Cees Noteboom'un Türkçede yayımlanan kitaplarından biri, kısacık bir novella olan 'Mokusei!' , Japon bir kadının aşkıyla kendini Japonya'ya vuran Amsterdamlı bir fotoğrafçının hikayesini anlatıyor. Romanda kendi toplumunda bulamadığı bir şeylerin arayışıyla Doğu'ya göç eden bir aşık profili var. İşte ben de bahar gelir gelmez kendi ülkemde eksik olan bir şeylerin hasretiyle kendimi Amsterdam'a atıyor, yazarla bir söyleşi gerçekleştirip yine kürkçü dükkanına, ülkeme geri dönüyorum. Cees Nooteboom, Hollanda'nın en tanınmış ve en sevilen yazarlarından biri. Kendisi salt bir romancı değil, bir şair ve gezi yazıları kaleme alan, vaktinin çok büyük bir kısmını yollarda geçiren bir gezgin. Sel Yayıncılık'ın yayımladığı Mokusei! ve Gezginin Oteli halen raflarda. Yazmış olduğu diğer kitaplar önümüzdeki günlerde Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkacak. 'Gezginin Oteli'yle başlamak istiyorum. Bu kitabınızın giriş kısmında fırtınanın merkezinden bahsediyorusunuz. Diyorsunuz ki seyyah, fırtınanın tam ortasında kalmak istiyor. Fırtına bu benzetmede dünyaya tekabul ediyor. Fırtınanın merkezi, yani gözü ise, seyyahın fırtınayı algıladığı göz. Tam merkezde her şey sukunet içinde. Evde oturup sukunet arayanların aksine, seyyah fırtınanın merkezinde gerçek sukuneti bulabiliyor. Siz şunu söylüyorsunuz: Toplum bireyi öyle bir kısıtlıyor ki, özellikle de çocukları öyle bir baskı altına alıyor ki insanlar hikayeler üretme yetilerini kaybediyorlar. Toplumun çocuklara sürekli söylediği şey: 'Sakın yalan söylemeyin'. Oysa hayalgücü hikayeler üretir, bunlar da her zaman gerçeklere dayanmaz. Siz toplumun bu baskısından uzaklaşmak için mi seyahat ediyorsunuz? Çünkü biliyorsunuz ki bir yerde sürekli kaldığınız ve burnunuzu dışarı uzatmadığınız zaman o kısıtlamayı çok daha belirgin bir biçimde hissediyorsunuz. Bildiğiniz gibi Nisan ayında İtalya'da düzenlenen 'Dedica' başlıklı festival bu yıl benim kitaplarıma adanmıştı. Geçen hafta oradaydım. Orada da daha başka bir çok yerde olduğu gibi bana o çok sık karşılaştığım soru soruldu: 'Neden bu kadar çok seyahat ediyorsunuz?' Bu soru bana o kadar fazla soruluyor ki, cevap dönüp dolaşıp şu şekli alıyor: Seyahat ediyorum, çünkü seyahat ediyorum.' Bu bir totoloji elbette. Aslına bakarsanız sizin sorunuz iyi bir soru. Çünkü daha önce bu soru bana bu şekilde sorulmamıştı. Bana genellikle Pascal'ın o ünlü sözüyle geliyorlar: 'İnsanın trajedisinin yegane sebebi, sessiz sakin evinde oturmayı becerememesidir.' Aslında bu soruya o kadar çok cevap verdim ki gerçek cevabı artık bilmiyorum. Sizin sorunuza gelince: Kısıtlamaların neden olduğunu pek zannetmiyorum çünkü kendimi kısıtlanmış hissettiğimi söyleyemem. Uzaklaşma özgürlüğüm var en azından. Ancak şu da var ki bazı toplumlar, varolan politik yapılarıyla, size bu baskıyı hissetiriyor. Mesela Türkiye. Politik meseleler birtakım majör sorunlara götürüyor insanları. Bir de bu topluma, Hollanda toplumuna bakın. Politik meseleler çok minör. Oysa sizin toplumunuzda filanca gazeteyi okuyorsunuz, mutlaka bir taraf tutmanız gerekiyor. Politik gelişmeler sizi orada durmaya zorluyor. Ancak bizimki gibi bir toplumda seyahat etme ihtiyacı duyuyorsunuz. Hayatta daha önemli şeyler olduğunu biliyorsunuz. Hele hele belli bir yaştan sonra. Bir de şu var tabii: Burada bir edebiyat ekolü var. Size toplumun bir parçası olmanız gerektiğini söylüyor. Bana da mutlaka politik bir söylemim olması gerektiği söyleniyor. Ben de onlara şu cevabı veriyorum: Ben insan yaşamına angajeyim, her şeyden önce. Bence insan yaşamı her ne olursa olsun politiktir. Bir kadınla erkek arasındaki ilişki de politiktir aslında. Her şey angajedir. Proust, yazılarında zengin kesimden bahsetmiştir. Şimdi o öleli 80 yıl geçmişken, onun zihnimizde yarattığı Fransız toplumu tasvirinin, birçok angaje yazarınkinden daha iyi olduğunu görüyoruz. Ben de politik kitaplar yazdım. Örneğin Berlin Duvarı'nın yıkılışını ele aldım, 'Berlin'den Notlar' adıyla yayımlandı. Oradaydım ve günlük tuttum. Şimdi bu kitap İngilizce'de de yayımlanacak. Eğer enteletüel biriyseniz bazen oturup politikayla ilgili yazarsınız. Eğer herhangi bir yerde uzun süre kalırsanız, benim Berlin'de kaldığım gibi, o toplumdaki değişimle ilgili yazarsınız. Ancak bu, kurmaca edebiyatı da politik bir dille yapacağınız anlamına gelmez. Hayır. Romanı yazdığım sırada Japonya'ya gitmemiştim ve Japon bir sevgilim de olmamıştı. Ama elbette romanda Batı'da yaşayanlara özgü bir şey var. Buradan birisi kalkıp Doğu'ya gittiğinde Zen saflığıyla karşılaşmayı umut ediyor. Ama sonra oraya gittiğinizde ne oluyor? Buradakine benzer bir endüstriyel toplumla burun buruna geliyorsunuz. Milyonlarca insanla beraber metroda öylece kalakalıyorsunuz. O aradığınız saflık ve arınmışlık, ufak tefek şeylerde var, ancak ve ancak ayrıntılarda karşınıza çıkıyor. Ara ki bulasınız o ayrıntıları. Romanda anlatıldığı gibi, Japon kadının yüzündeki saflık ve duruluk, sırlarla dolu bir güzellik sunuyor insana. Ancak bu saf ve duru ifade, onların toplumunda çok şey ifade ediyor. Onun peşine düştüğünüzde ve bunun için kalkıp Japonya'ya gittiğinizde büyük bir hayalkırıklığıyla buraya dönmeniz çok büyük bir olasılık. Benzer bir temayı 'Kayıp Cennet' adlı kitabımda da ele aldım. Orada da Brezilyalı iki kız Aborijinlerin kültüründen deva bulmak için kalkıp Avusturalya'ya gidiyorlar. Benzeri bir hayalkırıklığıyla yüzyüze geliyorlar. Ben gençken egzotik olanı çok çekici bulurdum. Çünkü benim için egzotik olan, 'öteki'nin bir temsiliydi. Benim için Doğu, farklılığın mümkün olabildiğini gösteriyor. Yaşamımı Doğulu kadınlarla geçirmedim aslında. Doğulu bir sevgilim de olmadı. Ancak Doğulu kadınların yüzlerinde farklı ve yabancı olanı, gizemli olanı gördüm hep. Sizin şiirlerinizi de okuduğumda Batılı bir şairin değil de Doğulu bir şarini dizelerini okuyormuşum gibi geldi bana. Mevlana'nın yazdıklarına benzettim yazdıklarınızı. Aslına bakarsanız Hollanda çok gerçekçi bir toplum. Burada kabul görmem uzun zaman aldı. Sonunda elbette ben de bu toplumda ödüllendirildim, ama dediğim gibi, hemen olmadı bu. Ama mesela İtalya'ya gittiğimde, çok daha onlara yakın şeyler yazıyor olduğumu gözlemledim. Kitaplarım İspanya ve Latin Amerika'da da çok ayrı seviliyor ve okunuyor, bu kesin. Bu anlamda yaşamınızı Hollanda, Almanya ve İspanya üçgeninde kurmuş olmanız da tesadüf olmasa gerek. İspanya Avrupa'da Doğu kültürünü deneyimleyebileceğiniz bir yer. Her üç ülkede de kalıyor, bu şekilde belki hem Doğu'ya hem Batı'ya özleminizi gideriyorsunuz. Ya, evet. Keşke yapabilseydim. Ama kabul ediyorum bunu yapamayacağımı. Proust'a baktığımızda vaktinin büyük bir kısmını yazarak geçirdiğini görüyoruz. Bakması gereken bir ailesi, karısı ve çocukları yoktu. Yazmak için finansal imkanlara sahipti. Çünkü zengindi. Bu da elbette çok işine yaradı. Oysa ben, örneğin Mokusei!'yi Avenue adlı gezi dergisi Japonya seyahatimi finanse etmek için şart koştu diye kaleme almıştım. Ancak bu tek sebep değil. Ben kafamdan anekdotlar üretmek yerine kendimi yazıya teslim etmeyi seviyorum. Kurgu yapmak gün geçtikçe daha az hoşuma gider oldu. Mesela son olarak Yunan Tanrısı Poseidon'a mektuplar yazıyorum. Ne bir kurgu var, ne bir olay örgüsü. Yalnızca ben varım bir de Poseidon. Bu işte, yazma hazzının ta kendisi. Son olarak, kendi yazma serüveninizden bahsederken 'insan ruhunun bir yaşam boyu deneyimlediği dönüşümleri takip etmeyi sevdiğinizi' söylüyorsunuz. Bu anlamda haddim olmadan ben sizi modernist bir yazar olarak tanımlamak istiyorum. Post-modernizmin tümüyle bir saçmalık olduğunu düşünüyorum, evet. Yazma süreci benim de kendime ve yaşamıma çok daha derin bir bilinçle bakmamı sağladı. Yaşım ilerledikçe daha iyi fark ediyorum bunu. Üç katlı, daracık, 100 yıllık bir yapı olan Noteboom evinde söyleşimiz kayıt dışı olarak iki buçuk saat kadar sürüyor. Bütün konuştuklarımızı aktarmama imkan yok, fakat yazar bana şiirlerini okutuyor, Türkiye'de yayımlanmamış diğer eselerlerini de uzun uzun anlatıyor. O sabah başlayan, Amsterdam'ın batısı Jordaan bölgesiyle İstanbul Galata arasında paralellikler keşfetmeye, Orhan Pamuk'dan yazarın yaptığı alıntılara kadar uzanan, kültürel ortaklıkların bulunmasıyla daha da zevkli bir hal alan söyleşinin ve Amsterdam'da geçen günlerin bende çok net bir izlenimi var: Sanki İstanbul'da dev bir aspiratör çalışıyormuş da bu sakin, az nüfuslu, baharın gelişiyle yeşilin patladığı şehirde, o aspiratörü biri gelip çıt diye kapatmış gibi hissediyorum. Bu sukunetin peşine düşecek ve Amsterdam'a yerleşecek olsam, iki gün sonra fırtınanın merkezindeki sessizlikle değil de daha beter bir gürültüyle, kendi ülkemin hasretinin gürültüsüyle karşılaşacağımı bile bile hem de.


Sabit Fikir ve İstanbul Modern işbirliğiyle düzenlenen Sözünü Sakınmadan 17 Ocak 2012 Salı akşamı keyifli bir etkinliğe daha ev sahipliği yaptı. Samimi bir havada gerçekleşen söyleşide eleştirmenler Semih Gümüş ve Ömer Türkeş, 80'li yıllardan bu yana öykücülüğümüzün dikkat çeken isimlerinden Cemil Kavukçu'yu ağırladı. Tüm kitaplarını aldım ve okudum. Çok beğeniyorum yazar olarak. Özellikle Mimoza'da Elli Gram ve Gamba kitaplarını çok beğendim. En beğendiğim 2 Türk yazarından birisi. Diğeri de Oğuz Atay. Saygılarımla. Cemil Kavukçu denilince aklıma bir kasa bira ile bisiklet turuna çıkmak sonrasında arkadaşlarla büyük bir kuş kafesi yapıp içine girip uyumak geliyor daha ne olsun... iyi ki var Cemil Kavukçu, yaşasın öykü... Tabii burada Ömer Türkeş'i anlamak pek mümkün değil. Elinden gelse boğacak adamı. Her zaman, erkeklerin gerçekçi biçimde yazılmadığını düşünüyordum. Tepkileri, düşünceleri, duyguları yeterince ayrıntılı verilmiyordu Türk Edebiyatında. İlk defa bu eksikliğin tamamlandığını, Cemil Kavukçu'da gördüm. Yolu açık olsun. Saygılar, teşekkürler ona. Uzak Noktalara Doğru'ydu adı sanırım Okuduğum romanının adı. Çarpıldım. Edebiyatımızda pek sık görülmeyen bir içtenlikle yazılmıştı. Çok beğendim. Öykülerinde aynı tadı bulamasam da henüz çok az okudum. Ama bence çok başarılı bir yazar. Söyleşisi de çokdürüst, abartısız, tıpkı yazıları gibi çok inandırıcı. Yeni eserlerr bekliyoruz. çok güzel, eğlenceli geçen bir söyleşi olmuş.


Türkiye'nin Romanı kapsamında 2006 yılında yapılan görüntülü söyleşi. Türkiye'nin Romanı kapsamında 2006 yılında yapılan görüntülü söyleşi. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Tıp ve edebiyat ilişkisi, tıbbın insanla olan ilişkisi gibi tarih boyunca şekil değiştirmiş, her dönem yeni yaklaşımlarla genişlemiştir. Tıbbın tarihi, insan acılarının da tarihidir aslında. Edebiyatın içinde kapladığı yer, diğer bilim dallarından hep daha büyük olmuştur tıbbın.


