seksist yaklaşımlara, sorulara bir bakın. Bakın bir örnek, muhabirin sorusu şu: Soyunma odasına girdiğinizde oyuncularınız giyinik mi olmalı. Imke Hocamız da dizideki Helena karakteri kadar cesur ve akıllı bir cevap veriyor: Hayır, takım oyuncularını penis boylarına göre seçiyorum. Futbolu sevenler için biraz daha cazip kılmalı belki de diziyi. Biraz teknik detaylara girelim. Takımın lige yeni çıkmış güçsüz kadrosu nedeniyle defansif 4-5-1 dizilişiyle oynayan Helena Mikkelsen, futbolda elindeki malzemeye göre takım yapan teknik direktörler ekolünden. Dizide futbolseverlere heyecan verecek kadar maç görüntüsü var. Bu anlarda gördüğümüz Mikkelsen hocamızın bu taktiği, Mauricio Pochettinho'nun iki sezon önce Tottenham'da oynadığı ve bu sezon da zaman zaman kullandığı 3-5-2 ile Guardiola'nın Barcelona'daki son döneminde ve şimdi Mancester City'de zaman zaman kullandığı 3-4-3 arasında geçiş yapmaya müsait aslında. Yine iki sezon önce İngiltere'de şampiyon olan Chelsea'nin Antonio Conte ile oynadığı 3-6-1'de ona ilham olmuş olabilir, zira Conte de takımını defansta tutmayı ve kontra atağa çıkmayı seven bir hocaydı. Tabi ki bu futbolun en üst düzey liglerinden örnekler bir anlam ifade etse de dizide de sık sık vurgulandığı üzere Mikkelsen'in futboldaki esas besin kaynağı Norveç futbolunun tarihindeki başarılar, örnekler. Genelde uzun boylu ağır defanslar ve teknik kapasitesi kısıtlı hücumcular yetiştiren ülke futbolunda uzun toplara dayalı klasik 4-4-2'nin hükmü uzun süre sürmüştü. Elbette dizide bu taktiksel konular çok az yer tutuyor ve karakterler arasındaki gerilimlerde zaman zaman gündeme geliyor; ancak yine de bir takımın soyunma odasında ilişkiler nasıl yürüyor anlayabiliyoruz. Heimebane futbol içindeki sponsor kültürünün ürettiği kirli ilişkileri, taraftarların aidiyet-kimlik algısını en sade haliyle anlatırken bir grup oyuncunun takım olması için gereken insani saflığı da öne çıkarıyor. Takımdaşlık ve iyi insan olma çabasını gördükten sonra diziden mutlu son beklentisi o kadar yakıcı olmuyor. Bir kadın kahramanın öne çıktığı bir spor yapımı çok nadirdir. Dizi, çok da politik doğrucu veya didaktik bir tarza bürünmeden kadınların bu alanlardaki varoluş mücadelesini iyi bir kurguyla vermeyi başarıyor. Bu arada dizideki başrol Ane Dahl Torp, dizideki karakterin sevilmeyeceği nedeniyle senaryonun baştan yazılmasını kabul etmemiş ve kadın karakterin birilerinin hoşuna gidip gitmemesi üzerinden değerlendirilemeyeceğini söyleyerek değişiklikleri oynamayı reddetmiş ve sonunda karakterin dizideki sert mizacını kendi istediği gibi korumayı başarmış. Dizi belki de ülkede futbol oynayan binlerce genç kadının öykülerinden esinlenmiştir. Norveç, kadın futbolunun erkek futboluna yakın düzeyde takip edildiği, sevildiği nadir ülkelerden birisi. Ulusal takımı 1995'te Kadınlar Dünya Kupası'nı kazanmış ve her turnuvada favoriler arasında yer alsa da son yıllarda eski gücünde değil. Öte yandan bireysel yetenekler yetiştirmeye ise devam ediyor. 1995 doğumlu Ada Hegerberg de bunlardan birisi. Fransa'da Lyon takımında forma giyen kadın futbolunun son yıllardaki en büyük yeteneklerinden birisi ve bu yıl Dünya'da Yılın Oyuncusu Ödülü'nü kazanarak erkek futbolcuların önünde bunu başaran ilk kadın futbolcu oldu. Kariyerinin en önemli günlerinden birisini geçirdiği ödül töreninde ise belki de o anın önüne geçen berbat bir tavırla karşı karşıya kaldı. Program sunucularından DJ Martin Solveig, ödülü kutlamak için twerk yapmayı biliyor musun diye sordu kadın futbolcuya. Ödülü elinde bir anda yüzü düşen genç kadın hayır cevabını vererek sahneden indi. Sunucu törenden sonra özür diledi, Hegerberg konunun üzerinde durmadı ve ödülün gururunu yaşamak istediğini söyledi, konu twitter'da uzun uzun tartışıldı ve utanç verici bir an olarak tarihte yerini aldı. Ancak işin zirve noktasında bile yaşanan bu tipik örnek kadınların maruz kaldığı anlayışın henüz yıkılmaktan uzak olduğunu gösteriyor. Hegerberg de yeni neslin cins bilinci yüksek üyelerinden ve bu anlayışa karşı da kendince tavrını koyuyor. Daha ödül töreni rezaletini yaşamadan 2017 Kadınlar Avrupa Şampiyonası'ndan sonra ülkesindeki genç kızların erkeklerle aynı şansa sahip olmadığını söyleyerek ülke milli takımını bırakma kararını açıklamıştı. Röportajlarında sık sık kadınların futbol içinde daha görünür olması gerektiği konusunda ve kadınlara yönelik ayrımcı davranışlara karşı konuşan Hegerberg, bu protestosuyla Haziran 2019'da Fransa'da gerçekleşecek Kadınlar Dünya Kupası'na katılmama kararı da almış oldu ve cins kimliğini kariyerinin önüne koymayı bildi. Daha geçen ay Afganistan kadın milli takımı oyuncularının 6 federasyon yöneticisinin sistematik cinsel tacizine uğradığı futbolcuların uluslararası basına seslerini yükseltmeleri üzerine açığa çıkmıştı. 2010'da tarihinde ilk kez milli takım olarak sahaya çıkmış Afgan kadınlar, ülkelerinde spor yapan kadınların aşağılandığını ve bunun bir sonucu olarak federasyondaki yöneticilerin buna cüret ettiklerini söylüyorlar. Yine 2017'de Danimarka kadın futbol milli takımı oyuncuları da Avrupa Şampiyonası sırasında ve sonrasında erkek futbolcularla aynı prim ve kontrat maddeleri talep ederek bir süre antrenmanlara çıkmamış ve bir nevi kadın grevi gerçekleştirmişlerdi. Bu direnişleri de kazanımla sonuçlanmıştı. Kadınların oyuncu olarak maruz kaldıkları cinsiyetçi tavır yönetici katında ise çok daha belirgin. Futbolda kadın yönetici sayısı tüm ülkelerde ve uluslararası federasyonlarda parmakla sayılır düzeyde. Şu an FIFA'da 13 kişilik reform komitesinde bile sadece 3 kadın yer alıyor, 36 kişilik FIFA konseyinde ise sadece 6. Keza Avrupa'nın en üst liglerinde kadın hakemlerin sayısı da bir elin parmaklarını geçmiyor. En ünlü kadın hakemlerden Bibiana Steinhaus ise hakemlikte öncü konumunda. Erkekliğin arşa erdiği bu toplumsal alan sistemin kendini en iyi yeniden ürettiği sektör aynı zamanda. Ekonomik büyüklüğünün yanı sıra tıpkı ülkeler arasındaki ekonomik ilişkilerde olduğu gibi bir sömürü düzeni üzerinden gelişen üst düzey futbolun bu yapısı çok az sorgulanır. Kapitalist futbol sistemi kendini meşrulaştırmayı belki de başka tüm alanlardan daha başarılı bir şekilde gerçekleştirir. Taraftarlık-kimlik-aidiyet getiren futbol, insanların yaşamının bir parçası olur. Kadınların bu kadar az sorgulanan bir alanda erkeklikle mücadeleleri çok büyük bir uğraş gerektirecektir. Kadın futbolunun kapitalist futbol sistemi içindeki yeri burada irdelenemeyecek kadar uzun ve derin bir konu; ancak biz kapitalist futbol sisteminin kendisinin ülkemizdeki son haline dair bir iki kelam edebiliriz. Belgelerde şu an Türkiye Futbol Federasyonu başkanı olan Yıldırım Demirören'in Beşiktaş başkanı olduğu dönemde menajer Ahmet Bulut ve Jorge Mendes üzerinden yaptığı transferlerde kulübü 63 milyon Euro borca soktuğu, bu işlemlerde off-shore şirketlerin kullanıldığı da açığa çıktı. 6 Aralık'ta çıkan belgede ise federasyonun lisanssız menajerlere yapılan ödemelerden haberdar olduğu belgelendi. Bunları herhangi bir ana akım medya kuruluşunda gördünüz mü? Göremezsiniz, üstü örtülmüştür, en basitinden pisliğin içindeki aktörlerden Demirören'in aynı zamanda ana akım medyanın büyük çoğunluğunu kontrol ediyor oluşu buna sebeptir. Türkiye'de futbol kültürü hiçbir zaman sağlam temellere oturmamıştı, her zaman devletin manipülasyonlarına açık bir alandı; ancak bu kadar büyük bir yozlaşma ve tribünler için taşıdığı anlam bakımından içinin boşaldığı bir dönem yaşanmamıştı. Futbol kadar toplumsal bir olgunun politikadan kopuk olması beklenemez elbet ama onun bu kadar doğrudan etki alanında olduğu bir dönem de yine olmamıştı. Çöküş ve çürüme içinde bir toplumsal yaşamda bunlar beklenebilir, anlaşılabilir. Peki bu çürümeden kendine internet mecralarında bir alternatif yaratan yeni futbol medyasında dahi gündem olmamasına ne demeli? Mesela çok popüler düşünen spor dergisi Socrates dergisi bu konuyu neden ele almadı? Veya diğer meşhur futbol dergileri? Muhalif kimlikleri öne çıkan eldeki birkaç futbol yazarı neden bir kez bile gündeme getirmedi? Herkesin ekmek yediği yerin devamlılığı uğruna pisliğe gözünü kapaması, aman bana bir şey olmasın tavrına girdiği görülüyor. Bu yeni mecralarda Avrupa futbolunu takip edip Türk futbolundan uzak durma hali ve bunu da kalite eksikliğiyle açıklamak en yaygın tavır. Kalite eksikliği açık, ancak futbolseverler, futbolu sadece uzaktan izleyen değil onun parçası olan, kulüp taraftarı olan, sahaya çıkıp oynayan, sosyal ilişkilerinde bir yere koyan insanlar çoğunlukla. Bu uzak duruşta mücadeleden kaçma ve biraz da toplumsal gerçekliğe gözünü kapatma hali var. Her alanda olduğu gibi sporda da, özel olarak futbolda da yaşam alanı daralıyor; ancak futbolun pastası o kadar büyük ki ve internetin yaygınlaşmasıyla o kadar hızlı büyümeye devam ediyor ki bu pislik içinde dahi dar alanda gözü kapalı yaşamak mümkün olabiliyor. Bu politik getirinin farkında olan faşist şef yaklaşan yerel seçimler öncesi mali-ekonomik krizin toplumsal etkilerini azaltmak için mali krizi derinleştirecek hamleler atmaktan çekinmiyor. Ziraat Bankası'nın futbol kulüplerinin banka borçlarını üstlenerek yapılandırma kararı da bunun bir örneği. 80 sonrası dönemde kapitalist dönüşüme giren futbol, bir yandan piyasalaşırken 90'larda kulüplere getirilen kamu yararına dernek statüsüyle de vergi affı, tesis-arazi sübvansiyonu, yayın gelirleri aracılığıyla devlet kaynaklarını açıktan kullanabiliyordu. Tamamen kapitalistleşen futbol piyasasında devletin bu mali eli hiç eksilmedi. Futbolun toplumsal etkisi bu maliyeti karşılamayı göze alacak kadar büyüktü zira. Türkiye'nin ekonomisi gibi borca dayalı bir ekonomik model uygulayan ve bu borcun temini ve kendi politik-ekonomik kariyerleri gereği yöneticileriyle tamamen AKP kontrolüne girmiş büyük kulüpler, mevcut krizle birlikte devleti bir kez daha yardıma çağırdılar. Erdoğan diktatörlüğü, Başakşehir aracılığıyla sağladığı Yeni Türkiye'nin futboldaki yüzünü bu kriz döneminde kulüpleri doğrudan kendi hizmetine sürerek daha büyük bir fırsata çevirecektir bu kurtarma planıyla. Demirören ve Ziraat Bankası başkanı, A Spor özel yayınında, yani hiçbir gazeteciden soru almadan, kamu kaynaklarını nasıl batmış kulüpleri kurtarmak için harcayacaklarını açıkladılar canlı yayında. Gerçekten vergi affı ve ücretsiz arazi tahsisi yaşanmıştı ama cebimizdeki parayla kulüp kurtarmamıştık hiç! Ne diyelim, batsın bu futbol düzeni, batsın bu kulüpler. Halkın futbolunu kazanmak için belki de Türkiye'de de kadınların ön açıcılığına ihtiyacımız vardır, zira futbolda kapitalizmin krizi neyse erkeklerin varlığı da o.


