İtiraf edeyim, Türkçe edebiyattan ya da dünya edebiyatından kalemlerin, özellikle de edebiyatçıların yazdığı denemelerin hasretiyle yaşarım. Çünkü her şeyden önce, çok az yazılırlar ve çok daha azı çevrilir dilimize. Oysa edebiyat dediğimiz sonsuz boşlukta rastgele gezinirken soluklanacak, nerede olduğunuzu, neleri, ne sebeple okuduğunuzu size anlatacak kalıcı, sabit duraklardır onlar. Edebiyatın derinliklerine doğru iyi bir rehber eşliğinde yapılacak, bir yandan oturaklı, diğer yandan da serüven dolu, heyecanlı yolculuklar... Öyle gelir ki bana, sanki altınla, gümüşle, türlü çeşit mücevheratla doldurulmuş bir ganimet sandığıdır edebiyat ve edebi denemeler onun içindeki en nadide parçalardır. Hani şöyle elinize alıp gözlerinizi kıstığınızda kendisine uzun uzun baktıran değerli taşlar misali... Ama o ganimet sandığının içinde bu taşlardan pek az vardır. Edebiyatçının yazdığı, düşündüğü, okuduğu hakkında yazmak cimriliğinden midir bu, yoksa edebiyat ortamlarının baskıcı tutumları mı edebi denemelerin önünü keser? Velhasıl bu konuda elinizden çok az edebiyatçı tutacaktır ve onlardan da az eleştiri yazarı... İşte tam da bu nedenle bu ayın şahane kitabı, Faruk Duman'ın edebiyat üzerine yazdığı denemelerini bir araya getirdiği Tom Sawyer'ın Kitap Okuduğu Kulübe adlı çalışması. Faruk Duman bol ödüllü bir edebiyatçı, buna Memet Fuat Deneme Ödülü de dahil. Ödüllerden değil ama çalışmalarından, edebiyatın hemen her alanında ürün veren bir kalem olarak tanıyoruz, okuyoruz Duman'ı. Hal böyle olunca bu deneme kitabında edebiyatın, insanın ve hayatın pek çok yerine değen denemeler bekliyor bizi. Her şeyi bir kenara bırakıp, bunca çeşit içinde göze minör gibi gelecek bir konu üzerinden, Faruk Duman'ın taşraya dair yazdıklarından başlamak istiyorum. Çünkü modern romanın, başlangıcından itibaren temel sorunu aydındır. Tıpkı onu bugünlerde gereğinden fazla bir sorun olarak hissettiğimiz gibi. Aydın sorununun yanı başında kendisini iyiden iyiye gösteren bir sorun daha var bugün üstelik gündelik yaşamımızı işgal eden; şehirlerin ve hatta gitgide bütün ülkenin bir taşra kalabalığına dönüştüğü algısı... Taşrada halk kalabalıklaşır, yekpare bir kütleye dönüşür, dil değişir, aydının tarihsel olarak yüklendiği sorumluluk taşranın içinde hazin bir şekilde gülünçleşir. Taşradan korkarız. Taşrayı aşağılarız; taşra kalabalığını tek bir kişi gibi görürüz. Doğal olarak insanı inkar etmiş oluruz. Büyük kentlerden sonrasını aslında İstanbul'dan sonrasını durağan, yekpare ve can sıkıcı buluruz. Çok çok incelenecek bir imaj yaratırız ondan. Bu noktada bize Yakup Kadri'nin Yaban'ını ve Yusuf Atılgan romanlarını hatırlatıyor Duman. Bunları hem aydının hem de aslında yazarının çaresizliğinin romanları olarak tanımlıyor. Ve bugünümüze dair, çıkarabileceğimiz bir ders veriyor: Sorun insanı anlamak, anlatmaksa eğer, aydınımız her baktığı küçük kasabada bir kasvet görmeyi bırakmalıdır. Acımamalıdır kasabaya. Kasabadan korkmamalıdır. Orada durmakla bir köy, bir kasaba aydınımızı gelip kendi içinde yaşamaya zorlamaz. Bu nedenle aydın, içinde yaşamaktan korktuğu insanlara acımayı bıraksın. Trajikomik bir durumdur bu. Her küçük kent otelinde bir Zebercet görmeyi bıraksın. Her baktığı yüzde bir tutunamayan görmeyi de bıraksın. Sonunda bütün bunları bırakmakla kendi kendini tekrar etmeyi de bırakmış olmayacak mı? Kendisinin gerçekte ne olduğunu da anlamış olmayacak mı? Öyle görünüyor ki yine iş, koskocaman bir kasabaya dönüşen ülkede aydınımızın kendisini anlamasına, kendisini eleştirebilmesine kalıyor. Taşradan devam edelim. Duman'ın çocukluğundan başlayarak okumayla, yazmayla, hayatla kurduğu ilişkide, küçük yerde yaşamış, küçük yeri biliyor olmanın izlerini görüyoruz Tom Sawyer'ın Kitap Okuduğu Kulübe'de. Kitabın Çocukluk Çağı, İlk Okumalar, Çocukluğa Özlem, Kaz başlıklı bölümleri bizi yazarın çocukluğundan alıp halk hikayeleri, folklor, masallar ve dil üzerine düşüncelerine götürüyor. Masalların Dili, Kureyş'in Kurtlarını Beklemek, Halk Hikayesi, Folklor hep bu türden denemeler. Ancak başta da değindiğim gibi, Duman, edebiyatın her sokağında yürümeyi seven bir yazar. Tek tek okuduğu kitaplardan, yazarlardan söz eden denemeleri de var, güzelliği, estetiği, güncel siyaseti ve hatta rüyaları mesele eden denemeleri de. Tom Sawyer'ın Kitap Okuduğu Kulübe'nin sakin ve samimi dili, anlatım biçimi, yazarının hayata ve edebiyata karşı duyduğu sevgiyi hissettirmesi, her denemeden beklediğimiz o vurucu cümleyi, vurucu düşünceyi hiç ihmal etmemesi ve güncelle bağını gerekli mesafede koruması, onu gerçekten de şahane bir deneme kitabı yapıyor.