Çiler İlhan: Yiyen var, yiyemeyen var! Kurulabilir de kurulmayabilir de. Bence edebiyatla sinema; yemek yapmakla da resim yapmak arasında nedense daha sıkı bir bağ vardır. Yiyen var, yiyemeyen var! İki büyük savaş, binlerce çatışma, daha binlerce iç savaş görmüş zavallı gezegenimizde yiyemeyen hep bir şekilde daha fazla. Kaynaklar eşit şekilde dağılmadığı için dilinin kemiği olmayan edebiyat, terazinin yükte hafif içte ağır kısmından bakacaktır, bu bence iyi. Muhteşem Rus klasik yazarları, Gogol, Çehov, Dostoyevski başta; Türk edebiyatının delimsirek dahileri- Sevim Tuna, Leyla Erbil, Latife Tekin; Latin büyücüleri en ilk Borges. Kitaplara gelirsek, hem konuyla ilgili olduğu hem de ilk onumda olduğu için Knut Hamsun'un Açlıkı. Diğer ülkelere kıyasla Türkiye'de bu mertebeye çok geç erişmiş olsa da şefliğin cool bir meslek olarak görülmesi olabilir... Bana gelince, hayatımda iki tane yemek kitabı satın aldım: Biri, kulak çorbasından patates musakkasına pek çok tarif barındıran, alt başlığında Türk Mutfağının Temel Eğitim ve Uygulama Kitabı olduğunu iddia eden, Nevin Halıcı'nın Türk Mutfağı kitabı. Diğeri, Besleyici ve Lezzetli Çocuk Yemekleri kitabı, yazarı Ebru Şallı. İkinci kitap, kızım sadece 15 aylık olmasına rağmen babasına benzediği için aynı şeyleri yemekten sıkıldığı ve yeni tatlara bayıldığı için alındı, içinde hakikaten de değişik tarifler var. İlk kitap yine kızım için alındı; ona en azından haftada birkaç gün yemek pişiren bir anne olabilmek için. İkisi de işe yarıyor. 1972 doğumlu Çiler İlhan, Boğaziçi Üniversitesi Uluslararası İlişkiler ve Siyasi Bilimler ve İsviçre, Glion Hotel School mezunu. Farklı dönemlerde otelcilik, serbest yazarlık ve editörlük yapan, İstanbul'da yaşayan Çiler İlhan şu anda Çırağan Palace Kempinski'nin halkla ilişkiler müdürü olarak çalışıyor. 1993 Yaşar Nabi Gençlik Ödülleri "Dikkate Değer Öykü Ödülü" sahibi yazarın üniversite sonrasında yazdığı öyküler E Kültür, Düzyazı Defteri, Damar, KülÖykü, Ana Dili, Davetsiz Misafir gibi edebiyat dergilerinde; düzyazıları, kitap tanıtım yazıları, gezi yazıları, çevirileri Kitap-lık, Radikal Kitap, Radikal Cumartesi, TimeOut İstanbul, Travel+Leisure, Sedir, Chat, Trendsetter gibi dergilerde/eklerde yayımlandı. 1002. Gece Masalları (Metis Yayınları, 2005) isimli öykü seçkisine "Vulgata" ile katıldı. "Rüya Tacirleri Odası" (Artemis Yayınları, Nisan 2006) yazarın, birbirine göndermeler yapan, büyülü gerçekçilik izleri taşıyan öykülerden oluşan ilk kitabı. TimeOut İstanbul Hikayeleri'nde (Mayıs 2007) "Zobar ile Başa" ile; Bozcaada Öyküleri'nde (Yitik Ülke Yayınları, Eylül 2009) ise "Bozkırkurdu'nun Mozart'ıyla Buluşması" isimli öyküsüyle yer aldı. "Sürgün" (Everest Yayınları, Mart 2010), yazarın ikinci kitabı.


Claude Helft: Kendi yolunu çizmek dürtüsü olmayan gençler, uyanın! Hikayeci. Derin düşünceleri tam olarak ve rahatça anlatmak için kısa formları tercih ediyorum. Yazarkenki amacım ortaya bir metin çıkarmak ki, okurun kafasında bir hayal oluşsun, bir konserde müziğin bitimiyle alkışlar arasındaki sessizlik gibi olsun. Bir zamanlar, bir editör bana Gençler için yazmalısın; açık, basit kelimelerle anlaması çok zor olan şeyleri anlatabilme yeteneğin var dediği için çocuk kitapları yazmaya başladım. Fakat bence her yaştaki okur tarafından ilgi ile okunacak kitaplar yazıyorum. Metinlerimden etkilenen harika illüsratörlerle karşılaşma şansım oldu. Kural her zaman gerçeği söylemektir. Eğer uygun kelime bulamıyorsanız o cümleyi kurmayacaksınız. Cümleler, kelimeler bir nehir gibi akmalı. Mitolojiden bahsederken, dünyanın nasıl oluştuğunu anlatırken, Eski Mısır'ı, Çin'i, Japonları anlatırken de aynı şekilde yazıyorum. Gerçek bir yemek olarak sayılmasa da bir tür çörek olan focaccia Genova'nın vazgeçilmezidir. Basit, biraz yağlı ve tuzlu bir ekmektir aslında. Fakat her pastane, her fırıncı, her anne farklı bir şekilde yapar, böylece favorinizi kolayca seçebilirsiniz. Sokakta sabahları genci yaşlısı herkesin foccacia yediğini görebilirsiniz. Focccia her zaman tazedir. Genovalılar onu yemekten asla bıkmazlar, foccia bir cennetten gelen bir lezzettir. Fransızca'da saveur ve savoir sözcükleri, aynı Latince kelimeden gelir. Edebiyat ve gastronomi arasındaki en güçlü bağlardan biri, ikisinin de arkadaşlarla paylaşıldığında daha iyi olmasıdır. Arkadaşlar, edebiyatın daha çok bilinmeyen ve gelecekteki parçası içindir. Gastronomi ise yaşam sanatında kazanan taraftır, çünkü onu çevrendekilerle, çağdaşlarınla aynı yaşam diliminde paylaşırsın. Gerçekten çok zor. Belki bu günlerde iyi bir ajansım sayesinde evet! Yazarlar için bir okul yok. Eğer okula gidip okuma öğrenecek kadar şanslıysan, yazarlar için tek okul ilkokuldur ve ilkokul herkes için aynıdır. Bu yüzden Yazarların yaptığı için pek ciddiye alınmaz, en azından para söz konusu olduğunda bunu görüyoruz. Herkesin yazı yazabileceği düşünülüyor. Resamlar ve müzisyenlerin, yıllarca eğitim aldıkları okullar oluğundan izleyiciden daha çok saygı görürler. Bir yazar olduğunun ilk kanıtı, yazdığın şey için para almandır. Bu aynı zamanda yalnız olmadığının da bir kanıtıdır. İletişim kurabilirsin. Ben aynı zamanda editör olarak da çalışıyorum örneğin. Başkalarının yazı yazması için yardım ediyorum. Yazmak tam zamanlı bir iştir. Fakat zamanı hissetmek, diğer kültürlerle, ülkelerle tanışmak, algını her zaman acık tutmak ve dikkatli olmaz zorundasın. Bazı okurlar, onların kendilerinin anlatamadıklar hislerini sizin anlattığınızı söylerler. İşte bu yüzden, anlattıklarınızı onlar için de anlatmanız gerekir. Genç bir yazarın hayat tarzını seviyorum: 6 ay boyunca dünyanın her yerinde dalış öğretmenliği, diğer 6 ayda da yazarlık yapıyor. . Sadece yazdıklarının geliri ile yaşayamıyorsan özgür olmak, tutkuyla hayatını kazanabilmek, yazarlık için iyi bir ortam yaratır. Zamanla birlikte favorilerim de değişir. Chekhov, Shakespeare, Hrabbal, Isaac Babel, Alexandre Dumas ve Theophile Gautier'in seyahat öyküleri, Carson Mc Cullers, Erri de Luca, Marie Desplechin... onlar arasında bir kıyaslama yapmadan, bir çoğunu da unutarak bu gibi isimler verebilirim. Başka bir yazarın yerinde olmak istemezdim. Onların yazdıkları bir eserin yazarı olmayı da hiç istemezdim. Onları okuyabiliyor olmaktan çok mutluyum. Ama bir şarkı sözü yazmayı, bir aşk şarkısı ya da ninni yazmış olmayı ve şarkının, çağlar öncesinden geldiğine inanacak kadar evrensel olmasını dilerdim. Gallimard yayınlarından çıkan Beni Yanına Al Lissa Ivanovna isimli kitabımda karakterlerimin ilhamını Rus geleneksel müziğinin anlatıldığı bir CD-kitaptan almıştım. Okuyan çoğu kişi bunun gerçek bir eski çağ masalı olduğunu düşündü. Gerçekte iyi olan ama, başkaları ile iletişime geçmek, hayatın güzelliğini bulmak, özgür olmak, ve kendi yolunu cesurca çizmek için herhangi bir dürtüsü olmayan gençler, uyanın! Üzgünüm ki bazı günler, gözalıcı bir aktris, etrafa ışık saçan bir misafir ya da çevresindekileri sürekli güldürüp eğlendiren biri olamıyorum. Fakat durumu algılamak, insanları genel gözlerden daha iyi görmek için normal, sıradan bir yüze, bakışlara sahip olmak gerekiyor. Böylece sen herkesi görürken onlar seni fark etmeyecekler bile. 'İyi bir yüzüm' olduğunu söyleyebilirim. Sokakta her zaman, insanlar benden yardım isterler. Herkes tarafından sevilmekten mutluyum. Şapkaları, ekmeği, zeytini, lezzetli; aşkla pişirilen geleneksel yemeklerin tadını, mevsim meyvelerini, kırmızı şarabı, iyi kahveyi severim. Eğer birlikte yiyeceksek çok tatlı olmayan dondurmaya da bayılırım. Claude Helft'in, kelimelere karşı, edebiyata ve tiyatroya da olduğu kadar, ayrı bir tutkusu vardır. Paris'teki Delpire'ın yayınevinde fotoğraf ve görüntülerle mesleğe adım atan Helft, makaleler yazarak ve Alain Rey ile birlikte, Le Robert için Furetiere Sözlüğü'ne (1690) illüstrasyonlar yaparak devam etmiş, Pompidou Merkezi'ndeki ikonografi koleksiyonlarının geliştirilmesine katkı sağlamıştır. Hatier ve Gallimard'da editörlük yapan yazar, Desclee de Brouwer'de çocuk kitapları departmanını açmıştır. Her şeyden öte olarak bir çocuk kitabı yazarı olan Helft'in kitapları Fransızca olarak Gallimard, Actes-Sud, Philippe-Picquier ve Pastel tarafından basılmış, ayrıca 12 dile çevrilmiştir. Ayrıca gezgin de olan yazar, Moskova'dan Pekin'e Trans Sibirya treniyle gitmiş, bir kasırgayla Japonya'yı geçmiştir. Müziğe olan aşkını keşfetmiş olan yazar, şu sıralar, son zamanlarda yazdıklarının konusu olan bir 18. yüzyıl ressamına ilgi duymakta, ondan esin almaktadır.


Matbaa icat edildiği zaman katipler ayaklanmışlardı. Kolay değil, ekmek paraları tehlikedeydi. Ama yenilik bir kere baş gösterdiğinde, onu derleyip toplayıp zihinlere gömmenin bir yolu yok. Katipler de teslim oldular. Sonra sinema icat edildi. Hareketli görüntülerle ilk kez karşılaşan insanların şaşkınlığını, heyecanını hayal edebiliyor musunuz? O ilk zamanlarda sinema pek çokları için okumadıkları kitaplardaki hayat bilgisini devşirmenin bir kaynağı oldu, hatta pek çokları için kitapların yerini aldı. Sonra televizyon çıktı meydana. O da değiştirdi bütün alışkanlıkları; kökten bir şekilde... Derken internet tam manasıyla altüst etti kültürel evreni: İçeriği sonsuzluğa genleştirirken, hareket alanımızı fiziksel olarak bilgisayar ve cep telefonu ekranıyla sınırlandırdı. Şimdi ise bütün bu formlar bir şekilde birbirlerinin içinde var oluyor. Sinema olmasaydı sinema eleştirisi diye bir şey de olamazdı. Mevzuyu Cüneyt Cebenoyan'a sorduk. O da kısa ve öz cevaplarla gidişatı özetledi bizim için. Eleştirmenler filmleri genelde kendileri için düzenlenen basın gösterimlerinde, diğer kültür/sanat yazarlarıyla birlikte izlerler. Bir de festivallerde film izlerler. Bu gösterimlerde antrakt yoktur, patlamış mısır yoktur, cep telefonuyla mesaj yazmak büyük ayıptır. Festival seyircileri de normal seyirciden farklıdır. Daha entelektüel bir seyircidir. Hiç olmazsa Antalya'nın "festival teyzeleri" adını taktığımız Cumhuriyet kadınları gibidirler. Onların da çok net bir dünya görüşü vardır. Ortalama seyirciyi temsil etmezler. Normal insanlar gibi, sevgilileriyle bir akşam sinemaya gitmez sinema eleştirmenleri. Bir sinema eleştirmenini normal koşullarda, vizyonda film izlemeye zorlasanız, bir süre sonra sinemadan soğuyabilir. Sinema evde izlenir, diye bir slogan bile yaratabilir. Ama bizler sinemayı, sinema salonlarında sevdik. Patlamış mısırımızı yiyerek, açık hava sinemalarında sigaramızı tüttürüp çekirdeğimizi çitleyerek seyrederdik filmleri. Fakat zaman içinde değiştik. Film seyretmek bizim işimiz, başkalarının boş zaman eğlencesi. Ama tabii ki genel izleyici hakkında fikrimiz var. Hem biz de izleyiciyiz. Her film seyircisine de bir rol biçer. Eleştirmen bu rolü de değerlendirir. Sanat filmi/ticari film ayrımındaki en temel nokta da zaten budur: Seyircinin nereye konduğu, ondan ne beklendiği... Edebiyat eleştirisi edebiyat sayılabilir ama sinema eleştirisi kesinlikle sinema değildir. Sinema eleştirisi de edebiyat sayılabilir ama. Sinema eleştirisi yazarken galiba en çok kendi keyfime dikkat ediyorum. Yazı yazmayı angarya gibi hissettiğim anda duruyor ve hoşuma gidecek bir süreç haline getirmeye çalışıyorum. Başka hiçbir kuralım yok. Sanırım sinema yazılarından daha genel bir okurluktan bahsediyorsun. Sinema izleyicisi eğer popüler sinemanın dışında yapılanları anlamak istiyorsa, okumak zorundadır. Yabancılaşma/özdeşleşme kavramlarını bilmeden kimin ne yaptığını anlamak ya da ifade etmek çok zordur. Bunlar da gündelik hayatın dilinin ötesinde kavramlar. Ya da psikanalizle hiç ilginiz yoksa birçok filmle daha yüzeysel bir ilişki kurmak durumunda kalabilirsiniz. Kısacası sinemaya sanat olarak yaklaşan biri zaten okuyordur da. Tahrirler sinemaya yansıyor, özellikle belgesellere. Ama sinema dili değişiyor mu, diye soruyorsan, çok net bir şey söylemek zor. Çabalar olduğunu duyuyor, henüz net bir şey söyleyemiyorum. En son Anna Karenina'yı epey sevdim. Bizim Büyük Çaresizliğimiz de iyi bir edebiyat uyarlamasıydı. Sahip diye düşünüyorum ve bu konuda birçok adım atılıyor. Film seyretme ortamları değişirken, film seyretme deneyimi de değişiyor.


bunun sebebinin mücadele değil çokuluslu şirketlerin desteği mi olduğunu söylüyorsunuz? dedim. kısmen dedi: bir tür çokkültürlülüğe ihtiyacı var uluslararası şirketlerin. bunlar niş pazarlar yaratıyor. bütün new york'ta etnik restoranlar olması gibi. yani gey olmak kültürel bir mesele mi sizce? diye sordum. hayır bunu diyemem. gey haklarını kastetmemiştim dedi. uzatılacak konu ama misafiri kırmayalım dedim.