8 Mart ya da 25 Kasım geldiğinde yapılan etkinliklerin parçası olarak bir film gösterilmek istendiğinde beraberinde hangi filmi göstermenin uygun olacağı sorusu da gündeme gelir. Uygun filmi bulabilmek, elbette, Kadın filmi ya da feminist sinema nedir? sorusuna bir yanıt verebilmeyi gerektiriyor. Sinemada kadın hangi biçimlerde temsil ediliyor ve bu temsil bizlere nasıl bir tartışma alanı sağlıyor? Bir filmi kadın filmi yapan kıstaslar nelerdir? Yönetmenin/senaristin kadın olması yeterli kabul edilebilir mi? Bu yazı çerçevesinde yukarıdaki sorulara kapsamlı bir yanıt veremeyecek olsak da bazı ipuçlarını bulmaya ve tartışmaya katkı sağlayacağına inandığımız örnek filmlere değinmeye çalışacağız. Kadınların filmlerdeki temsil edilme biçimleri özellikle klasik anlatı sinemasında toplumsal cinsiyet kalıplarıyla uyumlu olarak inşa edilmiştir. Güçlü, başarılı, kahraman erkek karakterler karşında sevilmeye ve korunmaya muhtaç kadın; bazen erkek karakterin başını derde sokan ve kurtarılma sürecinde erkeği yüceltme işlevi gören kadın; bazen de yüce gönüllüğü ve fedakarlıklarıyla erkeği koruyan, iyi bir anne ve eş, masum bir bakire; veya bunların tam tersi, başına buyruk, özgür, kötü, filmin sonunda cezasını bir şekilde mutlaka çeken kadın temsilleri ile karşı karşıya olduğumuzu söylemek mümkün. Her koşulda kadın karakterler, genellikle tek boyutlu, derinliksiz, tek bir özelliği ile ön plana çıkan kişiler olarak var olurlar. 1. Yasal, heteroseksüel, tek eşli evlilik ve kadının uygarlık değerlerini çocuklara aktardığı aile, - Bütün bunlardan ortaya çıkan iki ideal tip: Maceracı, eylem adamı, muktedir ideal erkek, - Eş, anne, yoldaş, evine sonsuz bağımlı ideal kadın, - Bu ideal çiftin uyumsuzluklarını gidermek üzere yerleşik koca, güvenilir, babacan ama sıkıcı, - Erotik kadın, maceracı, büyüleyici ama tehlikeli. Klasik anlatı sineması, kapitalist-ataerkil toplumun egemen anlatı biçimlerinden biri olarak mevcut toplumsal yapının devamını garanti altına almak ister. Bireysel kurtuluş hikayeleri, sınıf çelişkilerinin uzlaştırılması ya da yok sayılması, her ne olursa olsun sonuçta verili düzenin yeniden tesis edilmesi, ahlaki değerlerin kutsanması klasik/popüler sinemanın ideolojik işlevlerini yerine getirirken başvurduğu yollardan bazılarıdır. Modernist sinema ya da karşı sinema olarak adlandırabileceğimiz sinema, klasik sinemanın bu mevcut toplumsal düzeni yeniden yaratan konumuna içerik ve biçim olarak getirilen bir itirazdır. Toplumsal yapıyı sorgulamak; ürettiği anlatıları da sorgulamak, yalnızca içerik olarak değil, biçimsel olarak da anlatının kendisine müdahale etmek gerekliliği anlamına gelmektedir. Sinemanın hikaye anlatma biçimlerine radikal bir karşı çıkış getiren modernist sinemanın ataerkil yapıya ve filmlerde kadınların temsiline karşı aynı ölçüde güçlü bir itiraz getirebildiklerini söylemekse güçtür. Feminist kuramın ve kadın yönetmenlerin ciddi müdahalesine kadar modernist sinemada da kadın temsillerinin sorunlu olduğunu ifade etmek mümkündür. - Ruken Öztürk hem klasik anlatı sinemasında hem de modernist sinemada kadının anlatılış biçimini analiz ettiği Sinemada Kadın Olmak başlıklı çalışmasında Feminist film eleştirisinin ilk adımı, bir imge olarak kadının sömürülmesi ve sinemasal anlatının cinsiyetçi içeriği üzerine yoğunlaşmak olmalıdır, der. Kadın filmlerini kadınlar tarafından yönetilmiş filmler olarak tanımlamamakla birlikte erkek ve kadın yönetmenlerin filmlerinde kadın temsilleri açısından farklar olduğunu vurgular. Sinema tarihi genellikle erkek yönetmenler tarafından yazılmış olduğundan filmlerde izlediğimiz kadınlar, erkeklerin gözünden gördüğümüz kadınlardır. Ve erkek dünyasına ait diyebileceğimiz bu sinemada: Erkekler, kadın yaşamını mitsel ya da ikili şemalara oturtuyorlardı; bağımsız kadınlar evcilleştiriliyordu. Kadın filmi tanımlaması yapabilmek için kadın yönetmen şartı aranmaksızın egemen sinemanın eril/ataerkil dünyasına bir karşı çıkışın öncelik olduğu anlaşılmaktadır. Hikaye anlatımının en önemli unsurlarından biri özdeşleşme mekanizmasıdır. Özdeşleşmeye karşı çıkan modernist sinemanın, bu unsuru aşındırdığını kabul etmekle birlikte bütünüyle ortadan kaldırabildiğini söylemek imkansızdır. Dolayısıyla izleyicinin kimin gözünden filmi anlamlandırdığı sorusu bu dişil deneyimi anlamak açısından önem taşımaktadır. Egemen sinemada kadına yönelen bakış neredeyse her zaman erkeğe aittir. İzleyici kadını erkeklerin gözlerinden, onların anlam dünyasından görür. Kadının bir özne olarak inşa edilebilmesi, kendisine yönelen izleyicinin bakışına bu dişil deneyimi aktarabilen ve kadının mevcut toplumsal yapı içerisindeki konumunu yeniden üretmeyen filmlerin kadın filmleri olarak değerlendirilebileceğini söyleyebiliriz. Sektörün kadınlar açısından yarattığı zorluklar da ele alındığında, sinemada kadın yönetmenlerin varlığı, kadın filmleri tanımlaması açısından tek olmamakla birlikte elbette önemli bir kıstas olarak varlığını korur. Bu nedenle yapılan kadın filmleri festivalleri, kadın yönetmen atölyeleri, panelleri, kadın yönetmenlere dair yapılan akademik çalışmalar ve feminist film eleştirisi, sinemada kadının konumunun tartışılması ve farkındalık yaratılması açısından son derece olumlu bir işlevi yerine getirmiştir. Bu yazının son bölümünde kadın filmleri teriminin bu geniş yorumlarını aklımızda tutarak sinemada kadın temsillerinin ataerkil dünya görüşünün dışında kalmayı başarabilmiş bazı örneklerini derlemeye çalıştık. Elbette bu filmler arttırılabilir, burada yer kısıtını da gözeterek dört örneğe göz atmak istiyoruz. Jane Champion'un üçüncü ama tanınırlığına en çok katkı sunmuş filmidir. Feminist bir sinemacı olan Champion, filmin senaryosunu da kendisi kaleme almıştır. Film, Ada'nın kızı Flora ile birlikte, babası tarafından evlendirildiği adamın yanına taşındığı yolculukla başlar. Ada, 6 yaşından beri konuşmamaktadır. Kızı aynı zamanda rehberi gibidir. Yanında getirdiği piyanosu da Ada'nın sesi yerine geçmiştir. Evleneceği kişi, Ada'nın konuşmadığını bilir ve bunu kabul etmiştir ama getirdiği eşyaların arasında piyanoyu gördüğünde bunu taşımak istemez. Piyanonun Ada için taşıdığı önemi bilmez ve önemsemez. Ada ve Flora, yeni evlerine ve yeni akrabalarına alışmaya çalışırlar. Ada, kocası Stewart bir geziye gittiğinde yeni tanıştığı Baines'e bir not yazarak kendilerini sahile, piyanosunun yanına götürmesini ister. Baines okuma yazma bilmediğini söyler. Ada konuşmamakta, Baines de okuyamamaktadır. Aralarındaki tek iletişim olanağı olarak piyano vardır artık. Baines, Stewart'tan piyanoyu satın alır ve piyano dersleri almak istediğini söyler. Stewart, Ada'nın ona ders verebileceğini söyler. Sonrasında kendi aleyhine olacak olsa da bütün kararları Stewart alır, Ada'dan tek beklediği ise kararlarına uymasıdır. Ancak Ada erkeklerin koyduğu kurallara uymak zorunda olduğunda bile tepkilerini gösterebilen, güçlü bir kadın olarak resmedilir. 