Yayınlanmış 4 kitabı da Türkiye ile hakkında. Rahatlıkla "bizi bizden iyi tanıyor" denebilir. Türkiye ilgisinin kökeninde Almanya'da yaptığı akademik çalışmalar sırasında Türklerle tanışması yatıyor. Tanıdığı insanların ülkesini merak ediyor ve atlayıp geliyor. Düşünsel anlamda geliş o geliş. Bütün kariyeri Türkiye üzerine kuruluyor. Hacettepe Üniversitesi'nden Psikoloji yüksek lisans derecesini aldıktan sonra Türkiye üzerine olan doktorasını Texas'ta tamamlıyor. Bu hafta misafir ettiğimiz kitabı Islamist Mobilization in Turkey, İngilizce olarak 2002 yılında basılmış. Türkçe'ye çevrilmesi ve yayınlanması için 5 yıl geçmesi gerekmiş. Türkiye standartlarında kısa bile sayılır. Oğlak Yayınları şahane bir iş yaparak bu çok önemli çalışmayı 2007 yılında Türkiye'de İslamcı Kitle Seferberliği - Yerli Siyaset Üzerine Bir Araştırma adı ile yayınladı. En azından kendi tanıklığım çerçevesinde bu çok değerli ve az bulunur çalışmanın medyada ve okur nezdinde hakettiği ilgiyi göremediğini düşünüyorum. Kuşkusuz bilimsel formatta yapılmış bir çalışma olmasının payı vardır. Ama bunu da aşan bir ilgisizlik ve meraksızlık söz konusu gibi. Bu da standartlarımıza uygun. Konuyla ilgili akademik çevreler muhtemelen yararlanıyorlardır, diye umalım. Bu kitap gerçek anlamda yoğun bir emeğin ürünü. Jenny Hoca toplamda aralıklarla 20 yılını Ümraniye'ye vermiş. O bir Ümraniyeli diyebiliriz. Bu kitap için ise 1995-1998 arasında Ümraniye'de sahaya inmiş, bölgedeki insanlarla yan yana, diz dize yaşamaya başlamış. İslamcı siyasi görüşlere sahip Ümraniye yoksullarının evlerini, işlerini, sofralarını paylaşıp, daha sonraki yıllarda da sürdüreceği ilişkiler kurmuş yani aileden birisi olmuş. Kutsallarını, bayramlarını, kaç göçlerini, düğünlerini, çeyiz düzmelerini, hastalıklarını, sıkıntılarını gözlemlemiş, gözlemlemenin ötesinde okuyacağınız gibi bizzat an be an bütün doğallığı içinde yaşamış. Yani Ümraniye'ye 5 defa gidip 3 kişi ile anket yapmaktan ibaret bir süreç değil bu. Kitapta bu ilişkilerin tüm detayları adeta bir günce gibi anlatılıyor. Bu da çalışmayı bir roman gibi de okunur hale getiriyor. Demekki Jenny Hoca'nın evvelemir edebiyatçılığı varmış diye düşünüyor insan, biyografisinde kendisini bildi bileli yazar olmak istediğini okuyunca da çember kapanıyor. Özet olarak son seçimlerde AKP'nin aldığı yüzde 47 oyun önemli bir kesimin oluşturan sosyolojik grubun çok tipik örneklerinin hayatlarının içine giriyor. Bu nedenle kitap İslamcı siyasetin temsilcisinin neden iktidarda olduğunun yanıtını öğrenmek isteyenler için bu kapsamda Türkiye'de yayınlanmış en önemli çalışmalardan birisi durumunda. ABD'nin Yeşil Kuşak projesi kapsamında 12 Eylül Cuntası tarafından iktidar için adeta özel oto yol tahsis edilen İslami hareketin kitlelerle ilişiki kurma ve geliştirme yöntemleri, bireysel ve yerel sorunlara çözüm geliştirme araçları, kitle seferberlik ve örgütlenme mekanizmaları nasıldır; sokak, mahalle, belde, ilçe, belediye, vakıflar arasındaki ilişkiler nelerdir; bu düzeylerin sorumluluları, her birinin görevleri nelerdir, gibi tüm soruların yanıtları bu kitapta. Hareketin adeta Türkiye Cumhuriyetinin resmi kayıtlarından daha gerçekçi ve sağlıklı bir nüfus/seçmen veri tabanını nasıl oluşturup, yönettiğini de öğreniyoruz. Dolayısıyla AKP'nin 2002'deki iktidarı bu nüfus/seçmen veri tabanları da olmak üzere kendisinden önceki Refah-Fazilet-Saadet zincirinin kurduğu neredeyse kusursuz altyapı üzerinde yükseliyor. Tabiri caizse AKP, Erbakan Hoca'nın arazisine dikiyor binayı. Bir başka faydalı bölüm ise Ümraniye'de Sekülerist Aktivizm başlığı taşıyan son bölüm. Mukayeseli olarak bölgedeki CHP'lilerin faaliyetleri irdelenerek, farklılıklar serimleniyor. Jenny Hoca çalışmayı 1995-1998 arasında gerçekleştirmiş. Yazma işlemini ise 2000'de tamamlamış. Dolayısıyla kitaptaki sürecin aktörleri Refah-Fazilet-Saadet partileri. Kitabın yayınlanması AKP iktidarının şafağında gerçekleşmiş. Hocamız kitaptaki tespitlerinin ve öngörülerinin gerçekleşmiş olmasından ötürü ne denli öğünse azdır diye düşünüyoruz. Bilimsel değerinin yanısıra bu kitap iktidarı hedefleyen herhangi bir siyasi hareketin referans kitaplarından birisi olacak nitelikte. "Ne Yapmalı?" sorusunu yeniden dillendirenler siyasi rakiplerinin hikayesini ihmal etmemeliler. İslamcı siyasi hareketin iktidar öyküsü tesadüflerle gerçekleşmiş bir sürecin öyküsü değil. Yukarıda belirttiğimiz gibi ABD ve 12 Eylül faktörünü ihmal etmeden, yıllar süren çok örgütlü bir mücadelenin, tuğla üzerine tuğla koymanın, azmin ve kimi zaman Makyavelist de olabilen, sürekli yenilenen yerel ve ulusal siyasi taktik hamlelerin hikayesi. Kendilerine altın tepside sunulan fırsatın uluslararası konjonktürün de uygunluğu ile bihakkın değerlendirilmesi. Kuşkusuz herkesin bildiği gibi bu temiz bir süreç ve temiz bir hikaye değil. "Adil Düzen"in çocuklarının nasıl bir düzen yarattıklarının değerlendirilmesini tarihçilere bırakalım. Yazma sürecinin 2000'de tamamlamış olması nedeniyle kitapta AKP'nin hikayesi ya da post-AKP Türkiyesinin hali yok doğal olarak. Ancak Jenny Hoca Türkçe baskının sonuna yazdığı kısa bir not ile iktidarın ilk döneminin pozitif bir değerlendirmesini yapıyor ve partinin ne kadar demokratik ilkeler çerçevesinde örgütlendiğini, "yeni tarz bir parti"nin yaratıldığından dem vuruyor. Acaba bugün de aynı görüşü savunuyor mu? Blog'unu okumak gerek. Çeviri sanki biraz daha iyi olabilirdi diye düşündüm zaman zaman. Bazı cümleleri tekrar tekrar okumama rağmen hiç anlayamadım. Eğer yeni bir baskısı gündeme gelirse gözden geçirilmesinde yarar olabilir. Jenny Hocamızın romancı yönünü merak edenler tam 14 dile çevrilmiş olan Sultan'ın Mührü'nü okuyabilirler. Bu yıl yayınlanan The Abyssinian Prof 'un Türkçe'de ne zaman yayınlanacağı konusunda şu anda bir bilgi yok elimizde. Ayrıca baskısı tükenmiş olan ve Türkiye'de kadın emeğinin durumunu irdelediği Para ile Akraba, Türkiye'de Kadın Emeği başlıklı bir diğer çok önemli çalışmasının yeni baskısı hazırlanıyor. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Yazının başlığı da methiye cephesini epeyce açığa çıkarıyor ama en sonda ulaşmam gereken yargıyı en başa taşıyarak atayım ilk adımı: Türkçe yazılan ya da Türkçeye çevrilen kalburüstü bütün tarihi romanları okuduğunu varsayan, kendisi de az çok ilgi görmüş hacimli üç örnekle bu alana katkıda bulunan biri olarak, bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Ölmek ve gülmek kelimeleri yan yana çok da gelmez. Belki fonetik olarak ya da bir şiirin kafiyesi olduğunda yakalanan uyum kulağa hoş gelse de ölüm ne olursa olsun acı verir insana. Gülecek yanını bulmak zordur ölümün. Sen adamı öldürürsün diyerek kahkaha atarken bile güldürmek ve öldürmek aynı cümlede geçti diye kısa süreli bir sarsıntı geçirdiğimiz olur. Mehmet Akif'in seciyesini en çok şu üç şey inşa etti der Mithat Cemal Kuntay: Kur'anlı ev, pehlivanlı mahalle, müspet ilimli mektep. Bu üç dayanağı anlamak, Türkiye'nin ve şiirin zeminine dair iyi bir fikir verecektir. Akif'te tarih kültürel bir miras değil. O bunu çok erken zamanda anlıyor ve Namık Kemal'in korktuğu varoluş krizinin ortasında kendisini buluyor. Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç.


