Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, dün bu gün bu gün de yarın içinde. Kasaba kasabanın, oyun oyunun içinde. Anlatacağım masalın sırrı ise kendi içinde. Ben başlayayım anlatmaya siz varın sırrını çözmeye. Bir sözümde bin mana, içindeki sırrı anlatamam sana. Sen var çöz sırrı, at sırtındaki kamburu. Bir varmış bir yokmuş olmasa da birden çok şey varmış masalımızda, yokmuş diye bir şey de olmazmış. Olanlar gerçek olmuş, anlatılanlar doğru anlatılmış. Olmayan şeyden masal çıkmaz. Masalımızın geçtiği yer ne yedi dağın ardı ne de Kaf Dağı'nın ötesiymiş. Tam sizin geldiğiniz yer belki de şu anda ikamet ettiğiniz yermiş. Onun için hiç biriniz bizim köyümüzde, kasabamızda böyle olaylar yaşanmaz demesin. Az dinlesin, az anlasın, az da merak edip sorup soruştursun o zaman gerçek neymiş kendisi bulsun. Derler ki vakti zamanında ekip biçtikleriyle, bakıp besledikleriyle iyi kötü geçinen çok olmasa da karınlarını aç kalmayacak kadar doyuran bir kasaba halkı varmış. Kasabadaki zanaatkarların işlettiği hallaç, bakırcı, demirci, değirmen, terzi dükkanı derken ne ben hepsini sayayım ne de siz yorulun; ürettikleriyle kendi yağlarında kavrulup giden bir yermiş. Siz sanmayın ki bu kasabada her şey yolundaymış. Burada fazlasıyla doyanlar olduğu gibi yarı aç yarı tok yatağa girenler de çokmuş. Az çalışanlar çok, çok çalışanlar az kazanırmış. Tek sorun bu da değilmiş. Kasabadaki aileler arasında kökeni çok eski yıllara dayanan kavgalar, dövüşler, çekişmeler, itişmeler hatta öldürmeler dahi sürer gidermiş. Tabii bu durum bazen öylesine rahatsızlık verir bir hal alırmış ki sonunda fırsat kollayanlara gün doğarmış. Hal böyle olunca da arada biri çıkar, efelenir kasabayı düzene sokacağım diye esip gürlermiş. Hele gücü bana verin görün o zaman düzen nasıl sağlanır, bozulan çark nasıl düzeltilir dermiş. Gücü eline aldıktan sonra da kırıp döker, yakıp yıkar ve bunların hepsini iyiliğiniz için yapıyorum dermiş. Bu hal belli aralıklarla tekrarlanıp dururmuş fakat kasaba halkı balık misali dün yaşadığını bugün unutur, bugün söylediğini yarın hatırlamazmış. Bir gün ak dediğine ertesi gün kara, sabah doğru dediğine akşam yanlış dediğinden hallerinden memnun yaşayıp giderlermiş. Her seferinde ahalinin büyük çoğunluğu işte bu kez bizi kurtaracak kahraman peydah oldu diyerek neredeyse kırk gün kırk gece düğün edermiş. Bütün küsler barışır kardeş olduklarını söyleyerek birbirlerine öylesine sarılırlarmış, öylesine kucaklaşırlarmış ki görenler çatlasın patlasın derlermiş. İşte yine böyle vaktin birinde bir grup tünedi kurtarıcı türemiş. Bu tünedi adamlar önce hatır gönül diyerek kasabanın söz hakkını ele geçirmişler. Bunu öyle hemen bugünden yarına değil adım adım, yavaş yavaş yapmışlar. İlk başlarda yaptıklarına karşı gelenlerden o kadar korkarlarmış ki taa yerlere kadar eğilip kendilerinin yanlış anlaşıldığını tek dertlerinin kasabaya hizmet etmek olduğunu söylerlermiş. Kötü bir niyetlerinin olmadığını da her fırsatta ağlaya sızlaya anlatırlarmış. Onların ağlamaları yetmezmiş gibi bunlarla beraber çalışan salya sümük ağlayıcılar dahi varmış. Tünediler ve adamları bütün kötülüklerin kasabadaki zanaat işlerini yürütenlerde ve onların yanında çalışanlarda olduğunu söyleyerek, eğer bu değirmenlerden, terzilerden, hallaçlardan, demircilerden ve çalışanlarından kurtulurlarsa tüm sıkıntılardan arınacaklarını anlatarak ahaliyi ikna etmişler. Zamanla onlara inananlar, sözlerinden şüphe etmeyenler, bir dediklerini iki etmeyenler hatta kendisini onların bir parçası olarak görenler o kadar çoğalmış ki bu da tünedilerin işini kolaylaştırdıkça kolaylaştırmış. Tünedilere inananlar hayal alemlerinde dolaşıp dururlarken, onlar her geçen gün güçlerine güç katıyorlarmış. Tabi sanmayın ki kasabanın tüm halkı bu durumdan memnunmuş. Orada yaşananlara karşı çıkan çokça da itirazcı varmış. Ruhlarını, bedenlerini türedi tünedilere emanet eden hayal aleminde yaşayanlar bu gidişattan memnun olmayan nice itirazcı insana dünyanın dar edilmesini de umursamazlarmış. Kasabanın kenar köşelerinde gözlerin önünde, gönüllerin uzağında yaşananlara hiç aldırmazlarmış. Çevrelerinde olanlara karşı gözünüzü açın, kulaklarınızı tıkamayın, vicdanınıza seslenin diyenleri duymazlarmış. Onların uyarılarına kulak tıkar, bütün düzensizliğin nedeninin tünedilere inanmayanlar olduğunu söyleyerek, itirazcıları suçlarlarmış. Bu kötü gidişatı bir türlü durduramayan itirazcılar gece gündüz demez koştururlarmış fakat dönüp arkalarına baktıklarında ancak arpa boyu kadar yol aldıklarını görür bu kez de birbirine düşerlermiş. Her biri ötekini suçlar kendi aralarında bölük pörçük olurlarmış. Tabi onların küçük kabilelere bölünmeleri kendilerini kasabanın sahibi ilan eden tünedilerin işini kolaylaştırırmış. Kasabanın sahibiyiz diyenler bilirlermiş ki itirazcılar ne kadar dağılırsa işleri o kadar kolay idare ederler. İşte böyle bir vakitte itirazcıların tayfasından bu işleri hal yoluna koyacak kadınlı erkekli gençler yetişmeye başlamış. Bunlar gittikleri mahallelerde, köylerde insanları etrafına toplar onlara bu gidişatın iyi olmadığını kasabalının gözüne kara perde çekenlere karşı ortak hareket edilirse herkese adil davranılır dost eli uzatılırsa gidişatın düzeleceğini, kötülüklerin son bulacağını anlatırlarmış. Bu anlatılanlar karşılık bulunca kasabanın sahibi olduğunu söyleyenleri, emir verirken zevkten dört köşe olanları bir telaş almış yürümüş. Telaşları o denli büyümüş ki elleri ayakları birbirine dolaşmış. Emrindekilere emir üstüne emir yollamışlar. Bin bir yalanı birbirine bağlayarak itirazcıların sesini duyuran kadınları erkekleri derhal zindanlara atılmaları gerektiği talimatı verilmiş. İtirazcılar bu beklenmedik durum karşısında öylesine hazırlıksız yakalanmışlar ki sus pus kalmışlar. Çünkü her seferinde tünedilerin ne kadar oyunbaz olduğunu unutup tuzağa düşerlermiş. Onlar tuzağın farkına varıp seslerini yükseltinceye kadar iş işten geçermiş. Aylar yıllar geçmiş, zindana atılanlar azalmamış artmış. Bin bir umutla zindandan çıkmaları beklenen itirazcıların öncülerine her geçen gün yeni cezalar kesilip zindanda kalma süreleri uzatılmış. Zindandaki itirazcıların arkadaşları ise onları un gibi öğüten tünedilerin çarkına çomak sokup dönen çarklarını kırmak için her yeni gün umutla işe koyulup gecelerini gündüzlere katarak çalışıp duruyorlarmış. Tünedi: Dersim yöresinde sonradan görmeler için kullanılan bir söz.


Bu yazıda murad edilen, Kiarüstemi'yle henüz tanışmamış olan okurlarda bir motivasyon yaratabilmek ve filmografisindeki bazı köşe taşlarını yaldızlayarak görünür kılmak. Sinemacılar peki? Fotoğrafçılar, ya da? Bir daha onların gözünden, onların merceğinden bakamayacak olmak dünyaya... Onların gidişleriyle yarattıkları eksikliğin bende oluşturduğu boşluk hissi, nedense daha belirgin. Açıklanabilir pek çok sebebi vardır bunun muhakkak fakat yazımızın konusu olmadığı için, kıyısından başka bir hatta ilerleyelim. Geçen yaz, bir büyük yönetmen hayatını kaybetti: Abbas Kiarüstemi. Bugün İran sineması diye bir vakıadan bahsedilebiliyorsa, Abbas Kiarüstemi'nin hatırı sayılır payı ve emeği vardır. Son derece kişisel değerlendirmelerin yer alacağı bu yazıda, size Kiarüstemi'yi uzun uzadıya anlatmayacağım. Zira pek çok dergide onlarca yazı yayınlandı, filmleri ve sineması üzerine. Filmleri teker teker anlatılmaya kalkılsa ya da, zaten derginin yekununu kaplayacak kadar çok... Benimse bu yazıda muradım, çok sevdiğim Kiarüstemi'yle henüz tanışmamış olan okurlarımızda bir motivasyon yaratabilmek ve filmografisindeki bazı köşe taşlarını yaldızlayarak görünür kılmak. İran gibi bir ülke, İslam devrimiyle o karanlık tünele girdiğinde, sinema sanatı mutlak bir yok oluşla karşı karşıya kaldı. Sinema salonları yıkıldı, filmlerin kopyaları yıkıldı, sanatçıların bir kısmı ülkeyi terk etti... Hepimizin malumu, ülkelerin altüst olduğu dönemlerde sanatçıların takındığı tavır, daima mercek altına alınır. Aydın tavrı çünkü, ülkenin geleceği için de belirleyici olabilir. İran'da, siyaseten yaşanan depremin sosyal hayatı darmadağın ettiği bu süreçte pek çok aydın, hiç olmazsa gündelik hayatını sürdürebileceğini sandı önce. Yaratılan basınca sessiz kalanlar, yaşananları görmezden gelenler, hele bir yol alsınlar, sonra bakarız diyenler oldu. Oysa Humeyni rejimi, asırlardır o iktidar koltuğuna tırnaklarını geçirmeyi beklemişçesine, hiçbir boşluk bırakmadan sanatçıların soluk borusunu kesmeye çalıştı ilk olarak. Şah döneminde temelleri atılan Çocukların ve Gençlerin Entelektüel Gelişimi Enstitüsü bünyesindeki Sinema Akademisi'nin başına, yine şah döneminde Abbas Kiarüstemi getirildi. Kiarüstemi, ülkenin hem önemli bir grafik tasarımcısı, hem çok iyi bir fotoğrafçısı hem de tanınmış bir sinemacısıydı. Akademinin başında olduğu dönemde, 60'lı yıllardan itibaren sağlam bir damar yakalayan İran sinemasının, pek çok yeni sinemacı ve filmle tanışmasına vesile oldu. Bu sayede halkın sinemayla ve bilhassa İran sinemasıyla kurduğu bağa yeni düğümler atıldı. Yukarıda belirtmiştim; İran sinemasında sansürün, Humeyni'den önce de uygulandığını. Bu noktaya geldiğimizde şunu da söylemek gerekir ki İran sinemasını, sansürle mücadelenin şekillendirdiğini iddia etmek, ülkenin derin tarihine ve kültürüne saygısızlık etmek olur. Ancak, sansürle mücadelenin en eşsiz örneklerine de İran sinemasında rastlıyoruz. Kiarüstemi sinemasında, sansürle mücadele izleğine birkaç örenk vermek gerekirse, şunları sıralamak mümkün: Kiarüstemi'nin daha 1979'da çektiği Birinci Olay, İkinci Olay filmi mesela, devasa bir kulak diyagramıyla açılır. Otorite figürü öğretmenin tahtaya çizdiği kulak ve sınıfta kurduğu baskı, filmin çekildiği dönemi perdeye taşımıştır bir bakıma. Kiarüstemi, Ve Yaşam Sürüyor, Kirazın Tadı, On filmlerini neredeyse bir arabada çekmiştir. Kirazın Tadı'nda intihar ettikten sonra naaşını defnedecek birini arayan adamın, dış dünyayla ısrarlı temasını izleriz. On'da ise bir kadının direksiyonun başında olduğu arabadan ayrılmaz kamera. Yönetmen, arabalara olan sevgisini sinemada da kullanmıştır yani. Zaman zaman kendi ülkesinde film çekmeleri çeşitli bahanelerle engellenen sinemacılar açısından araba, az zamanda çok ve büyük işler yapmak için işlevsel bir plato olabiliyor demek... Arabanın içindekiler ve dış dünyadakilerin teması, seyir halinde olmanın sağladığı kolaylıkla sayısız faktöriyele ulaşabilir. Kiarüstemi, işte tam da bu hesap edilmemiş seçeneklerin yönetmenidir. 2000'lerin başında çektiği Şirin, başından sonuna kadar bunun filmidir örneğin. Kamera, 90 dakika boyunca sinema perdesinde bir aşk hikayesi izleyen 113 kadının yüzüne odaklanır. Filmde her ne kadar Hüsrev ile Şirin anlatılıyorsa da, hikayeye olan ilgimizi kaybeder, kadınların yüzlerine kapılırız. Yazılabilecek o kadar çok şey var ki... Maalesef, son bir pencereyi daha aralayıp, yazıya son vermek zorundayım. Kiarüstemi sinemasında taşra bizdekinden farklı olarak bir sıkıntı ya da bir dekor olmamıştır hiç. Kendi kültüründen beslenen bir yönetmenin, anayurdunda kalma ısrarının çizdiği bir rotadadır kasabalar, köyler. Filmlerini çekerken orada yaşayanlarla temas kurar, bu temas da başka başka filmler doğurur. Sessizce... Neden bizi çekiyorsun ki, biz o filmleri asla izleyemeyeceğiz diye sitem edenlerin karşısında, sessiz kalmıştır Kiarüstemi. Ama çoğunlukla, oralardadır. Ya yeni filmler ya da mesela, 1990'daki büyük deprem sonrasında, Arkadaşımın Evi Nerede filminde oynayan Ahmed'in akıbetini öğrenmek için oradadır... Bu ziyaretten de yeni hikayeler, filmler doğacaktır kuşkusuz. Kiarüstemi'nin onlarca filmini değil de şiirini izledik gibi hissetmişimdir daima. Mart ayında kanser olduğu haberini okuduğumda, yokluğuna hazırlamaya çalıştım kendimi. Artık yeni bir filmini izleyemeyecek olmaya, evet, alışamayacağımı kabul ediyorum bugün. Ancak bu kabul, filmlerine bir daha bir daha izleyip, onun göz merceğine yetişmeye uğraşmama engel değil.