1800'lü yıllarda geçen hikayede, dünyaya evlilik dışı bir çocuk getirerek, konuşmayarak, kızdığında kırıp dökerek, arzularının peşinden giderek meydan okuyan bir kadın olarak resmedilmiştir Ada. Piyano dersleri giderek erotizmle örülü bir aşk buluşmasına dönüşür. Erotizm içeren sahnelerde kadın, erkek bedenine bakan bir özne olarak kurulabilmiştir. Kadın sınırlarını belirler, haz alır ve kendi isteğiyle ilişkisini sürdürür. Baines ve Ada'nın ilişkileri, Stewart'ın tüm engelleme çabalarına, ikisi arasındaki bağ olarak gördüğü piyanoyu bir daha çalamasın diye Ada'nın bir parmağını kesmesine rağmen sürer. Baines, Ada ve Flora piyanoyu da yanlarına alarak yaşadıkları yeri terk ederler. Filmin sonunda Ada mutlu görünmektedir, konuşma dersleri almakta, piyano dersleri vermektedir. Arzularını gerçekleştirdiği, kocasına ihanet ettiği için cezalandırılmamıştır. Bir çeşit protesto olan sessizliği gerçek bir ilişkinin içinde anlamını kaybetmiş, Ada hem piyanosuna hem de sesine yeniden kavuşabilmiştir. Piyano, kadının erkek dünyasına ve onların erotik arzularına teslim olmadığı, kendi isteklerinin peşinden gittiği bir filmdir. Film, Antonia'nın yaşamının son günü olduğunu anladığımız bir sahne ile başlar. Çiftlik evinde uyandığında o günün son günü olduğunu bilmektedir ve geçmişe doğru bir yolculuğa çıkar. Kızı Daniella ile birlikte yıllar sonra doğduğu eve dönmüştür, annesi ölmesi üzeredir. Annesinin ölümünü beklendik bir şey olarak, soğukkanlılıkla karşılar ve kızıyla birlikte yeniden orada yaşamaya başlarlar. Marleen Gorris'in Hollanda, İngiltere, Belçika ortak yapımı olarak çektiği dördüncü filmi Antonia'nın Yazgısı önceki filmlerinde olduğu gibi kadın hikayelerini merkeze alır. Yaşanan tüm olumsuzluklara rağmen neşeyi, mizahı hiç yitirmeyen, özgürlüklerinden ve kendi isteklerinden taviz vermeyen, erkeklerin yaptığı tüm işleri kendi başlarına yapan, çocuk yapmak ve büyütmek için bir erkeğin koruyuculuğuna, evliliğe gereksinim duymayan birkaç kuşak kadının hikayesidir Antonia'nın Yazgısı. Feminist bir peri masalı olarak nitelenen film, karakterlerin hayal gücüne dayalı fantastik ve masalsı yapısıyla kadınlara ait bir dünyanın nasıl umutla ve güzelliklerle bezenebileceğinin oldukça başarılı bir örneğidir. Kadına yönelik fiziksel ve duygusal şiddeti son derece etkili biçimde anlatan ve daha önceki örneklerimiz gibi bir kadın tarafından yönetilmiş bir filmdir. Film, Pilar'ın yedi yaşındaki oğlu Juan'ı da yanına alarak şiddet gördüğü kocası Antonio'yu terk etmesi ile başlar. Pilar oğlu ile birlikte kız kardeşi Ana'nın yanına gider. Bir süre sonra Antonio yanlarına gelir ve her şeyin farklı olacağına dair sözler vererek Pilar'ı eve dönmesi için ikna etmeye çalışır. Klasik bir aşk/şiddet sarmalının içinde bulur kendini Pilar. Kocasını sevdiğini düşünür ve ona şans vermek ister. Kız kardeşi buna şiddetle karşı çıkarken, annesi kocasına dönmesi gerektiğini söylemektedir. Kafası ve duyguları karmakarışık olan Pilar kocasıyla birlikte yaşadıkları eve dönmeye karar verir. Üstelik kocası öfke kontrolü için bir grup terapisine gitmeye başlamıştır. Ancak şiddet bir kez ortaya çıktığında bir süre ortadan kaybolsa da mutlaka geri döner, üstelik kendisini haklı çıkarmaya çalışan nedenler de bularak. Gözlerimi de Alın ismi Pilar ve Antonio'nun aşk dolu sevişmelerinde aralarında yarattıkları bir oyundan gelmektedir. Antonio, Pilar'ın vücudunun farklı yerlerine dokunarak onları istediğini söyler, Pilar da senin olsun diyerek karşılık verir. Bu erotik oyun, aslında, Antonio'nun Pilar'ı bütünüyle teslim almaya çalışmasının, onu hem fiziki hem de duygusal olarak sakatlamasının, eksiltmesinin de güçlü bir ifadesi haline gelir. Antonio'nun kıskançlığa kapılarak, Pilar'ı soyup balkona çıkardığı sahnenin bir kadına yönelik böylesi bir sakatlama girişiminin sinema tarihindeki en güçlü anlarından biri olduğunu söyleyebiliriz. Pilar kocasını ilk terk edişinden sonra tur rehberi olarak çalışmaya ve para kazanmaya başlar. Kocasının yerle bir ettiği güven duygusunu yeniden kazanmasına katkı sağlayan iş ve sosyal yaşamı eve geri döndükten sonra kocasının saldırıları için bir neden olarak karşısına çıkar bu defa. Kendi işinden ve kazandığı paradan memnun olmayan Antonio, Pilar karşısında küçük düştüğünü hisseder ve öfkesini yeniden şiddete başvurarak gösterir. Ancak Pilar bu şiddet sarmalından çıkmaya karar vermiştir. Gözlerimi de Al, kadın yönetmen Iciar Bollain'ın toplumun farklı kesimlerindeki kadınların yaşadıkları şiddete verdikleri tepkilere, aşk sandıkları şeyin aslında ne olduğuna ve şiddetin insan ruhunda açtığı yaralara dair sarsıcı bir film. Son örneğimiz erkek bir yönetmen tarafından yönetilmiş olmasına rağmen kadınların gözlerinden bakmayı başarabilmiş bir Brezilya filmi. Görünmez Yaşam otoriter ve baskıcı özellikleriyle öne çıkan Portekiz göçmeni bir babanın iki kızının 1950'lerde başlayan ve günümüze dek süren hikayesidir. Kardeşlerden Euridice bir konser piyanisti olmak isterken Guida, Yunanlı bir denizciyle yaşadığı kısa vadeli aşkın peşinden giderek ailesini ve ülkesini terk eder. Karnında bebeğiyle geri döndüğünde babası onu eve kabul etmez, eline biraz para sıkıştırarak ite kaka evden atar. Kız kardeşinin de Viyana'ya okumaya gittiği yalanını söyleyerek iki kardeşi sonsuza dek birbirinden ayırır. Film boyunca iki kardeş birbirini arayacak ama bulamayacaktır. Anneleri, babalarının otoritesine boyun eğerek, yaptığı her şeyi kabullenecek ve iki kız kardeşin birbirlerini aradıklarını bilmesine rağmen bunun için hiçbir şey yapmayacaktır. Ağır bir hastalık geçirip ölüme yaklaştığında ise belleğini tamamen boşaltarak mutsuzluğu ile başa çıkmaya çalışacaktır. Euridice babasının rızasıyla her tarafından mutsuzluk akan bir evlilik yapar. Piyanist olma hayali ezilmez ama küçük başarısızlıkların ve ev kadınlığının duvarlarına çarparak sönümlenir. Görünürde daha şanssız olan Guida ise işçi olarak çalışmak için çocuğunu para karşılığı emanet bıraktığı eskiden yaşamını fuhuş yoluyla kazanan Filomena ile dost olur. Diğer yoksulların dayanışması bu iki kadın arasındaki dayanışmayı sarmalayarak genişletir. Yaşlı kadının aşıklarından birine aldırdığı ev, sonunda Guida ve oğluna kalacaktır. Bu toplum ve kadın dayanışması sonucunda Guida kendisi ve çocuğu için daha mutlu bir yaşam kurma fırsatını yakalamış olur. Guida'nın yaşamı ile kıyaslandığında verili düzen içerisinde daha korunaklı görünen Euridice'nin yaşamı ise ona mutsuzluktan başka hiçbir şey vermemektedir. Filme adını veren Euridice olsa da Guida'nın Latin dillerinde rehber sözcüğünü çağrıştıran ismi bize bakılması gereken kılavuzun o olduğunu; kadının kendini kendi emeği ve dayanışmasıyla kurtarabileceğini açıkça söylüyor. Mitolojide olduğu gibi filmde de Euridike kaybolur; hedeflerini, mutluluğunu ve kız kardeşini yitirir. Mitosa göre Orfeus, Euridike'yi ölüler dünyasından az daha kurtaracakken, konulan kurala uymayarak arkasına dönüp baktığı için sonsuza dek kaybeder. Erkekler değildir kadını kurtaracak olan, kendi kılavuzluğudur. Onu gerekirse aşkının peşinde Yunanistan'a, gerekirse çocuğu ve onuru için işliklere, gerekirse dayanışma patikalarına götürecek kendi burnunun diki. Aktaran Ayşen Oluk, Klasik Anlatı Sineması, Hayalet Kitap, İstanbul, Ağustos 2008, s. 165. Semire Ruken Öztürk, Sinemada Kadın Olmak, Alan Yayıncılık, Ocak 2000, İstanbul, s. 89. Öztürk, erkekler tarafından yönetilmiş olmasına rağmen, Frederic Fonteyne'in La Femme de Gilles (2004) ya da İran'dan Daire (Cafer Panahi, 2000) ve On (Abbas Kiarostami, 2002) gibi filmleri kadın bakış açısını yadsımadan aktarabilmiş filmler olarak örnek gösterir. S. Ruken Öztürk, Türkiye Sinema Literatüründen Kadınlara Bakmak, s. 662. a. g. e. , s. 661. Semire Ruken Öztürk, Sinemada Kadın Olmak, s. 86. a. e. g. , s. 136.