Çoruhlu'nun doktora tezinden hareketle oluşan bu kitapta en az 30 yıllık bir emek ve birikim yer alıyor. Bu da kitabı okurken dipnotlardan, anlatımdaki detaylara kadar hemen her alanda kendini belli ediyor. Sosyal bilimlere, sanata, eski Türk geleneklerine, tarihe, gündelik hayattaki alışkanlıklara, batıl inançlara dair önemli bir metin var elimizde. Prof. Dr. Yaşar Çoruhlu'nun Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi Ötüken Neşriyat tarafından yayımlanan 3. baskısıyla okurlarla buluştu. Bu baskıyı öncekilerinden ayıran en önemli fark, bu kez eserin iki cilt halinde ve genişletilmiş şekliyle yayınlanması. Uzun süre alanındaki tek kaynak olan bu kitap tartışmasız biçimde hala alanındaki en önemli eser olma özelliğini koruyor. Kitapta yer alan konular üç ana bölümde işleniyor. İslamiyet'ten önce Orta Asya Türk sanatı, İslamiyet'ten sonra Orta Asya Türk sanatı ve Osmanlı dönemi hariç Anadolu Türk sanatı... Kitabı okurken sadece sanattaki yansımalar değil, bunun kökeni de başarılı bir şekilde anlatılmış. Bu özelliğiyle adeta bir Türk mitolojisi kitabı olma özelliğini de taşıyor. Eski Türk efsanelerine dair birçok açıklama kitapta mevcut. Ayrıca özellikle İslamiyet'ten önce Orta Asya'daki yaşantıya, oradaki inanç sistemine, Çin, Hint ve Pers etkisine örneklerle yer verilmesi kitabın değerini arttıran bir husus. Kuru kuruya semboller, resimler konulup bu sembol şunu temsil etmektedir gibi yavan açıklamalardan kaçınılmış, akademik disiplin içinde ama genel okura da hitap edebilecek bir eser ortaya çıkmış. Çoruhlu'nun doktora tezinden hareketle oluşan bu kitapta en az 30 yıllık bir emek ve birikim yer alıyor. Bu da kitabı okurken dipnotlardan, anlatımdaki detaylara kadar hemen her alanda kendini belli ediyor. Sosyal bilimlere, sanata, eski Türk geleneklerine, tarihe, gündelik hayattaki alışkanlıklara, batıl inançlara merakınız varsa zevkle okuyacağınız bu eseri tavsiye ederim. Kitabın baskısına hayli özen gösterilmiş. Seçilen kağıt, cilt, kutu vs son derece başarılı ama kitapta kullanılan görseller ve görsellerin uygulanmasıyla alakalı aynı şeyi söyleyebilmek maalesef mümkün değil. İç sayfalarda yer alan çizimlerin -ki bu çizimlerin büyük çoğunluğu bizzat Yaşar Çoruhlu'ya ait- sayfa içi kullanımında ideal yerlerinde değil. Her iki cildin de son kısmında bulunan resimlerde ciddi manada kalite sorunu var. Bazı resimler maalesef siyah beyaz. Sanatla alakalı bir kitapta detaylar son derece önemliyken Çoruhlu'nun uzun yıllardan beri çeşitli kaynaklardan topladığını tahmin ettiğim bu resimlerin daha net hallerinin yer almasını arzu ederdim. Ayrıca bir okur olarak söz konusu resimlerin kitabın ilgili bölümünde olmasının okumayı kolaylaştıracağını düşünüyorum ama resimlerin yer aldığı bölümde farklı ve daha kaliteli bir kağıt kullanıldığı için bu pek de mümkün olmamış.


Bu haftanın şahane bir kitabı, tarihle ilgilenen okurları mutlu edecek nitelikte. Tanınmış bir tarihçinin gözden kaçmış bir çalışması: Jean Paul Roux'nun Türklerin ve Moğolların Eski Dini. Jean Paul Roux, Babür- Büyük Moğolların Tarihi, Altay Türklerinde Ölüm, Orta Asya: Tarih ve Uygarlık, Orta Asya'da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar gibi Türkler ve Orta Asya üzerine kaleme aldığı pek çok çalışmasıyla gayet iyi tanıdığımız biz tarihçi, hatta bir çoğumuz onu uzun süre çoksatar listelerin tepesinden inmeyen Türklerin Tarihi adlı kitabıyla tanıyor. Türklerin ve Moğolların Eski Dini ise üzerinde pek durulmamış, hakkında tanıtım yazısı bulamayacağınız, dediğim gibi neredeyse gözden kaçmış, önemli bir tarih kitabı. Tarih denilen şeyi, savaşları, onların nedenlerini ve sonuçlarını art arda vererek, politik oluşumları açıklamaya çalışarak anlayabileceğimize inanmayanlardanım ben. Bireylerin tek tek gündelik yaşamlarına yansıyan inançları, toplumsal eğilimleri, genel kanaatleri ilgilendirir beni daha çok. Toplumların kaderini; savaş gibi, yönetimlerin değişmesi gibi büyük sıçrama anlarını, bu eğilimlerin belirlediğini düşünürüm. İşte Türklerin ve Moğolların eski Dini de bu anlamda minör gibi görünen, major bir çalışma. Hem 30 yıllık bir birikimin ürünü hem de Jean Paul Roux'nun diğer çalışmalarıyla yeniden yarattığı evrenin olmazsa olmazı. Yazarın, Türkleri ve Moğolları yan yana ele almasının sebebi her iki halkın da Altay dil ailesine üye olması. Dil ailesi bir yana, bu iki halkın tarih boyunca tartışmasız bir şekilde çok yakın ilişki içinde olmaları da yazar için son derece belirleyici olmuş. Hikayeyi tarih öncesinde Türklerde ve Moğollarda dinsel düşüncenin gelişimiyle başlatıyor Roux, Yani Türk ve Moğol kelimelerinin ortaya çıkışından önce yaşayan Türklerin ve Moğolların kim olduklarını açıklıyor. Bu ilk bölümde yer alan Türklerin İslamlaşması, kitabın en dikkat çekici bölümlerinden biri, Türklerin şaşılası bir şekilde hızla İslamlaşmasının temelinde yatanları da, Şamanizm inancı alışkanlıklarının günümüze dek ulaşan yansımalarını da gösteriyor okurlarına Roux. Ona göre Türklerin eski dini, bugün hala yaşatıldığı iddiasının ileri sürüldüğü Sibirya ve Altaylardan çok daha iyi bir şekilde Müslüman ülkelerde korunuyor. Bir elma ağacı altında yuvarlanarak kısırlığının geçeceğine inanmanın temelinde yatan ağaç kozmolojisini, o büyük hikayeyi okumak; Türkçede cinsiyet ayrımı yapılmadığı için yıldız adlarının da cinsiyetsiz olması, bu cinsler arası eşitlikçi durumun yanı sıra diğer basat pek çok kültürün aksine güneşe ana, aya baba dendiğini hayretle görmek; doğayla bir bütün halinde yaşan eski Türklerin hayvanlara ve bitkilere bakarak geliştirdikleri yaradılış efsanelerinin ruhani gerçekliği; bugün fizikte de tartışılan, o tüm nesnelerde bulunan yaşam enerjisinin varlığının kabulü üzerine kurulan yaşam anlayışı, bu kavrayışla şekillenen büyüleyici bir gündelik hayat... Kozmik düzeyde gök hem tekliği hem çoğulluğuyla hissedilir; bitkisel düzeyde her ağaç bir bireydir, ancak kendisi de bir toprağa, bir bölgeye ve tüm dünyaya ait olan ve orman denen kolektif bir varlığın parçasını oluşturur; madenler dünyasındaysa her taşın bir ruhu vardır ve bütün taşların ruhları bir taş yığınının tek olan ruhunda birleşir. İnsan düzeyinde her kişi, günlük dilde pek çok ruhu vardır şeklinde tanımlandığı gibi, birkaç güçten oluşmaktadır; ayrıca ailesinin, kabilesinin, boyunun, hatta imparatorluğunun ortak ruhlarına bağlıdır. Roux'nun çalışmasını okudukça, bugün modernizmin yıkılan büyük projesinin yerine koymaya çalıştığımız, yeni