Ancak yanlış anlaşılmasın Schick'in denemeleri bu minvalde devam etmemekte. Her ne kadar yazar, 'hat sanatının görüntüselliği', 'İslam'da bedeni yazmak', 'şahsi görünümün bazı İslami belirleyicileri' başlıklı bölümlerde bu konu ekseninde yoğunlaşsa da, çalışmasının ağırlığını cinsel kimliklere, İslamiyet'te cinsel kimliklerin temsiline vermiş. Hal böyle olunca da ortaya son derece ilgi çekici bir çalışma çıkmış. Bedeni, Toplumu, Kainatı Yazmakta Schick, bir anlamda Osmanlı ve Türk yayın dünyasında cinsel kimliklerin temsillerinin ve erotik edebiyatın, erotik neşriyatın peşine düşmüş dersem, daha açıklayıcı olurum. Yazar, Osmanlı matbuat kapitalizminin 20. yüzyıl başlarındaki ve Meşrutiyet'ten sonraki serpilişini belgelemeyi ve kadın-erkek ilişkilerini, cinsel ilişkileri sorgulayan, merkeze alan kitapların yayımlanmasındaki rolünü gözler önüne sermeyi amaçlamış. Bu konuda oldukça ilgi çekici tespitleri var Schick'in. Matbuat kapitalizmi, cinsel ilişkiler dahil kadın-erkek ilişkilerine dair yeni fikirlerin yaygınlaşması ve topluma nüfuz etmesinde merkezi bir 'iletken' rolü oynamış, yeni modeller ve normların yaratılmasına hizmet ederek uzun dönemde, kademeli ve dolaylı olarak toplumsal cinsiyeti değiştirici bir işlev görmüştür, diyor. Buna göre giderek artan Osmanlıca makalelerde ve kitaplarda görücü usulü evlilik eleştirilmekte, çok eşlilik yerden yere vurulmakta, sağlıklı ve tatminkar bir cinsel hayatın önemi üzerinde durulmakta, cinsel çekicilik mefhumu meşru görülmekte ve en mühimi kadının da erkekle eşit derecede cinsel haz almaya hakkı olduğu vurgulanmaktadır. Yazara göre, özel yayınevleri tarafından el altından basılıp dağıtılan bu tür yayınlar ve hatta yasadışı basılan erotik kitaplar ciddi bir iletken işlevi görmüş, yeni cinsiyet ve cinsellik normlarının Osmanlı toplumuna yayılmasını sağlamışlardır. Özellikle 1970'lerde başlayıp günümüze gelen erotizm ve pornografi tartışmalarında belirgin iki taraf vardır. Bir taraf ne olursa olsun müstehcen yayınların kadınları nesneleştirdiğini ve sömürdüğünü, bu bağlamda da her anlamda kötü olduğunu söylerken, diğer taraf erotik yayınlarda kadınların kendi kaderlerini tayin edebilen meşru cinsel özneler olarak temsil edildikleri için kadın hareketini olumlu etkilediklerini söyler. Irvin Cemil Schick, erotik neşriyatın, Osmanlı toplumu bağlamında, bu ikinci görüşü destekler nitelikte olduğu tespitini yapmış. Kar güden özel yayıncıların ve matbaaların çoğunlukla sadece ticari amaçlarla üretip piyasa aracılığıyla tüm topluma dağıttığı bu eserlerin özellikle kadınlar açısından olumlu bir dönüşüme hizmet ettiğinin, Osmanlı kadın hareketine ivme kazandırdığının altını çizmiş. Örneklerse hayli zengin. Üstelik de edebiyatımızın klasiklerini meydana getiren yazarlar söz konusu. Mehmet Rauf'tan Şemsettin Sami'ye, Halide Edip'ten Hüseyin Rahmi'ye pek çok yazarın yapıtlarında erotik-didaktik unsurlar bolca yer tutuyor. Böylelikle, toplumu muzır neşriyattan korumanın ne kadar zararlı olabileceğini hep beraber görüyoruz. Irvin Cemil Schick, edebiyat olmadan toplumsal dönüşümün olamayacağını bir kez daha kanıtlıyor...


Her dağın gölgesi denize düşer... Bazı kitaplar ne kapağıyla ne yazarıyla ne de etrafta çıkan eleştirileriyle, sadece ve sadece tuhaf bir şekilde ismiyle okuru kendine çeker. Tıpkı Her Dağın Gölgesi Deniz'e Düşerin bana yaptığı gibi. Ardına, önüne bakmadan bir solukta okudum bu romanı, ismine kandım, bir hazin öyküydü karşımda duran, ancak bitirdikten sonra aklıma geldi sorup soruşturmak, yazarını, bundan önceki ve sonraki yapıtlarını ya, boşuna... Evrim Alataş, tek bir roman yazmış ve onun yayımlanışının ardından kısacık bir süre sonra hayatı bırakıp kaçmış. Romana dair tespitlerim, kurgusuna, diline dair yönelteceğim olumlu/olumsuz eleştirilerim böylelikle havada, hevesim kursağımda kaldı. Yazarına ulaşmayacak eleştiri bir parça eksiktir hep ya, yine de okurları ve eseri baki kalır. Malatya'da bir Alevi-Kürt köyünün Cumhuriyetin ilk yıllarından günümüze uzanan öyküsü Her Dağın Gölgesi Deniz'e Düşer. Dolayısıyla her anlamda ötekinin gözünden aktarılan farklı bir Cumhuriyet tarihiyle karşı karşıyayız. Gölpınar, iri balıklarıyla Sultan Suyu, su kenarında kayısı ağaçları, tepeden bakıldığında yamalanmış örtü gibi tarlaları, beyaz tülbentli ve çiçekli şalvarlı kadınları, beşgen şapkalı, burma bıyıklı erkekleri, tavukları, eşekleri, öküzleri, sarı toprak evleriyle, bereketli, halince bir köy... Köyün Cumhuriyetle arası ilkin dağ köyünde yaşayan Sünni komşularının buraya yerleşmek istemesiyle açılıyor. İsmet Paşa'ya kadar gidiyor şikayetleri ya, toprakları bir yana canlarını zor kurtarıyorlar. Ama mimleniyorlar bir kez, gerisi ise çorap söküğü gibi geliyor, Cumhuriyet gelişiyor, Gölpınar'ın iki büyük evinin erkekleri başta olmak üzere bir devrim düşüne dalıveriyorlar, ne olduğunu anlayamadan pek. Rüyalardan keramet, ocaklardan derman, dedelerden ikrar almaya alışmış köylünün, sonradan gelen komşularıyla da, devletle de arasının iyice açılmasına yol açıyor bu düş. Gece baskınları, aramalar, köyün tozlu topraklı yollarını inleten cemseler, asker postalları, kaçaklar, işkenceler, ölümler izliyor birbiri ardınca talihlerini... Ama önce, her şeyden önce Denizler geliyor, Yusuf, Hüseyin ve Deniz... Kahramanımızın akrabası Teslim Töre etrafında gelişen devrimci hareket Gölpınar Köyü'ne martılar eşliğinde gelip, gidiyor... 60'lar, 70'ler birbirini kovalarken 12 Eylül düşüyor Cumhuriyetin ve köyün ortasına, kahramanımız artık köydeki yavaş yavaş aklı başına gelmeye başlamış çocuk ordusunun içinde büyüme savaşı veriyor. Savaşın sonu mu? Onun kaderi de, kendi kişisel savaşının neticesi de suya düşen devrim hayalleriyle bir. Daha fazlasını okur için açık etmeyeyim. Bir düş gibi başlıyor Her Dağın Gölgesi Deniz'e Düşer, büyülü gerçekçi bir atmosferde siyasal tarihimizin diğer tarafının aynası olarak gelişip bitiyor. Ama söz konusu büyülü gerçekçi atmosfere fazla kaptıramıyoruz kendimizi zira hayaller ve rüyalarla beslenen anlatı çoğu zaman gerçek hatıralarla geliştiği için okurunun ayaklarını her daim yere bastırıyor ister istemez. Memleketin gerçeği o kadar gerçek, o kadar hüzünlü ve kuntlaşmış ki, yazarın ironik kalemi bizi sadece acı acı gülümsetmeyi başarıyor. Bu topraklarda yaşayan insanların hem kişisel hem toplumsal dramlarına odaklanırken Evrim Alataş, bizden olanın nasıl olup da ötekileştirildiğine de son derece geniş bir perspektiften bakıyor. Bugün artık açık bir şekilde biliyoruz ki siyasal geçmişle ancak ve ancak sanat yüzleşebiliyor. Başka türlüsü mümkün değil... Evrim Alataş'ın bu tek romanını da özellikle 12 Eylül'le, istisnalar hariç, yüzleşmemeyi tercih etmiş sanatımızın, edebiyatımızın nadir örneklerinden biri olarak kabul edebiliriz kanımca. Alataş, ömrü yetseydi bu seçimini, bu cesurca yaklaşımını devam ettirir miydi, bilinmez ama Her Dağın Gölgesi Deniz'e Düşerin literatürde alacağı yer kuşkusuz ön sıralarda olacak. Ve sanıyorum ki siyasal tarihimizin hangi dönemiyle, hangi bakış açışından olursa olsun cesaretle yüzleşmek isteyenlerin, kendi kişisel kayıtlarını tutmak isteyenlerin önünde olumlu bir örnek olarak duracak. Son olarak Her Dağın Gölgesi Deniz'e Düşer için Alataş'ın tek romanı dedim ancak yazarın bundan önce Mayoz Bölünme Hikayeleri adı altında bir öykü kitabı olduğunun da altını çizeyim.


Kendinizi evvela kitabınız yayımlanmış, çok meşhur olmuşsunuz gibi etrafa poz verirken hayal edin. Sizle yapılacak söyleşi sırasında ne giyeceksiniz, saçlarınızı nasıl tarayacaksınız, kimlerle polemiklere girişeceksiniz ve sizi çekemeyecek edebiyat eleştirmenleriyle nasıl cesurca savaşacaksınız? Bütün bu soruların cevabını kafanızda bir güzel oturtun ve ondan sonra yazmaya başlayın. Kuantum fiziğine kendinizi yakın hissedin. Olasılıkların büyüsü içinizi sarsın. Okurlar, olasılık hesaplarıyla, bir hikayeyle değil, yeni bir dünya algısıyla karşı karşıya olduğunu sansın. Kaleminizi korkak alıştırmayın, nasıl olsa kimse fizikten anlamıyor. Hikayenize muhakkak biyografikmiş havası verin. Gerçekte yaşamış birilerinin adı geçsin mesela ya da kıyıda köşede kalmış birileri kahramanlaşsın. Kahraman olmayan birilerini kahramanlaştırmak çok iyi bir fikirdir, zekicedir, yazar bakış açınızı göstermiş olursunuz böylece. Kitabınızın adına odaklanın. Kitap ismi, içerikten çok daha önemlidir. Dikkat çekici bir ismi olmayan bir kitabın çok satma imkanı da yoktur. İyi bir kitap adının içinde mutlaka; bir parça gizem, bir parça aşk, bir parça sezgisel matematik, bir parça göndermeli kuantum fiziği, bir parça naif mutluluk ümidi ya da en azından bir parça tarihi ağırlık taşımalı. Fazla kitap okumayın. Çok okumak yaratıcılığınızı zedeler, dilinizi zenginleştirme tehlikesi de vardır. Okur zengin ve derinlikli dili sevmez, ağır edebiyat insanı olarak yaftalanır depolarda kalırsınız maazallah. Bütün bunlar bir yana, okuru zekası kıt, vakti kıt, dili ve bilgisi kıt biri gibi hayal edin hep. Zeki ve derinlikli bir şeylere doğru giderse hikayeniz hemen söz konusu okur profilini hatırlayıp kendinize çeki düzen verin. Okuru hayal etmek sizi hızlandıracak, hemen her sene bir kitap yayımlamanızı sağlayacaktır. Her sene bir kitabınızın çıkması da çok mühim tabii, okurun hafızası da kıttır haliyle, unutuverir sizi. Kitap eklerinin, edebiyat dergilerinin ve sitelerinin yöneticileriyle arkadaş olmak şart. Sadece yayınevinizin bağlantılarına güvenmek yok. Buralardan dost edineceksiniz, akşam yemeklerine çıkacaksınız ki, ne yazsanız, ne deseniz haber olsun. Mümkünse bir yerlerde gezi, yemek, eleştiri gibi şeyler de yazın ki, entelektüel seviyeniz, okura yakınlığınız belli olsun. Her şey bir yana kendinizden bir kahraman yaratın derim ben. Öncelikle kendinizi bir kahraman olarak düşleyin ve sunun. Şizofrenik, egoist bir ruh dünyanız olmalı. Okur da, yayın dünyası da bunu hemen anlar ve bağrına basar. Yoksa sizden yazar olur ancak, çoksatan yazar olmaz. Mesele okunmak olmasaydı, bu eleştiri yazısı da bu internet sayfasında yer almaz, bir günlüğün bir parçası olarak kalırdı, yani az önce okumuş olduğum yazı da okunmak istiyor. - yazmak, okunmak için bir araç mı? - yazmak vardır, okunmak da olsa iyi olur mudur? - sadece yazmak vardır, okunmak varsa vardır, yoksa yok mudur? - yazmak yoktur, okunmak mı vardır? Bilemedim. Bazen yazmak veya okunmak da siliniyor gidiyor, Salinger gibi, Wittgenstein gibi kitleniyorsun kendi içine. Yazmayı bile reddediyorsun artık. Samimi olsun da, ne yazarsa yazsın, samimi olsun da ne söylerse söylesin, samimi olsun da ne okursa okusun! Sakıncası yok. - Suç ve Ceza'yı alıp, el kitabı halinde çizgiroman yapmak, Suç ve Ceza'nın ismini kullanarak onun yanlış anlaşılmasına sebep olmak ve bunun üzerinden para kazanmak. - Edebiyat üzerinden edebiyat yapmak... - Camia hayatı yaşayıp, elit bir edebiyat kültürünü tekelinde tutmak, çok satan yazarlardan kendilerini ayrı tutmak, biz az satıyoruz, dolayısıyla güzel yazıyoruz sanmak... Eleştirmek ama eleştirilmeyi bilmemek. - Okuru küçümseyin. Onlar hiçbir şey bilmeyen cahil insanlar zaten. Bir kitap çok satıyorsa kesin kötüdür. Hiçbir derinliği yoktur. Okurlar da her zaman öyle derinliksiz kitaplar okur. - Anlaşılmamak için ekstra bir çaba harcayın. Dilimize zorlama bir şekilde girmiş abidik gubidik ne kadar sözcük varsa kullanmaya çalışın. Hayatın içinde kullanılan sözcüklerden veba kapılabilir. Dikkatli olmak lazım. - Ne kadar kötü reklam stratejisi varsa hepsini kullanın. Hatta daha iyisi hiç reklam yapmayın. Yukarıdaki yazıda reklamdan hiç söz edilmemiş ama bir kitabın çok satmasında reklamın da payı olabilir.