Kadının varlığı ve toplumsal konumu, içine doğduğumuz coğrafyada neredeyse daima olumsuz bir çağrışımla birlikte anılmış, toplumsal inşası keskin ve aşılmaz sınırlar, yıpranmış ve kontrolsüz sinirler, hatta genellikle gerçeklikten kopuk, dayatılmış hayallerin kucağında kurulu sanrılarla birlikte halen anılmaktadır. Çağları sonraki zamanlara aktarmanın en önemli kaynaklarından biri olan yazınsal birikim de bu temsillerden nasibini elbette almıştır. Bu yazı haddinden büyük işlere kalkışmayacak, kadınların edebiyatını ya da kadın edebiyatını incelemek gibi bir hedefin ardına düşmeyecek. Yalnızca son zamanlarda elimden geçen kitaplarda dikkatimi çeken bazı ortaklıklar üzerinden yeni sorular oluşturabilmeyi, belki de yeni tartışmalar açmayı hedefliyor olabilirim en fazla. Zamanın akışkan ve değişken karakteriyle birlikte akmakta ve değişmekte olan kadın kalemlere ilişkin yazılmış yazılara, yapılmış çalışmalara küçük bir katkı olması yazının hedefine ulaşması için yeter de artar bile. Malum yeni bir yıl başladı. Silkinip atacak koca bir senenin tortusu var üzerimizde. Her kadın bilir, yeni bir sene, hızla geçecek bir ocak ayını, ardından başladığı gibi bitecek bir şubatı ve nihayet bir sene hasretini çektiğimiz martı fısıldar yapraklarını çevirdiğimizi rüzgarlarla. Yapayalnız kaldığımızdan, bakışlarda boğulduğumuzdan, dört bir yandan sarıldığımızdan, nefesimizin boğazımızı yaktığından neredeyse eminken, sene yeniden devrilecek ve el ele, kol kola, aşkla isyan arasında, ikisine de aslında hiç benzemeyen bir duyguyla sokağa çıkacağız yeniden, güneşin altına. Sesimiz birbirimize karışacak, saçlarımız aynı rüzgarla uçuşacak, pabuçlarımız erkek akıllarca yapılmış çirkin asfaltlarda birbirinden umutlu adımlara havalı, özgün, kalabalık imzalar atacak. İşte o gün yaklaşırken, biraz daha kıymetli oluyor biriktirdiklerimizi hatırlamak; bizi düşünerek, varlığımızı bilerek ele alınan kalemlerin izlerini takip etmek; o izlerin yerleştiği sayfaları koklamak. Başlayalım o zaman. Kapağını ilk kaldıracağımız kitaplardan biri Karanlığın Sol Eli olsun. Bu kitap, Kış adlı bir gezegende, toplumsal cinsiyet normlarının tümünden azade bir toplumda, insanların birbirini sevme biçimleri arasındaki hiyerarşinin anlamını yitirdiği, cinsiyetlerin yılın başka zamanlarında başka hormonal seviyelere göre değiştiği, benzerliklerin doğrular, benzemezliklerin günahlar olmadığı bir yaşama biçiminin kapısını aralıyor. İçinde hapsolduğumuz normlar bir kurmacanın içinde dahi yumuşatılıp kaldırılınca karşımıza çıkan olasılıklar daha çarpıcı, daha güçlü etkiler bırakıyor. Bu mevzubahis gezegene bir gün yabancı bir erkek geliyor ve onları normların, sınırların dünyasıyla yüzleştiriyor. Aslında, ünlü psikanalist Carl Jung'un yıllar önce dillendirdiği gibi içinde hem animus hem de anima potansiyeli taşıyan ve bunlardan birini hayatları boyunca bastırmaya mahkum bırakılmış patriyarkal kapitalist düzenin sıradan insanının kendi etrafına ördüğü duvarlarla tanışmaya ve yüzleşmeye cüret ediyor Le Guin bu kitapta. Bu animus ve anima meselesini yazının farklı yerlerinde tekrar değinmek üzere şimdilik bir kenara bırakalım. Görebileceğimiz bir yere. İkinci kitabımız, Marge Piercy'nin kaleme aldığı Zamanın Kıyısındaki Kadın olsun. Bu da Karanlığın Sol Eli gibi bilimkurgu tarafı ağır basan, şimdi ile gelecek arasında, adında da söylediği gibi zamanın kıyısında duran bir kadını almış, baş karakter yapmış bir kitap. Gelecekten geldiğini iddia eden bir başka kadın hem şimdideki kadını hem de okuyucuyu kadınlara yüklenen en kutsal görevlerden biri olan annelikten azade bir yapı içinde, duygulara, düşüncelere, toplumsal uyuma ve eşitliğe, doğaya, canlı olana toptan bir saygı, sevgi ve minnet duyulan ve bunun temel ahlaki çizgi olarak benimsendiği yeni bir zamanın ihtimali ile yüzleştiriyor. Takdir edersiniz ki bu da oldukça cesur bir hamleye tekabül ediyor. Piercy, bu cüretiyle tüm kurallarını yüzyıllardır erkeklerin koyduğu bir oyunu, halen bu oyunun içinde olan, şimdide yaşayan bir kadına, şimdi tarafından işlevsiz hale getirilmiş, kötücüllükle çevrelenmiş olan Connie'ye anlatmaya cüret ediyor. Bu cüret de hala şimdide varlığını sürdüren okuyucular olan bizi bambaşka ihtimallerin ufukta parladığı bir kadın aklına haklı bir umutla bakarken sarıp sarmalıyor, kanımıza karışıyor. Şimdi, biraz da buruk bir şekilde, parıltılı sayılabilecek ütopyalardan karanlığın gücüyle beslenmiş distopyalara geçelim. Bu geçiş, bizi Margaret Atwood'un Damızlık Kızın Öyküsü'ne doğru götürecek bırakalım götürsün. Artık herkes belirli bir düzeyde bu öyküye aşina, dizisi en çok izlenenler listelerini uzunca bir süre mesken tuttu. Yine de kısaca bahsedelim. Bu distopyada Amerika'da bir çeşit iktidar ve yönetim değişikliği meydana geliyor ve doğum oranlarındaki düşüşlere karşı bir önlem olarak bu yeni sistemde, hala doğurgan olan kadınlar yüksek mevkili adamların evlerinde damızlık olarak beslenip aylık periyotlarla tecavüze uğrayarak hamile kalmaya ve ülkeye çocuk vermeye çalışıyorlar. Biz, bütün bu öyküyü, bu kaderden mustarip kadınlardan birinin ağzından ve aklından dinliyoruz ki bu da baş karakterimiz halen eski bir sistemi de anımsamakta olduğu için yaşanan değişimi daha çıplak bir şekilde görmemizi sağlıyor. Peki, Atwood bu anlatıyı neden kaleme alıyor? Beterin beterini görüp halimize şükredelim diye mi? Halen tecavüzler oluyor ama en azından şimdilik yasadışı diyerek sisteme sahip çıkalım diye mi? Elbette hayır. Kitabın belki de en karanlık sayfalarını yararak sızan ışık, Mayday isimli bir örgütlenme ile birlikte geliyor. Atwood bir yandan zulmün hüküm sürdüğü her zeminin direniş için nasıl uygun bir hale geldiğini, bunun için gerekli olan iradenin süren işkenceyle nasıl perçinlendiğini anlamak için, öte yandan da zaten birçoğuna çoktandır aşina olduğumuz erk bahçelerin zehirli meyvelerini ayyuka çıkarmak için distopyaların bütün nimetlerinden de faydalanarak nesneleri olduğundan biraz daha büyük ve deforme bir biçimde gösteren bir tümsek ayna koyuyor önümüze. Ütopyaların ve distopyaların dünyasından usulca sıyrılıp gerçekliğin sert duvarına da emin bir şekilde yaslanmadan evvel bir geçiş durağı aranacak olsa herhalde Türkçe edebiyatın en ağdalı kadın kalemlerinden biri olan Aslı Erdoğan'da bulunurdu. Kendi deyimiyle travmalarını fazlaca ele veren bir yazım biçimi olan Erdoğan, imgelemlerle, sözcüklere zaman zaman taşıyabileceğinden fazlasını yükleyen üslubuyla ve kendinin değil, bulunmuş bir deli güncesinin olduğunu iddia ettiği sanki tersyüz edilmiş bir insanın bizim gözümüz değene kadar hiç havayla temas etmemiş kıpkırmızı içine bakıyormuş hissi veren açıklığıyla, başka bir cüreti daha ortaya koyuyor. Kapattığımız, utandığımız, yok saydığımız, rahatsız olduğumuz ve hatta elimizde olsa tedavi etmeye çalışacağımız duygular ve onları oluşturan durumlar, kalemi tutan bu kadın tarafından sahipleniliyor bir de üstüne kalıcı bir form edindirilerek yazılıyor. Bu tarzdaki kitapları tümden kurmaca olmadığı için bu yazının kapsamı dışında kalmalı mı diye düşündüm aslında, ancak ihtimalleri sahiplenme, onlarla yüzleşme ve daha önce de bahsi geçen antropomorfik arketipleri, yani animus ve animayı sahiplenen bir tarzı olduğu su götürmez bir gerçek. O yüzden, kuralları bozan ve oyunları başka biçimlerde de kuran Aslı Erdoğan'dan da söz etmek gerekliydi. Sadece bir delinin anlayabileceği şeyleri Bir Delinin Güncesi'nde yazması da gerek ve yeter koşulu sağladı diyebiliriz. Yavaş yavaş, gerçekliğin çağrısına kulak vermeye devam edelim. Gerçeklerle tanışmaya henüz hazır olmadığımız yaş ve zamanlarımızda, küçük bir fragman niteliğinde bize anlatılan veya okunan masallarla sürdüreceğiz yazıyı. Zira, kadınların kaleminden arketiplerden ve reddiyelerden söz ederken Clarissa P. Estes'e değinmemek gerçeklerin masallarla dillenen çağrısına sırt çevirmek olurdu. Birçoğumuzun kitaplığında çoktan yerini almış olan Kurtlarla Koşan Kadınlar kadim kadın mitlerini unutmadan bildik masallara baktığımızda neler görebileceğimizi sabırlı ve açıklayıcı bir dille anlatan bir başucu kitabı niteliği taşıyor. Kitap, sırayla bir masalı anlatıyor, hemen ardından masalın ne anlattığını anlatmaya başlıyor. Tarih boyunca çeşitli biçimlerde bastırılmış ve