ruhani farkındalık arayışlarının, tarihi bir karşılığıyla karşı karşıya olduğumuzu görüyoruz. Türklerin ve Moğolların Eski Dini'nin büyük bir bölümü içeri gereği Şamanizm dinine odaklanıyor. Köklerimizi anlamak kanımca bu az bilinen büyük dinsel yapıyı bilmekten geçiyor. Bu bakımdan Roux'nun çalışması Mircae Eliade'nin Şamanizm'i ile birlikte Türkçede yayımlanan en önemli kaynak kitaplardan biri. Tarih kitaplarının dili ve anlatım biçimiyle ilgili pek çok zorluklara katlanmaya alışmış tarih okurları, bu çalışmada ayrıca farklı bir okuma deneyimi de yaşayacaklar, diyebilirim. Oylum Hanım'a bu güzel yazısından dolayı teşekkür ederim... Ben de Türklerin Tarihi'ni okuyup, bu kitabı da okuma sırasına koyanlardanım. Kitaplığımda duruyor ve sırasını bekliyor... Türkler ve Moğollar çok yakın iki millet. Aynı dil ailesinin yanı sıra, aynı coğrafyayı, aynı gelenekleri ve aynı dini paylaşmışız. O dönemde göçebe yaşayan ve şehirler kurmayan bu iki milleti birbiriyle yan yana yaşayan yakın kabileler gibi düşünebiliriz. Örneğin Timur'ın baba tarafı Moğol, anne tarafı da Türk'tür. Türklerin Tarihi'nde de din konusu geniş kapsamlı anlatılıyor. Günümüzde Alevilik denen akımın İslamiyet ile Türklerin şaman geleneklerinin birleşmesi olduğunu görüyoruz. Alevi dedelerinin de şamanlar olduklarını... Bu Hoca Ahmet Yesevi ile başlıyor. Hacı Bektaş-ı Veli de Ahmet Yesevi'nin öğrencisi. Daha sonra Anadolu'ya geliyor ve bu akımı yayıyor. Göçebe türkler için de eski dinlerinden öğeler bulunan bu islamiyet yaşamı daha kolay ve ilgi çekici duruyor... Örneğin, mezar taşı bir şaman geleneğidir ve islamiyette yoktur. Hala günümüzde yağmur duasına çıkılıyor, kuyularda kesik at kafaları bulunabiliyor. Türklerin mükemmel bir uyum kabiliyeti bulunuyor. Göçebe hayattan yerleşik hayata o kadar mükemmel uyum sağlıyorlar ki, Şiraz'da Tebriz'de o kadar çağdaş şehirler kuruyorlar ki! O dönemde İran'da sanat en üst düzeye çıkıyor.. Bunun sonucunu da Yavuz Sultan Selim'le birlikte kazanılan halife ünvanında bulabiliriz. Bu dönem sonrası Osmanlı devleti koyu bir dini devlet düzenine giriyor. Tarih boyunca da görüleceği üzere, İslamiyet gelişmiş, ufku açık toplumlar doğurmuyor. Bilakis eğitimsiz, fazla düşünmeyen ve ibadet eden ümmetleri yaratmak istiyor. İşte türkler de bu aşamada kaybetmişlerdir. Tarih Oylum Hanım'ın da dediği gibi, günümüze o kadar işaret ediyor ki, şimdi de bu süreçleri yaşıyoruz aslında...


Bir kapıdan gireceksin, neler neler göreceksin, her çileye göğüs gerip hayat budur diyeceksin. Gün gelecek isyan edip niye doğdum diyeceksin. Gün gelecek isyanına kahkahalarla güleceksin. Reha Erdem'in Hayat Var'ının içinde Hayat'la beraberiz şimdi. Hayat, çocukluk ve ergenlik, yaşam ve ölüm arasında, tekinsiz bir tereddüt anında film boyunca... Mahallenin Fenerbahçeli delikanlısının sahilde söylediği bu Orhan Gencebay şarkısı ise kahramanımızın kaderci, çıkışsız ve kabullenmeci muhtemel geleceğini seslendirir gibi sanki. Sinema yazarı Fırat Yücel'e göre Reha Erdem Hayat Var'la bize yetişkin olmanın ölü bir çocuk olmak anlamına gelmediğini söylüyor. Ve zaten sinemanın insanı çocuk gibi isyan ettirdiği anda gerçek sinema olduğunu... Sadece Hayat Var ve Reha Erdem üzerine değil, büyüleyici bir şekilde gelişmesiyle beraberinde derinlikli eleştiriyi de yaratan Türkiye Sineması üzerine düşünüyoruz aslında. Elimizde ise söz konusu gelişimin son verimlerinden biri var: Bir Kapıdan Gireceksin- Türkiye Sineması Üzerine Denemeler. Bir Kapıdan Gireceksin, yakın dönem Türkiye sineması üzerine yazılmış on dokuz denemeden mürekkep bir çalışma. Umut Tümay Arslan'ın hazırladığı çalışmada Fatih Özgüven'den Karin Karakaşlı'ya, Sema Kaygusuz'dan Feride Çiçekoğlu'na, Meltem Ahıska'dan Fırat Yücel'e pek çok yazar sinema üzerinden Türkiye meselelerine odaklanıyorlar farklı farklı pencerelerden. Yekpare ya da bölük pörçük bir zaman içinde, iç ve dış anlatı alanları yaratıp bozarak, kah gündelik olanın ritminde, kah kozmik bir zaman algısına ulaşabileceğimizi ima ederek, gözlerimizin önünde parçalara ayrılan ya da bütünlenen kurgularla yakın dönem sineması; yakın ya da uzak fark etmez, Türkiye'nin dertleri, Türkiye'nin haritası... Sinemamız bize son yıllarda hayatı sinemasal okumalar ışığında algılayabilme fırsatı verdiyse eğer, Bir Kapıdan Gireceksin'de yer alan tüm denemeler bu fırsatın hakkını şahane bir şekilde veriyorlar. Türkiye'nin hafızasında, cümle yaralarında, kimlik çatışmalarında, aşkında ve şiddetinde geziniyorlar. Bir Kapıdan Gireceksin'in bir diğer ilginç okuması Boğaç Ergene'den. Ergene, 'Coğrafi Kayıtsızlık' başlığı altında Maskeli Beşler Irak ile Kurtlar Vadisi Irak filmleri üzerinden Türk toplumunun kendi Doğusunu nasıl tahayyül ettiğinin okumasını yapıyor. Yazara göre sinemasal olarak birer başyapıt olmasalar da gişede başarı kazanan bu iki film Türk insanının kafasında yerleşik olan Doğu ve Güneydoğu'ya dair klişelerin, kuraklık, cehalet, geri kalmışlık gibi, kolaylıkla Irak'a, Irak coğrafyasına ithal edildiğini gösteriyor. Doğululuğu doğuya ötelemenin birer göstergesi haline geliyorlar. Nejat Ulusay'ın Göçmen başlıklı denemesi, Fatih Akın'ın Duvara Karşı'sını ve Kutluğ Ataman'ın Lola ve Bilidikit'ini toplum içinde en korunmasız beden olan göçmen bedeni ve beden politikaları üzerinden ele alıyor. Bu iki çalışmanın klasik melodram sinemasının alışılmış kalıplarını tersyüz eden yapılarına odaklanıyor. Netice ise yenilikçi ve aykırı birer çağdaş sinema örneğiyle karşı karşıya olduğumuz. Kitabın en ilginç denemelerinden biri ise Barış Engin Aksoy'un Lütfi Akad'ın Vesikalı Yarim'i ile Çağan Irmak'ın Issız Adam'ını karşılaştırdığı Sebebi Çok, Bir Sebebi Yok... Aksoy bu iki filmi arzu, aşk, imkansız arzu, imkansız aşk ekseninde ele alıyor. Vesikalı Yarim'deki aşka engel olan toplumsal engellerin bir yerde göstermelik olduğuna, filmin aşk denen şeyin imkansızlığını temelde kavradığına işaret ederken Issız Adam'da ise tam aksine ortada hiçbir engel yokken aşkın bir türlü olamayışındaki anlama/anlamsızlığa götürüyor biz okurları. Ve Fatih Özgüven'den Tombulların Belirişi... Beyaz, fit Türk'ün karşısına çıkan ve onun aksine sinemamızda kolayca kendine yer bulan şişman bedenleri, Recep İvedik filmleri, Ümit Ünal'ın Ara'sı, Cem Yılmaz'ın Hokkabaz'ı ışığında anlatıyor. Özgüven'e göre bizim sinemamızda tombul beden belli bir çelik beden tasavvurundan çok daha inandırıcı, göründüğünden çok daha anlaşılabilir ve ayrıca tartışmaya da açık.