Aşıklık geleneği yüzyıllardır gelişimini sürdüren ve kültürümüzün önemli bölümünü oluşturan enstrümanlardan biri. Halk müziğinde kullanılan aşık kavramının Anadolu'da köklü bir geçmişi var. Aşık dendiğinde elinde bağlaması olan, yaşını almış, kalabalıklara hitap eden, ermiş bir erkek canlanıyor gözlerimizde... Ne yazık ki toplumsal cinsiyet dediğimiz ve kadınların hep öteki cins olmasına neden olan toplumun oluşturduğu kurallar ve roller bütünü, aşık kadınları teğet geçmemiş, onların yaşam alanlarına da fazlasıyla sirayet etmiştir. Hal böyle iken bir kadın dosyası hazırlayan Yeniden Sanat ve Hayat dergisinde, bana da bu konuyu irdelemek düşüyor. Bu çalışmada, genel olarak aşıklık geleneğinde yer etmiş olgular ve kurallar 20. yüzyılda yaşayan bazı kadın aşıklar özelinde örneklendirilecek, kadınların bu kurallara uyumunu geciktiren faktörler tartışılacak, farklı kaynaklardan elde edilen verilerle kadın aşıkların yaşadığı sorunlara ve işledikleri temalara değinilecektir. Aşık kavramı, Anadolu'da 13. yüzyıldan sonra duyulmaya başlanır. Türkçe ışık manasına gelen aşık, Arapça seven ve gönül anlamlarına gelir. Peki, aşık kime denir? Sazlı, sazsız, doğaçlama yoluyla, kalemle veya bu özelliklerin birkaçını birden taşıyan ve aşıklık geleneğine bağlı olarak şiir söyleyen halk sanatçılarına aşık adı verilir. Aşıklar, aynı zamanda halk hikayeleri anlatan gezgin şairlerdir. Aşık önceleri İslami şiirler söyleyen şairler tarafından kullanılsa da daha sonra saz şairlerini ifade etmek için kullanılmıştır. Bu söyleme biçimine aşıklık-aşıklama, aşıkları yönlendiren kurallar bütününe de aşıklık geleneği adı verilir. Kadın, edebiyatımızda her zaman şiirin konusu olarak düşünülmüş, 'şiirin şiir yazması' şaşırtıcı görünmüştür. Behiye Köksel'in bu cümlesi kadının pek tabii üreticisi de olabileceği şiirdeki konumunu çok iyi özetler. Köksel, yoğunlukla kadının üretici olduğu manzum karakterli sözlü edebiyat türlerine örnekler verir. Ninniler, ağıtlar ve masallar bu türlerdendir ve manilerde de kadın yaratıcılığı vardır. Kadınların doğrudan üretimi olan bu edebi ürünlerin, kadını nesne pozisyonuna indirgeyen ürünlere kıyasla tarihi süreç içerisinde hak ettiği değeri görmediğini söylemek abartılı olmayacaktır. Divan ve aşık edebiyatında, sanatçılar kendi isimleri yerine takma adlar kullanır, bunlara mahlas adı verilir, kaynaklarda tapşırma olarak da geçer. Kadın aşıklar çoğunlukla Bacı mahlasını kullanır. Bacı ifadesi Alevi-Bektaşi inancında özel bir yere sahiptir. Bacıyan-ı Rum'a bağlı olarak bacı kelimesinin tarihi bir arka planı da vardır. Kadınların Anadolu'daki varlığını sorgulamamız açısından bu arka planı detaylı anlatmak faydalı olacaktır. Arif Hüdai Köken ve Nüket Örnek Büken'in araştırmalarına göre, 13. yüzyılda Ahi Evran tarafından kurulan Ahilik Teşkilatı bilim ve sanata önem vermiş, sosyo-kültürel, ekonomik çalışmalarda bulunmuştur. Bu oluşumun yalnızca kadınlar için çalışan ve Ahi Evran'ın eşi Fatma Bacı tarafından kurulan bir örneği de Bacıyan-ı Rum yani Anadolu Bacıları Teşkilatı'dır. Ahilik Teşkilatı ve Bacıyan-ı Rum, cinsiyetçi tutum ve yaklaşımlardan uzak durarak her bir ferdin katkılarıyla toplumsal kalkınma için çalışmalarını sürdürmüşlerdir. Bacı mahlası kullanan aşıklara bakacak olursak Filiz Yurdakul, Sinem Bacı; Şahsenem Akkaş, Şahsenem Bacı; Nevcihan Özmerih, Aşık Bacı; Arzu Yiğit, Arzu Bacı mahlaslarıyla tanınır. Rüya motifi aşıklık geleneğinde önemli bir yerde durur. Aşıklar için gördükleri rüya bir başlangıç olarak kabul edilir ve bu rüya nedeniyle aşık olmak oldukça yaygındır. Yalandan sakın ki, doğru ol yüze, Aşık Olgaç gel sen, inanca öze, Kadın aşıkların gelenek içerisinde toplumsal cinsiyet rollerinden kaynaklı yaşadığı birçok olumlu ve olumsuz koşul göze çarpıyor. Bu bölümde kadın aşıkların icralarını etkileyen bu koşullar üzerinde duracağız. İncelenen kaynaklar baz alındığında, kadın aşıkların en temel sorunu yukarıda da bahsettiğimiz gibi sazın asıl icra ortamlarına uzaklıkları olarak görülmektedir. Kahvehaneler, düğünler, köy toplantıları gibi mekanlar erkek aşıkların icra alanları olarak öne çıkmıştır. İcra ortamlarına olan bu uzaklık, kadın aşıkların geleneğin muamma, leb-değmez, atışma gibi gerekliliklerine fazla vakıf olamamalarına, onlardan mahrum kalmalarına neden olmuş ve üretimlerine yansımıştır. Ayrıca bu durum kadın aşıkların aşıklık geleneğiyle ilgili bilgi eksiklikleri yaşamalarına yol açmış, şiirlerinin yapısına ve estetiğine yansımıştır. Aşıkların buluşmaları Aşıklar Bayramı, Aşıklar Şöleni, Aşıklar Gecesi gibi etkinliklerde de yapılır. Köksel, kadınların aşıklıkla ilgili kuralları bilhassa aşıklar şölenleri gibi işlevi geleneksel sürece nispetle kısmen farklılaşmış olan ortamlarda öğrendiklerini ifade eder. 20. yüzyılın ilk yarısında aşıklar şölenlerine katılmış ilk kadın aşık olarak kaynaklarda adı geçen kişi Fatma Oflaz'dır (1894-1980), Derdimend Ana olarak da bilinir. Kadın aşıkların önemli bir bölümü Alevi-Bektaşi inancının etkisiyle yetişmiştir. O nedenle Alevi-Bektaşi inancını ve onun prensiplerini açıklamaya, kadının bu inanç çerçevesinde konumlanışına dikkat çekmek istiyorum. Kadın aşıklar cephesinden bakmak gerekirse Alevi-Bektaşi inancında saz, şiirden ayrı düşünülemez. Saz, dini duyguları dile getirmenin aracıdır, aşıklar sazlarıyla nefesler ve deyişler icra ederler. O nedenle sazı eline alan kadın veya erkek hangi cins olursa olsun bu duyguları dışavurmakta özgürdür. Alevi-Bektaşi inancının kadın aşıkların yetişmesindeki olumlu yönlerinden bir diğeri cem törenleridir. Cem törenleri, kadın ve erkeklerin bir arada olduğu, aşıkların geleneğin kurallarını öğrenebildiği alanlardandır. Türkiye'de bazı bölgeler aşıklık geleneği açısından zengindir. Köksel'in araştırmalarına göre, geleneğin en zengin olduğu bölgelerin başında Sivas ve çevresi gelir ki kadın saz şairlerinin doğdukları ve yaşadıkları yerler açısından Sivas birinci sırayı almaktadır. Çukurova bölgesi, Iğdır, Kars, Eskişehir, Çorum geleneğin yoğun olduğu yörelerdir. Köksel'in araştırmalarına göre, kadınlar belli bir eğitime veya sosyal statüye sahip değilse saz şairi olmak istediklerini ilan etmek için ailelerinin imkanlarına ihtiyaç duymuşlardır. Kadın aşıkların yetiştikleri çevrelere bakıldığında ya aileden, babadan gelen bir ortamın ya da eşten kaynaklanan bir saz ve söz ortamının mevcut olduğu görülür. Bir şekilde ailesinde müzikle ve şiirle ilgilenen kişilerin olması kadın aşıkların kendilerini geliştirmelerini sağlamıştır. Tabii tüm kadınlar bu kadar şanslı olamamışlardır. Kadın aşıkların çoğunun evliliklerini meslektaşlarıyla yapmaları dikkat çekicidir. Kadınlar için eşlerinin sanatçı olmasının olumlu yanları olduğu kadar olumsuz tarafları da olmuştur. Evlilikleri sebebiyle aşık meclislerine daha rahat katılabilen kadınlar sanatlarını icra ederken eşlerinin müdahalesiyle karşılaşmaktan kurtulamamışlardır. Kadın aşıkların toplumsal rolleri ürettikleri eserlere de yansımıştır. Şiirlerinde genellikle aşk, sevgili, kadın, toplumsal olaylar, doğa gibi konulara yer vermişlerdir. Bu bölümde bazı kadın aşıkların işlediği temaları ve eserlerini aktaracağım. Şiirlerinde kadın olmanın getirdiği sıkıntıları ve toplumsal sorunları anlatmıştır. Sonuç olarak bu çalışmada, aşıklık geleneğinin temel olguları teknik bilgiler verilerek 20. yüzyılda yaşayan bazı kadın aşıklar özelinde irdelenmiştir. Çalışmanın amacı tüm kadın aşıkların incelenmesi değil kadın aşıkların sanatlarını icra etmelerini engelleyen faktörlerin ortaya çıkarılması olmuştur. İncelenen kaynaklar baz alındığında, kadınların gelenek içerisinde konumlanmasını zorlaştıran unsurlar öne çıkarılmaya çalışılmıştır. Gözlemlenen en temel sorun, kadınların toplumsal rollerinden kaynaklı aşıklık geleneğinin gereklerini yerine getiremeyişi olarak öne çıkmıştır. Bu sorun aile, yöre, eş gibi faktörlerin olumlu etkileriyle bazı kadın aşıkları daha az etkilemişse de yine bu faktörlerin olumsuz etkileri de kadın aşıkları geriletmiştir. Kadın aşıklar topluluk içerisinde kabul görebilmek için erkeklere nazaran çok daha fazla çaba göstermek zorunda kalmışlardır. Gerek erkek aşıkların rahatça gezebildiği -köyler, kahvehaneler, dernekler gibi- mekanlarda bulunamayışları gerek usta aşıklardan eğitim alamayışları ve yüz yüze iletişimden mahrum kalmalarından kaynaklı kendi kendilerini geliştirmek zorunda kalmışlardır. Kadın aşıklar, gelenek içerisinde yaşadıkları tüm güçlüklere ve teknik bilgi eksikliklerine rağmen üretimi elden bırakmamış, şiirlerinde toplumsal sorunlara yabancılaşmamış, kadın olmalarından kaynaklı uygulanan baskılara boyun eğmemişlerdir. Kadınların bu durumu tarihsel bağlamda da önemli bir yerde durmaktadır. Sözlerini sakınmadan söyleyen ve erkekleşen akla karşı mücadele eden kadın sanatçılarda bu karşı duruşu çok net görebiliyoruz. Bu duruşu taşıyan ve ona sahip çıkan tüm kadınlara bir kez daha selam olsun! Köksel, Behiye, 20. Yüzyıl Aşık Şiiri Geleneğinde Kadın Aşıklar, Akçağ Yayınları, Ankara, 2012. Artun, Erman, Aşıklık Geleneği ve Aşık Edebiyatı, Karahan Kitabevi, Ankara, 2019. Çınar, Sevilay, Yirminci Yüzyılın İkinci Yarısında Türkiye'de Kadın Aşıklar, Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2008. Çınar, Sevilay, Songül Karahasanoğlu ve Süleyman Şenel, Kadın Aşıkların Aşık Sanatı İçerisinde Toplumsal Rolleriyle Konumlanma Problemleri, İTÜDERGİSİ/B, Cilt: 5, S 2, Aralık 2008. Taşlıova, M. Mete, Kadın Temsilcileriyle Birlikte Çorum'da Halk Şiiri ve Aşık Tarzı Üzerine Tespit ve Öneriler, Cilt: 1, S 2, Haziran 2009. Çınar, Sevilay, Kadın Aşıkların Müzikal Kimlikleri, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, Cilt: 5, S 8, 2016. Erman Artun, Aşıklık Geleneği ve Aşık Edebiyatı (11. Baskı), Karahan Kitabevi, 2019, s. 1. Behiye Köksel, 20. Yüzyıl Aşık Şiiri Geleneğinde Kadın Aşıklar, Akçağ Yayınları, Ankara, s. 15. a. g. e. , s. 16. a. g. e. , s. 73. Sevilay Çınar, Yirminci Yüzyılın İkinci Yarısında Türkiye'de Kadın Aşıklar, (Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2008), 221. Çınar, Yirminci Yüzyılın İkinci Yarısında Türkiye'de Kadın Aşıklar, 21-22. M. Mete Taşlıova, Kadın Temsilcileriyle Birlikte Çorum'da Halk Şiiri ve Aşık Tarzı Üzerine Tespit ve Öneriler, Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt: 1, S 2, Haziran 2009, s. 94. Alevilik ve Bektaşilik kimi kaynaklarda inanç kimilerinde kültür olarak geçmektedir. Bu kavramlar yazı boyunca yapılan kişisel değerlendirmelerde inanç, alıntı yapılan bölümlerde ise kültür olarak kullanılmıştır. Bu tartışma ayrı bir yazının konusu olduğu için bu konuya girilmemiştir. Çınar, Yirminci Yüzyılın İkinci Yarısında Türkiye'de Kadın Aşıklar, 47. Çınar, Yirminci Yüzyılın İkinci Yarısında Türkiye'de Kadın Aşıklar, 53, 55, 63. Çınar, Yirminci Yüzyılın İkinci Yarısında Türkiye'de Kadın Aşıklar, 85. Çınar, Yirminci Yüzyılın İkinci Yarısında Türkiye'de Kadın Aşıklar, 210, 211. Çınar, Yirminci Yüzyılın İkinci Yarısında Türkiye'de Kadın Aşıklar, s. 322. Çınar, Yirminci Yüzyılın İkinci Yarısında Türkiye'de Kadın Aşıklar, s. 283.