kendimizden utanmamız öğretilerek yaralanmış olduğumuzu unutmadan içimizde bir yerde hala var olduğunu bildiği cesaret eden, yaratan ve yıkan vahşi kadına yalın ve doğanın içinden bir sesle baskıcı olmayan bir çağrı yapıyor. Vahşi kurtlar ve vahşi kadınların doğal yaşam alanlarındaki hareket ortaklıklarına kadar uzanan bu kitap hem doğamıza hiç ama hiç uymayan, erkeklerce kurulmuş bir sistemde yaşamak zorunda olmamızın bizi kapasitemizin ne kadar gerisine attığını hatırlattığı için hem de bizden özenle saklanan bilgilere yeniden eriştiğimizde önümüze serilebilecek yeterlilikler dünyasının ihtimalinin bile ne kadar güç verdiğini yazmaya cüret ettiği için kendimize doğru çıktığımız bu yolda bir yoldaş sayılmalı. Masalların çağrısından çok uzaklaşmadan, bu sefer Türkçe edebiyattan bir masal kitabına geçelim. Pelin Temur'un kaleme aldığı, yetişkinlere yazılmış masalları içeren Bir Kız Varmış adlı kitap, adının da söylediği gibi daha çok kadınların ya da insanların kadın tarafının aşina olduğu kelimelerle kurulan masallardan oluşuyor. Zalimlerin ve zorbaların zulmü ile bir şekilde yolu kesişen masal kahramanları, ağaçlarla, sarmaşıklarla, kalpleriyle ve kuşlarla birlikte, onların gücünden ve bilgeliğinden onları tüketmeden beslenebilerek mücadele etmenin imkanını sunuyorlar sayfalarda. Kulak verilecek ve verilmeyecek sesleri ayırmayı üstenci bir şekilde öğretmeden okuyucuyla konuşabilen anlatılara özlem duyanların mutlaka eline geçmesi gereken bir kitap da bu. Bir yandan kadim bir masal aksa, bir yandan da bugünün girdabında bir kadının öyküsü sürse, nasıl bir kitap çıkardı ortaya? Gioconda Belli bu soruya, bahçesindeki portakal ağacının içinde öyküsüyle yaşayan bir kadınla beraber, tarihin ezeli tekerrürünün gölgesinde paralel ilerleyen iki anlatıyı da sahiplenerek yanıt veriyor. Portakal Ağacında Oturan Kadın, içine doğduğu sistemin aslında ne olduğuna gözlerini usul usul açan, bir devrim fikri ve idealiyle tanışan, elbette bu süreçte sık sık da gözleri kamaşan mimar bir kadının yolculuğuna okuyucuyu ortak ediyor. Bir kadının var olan bir mücadeleye katılmak için bile vermek zorunda olduğu mücadeleyi de çekincesiz bir açık sözlülükle anlatan bu kurmaca, coğrafyaların, sınıfların ve cinsiyetlerin dayattığı kaderlere boyun eğmemenin de mümkün olduğunu sürükleyici bir biçimde anlatıyor. Bir de üstüne yarı otobiyografik özellikler taşıdığı akılda tutularak okunursa aşka sahip çıkmaktan utanmayan bir devrimcinin, aşka olan gereksinimlerini inkar edenlerle sürdürdüğü mücadelede kendinden bir şey bulmamak neredeyse imkansız hale geliyor. Yazar bunun için gerekli olan tüm kapıların anahtarlarını büyük bir açıklıkla okuyucuların ellerine teslim ediyor. Güney Amerika civarında dolaşırken bu yazıyı oradan alıp Türkçe edebiyata yeniden taşıyacak bir bağlantıya rastlamak ne tuhaf, değil mi? Günay Amerika yerlilerinin avlarını felç etmek, hareketsiz hale getirmek için kullandıkları bir bitki var, adı kürar. Melike Uzun, bu mecburi hareketsizlik içinde sürüp giden karmaşayı alıp, açık açık, rahatsız edici hikayelerini topladığı kitabının adı yapmış. Hikayeler birçok açıdan zor, evet, ancak onları zorlaştıran yazarın dili ya da üslubu değil, tam aksine dil de üslup da oldukça akıcı. Ancak yazıda bahsi geçen diğer birçok kitap için de geçerli olan yüzleştirme temasının cüreti bu hikayelerde korkutucu bir biçimde bütün çıplaklığıyla ortada. Başkalarının çıkmazlarının başkalarında kalmasının, bize dokunmayan yılanların bin yaşamasının vereceği vaat edilen keyfin sahteliğini kazıp çıkarıyor yazar ve bu aldatmacanın gölgesini boydan boya yürüdüğünü fark edip rotasını değiştirdiğinde, önünde daha zahmetli bir yolun olacağını da hiç çekinmeden okuyucuya gösteriyor. Kürar, tamamlayıcı bir biçimde Zehir ve Zemberek adlı iki bölümden oluşuyor. Zehrin inkarı ve zembereğin tıkırtısı bu yazıda bahsi geçen diğer kitapların yaptığı gibi sadece suratı değil, suratı yontan zamanı da gösteren acımasız bir ayna bırakıyor okuyucuya. Varlığını unuttukça dönüp bakılası bir ayna. Bu duraktan yine yakın bir coğrafyaya, Meksika'ya çevirdiğimizde bakışlarımızı, orada da kadın olmanın hikayesini anlatmanın öyle kolay olmadığını hemen görebiliriz. Yeni açıklanan verilere göre yüksek cinayet oranlarıyla uyuşturucu kartelleri ve polis şiddeti arasındaki daracık alanda yaşam mücadelesi veren insanlarla dolu bir ülke olan Meksika'dan bir de orada doğmuş bir kız çocuğu olmaya dair oldukça çarpıcı bir roman çıkarmış Jennifer Clement. Kadınlar Ormanı adlı bu kitapta erkekleri tarafından çoktan terk edilmiş kadınların ve kızlarının yaşadığı yılanlarla, akreplerle, bukalemunlarla ve karıncalarla dolu bir ormanda, aslında birbirlerinin alanlarına çok da bulaşmadan, neredeyse iş birliği içinde, insanların üzerine çöreklenen devletin ve kartellerin sürekli tehdidi altında yaşamın nasıl olabileceğine dair bir tablo çiziliyor. Akıl almaz yoksunluklar içinde bile bir genç kızın yetişirken içine düştüğü bütün ikilemlerin, kalbi kırık bir annenin bıraktığı hasarın, basit kıskançlıkların ve kadınlar için çoğunlukla oldukça silik olan dostluk ve kardeşlik arasındaki belirsiz çizginin, sancıları harflerden sızan bir dille, gerçek olmamasını umacağınız ama gerçek olduğundan emin olacağınız bir biçimde yazıya döküldüğü bir kitap bu. Birçoğumuzun tarifsiz bir utançla hatırladığı ve genellikle anmaktan kaçındığımız ergenlik yıllarının, içimizde var olduğunu ve zaman zaman yokladığını bildiğimiz erkekliğin, hatta vazgeçmişlerin memleketinin mahremiyetinin ihlalinin bile anlatılabilir olduğu bir kez daha bir kadın kalem tarafından böylelikle mümkün kılınıyor. Istırap kardeşliğine dair oldukça iddialı bir kitap da Karin Karakaşlı tarafından kaleme alınmış. Müsait Bir Yerde İnebilir Miyim? adıyla çıkan bu kitap belki de ne duymak ne de hatırlamak hiç istemediğimiz başka anılara, aşkın, ayrılığın ardından etrafımızda süzülmeye devam eden soluk hayaletine, umutların halen eskiden yerleştikleri yerdeki izlerinin sızlayan gerçekliğine çoğunlukla bir günlük formatında bakıyor. Hatırladıklarının tüm acılarına rağmen hakikati olduğunu, bu ıstırabın, sevginin, ayrılığın ve geride bıraktığı yalnızlığın kitabın uzunca bir kısmında günlük olarak bir dantel gibi işlendiğini görüyoruz sayfalarda. Genelde öyküleriyle tanınan, ancak öykülerinde olduğu gibi bu ilk romanında da kendinden bir parça bulacak insanlara, bulacakları parçalardan hoşlanmasalar bile, yalnız olmadıklarını söylemeyi göze alan bir kadının kalemi karşımızda duruyor. Çünkü kendisi de beslenmiş kitap boyunca başkalarından, sık sık karşımıza tanıdık dizeler, kısa alıntılar çıkıyor. Sıcaklığı tatmış bir kalbin, soğurken çektiği o acıya tanıklık ediyor, yaşamın o hareketli filizlerinin izlerini sadece başkalarında görebilen kendindeki yaşamı aramaktan vazgeçmiş bir kadının yer yer özeleştirel, bazen de artık bu zamanın normali haline gelmiş duyarsızlarda suç bulan diline kulak verme şansı elde ediyoruz. Dürüst, cesur ve sahici bir roman bu. İstesek de istemesek de öyle. Artık ağır ağır yazının sonuna doğru geliyoruz. Bitirmeden evvel bahsetmek istediğim son bir kadın daha var: Melisa Kesmez. Nohut Oda ve Bazen Bahar adlı iki öykü kitabını okuyabildim henüz, ancak ikisinde de öyle tanıdık duygular, öyle ortak geçmişlerle karşılaştım ki arada bir kitabı kapatıp kapağına bakmak, Acaba beni bilip de mi yazmış? demek geldi içimden. Melisa Kesmez de birçok açıdan çok cesur bir kalem. Örneğin, çocukluk kırgınlıklarından da kardeşler arasındaki sevgi ve anlaşmazlıktan, yakınlık ve mesafeden de, akla getirmekten bile korkulan yakın kayıplarından da, yılbaşı sofrasında muz olmasının getirdiği gizli zenginlik duygusundan duyulan hoşnutluktan da büyük bir açık yüreklilikle bahsetmeyi başarmış. Öykülerinin hepsi çok sıcak çünkü yaşantılarıyla barışık biri tarafından anıların bıraktığı duyguların unutulmadan yazıldığını anlatıyor size. Ağır anneanne yorganlarının altında geçirdiğiniz zamanlardaki o bildik, güvenli hisler sızıyor sayfalardan. Bütün kitapları için benzer bir sıfat kullanılabilir sanırım çünkü hepsi seni beni tanıyor gibi, yani samimi. Dilini de üslubunu da korkusuzca kendi dünyasından kurmuş bir kadının kurmacalarında onun yanında yürüdüğünüzü anlıyorsunuz.