kesesinin ve güç yakutunun... Maskesini geri almak diğerlerine göre kolay oluyor. Düş kesesi de öyle. Cehennem zebanilerinden biriyle yaptığı düello pek şık, ve onun bir kahraman olarak duruşunu belirginleştiriyor gözlerimizin önünde. Düelloyu, 'umut'la kazanıyor Sandman ve maskesini ele geçiriyor. Ancak yakutu ele geçirmek yine de böylesine kolay olmayacak. Çünkü onu kullanan ölümlü 'Düş'ün varlığına ve gücüne elini uzatmış, ondan bir parça koparmış durumda. Sonla başlangıç arasında zarif bir dans gerçekleşiyor ölümlü ile bu ebedi varlık arasında. Ancak bu okuduğumuz/izlediğimiz, başarıyla taçlanarak mutlu sonla biten bir süperkahraman hikayesi değil. Nihayetinde eski gücüne karışan Sandman'in bundan sonrasıyla ilgili soruları ve sorunları var. Düştüğü bu durumdan onu beklenmedik bir şekilde çıkagelen kızkardeşi 'Ölüm' çıkarıyor. 'Ölüm', en az 'Düş' kadar zarif, latif ve eksantrik elbette... Ama aralarında derin bir fark var. 'Ölüm' erkek kardeşine göre kesinlikle daha bilge... Bu bizi hayal kırıklığına uğratmıyor, kahramanımızla aramızı açmıyor, çünkü biliyoruz ki Sandman kızkardeşi 'Ölüm' kadar bilge olsaydı, okunmaya değer bir yolculuğu, bir dizi hikayesi de olamayacaktı. Başta da dediğim gibi Sandman 11 ciltlik epik bir çizgi anlatı. Neil Gaiman dünya üzerinde kadınlar tarafından en çok okunan çizgi-roman serisi olarak da kabul edilen Sandman'de, her şeyden önce antik mitlerle modern mitleri harmanlayarak onları, insan bilincinin en derinlerinde yatan karanlık fantezilerine dönüştürür. Bir yandan da, çağdaş kurgunun inceliklerinden, tarihi dramadan ve destanlardan yararlanır. Bu çizgi anlatının en önemli özelliklerinden biri bir yandan son derece akıcı bir şekilde ilerlerken, diğer yandan destansı hikayesinin yavaş yavaş ve merak uyandıracak bir şekilde gelişmesidir. Gaiman epik fantezilerin en başat meselesi olan kahramanın oluşumu, kahramanın yolculuğu meselesi üzerinde de titizlikle durmakta. Okurun gözleri önünde büyüleyici bir çizgikarakter şekillenmekte, kahramanlaşmakta, var olmaktadır.


Hadi, Tanpınar'dan bir küçük çalıntı yapalım; taştan düş, düşten şiir çıkarabilen... Türkçeye yeni çevrilen Hayalperestler'i, küçük bir anlatı kitabıyken nedir bu şair ve şiir vurgusu, diye soran olursa, kısaca söyleyeyim, bu kitabı bir şiir olarak okumanın dışında hiçbir yer bırakmamış bize Smith. 45 yaşının tüm olgunluğu ve üreticiliğiyle çocukluğun saf düşlerine dair nefis bir şiir kaleme almış. Düşünceler bir tutam yün gibi rüzgarda uçuşur durur elbet ya, Çoluk Çocuk'ta da okuyup büyülendiğimiz gibi, Patti Smith rüzgarda uçuşarak kaybolmaya meyilli olan her şeyin peşine düşenlerden ve bunun görev edinenlerden. Belki de mesele rüzgarda uçuşan düşünceleri yakalayıp dile getirmesi, dil içinde hapsetmesi değil de, sadece bütün bunların peşinden koşmak üzere bir hayat inşa edebilmesi. Hayallerin içine oturan bir hayat, bir inanç sistemi... Şaşırtıcı bir şekilde, inatçı bir hevesle, 'gökyüzünün avantajı' hep onun üzerinde... Bir büyücü, bir şaman, bir hikaye anlatıcısı, bir sabık düş yaratıcısı olarak hepimizi peşi sıra sürüklüyor. Dediğim gibi çocukluğundan, hayatın o en saf algısından vazgeçmiyor Patti Smith. Hayalperestler, bu vazgeçmeyişin narına yazılmış çok kişisel bir anlatı. Ancak bu türden kişisel anlatıların hep yaptığı gibi kendini okura kapatmıyor. Smith, tıpkı Çoluk Çocuk'ta olduğu gibi en mahrem yerlerini bize gösterdikçe yepyeni kurguların, yaratıcılık alanlarının, türlü esinlerin önünü açıyor. Hayalperestlerin bir özelliği de yazarın beklenilenin aksine çeşitli hesaplaşmaları çocukluğa yükleyerek gerçekleştirmeye çalışmaması. Hesaplaşmıyor Smith, yaşamın ilk yıllarında içimizi saran o saf olağanüstülüğü dile getirmekten başka bir kaygısı yok gibi. Doğayla iç içe büyümenin coşkusunu da, bedeni ve zihni sakatlayan ailevi, kültürel, toplumsal baskıların etkilerini de aynı mesafede aktarmayı başarıyor. Belki de sırf bu yüzden onun çocukluğunun tüm ışıltısı böylesine içimize işliyor.