Daha iyi, daha insanca bir yaşam umudu ve mücadelesi sınıflı toplumların başlangıcından beri hep var olmuştur. Siyasal iktidarı ellerinde tutan sömürücüler de sömürülerini sürdürebilmek için tarih boyunca farklı yöntemler kullanmışlardır. Sömürücülerin baskı ve zulmü zaman zaman akıl almaz boyutlara ulaşmıştır. Ancak sömürü düzeninin, sömürülenlerin düşünme biçimlerinde yol açtığı çarpılma belki de sömürünün devam edebilmesinin en büyük güvencesi ve en şaşırtıcı yanıdır. İçselleştirilmiş egemen ideoloji çoğu kez yaşanmakta olanın olduğu gibi algılanmasını imkansız hale getirir. Öyle ki sömürülenler, sömürü düzenini tek ve biricik gerçek olarak algılamaya başlarlar. Hayatın başka türlü olabileceğini düşünemez olurlar ve giderek acı çekiyor olmalarına rağmen kanlarını emen koşulları ve yapıyı yüceltirler, kendi bilinçli çabalarıyla, kendilerinin ve kendileri gibilerin gözlerine, gerçeğe karşı perde çekerler. Bu da genellikle korkular sayesinde olur. Ekmeklerini, dostlarını, sınırlı bile olsa sahip olduklarını, inançlarını, hatta zincirlerini kaybetme korkusu sömürülenlerin gözlerini kör eder. Egemen ideoloji başka bir yoldan daha sömürülenleri ele geçirebilir. Sömürülenlerin bir kısmı neler olup bittiğinin farkında olabilirler, hatta sömürenler sömürülerini uluorta, apaçık, hiç gizlemeye çalışmadan neredeyse küstahça bir tavırla sürdürüyorlardır. Bu durum sömürülenlerin bilinçli olanlarını öyle bir öfkelendirir ki gözleri, sömürenlerden, onlara baskı ve zulmü uygulayanlardan başka hiçbir şeyi görmez olur ve bütün isyanlarını sömürenlere göre tasarlamaya başlarlar. Muhalefetlerini, karşı çıkışlarını, taktik ve stratejilerinin tümünü, umutlarını ve öfkelerini sömürenlere göre yapılandırır ve biçimlendirirler. İşte bu da daha iyi, daha insanca bir yaşam umudunu yok eder. Ortada kurulacak yeni bir yaşam kalmaz, sadece yok edilmesi gereken sömürenler vardır. Böylesi bir isyan fikri, kendini egemen ideolojiye göre biçimlendirdiği için yaratıcı gücünü kaybeder, sadece kör bir öfke olarak kalır. Böyle bir isyan bağırır, çağırır ama sonuç alamaz. Daha da beteri, böyle bir isyan sömürü düzenini sömürenle özdeşleştirdiği için sömürgen yapıyı görünmez kılar. İşte sanat tam bu noktada devreye girebilir. Çünkü sanat, yapısı gereği, gerçeklikten yola çıkılarak oluşturulmuş bir soyutlama, bir kavramsallaştırma ise gerçekle aramıza, gerçeği, alışageldiğimizin dışında, farklı bir açıdan algılamamıza olanak tanıyan bir uzaklık koyabilir. Bunu aslında her gerçek sanat yapıtının yaptığını söylemek yanlış olmayacaktır, ne de olsa sanat bir anlamda gerçekliği sorgulamak, onunla hesaplaşmak demektir. Ama özellikle de başkaldırının ve isyanın sanatı kendini bu uzak açıyla tarif eder. Bu konuda Bertolt Brecht'i hatırlamak gerekir: Gerçeği bizim etki alanımızdan uzaklaştıran aşinalık niteliğinden arındırmaktan söz eder çünkü egemen sömürücüler sınıfı, bu aşinalık niteliği sayesinde sömürüyü sürdürebilmektedir. Katlanarak artan bir sömürüye yaslanan büyük dönüşümün, doğayı egemenlik altına alma dönüşümünün, çözümleyici ve eleştirel bir görme biçimi sayesinde gerçekleştiğini, bu görme biçimi sayesinde doğada bulunan üretici güçlerin ortaya çıkarılabildiğini, ama bu eleştirel bakışın egemenliğini ona borçlu olan sınıf tarafından, insan ilişkileri alanına yönelmesinin özellikle engellendiğini de söyler Brecht. İşte egemen ideolojinin körleştirici gücü tam da budur. Nazım Hikmet de bu güce maruz kalmış, sömürülenleri görüp, Akrep gibisin kardeşim diye başlayan dizelerini yazmış olmalı. Analitik/eleştirel görme biçiminin insan ilişkileri alanına yönelmesi demek, sömürü ve baskı düzeninin nasıl çalıştığının aşikar olması demektir ki sömürücülerin en korktukları şey herhalde budur. İsyanın ve başkaldırının sanatı bunu temelde mizahla ve özellikle de ironiyi kullanarak yapar. Mizah, öncelikle egemen güçleri varsayılan kudretinden soyundurur, onu en zayıf, en kırılgan haliyle çırılçıplak bırakır. Bunu da çoğu kez onu iktidar olarak görmeyerek gerçekleştirir. İktidar kuran her türlü egemen söylemi tersyüz eder, alaylayarak boşa çıkarır. Bu, iktidarı hafife almak, onu küçümsemek ya da sempatikleştirmek değildir. Tam tersine, onun içini boşaltmak, gücünün geçiciliğini ve sınırlılığını göstermektir. Daha da önemlisi başkaldırının kendini iktidara ve egemen güçlere göre değil, kendine göre tanımladığını gösterir. Mücadele, sadece egemen güçlerin dayattığı biçim ve yollarla yürümeyecektir. Üstelik mizah ve ironi, sömürü ve baskının yarattığı ezilme duygusunu seyreltir, böylelikle sömürülenin kendiliğinden gücünün farkına varmasını sağlar. Bunu sömürüleni yücelterek değil, sömürü ve baskı mekanizmasını açık ederek, dolayısıyla sömüreni varsayılan gücünden yoksun bırakarak yapar. İllüzyon bozulur, birdenbire egemen güçlerin bir kağıttan kaplan olduğu görünür. Başkaldırının estetiğinde, sömürülenin baskı ve sömürüye karşı çıkma noktasına gelmesini de çoğu kez mizah ve ironi sağlar. Ezilenlere içi boş bir moral vermez, sömürü ve baskı mekanizmasını görünür kılarak mücadelenin nasıl olacağını da ezilenlerin tasarlamasını, hayal etmesini sağlar. Bu da sıradan bireyleri zaman zaman kendileri farkına varmadan isimsiz kahramanlar haline getirir. Aslında mesele kahramanlar yaratmak değildir, mesele daha sonra kahraman olarak görülenlerin sahip olduklarını hiç düşünmedikleri güçlerinin ortaya çıkmasıdır, çoğu kez buna kendileri bile şaşarlar. Sınıflı toplumun doğup sınıf mücadelelerinin başladığı çok eski çağlardan günümüze, halk kültürünün hep aykırı bir bakış açısına sahip olduğundan söz eder Dario Fo. Bu aykırı görme biçimi tanrıları, kralları, her türlü otoriteyi, katılığı ve baskıyı analitik/eleştirel bir açıdan ele alarak, içini boşaltır; böylelikle yaşamı, yaşamı güzelleştiren emeği yüceltir. Bu arada baskıcı bir nitelik alırsa kendini de konu alır ve kendine de karşı çıkar. Halk kültürü ve sanatının bu aykırı görme biçimi, mizah ve ironiyle öylesine bir enerji açığa çıkarır ki egemen güçler açısından bu çok ürkütücüdür. Çünkü onların kavgacı diliyle konuşmaz, sakin, esnek ama çok güçlüdür çünkü farkındalığa, bilgi ve bilince dayanır. Gücünü göstermeye çalışmaz çünkü gücü zaten oradadır. Egemen güçleri de güçsüz göstermeye çalışmaz çünkü onlar ezilenlerin uyanışının, bilinçlenerek farkına varışlarının gücü yanında zaten çok güçsüz görünürler. Egemen ideolojiyle giriştiği bu hesaplaşma sanata sınırsız bir yaratıcılık olanağı tanır. Daha doğru bir deyişle sanatsal yaratıcılık bu hesaplaşmayla kanatlanır. Yeni şeyler eski biçimlerle anlatılamaz. Balzac'a tutunun demek suya tutunun demektir. der Brecht. Yeni biçim denemeleri deneyenlere de görünür hale getirmek istediklerinin aslında ne olduğunu ve nasıl anlatabileceklerini öğretir. Alımlayanlar ve anlatanlar için heyecan verici bir süreçtir bu. Başkaldıran sanat yaratıcıdır ama en önemlisi yeni bir hayatın yaratıcısıdır. Böyle bir sanat, alımlayıcısını da sanatçısını da dönüştürür. Brecht'in tiyatro sanatı için söylediği, sanırım bütün sanatlar için geçerlidir: Sanat, son çözümlemede sanatların en yücesi olan yaşama sanatına hizmet eder. Daha iyi bir yaşam sanatı da kendini buna göre biçimlendirir, gelecek onundur, o yüzden gücünden emin ama analitik/eleştirel bakışını önce kendine yönelterek heyecan verici, coşkulu, yaşam dolu yolculuğuna devam eder. Bu yazı, Sanat ve Hayat Dergisi'nin Kış 2018 tarihli 13. sayısında yayınlanmıştır.


Dünya direnişler tarihinde kadın direnişleri olarak yer alacak bir yüzyıla tanıklık ediyoruz ve bu kadın direnişleri yaşamın her alanından kadınlara Biz de varız! demek için ilham kaynağı oluyor. Tıpkı erkek egemen sanatsal üretim alanlarındaki kadınlara olduğu gibi. Sarya Müzik Topluluğu, BEKSAV'ın 20. yılında vakıf bünyesinde kurulan ve beş yıldır çalışmalarına devam eden, kadınlardan oluşan bir müzik grubu. BEKSAV 25. yılına girerken biz de Yeniden Sanat ve Hayat ekibi olarak kadın konularına ağırlık verdiğimiz bu sayımızda Sarya Müzik Topluluğu'nun sözünü dinlemek istedik. Neden Sarya? Kuruluş amacını ve aşamalarını sizden dinleyelim. Bünyesinde çalışmalarımızı yürüttüğümüz ve bu yıl 25. yılına hazırlanan BEKSAV, kurulduğu tarihten itibaren toplum için sanat, insanlık için bilim, özgürlük için politika şiarıyla kültür ve sanat alanında çalışmalarını sürdürüyor. BEKSAV'lı kadınlar olarak kadın aklı ve kadın dilinin kültür ve sanat alanında da varlığını sürdürmesi için çeşitli çalışmalar yürütüyoruz. Bu alanlardan birisi de müzik. Kadın dilinin, kadın aklının, kadın renginin ve kadın isyanının sanatsal üretimdeki karşılığı Sarya. Sarya Müzik Topluluğu, bu yüzyılın kadın kırımının yaşandığı topraklarda, Kobane'de şehit düşen bir kadın savaşçıdan, Sibel Bulut'tan ilham alarak, BEKSAV'ın 20. yılında yani 2005 yılında kuruldu. Sarya ilk olarak 12 kadının ve farklı enstrümanların bir araya gelmesiyle çalışmalarına başladı. Bugüne kadar da sokakta, direniş alanlarında, 8 Martlarda, kadın eylemlerinde, değişik sivil toplum kuruluşlarının, sendikaların ve derneklerin etkinliklerinde kendi tarzıyla ezgilerini seslendirdi. Sarya çoğunlukla kadın ağzı türküleri, kadın şarkıcıların ve bestecilerin eserlerini seslendiriyor. Müziğimizi icra ederken farklı kültürlerdeki ezgileri özgün eklemeler yaparak yorumluyoruz. Özel alanın da politik olduğu fikrinden hareket ediyoruz ve müzikte geçmişten bugüne oluşturulmuş eril dile karşı kadın dilinden ezgilerle kadın isyanını ve mücadelesini politik bir duruşla sokaklara, alanlara, sahnelere taşımayı hedefliyoruz. Kuruluş amaçlarımızdan bir tanesi de farklı kültürlerin, unutturulmak istenen dillerin varlık mücadelesine sanat cephesinden katkı sunmak. Bu amaç doğrultusunda farklı enstrümanlar kullanarak ezilen halkların dillerindeki eserlere yer veriyoruz. Azerice, Zazaca, Gürcüce, Ermenice gibi. Yan flüt, gitar gibi Batı enstrümanlarının yanı sıra unutulmaya yüz tutmuş enstrümanları da kullanıyoruz. Duduk, tembur ve panduri gibi. Hem ses renklerimizin farklılığı hem de enstrümanlarımızın çeşitliliği bize repertuar belirlemede avantaj sağlıyor. Olabildiğince farklı dilden kadın ezgilerini araştırıp seslendirmeye çalışıyoruz. Sözleri Kürtçe olan Jin Jiyan Azadi adlı ezgimiz var. Başta Kürt kadınları olmak üzere özgürlüğü için mücadele eden tüm kadınlara adanmış, kadın kırımı ve kadın katliamlarına değinen bir ezgi. Aynı zamanda ismimizi aldığımızSarya ezgimiz ise Kobane'de ölümsüzleşen enternasyonalist kadın savaşçı Sibel Bulut'a ithafen yapıldı. Düş Yolunda ezgimiz ise Suruç'ta 20 Temmuz 2015 tarihinde katledilen 33 düş yolcusunu anlatıyor. Sarya Müzik Topluluğu da tıpkı repertuarımız gibi... Farklı kimliklerden ve farklı mesleklerden kadınların ortak bir sanat anlayışıyla bir araya geldiği bir grubuz. Ortak bir diğer noktamız ise meslek alanlarımızda emekçi olmamız. Grubumuz 5 kadından oluşuyor ve müzik dışında her birimiz farklı işlerle de uğraşıyoruz. Grup üyelerimiz arasında tekstil işçisi, yayınevi emekçisi, tercüman, KHK'lı eğitim emekçisi ve öğrenci arkadaşlarımız var. Kullandığımız enstrümanlarda ve vokallerde ustalaşmak gibi bir planlamamız var. Bunun yanı sıra günümüzde popüler kültür ve teknolojinin etkisinde olan müziğe farklı bir yaklaşımla, teknolojiyi reddetmeden ama eski kültürlerin ezgileri ve enstrümanlarına da yer vermek istiyoruz. Aynı zamanda kadın özgürlük mücadelesinin olduğu her alanda sözlerimizle, ezgilerimizle bulunmaya devam edeceğiz. Kadın özgürlük mücadelesi ve devrimci sanata kendi cephemizden katkıda bulunarak üretim yapmak istiyoruz. İçinde olmadığınız bir mücadelenin sanatsal üretimini de yapamazsınız çünkü. Özgecan Aslan nezdinde katledilen tüm kadınlar için her ayın 11'inde yapılan Yaşamak İstiyoruz eylemlerine katılıyoruz. Şu an Özgecan için bir ezgi hazırlığı içerisindeyiz. Uzun bir yola çıktık ve üretim kaçınılmaz bizim için. İlerleyen süreçte kendi bestelerimizi yapacağız, bunun için çalışmalarımız sürecek. Sanatın belli kalıplara sıkıştırılarak yapılmasına karşı -profesyonellik vb.- özellikle bilim ve kültür-sanat alanında kadınları -kendimizden başlayarak- cesaretlendirmek gibi ortak bir amacımız var. O nedenle bu soru çok kıymetli bizim için. Meslekleri farklı olsa da herkesin sanat yapabileceğine inanıyoruz. Müzikle uğraşmanın zaman ve maddi koşullar açısından ne kadar zor olduğunu bilerek, ama bunun üstesinden istek ve dayanışmayla gelineceğinin bilinciyle ve inatla müzik yapmayı seçtik. Seçtik diyoruz çünkü bu bir tercih. Ciddi bir emek var ortada ve biz kadınlarda da bu güç var. Sarya Müzik Topluluğu olarak bu gücü ortaya çıkarmak için emek harcayan kadınlara bir kez daha selam olsun diyoruz.