Tarih, yalnızca tarihçilerden öğrenilmeyecek kadar eğilip bükülmeye, yeniden yeniden yazılmaya müsait bir saha olduğundan, hiç olmazsa dedim, severek okuyacağım bir damardan besleneyim: Edebiyattan! Artık bir başımıza olduğumuz çağ gelmiştir. Kendi karalarımızı aldığımız, gözümüzün gördüğüne inandığımız, inandığımız uğruna tercihler yaptığımız çağ. Hollywood artık yutturamaz mesela Hayat Güzeldir'i keyifle izlerken, filmin sonunda Amerikan bayraklı tanklar sayesinde Avrupa'nın faşizmden kurtarıldığını. Dünyayı faşizm belasından kurtaranın kimler olduğu, bellidir. Bir tiyatro oyununda anlatılan, anlatılmak istenen nedir, izleyici bilerek, ayırt ederek gider. Resmi böyle okur, müziği böyle dinler: Bağlamından muaf tutmadan. Tarih yazımının yavan dilini bozguna uğratacak olaylar da yaşandı şükür ki. Ayaklanmalar, makine kırıcılar, öyle değil mi, devrimler, ulusal mücadeleler... Saymakla bitmez. İşte bunlardan biri, düşmanına en alışılmadık, beklenmedik şekilde saldıran Sovyet ordusunun zaferiydi: Leningrad zaferi. Hitler ordusu Leningrad'ı kuşattığında bu kadar uzun, 900 gün sürecek bir direnişle karşılaşacaklarını öngörmemişti Alman generaller. Tüm kara bağlantılarını, son olarak da biricik ikmal hattı olan Ladoga Gölü'nü Almanlar ele geçirdiğinde, Leningrad halkı için son derece ağır bir kuşatma başlamıştı. Yiyecek depoları bombalanıyor, sulara zehir karıştırılıyordu Alman askerleri tarafından. Buna rağmen Sovyet direnişi kesintisiz sürüyor, Sovyet halkı -30'ları bulan soğuğa rağmen ısınmak için tek bir ağaç kesmiyor, açlık yüzünden deri kayışları kaynatıp çorba yapmak gibi çarelere başvuruluyordu. Yazıyı hamasetten uzak tutmak için son bir cümle kuralım: Leningrad kuşatması, genç Sovyetler'de doğmuş herkesi seferber etmişti. Herkesi. İşçi, doktor, ressam, müzisten, rençber, herkesi. Sanat, çünkü, tatlı zamanların, mutluluk dolu anların ürettiği bir değer değildir sadece. Kuşatma döneminde 35 yaşındaki ünlü besteci Şostakoviç'i de harekete geçiren saik, budur. Şostakoviç, Sovyet yönetimiyle zaman zaman gerilimler yaşamıştır. 1936'da sosyalist gerçekçilikten uzak eserler verdiği eleştirisine 5. Senfoni'yle karşılık verir örneğin. Sosyalist avangart sanat bir sonuç değil süreç olduğuna göre, zaman zaman sendelemesi kaçınılmazdır. Posta idaresinin düzgün çalışıp çalışmadığını tetkik için kendisine mektuplar yazıp gönderdiği bilinir kompozitörün. Buradan, takıntılı bir adam değil, inançlı bir sosyalist olduğu sonucu çıkar. Dünyayı ve insanları hepimizden daha iyi anlayan Şostakoviç, bütün bu gerilimlere rağmen 20. yüzyılın en büyük bestecilerinden biri, belki de başlıcasıdır. Kuşatmaya karşı yüz binlerce Sovyet yurttaşı katıldı savunmaya. Şostakoviç şehri terk etmesi istendiğinde bunu asla kabul etmeyeceğini belirtmiş, tüm ısrarlarına rağmen Kızıl Ordu'ya alınmayınca itfaiyeci olarak siperlerde yer aldı. Doğup büyüdüğü şehri, Leningrad'ı savunmak için üzerine düşen her görevi yerine getiren ünlü besteci, dinlenmek için oturduğu anlarda notlar alıyor, epik destanının gövdesini oluşturuyordu. Klasik müzikte senfoniler isimlerle değil, rakamlarla anılır fakat Şostakoviç 7. Senfonisi'ne Leningrad Senfonisi ismini vermiştir. Sovyetler'in en çetin tarihine tanıklık ederken, Benim senfonilerimin çoğu mezar taşlarıdır. İnsanlarımızın pek çoğu ölüp gitmiş, yakınlarının bile bilmediği yerlere gömülmüşlerdir. Kurbanların her biri için bir beste yapmak istiyorum ama bu olanaksız. O yüzdendir ki, müziğimi onların tümüne ithaf ediyorum der Şostakoviç. Siperlerde, bomba çukurlarında yazılan senfoni için açlıktan ölmek üzere olan Leningrad Radyo Senfoni Orkestrası üyeleri bir araya getirilir, ama binbir güçlükle. Hatta provalar sürerken bir kısmı hayatını kaybetmiştir. Her gün binlerce insanın soğuktan ve açlıktan hayatını kaybettiği şehirde müzisyenler müzik aletlerini çalmakta güçlük çekiyordur. Bestecinin en büyük arzusu eseri ilk olarak Leningradlıların dinlemesidir. 27 Aralık'ta rötuşlarını tamamladığı eserinin ilk çalınışı, 5 Mart 1942'de Bolşoy Orkestrası tarafından yapıldı. Yaklaşık 1 ay sonra Moskova prömiyerine, Radyo Orkestrası'nın üyeleri de katıldı. Temmuz 1942'de şef Yevgeni Mravinski yönetiminde yapılan prova, Lev A. Rossov tarafından resmedilerek ölümsüzleştirilmiştir. Şostakoviç, en beğendiği icranın bu olduğunu belirtir. 9 Ağustos 1942 günü, Hitler'in kenti alacağını ilan ettiği o gün yani, düşmanı en görkemli silahla vurmaya gelmişti sıra. Beklenmedik, alışılmadık, tarihe geçecek kadar görkemli! Hatırlatalım, düşman cephesinin propaganda bakanı Göbbels! Nazilerin vurgun yediği bir saha da bu oldu. O gün, 9 Ağustos 1942'de, kenti bir yıldır kuşatan ve ağır top ateşinde tutan Almanların müdahalesinin önüne geçmek ve sessizlik sağlamak için Sovyet yaylım ateşi başladı. Cephedeki Sovyet askerleri de yayınlanacak konseri radyodan dinlemeleri konusunda bilgilendirilmişti. Devasa hoparlörlerden şehre yayılan Do Majör gibi güçlü bir tonda bestelenen senfoni, dünya tarihine geçecek bir taktik olarak düşmanı alt edecek, Sovyetler'e moral üstünlük sağlayacaktı. Yorgunluk ve açlıktan bayılan müzisyenlere halk bağırarak destek olmuş, senfoni gözyaşları ve alkışlarla sona ermişti. Tüm Sovyet halklarına direnme gücü veren bu olay, faşizme karşı başlatılan büyük direnişin de hareket noktasını oluşturur. Kuşatma bir yıl kadar daha sürse de, Sovyetler önce psikolojik açıdan çökerttikleri Alman ordusunu yenecek, ülkelerini kara postallardan koruyacaktır. Bu görkemli direnişin bizlere verdiği sayısız dersten biri, inanarak mücadele edildiğinde yenilmez sanılan her şeyin, ama her şeyin unufak olabileceği. Leningrad direnişi, Stalingrad direnişini tetiklemiş, faşizme karşı direnen halkların yol haritası olmuştur. Bugün de aynı düsturla mücadele edenler, gücünü geleceğe, zafere olan inançlarından alıyor.