Geçtiğimiz hafta Orhan Pamuk'un Saf ve Düşünceli Romancısı üzerine aklıma takılanları paylaşmıştım sizinle. Pamuk eleştirinin bıraktığı boşluktan sesleniyor bizlere demiş, yazarın kendini, yazma deneyimini, edebiyata bakışını roman-dışı çalışmalarla aktarmasının kökeninde eleştirinin eksikliği olduğu üzerinde durmuştum. Ancak konu benim için burada bitmedi, yazarın roman-dışı ürünlerle kendini anlatma arzusu üzerinde düşünmeye devam ettim; tek sebep eleştiri olamazdı, başattı belki ama tek değildi kesinlikle. Bu konudaki rahatsızlığımı pekiştiren Umberto Eco'nun Genç Bir Romancının İtirafları oldu. Bu çalışmasında Eco da Pamuk gibi yazarlık deneyiminin, roman tutkusunun içini dışını deşiyordu. Zamanımızın göz önündeki yazarlarının okura hem keyif veren hem de aynı zamanda rahatsız edici bir tarafı olan, bu bir anlamda deşifre tutkusunun sebepleri üzerinde düşünürken elime Milan Kundera'nın yıllar önce okuduğum Perdesi geldi. Romancıyı kiminle karşılaştırmalı, diye soruyordu Kundera Perde de. Cevabı ise oldukça basitti: Elbette ki lirik şairle... Lirik şiirin içeriği onu yazan şairin ta kendisidir. Tıpkı romanın bir yanıyla romancının kendisi olması gibi. Diğer yanıyla da roman romancıdan çok daha başka bir şeydir ama. Burada lirik şairden ayrı düşer romancı. Kundera için 'lirik' gençlik çağının, olgunlaşmamışlığın da bir tezahürüdür aynı zamanda. İnsanlar olgunlaşmak için içlerindeki lirizmi yıkmak zorundadırlar ve romancı kendi lirik dünyasının enkazından doğabilen kişidir. Burada dramatik bir ayrım daha çıkar karşımıza. Lirik şiir belleğin kalesidir. Sevilen şiir defalarca okunur, hatta ezberlenir. Ancak roman unutuşun karşısında derme çatma biçimde berkitilmiş bir şatodur. Romancı bu unutuş yazgısına karşı büyülenmiş bir şekilde kürek çeker. Okurun aklından uçup gitmeye kararlı her cümle üzerinde çalışır. Romanını bir sone yazar gibi yazar. Bu unutuş karşısında yaptığı tek şey budur işte. Romanını unutulmayanın yıkılmaz şatosu gibi inşa etmek... Ve bir de roman-dışı ürünler vererek bu yıkılmaz şatonun her bir tuğlasını pekiştirmek: Tıpkı Eco gibi, tıpkı Pamuk gibi, tıpkı bu tespitleri bizzat yapan Milan Kundera'nın kendisi gibi.


Son yıllarda NTV Yayınları ile Everest Yayınları'nın öncüsü olduğu edebiyat klasiklerini çizgi-romana uyarlama modasının bir devamı Harem. Zülfü Livaneli'nin, Engereğin Gözündeki Kamaşma adlı romanından bir parçayı Çağrı Çoşkun çizmiş, ortaya Harem çıkmış. Bu kitabı yanınızda taşıdığınızda bir taşla üç kuş vuracaksınız: Bir: Çizgi-edebiyat modasına uymak. İki: 2012'ye damgasını vuran Osmanlı-Harem hayatı çizgisine dair tavrınızı koymak. Üç: Kitabın metrolarda yasaklanan afişlerine karşı tepkinizi dile getirmek. Üstelik kitaba kısaca göz gezdirdikten sonra rahatlıkla Engereğin Gözündeki Kamaşma'yı okuduğunuz izlenimi verecek ipuçlarını da alıp, etraftakilere satabilirsiniz. Sadece plajlarda da değil, ben bu durum çerçevesinde yaz boyu Harem'i yanınızdan ayırmamanızı salık veririm. Ah, biliyorum tabii Masumiyet Müzesi yazılalı yıllar oldu, eski bir kitapla plajda boy gösterilmez. Yıllar oldu tabii ama bir dönüp de bakın geçmişe, bu romanın gündemden düştüğü bir an oldu mu? Olmadı tabii... Müzesi, açıldı, açılacak, açılamadı falan derken roman hiç unutulmadı. Üstelik şimdi yazarın el emeği göz nuru müze de açılınca Masumiyet Müzesi'ni kütüphanelerden çıkarıp yazlıklara götürmek, tatillere çıkarmak farz oldu. Hem güncel hem aşk hem de yakın tarih dolu bir Pamuk kitabı, hiç tereddüdünüz olmasın, herkese yakışır. Yazı taçlandırır.


Popüler tarihin bizi götürdüğü yer neresidir? Daha doğrusu bir takım kalıplaşmış, hatta resmileşmiş tarihi yanılgıları irdelemek, tarih içinde onların izini sürmek bugüne ne verir? Öyle geliyor ki, mutlak doğruların peşine düşüp onlara takılmaktan ziyade kimi zaman özellikle yapılan yanlışların, bu yanlışların sebeplerinin ve sonuçlarının, üzerine gitmek daha doyurucu, daha verimli tarih okumalarına neden oluyor. Hem, zaten sistemli çarpıtmalardan ibaret bir şey olan resmi tarihin içinden başka türlü çıkmak da mümkün değil gibi görünüyor... Erhan Afyoncu, malumunuz son zamanların gözde tarihçilerinden. Popülerliğinin altında onun da bilinçli yanlışların, ortak tarihi yanılgıların üzerine gitmesi yatıyor hiç kuşkusuz. Birkaç gündür, orasından burasından oburca karıştırıp durduğum Yavuz'un Küpesi de, Afyoncu'nun bilinen tarihin tersyüz edilmesi üzerine kaleme alınmış yazılarından mürekkep bir çalışma. Hepimizin bildiği, bildiğini sandığı kemikleşmiş tarihi bilgilerin üzerine biraz da güncel kaygılarla gidiyor tarihçi. Ve bu kısa kısa yazıların toplamında, okurlarının gözleri önüne hem yeni bir tarihi harita hem de ilgisi olanlara daha derinlikli okumaların yolunu açıyor. Tarih okumaları, kulağa hoş gelmese de biraz da taraf tutmak demek. Erhan Afyoncu'nun tarihi okumalardan yola çıkarak bazı kişisel yargılara vardığını, hatta zaman zaman spekülasyonlara yol açacak yorumlarda bulunduğunu da görüyoruz. Yazarın düşüncelerine katılıp katılmamak mühim değil, onun bu tavrının okurunu kışkırttığını, yeni okumalara, farklı yorumlara yönlendirdiğini, söyleyebilirim. Kısacası Yavuz'un Küpesi, yazarın katılmadığımız yorumlarıyla beraber bizleri ister istemez aktif bir okuma sürecine yöneltiyor. Tarih üzerinde düşündürüyor. Gelelim yazılara. Çalışmaya adını veren Yavuz'un küpesi meselesiyle başlıyor kitap. Mesele: Yavuz Sultan Selim olara kabul ettiğimiz o meşhur küpeli gerdanlıklı resmin aslında Şah İsmail'e ait olması... Selim'e ait olmayan resim konusu, Anadolulu Türklerin kurduğu Safeviler'e, Türkleri Türklerle karşı karşıya getiren Çaldıran gibi savaşlara yol açan Osmanlı-Safevi çekişmesine ve yine Türkleri mezhepsel olarak bölen alevi-sünni-şii çekişmelere gelip dayanıyor. İran'ı Türkler Şiileştirdi diyor Afyoncu ve alevi-sünni ayrımının kökeninde Safevi-Osmanlı çekişmesinin yattığını öne sürüyor. Hatta 18. yüzyılda Osmanlı ile İran'ın tek devlet olarak birleşmesi gerektiğinin bile gündeme geldiğini... Bu tarihi bilgiler ister istemez bize çok uzak bulduğumuz, kendimizden çok farklı olarak gördüğümüz İran'a başka bir gözle bakmamıza yol açıyor. Anadolu'nun Türkleşme serüveninin de farklı bir okuması mevcut söz konusu çalışmada. Anadolu'ya gelen Türklerin sayısından, yerleşme biçimlerinden yola çıkarak Türklüğün çoğumuzun düşündüğü gibi modern bir kavram, icat edilmiş bir ırk adı değil, 2000 yıllık bir kavram olduğunu belirtiyor Erhan Afyoncu. Bir süre kamuoyunu oldukça meşgul eden Papa 16. Benedikt'in İslamiyete dair sözlerini de masaya yatırmış tarihçi. Hatırlayacaksınız, Papa bir konuşması sırasında Bizans İmparatoru Manuel'in Bana Hz. Muhammed'in getirdiği yenilikleri göster. Sadece kötü ve insanlık dışı şeyler bulacaksın. Tıpkı vaaz ettiği dinin kılıç gücü ile yayılması emrini verdiği gibi. Dine davet için, şiddet ve tehdit yerine, iyi konuşma kapasitesi ve doğru akıl yürütme gerekir, sözlerini nakletmiş, doğal olarak da kıyamet kopmuştu. Afyoncu, Halil İnalcık'tan hareketle her şeyden önce bu sözlerin Manuel'e ait olmadığını, ondan çok daha önce yaşamış bir rahibe, Kuran'ı Latince'ye tercüme eden rahip Ricoldo'ya ait olduğunu aktarıyor. Ve Bizans İmparatoru'nun 14. yüzyılın sonlarında kurguladığı bu olmayan manidar diyalogun sebeplerini ve sonuçlarını irdeliyor. Yavuz'un Küpesinde gündeme oturan bu tür ana akım tarihi tartışmaların yanı sıra ayrıntılara önem veren tarih meraklılarının ilgisini çekecek türlü tespitler de var: Soy nasıl araştırılır?, Osmanlı nüfus sayımları, Avrupalıların antik eser ve mumya meraklarının yol açtığı devletlerarası çekişmeler, Afrika'yı Hıristiyanlaştırmaktan kurtaran Oruç Reis'in hikayesi, Avrupa'ya örnek olan Osmanlı mahkemeleri, Lale soğanlarının her dönem ilgi çeken hikayeleri ve diğerleri... Yavuz'un Küpesi, popüler tarihle ilgilenenlerin de, bu tür tarihi bilgilerden yola çıkarak okumalarını derinleştirenlerin de faydalanacağı bir kitap. Çalışmadan ayrıca, yeni akım tarih yazımını-yönelimini incelemek için de faydalanılabilir.


Birkaç hafta önce Roland Barthes'ın Romanın Hazırlanışı 1 Yaşamdan Yapıta adlı çalışmasının sayfalarını karıştırmıştık. Kısaca hatırlamak gerekirse, romanın ne olabileceğini araştırıyordu Barthes, sanki bir roman yazacakmış gibi davranıyor, işe en küçük yazma edimi olan notlarla başlıyordu. Notlardan yola çıkılarak oluşturulmuş tümceler ve yazın'dan, tümcelerin düzeninden etkilenen büyük kitleler... Bir çare olarak romana sarılışımızın nedenlerini, büyük ölçüde de bunun duygusal nedenlerini kurcalayan Barthes; bir sankinin içine yerleşen... Romanın Hazırlanışı 2de de işte tam o sankinin içinden sesleniyor bizlere, bir çare olarak romana sarılışın nedenlerinden nasıllarına geçiyor, yine son derece duygusal, yine derinlemesine... Romanın Hazırlanışı 2 Bir İstek Olarak Yapıtla, çağımızı etkileyen bu önemli düşünürün, Son Büyük Yapıtı tamamlanıyor. Barthes'ın kolay anlaşılabilir olsun diye roman adını verdiği Yapıtın tasarlanışından bütünlenişine kadar uzanan sürecin, Yazmayı İstemek'ten Yazabilmek'e uzanan sürecin birinci adımı Yazma Arzusu. Barthes'a göre 'kitap'la değil, 'medya'yla bağlantılı olan ve gündemdekiyle ilgilenen eleştiri bir yana, gerçekten 'Eleştiri' dediğimiz şey aslında 'Bir Edebiyat Kuramı' demektir. Ve bu tür Eleştiri bir ideolojiden ziyade insanın, toplumun, tarih felsefesinin sistemli bir kavrayışını içerir. İşte tam bu noktada edebiyat kuramının, gerçek eleştirinin küçük bir alanına giriş yapmaktadır Barthes; bu alan Yazma Arzusu'dur. Öyleyse şimdi buyurun Roland Barthes'ın edebiyat kuramına... Okumuş olduğum için yazarım. İlk kim yazmıştır, dilin kökeni nedir? Bu soruların yanıtı mümkünsüz. Ancak Barthes bazı metinlerin okunmasından yazma umudunun doğduğunu, bu umudun ister istemez öykünmeyi getirdiğini ve öykünmeyle esinlenmenin iç içeliğini vurgular ilk olarak. Ancak ona göre edebiyat doğrudan doğruya bir öykünmeden değil, bu öykünmenin niteliğinden doğar. Yaratıcı bir çoğaltımdır bu. Yazarın kendisinin içinden başka bir kendiliği çıkartmasıdır, çıkartabilmesidir; yani aynaların devinimidir. Barthes'ın Yazma Arzusu'nun alanı içinde tartıştığı ve bir anlamda kuramlaştırdığı diğer bir nokta ise metinin oluşumu. Roman artık yavaş yavaş Mutlak Roman, Romantik Roman, Poikilos Roman, Eğilim Olarak Yazmak'ın Romanı olarak anlaşılmalıdır. Bir başka deyişle her çeşit yapıt anlamında kabul edilmelidir. Ve işte bu çok seslilik, hatta bir anlamda belirsizlik ortamında karşımıza metin dediğimiz şey çıkar. Metnin temelinde eğilim yatmaktadır. Zaman, bir ideolojiyi aktarmak niyetiyle, belirli bir amacı aktarmak adına yazmanın değil, önüne geçilemez şekilde bir eğilim olarak yazmanın zamanıdır. Barthes'ın arzuyla ve eğilimle açıkladığı bu yönelimin temelinde günümüz edebiyatına ve kitle kültürüne dair pek çok aydınlatıcı açıklama yatıyor kuşkusuz. Ancak yanlış anlaşılmasın, düşünürün bir ideolojisizliği, bir inançsızlığı, bir kararsızlığı vurguladığını söylemiyorum kesinlikle. Tam aksine, bir inancınız, bir felsefeniz olmadan yazmanız imkansızdır ona göre. Neye inanırım ben? İşte bu soru yazmaya başlamadan önce cevaplamanız gereken sorudur. Ve dolayısıyla hem kişisel hem de kültürel bir sınamadır. Edebiyatçının üstüne düşen en temel, en belirleyici görev, yazma eğilimini, hayata dair geliştirdiği felsefeyle, inançla yoğurabilmektir. Ya da belki de bütün bunları yazarak gerçekleştirebilmektir. Romanın Hazırlanışı, yüzü geçmişe dönük- gelenekle iç içe, geleceğe ve bireyin içine, ta en derinlerine bakan bir Modern Klasik, tam da Barthes'ın kendisi gibi...