BirGün gazetesinin Karaman'da Karaman İmam Hatipliler Derneği ve Ensar Vakfı' na ait yurt, öğrenci evi ve kuran kurslarında onlarca çocuğun tecavüze maruz kaldığını haber yapmasıyla başlayan tartışmalar sönümleniyor. Haksızlık etmeyelim, söz konusu olaya gösterilen kitlesel tepki bu güne kadar olan onlarca, yüzlercesine göre kısmen daha yaygın ve güçlüydü. Kimi izleyen sonuçları da olmadı değil. Hani şu 6 yaşındaki çocukla evlenilebilir diyen suçlunun gittiği illerden kovulmaya başlaması gibi. Ankara' da, Kızılay' da 'örtünmenin faziletleri' bröşürü dağıtan dincileri, kadınların kovalamaları da eklenebilir. Ensar Vakfı' na sponsor olan GSM şirketinin boykottan ürkmesi de. Bir kavramın altını yazının başında çizmek zorunlu. Çocuklara yönelik cinsel eylem söz konusu olduğunda taciz mi, istismar mı, tecavüz mü nitelemesi/ ayrımı/ tartışması yapmak ne bilimseldir ne de ahlaki. Bir çocuğa yönelik cinsel saldırı, saldırının niteliği ne olursa olsun tamamlanmış tecavüz olarak anlaşılmalıdır. Çocuklara yönelik cinsel eylemlerin tümü tecavüzdür. Çocuğun bedeni bir bütündür ve herhangi bir bölümü bir diğerinden değersiz ya da daha önemli değildir. Bu ayrım, saldırının cocuğun 'cinsel organlarına' yönelik olması ya da olmaması, eylemin derecesi vs gibi değişkenlere göre cezanın şiddetinin değişmesi, erkek egemenliğinin yeniden üretiminden başka bir değer taşımaz. Çünkü, çocuk için anlam taşımayan cinsel organ, bekaret, cinsel ilişki gibi kavramsallaştırmaları kullanır. Bu kavramlar aracılığıyla sadece cinsel organın korunmuş olup olmamasına göre ceza biçer. Aynı zamanda çocukta ortaya çıkabilecek ruhsal örselenmeyi de önemsiz/önemli, ağır/ hafif gibi derecelendirmeye tabi tutmuş olur. Mahkemelerde saldırının derecesi ile ceza arasında bir bağ kurulur. Saldırgan çocuğun bekaretine zarar vermemişse bu hafifletici sebep sayılır. Mahkemelerin bu yaklaşımı bile aslında çocuğa cinsel olgunlaşmasını tamamlamış bir erişkin gözüyle bakıldığının itirafıdır. Ensar/KAİMDER tecavüzcüsü üzerinden çocuk tecavüzü tartışmalarında öne çıkan bazı alanlar oldu. Bazıları çocuk tecavüzcülerinin tümünün pedofili hastaları olduklarını savundular, ya da öyle sanılıyor. Pedofili bir ruhsal hastalıktır ama çocuk tecavüzü faillerinin tümünü kapsamaz. Pedofili tanımı gereği ancak çocuk karşısında cinsel uyarılma hissedebilme, diğer ve özellikle erişkinlere karşı cinsel arzu hissedememe hali. Çocuklara cinsel saldırı faillerinin yalnızca küçük bir bölümü pedofili hastaları. Bazı pedofili hastalarının hayat boyu hiç bir saldırı eyleminde bulunmadıkları, bazılarının ise çocuk seks işçileriyle para karşılığı birlikte oldukları biliniyor. Bir diğeri erkek çocuklara tecavüz edenlerin mutlaka eşcinsel kişiler oldukları yanılgısı. Bu ön yargı/ mit toplumsal sorumluluğu da örttüğü için muktedirlerin en çok kullandıkları yanlış bilgilerden biri. Çocuk tecavüzcülerinin çok büyük bir bölümü işinde gücünde erişkin heteroseksüel erkekler! Failleri pedofili olarak tanımlamak suçu psikiyatrize ederek, hepsinin eşcinsel olduğunu iddia etmek ise yine suçu 'marjinalleştirerek ' toplumsal sorumluluktan kurtulma iki yüzlülüğünden başka bir anlam taşımıyor. Bu yolla bir taşla iki kuş vurmak amaçlanır. Hem çocukların korunmasında ihmal ve hatası olan yapısal, bireysel sorunlar gözlerden kaçırılır, hem de toplum denilen o netameli kitleye bakın zaten pedofilikler ve eşcinseller işliyor bu suçu denilmiş olur. Oysa çocuk tecavüzcülerinin cinsel yönelimlerine bakıldığında heteroseksüel ya da eşcinsel olmanın ayırtedici bir özellik olmadığı kolayca görülebilir. Bu yanılgılardan sıyrılıp kaba gerçeğe bakıldığında çocuk tecavüzcülerinin sıradan, ortalama, erkekler olduğu açığa çıkar. Öğretmen, polis, manav, doktor, asker, imam, siyasetçi diye bütün meslekler sayılabilir. Nitekim haber sitelerinde yapılacak basit bir taramada çok sayıda il, ilçe, köyde aynı çocuğa tecavüz eden, tecavüze maruz kalmış bir çocuk olduğunu duyduklarında sıraya giren, çocuğa para verdiği için işlediği suçu tecavüz olarak görmeyen 'normal erkeklerin' ne kadar çok olduklarını görmek mümkün. Elazığ' ın Karakoçan ilçesine bağlı bir köyde 2006 yılında 8 yaşındayken tecavüze maruz kalan bir kız çocuğuna, aralarında 70 yaşında olanlar ve çocuğun ağbisi dahil 20 kişi 7 yıl boyunca sistematik olarak tecavüz etmişlerdi. Bu insanlar işinde gücünde, evli barklı çocuklu, hiç biri pedofil ya da eşcinsel olmayan 'normal erkekler'. Tıpkı kadına yönelik şiddet meselesinde olduğu gibi çocuk tecavüzlerinde de iktidar yanlıları her iki sorunun insanlık tarihi kadar eski olduğuna gönderme yapıyorlar. Ardından son dönemde aslında bir artış olmadığını, tersine devri iktidarlarında kadınların ve çocukların başlarına geleni saklamak yerine haklarını aramaya daha çok cesaret ettiklerini, bu yüzden de şiddet ve tecavüzün görünürlüğünün arttığını savunmaya kadar gidiyorlar. Bu yazıda çocuk tecavüzlerine odaklanıldı. Ancak tarihsel arkaplan dahil çocuk tecavüzleri ile kadına yönelik şiddet arasında dolaysız bir bağlantı var. Bu nedenle bu yazıda önerilen çözümlemeler kadına yönelik şiddet için de geçerli. Çocuklarla cinsel ilişki ve çocuklara tecavüz, insanlık tarihi boyunca hep olmuş. Bütün kültürler ve iktidar sistemleri bir insanın kaç yaşına kadar çocuk olarak kabul edileceğini, kaç yaşından sonra ise erkekler için bir haz nesnesi olarak kabul edileceğine dair düzenlemeler yapmış. Burada önemli bir ayrım var. Antik Yunan ve Roma döneminden bu yana, Mezopotamya devletleri dahil yönetim sistemleri, çok tanrılı dinler ve üç tek tanrılı din dahil erkek cinsiyetine tanınan haklar neredeyse pek değişmemiş durumda. Erkeklik savaşçılık, güç, oy kullanma yetkisi ve erkek olmayanlarla rıza gözetmeden cinsel ilişki kurma hakkına sahip olmak olarak inşa edilir. Yunan şehir devleti ve Roma döneminde oy kullanma hakkına sahip her erkek, kız ve erkek çocuklarla, tüm erişkin kadınlarla ve köle erkeklerle cinsel ilişki kurma hakkına sahip olarak görülür ve bu hak için rıza gözetmesi beklenmez; isterse yapabilir! Oğlancılık oy kullanma hakkı olan erkekler için olağan bir cinsel etkinlik. Roma, kadınlar için evlenme yaşını 12, erkekler için ise 14 olarak belirlemiş. Evlenme yaşı cinsel ilişkiye girilebilme yaşı olarak kabul edilmiş. Bu durum12 yaşındaki kız çocuklarının cinsel ilişki kurulabilir olarak kabul edildiğini tanıtlar. Roma Katolik Kilisesi de aynı yaş sınırını benimsemiştir. Bizans döneminde de yaş sınırı 12' dir. Roma, Bizans ve daha sonraki imparatorluklarda, Mezopotamya devletleri, Arap yarım adası, Osmanlı vb hemen tüm yönetimlerde bu yaş sınırı korunmuş. Ancak özellikle yönetici sınıfların komşu devlet ve imparatorluklarla ilişkilerini evlilik, akrabalık aracılığıyla geliştirme amacıyla yaptıkları 'kadın alışverişlerinde' bu yaş sınırına uyulmamış. Yine de bu evliliklerde cinsel ilişki için 12 yaşına kadar beklenmesi kuralı var. Bu kural sıklıkla ihlal edilmiş. Bizans kralı II. Andronicus (1282- 1328), politik birliği güçlendirmek için 5 yaşındaki kızı Simonis' i 40 yaşındaki Sırp prensi Stehpan Milutin' le cinselliğin 12 yaşına kadar erteleneceği şartıyla evlendirir. Prens o kadar bekleyemez ve Simonis 8 yaşındayken ona tecavüz eder. Cinsel organı parçalanan, üreme yetisini yitiren ve 'aklını kaçıran' kız Bizans'a döner ama babası politik birlik için kızını kocasının yanına geri gönderir. Mezopotamya bölgesinde erkek çocuklarının bıyıkları terleyene kadar erişkin erkeklerin cinsel isteklerine hizmet etmeleri olağan görülür. Ancak bıyıkları terledikten sonra, yani artık erkek olduktan sonra erkeklerle ilişkiye devam ederse eşcinsel olarak görülür ve cezalandırılır. Avrupa, Anadolu ve Mezopotamya coğrafyası dışında da kız ve erkek çocuklarının, erişkin erkeklerin cinsel haz nesnesi olarak görülmeleri yaygın. Vietnam' da 'basket boys' olarak tanımlanan ve süpermarketlerden yapılan alış verişleri eve götürmeye yardım eden çocuklar, evde belli bir ücret karşılığı evin erkeğiyle birlikte olurlar. Benzer durum, Filipinler' de 'bini boys' , batı ülkelerinde 'genç sokak fahişeleri' olarak görülür. Günümüzde Rusya ve Ukrayna'dan getirilen çocukların Türkiye üzerinden seks işçisi olarak pazarlandıkları biliniyor. Türkiye' deki Suriye' li mültecilerin çocuklarının % 4.5' i evlendirilmiş. Gün geçmiyor ki göçmen kamplarında görevlilerin tecavüzüne uğrayan çocuk haberleri çıkmasın. Danışmanlığını yaptığım bir psikiyatri uzmanlık tezinde, eşlerini öldüren erkeklerin eğitim ve ekonomik düzeyden bağımsız olarak şiddet ve cinayet için gösterdikleri en önemli neden, kadınlar n, onların otoritesine boyun eğmemeleriydi. Kocasının istememesine rağmen çalışmak istemek, kocası izin vermediği halde annesinin evine gezmeye gitmek, kocası istemediği halde boşanmak istemek gibi, ortak noktası erkeğin izninin olmadığı istek ve eylemlerde bulunmaya kalkışmak, cinayet nedeniydi. Bu erkekler kadınların 'çok fazla özgür' olmalarından yakınıyorlardı. Onların gözünde kadın çalışmamalı, evden yanında kocası yokken dışarı çıkmamalı, kocasının uygun görmediği hiç bir şeyi yapmamalıydı. Evlenene kadar babasının, evlendikten sonra da kocasının sorumluluğu altında ve onun uygun gördüğü şekilde yaşamalıydı. Aksi halde, 'kötü yola düşmüş' sayılır ve 'orta malı' olmuş olurdu. Ama kadının kötü yola düşmesinden daha önemlisi o kadına erkeğin sahip olamadığı, onu dizginleyemediği anlaşılmış olurdu. Yani erkeğin, erkekliği şüpheli hale gelmiş olurdu! Erkekliğinden şüphe edilenin de çevresi ve toplum nezdinde bir itibarı kalmazdı. Son 15 yılda kadın istihdamı bu denli azalırken, kadın kamusal hayattan dışlanırken, erken evlilik, kürtaj yasağı, üç çocuk zorlaması, 4+4+4 sistemiyle iş, eğitim ve kamusal alandan uzaklaşması bu denli artmışken, nasıl oluyor da erkekler, kadınların çok özgür olduklarından yakınıyorlar? Yanıt, sorunun içinde var. Kadını kamusal hayatın dışına itmek için gösterilen bunca çaba, var olan özgürlüklerinin bile kadına çok görüldüğünün tanıtı. Daha yakınlarda 'anne olmayan kadın, yarımdır, çalışacağım diye çocuk yapmayan, anne olmayana ben kadın demem' diye boşuna demedi adam! Tıpkı, kadın, erkeğe emanet edilmiştir, kadın erkek eşit değildir, hiç kadınla erkek bir olur mu, vecizelerini durduk yerden söylemediği gibi. Yeni liberal ekonomik düzenin askeri darbeler, savaşlar aracılığıyla yerleştirildiği bölgelerde eşlik edicisi yeni muhafazakarlığın alameti farikası erkek egemenliğinin yükselmesi ve kadının köleleştirilmesi oldu hep. Bu durum Amerika Birleşik Devletleri için de geçerli. Orada da seksenlerden bu yana kadına yönelik şiddet ve tecavüz artıyor, tıpkı çocuk tecavüzü ve çocuk pornografisinin artması gibi. 2000 yılında ABD' de cinsel şiddete maruz kalan çocuk sayısı 90 000 e yakın olarak bulunmuştu. ABD' de 2- 17 yaş arası her 12 çocuktan birinin en az bir kez cinsel saldırıya maruz kaldığı gösterilmiş durumda. Bu ekonomik düzende kadına biçilen rol istihdam alanından çıkarak eve kapanmak ve ucuz iş gücü için kuluçkaya yatmaktan öte değil. Cinsiyet rolünün böyle tanımlanabilmesinin yolu erkeği ve erkekliği yücelten, erkek olmayı güç, denetim ve otorite ile eşleştiren bir anlayışın yerleşmesiyle mümkün. Peki bu erkek inşa edildiğince güçlü bir figür mü? İşsizliğin bu denli yüksek, emek ücretlerinin bu denli düşük olduğu bir düzende hakikatte sefil bir zafiyet içinde aç kalma korkusuyla yaşayan erkek sürüsü için 'kodu mu oturtan', sözünden çıkılması mümkün olmayan, hikmetinden sual edilemeyecek errkeklik hali, bir ideal olmaktan öte anlam taşımıyor. Böylece her tekil erkek o ideal errkekten biri olamadıkça hissettiği çaresizliğin, güçsüzlüğün acısını ancak gücünün yetebildiğinden çıkarıyor; kadın, çocuk, LGBT birey. Sömürü düzeni vahşileştikçe herkes gücünün yettiğini sömürüyor. Şimdi yeniden artan çocuk tecavüzlerine dönebiliriz. İdealize edilmiş ve Reis' te sembolize edilen 'güçlü errkek' imgesinin yanından bile geçemeyecek olan erkekler, tam da o imgenin saldırganlığıyla eziliyorlar. O gibi olamadıklarını hissettikçe kendilerini O gibi hissedebilecekleri hedeflere yöneliyorlar. Çocuklar, göreli güçsüzlükleri, boyun eğicilikleri, korkmaları ve karşı koyamamalarıyla sürü üyelerinin kendilerini errkek gibi hissetmelerini sağlıyorlar. Erişkin ve özgür iradesiyle hareket eden bir kadın karşısında ezilip, büzülecek, iktidarsızlaşacak erkek, küçük bir çocuk karşısında kendisini muktedirin gücüne kavuşmuş gibi hissediyor. Sendikasızlaştırılmış çalışma hayatında işsizlik baskısı altında işverenin, taşeronun iki dudağı arasından çıkacak tek bir söz ile aç kalabilecek olmanın hissettirdiği güçsüzlük, yalnızlık, kimsesizlik hissi zordur. Hele bir de hemen yanı başındakinin muktedire yanaştıkça yağmadan pay kaptığına tanık oldukça erkek olarak kalmak daha da zorlaşır. Bu haldeki erkekliğini, ancak kendisinden çok daha güçsüz ve karşı koyamayacak olana yöneleterek erkeklik haline dönüştürebilecektir. Hangi dinciye sorsanız size kız çocuklarının adet görmeye başladıktan sonra kadın olarak kabul edileceklerini söyler. Yani Roma düzenine atıfta bulunur. Ardından da ekvatora yaklaştıkça kızların adet görme yaşlarının sıcak iklim ve yerçekiminin daha fazla olması nedeniyle küçüldüğü bilimsel gözlemini ekler. Bu anlayışın kadını sadece biyolojiden oluşan bir haz ve doğurganlık nesnesi olarak gördüğünü, adet görmenin biyolojik bir değişim cinsel olgunlaşmanın ise ruhsal ve bilişsel bir gelişim olduğunu açıklamaya kalktığınızda aklına yatmaz bir türlü. Çünkü ruhsal ve bilişsel gelişimini tamamlayan bir kadın özgür iradesiyle eş seçecektir ve bu dincinin girmekten çok korkacağı bir risktir. O biyolojik bir araç olmaktan öte bir değeri olsun istemez kadının. Bir de gözü açılmadan sahiplenilmesi gerektiğine inanır. İslamcı dincilerin kutsal kitaplarında kadının evlilik için aklının başında olması gerektiği yazar. Akıl başında olmak, özgür iradeyi imler. Günümüzde bu olgunlaşmaya 18 yaşında ulaşıldığı biliniyor. Ama dinci bu 'emri' pek iplemez. Ona göre kadınlık doğurganlığın başlamasıyla başlar, doğurganlığın da adet görünce başladığına inanır. Bu yüzden adet gördüğünde başını örtmesini dayatır. İçten içe bilir ki, 18 yaşına kadar çocuk olarak kabul ederse, 18 yaşından sonra onu kölesi yapmak pek mümkün olmayacaktır. Bu etkenler çocuk tecavüzlerinin neden dini kurumlarda, kiliselerde, Kuran kurslarında, karma eğitimin olmadığı okullarda daha yagın olduğunu gösterir. 2011 yılında Birleşik Krallık' ta dini eğitim verilen kurumların sayısındaki hızlı artış ve bu kurumların denetlenemezliğinin buralarda cocuklara cinsel saldırı riskini artırdığının bildirilmesi de bu yüzden. Dini kurumlar, denetimsiz kurslar otoritenin sorgulanamadığı, boyun eğişin tanrısallaştırılarak meşrulaştırıldığı, kapalı yapılardır. Bu yapılar zaten güçsüz olan üzerinde gücünü göstermeyi amaçlayan çocuk tecavüzcülerinin sığınakları gibidirler. Dinin bağlayıcı, köleleştirici erkek gücünün dayatılması iktidarın köleleştirici gücünü meşrulaştırır. Hayatın her alanında kurulan her güç ilişkisi sadece iktidardakilerin gücünü pekiştirmeye yarar. Türkiye' de, dünyanın geri kalanında olduğu gibi otokratik, totaliter yönetimlerin güçlenmesi ile muhafazakarlık ve dindarlaştırılma birbirini besleyen dinamikler olarak çalışıyor. En tepedekinin despotluğu, gücü yetenin gücü yettiğine zulmettiği bir anlayışı toplumun tümüne bulaştırıyor. Böylece dayak yiyen, cinsel saldırıya, tecavüze maruz kalan her kadın, çocuk, LGBT birey iktidarın tepesindekinin gücünün yeniden üretilmesini sağlıyor. Gücü yetenin kazanacağı, zayıfın ise hakkının olmadığı anlayışı vahşi kapitalizmin hayat anlayışından öte bir değer taşımıyor. Çocuk, kadın, LGBT bireylerin özgürlük mücadelesi ancak errkek olmak istemeyen erkeklerin özgürlük mücadelesiyle birleştiğinde başarıya ulaşabilir.