David Mitchell'in yeni bir sinema fenomeni olması beklenen ve aynı adla sinemaya aktarılan 'Cloud Atlas'ı, Cannes Film Festivali'nde gösterilmiş ve çok konuşulmuştu. Wachowski Kardeşler ve Tom Tykwer'ın yönettiği, Tom Hanks, Halle Berry, Hugh Grant gibi isimlerin yer aldığı film, 100 milyon dolar bütçeyle çekildi. Tüm dünyada olumlu eleştiriler alan; çok beğenilen Bulut Atlası ise ülkemizde Bilge Nur Gündüz'ün çevirisiyle, Doğan Egmont tarafından yayımlandı. Bugüne değin kaleme aldığı beş romanının ikisi dünyanın en prestijli edebiyat ödüllerinden Booker'a aday gösterilen Mitchell; ilham kaynaklarından mizah anlayışına, en çok etkilendiği yazarlardan Japonya'daki 'yabancılık' yıllarına yazarlığını anlatıyor. Benim için romanlar parçaların zamanla bir araya gelmesiyle vücut bulur, bütün bir halde ortaya çıkmazlar. Yani, klasik anlamıyla bir ilham, bir aydınlanma anından söz edemem. Ancak, kitabı şekillendiren üç önemli kaynaktan bahsedebilirim. Birincisi Italo Calvino'nun birden fazla anlatıcının birbirinin ardına söz aldığı deneysel romanı Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu. Bu kitabın sonuna bir ayna yerleştirirsek; yani hikayeler tersten akarsa nasıl bir roman ortaya çıkar, merak ettim. Bunun yanı sıra, Jared Diamond'ın disiplinlerarası kitabı Tüfek, Mikrop ve Çelik'te Moriori halkından bahsetmesi, beni Chatham Adaları'na bir yolculuğa ve Yeni Zelanda tarihçisi Michale King'in A Land Apart eserini okumaya yöneltti. Onun medeniyetle ilgili vazgeçilemeyecek hiçbir şeyin olmadığını öne sürmesi merakımı cezbetti. Bilgi edinildiği kadar kolay, belki de edinildiğinden daha kolay unutulabilirdi. Moriori halkı, kendileri dışında insanların ve kendilerinki dışında bir ülkenin varlığını unutmuşlardı. Bunu öğrendiğim zaman roman sayacım çalışmaya başladı. Üçüncüsü, Frederick Delius'un katibi Eric Fenby'nin yazdığı Delius: As I Knew Him kitabı, Moriori halkından çok farklı bir dünyayı anlatıyordu. Ama bana Fenby'nin kötücül ikizi fikrini verdi ve sömürenle sömürülen arasındaki ilişkiye dair ilham kaynağım oldu. Sanatın insanlarla ilgili olduğunu öğrendim: Fikirler iyidir, ama onları üzerinde taşıyacak insanlar olmadığında, edebiyat topal kalır. Işık için spektrografi ne ise, dilin de insan deneyimi için o olduğunu anladım: Her kelime küçük bir nüanslar sonsuzluğuna, bir şecereye, olası kullanıcılarından oluşan bir toplumsal takımına tekabül ediyor. Bir yazar bazen dili hafif bir şekilde kullanıyormuş gibi yapıyor olsa bile, gerçekte asla öyle yapmaması gerek. Çünkü malzemesi neredeyse kutsal sayılır. Bunu öğrendim. Zamanda ne kadar geriye giderseniz o kadar araştırma gerektiğini öğrendim. Ve bir dahaki sefere daha düz bir anlatım tarzı seçersem daha iyi olacağını biliyorum artık! Altı bölümün her biri başka bir modele sahip. Ewing karakterim, daha kısa cümleler kuran bir Melville'di. Frobisher, Christopher Isherwood'du, özellikle Lions and Shadows'daki haliyle. Luisa Rey, herhangi bir havaalanı gerilimi. Cavendish yine Cavendish'di; ilk romanım Ghostwritten'ın Londra bölümünde kısa bir bölümde görünmüştü. Sonmi için söyleşi formatını kodaman ünlülerle yağ çekilen röportajların yapıldığı magazin dergilerinden ödünç aldım. Zachary, bazı eleştirmenler Mad Max 3'ü işaret etseler bile, esas Russell Hoban'ın Riddley Walker'ına çok şey borçlu. Don DeLillo'nun Yeraltı'sının Bulut Atlası için bir model olduğunu iddia edemem ama onu okumak edebi riskler almak konusunda beni her zaman cesaretlendirdi; içki içmek gibi. Muhtemelen değil. Kitapta, karakterler yalıtılmış ve kapana kısılmış durumlara düşüyor, Japonya'da bulunduğum zamanın ilk birkaç yılı gibi. Bilinçli bir tercihten çok sanırım belli oranda bilinçaltından gelen bir şey bu. İç monologlar. Sadece bir kere üçüncü şahıstan yazdım. Sanırım bunun bir nedeni de, bir yıl Japonya'da dolaşmak ve akıcı bir biçimde iletişim kuramamak. Yazarken, hayır olmuyor. Yazdıklarımın nasıl algılanacağı üzerine düşünmüyorum. O, yazım sürecine dahil olmayan bir lüks benim hayatımda. Yazarken düşündüğüm tek şey, 'Nasıl daha iyi yazabilirim' oluyor. Tüm okurlarım bir anda benim bedeninde birleşiyor ve kitabı elime alıp bakıyorum: eğer benim süzgecimden geçerse, tüm okurlarımın süzgecinden de geçecektir diyorum. Ben bir yazar olduğum kadar, bir baba, koca, evlat ve de abiyim. Bu ailevi ilişkiler elbette belli sorumluluklar getiriyor ve ben de yazma işini bu sorumlulukların etrafında kuruyorum. Ortalama olarak şöyle bir programım var: Sabahları çocuğumu okula bırakıyorum, hemen ardından 3-4 saatliğine bir şeyler yazma vakti buluyorum. Öğle yemeği yiyorum ve bir saat daha çalıştıktan sonra, yine okula gidiyorum. Elbette bu saatler, yayınlanma sürecinin hangi noktasında olduğumuza göre değişiyor. Yatağa gitmeden önce birkaç saat daha çalışırım ama tercihim 7 saatten fazla çalışmamak. Evet. Yalnızca kafamın üstünde dururken yazı yazabiliyorum. Tabii bir de Queen'den Bohemian Rhapsody çalması lazım... Elbette böyle değil. Herhangi bir yazma ritüelim yok, aslına bakarsanız bir ritüele bağlanamayacak kadar değişken bir psikolojiye sahibim yazı yazma konusunda. Evet, mümkün. Örneğin, Hayalet Yazılar'daki bir karakterin atası var Bulut Atlası'nda. Ya da Siyah Kuğu Parkı'ndaki dört ayaklı bir kahramana da rastlıyoruz Bulut Atlası'nda. Benzer birkaç örnek daha var, ama şimdi hepsini hatırlayamıyorum. Daha bilinçli. Sanırım şimdi bir baba olduğumdan. Artık dünyanın sadece benim mutlu şekilde yaşlanmama olanak tanımasına değil, en azından 150 yıl daha yaşamasına ihtiyacım var. Çehov, Melville, DeLillo, Nabokov, Austen ve Marilynne Robinson diyebilirim. Mizah denilen olgu, çoğunlukla konsantre bir halde, espri ya da şaka formatında sunuluyor bize. Oysa bence, cenazelerde de mizah bulabiliriz, boşanmalarda, başımıza gelen en kötü olaylarda da bulabiliriz mizahı. Sizi anlıyorum, elbette Marilynne Robinson ciddi kitaplar yazıyor. Ama mizah katmadan yazılan ciddi yapıtlar, su kullanmadan yapılmış bir ekmeğe benzer. Çiğnenmez, yutulmaz. Belki Marilynne Robinson komik anektodlarıyla tanınmıyor, ancak yapıtlarında bir hafiflik olduğundan, gülünç detayların kendini gösterdiğinden söz edebiliriz. İyi yazıyor, ama bana biraz fazla dağınık gibi geldi. Sanki daha ne olacağına karar verememiş gibi.


12., 13. ve 14. yüzyıla ait bu hikayeler, destan döneminden halk hikayeciliğine geçiş döneminin en önemli edebiyat miraslarından birisidir. Destansı bir özellik taşıyan bu hikayeler aynı zamanda Türklerin İslamiyet ile tanışma sonrası sürece denk gelir ki bu açıdan kültürel imgeleri de ziyadesiyle barındırır. Türk edebiyatının 15. yüzyılda ilk defa yazıya geçirilen metinlerinden olması nedeniyle eser, dünya kültür ve sosyal tarihi açısından öneme haizdir. İçerisindeki zengin atasözleri, Türk halk felsefesinin zengin hayat tecrübesini aktarırken aynı zamanda bunların hangi şifahi kültüre dayandığını göstermesi bakımından da önemli bir veri sunar dünya kültürüne. Şifahi kültüre ait bu hazinelerin kaybolmayıp 15. yüzyılda yazıya aktarılması ve bunun belki de hiç bilemeyeceğimiz çağlara ilişkin oldukça teferruatlı bilgiler içermesi Dede Korkut'u sadece edebiyat ve dil zenginliği yönüyle değil bilimsel yönüyle de dünya kültür mirasına dahil eder. Göçebe bozkır hayatının geleneklerini, isim koyma ritüelini, o dönemin doğum, evlenme ve ölüm gibi toplumsal hayata dair törenlerini, müzik aletleri, ezgileri ve dönemin diliyle aktarması bakımından her biri birer tarihi vesikadır. Türklerin insana, anaya, babaya, eşine, doğaya, dosta, düşmana ve Allah'a bakışının çerçevesini çizer bu hikayeler. Oğuz Türklerinin Gürcüler, Abazalar ve Trabzon Rumları ile yaptıkları dış savaşlar ile Türk boylarının kendi iç çatışmalarını hikaye etmesi nedeniyle de dönemin diğer topluluklarının sosyal ve siyasi tarihine ışık tutarlar. Bu hikayeleri daha da değerli kılan şey ise Oğuzların eski destanlarından kalma hatıralara da yer vermesi nedeniyle daha eski tarihleri de bünyesinde barındırmasıdır. Tabii bu kitabın Oğuz Türkçesi dil özelliklerini barındıran iki orijinal yazmasından birisinin Almanya Dresden'de, öbürünün Vatikan'da olduğunu hatırlatalım. Kahramanları hikaye ve masal karakteri özellikleri taşısa da destan vasfı taşıdığı için destandan hikayeye geçiş döneminin en karakteristik örnekleri arasındadır. Dede Korkut bu haliyle bir çocuk kitabı değildir, büyükler için yazılmıştır. Hatta daha çok yöneticilere seslendiğini söylemek mümkün. Haliyle bunu bugünün çocuklarının anlayacağı bir dile ve keyif alacakları metne dönüştürmek epey zorlu bir iş. Bugün çocukların arasında var olan ve yürürlükte olan dil ile geçmişin dili arasında çok büyük farklar var. Her ne kadar Dede Korkut sade bir dil ile yazılmış olsa da günümüz çocuklarının algılarına hitap edecek şekle kavuşturmak için epeyce sözlük karıştırdım. Latin harflerine aktarılmış ve temel kaynak teşkil edebilecek metinleri okuyup karşılaştırma yaptım. Bunun yanında dönemin çizilen atmosferini bugünün çocuğunun anlayacağı bir düzeye çekerek, günümüz şartlarında şiddet olarak algılanabilecek sahne ve dil kullanımını da yumuşatarak çocuklara sunmak gerekiyordu. Ancak bunu yaparken de orijinal metinlere sadık kalmak işin en zorlu taraflarından birisiydi. Sonuçta ortaya bugünün Türkçesiyle ama o dönemin ruhunu yansıtan bir sadeleştirme çıkmış oldu. Böylesine yerli, milli ve evrensel nitelikleri de bulunan kahramanlarımızın çocuklara sevdirilmesi ve tanıtılması önemli. Çünkü tarihimizdeki kahramanlar, çocuklara bir aidiyet duygusu yanında kolektif bir gurur şuuru kazandırır. Bunu sadece kitapla yapmak mümkün değil elbette. Dede Korkut her hikayede ortaya çıkan bilge kişiliğiyle çocukların tam da aradığı bir kahramandır. Dede Korkut'un her hikayesinin bir çizgi filmi yapılmalıdır. Sinemaya aktarılmalıdır. Bilgisayar oyunlarından cep telefonu oyunlarına kadar, oyuncaklardan daha küçük yaşlardaki çocuklar için tasarlanan eğitici oyuncaklara kadar her alanda bu kahramanları kullanarak çocuğu yakalamak ve çocuklara yakalanmak mümkün. Gündelik hayata dahil etmek için gündelik hayatta çocukların dahil olduğu platformlara bakmak gerekir. Evet dijital bir çağdayız ve çevrimiçi çocukluk yaşanıyor. Öyleyse çevrimdışı bir döneme ait bu yaşantı ve hikayeleri günümüz teknolojisine uyarlamak mümkün. Geçmiş döneme ait Batılı kahramanların bugün hem yayın hem de teknoloji dünyasında onlarca ürününe rastlarsınız. Ama bizim evrensel nitelikteki kahramanlarımızı kendi çocuklarımıza anlatma noktasında bile kafa yormadığımız aşikar. Elimizde bir hazine var doğru ama sandığın kapağını açıp bu hazineyi işleme azmimiz yok. 12 sağlam hikaye ve hikayelerin oluşturduğu masalsı bir atmosfer var. Bunun sadece kitaptan ibaret olmaması lazım. İşlenecek bu mücevherler sinemadan animasyona, bilgisayar oyunlarından eğitici oyuncaklara kadar geniş bir alanda büyüklerin ve çocukların dünyasına dahil edilebilir. Yani Dede Korkut'un deyimiyle 'soy soylayıp boy boylamak' lazımdır. Yolumuzu şaşırmamak için bu milli kültürümüzün mirasını bugünün çocuklarına aşılamalıyız. Her şeyden önce çok akıcı, sade ve güzel Türkçesiyle dilimiz açısından söylediği çok şey var Dede Korkut Hikayeleri'nin. Şifahi kültürümüzde var olan edebi sanatların nasıl halk dilinde vücut bulduğunu, az kelime ile nasıl engin bir ifade kudretine sahip olduğunu göstermesi bakımından önemli bu metinler. Şiir ve düz yazının muhteşem bir uyumu var. Düz yazıyla ifade edilen kısımlarını da şiir gibi okursunuz ve Türk dilinin musikisini hissedersiniz. Öne çıkan en önemli meziyet hiç şüphesiz kahramanlık. Ki bu her çocuğun ve bu topraklarda yaşayan herkesin ortak bir mizacıdır. Aileye önem, büyüklere hürmet, kadınlara verilen değer ve çocuk eğitimine dair sayısız ipuçları ile dolu hikayeler. Çocukların ve gençlerin terbiyesine, nasıl bir kişilikte olmalarının gerektiğine dair sayısız terbiye kuralları içerir bu hikayeler. Evrensel değerlerden olan doğruluk, adalet, güzellik hep yüceltilir ve örnek olarak sunulur. Zaten bunlar bugünün toplum ve devletlerinde var olan hasletler olsa dünyanın başka derdi kalmaz. Kaybetmeye başladığımız misafirperverlik ve cömertlik gibi tabiatla iç içelik gibi hususlar bugün uluslararası kurallara bağladığımız birçok beyannamenin kat be kat üstündedir. Dede Korkut bilge kişiliğiyle bir hayat nizamnamesidir. Ben Dirse Han Oğlu Boğaç Han hikayesini çok seviyorum. Sanırım bunda anlatılan kahramanın çocuk olmasının etkisi var. Bu yüzden çocuklar da bu hikayeyi severler çünkü kendilerini özdeşleştirmeleri kolaydır. Küçük bir çocuğun bir yumrukta boğayı devirmesi ve Dede Korkut tarafından Boğaç Han adının verilmesi hem kahramanlık hem de masalsı bir atmosfer sunar. Tabii son derece fantastik bir figür olan Tepegöz'ü de unutmamak lazım.


Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Tıp ve edebiyat ilişkisi, tıbbın insanla olan ilişkisi gibi tarih boyunca şekil değiştirmiş, her dönem yeni yaklaşımlarla genişlemiştir. Tıbbın tarihi, insan acılarının da tarihidir aslında. Edebiyatın içinde kapladığı yer, diğer bilim dallarından hep daha büyük olmuştur tıbbın.


Tüm zamanların belki de en çok tartışılan Nobel ödüllü edebiyatçısı oldu Mo Yan. Çin Komünist Partisi'ne olan yakınlığı, hükümet politikaları konusunda konuşma isteksizliği ve yakın zamanda sansürün gerekli olduğunu belirten açıklamalasıyla bütün şimşekleri üstüne çekti, Nobelli pek çok yazarın, ama özellikle de Salman Rushdie'nin ağır eleştirilerine maruz kaldı. Nobel ödülü jürilerine göre, "realizm ile halk masallarını, geçmiş ile çağdaşı birleştiren Mo Yan, Çin kırsallarında geçen hayat hikayelerini anlatmasıyla" bu önemli ödülün sahibi olan Mo Yan, bir anda tüm dünyada gündeme oturdu. Şimdi biraz Çin'e uzanıyor ve Mo Yan'ın Der Spiegel'e verdiği ve çarpıcı açıklamalarla dolu röportajını Türkçede yayımlıyoruz. Spiegel: Çinli yazar Liao Yivu geçen yıl Frankfurt Kitap Fuarı Barış Ödülü'nü aldığında Spiegel'de sizi bir devlet yazarı olmakla ve hükümete mesafe koymamakla eleştirdi. Mo: Liao'nun demecini ve ödül töreninde yaptığı konuşmayı okudum. Demecinde Çin devletinin bölünmesi için çağrıda bulundu. Yivu'nun konumunu mütemadiyen kabul edemem. Bence Sincan bölgesinin halkı da Çin ile olan bağlantılarını koparmayı arzu etmezdi. Eminim ki Liao'nun ebeveynleri de asla bu görüşle hemfikir olmazdı. Zannımca kendisi de kalbinin derinliklerinde söylediği şeye katılmıyordur. Nobel ödülü için beni kıskandığını, kıskandıklarını biliyorum ve bunu anlayabilirim. Lakin yaptığı eleştiri meşru değil. Mo: Her şeyi bir kenara bırakırsak, beni Bo Xilai'yi övmekle suçluyor. Spiegel: Chongqing'in kepaze olmuş eski parti şefi... Mo: Esasında durum tam tersi, iğneleyici bir şiir yazdım, bir taşlama. Müsaade edin sizin için tekrar yazayım. Beyaz örümcek böcekleri yakalamak için gerçek bir ağ örerken, İshal olmuş siyah at öfkelenmiş bir gençlik değil. Yazar dediğin ne sağcıdan ne de solcudan korkmalı, Yetkili dediğin, hem ölümünden önce, hem de ölümünden sonra iyi anılacak bir isme sahip olmalı. Dalgalı sulardaki bir kaya, bir centilmensin sen. Görkemli kayalıklar Jialing Nehri'nin üzerinde ateş gibi parlarken. 2011 Sonbaharı'nda Chongqing'li bir yazar aramızda adet olduğu üzere benden bir kaligrafi istedi. Ona bu şiiri gönderdim ve bana Bununla ilgili gülmeli miyim, yoksa ağlamalı mıyım bilmiyorum dedi. O günlerde birçok kişi Bo Xilai'yi kızıl şarkılar ve mafya ile savaşı içeren kampanyasından dolayı desteklemişti. Hatta bazı yazarlardan Chongqing'i yüceltmeleri istenmişti. Burada beyaz örümcek derken, Çin'de bilgisayarının başında oturan ve yolsuzluk yapan yetkililer ile gerçek suçluları ortaya çıkarmak adına ağ ören genç insanlardan bahsediyorum. Siyah at ile kastettiğim ise halka mal olmuş entelektüel taklidi yapanlardır. Şiirin geri kalanındaysa yazar arkadaşlarımı sağda ya da solda değil, halkın yanında olmaya çağırıyorum. Mo: Bana karşı çıkanların çoğu yazardır ve bu şiirin bir taşlama olduğunu bütünüyle ve pekala biliyorlar. Fakat Nobel Ödülü ile şereflendirilmiş olduğumdan beri büyüteçle kusurlarımı arıyor ve şiirlerimin anlamlarını bile saptırmaya çalışıyorlar. Spiegel: Sizi eleştirenlerin başka bir argümanı ise Mao Zedong'un 1942 yılındaki, Çinli yazarların bundan sonra yazacaklarının sınırlarını belirleyen ünlü Yan'an konuşmasına katkıda bulunmuş olmanız. Mo: Söz konusu demeç hem mantığı hem de sınırları olan tarihi bir döküman. Ben ve benim neslimin yazarları işe başladığımızda bu sınırları adım adım genişlettik ve aştık. Benim o dönemdeki çalışmalarımı gerçekten okumuş biri eleştirel olmadığımı söyleyemez. Mo: Dürüst olmak gerekirse bu ticari bir projeydi. Yayınevi editörü olan eski bir arkadaşımın bir fikri vardı. Öncesinde 100 kadar yazarı ikna etmişti ve bir konferansa beraber iştirak ettiğimizde bir kitap ve kalem ile gelerek Mao'nun konuşmasından bir paragrafı elyazısı ile kopyalamamı istedi. Ne yazmalıyım? diye sorduğumda Senin için bu paragrafı seçtim, dedi. O zaman, kaligrafi yeteneğimi göstermek adına gösteriş yapacak kadar kibirliydim. Mo: Sözlerimde dikkatli olduğumu mu düşünüyorsunuz? Eğer durum böyle olsaydı bu röportajı kabul etmezdim. Ben bir yazarım, aktör değil. Dolayısıyla bu sahneleri yazarken, bir tabuyu kıracak mıyım diye düşünmedim. Eğer bunlarla Mao'nun Tanrı değil de bir insan olduğunu netleştirdiysem bırakın öyle olsun. Çocukken, Mao'nun Tanrı olduğunu düşünürdüm. Mo: Liu Xiablo'nun özgürlüğünü mümkün olduğunca çabuk elde etmesine dair umudumu açıkça ifade ettim. Fakat derhal yeniden eleştirildim ve aynı konuda tekrar tekrar konuşmaya zorlandım. Spiegel: Liu 2010 yılında Nobel Barış Ödülü'nü kazandı. Tartışmasız, art arda destek demeçleri tek bir yorumdan daha büyük bir etki bırakırdı. Mo: Aklıma Kültür Devrimi'ndeki tekrarlama ritüelleri geldi. Eğer konuşmaya karar verirsem, kimse beni durduramaz. Eğer konuşmamaya karar verirsem, boynumdaki bir bıçak bile beni konuşturamaz. Spiegel: Sizi eleştirenlerden bir başkası ise Ai Weiwei, özellikle Almanya'da iyi tanınan bir sanatçı. Spiegel: O da sizi devlete yakın olmakla suçluyor. Gerçeklikten kopuk olduğunuzu ve mevcut Çin'i sahneleyemeyeceğinizi söylüyor. Mo: Çin anakarasındaki birçok sanatçı devlet sanatçısı değil mi? Peki ya üniversitelerdeki profesörler? Ya devlet gazeteleri için yazanlar? Öyleyse hangi entelektüel Çin'i temsil iddiasında olacak? Ben bu iddiada değilim. Peki Ai Weiwei öyle mi? Çin'i gerçekten temsil edecek kişiler pislik kazıyor ve çıplak elleriyle yolları döşüyor. Mo: Marx'ın Komünist Manifestoda yazdıları fevkalade güzellikteydi. Lakin bu rüyayı gerçekleştirmek çok zor görünüyor. Fakat Avrupa'ya, özellikle de Kuzey Avrupa devlet ve toplumlarına baktığımda şöyle diyorum: Bu refah devletleri Marx'sız düşünülebilir miydi? Çin'de bir bakımdan Marxizmin kapitalizmi kurtardığını söyleriz. Çünkü Marx'ın ideolojisinden en çok yararlananlar Batı toplumları oldu. Biz Çinliler, Ruslar ve Doğu Avrupalılar görünüşe bakılırsa Marxizmi yanlış anladık. Spiegel: En büyük hayranlarınızdan biri Alman yazar Martin Walser. Sizin romanlarınıza hassasiyet, acımasızlık ve güzellikten oluşan sefahat partileri diyor. Mo: Martin Walser'a son derece saygım var. Çinceye tercüme edilmiş olan bütün kitaplarını okudum. Almanların İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki mentalitesini bize ziyadesiyle yansıtmış bir yazar. Onun çalışmalarımı değerli buluyor olması beni şereflendiriyor. Bana sorarsanız Walser, Nobel'i en çok hakeden Alman yazarlardan biri. Çalışmalarına büyük değer verdiğim Günter Grass halihazırda Nobel sahibi. Ayrıca bir başka Nobel sahibi olan Herta Müller'in de Çinceye çevrilmiş olan eserlerinin bir kısmını okudum ve fevkalade buldum. Spiegel: Sizin aksinize Grass hükümetiyle münakaşa etmenin tadını çıkarıyor. Mo: Evet, onu ve öteki yazarları kamusal tartışmalara dahil olma konusundaki becerilerinden ötürü takdir ediyorum. Lakin ben bu yeteneğe sahip değilim. Başta da söylediğim gibi, çok insanın önünde konuşmayı bile sevmem. Spiegel: Öyleyse Stockholm'daki bütün o debdebe sizin için keyifsiz olmuş olmalı. Mo: Zamanın çoğunda avucumdaki bir parça tahtaya tutundum. Spiegel: Bu röportaj için teşekkürler Mr. Mo.


İlgi alanına göre insanı rezil de eden, vezir de eden bir siteden bahsediyoruz. Bildiğiniz, bilmediğiniz kitaplarla dolu, Şunu okudun mu?, Bunu okumalısın,, Aslında buna da bir baksan, dedirterek, sizi oradan oraya sürükleyebilecek bir site. Kendine has seçimleri, gelişmeleri ve ilerlemeleri ile ismini duyuran Okuma Listeleri, gençlere yön gösteriyor, işin içinden çıkamayanlara yardımcı oluyor. Kolektif olarak işleyen bu sistemden Diyar Saraçoğlu, tüm evreleri bir bir anlatırken işin mutfağına da giriyor. Listelerin seçilmesi, hazırlanması derken koca koca kategoriler ortaya çıkıyor. Politika, felsefe gibi pek çok kafa karıştırabilecek ve nereden başlanması gerektiği soru işareti olarak kalan konulara el alıyorlar. Okuma listeleri bizim ihtiyaçlarımızdan ortaya çıktı diyebiliriz. "İyi güzel de hangi kitabı okumalı?" sorusuna biz de uzun süre yanıt aradık. Sonrasında yanıtlarımızı insanlarla paylaşalım diye düşündük. Fakat bunun da çözüm olmayacağını gördük. İlgili konularda ciddi okumalar yapmış, tezler, kitaplar yazmış kişilere ulaşıp onlardan okuma listeleri istemek en iyi çözüm diye düşündük. Böylelikle hem iyi listeler yayınlayabilecek hem de okuyucularla güven ilişkisi kurabilecektik. Yurtdışında da okuma listeleri içeren siteler var. Üye olan herkesin okuma listesi oluşturabildiği siteler birçoğu. Dolayısıyla çok eklektikler. Biz marksist dünya görüşüyle oluşturulabilecek listelere odaklanıyoruz. İnsanların beğenilerinin ve önerilerinin dünya görüşünden ayrı olamayacağını, objektif okuma listelerinin hazırlanamayacağını düşünüyoruz. Sitemizde şu anda Sanat-Toplum İlişkisi, Emek Tarihi, Toplumsal Sınıflar, Kadın Mücadelesi, Dünden Bugüne Felsefe gibi farklı birçok konuda yirmiden fazla liste var. Kolektif olarak belirlediğimiz okuma listelerinin yanı sıra liste istediğimiz kişilerden ya da okuyuculardan gelen isteklere göre yeni listeleri belirliyoruz. Tabi çok teknik konular veya genel konularda okuma listeleri oluşturmaktan kaçınıyoruz. Bir de baskısı olmayan, eski kitaplara listelerimizde çok yer vermemeye çalışıyoruz. Kitap seçimlerini de, listeyi hazırlayanın deneyimlerine ve bilgi birikimine bırakıyoruz. O konuda okunması gereken kitaplar olarak düşünüyoruz. Elbette genel olarak listenin bütünlüklü bir bakış sunması önemli bizim için. Elbette kitabın etkileyici, ikna edici, değiştirici, dönüştürücü rolündeki değişimin farkındayız. Fakat bu konuya dair, klasik okumuyoruz muhabbetinin ötesinde bir şeyler söylemek gerek. Çünkü ortalıktaki kitap, dergi, gazetelerin çoğunun, okunmaması daha iyi! Bütün bu tespitlere rağmen, sistematik bir okumanın yaratacağı birikimin, 'değiştirme' eyleminin o sürekli değişir/gelişir kılavuzuna kaynaklık edeceğini düşünüyoruz. Okuma listelerinin tamamının temin edilmesi ve okunması zor olabiliyor. Özellikle üniversitede okuyanların kitapları temin etmede sıkıntılar çektiğini biliyoruz. Listelerde yer alan kitapların hepsi okunmasa da bizim yaşadığımız sıkıntılara benzer sıkıntılar yaşayanlar çalışmamızı önemli buluyor. Özellikle sosyal medya aracılığıyla birçok öneri alıyoruz. Gelen öneriler doğrultusunda, listelerimizde 20 adet kitap/makale/yazıyı geçmemeye çalışıyoruz. Böylelikle listelerin temininin daha fazla gerçekliği olabiliyor. Ayrıca liste talep formu kullanılarak, istenilen konuda bir okuma listesi oluşturulması da istenebiliyor. Çok tartıştığımız konulardan... 20 kitap olsa listede, kaba hesap her biri 20 liradan 400 tl. Dolayısıyla profesyoneller dışında, bir listenin tümden temini zor görünüyor. Tabi burada şunu aklımızda tutmalıyız: Bu 'listeleme' etkinliği aynı zamanda da bir seçme etkinliğidir. Dolayısıyla liste içerisinden seçilecek kitaplardan her biri alanındaki -belki- yüzlerce kitap arasından seçilen kitaplardır. Böyle bir çalışmayı kolektif olarak yürütmek en baştan beri hedefimizdi. Seçimlerde genel olarak ortaklaşabiliyoruz. Zaten liste yayınlamak istediğimiz konularda erişilebilecek isimler sınırlı oluyor. Bunun için seçim konusunda çok sıkıntı yaşamıyoruz. Ayrıca kendi aramızda da çeşitli iş bölümleri yapıyoruz. Listeler için isimlerin belirlenmesi, iletişim kurulması, görsellerin hazırlanması, sosyal medyada listelerin duyurulması gibi işleri beraber yürütmeye çalışıyoruz. İnternette ya da basılı birçok dergide satış rakamlarına göre hazırlanan, piyasa kültürünün etkisinde olan listeler yer alıyor. Bu listelerdeki kitaplar tek tek incelendiğinde bile bir çok sorun varken bir de liste haline gelince sorunlar iyice katlanıyor. Ayrıca bazı ünlü kişilere sorulup hobi amaçlı oluşturulan okuma önerileri var ki bunlar da oldukça sorunlu. Bu şekilde oluşturulan listeler, egemen bakış açısını yansıtmaktan ve yeniden üretmekten öteye gidemiyor. Bizler, dünyayı anlamanın ve değiştirmenin bilgisinin üretilmesi için sistemli okumaların yapılmasını önemli buluyoruz. Bu nedenle seçici olmanın yanı sıra kişinin kendini gerçeklediği alana dair somut bir liste önermeye çalışıyoruz. Kitap okuma alışkanlığını etkileyen daha temel faktörler var: İdeolojik tahakküm, sosyo-ekonomik ve siyasal kuşatma, bireycileştirme, yaşamı yüzeyselleştirme vb. İnternet burada okuyanla kitap arasında bir aracı olabilir sadece. Kitap okuyanlar için her yerde okuyabilmek, üzerinde kolayca çalışmak, hızlıca notlar almak önemli bir şey olabilir. Ama erişilebilirliğin artmasının tek başına okuma alışkanlığını arttırması çok zor. Hazırlanan okuma listeleri içerisindeki kitap/makale/yazıları internetten erişilir kılmak gibi bir isteğimiz var uzun süredir. Telif tartışmaları yüzünden bu isteğimizi hayata geçiremedik. Bu konuyu aramızda tartışmaya devam ediyoruz. Yakın zamanda bir çözüm bulabiliriz diye düşünüyoruz. Bir de çalışmaya ilk başladığımızdan beri aklımızda olan okuma grupları oluşturma konusu var. Farklı illerde, hazırlanan okuma listelerinin okunduğu-tartışıldığı gruplar oluşturmak istiyoruz. Henüz bunun için erken ama hedeflerimiz arasında kalmaya devam ediyor.