Diğerleri gibi, bir uygarlığın yazgısı olarak romandan söz etmez Roland Barthes. Piyasa için üretimden doğmuş bireyci toplumdaki gündelik yaşamın yazınsal düzleme aktarılması olarak romanı kabul etmez... Romanın bir değerler evreni ile ekonomi kurallarıyla belirlenmiş bir toplumsal sistemi karşı karşıya getirme görevini üstlenmesine ve roman kahramanın da gerçek bir öykü ile hakiki bir etik arasındaki aykırılıktan dolayı uyanık ve kör bir kurban olmasına ise itiraz etmez. Ancak günümüzde roman yazılıp yazılamayacağı sorusundan da hiç etkilenmez. Onu ilgilendiren öncelikli olarak, öbürleri gibi olmayan romandır, yani dev roman. Tıpkı Proust'un 'Kayıp Zamanın İzinde'si, Tolstoy'un 'Savaş ve Barış'ı gibi... 'Okumanın sonrasının öncesinden farklı olması...' Belki göze çok iddialı gelen bir cümle. Bir okur için çok büyük bir beklenti. Ama elbette Barthes, bu iddiasının altını dolduruyor. Ona göre büyük bir çabayla yazılan romanın, bu büyük çabanın konusu, zaten başlı başına dünyanın kendisidir. Roman bir tür büyük çaredir. Hiçbir yerde hissedilemeyen duygudur. Onu içinde yaşadığımız çağın bir sonucu olarak görmek yerine, bir çare olarak romanı görmek, romanı önermek, romandan bunu beklemek... Burada doğal olarak bir aşk edimi ortaya çıkacaktır. Bu klasik anlamda eros aşkı değildir, sevdiklerinden söz etmektir söz konusu olan. Duygusal olmayan bir içini dökme, sevdiklerimizin hakkını onları yazarak verme, kimsenin üzerinde baskı kurmayan bir söylem üretme... Başta da dediğim gibi öbürleri gibi olmayan romandan söz ediyorum, dev romandan, sonrasının öncesinden farklı olmasından... Romanın ne olabileceğini araştırıyor sonuna kadar Barthes ve bunun için de sanki bir roman yazmak zorundaymış, bir roman yazıyormuş gibi davranıyor ve işe notlarla başlıyor. Bir yapıt meydana getirmek için alınan notlar, bu notların neye göre yazıldığı ve ne tür bir teknikle birleşerek yapıta dönüşmüş olabileceğini sorguluyor. Ama yanlış anlaşılmasın bu sorgulama sırasında yanında olan şey romancıların not defterleri değil, en kısa edebiyat türlerinden biri olan Japon 'hayku'larının Fransızca çevirileri! Sadece kısa bir biçim olarak ele aldığı haykulardan bazı not etme alanları çıkarıyor Barthes ve oradan daha Batılı biçimlere yönelerek 'oluşturulmuş tümcenin' rolünü vurguluyor. İnsan denen varlığı belirleyen yeteneğin, tümceler bırakabilme yetisi olduğunu söyler Chomsky. Konuşmak ve yazmak bir gereklilik midir, bilinmez ama Barthes da büyük bir kitlenin, eğitim yoluyla ve duyarlıkla, yazın'dan, tümcelerin düzeninden derinlemesine etkilendiğinin altını çizmektedir. Barthes, yüzeyde biçime odaklanıp teknik olarak yazma edimini, onun bir sonucu olan yapıtı ele alsa da derinde, insanı yazmaya ve okumaya yönelten arzuya, duygusal itkilere odaklanıyor daha çok. Bir çare olarak romana sarılışımızın sebeplerini kurcalıyor incelikle. Bu tür bir yönelime ihtiyacımız olmadığını söyleyemez hiç kimse... Sayfalarını karıştırdığım çalışma XX. yüzyılın önde gelen aydınlarından Roland Barthes'ın son derslerini ve verdiği son seminerleri içeren Romanın Hazırlanışı adlı çalışmasının birincisi. Çalışmanın ikincisi de Sel Yayınları tarafından Türkçeleştirildi, önümüzdeki haftalarda da bu kitapların sayfalarını karıştırmaya devam edeceğiz.


Alıp başını dağlara çıkarmış hep, uzaktaki mavilikler, ufuk çizgisi, dağ gölleri, tepelerin üzerinden hiç kalkmayacakmış gibi duran puslara doğru gider gider gider, ilerde, hep daha uzakta olanlarını özlermiş neyi özlediğini de pek bilmeden. Çünkü, bir kaçış hayaliymiş üzerine koskocaman, devasa bir varoluş oturttuğu. Kaçmak kaçmak kaçmak istermiş hep. Şehirden çıkmak kasabaya kaçmak, kasabadan çıkmak köye kaçmak, köyden kırlara, kırlardan daha uzak daha yalnız dağlara, yalnızlığa, kim bilir belki de yokoluşa... Bir dilekmiş bu gönlünde yaratıp usul usul besleyip büyüttüğü; Hermann Hesse, batı edebiyatına doğu felsefesinin ışığını düşüren yazar, onun sığınak özlemiymiş içine bir sonsuzluk boyu kök salan... Bırak, ey dünya, bırak beni kendi halime! der dururmuş. Bütün o durmaksızın yazıp çizdiği, dünya edebiyatının tam içine oturduğu zamanlarda, nasıl da ironik bir şekilde. Sonra bir gün, hiç beklenmedik bir anda çıkagelmiş sığınak dediği yere gitme, oraya yerleşme fırsatı, kendi deyişiyle düşü, yakayı ele vermiş. Bu satırlar yazarın Sığınak adını verdiği bir denemeden alıntı. Öldürmeyeceksin adı altında toplanmış denemelerinden biri, Erken Dönem Düşünceler'den. Yapıtlarında insanları kendi yaşamlarını, kendi benliklerini bulmaya ve kurtarmaya çağıran, Doğu mistisizmini işleyip yücelten ve uygarlığın yerleşik kalıplarını kırmaya teşvik eden Hermann Hesse'nin ruhunu apaçık ortaya seren bu samimi anlatı niçin başımı döndürüyor diye soruyorum kendime... Son derece basit, sade bir dille, bugün karşıma çıkan pek çok insanın altına imzasını atacağı bu düşünceler neden ruhuma ilk kez duymuşum gibi heyecan veriyor? Belki yazarın samimiyetinden, apaçıklığıdan, uzun zamandır okuduğum denememelere sinen o kendini bir yazar olarak inşa etme çabasından yoksun olmasından belki de. Kendini sahne üzerine çıkan bir oyuncu gibi hazırlamamış Hesse. Öldürmeyeceksinde yer alan bütün denememeleri için geçerli elbette bu. Savaş karşıtı görüşlerini aktarırken de böyle, politik bir meseleye yaklaşırken de. Hatta kendisini değerlendirmesini isteyen bir yazar adayına bile sıkıcı olmak pahasına sade, olağan ve kendiliğinden Hesse. Gelenektendir Hesse'yi ben de pek çokları gibi ilkgençlik yıllarımda okudum hep. Ergenlik döneminin karmaşık ama bir o kadar duru, saf ruh haline, tertemiz bakış açısına ne de güzel uyardı onun yazdıkları. Yaşam dediğimiz şeyin, zarafet ve iyilik dolu bambaşka bir şey olabileceği ihtimalini nasıl da kırlara açılan bir patika gibi sererdi önüme Hesse. Ne de olsa Hugo Ball'ın dediği gibi romantizmin ihtişamlı ordusunun son şövalyesiydi o. Hatta içine doğu karışmasa neredeyse sıkıcı bir romantik şövalye... Bugün geriye dönüp baktığımda, Jung'u bulmamda, doğu felsefesiyle tanışmamda bana önayak olan kişilerin başında Hesse'yi görmem boşuna değil ama. Yaşamı yapıtlarında da dert edinmiş bu yazarın dayatmasız, insanı yeni dünyalara, yeni okumalara yönelten üslubunu kim göz ardı edebilir ki zaten... Durugörünün anlamını bile unuttuğumuz bu zamanda, onunla bir kez olsun yeniden karşılaşmak açısından Hermann Hesse'nin denemelerini okumadan geçmek talihsizlik olacaktır, benden söylemesi...


Kan yasası bu insanın: / Üzümden şarap yapacaksın /Çakmak taşından ateş / Ve öpücüklerden insan! Can yasası bu insanın: /Savaşlara yoksulluklara / Ve binbir belaya karşın / İlle de yaşayacaksın! Us yasası bu insanın: / Suyu şavka döndürüp / Düşü gerçeğe çevirip / Düşmanı dost kılacaksın!


Didem Madak... Beyaz, çilli, kadın, şair... O annesinin ölüsünü şiirle yıkamak istemiş ya, ben de onu varlığını yokluğunu ölüsünü dirisini şiirle yıkamak istiyorum kaç gündür, yüksek sesle okuyorum, çamın dibinde mercanköşke ve limon ağacına doğru giden sesin yankısından medet umuyorum. Daha ileri gitmiyorum ama. Kime ne anlatarak bitirsem hayatımı/ Ölümüme de bir şiir yamar nasıl olsa birileri artık, dediği için, en azından şiirsel olarak susuyorum. Öykülemeci şiir derler ileri gelenler, bense buna Didem Madak özelinde, içindeki öykünün şiire doğması diyorum, şiirin içine öykü doğmuş diyorum... Evet şair zaman zaman dilden ve öyküden fire verir gibi oluyor. Öykünün ritmi, öykünün talepleri şiirin önüne geçebiliyor. Ancak bunu fark edene kadar Madak sizi zaten çoktan ele geçirmiş oluyor. O, oturup kendine güzel bir etek diktikten sonra teğelleri üstünden tek tek temizlemeyi kafasına takmayacak, heyecanla yapıtını üstüne geçiriverip kendini sokağa atacak tiplerden. Varsın teğelleri görenler söksün tek tek. Ancak ardından görüyoruz ki, dalgınlığımıza gelmiyor Didem Madak. Yine de hem ölümüne hem şiirine damgasını vuran bir mezar arayışı içinde. Ah'lar Ağacı üzerine verdiği bir röportajda, Kendi acısıyla dalga geçen ve gülerek acı çeken bir kadın ani bir manevrayla şiiri ele geçirdi ve en başta 'iç ses' diye söylenen ağlak kadınla, 'Yıldırım Gürses' diye cevap verip dalga geçti. Ve aptal aptal güldü bir de buna. Şimdi Ah'lar Ağacı'nı nereye gömmeliyim diye düşünüyorum. Belki de 'başsız ayaksız bir mezara.' 'Susmanın su kenarında' bir yerlere... diyerek edebiyatın dışında da ruhundaki kabir azabından işaretler veriyor. Tanrıyla konuşuyor, argonun tekinsiz alanında dolaşmaktan çekinmiyor, yaşam mücadelesi, değişen kent yaşamının ezip geçtiği birey oluş süreci hem varlığının hem şiirinin merkezinde. Ödüllü ilk kitabı Grapon Kağıtları'nda da bunu görüyoruz, Ah'lar Ağacı'nda da ve modern olanla ötekilerin iç içe yaşadığı bir İstanbul mahallesini konu edindiği Pulbiber Mahallesi'nde de durum böyle.


Huzur; önce aşkımızın, sonra ömrümüzün romanı... Böyle bir hediye verecek olsaydım, aşk ekseninde yürüyen, çok katmanlı romanları tercih ederdim herhalde, ne de olsa hayatı aşktan ayırmak mümkün olmuyor. Bir de seçimimi Türk edebiyatının içinden yapardım, herkes kendi dilinde sever, kendi dilinde kendince aşık olur diye... Türk edebiyatında aşk romanı denince akla ilk Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Huzuru gelir elbette. İmkansız aşkı, yasak aşkı anlattığı için değil sadece, o çok özlenen geçmiş günlere dönmenin imkansızlığını da anlattığı için belki de. Bir ulusun hiç yaşanmayan geçmişine duyulan aşkı anlatır Huzur. Aradığı zamanın orada olamayışından, geçmişin imkansızlığından beslenir. Zaman Osmanlı'yla birlikte koskoca bir dev gibi yıkılırken Türk ulusunun üzerine, kahramanlarımız Mümtaz ve Nuran, ferahfezalar eşliğinde büyük bir aşkı ve onun tüm imkansızlıklarını yaşamaktadırlar... Kim ne derse desin, Mümtaz'la Nuran'ın aşk içinde geçirdikleri o sıcak İstanbul yazı; her ne kadar ilerde yaşanacak ayrılığa ve ıstıraba dair ipuçları verse de, romanın en keyifli, en dokunaklı bölümlerini oluşturur. Tanpınar bir aşka ve bir şehre aynı anda dokunup can verir sanki. Adalar, Boğaz, şehrin türlü camileri, sahilleri, Türk musikisi ve aşk... Huzur, her cümlesinde okuruna hem aşkı hem şehri taşıyan ve her okuyuşta ayrı lezzetler alacağınız, aşka ve imkansızlıklarına açılan büyülü bir kapıdır sanki. Sabahattin Ali'nin son romanı, Kürk Mantolu Madonna... Demek ki Sabahattin Ali ölüme adım adım yaklaşırken, ömür dediğimiz şeyin içimizde bir anlığına çakıp parlayan ve hızla küle dönen bir alev olduğunu, sonrasının ise bu bir anlık parlayışın ardından yürümekle geçtiğini çok iyi biliyormuş. Ve en önemlisi o alev dediğimiz şeyin, imkansız bir aşk olduğunu... Kürk Mantolu Madonna, edebiyat tarihimizin belki de en hüzünlü aşk hikayesidir. Gündelik yaşam içinde kaybolmuş, başarısız, yenik, silik bir karakterin ardında öylesine dokunaklı, öylesine büyüleyici bir aşk yaratmıştır ki Sabahattin Ali, göze görünenin ardındakini de, yaşamın en sarsıcı yanını da birlikte işaret eder bizlere. Raif'in Maria ile yaşadığı aşk ve o aşktan geriye kalanlar, o kara yazgı, toplumsal bir kadere dönüşür içimizde. Geleneksel aile yapısının, politik oyunların, savaşın birey üzerindeki sonsuz baskısının ve belirleyiciliğinin altını çizerken hikaye, çıkış yok mesajı verir inceden inceye; yazgıya karşı aşk bile karşı güç olamaz, der gibidir sanki. Zaten, aşk denilen şey, imkansızdır ancak... Ama tutku ve saplantı kalır yine de geriye. Raif, her şeyden hatta yaşamaktan bile vazgeçer de Maria'ya olan sevgisinden vazgeçmez. Sessiz fakat bir o kadar itaatkar olmayan bir duruşu, öfkeli bir karşı çıkışı, saplantı halinde yaşatır içinde. Aşkın en saplantılı hali denince yaşamını tek bir kadının aşkına adayan bir adamın öyküsü gelir akla: İmkansız aşkına, bir müze kuracak kadar saplanan bir adamın öyküsü, Orhan Pamuk'un Masumiyet Müzesi... Kemal'in uzaktan bir akrabası olan Füsun'a aşık olmasıyla temelinden sarsılacak yaşamı, 1970'li yılların İstanbul'una, onun arka sokaklarına götürür okurunu. Sigara izmaritlerinden, teki kalmış küpelere, çakmaklara dek nesnelere yöneltilmiş, soyut düzlemden yanarak geçince bir adamın hayatında cisimleşmiş, müzeye dönüşmüş bir aşkı anlatır Masumiyet Müzesi. İçimizde inşa ettiğimiz çeşitli müzeleri fena halde anımsatır nedense... Ve Bir Gün Tek Başına... Vedat Türkali'nin çoktan beri klasikleşmiş bu romanını okuyup da gözyaşlarına boğulmamak mümkün değildir. Türkiye 27 Mayıs 1960 askeri darbesine doğru geriye sayarken, Günseli ile Kenan'ın filizlenen aşkları da kendi hazin sonuna doğru hızla yaklaşır. Siyasi-toplumsal çalkantıların ve gündelik yaşamın tekdüzeliğinin biraraya getirdiği bu iki insanı yine aynı unsurlar ayıracaklardır. Solculuktan da siyasetten de elini ayağını çekmiş, orta sınıf aile hayatının içine kapanmış Kenan, devrimci bir üniversite öğrencisi olan Günseli ile tanışınca aşktan ve hayattan bir kez daha imtihan edilme fırsatı bulur. Ancak aşk ne kadar güçlü olursa olsun sınavlara tek başına girer, sonuçlarına da tek başına katlanırız. Ve ne olursa olsun hep bir gün tek başına kalırız... Bir de, yasak aşk için Halit Ziya Uşaklıgil'in Aşk-ı Memnusu; vatan sevgisinin bir kadına yöneltilmiş en haysiyetli, en romantik hali için Kemal Tahir'in Esir Şehrin İnsanları; aşkın melodramdan faşizme uzanan bir yolculuk olduğunu bilenler içinse Selim İleri'nin Hayal ve Istırapı vardır ki, aşk romanı denince söylenmeden geçilmezler... Geçmiş sevgililer gününüz kutlu olsun!