Bu yazıda Dadaizmin doğuşundan başlayıp, en önemli temsilcilerinden biri olan Duchamp'ın sanatı üzerine genel bir bakış yapacağım. Birinci Dünya Savaşı çıktığında İsviçre tarafsız kalmış, kaçabilen sanatçıların bir çoğuna sığınak olmuştu. O dönem özellikle Zürih de birçok sanatçının toplandığı bir sanat merkezi haline geldi. Alman şair ve yazar Hugo Ball da o dönem Zürih'teydi. Orada Cabaret Voltaire adlı bir gece kulübü açtı. Sanatçıların uğrak yeri olan bu mekanda insanlar dans edip eğleniyorlar, sanat sohbetleri ediyorlardı. O dönem o cafeye takılanlar arasında sonradan Dadaizmin kurucuları olacak Tristan Tzara ve Hans Arp da vardı. . O Cafedeki gösteriler değişik anlatım biçimlerinin birbirine karıştığı kışkırtıcı bir hal almaya başladı. Bunlar zamanla dönemin öncü sanat anlayışlarını suçlamaya başladılar. Onlara göre Ekspresyonizm savaş çarkının bir parçası olmuştu. Fütürizm ve Sembolizme karşı da yazılar yazılmaya başlandı. Dünya bir savaşın içerisine girmişti ve bu süreçte sanat hiçbir şey yapamamıştır. Orada yapılan etkinlikler arasında anlamsız hecelerden oluşan anlamsız şiirler okumanın yanı sıra, birkaç şiiri aynı anda üst üste okumak gibi absürt sayılabilecek şeylerde yapılıyordu. Dadaizm tam da bu absürtlük içerisinde doğdu. Bu arada bir de derdi çıkartmaya başladılar. Dadaizm o zamana kadar yapılan yerleşik sanat anlayışı ve estetik tutumlara karşı çıkan bir Karşı Sanat Akımıdır. Anti-sanat akımı da denilebilir. En önemli temsilcisi de son ana kadar bayrağı elinde taşıyan kişi olan Rumen asıllı Fransız şair Tristan Tzara'dır. Aslında Dadaizm üç ayaklı bir oluşum. Üç tane önemli sacayağı var. Bir tanesi çıkış yeri olan Zürih. Diğeri önemli Dadacı sanatçı Max Ernst'ün başını çektiği Almanya, bir diğeri de Duchamp, Picabia ve Man Ray gibi sanatçıların bulunduğu New York. Duchamp, Fransızdır. Yalnız Savaş çıkınca New York'a yerleşti. Sonradan Sürrealizmi oluşturacak olan kemik kadro da o dönem Zürih'teydi. Özellikle Andre Breton'un orada olduğunu belirtelim. Andre Breton'dan bahsetmesek olmaz. Breton 1924 yılında Sürrealist Manifesto'yu yayınlayan kişi. Çok yönlü bir sanatçı, birçok ismi kendi etrafında toplamayı başarmış öncü bir kuramcı. O dönem Breton ile Tzara iyi anlaşıyorlar. O dönem diye belirtiyorum, çünkü sonradan çok ciddi fikir ayrılıkları yaşayacaklar. Şöyle söyleyeyim, Dadaizm bir sanat hareketi olmaktan ziyade toplumsal düzenin kokuşmuşluğunu ortaya koyan entelektüel bir isyan bir umutsuzluk hareketiydi. Ömrü de çok uzun sürmedi. Yaklaşık 6-7 yıl içerisinde yerini Sürrealizme bıraktı. (1916 ile 1922 arası etkiliydi). Yalnız bu kısacık dönemde çok önemli sanatçılar öyle eserler ortaya çıkarttılar ki sonrasında Modern Sanat akımlarının hemen hepsini etki altında bıraktılar. Kavramsal sanatların doğuşu... Söylediğim gibi o dönem Sürrealizmin kemik kadrosu da orada. Andre Breton ile T. Tzara 1922'de çok ciddi fikir ayrılıkları yaşadılar. En son Breton'un Çağdaş Düşüncenin Yönelişleri adlı bir kongre toplama isteğine Tristan Tzara karşı çıktı. Bu ipleri iyice kopardı. Aynı yıl dergilerinde yayınladıkları bir makale ile Dadacılardan koptular. Öncesinde belirttiğim gibi 1924'de Breton Sürrealist Manifesto'yu yayınladı. Yanında Meşhur Mutlu Aşk Yoktur dizelerinin sahibi Louis Aragon ve Paul Eluard gibi şairler vardı. Sürrealizm tabi Dadaizm'den çok daha uzun ömürlü oldu. İleriki yıllarda Bunuel ve Dali gibi isimler de katıldı. Dali, Franco'yu desteklediği ve faşizan eğilimleri olduğu için sonradan bu oluşumdan atılıyor. Popüler bir isim olduğu için Sürrealizm denince akla gelen ilk isim olmasına karşın akım içerisinde adı çok sonlarda kalır. Bir Magritte değildir mesela. Sürrealistler, Freud'un bilinçaltı sorunları ve düşlerini açıklayan psikanaliz çalışmalarından da ziyadesiyle faydalandılar. Konu çok dağılmadan yavaş yavaş Duchamp'a gelelim. Duchamp'ın eserlerinden bahsederken Dadaizmi daha net anlayacağız. Duchamp, New York'a gittiğinde henüz Dadaizm diye birşey yoktu. Buna rağmen orada verdiği ürünler ile Dadaizm'in öncüleri arasına girdi. Duchamp önceleri kübist resimler yapıyordu. 1912 yılında yaptığı Merdiven'den İnen Çıplak bu anlamda en önemli resimlerinden birisidir. Kübo-Fütürist bir resim aslında. 1913 yılından sonra resmi bıraktı. Hatta o ana kadar öğrendiği her şeyi unuturcasına bir tavırla. Breton, Duchamp hakkında 20. yy'ın ilk yarısının hiç kuşkusuz en zeki ve en sıkıcı kişisidir demişti. Hakikaten çok enteresan bir sanatçı. Dadaizm'in en ayırıcı özelliklerinden birisi çeşitliliği oldu. Bu insanların ortak yönü yenilikçiliği benimsemeleri ve daha önce söylediğim gibi yerleşik görüşlere karşı çıkmalarıydı. Bunların yerine yeni değerler getirmek yerine aslında bu değerlerle hesaplaşma yoluna gittiler. Duchamp resmi bıraktıktan sonra, bakın burası çok önemli, ready made adını verdiği bir dizi çalışma yaptı. Esere geçmeden bir detay bilgi vereyim. Bu eser sonradan 500 İngiliz Sanat Tarihçisi arasında yapılan ankette 20. yy'ın en önemli sanat eseri seçildi. 2. sırada Picasso Avignonlu Genç Kızlar, 3. Sırada Andy Warhol'un bir eseri, 4. Sırada yine Picasso Guernica, 5. sırada da Matisse'in Kırmızı Oda adlı eseri yer almıştı. Kimleri geride bıraktığını görüyorsunuz. 1917 yılında New York Grande Central Gallery de Bağımsız Sanatçılar Topluluğu bir sergi açmaya karar verdiler. Bu sergiye 6 dolar yatıran her sanatçının eseri kabul edilecekti. O dönem Duchamp da o sergiyi düzenleyen kurulun içerisinde yer alıyordu. Duchamp, bir armatür firmasından aldığı Pisuvar'ı R. Mutt rumuzuyla sergiye gönderdi. Bundan diğer arkadaşlarının haberi yok. Eserin ismi Çeşme. Bu ters çevrilmiş bir şekilde kaidesinin üzerine yerleştirilmiş beyaz fayanstan oluşan sıradan bir pisuvardan başka birşey değil. Kurul içerisinde çok sert tartışmalar çıktı. Kurul tahmin edildiği üzere eseri çok yakışıksız buldu. Bazıları ne olursa olsun 6 dolar veren herkesin eseri sergilenecek dedik diye itiraz etti. Bazıları da bu ne resim ne heykel bildiğin pisuvar dedi, biri de çıkıp 6 dolar verdim diye at tezeğini bir tuvale sürüp getirse onu da sergileyecek miyiz diye itiraz etti. Duchamp tüm bu tartışmaları sakinlikle izledi. Bu eserin ahlak dışı ve bayağı olduğuna karar verilip, eser reddedildi. Ne yazık ki bu eser sonradan kayboldu arkadaşlar. İleriki yıllarda benzer örnekleri yapılsa da orjinali kaybedildi. Bu orijinal eseri Duchamp'ın yakın arkadaşı Alfred Stieglitz'in çektiği fotoğraflardan biliyoruz. R. Mutt'un burada çeşmeyi kendisinin imal etmiş olmasının hiç bir önemi yoktu. Onu seçmiştir o. Gündelik hayattan bir nesneyi almış, yeni bir başlık ve bakış açısıyla, kullanım değerleri ortadan kaybolacak şekilde sunmuştur. Yani bu nesne için yeni bir düşünce sunmuştur. Sıradan bir nesneyi alışılmış ortamından alıp yeni ve alışılmamış bir ortama koyma düşüncesi. Daha önce söylediğim Ready Made denilen olay. Duchamp, hazır nesne veya buluntu nesne kavramını ilk defa bu çalışma ile ortaya koydu. Bakın burası önemli. Bu düşünce Kavramsal Sanatların da başlangıcı sayılır. Bu tarz sonrasında sayısız sanatçıyı etkilemiştir. Küçük bir örnek. Örneğin bu Picasso'nun Boğa başı heykeli. Bisiklet selesi ve tutamak yerinden oluşuyor. Picasso da Ben aramam bulurum demişti. Modern sanatlar derinden etkiledi bu eser. Söylediğim gibi sanatçının burada eseri kendi elleriyle yapıp yapmamasından ziyade onu seçmiş olması önemliydi. Yaratmaktan öte düşünmek ve seçmek. Çeşmeden sonra birde meşhur Mona Lisa tablosu yaptı Duchamp. Yaptı derken bıyık sakal! Resmin altında LHOOQ yazar. Bu yazı Fransızca da peş peşe okunduğu zaman onun sıcacık kalçaları var gibi bir anlam çıkıyor. Geleneksel sanat anlayışına karşı ironik bir yaklaşımdır bu, bir çeşit meydan okumadır. Bu tarz sanatçılar için sınırsız bir malzeme seçeneği de getirdi. Sonrasında Rene Magritte'ten tut, Picasso'ya ondan Andy Warhol'a birçok sanatçı bu tarzdan etkilendi. New Art, Pop Art gibi bir çok akım da dahil. Gerçi Andy Warhol endüstriyel ürünlerin daha büyük kopyalarını yapıyordu Duchamp gibi buluntu nesneci değildi, yine de çıkış noktası aynı. Duchamp'ın bir diğer önemli eseri de Bekarlar Tarafından Çırılçıplak Soyunan Gelin dir. Büyük Cam olarak da geçer. 1915'den 23'e kadar üzerinde çalışıyor bunun. Eserde ne anlatıldığına ilişkin onlarca eskiz ve el yazması bırakıyor Duchamp. 1947'de Sürrealistlerin açtığı dev sergiye yardım ediyor, bunun gibi birçok modern sanat etkinliğine destekte bulundu. 1968'de hayatını kaybetti. Selam olsun kendisine ve tüm Dadaistlere.