1- Öldüğünde efsane yönetmen diye anılmıştı, klişe bir ifadeydi ama bu sefer tam yerine rastgelmişti. Efsanevi ürünler koymuştu ortaya. Her efsane gibi ilham verici, her efsane gibi etkileyici, her efsane gibi kesintiliydi. Hayatının kimi durakları çok gösterişli, kimileri ise şaşırtıcı derecede vasatın altındaydı. Ancak herkesin başka bildiği, herkesin aklında başka bir noktasıyla kaldığı bir isimdi. Efsaneliği bundandı. 2- Her şey, kendi ifadesiyle belirtmek gerekirse, bir darbe yaparak başlamıştı. Ustasız bir yönetmendi, asistanlık yapmamıştı, bir darbe ile rejisör koltuğuna oturmuştu. Uzun süre sinema eleştirileri kaleme almıştı. Bir süre sonra da senaryolar yazmaya başlamıştı. Ne var ki, bu onu artık tatmin etmiyordu: Senaryo yazarlığı yapmaktan sıkılmıştım. Senaryolarımı şekillendirmenin sırası geldi diye düşünüyordum. O sırada Atlas Film'e senaryo götürmeye gittim. Rejisörü belirlenmiş bir film vardı. Patrona, 'Bu filmin rejisörlüğünü bana ver, yoksa ayrılırım, senaryo yazmaktan bıktım!' demiştim. Ya sevdiğinden ya da ayrılmamı göze alamadığı için kabul etti. Tabii ilk filmde unutamayacağı acemilikleri de olmuştu. Daha setin ilk gününde hem de... Her şey hazırdı, set kurulmuş, oyuncular yerlerini almış, kadraj ayarlanmıştı. Ve Metin Erksan Başla... dedi. Oyuncular hareketleniyordu ancak kameradan ses yoktu. Şaşkınlıkla, Neden başlamıyorsunuz? diye sordu. Kameraman hayretle Erksan'a dönüp daha önce film çekip çekmediğini sordu. Çekmediğini öğrenince şunu söyledi: Önce 'Kamera' ya da 'Motor' diyeceksiniz, kamera bir tur dönecek, sonra 'oyun' diyeceksiniz... İlk film, ilk set günü, kameranın kayda başlamasını sağlayamamıştı, zira Motor demesi gerektiğini bile bilmiyordu. Ancak hızla öğrendi, deneyerek, yanılarak... İşte daha ilk günden acemiliğinin ortaya çıktığı film, Karanlık Dünyaydı. Senaryosunu Bedri Rahmi Eyüboğlu yazmıştı, konu Aşık Veysel'in hayatıydı. Ancak film, sansürden kurtulamayacaktı. 3- Henüz 23 yaşında, ilk filmini güçbela tamamlamıştı tamamlamasına ama karşısına sansür mekanizması çıkmıştı. Karanlık Dünya sansür kuruluna göre gösterilemezdi, zira filmde buğday başaklarının boyu kısa çıkmıştı! Film, Türkiye topraklarını verimsiz gösteriyordu. Halbuki Karanlık Dünya hem konusu hem yazanı hem de yöneteni itibariyle bu toprakların ne kadar verimli olduğunu ortaya koyuyordu ama anlayan kim! Sansürle mücadelesi ilerleyen yıllarda da sürecekti. Zira mülkiyeti ele alan filmler yapıyordu ki bu devlet için epey rahatsız ediciydi. Yılanların Öcü, Susuz Yaz ve Kuyu, mülkiyetçi düzeni eleştiren konuları nedeniyle sansüre maruz kalacaktı... Bu filmler, yerel çatışmalar üzerine kurulu olsa da evrensel bir gerçekliğe işaret ediyordu, yönetmenini de evrensel başarılara götürüyordu, Susuz Yaz, Berlin'de Büyük Ayı Ödülü'ne layık görülüyordu. 4- Ancak tüm filmleri böyle değildi, popüler işlere de imza atıyordu. Padişahın düzenlediği ve kazananı kızıyla evlendireceği yarışmaya katılan Keloğlan'ın maceralarını anlatan Keloğlan ile Cankız'ı o çekmişti örneğin. Şeytan da onun işiydi, üstelik sahip çıktığı bir iş. Esasında ucuz iş yapmamıştı hiç ama ucuza getirdiği olmuştu. Şeytan'ı, Exorcist'ten daha ucuza çektiğini anlatıyordu mesela, büyük bir gururla... Ayrıca... Daha sonra tekrar tekrar çekilecek olan, dizilerde de karşımıza çıkan Şoför Nebahatin de rejisör koltuğunda o vardı. Üstelik bu eser Ali Kaptanoğlu'na aitti ve Ali Kaptanoğlu, Attila İlhan'dan başkası değildi. Erksan'ın ustaca yaptığı işlerden biri de birlikte çalışacağı insanları doğru seçebilmekti. 5- Hülya Koçyiğit'i Susuz Yaz filmiyle sinemaya kazandıran oydu. Sema Özcan'ı da aslında o kazandırmıştı sinemaya, yazık ki sinema kaybetti onu sonradan. Müşfik Kenter'i o keşfetmedi elbette ama tiyatro suya yazılan yazıysa, o suda yüzen en güzel geminin en estetik bayrağını, sinemanın orta yerinde o dalgalandırdı. Bunu yaparken dramatik yapıdan, oyuncu yönetimine kadar Yeni Dalga akımından etkileniyordu ve bu etkileniş, Sevmek Zamanı'nda kendini belli ediyordu. 8- Ne demek rejisör? Nereden geliyor reji? Rejimantasyon! Reji, tekel, insan, bu demek! Tanrı-kral demek, Tanrı-kral, diktatörlük değil. Sinema kolektif bir iş değildir. Sinema, bir tek kişinin iradesi ve isteği dahilinde yapılan bir sanattır! diyordu. Aslında her filmi bir one man showdu. Filmlerinde aslında başrol hep o olurdu, kameranın ardından rol kesen bir rejisördü. 9- Kendisi hangisi filmini beğeniyordu peki? 1983'te verdiği bir röportajda, Bugüne kadar yaptığım hiçbir filmi beğenmiyorum. Hah, tamam, olmuş diyebildiğim bir film yapamadım henüz diyordu. Alçakgönüllülüğünden değil tabii, mükemmeliyetçiliğinden: Tam istediğim filmi yapma ortamını henüz temin edemedim. Aslında kendi filmleri hakkında konuşmayı pek de sevmiyordu, Yaratıcının kendi yaratısı üzerinde konuşması bana ilk baştan beri tezgahtarlık gibi geliyor diyen Erksan, sanatının tezgahtarlığını yapmadı. Tezgaha da düşmedi. İyi bildiği işi, en iyi şekilde yaptı. Kendine sanatçı da demedi hiç, olmadığından değil, sanatçıyım diyenleri küçümsediğinden. Haliyle hiç kimseyi kıskanmadı, zira kendine eşdeğer görmedi. O, her işini, daha iyisini yapabileceğini bildiğinden, küçümseyen biriydi. Ama o işi kendisinden daha iyi yapabilecek birinin varlığına da hiç inanmadı. Yarattığı dünyadan memnuniyetsiz bir Tanrı-kraldı! 10- Biz cevap arayalım, Metin Erksan'ın en güzel şiiri hangisi miydi? Ucuza getirdikleri hariç, siz en son hangi filmini izlediyseniz, işte o!


Çocuğum daha, küçücük bir kasabada dünyayla tek iletişimim TRT Radyo 3. Radyo tiyatroları, sesli kitaplar, canlı maç yayınları, spesifik programlar da güzel tabii, ama TRT Radyo 3'ün yeri başka. İngilizce, Fransızca, Almanca haberlerin ardından ilk çıkacak şarkıdan dilek tutmalar gibi, duyup da sevdiğin bir şarkıyı spiker tekrar söylesin de not edebil gibi çocukluğa özgü pek çok şirin anı, anlatılmayı bekler durur. O günlerin radyolarında o kadar düzgün konuşuyor ki spikerler, çaldıkları şarkıların telaffuzunu değil yalnızca, gramerini bile sorunsuz anlamak mümkün. Google'ın falan olmadığı bir çağdan bahsediyorum, dikkat isterim, şarkıları not etmek ve unutmamaktan başka yapılacak bir şey, aslında yok. Tabii bütün bu öğrenme/bilme edimlerinin karakterinize, seçimlerinize ve dolayısıyla geleceğinize tesiri çok büyük. Günlerden bir gün, anonsuna dikkat etmediğim bir şarkı duydum! Alışıldık incelikte bir kadın sesi değil, çok farklı. Kadın sesi fakat bariton derinliğine de sahip, farklı bir ses. Şarkı da çok ritmik ve sürükleyici. Şarkının adını anlayamadım, dediğim gibi, Google size Bunu mu demek istediniz? diye sormuyor o çağlarda. Şarkıcının ismi tamam: Nina Simone! Öyle de... Bekle ki bir daha çıksın, hakkında bir şeyler daha duyabil. Fakat zaman da elverişli o çağlarda tabii, duyduğun hiçbir şeyin sağlamasına gerek olmadan mıh gibi işliyorsun hafızana. Nina ile ilgili dinlediklerim, hafızama değil kalbime de işledi. Tanıdıkça şarkıları kadar kendisini de çok sevdim. 7 yaşındayken, annesinin patronu ve bir piyano hocası, o zamanki adıyla Eunice'i kilise korosunda dinlemeye gelir ve o günden itibaren 5 yıl boyunca klasik piyano eğitimi almaya başlar. Son derece disiplinle, günde 7-8 saat çalışarak, akranlarıyla arkadaşlık edecek vakit dahi bulamadan, piyano çalar. Siyah çocuklar, beyaz çocuklar onunla sadece dans etmek için bir şeyler çalmasını isteyecekleri zaman iletişim kurarlar. Liseden sonra, Philadelphia'daki Curtis Müzik Okulu'na başvurur. Çok iyi çalıyordur, kabul edileceğinden emindir. Nina o günleri, Siyah olduğum için reddedildiğimi anlamam 6 ay sürdü diye anlatır. Bu sürede parası biter, çalışması gerekiyordur. Piyano çalarak iş bulduğu barda patronu şarkı da söylemezse kapının önüne koymakla tehdit edince şarkı söylemeye başlar ve ölene kadar şarkı söyler! Küçük anlamına gelen Nina ve çok sevdiği oyuncu Simone Signoret'ten derlediği yeni bir ismi vardır artık: Nina Simone! 1961'de New York'ta ahlak polisiyken mesleğinin bırakıp Nina'yla evlenen Andy, menajeri olmuştur. Konserler, sözleşmeler, davetler her şeyi Andy düzenler. Ne yiyeceğine, kiminle görüşeceğine, ne söyleyeceğine kadar. Nina, çemberin daraldığını hissetmekte, bununla mücadele de etmektedir, ama hep bir aşamadan sonra geri çekilmektedir. Şiddete uğradığında bile! 15 Eylül 1963'te Birleşik Devletler tarihinde bir dönüşüme yol açan katliamlardan biri yaşanır. Birmingham'daki kilisede, 4 küçük siyah kız çocuğu ölür, 20 siyah yaralanır. Bölgede siyahların yaşadığı yerlere yönelik süregelen onlarca bombalı saldırıdan biridir. Nina'nınÖnce depresyona girdim, sonra deliye döndüm diye andığı günlerdir. Siyahların sorunlarını, onun bulunduğu yerden böyle net, dolaysız dile getirmesi müthiş bir coşku yaratır. Siyah hakları için bir aktivist olarak en öndedir artık. Kendisi de bir siyah olan Andy'e rağmen! Rağmen diyorum çünkü Andy, yalnızca işini düşünür. Paranın devamlılığını. Çünkü Nina'nın şarkıları artık radyoda çalınmamakta, 45'likleri radyo istasyonlarından ikiye bölünerek iade edilmektedir. Siyah bir aile olarak fakirliği dert etmedik, hakkımız olanı gasp etmelerine ses etmedik, itiraz edip yapamayacağım diyen öldürülürdü. Bütün bunlardan hiç bahsetmedikdiyen Nina, Mississippi Goddam'dan sonra Siyah bedenler Güney'in esintisiyle sallanıyordediği şarkılar yazar. Aktivistlik Nina için yeni bir durum değildir. Ayrımcılığa uğradığı ilk anda verdiği tepki, geleceğin göstergesidir aslında. 8 yaşında, kilisede verdiği ilk konserde anne babasını en arkada oturtmak zorunda olduğunu söyleyen görevlilere ailesi en önde oturmazsa konser vermeyeceğini söyler ve hepsini en önde oturtur! Amerikan toplumu hastaydı. Bana kalırsa, tedaviden önce bu hastalığı teşhis etmek gerekiyordu. Ben tedavi edemezdim, ama teşhis için de bir şey yapamazdım diyor Nina, o günler için. İşler iyice sarpa sarmıştır. İflasın eşiğine gelmişlerdir fakat bunu Andy'nin dışında umursayan yoktur. Andy'den ayrılır, Afrika'ya yerleşir, birkaç yıl orada kalır. Uzun sürmüş bir tatil gibi... Hayatının bundan sonrası savruluşlarla geçiyor. Avrupa'da birkaç ülkede yaşar, psikolojik tedavi görür. Yeni şarkılar yapar yıllar sonra. Ve onca aradan sonra İsviçre'de verdiği konserde gördüğü ilgi, onun için de tüm müzik dünyası için de şaşırtıcıdır. İnsanların duymaya alıştığı gibi değil çok daha derinden söyleyen Nina, çok özlenmiştir!