Hem yazarla hem de hikayeyle okur arasındaki o netameli, belki de hiç olmayan bölgede inatla duran; kimi zaman eleştirdiği kimi zaman da eleştirmediği, eleştiremediği için hiç sevilmeyen; yine de mumla aranan eleştirmen... İster istemez zihnimizde sevimsiz bir yer etmiş bu kişi, için için biliriz ki edebiyat denen dünyanın en oyuncu karakteridir. Doymak bilmez bir hikaye düşkünü, iflah olmaz bir şekilde yazardan rol çalmakta ustalaşmış, kitap aşıran bir öğrenci gibi kayırılabilecek bir tür hikaye hırsızıdır... Aslında ne eleştiriye ne de eleştirmenin karakterine dair bir yorumda bulunan ünlü mü ünlü edebiyat eleştirmeni Wayne C. Booth düşündürüyor bana bunları. Bugün eleştirmenler arasında artıyor gibi görünen panikten bizi en iyi koruyacak şey iyi hikaye mirasımızın zenginliğidir diyor Wayne C. Booth. Eleştiri denen şeyin bize dayatıldığı gibi, asla bilimsel bir şey olamayacağını artık iyiden iyiye anladığımızda içimizi saran hüsran duygusunun yersizliğini vurguluyor. Edebiyat ne mutlu ki gelişme denen şeyden nasibini almayacak. Bilgimizin büyük bir kısmı dile getirilmemiş durumda, çok azı tanımlanabilmiş, bildiklerimizin de çok azını özetlememiz mümkün oluyor. Ama edebiyat incelemelerinin indirgenemez karmaşıklıkları ve akışkanlıkları sayesinde bir büyük zafer kazandık: İçimizden herhangi biri, yaşı ya da cehalet seviyesi ne olursa olsun sanatı başkalarının pratiğinden öğrenmekle kalmayıp sanatın kendisini icra edebilir. Booth neticede sezarın hakkını sezara vermiş gibi görünüyor. Gelin bunu nasıl yaptığına kısaca bir göz atalım. Kurmacada 'anlatmak ve göstermek' üzerindeki ayrımlar ve tartışmalar üzerinde duruyor yazar ilkin. Yazarın sesinin ve yargısının yapıt üzerindeki dolaşımını, yapıtı var ediş şeklini ele alıyor, daha çok da erken dönem anlatılardaki otoriter sesin, anlatımın izinden gidiyor. Homeros gibi yazarların izini sürüyor. Açık açık duyulan yazar sesine ve yargısına yönelik eleştirel tepkinin, bunu el altından yapana duyulan takdirin anlamsızlığını vurguluyor. Çünkü ne olursa olsun, nasıl yazılırsa yazılsın bir hikaye, yazarın yargısı daima mevcuttur, nasıl bakacağını bilen biri için daima göz önündedir. Ancak bu temel eleştiri biçiminin bizi yazarın dille ilişkisine ve hikaye içinde kendini gizlemek ve göstermek istediği anlarda değiştireceği kılıklara götürüyor elbette. Kurmacanın Retoriği'nin büyük bir bölümü genel kurallara ayrılmış. Edebiyat için kabuledilegelen genelgeçer kurallar üzerinde ince ince duruyor Booth: Hakiki roman gerçekçi olmalıdır, Tüm yazarlar nesnel olmalıdır, Hakiki sanat izlerkitleyi umursamaz gibi edebi dogmaları iyice sarsıyor. Ayrıntılara fazla girmeyeceğim ama Booth'un özellikle zımni yani ima edilen yazarın yargılarının ve duygusunun bizzat büyük kurmacaların ana malzemesi olduğunu gösterme biçimi etkileyici. Ayrıca okuru umursayarak yazma üzerine bugün gerçek edebiyat eseri-çoksatar kitap arasındaki temel çatışmaya dair çok etkileyici bir tartışma kanalı da açtığını söylemeden geçmek istemem. Bir edebiyat eseri gücünü nereden alır? Booth'un temel çıkarımı bir hikayenin ya da romanın neden iyi olduğunu açıklayan temel kuralların geçersizliği... Başta da dediğim gibi artık klasikleşmiş olan Kurmacanın Retoriği'nde edebiyat eleştirisi üzerine bir tür devrim yapıyor Booth. Kayıtsız kalmak mümkün değil.


Sizi bilmem ama Sabit Fikir'in haber bölümünün tutkunuyum ben. Hemen her gün, kimilerinin ölü de dediği, edebiyat dünyamızda olsun, başkalarının edebiyat dünyalarında olsun, olan biteni hevesli bir telaşla okumazsam içim rahat etmez. Dikkatli seçimleri için sitemizin editörlerine minnettar olduğum kadar cümle renkli edebi figüre de borçlu hissederim hep kendimi. Ancak tam bu noktada dikkatimi çeken ve beni üzen önemli bir husus dünya edebiyatının bizimkiler kadar renkli olmaması. Kan yok, can yok sanki onlarda. Evet, tamamen böyle düşünüyorum. Bakınız çıkan son haberlere: Pattie Smith dedektif romanı yazıyormuş, Joponya'da 99'luk bir kadın şair çoksatar olmuş, vs. Pek iyi, pek güzel diyerek geçeceğiniz bu sönük haberlerin yanı sıra bizden gelen haberler öyle mi ya, hepsi nasıl kaynamakta, nasıl hararetli, nasıl da akıl almazca. Bakalım bakalım ilk habere. Türkiye'nin önemli kitabevlerinden biri, yine son derece prestijli, önemli bir yayınevinin ajandasının satışını durdurmasıyla edebiyat gündemimizde. Ajandanın içeriği, kitabevinin tavrı, olayın detayı bir yana(bknz. Sabit Fikir Haber bölümü 24.01.11 tarihli Nezih Kitapçıda Sansür başlıklı haber) bütün bu olan bitenler bana biraz da başta, geçtiğimiz günlerde yaşadığımız tarihi dizi tartışmalarını, ve diğerlerini, anımsatıyor fena halde. Kaba hatlarıyla bir takım düşüncelere tutunup, bunun üzerinden ince hassasiyetler geliştirip sonrasında da, bu hassasiyetlere karşı gelen, karşı gelme ihtimali olan her şeye dair paranoyakça bir savunma güdüsü gelişiyor toplumumuzda. Bu paranoyalar da elbette popüler kültürden sanata, edebiyata uzanan yol üzerinde türlü şekillerde tezahür ediyor. Kendi hayat görüşümüzden farklı olan her yorum, her olay bize karşı işlenmiş bir cinayet gibi. Muhakeme kabiliyeti azaldıkça, hassasiyet telleri geriliyor. Cahil ve gülünç görünme pahasına biz ve bizim karşımızda duran bütün bir dünya düşüncesi, saplantısı, kısa süre içinde sadece bize zarar verecek, bizi yok edecektir. Benden söylemesi. İkinci haberimiz, daha doğrusu haber dizimiz Selman Rüşdi'nin eski değil, eskimeyen romanı Şeytan Ayetleri üzerine. Öncelikle romandan söz edip sonrasında sırasıyla haberleri vereyim. Şeytan Ayetleri malumumuz, yayımlandığı anda üzerinde kıyametler kopan bir eser... Yazarı hakkında ölüm fetvası verilmemiş, Rüşdi yirmi yıl kaçak hayatı yaşamamış olsaydı eğer, bugün pek azımızın anımsayacağı bir eser... Yıllar içerisinde çeşitli ülkelerden bu kitabı basmak isteyen editörlerin, çevirmenlerin başlarına gelenler, bu kitap için insanların, şaka değil, öldürülmüş olması onu unutmamamızın diğer bir önemli sebebi, unutmamamız gerektiğinin de bir göstergesi aslında. Biraz önce de vurguladığım gibi türlü hassasiyet tellerinin gerildiği, bilendiği ülkemiz edebiyat dünyası bu roman üzerinden tekrar ve tekrar, ısıtıp soğutup geliştirilen tartışmalara ziyadesiyle müsait. Önce, adı bile ürkütücü, olmayan bir yayınevi romanı internet üzerinden çevirip basacağını duyuruyor, ardından kıyamet kopuyor, yazar bu yayıneviyle ilgisi olmadığı üzerine açıklama yapmak zorunda kalıyor, kazanlar kaynıyor ve sonuç: Koskocaman bir hiç. bu kitap kutsal bir şeye hakaret etmiyor, aman çevrilsin ne var bunda demiyorum, çevrilsin de korktuğunuz kadar olmadığını görüp, bu yazara ve kitaba ve çevirmenlerine yapılanların ne kadar haksızlık olduğunu anlayın, tabi okuyacak kadar cesaretiniz ve düşünecek kadar gücünüz varsa, Edebiyat, felsefe, bilim, bunlar sansürcü kafaların anlayabileceği şeyler değildir. Bazı insanlar var ki, utanmasalar felsefe kitaplarını da yasaklamaya çalışacaklar. Ya dinlerinden olurlarsa? Korkularını anlıyorum. Tarih bize birçok gerçeği gösteriyor. Tarihin çöplüğünde birçok din var. Ve sizlerin yeri de orası olacak. Kitapları yasaklamak istemeniz, yasaklamanız, yakmanız, yazarları öldürmeniz, gerçekleri değiştirmez. Herkes yok dönmüyordur diyordu, Gelileo tek başına dünya dönüyor diyordu. Kapayın zaten açık olmayan gözlerinizi. İstediğiniz kadar da hissetmeyin dünyanın döndüğünü. Ama dönüyor işte... Korkunuz bundan. Ama ne yaparsanız boş. Din insanı küçümsediğinde sorun yok da ben onu küçümsediğimde mi sorun var? Sokrates burada yaşaydı, bu çağda yaşasaydı, bu tip insanlar onu tanrıyı yok saydığı için yine öldürürdü. Bazılarınız Sokrates'te kim diyebilir. Sakın okumayın bunları. Din gerekli size, aydınlık değil. İnsanların değerleri vardır. İslam da bu değerlerden birisidir. Şimdi bir kişi bu 'kutsaliyete' kalkıp hakaret edecek, bu hakarete sessiz kalmayan kişiler de suçlu durumuna düşecek. Nasıl bir zihniyete sahipsiniz tam olarak kestiremiyorum ama Müslümanların çoğunluk olduğu bir ülkede, İslamiyete hakaret eden bir eserin basımını desteklemeniz gerçekten üzücü. Bu kitabın ülkemizde yayınlanması hiçbir şey kazandırmaz, aksine kaybettirir. Gerçi dünyadaki tüm Türkçe olmayan kitapları dilimize çevirip, hepsini okuduk bir S. Rüşdü'nün bu kitabı kaldı. Adı sanı olmayan bir yayınevinin ucuzca davranışına 'modernlik, çağdaşlık, hürriyetçilik' kisvesi altında kapılıp, sizlerde bu oyunun ucuz oyuncuları oluyorsunuz. Halbuki ne demek istediğimi bir anlasanız da 'aman çevrilsin ne var bunda' mantığını bıraksanız ne iyi olur. Namık Kemal dediği gibi; Dini küçümsedik yetmedi, kültürümüzü dışladık yetmedi, batının tokadı bize yetti.


Son bir kaç yıldır şifalı bitkilerle ilgili kitaplar malum, ne olursa olsun yok satıyor. Bunda kötü bir yan yok. Zira insan olarak önceliklerimiz hep aynı: Yemek ve sağlıklı yaşamak... Üstelik genlerimizde, bilinçaltımızın çok gerilerinde bir yerlerde, ölümsüzlüğü ve daimi gençliği arayan bir lokman hekim yaşatıyoruz besbelli. İlkel bilincimizin ilk oluşturduğu hikayelerden birine hala inatla ve umutla inanmak istiyoruz. Üzerinden bin yıllar geçmiş, ne modern yaşam ne de onun ürettiği yüksek teknoloji, ölümsüzlük denen mucize şöyle dursun, uzun süreli gençlik özlemimize bir nebze deva verememiş. Olsa olsa bir tür tuhaf, hastalıklı maskaralıkta kalakalmışız ya, yine de doğaya olan itimadımızı yaşatmışız... Şifalı bitkilerle ilgili bir şeyler okumak her şeyden önce doğaya yaklaştırıyor sanki bizi, doğayla uzaktan da olsa kurulan iletişim, salondaki bir garip saksı çiçeğiyle baş başa yaşayan çoraklaşmış ruhlarımıza iyi geliyor öncelikle. Sonrasında ise, okuduklarımızdan etkilenip aktarlara koşarak kurutulmuş otlarla doldurduğumuz kavanozlar ve bir adım ilerisinde de belki balkonda yetiştirilmeye niyetlenilmiş, sonu hüsranla bitmeye yazgılı, saksıda taze otlar... Hepimiz içten içe biliyoruz ki, hayatımızın bir döneminde kafayı zayıflamaya, kanımızı sulandırmaya, tansiyonumuzu düşürmeye/çıkarmaya, saçlarımızı parlatmaya yoğun bir şekilde takmamışsak eğer, hayatımıza giren tüm otlar bayatlamaya, kitaplar ise karıştırılıp bir kenara atılmaya mahkum. Ama bir yanda da madalyonun diğer yüzü var. İnancımızı her geçen gün biraz daha yitirdiğimiz sağlık sektörü, katkı maddeleriyle dopdolu kanserojen, genetiğiyle oynanmış, hormonlu, sentetik gıdalar ve hava kirliliği ve trafik ve stres var... İşte insanın tüm bunların ortasında, bir fincan bitki çayı yudumlayarak şifalı bitkilerle ilgili bir kitap okumak istemesinden daha normal ne olabilir... Olamaz elbette ama her şeyi indirgemeci bir anlayışla tüketim nesnelerine dönüştürmekte de üstümüze yok. Şüphesiz ki bir iki yıl içinde şifalı bitkileri tahtından indirecek bir şeyler elbette üretilecek, ortaya çıkacak. Hem şimdiden kabak tadı da vermeye başladı. Bunda vaat ettiği şifanın ş'sini içermeyen kitapların da önemli bir payı var elbette. Tıpkı Penelope Ody'ye ait Evde Şifalı Bitkilerle Tedavi isimli kitapta olduğu gibi... Şifalı otları zamanı geldiğinde kendi elimle toplayıp kurutmayı ve duruma göre belirli dozlarda içmeyi tercih eden, bitkilerin verdiği şifayı geleneksel bilgiler ışığında, bir parça da araştırarak öğrenmeye çabalayan biri olarak ben öncelikle kaynatıp içeceğim, yahut yaralarıma süreceğim bitkileri tanımak isterim. Hem görünüşlerini, hem içeriklerini hem de kullanım yerlerini. Zaten kim istemez ki... Oysa Evde Şifalı Bitkilerle Tedavi sadece bir bitki sözlüğü vererek başlıyor işe ve hemen ardından belli başlı rahatsızlıklar için çeşitli reçetelerle devam ediyor. Kimi reçetenin uygulaması oldukça zor, kimi tam olarak anlaşılmıyor, kimininse açıkçası oluru yok. İlkyardım çantasında bulundurulması gereken aloe vera bitkisi gibi... Demlenmiş kadifeçiçeği yağı, kaygan karaağaç kabuğu, yoğurtotu kremi gibi satın alınması da, yapılması da son derece güç reçetelerle dopdolu Evde Şifalı Bitkilerle Tedavi. Kimi yerlerde de son derece muğlak ifadeler kafa karıştırıyor: Uzun yolculukların verdiği rahatsızlıklarla başa çıkabilmek için Sibirya ginsengi... Mide bulantısına mı, uykusuzluğa mı, yorgunluğa mı yoksa jet-lag etkisine mi? Ne ölçüde ve ne sıklıkta? Bilemiyoruz... Her kocakarı ilacı kendi bölgesinin yerel özelliklerini taşır ister istemez; bu o bölgede yetişen bitkilerin nelere iyi geldiğinin, hangi hastalıklarda ise hiç işe yaramadığının yüzyıllardır kuşaktan kuşağa aktarılan bilgisidir. Evde Şifalı Bitkilerle Tedavi'nin düştüğü en büyük tuzak da bu. Çalışmanın yabancı kaynaklı oluşu, buralılara şifa vermekte işini zorlaştırıyor açıkçası. Türkiye'de bulunmayan, satılmayan çeşitli otlar ve yağlar kitap boyunca göze çarpıyor, Ody'nin rehberliğinde kendi başınıza hazırlayacağınız reçeteleri ne yazık ki çıkmaza sokuyor. Her yabancı kaynaklı şifalı bitkiler kitabı için geçerli bu tuzak elbette. Ancak işin uzmanı bir bitkibilimcinin yardımı alınarak yapılacak sıkı bir editöryal çalışmayla altından kalkmak da mümkün. DolayısıylaEvde Şifalı Bitkilerle Tedavi meraklısı için kütüphanesinde bulunan diğer şifalı bitkiler kitaplarının arasında bir yardımcı kaynak kitap olmaktan öteye gidemiyor. Meraksızlar içinse eğer ellerine aldıkları ilk şifalı bitkiler kitabı o olursa, sonsuza kadar bitkilerle şifa arasında kurdukları bağlantıyı koparmaları tehlikesini içeriyor, benden söylemesi. Son olarak şifalı bitkiler kitaplarının ülkemizdeki başyapıtlarını sıralayarak bitireyim: Prof. Dr. Ertan Tuzlacı'nın Şifa Niyetinesi, Niyazi Eröztürk'ün Ev İlaçları, İlhan Berk'in Şifalı Otlar Kitabı ve İbrahim Tütüncüoğlu'nun Çevremizdeki Şifalı Bitkileri. Her biri bitkilerden elde edebileceğiniz gerçek şifanın kapılarını açmakla kalmayacak, doğayla olan ilişkinizi kökünden değiştirmenize de yol açacaktır, eminim... Şifalı Bitkilerle Tedavi: İçimizdeki lokman hekimlerin dikkatine! Son bir kaç yıldır şifalı bitkilerle ilgili kitaplar malum, ne olursa olsun yok satıyor. Bunda kötü bir yan yok. Zira insan olarak önceliklerimiz hep aynı: Yemek ve sağlıklı yaşamak... Üstelik genlerimizde, bilinçaltımızın çok gerilerinde bir yerlerde, ölümsüzlüğü ve daimi gençliği arayan bir lokman hekim yaşatıyoruz besbelli. İlkel bilincimizin ilk oluşturduğu hikayelerden birine hala inatla ve umutla inanmak istiyoruz. Üzerinden bin yıllar geçmiş, ne modern yaşam ne de onun ürettiği yüksek teknoloji, ölümsüzlük denen mucize şöyle dursun, uzun süreli gençlik özlemimize bir nebze deva verememiş. Olsa olsa bir tür tuhaf, hastalıklı maskaralıkta kalakalmışız ya, yine de doğaya olan itimadımızı yaşatmışız... Tıp ve edebiyat ilişkisi, tıbbın insanla olan ilişkisi gibi tarih boyunca şekil değiştirmiş, her dönem yeni yaklaşımlarla genişlemiştir. Tıbbın tarihi, insan acılarının da tarihidir aslında. Edebiyatın içinde kapladığı yer, diğer bilim dallarından hep daha büyük olmuştur tıbbın. Roman türü denilince aklıma hemen Lukacs'ın ünlü sözü geliyor: Roman, tanrının bırakıp gittiği bir dünyanın destanıdır. İlk büyük roman diyebileceğimiz Don Kişot da aslında Tanrı'nın olmadığı bir dünyanın romanıydı. Roman 18 ve 19. yüzyıllarda siyasi politik bir etki alanına sahipti. Bana kalsa siyasi politik etki alanından hiç vazgeçmedi roman. Edebiyat en basit tanımıyla malzemesi insan olan bir sanattır. Çünkü insanı anlatmada aracısızdır edebiyat. Tarihin insanı anlattığı söylense de, bu bana hep kocaman bir yalan gibi gelmiştir. Öyle ya, insanı tarih değil, edebiyat anlatır. Tarih ise insanı anlatmada yine edebiyattan faydalanır. İnsanın kendini bulması için önce araması gerekir sanırım. Doğu Batı sorunu yalnızca bizim edebiyatımıza özgü bir sorunlar yumağı değildir aslında, Rus edebiyatında da benzer bir tartışma söz konusudur. Bütün bir 19. yüzyıl romanı daha sonra şiddetlenecek bu tartışmanın ilk alevinin yakıldığı metinlerle doludur. Ev ki ayrıntıdır. Susmalar, küçük sevinçler, küçük acılar, küçük konuşmalar, küçük yalnızlıklar... Hepsi hepsi. Tüm dünyayı eve sığdırmaya çalıştığımız şu günlerde İlhan Berk'in evle ilgili metnine bile küçük şeyleri konu etmesi o kadar güzel ki. Siz nasıl düşünürsünüz bilmem ama bana göre de evle ilgili olan her şey küçüktür.