Bir zamanlar yüksek dağların arasında sarp vadilerin kıyısında köy kadar küçük bir kasaba varmış. Bu kasabada yaşayan insanlar kimseye minnet etmeden barış içinde yaşarlarmış. İçlerinden birileri birbirleriyle bir sorun yaşasa derhal kasabanın aydınlık yüzlü bilgeleri bir araya gelerek oluşturdukları meclis aracılığıyla sorunları çözerlermiş. Mecliste yer alanların hepsinin söz hakları eşitmiş, kimsenin ötekisine üstünlüğü yokmuş. Bu kasabanın ana geçim kaynağı çift çubuk ve hayvancılıkmış. Bundan dolayı kasabadaki zanaatçılık çok ilerlemiş. Her doğan çocuk kız erkek demeden belli bir yaşa gelince eline alet edevat alır meslek öğrenirmiş. Kasabanın pek çok demirci ustası varmış. Demirci ustalarının içinde aksakallı bilge bir demirci varmış. Bu demircinin de civanmert bir oğlu varmış. Öylesine yakışıklı, öylesine becerikli, öylesine bilge bir gençmiş ki kimse bu delikanlıyı adıyla çağırmaz onu babasının mesleğinden dolayı Demiroğlu, Demircioğlu diye çağırırmış. Bir zaman sonra da artık herkes onun gerçek adının neredeyse unutup Demiroğlu diye çağırmaya başlamış. Bu kasabanın bulunduğu vadinin üst tarafında küçük bir düzlük varmış. Bu düzlüğün en önemli özelliği ise gün doğumundan gün batımına kadar üstünden güneşin eksik olmamasıymış. Her sabah gün doğduğunda düzlüğün ortasındaki küçük kayaların arasından biri beyaz biri kara iki koç çıkar gün boyu kah birbirlerini kovalıyorlarmış kah vuruşup duruyorlarmış. Gün batınca da çıktıkları kayalıkların arasında kaybolup giderlermiş. Demiroğlu bir gün bu koçların sırrını babasına sormuş. Baba demiş ki bu koçlardan beyaz olanı aydınlığı, bilgeliği, iyiliği; siyah olanı ise karanlığı, kötülüğü temsil eder. Sonra da demiş ki onlar vuruşurken beyaz koçun sırtına atlayan kişi göğün yedinci katına çıkar bütün kötülükleri ortadan kaldırır. Kara koçun sırtına atlayan ise yerin yedi kat dibine iner oradaki karanlıkta ömrünü geçirir. Usta Demirci bunları anlatırken oğlunu tembihlemeyi de ihmal etmemiş. Aman oğlum onlardan uzak dur, gidip bulaşma sonra başına ummadık haller gelir demiş. Demiroğlu'nun içine bir merak kurdu düşmüş ki sormayın gitsin. Kendi kendine ben ne edeyim ne yapayım ki beyaz koçun sırtına atlayayım yeryüzündeki bütün kötülükleri ortadan kaldırayım demiş. Derken sabah gün doğmadan doğruca düzlüğün başına varmış. Güneş ışıkları düzlüğe ulaşır ulaşmaz koçlar meydana çıkmış. Demiroğlu ne yapmışsa bir türlü koçlara yaklaşamamış. Çünkü koçlar adeta uçarak birbirlerini kovalayıp vuruşuyorlarmış. Birinci ve ikinci gün istediğini yapamamış. Üçüncü gün yine gün doğumuyla birlikte varmış düzlüğe koçları takip etmiş. Ölçmüş biçmiş gün batımında beyaz koçun sırtına atlamak için hamle yapınca kara koç atılıp araya girerek Demiroğlu'nu sırtladığı gibi kayalıkta kaybolmuş. Bir göz kırpması kadar kısa zamanda da yerin yedi kat altına inmiş. Demiroğlu bir süre koçun onu yere bıraktığı yerde kalakalmış. Gözleri karanlığa alıştıktan sonra biraz çevresini incelemiş. Bakmış bir yolun üstünde duruyor. Başlamış yoldan ilerlemeye. Epeyce yürümüş bu yol onu kendi kasabaları gibi küçük bir kasabaya ulaştırmış. Varmış kasabanın meydanına bakmış ki herkesin yüzü asık, mutsuzluk adeta boyu aşmış. Bir tek insanın dahi yüzü gülmüyor. Gördüklerine anlam verememiş. Bunca insanın içinde hiç mi yüzü gülen biri olmaz diyerek kendisine sorular sormuş. Dükkanın birinden yükselen örs çekiç seslerini duyar duymaz derhal oraya yönelmiş. Varmış ki babası gibi yaşlı bir adam demiri dövüp duruyor. Selam vermiş, selamı alınmış. Hal hatır derken kendisinin de demirci olduğunu hatta geldiği yerdeki insanların onu Demiroğlu diye çağırdıklarını söylemiş. Eğer dilerse kendisine yardım edebileceğini karşılığında da karnını doyuracak kadar yiyecek ve bu karanlık dünyadan kurtulacak yol göstermesinin yeterli olacağını söylemiş. Yaşlı demirci teklifi kabul etmiş lakin buradan çıkmanın yolunu kimse bilemez bilse bilse kentimizin sahibi bey bilir o da gitmene izin vermez demiş. Demiroğlu karanlığın nedenini merak edip burası hep böyle karanlık mı diye sormuş. Demirci önce sürekli soru soran bu yabancı da kim böyle birden ortaya çıkıp sorguya başladı diye merak etmiş. Sonra da için için gülmüş. Bir oğlum vardı o da beye kurban gitti. Karım yok, kızım yok. Kimim kimsem yok neyden korkacağım ki demiş ve başlamış anlatmaya. Aslında bizim de dünyamızı aydınlatan bir ışık vardı. Çok uzaklardan belki de senin anlattığın dünyadan buraya sızan bir ışık kasabamızı aydınlatıyordu. Fakat kasabamızın sahibi olan bey sarayını öyle bir yere yaptı ki o izin vermedikçe biz ışığı göremiyoruz demiş. Ancak bizden istediklerinin tamamını yerine getirirsek aydınlığın önüne kurduğu duvardaki pencerelerden birkaçını açıp az da olsa ışık görmemize izin veriyor yoksa hep böyle yarı karanlıkta yaşıyoruz. Adam demiş ki karnımızı doyurduğumuz bir lokma ekmek dışında tüm kazancımızı alıyor. O öylesine aç gözlü ki dünyayı versen aldım demez, koca öküzü yese doydum demez. Kimseye tek laf ettirmez. Onun dışında hiç birimizin herhangi bir konuda fikrini açıklaması, konuşması ya da bir istekte bulunması yasak. O ne dilerse ne isterse olacak olan da odur. Ona karşı gelenleri de ya cellatlarına parçalatıyor ya da buradan da daha karanlık zindanlarda çürütüyor. Benim oğlum da aydınlığın önüne duvar ören beye karşı geldi canından oldu. Bu diyarda artık kimse beyin karşısına çıkmaz karşısına çıkmak söyle dursun sarayının duvarındaki taş eğri dahi diyemez. Günler geçmiş aydınlık dünyadan gelen Demiroğlu'nu bütün kasaba tanımış. Bir vakit sonra önce beyin adamlarına sonra da beye haber yetiştirmişler. Bey Demiroğlu'nu huzuruna çağırtmış artık kendisinin de diğerleri gibi ona hizmet etmek zorunda olduğunu aksi halde zindana atılacağını karşı gelirse de öldürüleceğini söylemiş. Demiroğlu çaresizce söylenenleri kabul etmiş gibi yaparak sesini çıkarmadan demircinin dükkanına dönmüş. O günden sonra gece gündüz demeden bir yandan çekiç sallayıp örs dövmüş öte yandan geldiği aydınlık dünyadaki yaşantıyı insanlara anlatıp durmuş. Günler aylar sonra insanlar aydınlık dünyayı merak etmişler oraya gitmek için yanıp tutuşmaya başlamışlar. Gel gör ki içlerinde büyüttükleri korku o kadar büyükmüş ki kendi içlerinde biriktirdikleri meraktan korkmaya başlamışlar. Yarım ağız da olsa Demiroğlu'na aydınlığa kavuşmak için beyi ve adamlarını nasıl ikna edeceklerini sormaya başlamışlar. Demiroğlu önce sır tutacaklarına inandığı insanlardan başlayarak bunun ikna ile olmayacağını eğer güçlerini birleştirir ve ortak hareket ederlerse beyden kurtulmanın çok kolay olduğunu söylemiş. Başlamış anlatmaya. Önce kendileri için beyin ve adamlarının elinde bulunan silahlardan daha üstün silahlar kamalar, kılıçlar, gürzler yapmaları gerektiğini söylemiş. Sonra beyin adamları kasabaya inip haraç topladıklarında onları tuzağa düşürüp ellerindeki silahları alarak hepsini zindana atacağız demiş. Biz onları zindana atarken zindanda bulunan adamlarımızı serbest bırakarak silahlandıracağız. Böylece onların sayısı azalırken biz çoğalacağız. Sonra doğruca beyin sarayının kapısına dayanacağız öyle amansız bir kavgaya duracağı ki neye uğradıklarını şaşırsınlar. O duvarları da sarayı da beye zindan edeceğiz. Onu ve adamlarını zindana attıktan sonra önce ışığa kavuşacağız sonra da aydınlık dünyaya ulaşmanın yolunu bulacağız demiş. Korkanlar, vazgeçelim diyenler olmuş. Yaşlı demirci demiş ki ha bu karanlıkta yaşamışız ha ölmüşüz ne fark eder. Gelin bu yola baş koyalım şu karanlık alemden kurtulalım. Bir süre daha kendi aralarında konuşup durmuşlar sonunda da aydınlık dünyaya çıkma fikri galip gelmiş. Günler, haftalar, aylarca hazırlık yapmışlar. Öyle bir vakit gelmiş ki yaşlı nineler dahi usta birer kılıç kullanıcısı olmuşlar. Derken bir gün kasabaya inen beyin adamlarını kaşla göz arasında derdest edip zindana tıkmışlar. Zindandaki kendi çocuklarını da yanlarına almışlar. Kendilerinin dahi beklemedikleri bu zafer sonrasında büyük bir özgüvenle sarayın kapısına dayanmışlar. Böyle bir baskını beklemeyen bey ve adamlarını kısa sürede toplayıp zindana doldurup üstlerine de demirden kapıları kilitleyip sonra da zincirlemişler. Derhal ışığın önünü kapatan duvarları yıkmaya başlamışlar. Demiroğlu bir bakmış ki kendisini bu karanlık aleme getiren kara koç beyin kapısında bağlı duruyor. Hemen elindeki kılıçla koçun kellesini vurmuş. Koçun kellesinin vurulması ve duvarın yıkılmasından sonra bir de bakmışlar ki ne baksınlar adeta sonsuza uzanan aydınlık bir yol var önlerinde. Hemen tüm kasabalı neyi var neyi yok almış yola çıkmış. Ben diyeyim kırk gün siz deyin kırk yıl sonra Demiroğlu'nun içinde kaybolduğu düzlükteki kayalıktan yeryüzüne çıkmışlar. Derler ki o günden sonra insana haksızlık edenlere, Demiroğlu'nun gazabına uğrar karanlık zindanlarda çürürsün inşallah diye beddua edilirmiş.


Düşünmenin en yoğunlaşmış tarzı olan felsefe ile buna tekabül eden eylemi birbirinden ayırmak kolay değildir. Felsefe ile eylem ilişkisini, teori ve pratik ilişkisi olarak ele almak da mümkündür. Literatürün geneline egemen olan da budur. Tarihsel süreçte felsefe ve buna uygun düşen eylemin ortaya çıkabilmesi ve gelişebilmesi için bir ya da birden fazla nedenin olması gerekir. Aklı merkeze koyan felsefelerde, bu tür nedenler idea, ruh, monad, geist gibi -kelimenin pejoratif anlamında- metafizik kavram ve terimlerde aranır. Marksist teorinin önerdiği kuram açısından ise bu nedensellik sınıf mücadelesinde bulunuyor. Zira tarihsel gelişimin motoru sınıf mücadelesinden başkası değildir. Ekim Devrimi'ne yol gösteren sınıf mücadelesi teorisi ise her olay ve olguya sonuçlar bakımından değil süreçler bakımından yönelmektedir. Olmuş bitmişlik değil süreklilik ve dahası oluş söz konusudur. Oluş'u genellikle geçmiş, şimdi ve gelecek çerçevesinde somutlamak mümkündür. Buna göre Ekim Devrimi'ni, ya da Sovyet Devrimi olarak ele alınan oluş'un da bu planda ele alınması, konunun anlaşılmasını kolaylaştırabilir. Bu da, sırasıyla devrimin arka planını, uygulanma biçimini ve hangi koşullarda sona erdiğine dair düşünmemizi gerekli kılar. Ekim Devrimi'nin görünüşte bir sonuç olduğunu gerçekte ise başlayan ve devam etmekte olan bir süreç olduğunu sınıf mücadelesi teorisinin zorunlu bir sonucu olarak söylemek yanlış değildir. Bu anlamayı, tarihsel sürece yayarsak Spartaküs'ün, Roma egemen sınıflarına karşı başlattığı ayaklanmanın da, Fransız Devrimi'nin de devam etmekte olduğunu söyleyebiliriz. Aktörler, özneler, mekan ve biçim ne denli değişirse değişsin öz kendini, çağın koşullarına göre var etmeye devam etmektedir. Devamlılık merkezi ya da zorunlu kategoriyken, kalıcılık ise rastlantısal kategori olarak dikkatimizi çekmektedir. Emekçilerin, sanayi dönemiyle birlikte gündeme gelmesi ve ona önderlik eden devrimci öznenin ortaya çıkarak tarihsel gidişata müdahale etmesi rastlantısal bazı özelliklerle birlikte asıl olarak zorunluluğun bir sonucu olmuştur. Dolayısıyla Ekim Devrimi'nin de kalıcılıktan ziyade tarihsel bir momente karşılık gelerek belli bir görevi yerine getirdiği düşünülmelidir. Devamlılık tarihselliği zorunlu kılıyor ki, tarihte felsefe ve eylem birbirine paralel bir yolculuk yaparken nicel ve nitel sıçramalara da yine birlikte angaje olurlar. Diyalektiğin yasalarının da vurguladığı gibi her nitel sıçrama -fizik ve sosyal dünyada olsun- nicel bir gelişmenin ürünü olarak somutluk kazanmaktadır. Devrimin tohumlarının atıldığı ve olgunlaşmaya doğru yol alınan süreçleri nicel birikim, bu birikimin yeterli olgunluğa ulaştığında nitelik kazanmasına da devrimci dönem ya da devrim anı denilebilir. Hegelci felsefede buna tarihsel momentler deniliyor. Tarihsel momentler Marksizm'in de kabulüdür. Her olgunun ortaya çıkıp kendisini göstermesi için yeterli nedenin olması gerekir. Bu açıdan ünlü Alman filozofu Leibniz'in yeter neden ilkesi kuramını burada anmamız yerindedir. Ona göre de bir durumun ortaya çıkması için ona olanak veren yeterli nedenlerin oluşmuş olması gerekir. Yeterli değil de sınırlı nedenler var ise beklenen sonuç gerekli olgunlaşmayı sağlayamaz. Ekim Devrimi'nin kesintiye uğramasında yeter neden ilkesi ne denli bir sorun teşkil eder, tartışılması gereken bir konu olarak görünüyor. Eğer Ekim 1917'de bir devrim gerçekleştiyse bunun yeterince nedeni vardır dememiz için pek çok temel koşulun oluştuğu anlaşılıyor. Hegel'in anlayışıyla söylenirse Devrim, ussal olanın gerçekleşmesidir. Yani Ekim Devrimi, teorik olanın devrim formuna bürünmesidir, görünüşe çıkmasıdır. Tarihsel süreçte biriken evrensel felsefenin, eylemle çakışması üzerine yeni bir gerçeklik durumu ortaya çıkmıştır. Hem Hegel felsefesi açısından hem de Lenin açısından pratik, teoriyi izlemiştir de denilebilir. Çünkü Lenin'in Devrimci teori olmadan devrimci pratik olmaz, özdeyişi, bu paralelliğe işaret etmektedir. Bu yüzden Ekim Devrimi'nin düşünsel temel kaynağı olan Marksist teoriyi, Leibniz ile birlikte bilhassa Hegel'e dayandırmak bir alışkanlık haline gelmiştir. Marksist teorinin felsefe kadar politik ayağının da güçlü olduğunu belirtmeye gerek yoktur sanırım. Kaldı ki teorinin kuruluş yıllarındaki Engels ile birlikte özellikle Marx'ın felsefi katkıları sayılmazsa teorinin asıl olarak politika üzerinden yürüdüğü anlaşılıyor. Bu iki düşünüş biçimine bilim ve sanatı da mutlaka eklemek gerekiyor. Genel düşünceyi olduğu gibi Marksist düşünceyi de, andığımız başlıca bu dört düşünce çeşidi belirlemektedir. Olay ve olgulara siyaset bilimi ve siyaset felsefesi gözüyle yönelen her bakış, 1800'lü yıllarla birlikte Avrupa'daki çağdaş sınıf mücadelelerini görmekte yetersiz kalmaz. Devrim, ilkin Marx ve Engels'in Komünist Manifesto'da edebi bir üslupla pek güzel bir biçimde belirledikleri gibi hayalet ve hayali olarak Avrupa semalarında göründü ama gerçekleşmek için Rusya topraklarına yöneldi. Ekim Devrimi'nin uzak kaynaklarını, eskiden beri sürdürülen sınıf mücadelelerinde, modern kaynaklarını ise yakın dönem sınıf mücadelelerinde buluyoruz. Bunlar teorik kaynaklar yanında Çartistler'den Narodnikler'e dek geniş bir çevreyi içine almaktadır. Lenin ise Devrim'in teorik kaynaklarını, İngiliz ekonomi-politiği, Fransız sosyalizmi ve Alman felsefesi olarak tespit etmiştir. İlkinde artı-değer'in keşfi ve analizi bulunmaktadır. İkincisinde materyalizm ve sınıf mücadelesi anlayışı içkindir. Üçüncüsünde ise diyalektik yöntem/felsefe, teorinin temelleri olarak sunulmaktadır. Avrupa işçi sınıfı, 1871'de ihtilalci bir zirveye ulaşarak Paris Komünü'nü gerçekleştirmiştir. Fiziksel ve sosyal dünyanın seyri içinde böyle tarihi momentler, eylemin felsefeyi aştığı anlardır. 