Bir süre önce mübadele döneminin edebiyata yansımaları üzerine küçük bir araştırma yapmıştım. Mübadelenin Türk edebiyatına yansıması o kadar cılız, Yunan edebiyatına yansıması o kadar büyüktü ki şaşırıp kaldığımı hatırlıyorum. Mübadelenin özel bir yeri de yoktu üstelik, toplumsal travmalarımızın hemen hepsi edebiyata çok ama çok az yansıyordu, tuhaf bir şekilde susmayı tercih ediyorduk. Olan bitenin sadece siyasi olması da gerekmiyordu hem. Sel felaketleri ve depremler bile ucundan kıyısından giremiyordu edebiyata. İyi ama neden? Kuşkusuz bu sorunun yanıtı bir, hatta birden fazla araştırma kitabına konu olabilir. Ama ben kendi adıma yanıtın yine de edebiyatta olduğunu düşünüyorum. 12 Mart edebiyatı var evet, ama bir 12 Eylül edebiyatı neden yok sorusuna dair şöyle bir yorum getirilmişti. 12 Eylül tüm ümitleri söndürmek için yapılmıştı, tüm ümitleri söndürmek ve anıları silmek için. O kadar güçlüydü ki artık kimse onları hatırlamak da istemeyecekti zaten, bunun için yapıldı ve başarılı oldu. Öyle bir nesil yaratacağız ki, kim olduğunuzu hatırlamayacaklar, diyordu Evren. Öyle bir söz ki, kahredici, öyle bir söz ki insana tek başına kütüphanelerden taşacak kadar çok 12 eylül romanı, şiiri, öyküsü yazdırmayı şart koşacak cinsten. Oysa biz uzun, çok uzun süre, istisnalar haricinde, yazmayı değil kahrolmayı seçtik. Ta ki, gerçekten unutulmaya yaklaşıncaya, ta ki ki bu unutmanın etkisiyle mi bilinmez, yeniden direnmeye başlayıncaya kadar... Ece Temelkuran'ın Devir'inin, onun kendi kişisel yazım deneyiminin ötesinde, bu direnmeyi yeniden hatırlamaktan çıktığını zannediyorum. Gezi edebiyatı, dili aranırken, bunun bir park hikayesi anlatımından öteye geçeceğini, edebiyatın özüne bulaşacağını ve illa ki işe 12 Eylül'den başlanacağını bekleyen bir okur, bir edebiyatçı olarak, böyle düşünüyorum. Devir, her şeyden önce, unutma ve hatırlama üzerine bir roman. Çıkış noktası ise dilsizlik. Döneme ait anlatamama ve kahrolma durumunun ötesine geçmeyi, bir yazar olarak, çocuk dünyasının dili-dilsizliği üzerinden tercih etmiş Temelkuran. İki kahramanımız var: Ali ile Ayşe. Yoksul bir direnişçi ailesi ile orta sınıf direnişçi bir ailenin çocuklarını, dönemin ruhu bir araya getiriyor. Olan biteni onların gördüklerinden, duyduklarından, unuttuklarından ve hatırladıklarından okuyoruz. Olan biten, 12 Eylül Ankarası'nın siyasi ve toplumsal gidişatı. Olan biten bir felakete, büyük bir felakete sürüklenen Ankara, büyük bir felaketi bekleyen milyonlarca insan, Türkiyeli... Olan biten, iki çocuğun, masalsı bir şekilde, yangın yerine dönen bir dünyanın içinden, kuğuları kurtarma hikayesi... Temelkuran verdiği söyleşilerden birinde Romanda bir çocukluk dili kurdum ama bu dil benim gerçek çocukluk dilim mi yoksa sonradan icat ettiğim kurgusal bir dil mi, çok emin değilim, diyor. Tabii ki sonradan icat ettiği bir dille karşı karşıyayız. Bir yazarın çocuğa, çocukluğa atfettiği bir dil. Özellikle seslere ve kokulara yaptığı vurgularla güçlenen ve etkileyici hale gelen bir kurmaca dil bu. Biz okurlar olarak aslında neler olduğunu çok iyi bildiğimiz bir hikayeyi, bu dil sayesinde okumaya devam ediyoruz. Üstelik toplumun birbirine değmeyen ya da birbirini görmezden gelen katmanlarının arasındaki mesafeyi de bu dil sayesinde aşıyor Devir'in anlatım biçimi. Ali ile Ayşe'nin hayatlarına devrimci abiler, ablalalar kadar, etliye sütlüye bulaşmayan, Dallas'ta Ceyar'ı tutan apartman komşuları Jale Hanım Teyzeler de girebiliyor. Hayat Ansiklopedisi de geçiyor ellerine Cumhuriyet gazetesi de, Hafta Sonu gazetesi de. Kulağa gitmesin diye fısıldanan tüm sözler onların çocuk kulakalarından süzülüp bize kadar gelebiliyor. En gizli sırlar, tembihler aracılığıyla okura açık ediliyor... Ancak kimi yerlerde bu kurmaca çocuk dilinin biraz fazla ağır kaçtığını düşünüyorum. Özellikle toplumsal olarak zaten çok ağır olan bu travma, çocuk gözünden ve yüreğinden anlatıldıkça daha da ağırlaşıyor. Yer yer okurun ilgisini soğutuyor. Tüm hikaye boyunca Ali ile Ayşe'nin dünyasına eşlik eden, Ankara'nın da simgesi sayılabilecek, kuğu metaforu. Kuğu, hem dilsizliğiyle hem de masumiyeti temsiliyle yer alıyor Devir'de ve romana masalsı, naif bir hava katıyor. Daha doğrusu dönemin sert ve acı olduğu kadar masalsı ve naif yapısıyla örtüşüyor. Bak Kuğulu'da üç ağaç var, üzerine yazmışlar Deniz, Hüseyin, Yusuf diye. Düşünmüyorlar, ağaç büyüyünce yukarı çıkacak o yazıyı, kimse görmeyecek. 'Unutmadık, unutmayacağız' diye iç serinletiyor insanlar. Bu çocuklar başka şeyler hatırlayacak, unutturmamaya çalıştıklarımızı değil. Ölümü hatırlamaz insan, hayatı hatırlar Aydın. Durmadan ölümü hatırlarsan sen de ölürsün Durmadan ölümü hatırlamak istemediğimiz, ölmek istemediğimiz için unuttuklarımızı bir yana koyup Devir'in sayfalarını çevirebiliriz. İç serinletmenin ötesine geçmek istediğimizi, unutmadan, yapabiliriz bunu. Yazarın düşlediklerine de denk düşebiliriz böylece, neden olmasın. Sözün kısası kendi diline sahip, kurgusu iyi, duygusu ise ister istemez ağır bir romana imza atmış Temelkuran. Devir'in özellikle dönem anlatılarından, bu aralar bir parça moda da olmuş çocuk gözüyle hikaye etme tarzından, hoşlanan okurları eli boş bırakmayacağını düşünüyorum.


Son yıllarda, sürekli dile gelen bir soru var edebiyat çevrelerinde: Öykü yükseliyor mu? Şiirin ulaşılmaz yeri ve romanın tükenmeyen gücünün yanında öykü türü hep bir muammanın kucağında dolaşıyor halbuki. Düne, bugüne, hatta yarına baktığımızda öykünün, özellikle Türk edebiyatında, hep arada kalmış bir konumda olduğunu görüyoruz. Bazı yazarlar için roman yazmadan önce kullanılan bir basamak, bazen bir heves, çoğu zaman da okur nezdinde bir kere okunup kenara koyulan bir eğlencelik tür öykü. Kırmızı Kedi Yayınevi tarafından yayımlanan Maskeli Balo ve Diğer Öyküler, Bengü Vahapoğlu'nun titiz çalışmasıyla bizlere yeniden hatırlattığı Özcan Ergüder'le tanışmamız için raflarda. Vedat Günyol, Oktay Akbal, Erdal Öz gibi Türk edebiyatının önemli birçok isminin övgüyle söz ettiği öykülerin yazarı, deyim yerindeyse tek kitapla efsaneleşen bir yazar Özcan Ergüder. 1929 yılında dünyaya gelen Ergüder'in ilk öyküleri, henüz Robert Kolej sıralarındayken okulun İzlerimiz adlı dergisinde yayımlanır. Sıkı bir Sait Faik hayranı olan Ergüder, 1948'de Robert Kolej'in geleneksel yazı yarışmasının organizasyonunu üstlenir ve jüride bulunması için Sait Faik'in peşine düşer. Başarır da. Sait Faik, Bedri Rahmi ve Orhan Veli hakem heyeti olarak bu yarışmada bulunacak ve Özcan Ergüder Balıkçı Kamil öyküsüyle yarışmanın birincisi olacaktır. İlk ve tek kitabı olan Maskeli Balo ise 1956 yılında yayımlanır Ergüder'in. İlk dönem öykülerinde açıkça görünen Sait Faik etkisini kırmayı çoktan başarmıştır. Yer yer kara mizaha dayanan, bilinç akışı ve iç konuşmalarla dolu, yer yer bir tiyatro metnini de andıran öyküleriyle bambaşka bir öykü dünyası sunar okuruna. Maskeli Balo öyküsünde annesini arayan Hamlet'le başlayan anne-baba-çocuk-aile izleğini hemen hemen diğer tüm öykülerinde büyük bir incelik ve insan psikolojisini derinlemesine ele alan bir üslupla ele almayı başarır.