Bundan tam 62 yıl önce 10 Kasım tarihinde Ankara'ya bir haftalığına gider Orhan Veli. Yaprak dergisi kapanmıştır çoktan ve artık Ankara'da yaşamıyordur, ama gider. Neden? Belki bir arkadaşı görmek için, belki geçmişten kalma bir alacağın peşindedir, kim bilir. Ölümün ise onun peşinde olduğu kesindir, ölüm zaten şairlerin peşinde, şair yaşamında, şair tenhalığında hep kol gezmez midir... Burada belediyenin kazdığı bir çukura düşer Orhan Veli. Birkaç yara bere ya, iyidir, İstanbul'a döner. Ancak iki gün sonra bir arkadaşının evinde fenalık geçirip hastaneye kalkıncaya kadardır bu yalandan iyilik. Hastanede, alkol zehirlenmesi teşhisi koyarlar ama yok, alkol zehirlenmesi falan değildir derdi, düpedüz beyin kanaması geçiriyordur, komaya, o varlıkla hiçlik arasındaki netameli alana girer, bir gün bile dayanamaz ve bu dünyayı terk eder. Dünyadan gitmiştir belki ama Türk edebiyatını hiç terk etmeyecektir, bir garip olarak şirin, öykünün, romanın içinde hep kol gezecektir. Neydi peki bu tatlı anlaşmazlık? Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay Rifat'la birlikte çıkardıkları Garip kitabına bir önsöz yazmış, burada şiir anlayışını anlatmıştı. Bu bir manifestoydu. Orhan Veli ve dostları bu manifesto ile Ahmet Haşim şiirini, Nazım Hikmet'in toplumcu gerçekçiliğini ve beş hececileri reddediyorlardı. Hele o nasır tartışması; Kitabe-i Seng-i Mezar ile, bu tek şiirle, romantizmi, divan ve halk şiirinin romantizmlerini yerle bir ediyordu Orhan Veli. 1940'lı yılların Türkiyesinin edebiyatında yer yerinden oynuyordu. Vezin ve kafiye yoktu; argo, sokak Türkçesi, sıradan insanın sıradan sevinçleri ve dertleri şiirin içine sızıyordu, sızmak ne kelime şiirin kendisi oluyordu. Şiir okumak, şiiri düşünmek, şiiri yazmak Türk edebiyatının temel meselesiydi artık. Ortada bir Orhan Veli, etrafta ona özenen, ondan kaçınan ya da ona karşı bir şeyler üretmek isteyenler... Söz gelimi Türk şiirinin en önemli akımlarından olan ikinci yenisi, Turgut Uyar'ı, İlhan Berk'i, Cemal Süreya'sı, Edip Cansever'i Orhan Veli ve diğer Garipçilere karşı doğmuştu. Dilde ve anlatımda açıklığa karşı kapalılık, imgesizliğe karşı yoğun imgecilik savaşı, yani o tatlı anlaşmazlık. Türk şiiri doğrusu, tadından yenmiyordu. Ve gelelim bir varoluş şekli olarak şairliğe, şair kimliğine. Ne tuhaftır ki, onu tanıyanlar özellikle ölümünün ardından fiziksel görünüşünü sıkça tarif etmişlerdi. İki incecik bacak, kısaca bir trençkot, kanarya sarısı bir kaşkol, müselles bir yüz, şişirilmiş bir göğüse benzeyen bir sırt, -denebilirse- ergenlik bozuğu bir yüz: İşte görünüşte Orhan Veli, demişti Sait Faik. Cemal Süreya ise açıkça yeni şiirin işlevsel olarak kurucusu kabul ettiği Orhan Veli'nin, kuramını daha çok gündelik hayatıyla, gönül ilişkileriyle, kendisi hakkında çıkan dedikodularla ve fiziksel görünüşüyle ortaya koyduğunu belirtiyordu. O işte kelimenin tam ve her anlamıyla garipti. Sözün kısası imge karşısında duran Orhan Veli, varlığıyla bir şair imgesi yaratmıştı toplumsal bilinç düzleminde. Oktay Rifat ise yine bu düzlemde bir başka özelliğini vurguluyordu şairin. Orhan Fransız şairlerinin birkaç nesillik şiir macerasını kısacık ömründe yaşadı. Türk şiiri onun kalemi sayesinde Avrupa şiiriyle atbaşı geldi. Birkaç neslin belki arka arkaya başarabileceği bir değişmeyi o birkaç yılın içinde tamamladı. Rifat haklıydı, kısacık ömrüne pek çok değişimi sığdırmıştı Orhan Veli. Garip'ten sonra değişen şiiri ve bunun üzerine aldığı eleştirilere karşı, "Beş sene sonra aynı şeyleri söyleyecek olduktan sonra neden yaşadım, diye soruyordu. Attila İlhan öldükten sonra, Türk şiirinde büyük şairlerin çağının kapandığına dair yazılıp çizilmişti pek çok. Buna, Gülten Akın, Murathan Mungan, küçük İskender gibi şairler yaşarken yürekten inanmak mümkün mü? Orhan Veli, onun yarattığı şair hayaleti hala içimizde kol geziyor. Hayaletlerle yaşamaksa edebiyatın hem kaderi hem varlık sebebi.


Temmuz ve Ağustos ayları yayın dünyamızda suların tuhaf bir şekilde çekildiği en kurak vakitler, malum satış rakkamları değişken ancak basılan kitap sayısının azlığı sabit. İnsanların tatile çıktığı, bütün bir yıl eline hiç kitap almamışların bile tatil çantalarına bir iki kitap attıkları bu dönemde niçin bunca az kitap basılır hep düşünüp dururum. Evet, okulların açılması ile kitap fuarlarının zamanıdır eylül ortaları ve ekim, dolayısıyla da en önemli yayımlar hep bu döneme denk getirilir kabul; ama yaz dönemini de bir takım çocuk klasiklerinin çevirilip çevirilip yeniden basıldığı, bayatlamış dizi film tadındaki çoksatarların ve gezi-yemek-otel kitaplarının ekseninden çıkaracak bir proje, yeni bir yayın stratejisi hiç mi çıkmaz, tuhaftır... İşte John Lloyd ve John Mitchinson'ın birlikte kaleme aldıkları Cahillikler Kitapları, tam da bu dönemde yayımlanmaları ve ulaştıkları rakkamlar nedeniyle dikkat çekiciydi. İster istemez, acaba, dedim, kendi çapında bir kırılma noktası olabilir mi! Sorumun yanıtını uzatmadan, en baştan vereyim: Hayır... Cahillikler Kitapları, tatil kitabı tadında ama hangi dönemde çıkarsa çıksın zaten çok satacak türden. Zira içerikleri de, sunumları da hatta isimleri de tamamen buna göre programlanmış bir proje havasını veriyor. Öncelikle isimleri: Eğer ilk çıkan kitabın adı Cahillikler Kitabı değil de tarihte yanlış bildiğimiz şeyler, diğeri de Cahillikler Kitabı 2 Hayvanlar Alemi yerine hayvanlar aleminin bilmediğimiz yüzü olsaydı, eminim bu kadar satmazlardı. Anahtar kelime cahillik. İçinde bilgi, birikim, bilim gibi kelimeler içeren isimlerden şüphesiz daha sevimli, daha ilgi çekici geliyor insana. Gelelim içeriğe... Cahillikler Kitabı da içerik olarak tıpkı televizyon gibi eğlencelik bir boşgösteren. Çok alıştığımız, vazgeçemediğimiz türden yani. Bir şeyler okuyup/izleyip öğreniyormuş gibi hissediyor ama sonuç olarak sadece tüketiyoruz. Üstelik kitapların soru-cevap formatında oluşları, soruların ve cevapların kısalığı okumayı kolaylaştırırken, içerdikleri bilgilerin düşünsel olarak üzerimizde hiçbir etki bırakmadan silinip gitmelerini de sağlıyor. Ama diğer yandan kitap okuma üzerinden sosyal bir iletişim kurdurdukları da kesin: Kitapta ilginizi çeken bir bölümü yüksek sesle etrafınızdakilere okuyup kimsenin hiç merak etmediği bir konuda onları topluca bilgilendirilmeye maruz tutmaktan kendinizi alamıyorsunuz, örneğin: hangi baykuş 'tu-vit, tu-vu' dermiş biliyor musunuz? Cevap veriyoruz: hiçbiri, gibi... Ve ardından bir daha hiç hatırlanmayacak bilgi kırıntıları, giderek hafızadan siliniyor. İnsan ister istemez bir tüketim nesnesi olarak kitapın hayatımızdaki yerini sorgulamaya başlıyor. Tıp ve edebiyat ilişkisi, tıbbın insanla olan ilişkisi gibi tarih boyunca şekil değiştirmiş, her dönem yeni yaklaşımlarla genişlemiştir. Tıbbın tarihi, insan acılarının da tarihidir aslında. Edebiyatın içinde kapladığı yer, diğer bilim dallarından hep daha büyük olmuştur tıbbın. Roman türü denilince aklıma hemen Lukacs'ın ünlü sözü geliyor: Roman, tanrının bırakıp gittiği bir dünyanın destanıdır. İlk büyük roman diyebileceğimiz Don Kişot da aslında Tanrı'nın olmadığı bir dünyanın romanıydı. Roman 18 ve 19. yüzyıllarda siyasi politik bir etki alanına sahipti. Bana kalsa siyasi politik etki alanından hiç vazgeçmedi roman. Edebiyat en basit tanımıyla malzemesi insan olan bir sanattır. Çünkü insanı anlatmada aracısızdır edebiyat. Tarihin insanı anlattığı söylense de, bu bana hep kocaman bir yalan gibi gelmiştir. Öyle ya, insanı tarih değil, edebiyat anlatır. Tarih ise insanı anlatmada yine edebiyattan faydalanır. İnsanın kendini bulması için önce araması gerekir sanırım. Doğu Batı sorunu yalnızca bizim edebiyatımıza özgü bir sorunlar yumağı değildir aslında, Rus edebiyatında da benzer bir tartışma söz konusudur. Bütün bir 19. yüzyıl romanı daha sonra şiddetlenecek bu tartışmanın ilk alevinin yakıldığı metinlerle doludur. Ev ki ayrıntıdır. Susmalar, küçük sevinçler, küçük acılar, küçük konuşmalar, küçük yalnızlıklar... Hepsi hepsi. Tüm dünyayı eve sığdırmaya çalıştığımız şu günlerde İlhan Berk'in evle ilgili metnine bile küçük şeyleri konu etmesi o kadar güzel ki. Siz nasıl düşünürsünüz bilmem ama bana göre de evle ilgili olan her şey küçüktür. Kelime gücünün etkisinde kalıp bir kitabın satış rakamlarını önemli derecede değiştirebilen çokça insanın varlığı, daha çok zihniyet ve psikoloji açısından ilgimi çekti. Zannediyorum ki bu durum zihniyet sorgulamasında bir örnek olarak ele alınabilir. Benim düşüncem insanlarda bir aşağılık fikri olduğu. Kendilerini zaten bilgi birikimi, üretkenlik vs. açısından diğer kültür ve milletlerden alçakta gördüklerinden bu gerçeği acımasızca "cahillik" olarak yüzlerine vuran bu kitapları tam derde deva bir çözüm yolu olarak ellerine alıp umut ve heyecanla kasaya yöneliyorlar. Ulaşılmak istenen statüye bir "kestirme" olarak görülüyor bu kitaplar. Benim de ilgimi çekmedi değil zaten. Cahilliğinden kurtulmak ister sanırım çoğu insan.