'Sözün içeriği aşması' anlamına da gelen bu tarihi anlarda bazen eylemin, bazen içeriğin ya da teorinin öne çıkmasını ise Marksizmin Hegel'i eleştiren ve aşan özelliği biçiminde değerlendirmek uygundur. Paris Komünü, yerini teoriye bırakır, pratik onu izler. Bu süreçte II. Enternasyonal -Engels'in önderliğinde- emperyalist savaşın elinin kulağında olduğunu ve ulusların self determinasyon hakkını tartışma gündemine alır. Dolayısıyla emperyalist savaşlar konusunda doğru öngörülerde bulunan da, ülkemiz açısından ve Kürdistan bağlamında önemli sayılanda ulusal meseleye açıklama getirenler de öncelikle Marksistler olmuştur. İttifaklar sorunu gibi ulusal sorun da self determinasyon anlayışı, RSDİP'nin kuruluşunda ayrıca 1914'te yazılan Lenin'in metinlerinde savunulmuştur. Marksizm'in devrim anlayışına bakıldığında, üretici güçler ile üretim ilişkileri arasında kaçınılmaz bir koşullanma olduğu anlaşılmaktadır. İlişkiler, güçlerin gelişmesi önünde engeldir. Ekim Devrimi 1917'de, bu engeli ortadan kaldırarak yeni bir sürecin başlatıcısı olmuştur. İki üç yıllık bir iç savaştan sonra Bolşevikler, iktidar olur ve SSCB Anayasası 1922'de kabul edilir. Rus burjuvazisi ve toprak ağaları ekonomik, politik ve askeri/örgütsel olarak yenilmiş ya da kontrol altına alınmıştır. Marx'ın Kapital'de estetik bir üslupla söylediği gibi mülksüzleştirenler mülksüzleştirilmiştir. Felsefi ve ideolojik açıdan ise eski sistemin yenilip yenilmediği tartışma kaldırır. Yine de Ekim Devrimi, dünyada bir ilki gerçekleştirdiği, ayakları baş yaptığı için çok özel bir yerde durmayı hak eder. Aslında bu ayak baş metaforu nedeniyle Marx'a gönderme yapmak kaçınılmaz görünüyor. Çünkü Marx, bunu öncelikle felsefede yapmıştı: Filozof, Hegel'in baş aşağı duran düşünce sistemini tersine çevirerek ayakları üzerine oturttuğunu ileri sürmüştü. Dolayısıyla felsefedeki eksen değişikliği ile sosyal dünyadaki eksen değişikliği arasındaki diyalektiğin altını çizmek gerekir. Hatta ikincisinin, ilkini izlediği de iddia edilebilir. Bu ayak baş metaforu bir bakıma Ekim Devrimi'ne ilham olmuş, neticede de ülke yönetiminin sömürücü sınıflardan alınıp asıl sahiplerinin eline geçmesinin adı olmuştur. Eski değer ve alışkanlıklar tarihin seyri içinde felsefi ideolojik planda yeni toplumun içine sızar. Deneycilik ve pozitivizm yeni biçimler alarak felsefi materyalizme de uyarlanarak Parti'nin içine kadar girer ve kadroları etkisi altına da alabilir. Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi içindeki kadroların bir kısmı kuşkusuz ki filozof düzeyinde insanlardan oluşuyordu. Burjuva ya da liberal sızmaları erkenden gören Kaustky ve daha da önemlisi Lenin bu alanda çalışmalar yapmışlardır. Lenin'in Materyalizm ve Ampiriokritisizm adlı çalışmasını burada özetlemesek bile adını anmak kaçınılmaz görünüyor. Eser halen dünya sol hareketi içinde empirizm ve pozitivizmi felsefi materyalizmmiş gibi değerlendiren kişi ve kesimlere karşı gücünü korumaktadır. Lenin felsefe çalışmalarında felsefi-ideolojik mücadelenin önemine gönderme yaparak Türkiye sol hareketi için de büyük bir yanılgıya olanak veren deneycilik ve pozitivizmi mahkum etmektedir. Buna göre denilebilir ki Ekim Devrimi, ekonomik ve politik mücadelenin yanında felsefi ideolojik mücadelenin bir ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Nihayetinde Lenin bu anlayışı 1914'te yazdığı Ekonomik, Politik ve İdeolojik Mücadele başlıklı makalesinde kamuoyuna lanse etmiştir. Tüm bu anlayışlar ona politik dahi yanında filozof unvanını da kazandırmıştır. Lenin gibi Devrim'in pek çok kadrosu da felsefi mücadelenin ne denli gerekli olduğunun farkındadır. Yine de Ekim Devrimi, burjuva sızıntıların büyük oranda kendi bünyesine sızmasını engelleyememiştir. Ekonomik ve politik meseleler biçiminde özetlemek olasıdır burjuva sızıntıları. Engelleyememesinin ise amatörlük de dahil olmak üzere yeterince nedeni vardır. Bu engellere rağmen sömürücü sınıfların etkisinin kırıldığı oranda Devrim, dünyaya örnek olurcasına yürüyüşünü sürdürmüştür. Lenin'in nazarında sorun elektrifikasyon ve Sovyetlerin inşası ile birlikte bunların geliştirilip sürdürülmesi sorunudur. Konunun birinci kısmı liberalizm tarafından hep hafife alınmış olsa bile, Rusya'da endüstrinin gelişimi, bu alanda isabetli düşünüldüğünü göstermektedir. Çünkü Batı ülkelerinde yüzlerce yılda kurulan modern ilişkiler Sovyetler Birliği'nde ve onu izleyen diğer Sovyetik toplumlarda 20-30 yılda tamamlanmıştır. Rusya, Çin ve benzeri ülkelerde, bugünkü zenginliğin arkasında bu ülkelerin şimdikilerden daha çok, eski kuşak emekçilerin katkısı bulunmaktadır. Sovyetler sorunuyla bağlantılı olarak devrimin ittifakları bugün de merkezi bir sorunsal olarak ele alınabilir. Türkiye sol hareketinin Kürt özgürlük güçleriyle ittifakının hali hazırda yürürlükte olduğu düşünülürse konunun güncel olduğunu da ileri sürmek yanlış olmaz. Proletarya partisinin inşası, sınıfa bilinç taşıma, diktatörlük kurma gibi konular yanında, devrimin ittifakları meselesi de Lenin ve onun liderlik yaptığı Bolşevik hareketin önündeki sorunlardı. Parti, iki temel emekçi sınıfı belirledi ve bunlar arasındaki ittifaka vurgu yaptı: İşçiler ve yoksul köylülük. Bolşevik Parti'nin simgesi olan çekiç ile Narodnik geleneğin taleplerini merkezine almış olan Sosyalist Devrimcilerin simgesi orak bir araya getirildi. Bu yüzden de orak-çekiç yalnız Rusya'da değil, Sovyetik uygulamaları savunan tüm dünya proletaryasının ve ezilen halk kesimlerinin simgesi niteliği kazandı. Ekim Devrimi, yalnızca işçi ve köylülerin yaşam tarzını etkilemekle, iyileştirmekle kalmadı. Dünyaya yeni bir yönetim biçimi, devlet ve toplum modeli getirmekte de ilklere imza atmakta gecikmedi. Herkese çalışma hakkının sağlanması, sağlık, eğitim ve ulaşım hakkının anayasal güvence altına alınması yalnızca birkaç örnek. Emeğe karşı ürün uygulamasına bağlı olarak pek çok yeni uygulama ve bunlara bağlı olarak teorik tartışmanın da olanaklarını yaratmıştır. Sosyal bilimlerin konusu ve yöntemi bazı bakımlardan değişti, birçok açıdan da zenginleşti diyebiliriz. Uluslararası ilişkiler bir bilim alanı haline geldi. Diyalektik ve tarihi materyalizm, düşünceyi, yaşamı ve doğayı açıklayan bir yöntem olarak ikna edici bir boyut kazandı. Yeni bir pedagoji ortaya çıktı ve buna uygun olarak etik, estetik ve bilim yapma yöntemleri gündemi işgal etmeye başladı. Ekim Devrimi ile birlikte yerküre adeta yeniden inşa edilmeye başlamıştı. Temel çelişki olan emek ve sermaye sorunu çok daha genişleyerek kapitalist devletlerle Sovyetler arasındaki bir çatışmaya da yol açtı. Sovyet işçi sınıfı ve önderliğini yapan Parti, ülke içindeki eski ve gerici ilişkileri tasfiye etmek için mücadele yürütürken bir yandan da emperyalizme karşı savaş yürütmek durumunda kaldı. Zira Ekim Devrimi, birbiriyle düşman olan eski güçlerin, aralarındaki rekabete son verip Devrim'e karşı birleşmelerini sağlamıştı. Dahası var. Emperyalizm, faşizm gibi çağdışı bir ideolojiyi kah keşfederek kah icat ederek başta Sovyet halkı olmak üzere dünya halklarının üzerine sürdü. Yani emperyalizm, Hitler ve Mussolini gibi yalnız Sovyetlere düşman olan değil yerkürenin canlı cansız her unsuruna vahşice saldırma göreviyle donatılmış olan figürleri sahaya indirmek durumunda kaldı. Neticede Ekim Devrimi'ne adı konmamış bir savaş açarak, bunu bölgesel düzeyde ve dünya düzeyinde etkili kıldı. - Emperyalist Savaş'ın da, Sovyet yönetimini yıkmak, onu dünya halklarının gözünde değersizleştirmek, ezilen halklara ve enternasyonal proletaryaya rol-model olmasını engellemek ve ülke topraklarını kapitalist pazara kazandırmak amacıyla çıktığı düşünülürse Devrim'in etkisi daha da yakından ve yakıcı bir şekilde anlaşılabilir. Ekim Devrimi ve Bolşevik mücadele, demir perde ve soğuk savaş dönemi türünden yeni bir terminolojinin üretilmesine de imkan verirken kültürel yaşama etkiler yapmıştır. Ana akım tarih biliminin, yanında sosyoloji, psikoloji, ekonomi, siyaset bilimi gibi disiplinlerin konu ve yöntemini değiştirmiştir. Emekçi sınıflar ve sınıf mücadelesi gerçeği, bu bilimlerin merkezine girmiş, konu olmuş ve bunların paradigmasını değiştirmiştir de diyebiliriz. Planlı ekonomi yanında yeni ekonomik politikalar iktisadın bir kategorisine dönüşmüştür. Kolhoz ve Sovhoz türünden uygulamalar, kapitalist üretim biçimine karşı yaratıcı, planlı, verimli ve eşitlikçi uygulamalar olarak geliştirilmiştir. Eğitimin, sanat ve edebiyatın kitlelerle buluşmasına ve kitleselleşmesine imkan veren de Ekim Devrimi olmuş, sosyalist-gerçekçi estetik anlayışlar felsefi-ideolojik mücadelenin bir parçası haline gelerek meşruiyet kazanmıştır. Çağ tespitlerine yenisi eklenmiştir: Proleter devrimler çağı. 'Bütün iktidar Sovyetlere' türünden özdeyişler Manifesto'daki Bütün dünyanın işçileri birleşin imgesine bağlanmıştır. Yeni davranış tarzları, yeni üretim ilişkileri, yeni bir dil ve yeni kavramlar dünyası insanlığın gündemine girmiştir. Dünya ilk defa aralarında büyük çatışmalar olan bu denli iki büyük kampa bölünmüştür: Sosyalist ve kapitalist kamp. Bazı yorum ve ekollere bakılırsa bu sınıflar ve kamplar arasındaki mücadele, Stalin'in ölümüyle son buldu ve Rusya'da yeniden kapitalizm restore edildi. Bu tezin başını Çin Komünist Partisi'nin çektiği ileri sürülebilir. Troçkist akım ve anlayışlar ise Devrim'in çok daha erken dönemde yenildiği ya da yozlaştığı kanaatindedir. Çokça tartışma kaldıran bu anlayışlara neticede ancak yeni ve somut gelişmeler son verebildi. 1989'da Berlin Duvarı yıkıldı önce. Bunu 1990 ve 91'de SSCB'nin hukuken ortadan kalması izlediğinde eski tartışmalar da yerini yeni sorunların tartışılmasına bırakmıştı: Neden yenildik! Pek çok düşün, sanat ve bilim insanı için olduğu kadar İngiliz Marksist tarihçi E. Hobsbawm açısından da 20. yüzyıl çok hızlı yaşandı, bu dönem açısından tarihte eşi benzeri görülmemiş pozisyonlar, tavırlar, ekoller, savaşlar ve devrimler birbirini izledi. Ekim Devrimi en olağan görüldüğü momentlerde dahi zaferler ve yenilgiler yaşıyordu. Dolayısıyla E. Hobsbawm'un Kısa 20. Yüzyıl saptaması ilginç bir saptamadır. Ekim Devrimi'nin nasıl kurulduğuna, nasıl yürüdüğüne ve nasıl yıkıldığına dair tartışmalar ağırlıklı olarak politik çerçevede yapıldı. Sanat ve sosyal bilimler alanında yapılan inceleme, analiz, tartışma ve kitap çalışmaları az olmadığı gibi yapılan filmler, oynanan tiyatrolar, yazılan roman ve şiirler de az değildir. Ne yazık ki, aynı cömertliğin felsefe alanında yapılıp yapılmadığı kanaatimce tartışma kaldırır. Ekim Devrimi'nin ve bir bütün olarak Sovyetik yönetimlerin yürürlükten kalkmış olması nasıl tanımlanır, hangi kavramlarla ifade edilebilir? Ana akım tartışmalarda kullanılan; ama sol çevrelerin de kullanmakta bir beis/sakınca görmediği çöktü, yıkıldı, yenildi, sona erdi türünden terimler olgu durumunun gerçek adları olabilir mi? Sanmıyorum diye yanıtlayacağım. Deneyciler ve pozitivistler açısından bu sorunun yanıtı evettir. Bu anlayış fizik bilimlerinde olduğu gibi sosyal bilimlerde de tarihsel ve fiziksel gerçeklerle örtüşmüyor. Çünkü deneycilik ve pozitivizmin bakışı gerçekleri yansıtsaydı, Paris Komünü 'nün yenilgisiyle birlikte eşitlikçi toplum teorileri de yenildiği için yanlışlanmış olurdu. Tersine sınıf mücadelesi emekçiler lehine daha yüksek bir nicelik ve nitelik kazanarak tarihsel ilerlemesini sürdürmüştür. Paris çok daha sınırlıydı ama bir dizi özgünlüğün mekanı olmuştu. İkinci tarihsel moment diyebileceğimiz Sovyetik