Amerikan edebiyatının, modern İngiliz dilinin en büyük ustalarından biridir kuşkusuz John Updike. Ona arka arkaya iki Pulitzer ödülü kazandıran Tavşan dizisi ise, modern klasiklerden kabul edilir. Dizinin Türkçeye çevrilen ilk kitabı Tavşan Kaçla başlayan dizinin dilimizdeki serüveni Tavşan Dibe Vurdu ile devam ediyor. Tavşan, çağımızın en önemli edebi kahramanlarından biri. Sıkıcı denebilecek kadar sıradan, beyaz, ortasınıf bir Amerikan erkeği o. Gelecek vadeden spor hayatı sona erince kendini orta sınıf aile ortamı içinde ne yapacağını bilemez bir vaziyette bulmuş, ne yapması gerektiğinin de üzerinde pek düşünmeden yaşayıp giden, kültürsüz, budala bir kahraman. Ne sevilesidir ne de sevimli. Ama her insan gibi Tavşan da kendini pek öyle görmez. Zira içinde kötülük var da diyemeyiz. Onu dizinin ilk kitabı Tavşan Kaçla tanırız. Hayata karşı en büyük savunması zora gelince kaçmaktır, ama öyle çok da uzaklara değil. O Amerikan'ın herhangi bir kasabasında karşımıza çıkabilecek herhangi biridir, fazlasıyla içeridendir. Ve işte tam da bu yüzden John Updike'ı edebiyat evreninde ölümsüzleştirmiştir. Updike, Tavşan'la 1960'lardan günümüze Amerika'nın ruhunu yazar, Amerika'nın ruhunu soyar. Dizinin ikinci kitabı Tavşan Dibe Vurduda, kahramanımızı iki çocuğundan birini kaybetmiş, babasının çalıştığı matbaada oldukça az bir ücret karşılığı linotipçilik yaparken buluruz. Karısı onu Armstrong aya ayak basmadan bir gün önce terk eder. Ergen oğluyla baş başa kalan Tavşan'ın durup beklemekten başka yapabileceği bir şey yoktur. Karısına öfkelenmek, onu geriye getirmeye çalışmak ya da onu boşamak; bütün bu çıkış yolları Tavşan'a oldukça uzak. Ama başta da dediğim gibi Tavşan, genellikle pek de uzaklara kaçamaz. Babası, annesi, iş yerinden tanıdıkları, ona kendilerince bir yol göstermeye çalışırlar ve bütün bu yollar Amerikan rüyasının içinde kahramanımızın hayatını daha da çetrefilleştirmeye yarayacaktır sadece. Tavşan, Vietnam Savaşı'yla yüzleşmeye, hippilerle baş etmeye çalışan, aya ayak bassa da toplumsal olarak hızla dibe vuran Amerika'yla birlikte daha da dibe vuracaktır. Updike, muhteşem bir ayrıntı zenginliğiyle durmaksızın çeşitli toplumsal resimler yapar, sonra da hepsini karalayıp atar gözümüzün önünde. Tavşan dizisi tam bir Amerikan eleştirisidir: Vurucu, içeriden ve cesur. Aynı zamanda sistemin çıkışsızlığına, içe işlemişliğine dair de bir ağıttır, ağıtlara gülüp geçen cinsten. Tavşan Dibe Vurdunun çok iyi bir çeviriyle Türkçeye kazandırıldığını da söylemeden geçmek istemem. Updike'ı tanımak için harika bir fırsat...


Alın size bir sebep daha; bir tümcenin ortasında gerçekleşen, irtifası bellisiz durum. Benjamin'e göre esrar aslında bir zehirdir. Bunu hep dile getirir zaten ancak, 20. yüzyılın en önemli Marksist estetikçilerinden ve kültür yorumcularından biri olarak kabul ettiğimiz bu adam, özne-nesne ilişkisinin esrarın etkisiyle yeniden düzenlenişine vurulmuştur bir kere. Ve Esrar Üzerine'de çıktığı kontrollü uyuşturucu deneylerini ayrıntılı bir şekilde yazar. Benjamin'in bu metinleri için, şiirseldir diyemem ya, şiirin izlerini takip eder; felsefidir diyemem, felsefenin dibini kazar; fiziksel bir deneydir diyemem, metafiziğin içine dalar. Okunacak onca şey varken Benjamin'in uyuşturucu deneyimlerini okumak niye, diye merak edenler için hemen söyleyeyim. Benjamin'in felsefi dünyasının temel kavramları esrar üzerine yaptığı deneyimlerle ortaya çıkmıştır. Varoluşun yeniden üretilebilir işaretlerinin dışında nesnenin tarihsel mevcudiyeti olarak tanımladığı anahtar kavram 'aura'yı geliştirmeye, esrar deneyleriyle beraber başlar. Aynı şey benzerlik/ aynılık için de geçerlidir. Uyuşturucunun etkisiyle nesnelerin veya mekanların görünmez bir anlam yaydığını keşfeden ilk insan değildir ancak, diğerlerinden farklı olarak Benjamin, bu algıyı hem nesnenin aurasının ortaya çıkması hem de saklı metafizik güçlerin tarihi içindeki mevcudiyete işaret eden aynılığın kavranması olarak görmüştür. Ve flaneur, taklit, empati. Ayrıca, uyuşturucuların ilahi bir vahiy bahşettiğini düşünen pek çok yazarın aksine, Benjamin dindışı bir aydınlanıştan söz etmektedir ısrarla. Kağıdın üzerine düşen gölgenin, kağıdı yaralayacağından korkar. Bir yazgıyı tutar, ya da bırakır düşsün diye. Düşünmeyi, düşün gücüne aşılamaya çalışır. Düşünmenin tenselleştiğini hisseder. Her imge başlı başına bir uykudur. Gülümserken küçük kanatlarının çıktığını duyumsar. Düşüncenin patikalarında güller açar... Kanatlı olmakla kararsızlık hissinin bir arada varoluşunu anlar. Sözün kısası, esrarla felsefi zeminin altını üstüne getirir ve görme biçimleri üstünde bir kelebek gibi uçarken Benjamin, yukarıda söz ettiğim gibi şiirin alanına da kanatlarını değdirmektedir zarifçe. Ondandır ki Esrar Üzerine en çok şairleri ilgilendirir, en çok şairlere tavsiye edilir. Esrar üzerine: Ölüm hali egemenlik haliyle aynıdır. Eğer öyleyse sorarım sessizce kendime: Benjamin hayatına neden uyuşturucuyla son verdi, diye.