Sınırı geçenlerin sayısı bugün itibariyle beş bini bulmuş, geçmeye niyetlenenler ise on binlerle ifade ediliyor. Herkes onlara mülteci diyor, mülteci kelimesi içinde tekinsizi, tedirgin ediciyi, tehlikeyi de barındırıyor elbette. Siz onlara istenmeyenler de diyebilirsiniz tabii. Onlar artık, kuytularda, gölgelerde yaşayanlar; onlar artık yabanlar, ne orada ne burada olanlar... Suriye'den gelip Türkiye'ye sığınmalarının, ülkelerin, sınırların adlarının bir önemi yok. Haber değeri taşıyorlar şimdilik, üstelik seçim sonuçlarıyla çalkalandığımız bu vakitlerde doğal olarak son sıralarda yer alıyorlar. Ne tuhaftır ki Nermin Saybaşılı'nın Sınırlar ve Hayaletler adlı çalışması tam da ülke sınırlarında hayaletlerin belirmeye başlamasıyla elime geçti. Evet, hayalet... Derrida'nın mülteciler, göçmenler için ortaya attığı bu kavramı dile getiriyor yazar. Düşünür hayaleti, bir korku filminin, mitolojik bir hikayenin kahramanı olarak ele almaz. Tam tersine, göçmenlerin, mültecilerin, sığınmacıların tıpkı bir hayalet gibi ölçülerini tümüyle yitirmiş olan bir dünyaya yerleştirilemez hale getirilerek hayaletsi bir gerçeğin parçalarına dönüştürülmelerine dikkat çeker. Saybaşılı da göçün kendi başına bir sorun olmadığını, bir sorun olarak üretildiğini söylerken Derrida'dan ve onun hayalet kavramından bu yüzden el alıyor. Zira Derrida'ya göre gerçek hayaletsidir. Gözümüzü yumsak da tam burnumuzun ucundadır. Gerçeği algılamak, kabullenmek, ona sirayet etmekse, belki de en zoru. Sorun, hiç kimsenin göçmenin, mültecinin ya da sığınmacının yaşamları hakkında konuşmuyor ya da yazmıyor olması değil. Tam tersi geçerli aslında. Ancak bu denli çok haber, yazı ve tartışmaya rağmen tuhaftır ki, göçsel hareketliliğin birçok boyutu gerçekte bilinmez ya da el değmemiş durumda kalıyor. Bu imgelerin çoğu ahlaki bir beklentiyle önümüze sürüldükleri içindir ki, sorunun altında yatan en önemli nedenlerin siyasal boyutun üstü örtülüyor ve karartılıyor. Bu şekilde, göç edenlerin yardıma muhtaç, pasif ve güçsüz figürlere indirgenmesi, gazetelerde, televizyonlarda tüketilmeye açık biçimde önümüze serilenlerin kırılganlılarıyla örtüşüp ahlaki bir mesele haline geliyor. O zaman niye bu tantana dediğimizde cevap basit: Her türlü kimlikten, sınıftan arınmış, atılmış, kendi başlarına birer kimlik krizine dönmüş bu göçmenler, sığınmacılar, mülteciler, asla merkezin bir parçası olamıyorlar. Hayaletler gibi ulus-devletin bütüncül yapısını çatlatıyorlar. Ondandır ki, istenmiyorlar.


Adettendir, İstanbul'da yaşayan orta yaşını geçmiş her duyarlı insan kendisini son İstanbullu sayar. Osmanlı'nın son yıllarından Cumhuriyet'e devredilmiş bir hüzünlü hayıflanma halidir sanki bu. Hayat hızla değişir, ahlak, kültür değişir, değişim şehre bırakır bütün izlerini, peçeteye değen bir damla su misali yayılır etrafa tarihin her türlüsünün talanı ve son İstanbullular uzun zaman önce görülmüş bir rüyanın içinde sayıklar gibi geçmiş zamanın İstanbulunu anlatmaya başlar... Hem haksızlık etmeyeyim, sade Cumhuriyet dönemine değil belki çok daha eskilere dayanan bir alışkanlıktır bu. Kim bilir, körler ülkesinin tam karşısına kurdukları güzelim şehirlerini Roma İmparatorluğuna kaptıran Byzantionlular da böyle hissetmişti, bin yıllık başkentlerini Osmanlılar'a teslim eden Konstantinopolisliler de, Konstantiniyeleri İstanbul'a dönüşen son Osmanlılar da... İstanbul'da taş üstüne taş, tarih üstüne tarih kondukça geride bırakılanın güzelliği de derinleşir gibidir. Ve bu şehir öylesine haindir ki üzerinde yaşanlara ayaklar altına alınmış bir güzelliğin ve talan edilmiş bir tarihin üzerinde yaşadıklarını her an hissettirir. Ahmet Ümit'in kaleminden çıkma İstanbul Hatırasını okudukça kendi içimde yaratıp beslediğim son İstanbulluya kulak verdim açıkça. Üç kuşaktır dedemden babama, babamdan bana miras kalan bu ruh haliyle tekrar yüzleşmek zorunda kaldım. Zira bu ruh halinin şehre herhangi bir katkısı olmayacağını nihayet anlamıştım. Ben açıkça karamsardım, Ahmet Ümit ise bu ruh haline dair bir roman yazmayı tercih etmişti... Roman hakkında son günlerde yazılıp çizilenlere bakıyorum. Herkes ağız birliği etmişçesine romanın kahramanı olarak İstanbul'u vurguluyor. Şaşılacak şey... Oysa Ahmet Ümit açıkça bu şehri değil, bu şehrin insanını anlatmaya çalışıyor, iyisiyle kötüsüyle İstanbulluları kahramanlaştırıyor. Bu, polisiye yazarı olarak onun doğasında var; bir cinayetin üstündeki esrar perdesini çözmek için kurgulanmış kahramanlar değil onun yarattıkları; suçla birlikte, hayattan ve suçtan ayrışmaz bir şekilde var ediyor tüm kahramanlarını. İstanbul Hatırası da, her şeyden önce bir Başkomiser Nevzat polisiyesi zaten. Bilenler bilirler; duyarlı, vicdanlı, hayatın yıktığı ama yıldırmadığı, iyi bir adam başkomiser Nevzat. Tarihçi bir anneyle, edebiyatçı bir babanın cinayet romanları okuyarak polis olmaya karar vermiş oğulları. Kendi halindeliği, sistemle uyumluluğu/uyumsuzluğu biraz idealize edilmiş, olmayan bir kahraman olsa da severiz onu, en mühimi de anlarız... Başkomiser Nevzat şimdi çok sevdiği şehrine zarar verenleri cezalandıran katillerin peşinde koşuyor. Cinayetler onu şehrin tarihine, şehrin tarihi son altmış yetmiş yıla damgasını vuran müthiş talana ve yozlaşmaya, yozlaşma ise ister istemez bir vicdan muhasebesine sürüklüyor. Üstelik bu muhasebede Nevzat'ın kendi kişisel tarihiyle de yüzleşmesi gerekiyor. Ve dolayısıyla da İstanbul'dan ziyade o son İstanbulluluk durumu hikaye ilerledikçe romana damgasını vuruyor. Sarayburnu'nda elleri arasında tarihi bir sikkeyle bırakılmış bir cesetle başlıyor hikaye. Sikke Nevzat'la yardımcılarını, yani Ali ile Zeynep'i İstanbul tarihinin başladığı yere götürüyor: Byzantion'a... Cesedin, şimdi yerinde yeller esen Poseidon Tapınağına bırakıldığını anlıyorlar kısa sürede. Ancak bu bilgi onları ancak Çemberlitaş sütünunun dibine elinde başka bir sikkeyle bırakılmış başka bir cesede götürüyor. Katiller Byzantion'u Konstantinopolis yapan o büyük hükümdara işaret ediyorlar. Derken Teodosius, Iustinianus ve diğerlerine... Başkomiser Nevzat kendi tarih bilgisi, yardımcısı Zeynep'in internetten yaptığı araştırmalar ve maktullerden birinin eski eşi olan Topkapı Sarayı'nın müdiresi Leyla Barkın'ın desteğiyle bu tarihi oyunun içinden çıkmaya çalışır. Ancak yedi önemli tarihi yapıyla yedi büyük hükümdara gönderme yapan yedi cinayete ne yazık ki engel olamayacaktır. İstanbul Hatırası, aslında bir kaybediş öyküsü. Başkomiser hayatımın davası dediği bu işte her anlamda kesinkes kaybediyor. Davayı çözüyor çözmesine ama bu çözüm kişisel bir başarının çok çok uzağına bırakıyor onu. Ahlakını, vicdanını, mutluluğunu yitirmiş, kendi tarihini kaybetmiş bir şehirde mutlu son yoktur, diyor bizlere Ahmet Ümit. Suçu insan DNA'sından ayırmadığı gibi şehri de şehirlilerden ayırmıyor, tarihini de talihini de bir kılıyor. Başta da dediğim gibi idealize edilmiş bir kahraman olarak Nevzat ve idealize edilmiş bir İstanbul tarihi kimi yerlerde okurunu rahatsız etmiyor değil. Romanın ortalarına doğru Nevzat'ın cinayetlere engel olamayacağını anlamak da, temposu gerilimi yüksek, her an aydınlanacak bir sis perdesinin içine dalmışcasına okunan polisiye romanları tercih eden okuru yavaşlatıyor, bu anlamda hayal kırıklığı yaratıyor. Ancak Ahmet Ümit'in bize hazırladığı o beklenmeyen sona eklenen İstanbul sevgisi hayal kırıklıklarını giderecek nitelikte oluyor. Ahmet Ümit, klasik polisiye roman kalıbını başarılı bir şekilde kullansa da İstanbul Hatırası için klasik bir polisiye roman demek yeterli olmaz. Ümit, özellikle duygusal anlamda incelikli bir çalışma ortaya çıkarmış, içimizde yaşattığımız kadim son İstanbulluya, ders vermeden, mesaj kaygısı gütmeden, etkileyici bir duygudaşlıkla, seslenmeyi başarmış. Şehirle birlikte kendini de yitirdiğini hisseden İstanbullular onu anlayacaktır, kanımca... Size çok teşekkür eridem. Bana çopk yardımcı oldunuz. Eğer sınıfımda, yapamayan olursa hemen bu siteyi vericeğim. Başarılarınızın devamını dilerim.


Türk edebiyatının en tutkulu yazın insanlarından biridir dediğim anda aklımıza gelecek ilk isimlerden biridir Enis Batur. Bir okur olarak kendisine baktığımda ucu bucağı yok gibi görünür bana hep. Lakin bir yandan bize sunduğu yazın dünyasıyla müthiş bir zenginlik vaat eder, bir yandan da bu zenginlik içinde okumaya nereden başlayıp nereden devam edeceğimizi bilememekle sınar! Geçtiğimiz günlerde elime geçen bir kitap bu bakımdan içime sular serpti diyebiliriz. Sel Yayınları Batur'un edebiyat ve sanat üzerine yazdığı bütün deneme ve eleştirilerini dört ciltte bir araya getireceğini muştuluyor ve üstelik edebiyat üzerine denemelerin ilk cildini de yayımlıyordu. Eh haliyle Son Modernler, son günlerdeki başucu kitabım oldu. Son Modernler, yetmişli yılların ortalarından başlayıp seksenlerin sonuna uzanan bir zaman diliminde yazılmış denemelerden mürekkep. Batur bir yandan nefis edebi okumalar yaparken bir yandan da eleştirinin haline, eleştirinin bilimsellik ve yazınsallık arasında salınan, bocalayan anlatım sorununa değiniyor. Sorunun temelinde eleştirinin, halihazırda varlık nedenini hala kesinleştirmemiş, amacını ve işlevini tartışmasız bir şekilde öne sürmemiş olmaması yatıyor. Ancak dert sadece eleştiriye ait değil, hemen tüm yazınsal türlerin bunalımda olduğu, birer birer ölümlerini ilan ettikleri 20. yüzyıl bitti bitmesine ama takipçisi 21. yüzyılın başı yazın türlerinin yeniden doğuşunu hale müjdeleyemedi. Hal böyle olunca eleştirinin krizi de daha büyük oluyor tabii. Dünya vardır ve yazar konuşur, işte edebiyat. Eleştirinin konusu çok farklıdır, 'dünya' değildir, bir anlatıdır, bir başkasının anlatısıdır. Bir anlatı üzerine anlatıdır eleştiri; bir ilk dil üzerinde kendini deneyen bir ikinci dil, bir üst-dildir diyen Barthes'ı işaret ediyor bu noktada Batur. Eleştirinin kendisinden önce varolmuş bütün düşünsel kaynakları kullanması, bu üst-dilin oluşumu yolunda bütün insanbilimlerinin bir elden çalışması eleştiriyi nasıl etkiliyor? Bu durumda üst-dil dediğimiz şeyi bilimsel bir söylev olarak alıp eleştiriyi kesinkes yazınsal olarak niteleyenler ortaya çıkıyor. Sonuna kadar tartışıyor Batur, üst-dili, yazınsal ürün olarak eleştiriyi. Türkiye'de eleştirel alanda göze çarpan en büyük bulanıklığın ise tanımlama sorunundan geldiğini ifade ediyor. "Eleştiri", "eleştirel çözümleme", "deneme", "eleştirel deneme" arasında henüz sağlanan bir denge yok. Bu dengesizliğin temelinde ise sezgisel beğeni çıkışlı yorumlama eğilimini, yani kısacası Ataç geleneğinin süregitmesini görüyor yazar. Ancak burada bir olumsuzlama da yok, bütün bunların Türk yazınında bir "eleştiriye geçiş süreci"ni oluşturduklarını düşünüyor, düşündürtüyor Enis Batur. Ve eleştirinin ne olursa olsun gelinen noktada yazın ile sırt sırta verdiğini, kurmaca ve kuramın birbirlerine gereksindikleri bir dönemden geçtiğimizi işaret ediyor. Kısacası Son Modernler hem Enis Batur'a bir adım daha yaklaşmak hem de eleştiri ve edebiyat üzerine daha derinlemesine düşünmek isteyen okurları mest ediyor. Bir küçük teknik eleştiri, yazarın bu denemeleri kaleme aldığı zamana, denemelerin içeriğine dair okuru bilgilendirecek kısa da olsa kuşbakışı bir sunum ya da sonsöz yok çalışmada. Keşke olsaydı.