deneyimler ise eşitlikçi teorinin ete kemiğe bürünmesi anlamına gelir. Üçüncü tarihsel momentin, dünya durdukça etkili olacak yeniliklere neden olması imkansız değildir. Yenilme, yıkılma, çökme, sona erme terimleri, çağı açıklayan terimler olmamakla birlikte, kullanıldığında da sınırlarının çizilmesi icap eder. Örneğin yenilme veya yıkılma hayatın her alanında, teorinin her boyutunda mıdır? Tepeden tırnağa bir yenilgi, yozlaşma ya da yıkılma söz konusu olabilir mi? Bu şekilde toptancı bir negatif bakışın da olup biten somut durumu layıkıyla ifade ettiğini düşünmek zor görünüyor. Çin, Doğu Avrupa ve Küba gibi Sovyetik yönetimler yanında Ekim Devrimi de esasen politik ve örgütsel düzeyde bir yıkım ve yenilgi yaşamıştır. Toplumsallaştırılmış olan feodal ve burjuva özel mülkiyet, her türlü zenginliğin kaynağı olan Sovyet emekçilerinin elinden alınarak elit bir sömürücü sınıfın kılınmıştır. Halklar maddi zenginlikleri kaptırmış olsa da teori halen dünya halkları ve proletaryanın elindedir. Teorinin ya da kavramsal olanın yenilmesi söz konusu değildir. Öyle düşünmek maddi gerçeklere de mantığı da terstir. Zira 'kavramsal olanın yenilmesi' başka bir deyişle 'ideolojik olanın son bulması' aklın kurallarına olduğu gibi sınıflı toplum yaşamının gerçeklerine de uymaz. Devrimin teorik kazanımları, etik ve estetik değerleri, en önemlisi de felsefi-ideolojik yapısı hali hazırda dünya proletaryasının elinde yenilmez bir silah olarak, çağın karanlığına karşı tutulmuş bir projeksiyon işlevi görmektedir. Bu tutulan projeksiyon sayesindedir ki, Afrika ve Asya'nın, Avrupa ve Amerika'nın azımsanmayacak pek çok alan, bölge ve merkezinde emekçilerin mücadelesi devam etmektedir. Unutmamak gerekir ki, Devrim'in biçimindeki değişiklikten ziyade özü önemlidir. Bu yüzden Ekim Devrimi başlamış ve değişik formlara bürünerek ve farklı mekanlara taşınarak devam etmektedir. Yazının başında Ekim Devrimi'nin, Rus egemen sınıflarını politik ve örgütsel olarak yenmelerine karşın aynı başarıyı felsefi-ideolojik bakımdan gösteremedikleri ileri sürülmüştü. Şimdi aynı düşünceyi tersten iddia etmek pekala mümkündür. Stalin'in ölümünden sonra veya 1990'la birlikte yeni Rus burjuvazisi, iktidara gelmiş olsa bile, felsefi-ideolojik bakımdan proletaryayı yenmesi mümkün olmamıştır. Aktüel olarak bir sınıfın veya halk hareketinin yenilmesi analitik düşünce açısından gerçek anlamda bir yenilgidir. Buradan bakanlara sorarsanız, sınıfın ya da hareketin yenilmesi yanlış ve haksız kategorisine tekabül eder. Oysa analitik değil de diyalektikten bakıldığında aktüel olarak yenilen pek çok hareketin geri çekildiği, bu süreçte potansiyel olarak güç topladığı ve uygun tarihsel ve toplumsal koşullara denk geldiğinde daha büyük bir imkana dönüştüğü tecrübeyle sabittir. Mesela Kürt hareketi, dört milletvekili hapse atılıp da kesintiye uğradığında yirmi milletvekiline yükseliyor, onlar baskı altına alınıp da tam bir yendik ifadesi kullanıldığında, bir süre sonra görülüyor ki seksen temsilci halini alıyor. Dolayısıyla aktüel olanla potansiyel olan birbirini izler. Ne var ki analitik bakış, devrim mücadelesinde potansiyel biriktirme dönemlerini yenilgi, ve yıkım terimiyle karşılamak istiyor. Çünkü bu bakış açısı, aktüelle potansiyel arasındaki diyalektiği görmediğinden, devrimin fiziksel olarak yenilmesini düşünsel olarak da yenilmesi biçiminde okuyor. Halbuki doğada olduğu gibi toplumda ve düşüncede de hiçbir şey yok olmuyor, düşüncenin de yok olması, yenilmesi düşünülemez. Marksist düşünceler, gerçekliğe karşılık geldiği sürece çöküşten muaf olduğu gibi en fazla geri çekilmeden söz edilebilir. Doğru düşüncelerin geri çekilmesi, tali plandadır ve kendini yeniden gözden geçirme, sınama, güçlendirme nedeniyledir. Her devrim potansiyeli Liebniz'in dile getirdiği gibi yeter koşul gerçekleştiğinde harekete dönüşür ve form kazanır. Yeterli ya da gerekli koşulların oluşum süreci ise kuşkusuz ki karmaşıktır. Bu karmaşa içinde karşı devrim mekanizması da boş durmaz. İlkel olgunlaşır, durum yenilenir. Devrimci durum devrime dönüşür. Liberal tarih yazımı ve sosyal, siyasal tarih okumaları açısından Ekim Devrimi bir sapmadır. Çünkü bu türden resmi tarihler açısından asıl tarih insanlığın sınıflı, sömürücü zamansal-serüvenidir. Üstelik de bu anlayışa göre günümüzdeki eşitsiz dünya düzeni, dünya kurulalı beri hep böyledir. Bolşevikler ve geniş anlamda komünistler bu olağan gidişatın yolunu değiştirerek -tabir caizse- tarihi yolundan saptırmışlardır. Bu açıklamanın baştan sona yanlış olduğunu gösteren çok sayıda açıklama olduğunu hatırlatmakla yetinsek iyi olur. Bolşevikler, gerçek tarihi yolundan saptırmak değil, sınıflı topluma dönüşerek zaten yoldan çıkmış olan tarihi, rotasına sokmak istemişlerdir. Şöyle de denilebilir: Bolşevikler Ekim Devrimi ile sınıflı ve sömürücü bir çizgiye kayarak aslında yolundan çıkan gidişatın gerçek rayına oturmasına vesile olmuştur. Yani liberal anlayışların aksine Devrim'le birlikte tarih asıl, doğal rotasına girmek üzere bir hamle yapmış ama bu ortaya çıkan sonuç, öznenin ve nesnel durumun yeterince olgunlaşmamış halinden dolayı kalıcı hale gelememiştir. Yine de bütün öznel ve nesnel veriler sürecin olgunlaşacağını, suyun doğal yatağını bulması gibi insanlık tarihinin de asıl akması gereken gerçek mekanını bulacağını gösteriyor. Marksist teori, düşünce tarihinde ortaya sergilenen ve esasen egemen sınıflara hizmet eden çok sayıda analiz, saptama, açıklama, dünya görüşü ve teoriye karşı savaş açarak kendini inşa etti. Bu mücadele kapsamında Marx, P. Proudhon ile polemiğinde özel mülkiyete son vermenin gerekli ama yeterli koşul olmadığını, özel mülkiyet sistemini ortaya çıkaran ilişkilerin devrime tabi tutulmasını ileri sürmüştü. Marx'ı izleyenler, onun bu tezine ne denli uymuşlardır? Sovyetik uygulamaların yürürlükten kalkmasında özel mülkiyeti yaratan ilişkilerin etkisizleştirilememesinin bir rolü var mıdır? Bunların merkezi sorunlar olduğunu iddia etmek, meseleyi abartmak anlamına gelmemelidir. Elbette meydana çıkan sonuçları bir nedene indirgeyerek veya sınırlı sebepler ileri sürerek açıklamak, olay ve olgu durumlarına sığ bakmak anlamına gelir. Ekim Devrimi'yle birlikte, Marksist teori bir yandan somutluk kazandı bir yandan da kavramsal planda gelişimini sürdürdü. Devrim, kendi çağına kadar olmadık zenginlikte sosyal ve siyasal düşüncenin ortaya çıkmasına olanak verdi. Devrim anı, bir yandan emekçi mücadelesinin nitel sıçramaya dönüştüğü uğrak olurken buna kuşkusuz ki insanlığın biriktirdiği bilgi zenginliği ya da bunun en yoğunlaşmış formu olan felsefe de eşlik etti. Dahası evrensel felsefenin, devrim biçimini alarak felsefenin proletaryada maddi bir güce dönüşmesi anlamını kazandı. Ekim Devrimi'nin yüzüncü yılında bu biçimlerden birisinin de Rojava koşullarında gerçekleşip gerçekleşmediğini tartışmak yararlı olabilir. Sınırlı bir iddiayla da olsa enternasyonal proletarya ve dünya halkalarını moralize etme işlevi görmekte ve devrimci mücadeleyi operasyonal hale getirme potansiyeli taşımakta olduğu söylenebilir. Lenin 1923'te yazdığı Kooperatifçilik Üzerine adlı yazısında politik devrimin, sosyal devrim ve kültür devrimi ile devam etmesini öneriyor ve bunları Ekim Devrimi'nin önüne önemli bir görev olarak koyuyordu. Bu devrim aşamaları ne denli gerçekleşebildi? Eğer Lenin'in öngörüleri ve önerileri yaşama geçmiş olsaydı, başka bir dünya mümkün olabilir miydi? Varsayımsal karakterdeki bu düşünceler ve sorular zaman zaman tartışıldığı gibi önümüzdeki süreçlerde de tartışılacağa benziyor. Sovyetik yönetimlerin büyük zaferler yaşadıktan sonra bugün açısından yürürlükten kalkmış olması, Devrim'i ve değerleri anmamızı gerektirse bile o büyük ve şanlı zaferi kutlamayacağımız anlamına gelmez.


Dergi kolektifimiz, pandemi sürecinde evinde kalamayanların seslerini duyurmak için bir çağrıda bulundu. Fabrikalarda çalışan işçilerden, müzisyenlere, pek çok dostumuz bize ulaştı. Bizler de emekçilerin öykülerini, bazı yazım hatalarını düzeltmek dışında fazla dokunmadan yayınlıyoruz. Sizler de bize öykülerinizi ulaştırmak isterseniz, sanatvehayat2015@gmail. com adresinden bizlere ulaşabilirsiniz. Benim yaşadığım evde 8 insan ve 2 kedi olunca eve hayatı zaten sığdırdığımızı düşünüp gülmeden edemedim... Eşim de sağlık çalışanı ve her akşam eve geldiğimizde Acaba bu gün evdekilere bulaştıracak mıyız? diye düşünerek geçireli tam 42 gün olmuş. Benim Covid-19 testim henüz negatif, fakat kalabalık bir ailede olup pozitif çıkan ve adası, malikanesi, sarayı, villası, çift banyo ve tuvaletli bol odası olan evlere sahip olmayan ve hasta olduğu için izole olması gereken arkadaşların ne zorluklar yaşadığını biliyorum. Bu kaygılarla; polis misafirhanesine yerleştirilip gece yarısı bir anda pozitif çıkan polisler yerleştirilecek diye sokakta bırakılan sağlık çalışanlarını da biliyorum. Bütün bunları düşünerek geldim işe ve yine koyulduk filyasyon ekiplerinin malzeme hazırlığına... Hani şu kitaplarda, filmlerde bolca gördüğümüz uzaylı gibi kıyafetleri falan... Her gün, bu yaşadıklarımız rüya ya da kurgu olsa diye geçiriyorum içimden. Ama değil. Gerçekliğin ta kendisi. Doğanın içini dışına çıkardığımız vahşi sistemin bunları yaşatacağını hep söylerdik, fakat reel olarak yaşamak bambaşka bir şey. Daha ne kadar sürecek bilmiyorum ama zaten adaletsiz ve eşitsiz bir şekilde süren yaşamımıza bir de doğayı talanın sonucu olarak çıkan virüslü günlerde duygularımın iyice uçlaştığını söyleyebilirim. Sanırım çoğu sağlık çalışanı da benim gibi hissediyor. Sadece iyileşip aramıza geri dönen meslektaşlarımız ve iyileşip evine dönebilen hastalarımız mutlu ve umutlu kılıyor beni. Ve bir de her şeye rağmen, eşitliğin, adaletin, doğaya barbarca müdahalenin bittiği bir düzenin olduğu yeni bir yaşama olan inancım sıcak bir tebessüm oluşturuyor yorgun yüzümde. Doktor Che'nin dediği gibi Tek bir kişinin hayatı, dünyadaki en zengin insanın mal varlığından milyonlarca kat değerlidir. Bu vesileyle; hayatını kaybeden tüm sağlık çalışanı arkadaşlarımız ve işçi arkadaşlarımız başta olmak üzere hayatını kaybetmiş tüm insanlarımızı saygıyla anmak ve hapishanelerde büyük risk altında zorla tutulan siyasi tutsakları da selamlamak istiyorum.


Dergi kolektifimiz, pandemi sürecinde evinde kalamayanların seslerini duyurmak için bir çağrıda bulundu. Fabrikalarda çalışan işçilerden, müzisyenlere, pek çok dostumuz bize ulaştı. Bizler de emekçilerin öykülerini, bazı yazım hatalarını düzeltmek dışında fazla dokunmadan yayınlıyoruz. Sizler de bize öykülerinizi ulaştırmak isterseniz, sanatvehayat2015@gmail. com adresinden bizlere ulaşabilirsiniz. Ben bir fabrikanın montaj bölümünde çalışıyorum, aslında mesleğim var ve maalesef ki Türkiye koşullarında birçok insan gibi ben de kendi mesleğimi yapamayanlardanım. Geçtiğimiz şu süreçte ben de çoğu insan gibi Corona salgınının olduğu bu zamanda işe gitmek zorunda olanlardanım. Salgının yoğun yaşandığı ve yoğun ölüm ve hastalık kapma riskinin olduğu günlerde iş yerim Covid 19 salgını kapsamında önlem alarak çalışmaya bir süre devam etmemiz gerektiğini düşündü. Alınan önlemler şunlardı, işe başlamadan fabrıka girişinde ateş ölçümü, 1,5 m mesafe arayla çalışmak, maske takma zorunluluğu, sık sık el yıkama ve dezenfektanla sık sık elimizi dezenfekte etmek, yemek saatlerinde bölüm bölüm belli düzene uyarak yemek alıp, bu düzenlemeye uyarak, karşılıklı olmayacak şekilde oturarak yemek yeme, molalarda bu mesafelere uyma, iş bitiminde el yıkama, paydos etmede yine 1,5 m kuralına uyarak paydos etmek gibi. İş yerim bir iki hafta çalıştıktan sonra bir karar alarak bütün personeli yıllık izinlerini kullanmaları ve bu süreçte dışarı çıkmamaları gerektiğini de belirterek yaklaşık 11 gün izne çıkardı. 11 günün bitiminde yetişmesi gereken işlerden dolayı tekrar iş başı yaptık. Bizim bölüm 34 kişiden oluşmakta, herkesin içinde bir korku ve bu birbirine yaklaşmadan iş yapma, acaba karşımdakinde hastalık var mı endişesi had safhada, ne kadar belli etmek istemezlerse de hal ve hareketleri bunu sürekli göze sokmakta. Herkesin tek endişesi hastalık kaparsam aileme bulaştırırım düşüncesi ve korkusu oldu. Ben de korkarak işe gidip geliyorum, annem 54 yaşında ve birçok yönden bünyesinin bu hastalığı kaldıramayacağı düşüncesindeyim. İşe yürüyerek gidip eve gelme süresince, işe giden ve gelen insanlarla karşılaşıyorum. Bu endişe karşılaştığın insanlarda da had safhada, kaldırımda beni gören insanlar hastalık varmış gibi yan yana gelmeme çabalarına giriyorlar, evet bunun için haklılık payları var ama bu yine de çok üzücü ve kırıcı da oluyor her açıdan. Şu süreçte zorunlu olmayan sektörlerde işçilerin ücretli izne çıkarılması gerekirken bir şekilde çalışmak durumunda kalıyoruz, çünkü işi kaybetmeyi göze alamıyoruz ve her ay bizi bekleyen faturalar, ev kredisi buna zorunlu kılıyor. Umarım bu hastalığı biran önce ülke olarak çok kayıp vermeden atlatırız. O kaçırdığımız güzel günleri o bir birimize sarıldığımız günleri yeniden yakalarız. Hepimizin tek dileği artık bu oldu.