Edebiyat, müzik, sinema... Doğu Yücel'in imzası olan her işte üçünü de bulmak mümkün aslında. Kendi kuşağının önemli yazarlarından olan Yücel'le edebiyat dışında bırakmadığı müziği konuştuk... Paralel gidiyor diyebilirim. Hep de böyle oldu. Çocukken öykü yazmaya başladığımda bir yandan müziğe olan ilgim bu sürece eşlik ediyordu. Bazı ilk öykülerimde sevdiğim grupların şarkı sözlerinden yola çıkmıştım. Yazarken de kağıt ve kalem dışında en çok ihtiyaç duyduğum şey müzik oluyor. Bir tek son romanım Varolmayanlar'ı yazarken müzik dinlemekten kaçındım çünkü zor bir kurgusu vardı. O kurgunun içinde kaybolmamak için sessizliğe ihtiyacım vardı. Bu yüzden kendi kendime bir ödül ceza sistemi geliştirdim. Bu bölümü bitirirsem yeni aldığım albümü baştan sona dinleyeceğim veya şu problemi çözersem x grubun konserine gideceğim gibi oyunlar geliştirdim kendi dünyamda. Ben hayattan daha çok sanattan besleniyorum. Hayat bana sıkıcı geliyor. Gazete okumayı bile sevmiyorum. O yüzden romanlar, öyküler, çizgi romanlar, filmler, tiyatro oyunları, bilgisayar oyunları, şarkılar veya arkadaşlarımla ettiğim sohbetler bana malzeme veriyor. Tatlı yemek için yemek yiyen biri gibiyim, günün sonunda izleyeceğim filmi izlemek için, romanı okumak hayatın içinde zaman geçiriyorum. Müzik ve edebiyat arasında sıkı bir bağ olduğuna inanıyorum. İlk işte benim gibi bir adam diyerek özdeşleştiğim yazarlardan biri Stephen King'di. Sonra öğrendim ki, yazarken AC/DC, Anthrax gibi gruplar dinliyormuş. Ben de yazarken benzeri gruplar dinliyordum. Alan Moore, Douglas Adams, Murakami gibi birçok sevdiğim yazarın sevdiğim gruplara göndermeler çakması tesadüf olamaz, sanki belli bir notada, bir ses frekansında buluştuğumuzu gösteriyor. Eminim Edgar Allan Poe, Lovecraft, Jules Verne gibi favori yazarlarım günümüzde yaşasaydı benim sevdiğim müzisyenleri takip ederlerdi. Diğer yandan dilde müziğin çok etkisi var. Hayatına müzik girmemiş yazarın dili coşkusuz ve melodisiz olur bence. Onun dışında müzik hayatımın büyük bir parçası, o yüzden müziğe dair alıntılar kullanmayı, gruplara göndermeler yapmayı seviyorum. Yazdığım öykülere hayali bir soundtrack katıyorum. Sanırım eleştiri kurumu Türkiye'de bir tek sinemada doğru işliyor. Bugün bir müzik albümü çıktığında o albüm hakkında yazılı basında üç tane elle tutulur eleştiri çıksa iyi sayılır. Eleştirideki kıtlık, kitaplar hakkında da geçerli. Böyle olunca yazar veya müzisyen ister istemez sadece okurun veya dinleyicinin algısını takip ediyor ve o yönde ilerliyor. Örneğin Türkçe rock'ta arabesk tınıların artmasını buna bağlıyorum, kimse bunu kıyasıya eleştiremiyor, müzisyen de bakıyor, albüm satıyor, aynı yolda devam ediyor. Diğer müzisyenler de farklı bir şey yapmaya cesaret edemeyince müzik üretimi tek tipleşiyor. Edebiyatta da aynı durum geçerli. Türkiye'de 2000'lere kadar yerli fantastik edebiyat alanında çok az kişinin kalem oynatmasının nedeni edebiyat eleştirmenlerinin bu türleri dışlamasında aranabilir. Müzik yazarlığını birçok açıdan çok önemsesem de Frank Zappa'nın o meşhur sözünü es geçemiyorum. Rock gazeteciliği dediğiniz, doğru düzgün yazı yazamayan kişilerin, iki lafı bir araya getiremeyen kişilerle, okuduğunu anlamayan kişiler için röportaj yapmasıdır der usta müzisyen. Bu sözün dünyanın her yerinde geçerli bir tarafı maalesef var. Sanatın her dalında eleştirmenlik gerek eserlerin tarihteki yerini bulması için, gerekse de sanatçıların gelişebilmesi için hayati öneme sahiptir. Ülkemizde ise müzik yazarlığı çok daha zor çünkü müzisyenlerimiz inanılmaz alıngan. Müzisyenlerimizin hayranları da. Yabancı müzik eleştirmenleri ne şakalar yapıyorlar, biz ise en ufak kinayemizde sadece söz ettiğimiz o müzisyenin değil, arkadaşlarının ve hayranlarının da hışmına uğruyoruz. Buna benzer nedenlerden dolayı gerçekten özgürce yazabilen bir müzik yazarı olduğuna inanmıyorum. Daha kolay ulaşılabilir hale gelince değeri düştü tabii ki. Eskiden bir albüme ulaşmak için yollar kat ederdiniz, maceralar atlatırdınız, yemez içmez harçlığınızdan para biriktirirdiniz, tek bir albüm için yurt dışıyla mektuplaşırdınız... Şimdi hepsi tek bir tıka bakıyor. Fakat bardağın dolu tarafına da bakmak gerek; internet ve download kültürü, müzik endüstrisinin tekeline son verdi. Artık sadece endüstrinin pompaladığı isimleri dinlemek zorunda kalmıyoruz. Genç, isimsiz bir yetenek internete koyduğu şarkılarla ertesi gün kitlelere ulaşabiliyor. Bir özgürleşme, demokratikleşme var, ama diğer yandan popüler müzikte eskisi kadar büyük yeteneklerin çıkmadığı da ortada. Evet, masa başı iyidir, tek başınıza olabileceğiniz, sektörün parazitlerinden uzakta kalabileceğiniz tek yer. İki film ve çeşitli dizi çalışmalarından sonra işin sadece senaryo kısmında kalmanın ruh sağlığım için en iyisi olacağını düşünüyorum. Tüm sağlıksız koşulların yanı sıra senariste en az değer veren sektörlerden birine sahibiz. En basit örneğiyle; jenerik sıralamasında senaristin adı hangi ülkede yapımcının, hatta yürütücü yapımcının gerisinde kalır? Üretim safhasında söz hakkınızın olmadığı, işin maddi kısmında sömürüldüğünüz bir sektörde bir senaristin var olması çok zor.


İstanbul deyince aklıma Yahya Kemal Beyatlı geliyor, yemek de kesinlikle balık. Boğaz ve balık benim için İstanbul'un vazgeçilmezlerinden. Dahası balık Bizans İmparatorluğunda paraların üstünde figür olarak kullanılmış, yani tarihsel olarak da böyle bir iç içe geçmişlik var. Öte yandan İstanbul'u en güzel anlatan, ona tutkunluğu çok açık olan yazarlardan biri Yahya Kemal Beyatlı. Onun mısralarında İstanbul'un daha saf ve bence daha etkileyici olan eski yüzüyle buluşabilirsiniz. Elbette İstanbul. Büyüdüğüm şehir, hayatımın en önemli ve güzel anlarını bu şehrin sokaklarında yaşadım. Bu anlamda İstanbul'u hep bir yuva olarak gördüm. Kimi şekilsizliklerine, kalabalığına, suça karışmışlığına, tekinsizliğine karşın ana rahmi gibi, özellikle Kadıköy. Hangi şehre gidersem gideyim belli bir süreden sonra İstanbul beni geri çağırıyor. Dahası demin bahsettiğim gibi büyük şehir olmanın her tür rengini, uyuşmazlığını, tehlikesini, heyecanını da içinde barındırıyor. On beş, on altı milyon insanın yaşadığı bu şehirde her saniye iyi ya da kötü binlerce olay yaşanıyor. Bu da edebiyatçı için çok besleyici tabii ki. İşin içine aidiyet meselesi de giriyor sonra. Dolayısıyla romanlarım da bu şehrin sokaklarında geçiyor. Okuyup araştırdıkça ve biraz da hayat birikimiyle hem okur hem de yazar olarak daha seçici olmaya başlıyor elbette insan. Nitekim beş on yıl önce elinize alıp hiç sevmediğiniz hatta belki sıkıcı bulduğunuz bir kitap, yeniden karşılaştığınızda sizde bambaşka bir etki yapabiliyor. Edebiyat başlı başına bir alem, tıpkı yemek gibi. O alemi tanıdıkça daha anlamlı olmaya başlıyor insanın yolculuğu. Sanki o dünyadan dostlar ediniyorsunuz ve zaman içinde de bağlar kuvvetleniyor. Yani bir anlamda damak zevki de incelmiş oluyor. Dahası zaman içinde karşılaştırma olanağı buluyorsunuz. İyi örneklerle karşılaştıkça önceden sevdiğiniz kimi kitaplar sizde eski etkisini yitirebiliyor. Tıpkı pek iyi olmayan ama paylaşımı kuvvetli bir yemekten geriye kalan bir anı gibi, olumlu çağrışımlar saklanıyor hep onlarda da. Her ikisinde de özen kaçınılmaz, iyi yemekte de edebiyatta da. Yeni tatlara fikirlere açık olmak, bu anlamda denemelere girişmekten çekinmemek... Sonra yine ortak bir koşul çok araştırmak, okumak... Bir de tabii iyi sonuca ulaşmak için malzemeleriniz iyi seçilip işlenmiş olmalı. Bazı aşçılar için eli lezzetli derler ya, bu bir dokunuş, duyuş, algılayış farkıdır ve edebiyatta da kendinize bir dil kurarken bu tür bir farkın, söyleyişin peşinde olursunuz. Kimi yazarları özel kılan unsurlardan belki de en önemlisidir bu. Her ikisini de çok büyük kültür ürünleri, yaratımlar olarak görüyorum ve de yaşamak için zaruri. Dünyanın geçtiği devreler düşünüldüğünde bir yerde zorunlu kalınmış belki. Belli bir zümreye mal edilmiş çünkü iyi yemek. Açlığın olduğu yerde bizim konuştuğumuz ve büyük bir kültür ürünü olan yemekten bahsetmek de manasızlaşıyor elbette, yemek başka duygularla özdeşleştiriliyor, çünkü orada başka bir savaş var. İnsanların kısıtlı imkanları düşünüldüğünde günümüzde de kimi durumlarda insanın yediklerinden bahsetmesi hoş görülmeyebilir. Çünkü ailece bir restorana gitmek ne yazık ki birçok insan için hala bir lüks. Öte yandan yemek benim konuşmayı en çok sevdiğim konulardan biridir. Bir arkadaşım benimle bir yemeği nasıl yaptığını, yeni keşfettiği bir lezzeti, çok keyif aldığı bir restoranı paylaştığında çok mutlu oluyorum. Hatta sofrada da yine yemekler, tarifler hakkında konuşmak ayrı bir zevktir. Ben bireysel hikayelerin peşinde bir yazarım. Toplumun zevkleri, kuralları, baş üstünde tuttuğu kimi içi boş değerleri, her anlamda popüler olana ve modaya merakı, yalnızlıktan ölesiye korkması bana itici ve aynı zamanda müthiş mizahi geliyor. Bu yüzden o kalabalıklarda sıkışıp kaldığı halde kendini yaşayan insanları anlatıyorum. Bu durumu çok içten hissediyorum ve benim hayatımda da kolay kolay tükenmeyecek gibi. 'Yalnızlık' ve 'karamsarlık' da var tabii işin içinde, 'ironi' ve hatta 'alay' da. İyi yemeğe, hatta aşçılığa duyulan ilgi son yıllarda kesinlikle arttı. Bu artışı restorancılık konusunda gösterilen çabaya, yemek programlarının artmasına, tabii modaya çok düşkün bir toplum olduğumuz için yurt dışında da bu işin revaçta olmasına bağlıyorum. İtici güç her ne olursa olsun toplum olarak yemekle daha çok ilgilenmemiz önemli bir gelişme. Umarım bu furya devam eder, bu konuda kendimizi daha da geliştiririz. Özellikle takip ettiğim bir yemek yazarı yok fakat Osmanlı mutfağından az bilinen reçeteler içeren yemek kitaplarına meraklıyım. Tanışılan her yeni lezzet, yemek yolculuğumuzda, üstelik bir de yemek yapmaya meraklıysak bir milat değeri taşıyabilir bence. Ya da hayatında hiç yemek yapmamış birini mutfağa sokabilir, böyle bir meraka kaptırabilir. Şunu da unutmamak gerek, yemek paylaşılarak güzelleşen bir şey. Açıkçası, tek başına bir ziyafet sofrası bana hiç keyif vermez. Ama birlikte olduğunuz insan, ambiyans, müzik, ışık, servis gibi unsurlar da düşünülünce iyi bir yemek hayatı değiştirir mi bilmiyorum ama bir çok ilişkiyi ve günü olduğundan da güzel ve unutulmaz yapar. 1982 yılında doğdu. Ortaokulda tiyatro ve yazıyla ilgilenmeye başlayan Ece Erdoğuş, Yeditepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Tiyatro Bölümü mezunu. 1998'de Ferhan Şensoy'un Nöbetçi Tiyatro sınavını kazandı. 2000-2005 yılları arasında Ortaoyuncular'da rol aldı, yönetmen yardımcılığı yaptı. Kolpa, şiir ve öykü çalışmaları da bulunan Ece Erdoğuş'un ilk romanı.