Çoğu okurun çok sevdiği tarihi romanlar korkutur hep beni. Tarihi roman denince, bir adım geri çekilir, hayal kırıklığına uğramaktan çekinirim. Ne de olsa, romanı bırakıp hikayenin geçtiği tarihi birebir yazmaya koyulan, tarihi sadece bir dekor olarak kullanan ya da en fenası hepsini birbirine karıştırıp işin içinden çıkamayan tarihi romanlarla dolu etrafımız. Bu çok sevilen, bir o kadar da tartışmalı türden beklenilen, adı gibi çok katmanlı olabilmesidir. Geçtiği dönemin hakkını vermesi, kahramanlarının o günün sesiyle konuşup, o günün ruhuyla hareket edebilmesi, hikayenin dönem ya da dönemin hikaye üzerinde eğreti durmaması ve en mühimi günümüze dair de bir şeyler söyleyebilmesi beklenir tarihi bir romandan. Bu türde ürün vermeye soyunan romancının işi zordur velhasıl, hayal kırıklığına uğrama yüzdesi yüksek okurun da öyle. Ondandır ki Özlem Kumrular'ın Sultanın Mutfağı adlı kitabını okumadan önce bir süre oyalanmam, karar verememem. Ancak II. Selim döneminde saray mutfağında geçen bir hikayenin cazibesine karşı da fazla direnemediğimi açıkça söyleyeyim. Osmanlı'nın en görkemli günlerinde, savaşların yanı sıra kültüre yatırım yapan, keyfine ve damağına düşkün bir Sultan'ın midesine giden yolda pek çok keyifli ve gizemli hikayenin bulunabileceğini kim düşünmez ki! Bütün bu karışık hissiyat içinde elime aldığım kitabın beni hayal kırıklığına uğratmadığını söyleyerek başlayayım anlatmaya. Tarih okurunun Avrupa'da Türk Düşmanlığının Kökeni ve Türk Korkusu başta olmak üzere pek çok dikkate değer kitabıyla tanıdığı tarihçi-yazar Kumrular, bu defa özellikle 16. yüzyıla dair zengin birikimini kullanmış son romanında. Bizleri 1574 yılında Topkapı Sarayı'nın mutfağında çıkan gizemli yangının öncesine ve sonrasına götürüyor. Saray mutfağının farklı dinlere, farklı kültürlere ve inanışlara sahip dört başaşçısı aracılığıyla bu gizemli tarihi olayı romanlaştırıyor. Öbür dünyaya bu dünyayı tanımadan gitmemeyi kafasına koyan ve bu uğurda şehirlerin ecesi İstanbul'a gelip, şans eseri saray mutfağında başaşçı olan keşiş Athanasios, Nil'in kıyısında doğmuş maceracı yüreğinin peşinde koşan Mısırlı erkek güzeli Amr, o dönemde Sünni Osmanlı sarayında kafirlerden bile beter sayılan Alevilik mezhebinden Kızılbaş Afşin ve kendini Leonardo Da Vinci'nin özellikle yemek üzerine yaptığı icatlarına adamış, yaşamının çıkışını bu icatlardan biriyle bulacağını ümit eden Niccolo De Speranza... İmparatorluk ortamında öncelikle çokkültürlülüğün sonra da kaderin biraraya getirdiği bu dört adamın dört müstesna yeteneği vardır üstelik: Athanasios uzakları, çok uzakları görür, Niccolo de Sperenza ağzına attığı her şeyin yetiştiği yerden saraya geliş güzergahına kadar anlayabilen bir damak hassasiyetine sahiptir, Afşin'in kıllı kulakları kimselerin duyamadıklarını duyar ve Mısırlı Amr ise tüm kokuları birbirinden ustalıkla ayırt eder. Biz akıl almaz doğaüstü olayların ve bir yığın saray entrikasının içinde gezerken, İstanbul ve Osmanlı mutfağı da bir yandan patates, çikolata ve domatesle tanışır. Ancak Sultan'ın en leziz yemek yarışmasında vereceği karar bu dört kahramanın kaderlerini değiştirmeye ne yazık ki yetmez. Sultanın mutfağı romanın sonuna doğru çatır çatır yanarken, insanların kendi elleriyle yazdıkları kadere bir kez daha yenik düşmelerine de ayrıca sahne olacaktır. Bin çeşit yemeğe eşlik eden baş döndürücü baharat kokuları ve bu yemeklere lezzetini vermek için düşlerini, ruhlarının en mahrem yanlarını tüm benliğiyle katan aşbazlar; onların korkuları, sevinçleri, küçük - büyük hesapları ve daha niceleri... Sultanın mutfağı zengin, İmparatorluğun kasası zengin, nice kültürle nice inanışla bir arada harmanlanan halkının ruhu zengindir 16. yy İstanbul'unda. Kumrular, bu atmosferi son derece başarı bir şekilde, dönemin diline cesurca yaklaşarak, bu dili kullanarak yaratıyor. Sultan'ın Mutfağının tek sorunu ise bize vaat ettiği cevapları oldukça geç vermesi, öyle ki okuruna zaman zaman hangi çözümün peşinde koştuğunu bile unutturabiliyor. Dönemin atmosferi ve dili fazlaca ön plana çıkıp romanın o çok çekici, keyifli hikayesini ikincil kılıyor. Kumrular, belli ki tarihi macera romanının klasik kalıbıyla kendi yarattığı anlatım biçimi arasında kalmış bir parça. Bir yandan okurunu heyecanlandırırken diğer yandan da asıl meselesinin sadece kurguyla olmadığını söylercesine ağırdan alıyor. Bu gidiş gelişler özellikle sabırsız okuru oldukça yoracaktır kanımca. Romanın diline de itiraz seslerinin yükselme ihtimali var, ancak buna kulak asmayın derim, zira yukarıda da belirttiğim gibi, aktardığı dönemin atmosferini dili kullanarak vermeyi tercih etmiş yazar, çok da iyi yapmış. Sultanın Mutfağı, yazarı tanımayanlar için hem Kumrular'la tanışma fırsatı verecek, hem de tarihi roman üzerinde bir kez daha düşünmenizi sağlayacak, derim.


Organik tarımın kısa süre içinde bildiğimiz anlamda tarım sektörüne, büyük şirketlere kanalize olması, beraberinde gelişen sürdürülebilirlik kavramının kapitalizmin bir ürünü olarak felsefeciler tarafından sorgulanmaya başlaması hayallerimizi suya düşürdü nicedir. 1970'lerde ortaya atılan sürdürülebilirlik kavramın 90'larda tarımdan siyasete, ahlaktan felsefeye, sosyal bilimlerden mimariye dek iyiden iyiye dile dolanmış, ne yazık ki içi boşaltılmış bir çuval olarak 2000'lerde önümüze bırakılmıştı hatırlarsanız. Ama felsefeciler bize demişti, sürdürülebilirlik kavramı, toplumsal biçimlerin ve koşulların bütünlüğü içerisinde içeriği sorgulanarak ve yeniden tanımlanarak ele alınmadığı sürece gerçek bir çözüm önerisine dönüşemez, hele insan hak ve özgürlükleri düşüncesine asla eklemlenemez, demişlerdi. Hal böyle olunca da ancak var olan sistemin araçlarından biri olarak varlığını sürdürmeye devam eder... Öyle de oldu. Peki, niye öyle oldu derseniz, sürdürülebilirlik kavramının temel çıkış noktası olan doğa-insan ilişkisine şöyle bir bakmak yeterli derim ben. Bu ilişkiyi tek kelimeyle özetlemek o kadar kolaydır ki, söz konusu kelime insan olarak insanın onurunu zedeler: Faydacılık!... Organik tarımla, permakültürle, sürdürülebilirlik felsefesiyle azıcık ilgileniyorsanız eğer, hemen fark edersiniz, literatür canhıraş bir şekilde tüm insanlığa kimyasallardan uzak durarak da nasıl bol bereketli ürünler elde edeceğini, doğanın insana, ruhuna, güzelliğine, sağlığına nasıl iyi geldiğini anlatmaya adamıştır kendini. Kayıp ama ulaşılması yine de bizim elimizde olan bir çeşit cennet bahçesi olarak sunulur doğa. Bitki çayları, zayıflama kürleri, doğal yağlar, ballar, mutfakta yetiştirilen şifalı otlar, organik beslenme şekilleri, balkon bahçeleri ve daha niceleri. Hepsi, hepsi bu cennete erişmek için atılan birer mütevazi adımdır. Sistem, zaten bir adımlık gücümüz olduğunu bilir, daha ilerisine gidemeyeceğimizi... Bitkileri kurutmak o küçük mutfaklarımız için bir derttir, balkon bahçeleri ilkbaharda şöyle bir canlanıp kışla beraber solmaya ve yozlaşmaya mahkumdur, organik sebze -meyve pahalıdır ve her zaman bütçeler buna el vermez. Hem tezgahın önüne gelince düşünür insan, böyle eciş bücüş şeylere üç katı para vermenin ne anlamı var diye? Sözün kısası fayda umdukça cennet bahçemiz an be an uzaklaşır bizden. Adımlarımızı da ister istemez yavaşlatır. Peki insan, bireysel bir fayda ummayacaksa eğer doğaya niye döner? Tabii ki öyle olması gerektiği için. Evrim bilimini, bir teori olarak ortaya atıldığı ve bilim dalı olarak kabul edildiği günden beri, doğada güçlü olan kazanır düşüncesinin bilimsel kanıtı olarak okumaya, görmeye ısrarlı bireyler, bir zahmet gözlerini açıp evrimin bize sadece ve sadece doğada uyumlu olan yaşar, dediğini anlamalı bir an önce. Bunu anlamak bir yana, kabullenmek zor tabii. Bir çözüm olarak ortaya atılıp hızla bir soruna dönüşen sürdürülebilirlik kavramını terk edip uyumluluk kavramına dönebildiğimiz gün insanlığın fiziksel olmasa da beklenen ruhani evrimi gerçekleşmiş olacak. Umut etmek için önümüzde birkaç örnek de yok değil. O örneklerden bir tanesi olan Masanobu Fukuoka, bu yazının da ilham kaynağı aynı zamanda. Yıllar önce Türkçede de yayımlanan Ekin Sapı Devrimi ile küçük çaplı bir devrim yaratmıştı. Şimdi Hiçbir Şey Yapma Tarımı olarak adlandırdığı tarım ve yaşam yöntemini temellendirip daha da ayrıntılandırdığı önemli çalışması Doğal Tarımın Yolu- Felsefesi ve Uygulaması ile Türkçede. Fukuoka, 2008 yılında bu dünyadan ayrıldı, ancak başka bir dünya mümkün olacaksa eğer bu dünya üzerinde, onun yaptıkları daha doğrusu yapmadıklarından hareketle mümkün olacak ancak kanaatimce. Hiçbir Şey Yapma Tarımı, bazı süfli sohbetlerde, doğaya gideceksin, öyle hiçbir şey yapmadan takılacaksın, e sıkılır insan bir yerde, şeklinde harcanmayacak kadar büyük bir öneridir aslında. Zor bir yol önerir bize Fukuoka, çok zor bir yol. Çünkü, uyumluluk dediğimiz şey belki de en çok emeği isteyen şeydir. Doğaya ve toprağa en az müdahalede bulunmak, neredeyse toprağı işlememek her şeyden önce düşünsel bir altyapı, kabullenme süreci ister. Doğal Tarımın Yolunda, Fukuoka, tam ellibeş dönümlük arazisi içinde yıllarca süren emeğini, deneyimlerini paylaşıyor. Merak edenler için söyleyeyim, sonuç, faydacılık anlamında tam bir başarı. Fukuoka'nın tarım yaptığı arazi bugün Japonya'nın en yüksek verimine sahip. Ama ne çıkış noktası ne de hedef bu. Öyle bile olsa elli beş yıl gibi hiç de efektif olamayan bir süreç içinde gerçekleşmiş bir hedef. O bakımdan bu kısmın önemi yok. Önemli olan doğaya müdahale etmeden onunla birlikte nasıl yaşayabileceğimizi keşfetmek. Fukuoka bize hem felsefi hem de teknik olarak yardımcı oluyor, elimizden tutuyor. İşte tam burada, kendimizi doğa-dışı bir yaratık olarak doğadan ayrıştırdığımız gerçeğiyle burun buruna geliyoruz. Aslında doğa ne canlıdır ne ölü, ne küçüktür ne büyük, ne zayıftır ne güçlü, ne cılızdır ne de gür. Bir böceğe, zararlı ya da predatör deyip doğanın, güçlünün zayıfı yiyerek beslendiği bir görelilik ve çatışma dünyası olduğunu haykıranlar, bilimden başka şeye inanmayanlardır. Doğru ve yanlış, iyi ve kötü kavramları doğaya yabancıdır. Bunlar sadece insan icadı ayrımlar. Böylesi kavramlar olmadan doğa, büyük bir uyum içinde varlığını sürdürmekte, insanın 'yardım eli'ne gerek duymadan otlara ve ağaçlara can verebilmektedir diyor Fukuoka. Doğayı ne cennetleştirip ne ötekileştirip, ne kutsallaştırıp ne ululaştırıp onun zaten içinde olduğumuzu hatırlatıyor. Doğa bir mücadele alanı değil. Masanobu Fukuoka'nın doğal tarım ve yaşam felsefesi birkaç sebze ve çiçek yetiştirmek üzere küçücük bir toprakla karşılaşan insanı, toprağı çapalamak, otlarını yolmak, üzerindeki böcekleri zehirlemek, elinde makasla sürekli orayı burayı kesmek, her şeyden gübre üretme telaşına girmekten alıkoyabilecek mi peki? Organik tarımın ve sürdürülebilirlik umudunun içini boşaltmaktan, daimi faydacılık düşüncesine saplanmaktan, hesapçılıktan, fırsatçılıktan ve rantçılıktan kurtarabilecek mi bizi bu felsefe? Fukuoka'ya göre de asıl mesele bu felsefe ve tarım yolunun bilimi eleştirme ve insanlığı doğaya dönen yola sevk etme gücüne sahip olup olmadığında. Şahsi görüşüm her ne kadar sistem tarafından kuşatılmış olsak da bireysel çabanın çok önemli olduğu yönünde. Fukuoka gibi devrimci örneklerden ilham alanlar çoğaldıkça, beklenen toplumcu eğilimler ister istemez baş gösterecektir. Nereden mi biliyorum? Doğada ancak topluluk halinde yaşayabilen organizmalar varlıklarını uzun süre devam ettirebiliyorlar da ondan....