Bir varmış düş çokmuş... Dünya, yedi krallıkta sallanan bir beşikken, zalimlerin kaderi her daim kazancı yüklenirmiş. Bu yedi krallıktan birinde karanlık ormanın eteklerinde bir küçük köy varmış. Ne sefalet bitermiş bu köyde ne de kış... Hitmun Krallığı'na bağlı yedi şehrin içler acısı hikayeleri varmış. Akis onu bunun üzerine bilge ağaç Saena'ya götürmüş. Daphny onu görünce adeta büyülenmiş. Kadının gövdesi öylesine güçlü ve güzelmiş ki sesi adeta büyüleyen, şifa veren, var eden bir nefesmiş. Hayatımı istiyorum! demiş Daphny. Savaşmak istiyorum, çek kılıcını. Zeil ancak korkaklara yakışır şekilde hızlıca davranmış kılıcına. Karanlık ormandan yedi krallığa akan bir efsane bu. Derler ki Daphny bir ejderhanın sırtında sonsuzlukta hala. Yedi zamanının birinde savaşçı bir kadın bilgeliğe ermiş, yedilerin zindanınından nefesini sonsuzluğa vermiş. O gün bu gündür Seana altın gövdesinden emzirmiş dünyanın nankör çocuklarını.


Dergimizin bu sayısında dergimiz editörlerinden Ahmet Uçar'ın RED belgesel filmi yapımcı ve yönetmeni Kadir Akın ile yaptığı röportaja yer verdik. Türkiye'deki Ermeni toplumundan; soykırım ve onca acı sonrası komünist Paramazları hatırlarında tutmalarını bekleyemeyiz. Buradaki temel problem Türkiyeli sosyalistlerde. Ben bu belgesel ve buna temel teşkil eden kitap çalışmasıyla sosyalistlere, bu topraklarda Ermenilere, Rumlara, Pontus ve Süryanilere ne yapıldığını anlatmaya çalıştım. Ermeni aydınlarının ise esas olarak soykırımı kabul ettirme ve anlatma gibi bir temel dertleri var. Türkiyeli sosyalistlerin, demokratların bu konudaki tutukluğu elbette ki onları rahatsız ediyordur. Liberallerden çok önce sosyalistler bu konuda zihin açıklığı içinde olmalıydı. Belgesele temel teşkil eden kitap çalışması sırasında çeviriler ve o tarihsel kesite ilişkin bilgiler önüme geldikçe ben de bunlar şimdi de ülkemizde ve bölgemizde farklı biçimde ama aynı içerikte yaşanıyor duygusuna kapıldım. Mevcut iktidar bloğunun, İttihat ve Terakki, Abdülhamit kırması bir politik hattı takip ettiğini bana gösteren o kadar çok örnek var ki... Ama her altüst oluşta, üretici güçlerin endüstriyel gelişme ile birlikte pazarların paylaşımında; enerji kaynaklarının yeniden tanziminde, yeni hegemonya kavgasında benzer kıyımlar yaşanıyor. Üstelik çoktan çözülmesi gereken konular çözülmemiş ve bir sorun yumağı oluşturuyorsa, size tarih tekerrür ediyor gibi gelir. Tabii gerçekte böyle olmuyor ama yine de burada sosyalistler için tarih bilinci devreye girmeli. Mesela devlet aklı denen, devlette devamlılık esastır denen şey, egemenlerin tarihte daha önce karşılaştıkları zorlukları nasıl alt ettiklerini akılda tutan bir perspektife sahip olmalarıdır. Egemenlerin belleği hiçte zayıf değil aslında. Ama kuşkusuz dünyada 100 yıl önceki dünya değil... 1915'in Mayıs ortasında başlayan tehcir ya da Padişah Fermanı, soykırıma dönüşüp 1 Milyon Ermeni'nin göç yollarında katledilmesi, Dünyanın gündemine 6 ay sonra girebildi. Tabii, 1. Paylaşım savaşının o kanlı hesaplaşması bunun üstüne geldi ve konu tamamen arada kaldı. Büyük altüst oluşlar, mazlum halkları eğer örgütlü, kararlı, esnek ve iyi bir taktik içinde değillerse çok kötü vuruyor. 1890 yılından sonra İstanbul ve Anadolu'da ciddi bir fedai hareketinin olduğunu görüyoruz. Şehir ve kır fedai hareketi, partilerin örgütlenmesine paralel ilerliyor. 1895 yılında Hınçakların Kumkapı gösterisi, yoksul ve Payitahta çalışmak için gelmiş yüzlerce Ermeni emekçiyi kapsıyor, sayıları 4 bine yaklaşan kalabalık, Ermenilerin yaşadıkları zorluklara dikkat çekmenin yanında birçok sosyal talebi de içeren bir gösteri örgütlüyorlar ama bu masum gösteri kanla bastırılıyor. 1896 yılında İngiliz- Fransız sermayesi ve Osmanlı devleti için önemli bir finans merkezi durumunda bulunan Galata'da ki Osmanlı bankasının basılması ise şehir fedai hareketi bakımından incelenmelidir. Baskıncılar soygun amaçlı olarak bankaya girmiyorlar. Talepleri sosyal ve siyasal taleplerdir. Bu isteklerinin batı basını dahil her yerde yayınlanmasını isterler. Saatler süren çatışmalardan sonra Abdülhamid araya giren Rus ve İngiliz elçileri vasıtasıyla uzlaşmaya yanaşır. Banka baskınını yapan fedailer, Fransız gemisi Gronde ile Marsilya'ya giderler. Yaralı olan 5 fedai ise önce hastaneye kaldırılarak tedavi edilir, sonra Mısır'a nakledilirler. Banka baskıncılarıyla eş zamanlı olarak Samatya'da içinde genç kadın fedailerinde olduğu guruplar karakollara saldırırlar ama tümü öldürülür. Banka baskını sonrası İstanbul'da yaşayan Ermeniler ve Baskıncıların liderlerinden olan Papken Suini'nin memleketi Eğin'de binlerce Ermeni katledilir. Abdülhamid mecbur kaldığı bu uzlaşmanın acısını katliamla çıkartır. İstanbul'daki katliama katılan Kürt hamal oluşumları, daha çok Ermenilerin elinde olan hamal mesleğinde önemli yer elde ederler. Türkiye'de 68 kuşağı Latin Amerika gerilla hareketlerini mercek altına alır, incelerken ve kendi pratiği için dersler çıkarırken bu topraklarda gelişen fedai hareketlere ise bigane kalmıştır. Bu gözden kaçmamalıdır! Ulus devletlerin kuruluş sürecinde burjuvazi tarafından parlatılan ve kapitalizm var oldukça var olmaya devam edecek milliyetçilik aynı zamanda yeni pazarlar elde etme ve hegemonya kavgasında yine sermaye sınıfı tarafından bir araç olarak da kullanıldı. Komünist Manifesto aynı zamanda milliyetçilik karşıtı bir belgedir. Ama ezen ulusun milliyetçiliği ile ezilen ulusun milliyetçiliği arasındaki farkı da en iyi anlayacak olanlarda sosyalistlerdir. Ben her iki Ermeni partisini'de eşitliyerek milliyetçi olarak değerlendirmiyorum. Hınçakların Marksist olduğunu belirtmiştik. Gerçi her iki partide 2. Enternasyonale üyedir ve proğramları arasında aşılmaz dağlar yoktur ama HSDP'nin güncel politikadaki duruşu, İttihatla kurduğu ilişki, emek sorunlarına yaklaşımı ona özgünlük vermektedir. Hınçakların teorik liderlerinden olan Sabah Gülyan daha 1907 yılında kaleme aldığı Genç Türkler ne istiyor kitabında İttihatçıların milliyetçiliğinin ırkçılığa varacağına dikkat çekiyor. 1908 yılında ilan edilen Meşrutiyet sonrası yeniden açılan mecliste Hınçaklar adın meclise giren Adana vekili Hampartsum Boyacıyan meclis konuşmasında, Bizim aramızda ırk, din ve milliyet mücadelesi vardır. Ve biz bunu engelleyemedik. Halbuki işçi sendikaları kurulduğunda, işçilerin sınıf kardeşliği duygusu onların arasında yayılacak ve Osmanlılar arasında din ayrımı, bağnazlık ve kavgalar son bulacaktır... Geçen gün Selanik seyahatimde gördüm ki, Türk, Ermeni, Rum, Yahudi, Bulgar ve hatta Kürt işçiler birlikte el ele vererek bir işçi birliği kurmuşlar. Bu birlikte çok çeşitli etnik unsura mensup Osmanlı uyum içinde idi. Fakat hükumet bu birliği lav etti ve faaliyetini yasakladı. Kavala' da bir benzeri kurulan işçi birliğini de yasaklamış, biz bir yandan çeşitli Osmanlı unsurlarının birliğini istiyoruz bir yandan da onları neden kapatıyoruz diye konuşurken nasıl da enternasyonalist olduklarını gösteriyordu. Paramaz'ın ise Bizim için bir vatan yoktur. Biz sosyal demokratız. Biz sadece Ermenilerin kurtuluşu için çalışmıyoruz, bütün insanlığın kurtuluşu için çalışıyoruz, bizim vatanımız bütün dünyadır sözleri, esas kendisi milliyetçi olan ulusalcı solculara atılmış tokat gibidir. Düzmece bir yargılamayla ölüme gönderilen Paramaz ve arkadaşlarının hikayesi, onların katledilmesinden sonra gelen büyük adaletsizliğin ve hukuksuzluğun özeti gibidir. Talat Paşa'ya suikast yapılacağı ihbar edilmesi üzerine, SDHP'nin kurucuları, merkez yöneticileri ve İstanbul'daki üyeleri apar topar gözaltına alınır ve tutuklanır. Paramaz da tutuklananlar arasındadır. Bu şekilde İstanbul merkez cezaevinin bodrum katında zincirlenerek işkence altında aylarca sorgulanırlar. Gerçekten de kongrede, İttihat ve Terakki yöneticilerinin Ermenilere dönük katliam hazırlığı içinde olduğu konuşulmuş ve bu konuyla ilgili ne yapılacağı seçilen merkez komitesine bırakılmıştır. Ortada ciddi hiçbir delil olmadığı halde idam cezasına çarptırılan 20'lerin mahkeme savunmalarından ve idam edilirken haykırdıkları Siz, sadece bizim vücudumuzu yok edebilirsiniz, fakat inandığımız fikirleri asla... Yarın Ermenilik, ülkenin doğusunda özgür ve sosyalist Ermenistan'ı selamlayacaktır, yaşasın sosyalizm! sözlerinden ve sloganından yıllar sonra haberdar olduk!