Bir meslek olarak gazetecilikten çok, gazetecilik kavramının ana gündem maddesi olduğu bir dönemdeyiz. 'İçeri'de olan gazeteci sayısı bir hayli korkutucu. 'Medyadaki dönüşüm'ün gazeteciliğin sonu olduğunu söyleyenlerin de, hiçbir dönemde bu kadar yasak ve sansürün olmadığını savunanların da sayısı az değil. Gazeteciliğin Türkiye'de hiçbir zaman gerçek anlamıyla yapıl madığını aklımızın bir yerinde tutsak da, unutulmayacak bir dönemden geçtiğimiz kesin! Ancak 'böyle bir dönemde' bile Ece Temelkuran'ın Habertürk'ten çıkarılması en azından bu kadar çabuk - beklenen bir şey değildi. Gerçi kendisi bunu öngören yazılar yazmıştı, ama her şeye rağmen, ülkenin en etkili köşe yazarlarından birinden bu kadar çabuk vazgeçilmesi şaşırtıcıydı. Temelkuran, gazeteyi okutturan isimlerden biri olmasının yanında, Hrant Dink'ten Ahmet Şık'a, Uludere katliamına kadar Türkiye'nin vicdanı olan konularda yazmaktan vazgeçmeyen bir yazardı. Biz de son yazısı 'Velev ki...'de bile hükümeti kızdırmaktan korkmadan yazan Temelkuran'la, herkesin ağzından düşmeyen konuları konuştuk; 'Ne olacak bu ülkenin hali?' gibi büyük konuşmalardan uzakta... Zorlayıcıydı ama rahatsız edici diyemem. Muhalefetin marjinalleştirilmeye çalışıldığı bir Türkiye'de her zaman ana medyada yazmayı önemsedim. Şimdi yazmıyorum diye bu fikrimden vazgeçecek değilim. Hala ana akım medya önemli ve oradaki arkadaşların olabildiğince -tıpkı benim de yaptığım gibi- cambazlıklar yaparak orada olabildiğince uzun süre kalmaları gerekiyor. Sanırım öyle olmalı, ama yapabilecek miyim bilmiyorum. Çünkü, tarih bu aralar hepimizi bazı şeyleri söylemek zorunda bırakıyor. O şeyleri söylemek demek de, bugün gazete yazıları yazmak demek. Bundan mutlu muyum? Pek değil. Keşke normal bir ülkede doğmuş olsaydım da edebiyatçı olsaydım; ama işler pek öyle olmuyor. Bazen insan biri olmak zorunda kalıyor. Henüz pek bir yerde yazmıyorum aslında. Yazdıklarım da yabancı basın organları. Yazma motivasyonum daha "insani". Zira ana akım medyada ve genel olarak Türkiye medyasında haftada birkaç yazı yazma zorunluluğu var; bu da pek insani değildi. Şimdi yazmak istediğim kadar yazacağım herhalde. Öyle umuyorum en azından. Bu da haftada üç yazı değil elbette. O kadar gevezelik hiçbir zaman hoşuma gitmedi zaten. Bunu da kerelerce söylemiş ve yazmışımdır. Şimdilik biraz durmam ve düşünmem gerekiyor. Fazla samimi olacak ama biraz özeleştiri yapmak istiyorum. Son iki yılın özeleştirisini. Kibir üzerine düşünüyorum şimdi. Bir de entelektüel gevezelik mecburiyeti üzerine... Neyse bu fazla açık seçik oldu... Banu'nun yaptığını çok destekliyorum, yazdım da zaten. Ama ben onu yapmalı mıyım, ne yapmalıyım, düşünüyorum henüz. Son zamanlarda fazla sık. Zaten otosansürü en gerektiği zamanda yapmayıp iki yazı yazdım; gördünüz neler oldu. Şaka tabii bu. Ama bu bir gazetenin değil memleketin sorunudur, ben bunu böyle görüyorum. Böyle görülmeli. Henüz işinden atılmamış olmak ve o ana medya cambazlığının insanların canına tak etmemiş olması hiçbir şey demek değil. Canlarına tak edecek ve herkes bir karar vermek zorunda kalacak. Sanırım önümüzdeki bir yılda bunun olduğunu göreceğiz. Taraflar daha da netleşecek. Öyle sanıyorum. İktidarın 'yazı'dan, yazılandan bu kadar korkmasına sebep olacak kadar güçlü mü medya? Eğer öyleyse iktidar doğru olanı yapıyor diyebilir miyiz!!! Medya isterse ne kadar güçlü olabilir biz bunu Hrant'ın ölümünde gördük. Sonra tam tersini Van'da gördük. Donarak ölen bebek sayısını bile veremediler "kızdırmamak" için. İktidar kendi açısından doğru olanı yapıyordur muhakkak, her gün ekranlarda yaptıklarıyla övündüklerine göre... Birincisi hiç de ortada değil o durum. Gerçek bir özeleşti yapılmadı. Şimdi de iktidar baskısı yüzünden yapamıyoruz o özeleştiriyi. Çok temiz değildik zaten iyice kirlendik, ben böyle görüyorum. Yoksa bu iktidar gelip medyayı mahvetmiş değil, bunu söylemek haksızlık olur. İkincisi çoğunluğun bundan rahatsız olduğunu düşünüyorum. Yoksa durmadan düşen tirajları başka türlü açıklayamayız. Hayır elbette değil. Herhangi bir iktidar odağının veya siyasal misyonun gazetecisi olmak insanı gebe bırakır. O tür gebelikler de istenmeyen gebeliklerdir! Bunu sadece iktidar ve medya patronları yapmıyor. Başkaları da yapıyor Türkiye'de. Olduğunu bildiğin ve yazamadığın bir şey varsa bitmiştir, asla bağımsız değilsin. ece temelkuran ın yüregine saglık... fatoş hanım şu ana medyada çalışan bir sürü muhalif yazar da kim miş yazında bilgilenelim asıl sorun aziz nesinin de dedigi gibi bü ülkede eşek çok interneten saman sipariş etmeleri sonuçu pek degiştirmiyor.... baska bir ulkede dogsaydim edebiyatci olsaydim dediniz... bence cogu basarili edebiyatcilar hep zorlu donemlerde ilham alarak, cezalanarak, tepki gorerek, dusunceleri kabul gormeyerek yasamis ileriki yillarda degeri anlasilmis yazarlardi... bence zorluklar basarinin degerini arttirir ve ilham verir... baska bir ulkede dogmak diil kendiniz olabilmek onemli... tirajlar düşüyormuş... bilmemne... ya kardeşim hangi zamanda yaşıyorsun... internet medyası almış yürümüş.. ilyonlarca insan hergün bir sürü siteden habere ulaşıyor... son derece muhalif ve cesur bir sürü yazar var... haa senin derdin popülerliğini kullanmaksa ok... nerede yazarsan yaz insanlar seni okur zaten... bknz emin çölaşan, bekir coşkun vb..:) yok sizin derdiniz muhalefet ederken mazlumu oynamak... bırakın bu işleri yemiyoruz...!! Medyanın gücünü Hrant'dan önce Ahmet Kaya ölümünde gördü Türkiye. Ahmet Kaya'nın eşi Gülten Kaya bu iki ölümü hep eşleşdirdi söyleşilerinde. Haklı buluyorum.


Edebiyata uzun yıllar sağlam bir okuyucu ve kalemi keskin bir eleştirmen olarak gönül vermiş Oylum Yılmaz, Büyükada'nın rüzgarıyla harmanladığı ilk romanı Cadı'yla yazarlık sınavını başarıyla geçerek okuyucusuyla buluştu. yetiştirdiği şimdinin Bodrum sakini yazar Oylum Yılmaz'la sohbetimize sizi de davet ediyoruz. dolanıp da bir türlü tam olarak içine girememek gibiydi... Ta ki Cadı'nın hikayesi içime doğana dek... Sevdiğiniz işi yaparsınız ama içinizde bir şeyler kıpır kıpırdır, sadede gel demek ister sanki birisi hiç durmadan. çıkıyor kendi kendine... Tabii burada bir haksızlık da yapmak istemem, özellikle eleştirmenliğin şimdi geriye dönüp baktığımda yazarlıkla birbirinin içinden geçtiğini, ayrışamayacaklarını düşünüyorum ya yine de edebiyatın kıyısında dolandığını düşünen, hisseden herkese, içlerindeki çağrıya kulak verdikleri zaman tüm dünyanın onlar için değişeceğini söylemek isterim. vericiliğini hissetmenin yolumu aydınlattığını söyleyebilirim. Umarım Cadı'yı okuyanlar da bunu hissederler. Gerçek edebiyatı tanımlamak, bir iskelet çıkarmak çocuksu bir çaba olacaktır kuşkusuz. Ancak edebiyat'mış' gibi yapanları ayırt etmek o kadar da zor değil. Hiçbirimiz için zor değil. Edebiyat adı altında tüccarlığa soyunanları, verilen pozları herkes görüyor, güce ve iktidara yanaşmak için yazılan yazıları herkes okuyor. Kötü dil, kaba çizilmiş karakterler, işlenemeyen öyküler, kötücül söylemler. Burada iş biz okurlara düşüyor elbette. Kimseye şunu, bunu yapma diyemezsin, ahlakçı kesilemezsin, bu edebiyatın alanını da, bağımsızlığını da kısıtlar. Ama bu niyetlerle yazılmış olanları okumamak da bizim özgürlüğümüz, okuyup eleştirmek de öyle. Popüler edebiyata karşı değilim, nihayetinde okurlara kolayca ulaşarak onları edebiyata vardırmakta yardımcı bir rol üstleniyor. Ancak popüler olmuş, çok satma 'mertebesine' erişmiş yazarların kendilerini geliştirmek bir yana gün be gün köreldiklerini, her defasında daha da kötü bir dille, daha da berbat kurgularla yazdıklarını görmek üzüyor insanı. Yaratımın her adımında öne çıkar ego hiç kuşkusuz, ancak bizim çağımızda, insanlar aslında ne o olmak istiyorlar ne de bu, insanlar sadece, edebiyat, müzik, sinema vb. aracılığıyla meşhur olmak istiyorlar. yüzyılda hızlı tüketimin kurbanı mı oldu ne dersiniz? Hayatı tüketim üzerinden algılamak ne acı. Hepimizin ortak acısı bu. Kimse daha çok üretmek için yaşamıyor, herkes daha çok tüketebilmek için çalışıp çabalıyor ve tükeniyorken edebiyatın bundan azade kalması çok zor. Sermayenin doğasına ters bir kere. Ama yine de sadece edebiyata demeyelim, tüm sanata hakim olan, içkin olan bir şey de var ki, onu tüketim kültürünün içinde bile tam olarak eritmek mümkün değil: Edebiyatın ve sanatın başat olan tüm eğilimlere dair karşı duruşu. Bunu sanırım hiçbir sistem çürütmeye muktedir değil. Sosyal medyanın kitlelere ulaşma becerisi artık tartışılmaz derecede aşikar. Çok kültürlülük, çok çeşitlilik ve tam anlamıyla dev bir kavram kargaşası. Kitabı bir meta olarak düşünmek zaten çürümenin ta kendisi. Ancak buna karşı durmak da çocuksu, gülünç bir çaba. Yazdıklarınızı basmayacak mısınız? okurunuza ulaşmak için satmayacak mısınız? Kaçış yok elbette. Ancak bir parça zamana ihtiyacımız var şimdi durduğumuz bu yerde. Bir vakitler televizyonlar reality şovlardan geçilmiyordu, ancak onlardan geriye pek az şey kaldı. Şimdi de sosyal medya paylaşımı, onun yayın sektörüne sızışı. Kuşkusuz birileri bu işlerden zengin olacak, ama sanırım ne mutlu ki yine geriye pek az şey kalacak. Bir edebiyat gazetecisi, bir eleştirmen olarak hiçbir yerde bulamadığım özgürlük, sansürsüzlük ve aidiyet hissini Sabit Fikir'de buldum. Üstelik merkeze bu kadar uzakken... Sabit Fikir'deki gerçek anlamda eleştirinin peşinde olma arzusunu, bulamasak da, çok seviyorum. Yoksa bugün edebiyat-kitap dergileri çok farklı kaygılarla ortaya çıkıyorlar genellikle, hizipleşme, kulüpleşme, birbirini kayırma veya yok sayma hakim ortama. Tanışıklıklar ve çıkarlar uğruna yeteneksizlik övülüyor, eleştiri ise git gide ölüyor. Böyle bir ortamda, tekleştirmek istemem asla ama, Sabit Fikir bir vaha gibi. Yazılarıma gelen tepki ise hemfikirlilikten ziyade hep muhalefete daha yatkın. Ne güzel, beni motive ediyor, çekip çeviriyor. Çocukluğunuz Büyükada'da geçmiş. Kitabın belkemiğinde de karşımıza çıkan ada havasını sizden dinleyebilir miyiz? tabii ki ada yaşamının Cadı'daki yansımalarını da... Cadı'nın belki de en önemli kahramanı ada. Bu hayatta herkesin kendi ada'sını aradığını, yaşadığını düşünüyorum doğma büyüme bir Büyükadalı olarak. Böylesine çok kültürlü bir ortamda, doğal olarak ona eşlik eden zarif bir mimari anlayış ve etkileyici bir doğanın içinde büyümek, yaşamak neresinden bakarsanız bakın, bir ayrıcalık... Şehrin yarattığı aidiyetsizlik hissinin, yabancılığın, yalnızlığın, kaos duygusunun silindiği, bütün bunların anlamlarının değiştiği bir yer ada. Güzel ve vahşi bir hikayenin kendisi gibi; içine girmesi zor, girince de çıkması... Sezgilerin, sanrıların ve tüm o sözde tanrıların işe yaradığı tek yer, dolayısıyla masalsı ve tekinsiz de biraz. Yine de adalı olan herkes bilir ki, herkesin kendi ada'sı, herkesin kendi ada'sına dair başka başka anlatacakları vardır. Fantastik yanı daha ağır basan bir hikaye üzerinde çalışıyorum şimdilerde. Türk edebiyatından yanıt vermek isterim. İsmail Güzelsoy'un, Sema Kaygusuz'un, Barış Bıçakçı'nın yazdıklarını çok severek okuyorum. Leyla Erbil'in ise son romanı Kalan ile Türk edebiyatını adeta kutsadığını düşünüyorum. Bu kadar çok romanın yazılmasının nihayetinde romanın temizleneceği, roman türünde edebi kaygıların keskin ve yüksek olacağı bir döneme girilmesini bekliyorum. Bir de Türk şiirinin yeniden parlamasını hevesle temenni ediyorum.