Mahatma Gandhi'ye Batı medeniyeti hakkında ne düşündüğünü sormuşlar, İyi bir fikir olurdu, demiş! Medeniyet, çok tartışmalı bir kavram elbette, Gandhi, başka medeniyetlerin, kültürlerin yaşamasına hak tanımayan, onları kurnaz bir barbarlıkla yok eden bir medeniyetin, medeniyet olamayacağını düşünüyordu, onun haksız olduğunu kim söyleyebilir... Batı medeniyeti dediğimiz şey, bugün gelinen noktada küresel şirket imparatorlukları ile bu imparatorlukların hegemonyası altında kültürlerinden, dillerinden, topraklarından, beslenme ve barınma haklarından ve hatta tohumlarından olan yoksul ve yoksun dünya halklarından mürekkep en nihayetinde. Toplumlar bu medeniyetin etkisi altında kaldıkça hem biyolojik hem sosyolojik olarak yeryüzündeki çeşitlilik hızla monokültüre doğru evriliyor. Ağaçları unuttuk nicedir, nehirlerin ve göllerin, okyanusların ve denizlerin sözlerine kulaklarımızı tıkadık, rüzgarları dinlemez olduk; çocuk yapmaktan korkan sözde anne ve babalar tohumların doğurganlığına bile göz dikip onları sonsuza dek kısırlaştırırken, mısır olmayan mısır, domates olmayan domatesleri yedikçe eşitlik, barış, adalet, sürdürülebilir, devamlılığı olan bir yaşam inancını da yitirdik; iyi ama ne için? Bir avuç daha beton ve artık handiyse cebimize hiç girmeyen paralar için mi? Kulağa çok saçma geliyor ama ne yazık ki bu bizim gerçeğimiz. Ve çok şükür ki, değiştirilemez, geri dönüşü olmayan bir gerçeklik değil. Çünkü, başka bir dünya mümkün diyenler de var aramızda, bu başka dünyaya doğru yola çıkanlar; suyu, gıdayı, yakıtı, yemi ve ilacı temin eden bir ana olarak gördükleri ormanlarını kereste şirketlerinin elinden ağaçları kucaklayarak kurtarmayı başaran ağaçlara sarılan kadınlar var mesela. Yeme kültürümüzü elimizden alanlara karşı İtalyan asıllı Slow Food hareketinin Toprak Ana adı altında bir araya getirdiği gıda toplulukları ile Hindistan'daki sefertası hareketinin üyeleri ve şirketlerin tekelindeki bilgi paylaşım alanlarında yazılıp çizilmeyen, göze görünmeyen daha daha niceleri var... Vandana Shiva, işte onlardan biri, daha doğrusu başka bir dünya mümkün diyenler arasında en tanıdık olanlarından. Dünyaca ünlü bir çevre ve ekoloji düşünürü, araştırmacı ve aktivist Shiva'yı Çalınmış Hasat: Küresel Gıda Soygunu ve Su Savaşları: Özelleştirme, Kirlenme ve Kar adlı çalışmalarından tanıyoruz daha çok. Uluslararası Küreselleşme Forumu'nun önderlerinden biri olan ve 1993 Alternatif Nobel Ödülü sahibi yazarın Türkçeye çevrilen son çalışması ise Yeryüzü Demokrasisi: Adalet, Barış ve Sürdürülebilirlik. Yeryüzü Demokrasisi... Ona, ideolojileri tamamen yitirdiğimiz bu çağda ortaya çıkan yeni bir ideoloji mi demeli, yoksa ideolojiler üstü yeni bir yaşam önermesi mi? Bunun yanıtını ben değil, tarih verecek elbette ya, ikinci öneri akla daha yatkın geliyor sanki. Çünkü Vandana Shiva'nın sözcülüğünü yaptığı, kuramsallaştırdığı bu yeni kavram adı üstünde sadece insana ve insan topluluklarına değil, tüm yeryüzüne dair. İnsan dışındaki her şeyin insan için yaratıldığı düşüncesini bir kenara bırakarak başlıyor yeryüzü demokrasi hareketi, bizim de yalnızca bir üyesi olduğumuz bu gezegen üzerinde yaşayan her canlıyı içine alan, gözeten ve her şey ve herkes için sürdürülebilir bir yaşam temeline oturan yeni bir demokrasi anlayışı oluşturmayı amaçlıyor. Üç önerme üzerinde yükselen bir gezegen programı öneriyor bizlere Vandana Shiva: Yaşayan ekonomiler, yaşayan demokrasiler ve yaşayan kültürler. Yeryüzünün kaynaklarının, gıda ve su ihtiyacımızı karşılama ve yeterli rızk yaratmak üzere hakkaniyetle paylaşıldığı süreçler ve uzaylar olan yaşayan ekonomileri öncelikle bugünkü ekonomik durumumuzu, bu serbest pazar ekonomisinin dünya halkları üzerinde yarattığı tahribatı ve onun tarihsel gelişimi ile muhtemel geleceğini tartışarak ele almaya başlıyor. Şirket küreselleşmesine dair kanımızı donduracak rakamlar veriyor Shiva ve öneriyor: Küresel ekonomi, ekolojik sınırları dikkate almalı, hem doğal kaynaklar hem insanlar üzerindeki israfı azaltmak için üretimi zorunlu olarak yerelleştirmelidir. Ve yalnızca ekolojik temeller üzerine inşa edilmiş bir ekonomi, sürdürülebilirliği ve tüm insanlığın refahını temin eden, yaşayan bir ekonomi olabilir. Yeryüzündeki yaşamı korumak, barışı savunmak ve adaleti güçlendirmek için, temel özgürlüklerimizin iadesini talep edeceğimiz, temel haklarımızı savunacağımız ve ortak sorumluluklarımızı ve görevlerimizi yerine getireceğimiz uzaylar olarak tanımlanan yaşayan demokrasiyi oluşturabilmek içinse tüm halkları içene alan yeni bir insan hakları gündemi oluşturmaya ihtiyacımız var Vandana Shiva'ya göre. Küreseli de, yereli de yeniden icat etmeye, serbest pazarların demokrasiyi güçlendireceği inancının artık sonsuza kadar sarsıldığını ve küresel şirketlerin serbest pazarlarının demokrasiyi yeryüzünde her düzeyde yok ettiğini nihayet anlamaya ihtiyacımız var. Shiva, şirket küreselleşmesinin iki tür kültürel hareketi ortaya çıkardığını belirtiyor: Birincisi kültürün aşırıcı ve dışlayıcı bir şekil alarak 'Talibanlaşması'. İmparatorluğa karşı verilen, fakat imparatorluğun şiddetini taklit eden ataerkil, militarist bir tepki. Bir taraftan sömürgeci işgale direnirken, diğer taraftan kendi sınırları içerisinde kadınlara, azınlıklara ve öteki kültürel gruplara karşı kültürel savaş ilan ediyor. İkincisi ise ataerkil, sömürgeci modellere gerçek anlamda alternatif sunabilen hareketler, yani ortak, evrensel insanlığımızı ve diğer türlerle toprak, su ve hava vasıtasıyla ortaklığımızı tümüyle kucaklarken, çeşitli değerlerimizi, inançlarımızı, pratiklerimizi ve geleneklerimizi şekillendirip yaşadığımız uzaylar, yaşayan kültürler... Son olarak Vandana Shiva'nın dilinden düşürmediği sürdürülebilirlik kelimesinin önümüzdeki yıllarda en çok duyacağımız kelimelerin başında geleceği kehanetinde bulunuyorum. Zira tohumları kısırlaştırmaya, yiyeceklerin genetiğini bozup değiştirmeye, su, toprak ve hatta hava gibi enerji ve yaşam kaynaklarımızı geri dönüşümsüz bir şekilde yitirmeye bu hızla devam edersek eğer, yaşamı sürdürebilme çabasının, geleceğimizin -tabi eğer bir geleceğimiz varsa- temel meselesi olacağı aşikar da ondan... Sürdürülebilir bir yaşam önerilerini ciddiye almamızın zamanı geldi de geçiyor bile! Suguamish kabilesinin reisi Seattle'ın 1848 tarihli konuşmasından.


Tanrısız din olur mu, ya umutsuz mutluluk? Cevap veriyorum: Pekala evet... Bergson, Durkheim gibi felsefeciler, sosyologlar elbette benim gibi son soruyu en başta sormazlar, onlar öncelikle dinin tanımını yapmakla, ne olup ne olmadığını tespit etmekle başlarlar işe. Din, doğanın zekanın yıkıcı gücüne karşı bir savunma tepkisidir, din zekanın, ölümü kaçınılmaz olarak tasarlamasına karşı doğanın bir tepkisidir... Hayvanlar bilmez belki ama insan ölmek zorunda olduğunu bilir çünkü. Ama yaşamak için geldiği bu dünyada, bu biliş, pek de hayırlı bir biliş değildir. Daha doğrusu yaşam enerjisiyle beslenen doğanın amacına uygun değildir. İşte bu yüzden ölümden sonra da yaşam vadeden, toplumsal hareketleri belirleyen bir dine ihtiyaç duyarız. Bu ihtiyacı Tanrı veya Tanrılar da karşılayabilir, Tanrılarla pek ilgilenmeyen inançlar da. Sözgelimi Budizm, dünyanın varoluşunu bir olgu olarak aldığından, insana nereden geldiği ve sonu konusunda hiç kaygılanmamayı ama, arzuyu yok etme ve tek başına meditasyon ile özdeşleşen kurtuluşu, hiçbir tanrının yardımı olmadan yalnızca kendi içinde bulmak için bu kaygılardan uzaklaşmayı salık veren ve tanrıların var olup olmadıklarını bilmek sorunuyla ilgilenmediği için ateist olan Budizm. Ya da doğanın simgelerini okumak üzere yola çıkarak, insana daha kolektif bir yaşam biçimi veren, kişiler-dışı tanrılar yaratan, hataları kabul etse de günaha dair hiçbir düşüncesi olmayan Paganizm. Söz Paganizme gelmişken, son günlerde kafamı kurcalayan bu tür soruların kaynağı olan Paganizmin Dehası adlı çalışmayı atlamak olmaz. Fransız antropolog Marc Auge -ki hafızası kuvvetli okur onu Türkçeye çevrilmiş Unutma Biçimleri adlı kitabıyla hatırlayacaktır- özellikle Hıristiyanlığın baş düşmanı olan Paganizm ekseninde tüm inanışları kapsayan etkileyici bir dinler tarihi yorumu yapıyor, diyebilirim. Paganizm ve tektanrılı dinler karşılaştırmasından, tarihi, felsefeyi, popüler kültürü ve elbette siyaseti de içeren dikkat çekici bir yorum sunuyor Auge. Buna göre günahın ne olduğunun bilinmediği, bugün doğaüstü dediğimiz şeyleri doğal karşılayan, hatta doğaüstüne dair hiçbir fikri olmayan, Tanrı düşüncesiyle ise hiç mi hiç ilgilenmeyen bir sistemde yaşadığımızı düşünmek, ya da o kadar ileri gitmeye de gerek yok, böyle bir sistemin bir zamanlar bir yerlerde var olduğunu bilmek! Kuşkusuz ilginç geliyor... Bize ilginç gelen bu bilgi, bazılarını da kızdıracaktır hiç şüphesiz. Zira onlar, günümüzde tıkır tıkır işleyen çarkların temelinde, bugünden ümidini kesmiş, hiç olmayacak bir geleceğe bir mesih, bir mucize beklentisiyle bağlanan, medet uman, popüler kültürün artıklarıyla beslenen ve mutluluğu ancak ötedünyada bulma umuduyla yaşayan kitleler olduğunun fena halde farkındalar. Kendini bu tür varoluş biçiminden sıyırmaya çalışan ateistlerin nasıl bir donmuşlukta, hareketsizlik noktasında kısılı kaldıkları ise cabası... Ague, dinin sınırlarını kurcalayarak başlıyor işe. Dinsel olgunun çeşitliliğinden, kuramlarından hem politik hem defelsefi ve toplumsal düzlemde söz ediyor. Din ve kutsal arasındaki bağıntıları da, büyü ve felsefe arasındaki dinin konumunu da masaya yatırıyor. Bu bağlamda en dikkat çekici ilişki ise elbette din ve ideoloji arasındaki ilişki. Burada, bugün ölümünü kutladığımız ideolojiler değil, tarihin belirli bir anında ve yerinde egemen düşüncelerin mantığına gönderme yapan bir kavram olarak ideolojiden söz ediliyor. Kuşkusuz sancılı bir ilişkidir bu. Zira ideoloji toplumsaldır, tıpkı bireyin de anlaşılamaz biçimde toplumsal olduğu gibi, oysa din en önemli etkinliğini bireysel olmasından alır. Bu noktada Paganizmin Dehası, Nietzche, Bataille ve Freud gibi isimlerin din ve toplum bağlamında ayrıksı bireysel tutumlarına odaklanır. Yazarın bu üç isim üzerinden din, toplum ve ideoloji ekseninde yaptığı okumayı, gözden kaçırmamanızı salık veririm. Bütün bunların nihayetinde tazeliğini, güncelliğini koruyan ve insanlıktan net bir cevap bekleyen oldukça önemli bir soru sorarak çalışmasını bitiriyor Marc Ague: Dinin işlevinin, beklenmeyeni açıklamaktan daha çok, yaşamın normal akışını devam ettirmek olduğunu mu düşünmek gerekir ya da başka bir deyişle, dinin, ritüele ve bunun da ötesinde, bize, ne tanrıların ne de Tanrı'nın olduğu laik bir kutsallık anlayışının habercisiymiş gibi görünen bir pagan din anlayışına indirgenmesine mi öncelik vermek gerekir? Tanrısız dini, umutsuz mutluluğu bugün bizim için hayal etmek kolay değil. Yanıt, kuşkusuz hayatlarımızı ve dünyayı değiştirecektir.


Elimde üç Tanpınar kitabı, birini alıp birini bırakıyorum, sonra yine tekrar... Kapı Yayınları hemen hemen aynı anda çıkarmış bu üç incelemeyi. Bir Tanpınar Kitaplığı kurma isteğiyle... Handan İnci'nin Tanpınar Zamanı-Son Bakışlar, Besim F. Dellaloğlu'nun Modernleşmenin Zihniyet Dünyası-Bir Tanpınar Fetişizmi ve İbrahim Şahin'in Haz ve Günah-Bir Tanpınar Yorumu... Bir tanesini bitirip diğerine geçecek sabrım yok, merak içimi kemiriyor, ne demişler, nasıl yorumlamışlar, Tanpınar'a nereden yaklaşmışlar... Sevdiğimiz yazarlara dair yapılan incelemeler, yazılan eleştiriler ilgilendirir, çoğu zaman heyecanlandırır ya bizi, Tanpınar'a gelince iş başka. Yılların tereddüdü, kelimelerin tam anlamıyla tanımlanamazlığı arasında gidip gelen bir sarkaç; ne sağa ne sola, ne doğuya ne batıya, ne düşlere ne gerçeklere meyleden, sadece içine içine akan, edebi bir nehir gibiyken Tanpınar, bir nefes durdurur hep bizi. Tanpınar Kitaplığında gezinmeyi sürdürüyorum. Besim F. Dellaloğu Modernleşmenin Zihniyet Dünyası'nda, Tanpınar'ın kişiliği, sanatçı duruşu ve eserleri ekseninde Türk modernleşmesinin tartışmalı yüzünü, tartışmalı bir şekilde ele almış. Tanpınar ile ilgili bir kitap yazma niyetinin Türkiye ile ilgili bir kitap yazmakla sonuçlandığının altını çizen Dellaloğlu, Tanpınar Türkiye'dir diyerek, cümle tartışmaya hepimizin dikkatini çekiyor ister istemez. gelenek ve moderni beğenilerinde biraraya getirebilmiştir.


Tatilin alternatifi ise gezmektir bence. Gezmek, görmediği yerleri görmek, gittiği yerin yapısına, kapısına dokunmadan, onu bozguna uğratmadan, kendi değerlerini dayatmadan gözlemek, bir parça da olsa söz konusu yerin, mekanın ruhunu kavramaya çalışmak. Yoksa sedir ormanlarının farkına varmadan Antalya'da olmanın, 363 güzel evi görmeden Ayvalık'ta yürümenin, Ege'nin belki de en güzel köyü olan Şirince'ye girmeden Selçuk'tan geçmenin, Dalyan deltasında sandalla gezmeden Köyceğiz'i görmenin, ne anlamı olabilir ki? Örneklerimi Ege ve Akdeniz'den vermemin sebebi, buralardaki tatil sezonunun tam ortasında olmamız değil elbette, son birkaç gündür sayfalarını karıştırdığım Ege ve Akdeniz'de Yapmanız Gereken 101 Şey adlı kitabın etkisi... Ölmeden Önce Yapmanız Gereken 101 Şey serisini İstanbul ve Türkiye kitaplarından biliyorduk. Serinin yazarı Akdoğan Özkan şimdi de Ege ve Akdeniz e çevirmiş rotasını ve kalemini. Bu serinin kitapları emir kipinde olması dolayısıyla her şeyden önce okuru rahatsız eden bir üsluba sahipler. Her ne kadar çalışmaktan ve tüketmekten serseme dönenleri şunu yap, bunu yap diyerek sarsmak ve kendine getirmek istiyor gibi görünse de yine de okur egosunu sarsıyor ister istemez bu üslup. Ancak bu rahatsız edici üslubu görmezden gelip, kitabın doğa-tarih-insan sever yanına odaklanıp iyi niyetli önerilerine kulak verebilirseniz, tatilin bu çağdaki tek alternatifi gezmeye dair iyi bir rehber edinmiş oluyorsunuz. Aşk-Meşk, Flora-Fauna, Foto safari, Gizem, İnanç, Kültürel rotalar, Macera, Mağaralar, Off-Road, Sualtı, Suüstü ve Tekne keyfi olmak üzere on iki ana bölüme ayırmış çalışmasını Akdoğan Özkan. Okurunu bir milli parkta yaban hayatına karışmaktan bir orkide çeşidini görüntülemeye, bir dağ başında inzivaya çekilmekten tatlı bir çavlanın içinden geçmeye geniş bir yelpazede alternatif keşif gezilerine çağıran kitapta önerilen yerlere dair kısa ama doyurucu bilgiler verilmiş. Özkan'ın önerdiği yerlerde nerede kalınır, nasıl gidilir, kimlerle iletişime geçilir gibi sorular kalmıyor aklınızda, eğer bu kitabın rehberliğini kabul ediyorsanız hedef belirlemeniz, keyfinizi yoklamanız yeterli oluyor. Türkiye'nin batı sahilleri yüzlerce yıllık ıssızlığından uyanıp kalabalıklarla buluşuyor. Gelenlerin çok büyük kısmına gezginden çok tüketici demek daha doğru olur. Elinizdeki kitabı batı sahillerimize egemen olan bu anlayışın uzağındaki gezilerinize az da olsa kılavuzluk etmesi için kaleme aldım. Bizleri birer tüketici olmaktan, sahillerimizin ve doğamızın aktivistleri olmaya doğru iten bir sürece bir nebze katkısı olsun diye... Çanakkale'den Anamur'a kadar uzanan coğrafyada, yayılıp yatmak dışında yapılabilecek çok sayıda aktivitenin varlığını hatırlatmak istedim. Bu ülkenin sahip olduğu tarihi, kültürel ve doğal değerleri vicdanımızla da hatırlayalım istedim. Akdoğan Özkan'ın bu kitabı hazırlama amacının hedefini bulması, içimizde uyuttuğumuz gezginlerin, doğa-kültür-tarih severlerin, değerbilirlerin uyanmasına yol açması, umuduyla...