Nedir bu 'halkın hassasiyeti' mevzusu? Devlet bir şeyi yasakladığında mutlaka karşımıza çıkıyor. Peki, kimleri kapsıyor bu hassas halk? Neden sadece belli bir kesimin hassasiyetleri dikkate alınıyor? Kitap, dergi satışı yapan D&R mağazaları da Bir+Bir dergisini yasakladığında müşterilerinin hassasiyetinden bahsetmişti. O zaman da sormuştuk 'nedir bu hassasiyet' diye. Sonrasında hiç azalmadan sürekli gündemimize düştü yasaklar ve hasssasiyet; başka dergiler, kitaplar, filmler, diziler... Parkta sevgiliyle ele ele tutuşmaktan kürtaja kadar uzun bir liste maalesef... Hassas halkın rahatsız olduğu şeyler bitmiyordu, bitmedi de çünkü. Bu kez de One Love'da karşımızdaydı. Alkol yasağının ucu aynı yere çıktı, başka türlüsü beklenemezdi zaten. 'Halkın hassasiyeti' demokratik bir söylem gibi sunulsa da, günümüz koşullarında özgürlükleri kısıtlamanın sloganı haline gelmiş durumda. Bireysel hakları yok eden, azınlıkları ötekileştiren, mahalle baskısını resmileştiren bir formül adeta... Üstelik bu tanımda kullanılan 'halk'ı kimlerin temsil ettiği duruma göre değişebiliyor. Yani burada tutarsız ve ikiyüzlü bir tutum var. Örneğin kentsel dönüşüm gibi olaylarda aynı 'halk'ın uğradığı haksızlık ortada. Yine de kimse hassasiyetten bahsetmiyor. Bir de şu bir çelişki değil mi: Halkın hassasiyeti halkın özgürlüğüne engel oluyor. Demokratik ve çatışmasız bir yönetim için çoğunluğun değil, çoğulculuğun desteklenmesi gerekir. Böyle bir ortamda birey olarak var olunamaz. Birey olmak günahkar olmak gibi bir şey... 'Genel İzleyici' logosundaki karanlık yığının dışında kalan hiçbir yaşam tarzına nefes aldırmayan bir baskı söz konusu. 'Her şey toplum için' söylemiyse faşistçe bir dayatmanın, süslü ve cici kıyafetler giydirilmiş hali. Kitaplar okurları 'korumak' için basılmadan toplanıyor, içkili mekanların masaları sokakta yürüyenleri 'korumak' için kaldırılıyor, mizah dergileri çocukları 'korumak' için mahkemelik oluyor, müzik festivalleri gençleri alkolden 'korumak' için yıldırılıyor vs... Tüm bu 'için'leri 'bahanesiyle' olarak da okumak mümkün. Amaç toplumun değil sistemin çıkarlarını korumak. Kültürümüzde biat etmek var bence. Osmanlı'dan kalma bir sorgusuz sualsiz 'devlet baba'ya boyun eğme alışkanlığı... Ama tüm haksızlıkları, insanlık dışı uygulamaları görmezden gelen halk, ilk ekonomik krizde de yöneticileri başından atmayı biliyor. Biraz bana dokunmayan yılan durumu da var yani işin içinde. Bazı gazeteler One Love Festivali'nin düzenlenmesine karşı çıkan yazılar yayınladı. Karcılık değişmeyecek tek ideoloji. Kendine her sistemin içinde çıkış yolu bulabiliyor. Muhafazakarlıkla da işliyor bir şekilde. İşletiliyor. Daha demin telefonuma Ramazan boyunca yapacağım gıda alışverişlerinden puan kazanacağıma dair bir mesaj geldi mesela. 'Kutsal' bir dönem de kar sisteminin takvimine dahil oluveriyor. Bu durum bir çelişki veya tezgah olarak algılanmıyor. Kar ettin mi her şey meşrulaşıyor. İktidarlar kendilerini sağlama almak için toplumu dayanak gösterme refleksi içindedirler. Dolayısıyla sistemin hassasiyeti bir de bakmışsınız halkın hassasiyeti olmuş.


Şu sıralar çokça konuşulan dizilerden Black Mirror, en umutsuz tablolardan birini çiziyor insanlık için. Gelişmiş iletişimin insanlığı yok ettiği bir dünya! Beyazperde, televizyon ya da gerçek fark etmiyor aslında, yeni bir insan profilinin oluştuğunu söylemek için geç bile kalındı. Peki nedir bu yeni insan? Nereye doğru gidiyor? Biz de zihinleri bulandırmadan anlamak için yazar Murat Gülsoy'un kapısını çaldık. Her dönem kendi yeni insan tanımını kendine göre yapıyor. Dünyanın hızla değiştiği ortada. Ancak insan aynı hızda değişiyor mu? Olaylara hangi ölçekten baktığınıza bağlı olarak değişiyor cevap. Örneğin biyolojik olarak pek değişmedik. Daha zeki hale geldiğimizi söylemek de kolay değil. Belki binlerce yıldır aynı yeteneklere sahibiz ama kolektif olarak yapabildiklerimizin sınırlarını tahmin etmek kolay değil. Tek tek bireylerin yapamayacağı inanılmaz karmaşıklıktaki işleri başarabiliyor insanlar. Ve yeni bir kültürün içinde yaşıyoruz artık. Bu yüzden de alışkanlıklarımız, davranışlarımız, düşüncelerimiz, kaygılarımız değişiyor. Hatta o kadar büyük bir hızla değişiyor ki değil on bin yıl, 40-50 yıl öncesinin insanından bile tamamen farklı bir şekilde yaşıyoruz. Gündelik yaşam da son on yılda kökten değişti. İlk bakışta göze çarpan özellik daha fazla iletişim halinde oluşumuz. Bu çağın insanını tanımlayacak en önemli kavramın iletişim olduğunu düşünüyorum. Bilginin yayılması, paylaşılması, üretilmesi daha önce hiç olmadığı ölçüde etkin bir hale geldi. Bu kolektif davranışın sonucu. İnsanlar her geçen gün birbirine daha fazla bağlanıyor. Bu yüzden de artık eskisinden çok daha fazla etkileniyoruz olup bitenlerden. Dolayısıyla yeni insan dünya üzerinde özgür bir birey değil artık. Diğerlerine bağımlı. Bunun iyi yanları da var, mecburen demokrasiyi talep etmek gibi; kötü yanları da var, kişisel özgürlük düşlerinin yıkımının çok büyük bir ruhsal çöküntüye neden olması gibi... Çünkü bir yandan da her yer birbirine benziyor. Tüm dünya metro duraklarının üzerine kurulmuş AVM'lere ve her biri küçük birer şehre benzeyen toplu konutlar dizisine dönüşüyor. Aslında çok önceleri başlamış bir süreç bu, biz yeni yeni farkına varıyoruz. Teknolojiye çoktan bağımlı hale geldik. Elektrik kesildiği an duran bir uygarlık bu, daha ötesi yok ki. Elbette bağımlıyız. Yazının keşfi nasıl bir sıçrama yarattıysa, matbaa nasıl bir devrimse internet de en az onlar kadar kuvvetle değiştirdi dünyayı. Yazı düşünsel birikimi kaydetmeye, matbaa çoğaltmaya yarıyordu. İnternet ise hem kaydediyor, hem çoğaltıyor hem de anında her yerde olmasını sağlıyor. Bu yüzden de insanlar sürekli bağlı olmak istiyorlar. Artık tek başına bir varlık olmaktan çok büyük bir ağın bir düğümü olmak istiyoruz, çünkü bilgi o ağın üzerinden akıp gidiyor. Olumlu yanları... Hiçbir şey gizli kalamıyor mesela. Ve tabii bir özelliği daha var bu dönemin, çeşitlilik. Tam olarak baskın hale gelen bir düşünce sisteminden söz etmek de kolay olmuyor. Bu çeşitlilik ve yüksek iletişim demokratikleşme kültürüne katkıda bulunuyor. Ancak bir yandan çeşitlilik artarken öte yandan bir tür homojenleşmeden de söz etmek gerekir. İnternet ortamındaki zengin içeriğin büyük bölümü İngilizce. Bilim dili çoktandır İngilizceydi, ama internetle beraber bu tüm alanlara yayıldı. Dolayısıyla yüzlerce yıldır düşlenen ortak dil gerçek oldu. Tabii bu durum küresel dünya kültürünün güçlenmesi için olumlu, ancak yerel, otantik olanın yaşaması açısından olumsuz bir gelişme. Dünya üzerinde her gün birkaç dil ölüp gidiyor; her ölen dille insanlığımızın da bir kısmı ölüyor. Popüler kültür ciddi bir endüstri. Çoğunluğun vasatında birleştiği için yaratıcılığın, eleştirel düşüncenin, bireyselliğin, özgürlüğün ürediği bir ortam olmuyor. Popüler kültür yüzeyselin, basitin, temel içgüdülerin hükümdarlığıdır. Ancak bu nedenlerden dolayı da sıkıcıdır. Bu da doğasına uygundur. Çünkü yeni ürünlerin piyasaya hızla sürülmesi endüstriyi ayakta tutar. Yüzeysel olan hızla moda olur ve aynı hızla demode olur. Bu sayede endüstrinin çarkları döner. Bu kendini yeniden üretmesi için gereklidir zaten. Ama popüler kültür sadece kendinden ibaret de değildir. İktidarla, muktedir olanla iç içedir, üst üstedir, zaman zaman bir ve aynı şeydir. İktidarın gündelik yaşamdaki pratiğidir. Ancak bir başka boyutu daha var popüler kültürün. Çoğunluğun çoğunluk olmasını bir güce dönüştürme özelliğine sahiptir. Popüler kültür belirsizliğe karşı olduğu için halkçı görünür, elitizm karşıtı bir konum alır. Entelektüel olanın güvenilmezliğine, tekinsizliğine karşı popüler kültürün figürleri hep dobradır, doğrudandır. Kimin daha etkili olacağını kestirmek çok güç değil. Dolayısıyla popüler kültür sadece bir eğlence gösterisi değil. İktidarın yeniden üretildiği bir alan. İnsanların söyleminde, sosyalyaşamında New Age ve antik dini inançlara bir dönüş yaşanırken, bilim ve teknolojideki gelişme hız kesmeden sürdü, sürmeye de devam ediyor. Asıl olarak modernite varlığını sürdürüyor. Sosyal bir oyun gibi New Age pratikler; gerçek bir felsefi seçim olarak yaşandığını düşünmüyorum. Bilim daha önce hiç olmadığı kadar önemli ve belirleyici günümüzde. Çünkü hızla teknolojiye dönüşüyor. Hatta teknolojinin yarattığı artı değerin yüksekliği öyle baş döndürücü boyutlara vardı ki artık pek az insan bilimin felsefi sonuçlarıyla uğraşıyor, onun yerine teknolojik sonuçlarıyla ilgileniliyor. Bunda tabii üniversitelerin sanayinin ArGe kurumlarına dönüşme süreciyle doğrudan bağlantısı var. Bilim önemli ama tek başına saygınlığı yok. Ancak sanayiye uyarlandığında yani bir ekonomik fayda sağladığında saygınlık kazanıyor. Bilimin yerini teknoloji aldı diyebiliriz bu yüzden de... Mistik inançların popüler hale gelmesinin en büyük nedeni insanlığın akla, aydınlanmaya ve bilime olan inançlarını yitirmiş olmalarıdır. Bilimin gelişmesi insanları başlangıçta çok umutlandırdı. Artık daha uygar bir dünya kurulacak ve birbirimizi kesmeyi bırakacağız diye naif bir düşünce vardı. Ancak arka arkaya yaşanan dünya savaşları ve sistematik soykırımlar derin yaralar açtı insanlığın vicdanında. İnsanlığın bilime, gelişmeye inancı kalmadı. Modernleşme projesi günah keçisi ilan edildi. Önce Uzakdoğu'nun mistik öğretileri, ardından Kabala gibi, tasavvuf gibi antik heterodoks öğretiler cazibe kazanmaya başladı. İkinci dalga da 90'larda geldi. Sovyetlerin çöküşünün ardından. Üstelik tüketim toplumuyla uyum sağlayarak. Modernizm dünyanın büyüsünü bozma iddiasındaydı ve bunu başarmıştı da. Ancak insanlar şimdi dünyayı yeniden büyülü bir yer olarak görmek istiyorlar; dinlere yüz vermeyen seküler kesimin yarı şaka yarı ciddi izlediği bir yol New Age inanışlar. Verdiğiniz örnekler doğru. Tüm bunlar çok önceden yazılıp çizilmişti. Bence ideolojinin nasıl çalıştığını, kitlelerin nasıl yönlendirildiğini en iyi 1984 romanı anlatır. Tabii çok renksiz, gri, fakir, sıkıcı bir dünya gibi görünür gözümüze; yaşadığımız dünyanın ne kadar da renkli olduğunu düşünüp seviniriz kitaptan başımızı kaldırdığımızda. Ama acaba öyle mi? 1984'te iki önemli tema var: Cinselliğin ve tarihin kontrolü. Ben 1984'ü her okuduğumda günümüz yaşantısının dikiş yerlerini sezebiliyorum. Ama yine de kötümser değilim. Dediğim gibi, karamsar değilim. Belki şu söylenebilir: Eskiden çok daha kötü bir durumdaydık ama çok daha fazla umutluyduk. İnsanlık daha önce hiç sahip olmadığı kadar çok şeye sahip olduğu bu dönemde en çok ihtiyacı olan şeyi kaybetti. Asıl kötü olan da bu zaten. Aslında haksız da sayılmaz insanlar böyle düşünmekte: İki dünya savaşı ile moderniteye olan güven sarsıldı; ardından Sovyetler çöktü, Amerikan rüyasının bir kandırmaca olduğu ortaya açıktı. Dinlere dönüş de bu umutsuzluğun yarattığı bir regresyon, yani geçmişteki daha mutlu olduğunuzu düşündüğünüz bir çağa özlem... Ama ben bu umutsuzluğun çözüleceğine inanıyorum. İnsanlar birbirlerine bağlanmaya başladılar. Bu iletişimin son derece verimli bir kolektivizme dönüşeceğini düşünüyorum. Dünyanın kaynakları tükeniyor, bu yüzden de gelecek kuşaklar bu sorunları çözmek konusunda daha yaratıcı olmak zorunda kalacaklar.


Gündemi çoğunlukla sosyal medya belirliyor, ya da sosyal medya üzerinden takip ediyoruz. Sadece sosyal medyaya bakarak analiz yapmaya kalkışsak ne kadar çok muhalif, duyarlı, vicdanlı, aktivist, entelektüel insanımız olduğuna şaşıp kalabiliriz herhalde! Bu ikiyüzlülüğü masaya yatırmak anlamsız bir çaba olur belki de. Beri yandan internetin hızına yetişmek de imkansız. Elimizden düşmeyen akıllı telefonlar ve tablet bilgisayarlarla birlikte dönüştüğümüz, içine girdiğimiz dünya tasavvur edilemez bir şekle büründü, bürünmeye de devam ediyor. Biz de bu teknolojik imkanlar, yasaklar, hack'lemeler, sürekli değişen yeni kimlikler ve öngörüleri yazar Barış Müstecaplıoğlu'na sorduk. Bence söyleyebiliriz. İnternetin yaygınlaşmasıyla bu mecrada yapılan protestolar çok daha geniş tabanlı ve yüksek katılımlı olmaya başladı. Eskiden sadece belirli bir üst düzey zümrenin kullandığı internette, tepki gösterilen şeyler de yalnızca bu zümrenin canını sıkan şeyler oluyordu. Artık her kesimden insanın tepkisini ortaya koymak için interneti kullandığına şahit oluyoruz. Facebook, Twitter, Ekşi Sözlük gibi portallar ve blog sayfaları geçmişe nazaran bugün daha fazla çokseslilik barındırıyor. Alevisi, Sünnisi, solcusu, sağcısı, herkes burada artık. Bu açıdan günümüzde internetin genele hitap eden bir protesto alanı olduğunu kabul etmekle birlikte, bu protestoların kalıcığını ve etkinliğini ayrıca tartışmak lazım. Emek gerektirmeyen, riski düşük bir protesto alanı olduğu için, aynı insanların her gün birçok farklı şeye tepki gösterdiği bir alan aynı zamanda. Bu kadar çok şeyin protesto edildiği bir ortamda da pek az şey uzun süre gündemde kalabiliyor. Gündem sürekli değişiyor. İnsanlarda ciddi bir duygu ya da düşünce değişimine yol açamadıktan sonra, her gün bir şeyleri protesto etmek bana çok anlamlı gelmiyor. Geçenlerde Üsküdar'a geçmek için vapur iskelesinde beklerken etrafıma baktım ve dokuz kişi saydım, dokuzu da o an ellerindeki cep telefonlarına ya da iPad'lere gömülmüşlerdi. Parmakları tuşlar üzerinde makine gibi çalışıyordu. O aletlerle tek vücut olmuş gibiydiler. Etrafındaki insanları tanımaya çalışan, hayatı ve dünyayı kendi gözleriyle gözlemleyen, bir konu üzerinde odaklanarak düşünen ya da hayallere dalmış olan bir kişi bile yoktu o an. Asıl ürkütücü olan, bu sahneyi fark ettiğim anda aklıma gelen ilk şeyin Twitter'ı açıp bu gözlemimi sayfamda paylaşmak olmasıydı! Yani sadece bir an duraksamasam, ben de o grubun bir parçası olacaktım. Belirli bir düzeyde kullanıldığı sürece internetin bize sağladığı hızlı iletişim ve bilgiye hızlı ulaşma imkanları hayatımıza büyük değer katıyor, ama bunu dengede tutabilmek hiç kolay değil. Günümüzdeki sigarayı bırakma terapileri gibi, gelecekte de insanlar internet kullanımını azaltma terapilerine ihtiyaç duyabilirler. Bilgilerimizin internette kolay ulaşılabilir olması, iktidar odaklarınca gözlenebilir olması ise elbette bir kaygı unsuru, ama internet bir silah olarak kullanılacaksa sonuçta çift taraflı bir silah bu; iktidar odakları dediğiniz kişilerin bilgileri de sanal ortamlarda mevcut, farklı kesimlerce ulaşılabilir durumda. Bunların her biri ilginç romanlara ilham verebilecek konular. Görülebilir bence, fakat ne kadar geniş bir kesimi temsil ettikleri tartışılır. Oldukça küçük ve marjinal bir grup diye biliyorum. Yaptıkları eylemler insanlarda internetin tehlikelerine dair hassasiyet uyandırdığı için yasakçı uygulamalara gerekçe de yaratıyor. Aynı zamanda bir siteyi hack etmek açılmasını engelleyerek ya da başka bir içerik ekleyerek ulaşılmaz kılmak, iktidarın uyguladığı yasakçı uygulamalardan farklı değil bana göre. Asıl mücadele fikirle yapılmalı; o sitedeki söylemlerin yanlış olduğunu düşünüyorsan, bu söylemleri çürütecek daha güzel bir site yaparsın, insanları kendi fikirlerini anlatarak ikna edersin, o sitedeki içeriğe insanların girmesini engellemek, yapan kişiler sivil de olsa, site devlet sitesi de olsa, başkalarını kısıtlayıcı bir eylem. Gizli bilgilere ulaşmayı ve ifşa etmeyi amaçlayan eylemler ise daha sıcak baktığım eylemler doğrusu. Eğer kişilerin şahsi bilgileri söz konusu değilse, kimsenin bizden gizlemeye hakkı olmadığı yolsuzluklara ya da haksızlıklara dair bilgilerse, internet dehalarının bunları bulup bizlerle paylaşmasından memnun olurum. Daha önce de belirttiğim gibi, ben bu tavırların çok da etkili ve kalıcı olduğunu sanmıyorum. Eğer internetteki örgütlenme, daha sonra fiziksel buluşmayı ve birlikte hareket etmeyi getirirse, bazı Arap ülkelerinde olduğu gibi somut sonuçlar verebilir. Ama çoğunlukla insanlar Facebook ve Twitter'da bir olaya öfke kustuktan beş dakika sonra gündelik hayatlarına geri dönüyorlar. Attıkları tweet'lerden takip edebilirsiniz bunu; bir konuyu şiddetle protesto eden bir tweet'ten üç dakika sonra bir kedi videosu tweet edebiliyor ya da gülen suratlarla dolu bir espri patlatabiliyorlar. İnternet çoğunluk için öfke terapisi rolü oynuyor, orada güvenli bir ortamda bağırıp rahatlıyorlar, ama bu kendi içlerinde ya da toplumda değişimi tetiklemiyor. İnsanların öfkelerini internette gerçek bir sonuç yaratmadan kusmaları, bir nevi 'gazlarının alınması,' iktidar için pek de şikayet edilecek bir durum değil sanki. Normalde başka insanların yanında muhaliflik yapmaya, daha avam konuşalım, çıkıntılık yapmaya cesareti olmayanlar, Twitter ya da Ekşi Sözlük gibi kendilerini güvende hissettikleri ortamlarda sanal kimliklerle gerçekte olmadıkları kadar muhalif görünebiliyor, sert eleştiriler yapabiliyorlar. Yeni kimlik derken bunu sadece muhaliflikle de sınırlamamak lazım, Facebook'ta hemen herkes kendine bir makyaj yapıyor; gerçekte olmadığı kadar havalı fotoğraflar çektirip profil fotoğrafı olarak kullanıyor, normalde pek neşeli ya da komik olmadığı halde güncellemelerinde sürekli neşeli ve esprili cümleler görüyorsunuz. Normalde hiç kitap okumadığını bildiğim kişilerin Twitter'da sürekli edebi cümleler, alıntılar paylaştığını görüyorum. Kötü niyetle olmasa bile fırsat bulmuşken çoğu insan, bu tür ortamlarda olmak istediği ama olmadığı bazı niteliklere bürünüyor. Bir siteyi yasaklarsanız üç gün sonra aynı içerikte bir başkası çıkıyor, site açmak çocuk oyuncağı artık, bu tür kısıtlamaların tamamen başarıya ulaşması mümkün değil bence. Yalnızca kaçınılmaz sonucu geciktirebilirsiniz, o kadar. İnterneti kısıtlamak ülkenin gelişimini kısıtlamak aynı zamanda, bu yüzden sansür amaçlı yasaklamaların karşısında durmak elbette önemli. Ama internetin tamamen kuralsız bir ortam olması gerektiğine de inanmıyorum; iftira atmak, kara çalmak, hakaret etmek gibi eylemler hiçbir ortamda özgürlük kapsamına girmez. Söylediğiniz yalanlarla bir insanı internette hedef tahtası haline getirebilirsiniz, bu yalanlar Facebook ve Twitter gibi mecralarda hızla yayılabilir ve büyüyebilir, sonunda bu kişinin fiziksel bir zarar görmesine bile yol açabilirler. Bazen bilgi çöplüğü haline gelebildiği için, çocuklarımıza internette her okuduklarına inanmamak, ulaştıkları bilgileri farklı kaynaklardan doğrulatmak gibi alışkanlıklar da kazandırmalıyız. İnternet kullanımının gittikçe yaygınlaşacağı, hayatı ekranlardan takip etmenin yeni nesiller için vazgeçilmez bir alışkanlık haline geleceği belli. İnternet etiği, kanunları ve hastalıkları zaman içinde daha fazla konuştuğumuz, tartıştığımız konular haline gelecek bence. İnternet ünlüleri, blog yazarlığıyla şöhret olanlar günümüzde de mevcut, zamanla bu tür yeni bir ünlü sınıfı oluşacaktır. Sanal yaşamlar yaygınlaştıkça, bu alanda yeni yeni suçlar ve bu suçlarla mücadele eden yeni devlet birimleri de göreceğiz muhtemelen. Yelkenli gemilerde çalışan gemicilerin, zamanında buharlı gemileri yakıp yıkmaları nasıl gemicilikteki gelişmeleri durdurmadıysa, bu da önünde durabileceğimiz bir değişim değil. Kendimizi buna erkenden hazırlamamız en iyisi olur. Başından sonuna kadar katılmadığım hiç bir noktası olmayan bu söyleşiyi hazırlayan, içinde rol alan ve bizlere sunan herkese teşekkürler..


Yakın bir zamana kadar, gündem belliydi; sadece izliyorduk açlık grevlerini. Devlet de bizimle beraber izliyordu. Durumu zaten rejime ihtiyaçları var, diye alay konusu haline getiren devlet büyükleri bile vardı, gerisini siz düşünün! Peki, gerçekten çözüme ulaştık mı? Çözüm nerede? Ya da var mı? Yeni romanı O Muhteşem Hayatınız bu ay okuyucuyla buluşan Oya Baydar'a kulak verdik. Çözüm öncelikle insani ve vicdani bir dilin egemen olmasında. İktidarın, özellikle de Başbakan'ın dili insafsız, gaddar, aşağılayıcı olmakla kalmıyor, provokatif bir etki de yapıyor. Sadece iktidar partisi değil, bütün siyasal partiler ve yapılar uzlaşmaya dönük bir dil ve bakış sergilemeliler. Açlık grevindeki insanları aşağılamak yerine onların taleplerine kulak vermeli, bu haklı taleplerin hayata nasıl geçebileceği konusunda diyaloğa girmelilerdi. Belirleyici adım İmralı'ya avukat görüşünün sağlanmasıydı. Bu konuda inatlaşmanın akla ve hukuka dayandırılabilecek hiçbir nedeni yok. Asıl mesele, sorunu gerçekten çözmek isteyip istemedikleri. Bazı hükümet üyelerinin çözümden yana oldukları belli oluyor; ancak Tayyip Erdoğan'ın başını çektiği kanat, sanki ölümler olsun diye bekler gibiydi. Bu sözleri yorumlamak yerine, yanlış beyan ve iftiradan soruşturma açmak gerekir diye düşünüyorum. Şu sıralarda, zamanında Ergenekoncu çevrelerin görevini üstlenmiş görünen Akit gazetesinin servis ettiği yalanı bir Başbakan'ın ağzından duymak, ülkenin ve hepimizin geleceği açısından endişe verici. Açlık grevleri Kürt sorununun bütününden bağımsız değildi. Evet, iddia ettikleri gibi siyasal amaçlı eylemlerdi bunlar. Ama bu siyasal denilen eylemin amacı Kürt halkının gasp edilmiş haklarının en doğal ve tartışmasız olan birkaçının iadesinden ibaret. Kürt sorunu sadece bu talepler üzerinden değerlendirilemez kuşkusuz. Yine de haklı taleplerin yerine getirileceğine dair lafta kalmayan adımlar, büyük sorunun çözümüne doğru ilerleme sağlar. İşin bir de öteki yanı var: Kürt siyasal hareketinin ve tutuklularının talepleri karşısında tepkisel bir Türk cephesi buluyor. Sorunun çözümünün düğümü tam da burada zaten. Türk milliyetçiliği yıllardır süren savaş ortamında daha da pekişti, derinleşti. Ancak intikamcı milliyetçi söylemin yaygınlaşmasında siyasilerin payını da unutmayalım. Hele de son dönemlerde, Türk milliyetçiliğini yatıştırmak, barış ve kardeşliği yüceltmek, kitleleri sakinleştirmek yerine, geçmişte 1990'ların en zor günlerinde bile kullanılmayan savaşçı ve provokatif bir dil kullanılıyor, kitleler kin ve düşmanlığa teşvik ediliyor. Benzer gelişmeleri ve zihniyeti 2000 başlarının F Tipi ceza evlerini protesto amaçlı ölüm oruçlarında da yaşadık. Zamanın devletinin inadı ve gaddarlığı, izleyebildiğim kadarıyla en az 150 tutuklu ve hükümlünün ölümüne ve hepimizle alay edercesine adı 'Hayata Dönüş Operasyonu' konan, 33 kişinin öldürüldüğü faciaya neden oldu. Tutuklu ve hükümlüler devlete emanet edilmiştir, ölümlerinden ve sakatlanmalarından devlet sorumludur. Bu gerçek, estek köstek diyerek saptırılamaz. Yoksa 'katil devlet' olunur. O zamandan bu zamana zihniyetin de uygulamanın da değişmediğini görmek umut kırıcı. Bu soru sorulduğunda, kendimi tutamıyorum. Açlık grevlerine karşı, bir devlet adamının asla tevessül etmemesi gereken bir şantaj hamlesi olarak değerlendiriyorum. Öte yandan, topluma yutturmaya çalıştıklarının aksine ölüm cezası demokratik uygar hukuk devletlerinde ya yok, ya da kaldırma mücadelesi var. Örnek gösterdikleri ülkelerin hemen tamamı diktatörce sürdürülen otoriter rejimler. İnsanın midesini bulandıran bir başka söylem de, halk idamı istiyor, denmesi. Halkı önce kışkırtacaksın sonra kendi ölüm tacirliğini halka yükleyeceksin. Şunun bilinmesi, yüksek sesle haykırılması gerekiyor: Temel haklar referandum konusu değildir, hele de hakların başında gelen yaşama hakkı, referanduma sunulamaz, kişinin kendinden başka kimseye sorulamaz. İnançlı kesimlere de hatırlatmak gerekiyor ki, bütün dinlerin çıkışında bulunan On Emir'in ilki Öldürmeyeceksin, dir ve Müslümanların kitabı, Bir cana kasteden bütün insanlığı öldürmüş olur der.