Steinbeck'in yazarlığına dair ne biliyorsak hemen hepsini barındırıyor Uzun Vadi'de yer alan öyküler: Harika bir dille, insana dair iyi ve kötü, sevinçli ve kederli, suçlu ve masum ne varsa ayırt edilmeden anlatılıyor, yüreğimize dokunuyor. Yukarıda girişinden alıntı yapmaktan kendimi alıkoyamadığım "Krizantemler" öyküsüyle başlıyor Uzun Vadi. "Krizantemler," bir kadın öyküsü, hemen ardından gelen "Beyaz Bıldırcın" da öyle. Steinbeck gerçekçi bir yazar olarak bilinir, bilirim. Ancak söz konusu iki öyküde de bariz bir şekilde görüleceği gibi olağanüstüye, sezgilere karşı da ciddi bir eğilimi vardır. Bu eğilimi üstü kapalı bir gotik anlatımla taçlandırır. Kadından, doğanın dişil, kaotik, karanlık ruhundan doğan korkuyu, erkeksi paranoyayı, hem kadın erkek ilişkileri hem de onları yerleştirdiği doğa manzaraları üzerinden tartışır. Kocaman bir çiftliği tıkır tıkır işleten kocasının yanında çiçek bahçesiyle ve özellikle krizantemlerle ilgilenen hassas Elisa Allen'ın bir günü, bize doğayla sorgusuz sualsiz birleşen kadın ruhunu anlatır. Toprağa sabitlenmek mi, yoksa evine uğrayan o gezginci tamirci gibi, hiçbir yere bağlanmadan gezmek, kalıcı, dayanıklı hiçbir şey üretmemek mi? Elisa, bir an hiç düşünmediği sorular ve cevaplar arasında salınır. Öykünün kendisi işte bu salınma anıdır. "Beyaz Bıldırcın" öyküsünde ise hastalıklı bir şekilde evine ve bahçesine bağlı Mary aracılığıyla, kadın cinsinin en karanlık yüzüne değinir Steinbeck; üstelik korku dolu bir cesaretle yapar bunu. "Derken olağanüstü bir şey oldu. Çalılıklardan beyaz bir bıldırcın çıktı. Mary donup kaldı. Evet, bir bıldırcındı bu, hiç kuşku götürmezdi, kar gibi bembeyazdı. Ah, harikaydı! Müthiş bir keyif dalgası, infilak etmek üzere bir keyif kabarcığı doldurdu Mary'nin göğsünü. Soluğunu tuttu. Küçük, narin, beyaz, dişi bıldırcın sıradan bıldırcınlardan uzaklaşıp havuzun öteki tarafına geçti. Durdu, çevresine bakındı, sonra da gagasını suya soktu. 'Bak sen!' diye sessiz bir çığlık attı Mary. 'Tıpkı benim gibi. Bakmışsın benmişim o.' Güçlü bir haz duygusu tüm vücudunu titretti. 'Benim ruhum gibi bu, ruhumun tam bir safiyete ulaşmış hali. Bıldırcınların kraliçesi olmalı. Şimdiye kadar başıma gelen her güzel şeyi tek bir güzel şeye dönüştürdü.'" Peki Mary'nin kocası Hary, bu harika şeyle nasıl baş edecektir? Kadın cinsinden yayılan tekinsizlik erkeği neye yöneltir? Bıldırcınların kraliçesinin sonu hazindir. Bilmeyiz, ama Hary ve Mary'ye de bundan sonra pek şans vermeyiz. Kitapta dikkat çeken bir diğer öykü ise "Kaçış." Erkeksi bir büyüme öyküsü bu. Steinbeck, diğerlerinde olduğu gibi bu öyküde de kadın ve erkek dengesini bozmaz. Her ne kadar adam öldürüp dağa kaçan eli silahlı, çok genç bir erkeğin hikayesi olsa da, "Kaçış"ın kaderini oğlanın annesi yazar. "Unutmayın ki çocuklar erkek adama ihtiyaç duyulduğunda erkek olurlar," diyen bir annedir o. Toplumsal cinsiyet kavramını ortaklaşa kuran ikiliğin bir tarafıdır. Pulitzer ve Nobel ödüllerinin sahibi, Gazap Üzümleri'nin, İnci'nin, Bitmeyen Kavga'nın, Fareler ve İnsanlar'ın yazarı John Steinbeck, ilk bakışta insanı ve insan ruhunu anlamak üzere kaleme kağıda sarıldığını düşündürür okuruna ama hemen sonra en büyük dertlerinden birinin endüstri toplumu olduğunu hissettirmeyi başarır. İnsanın değiştirdiği dünyada canlı cansız herkese, her şeye bir şeyler olmaktadır kuşkusuz, peki insana ne olmaktadır? İnsan kendi elleriyle yarattığı bu değişimin içinde kendine ne yapmaktadır? Doğaya yapılanlar, insana da yapılmış sayılmaz mıdır? Sorduğu ve düşündüğü yerde, Steinbeck edebiyat için, insan için başyapıtlar doğurmuştur. Steinbeck, 20. yüzyıl ABD'sini her yönüyle ele alan bir yazar. Bu, günümüz okurunu itebilecek bir tanımlama olabilir, farkındayım. Hatta bugün ABD'liler için bile Fitzgerald ve Hemingway'in gölgesinde kalmıştır. Ancak bu noktada iyi tahlil etmemiz gereken bir şey var. Onun, 20. yüzyıl ABD'sini anlatmış olması demek, kapitalizmle karşılaşmanın ve onun önünde tekrar tekrar kaybetmenin romanını yazdığı anlamına gelmektedir. Bu haliyle evrenseldir Steinbeck; duyarsız kalınamayacak kadar evrensel. Onu evrensel kılan bir diğer özelliği de dili ve anlatım biçimidir tabii. Bir betimleme ustasıdır. Herhangi bir romanını ya da öyküsünü okuduktan sonra bir daha onu unutmanız mümkün değildir. Hem hafızanızda hem de yüreğinizde yer etmeyi başarır. Sinemaya en çok uyarlanan yazarlardan biri olmasının sebebi de budur kanımca. Uzun Vadi, iyi okurun asla gözden kaçırmayacağını düşündüğüm bir öykü kitabı. Nefis çevirisiyle de Türkçeye çok güzel bir hediye.


Son dönem Amerikan edebiyatının sevilen yazarlarından biri Dirk Wittenborn. Biz Türk okurları onu geçtiğimiz yıl Türkçeye çevrilen Farmakon adlı ilk romanıyla tanıdık; zamanının ünlü psikiyatristlerinden biri olan babasının yaşamından ve ailevi bir trajediden esinlenerek kaleme aldığı, orta sınıf beyaz Amerikan yaşamını zehir ve ilaç, mutluluk ve umut kavramları üzerinden kıyasıya eleştirdiği dikkat çekici ilk romanı... Wittenborn şimdi de karşımıza Vahşi İnsanlarla çıkıyor. Ve, orta sınıf bir yeniyetmenin yaşadıkları aracılığıyla, dünya üzerinde el değmeden kalabilmiş son ilkel toplum olan 'Yanomamo'ların mı, yoksa zengin Amerikalıların mı daha vahşi olduğu üzerine karar vermemizi istiyor. New York'ta masözlük yapan uyuşturucu bağımlısı annesiyle birlikte yaşayan 15'lik Finn'in tek bir hayali var; ülkenin tanınmış antropologlarından biri olan babasının Amazon ormanlarında yaşayan Yanomamo halkıyla ilgili araştırmasına katılabilmek. Çünkü hikayemizin başlangıcında ömrü boyunca göremediği babasını ve dünyanın en vahşi insanları sandığı Yanomamoları şiddetle tanımak istemekte. Ve bir parça da olsa ebeveyn-çocuk ilişkisinde çoğu zaman rollerin yer değiştirdiği annesinden, birlikte kurdukları karmaşık hayattan kurtulmak... Bunun ise tek bir yolu var: Büyükbabasının gönlünü yaparak yolculuk parasını temin etmek. Ancak bu yolculuğun karara bağlanacağı gün Finn, uyuşturucu krizi geçiren annesine kokain almak isterken tutuklanınca kahramanımızın hayalleri sonsuza kadar suya düşer. Şimdi büyükbabası ve büyükannesinden kaçmak üzere annesinin zengin ve gizemli bir müşterisinin yanına sığınmak durumundadırlar. İşte Vlyvalle kasabası ve Vlyvalle insanları böyle girer anne oğlun hayatına. Annesinin müşterisi Bay Osborne, Vlyvalle'in de, ülkenin de en zengin adamlarından biridir. Bu kasabada kendilerine ilk andan itibaren yepyeni bir hayat kurmaya başlarlar, kahramanımızın annesi uyuşturucudan kurtulmak için psikolojik yardım almanın yanı sıra sıkı bir şekilde çalışmakta, ideal bir ortasınıf anne olmaya çabalamaktadır. Ancak Finn'in talihi annesinden de açıktır: Bay Osborne'un torunu Maya ile aralarında başlayan aşk, onu Vlyvalle'in en tanınan, en sevilen simalarından biri yapacaktır, dolayısıyla da en çok başı derde giren simalarından... Bay Osborne gibi bir adamın onlara neden yardım ettiğini bilmeyen Finn, bu zengin ve itibarlı adamla annesinin arasındaki ilişkiden şüphelenmektedir. Ancak kısa süre içinde çözeceği bu gizem onların hayatlarına dair yeni gizemleri ve tehlikeleri de beraberinde getirir: Finn'e yapılan saldırı, Maya'nın ailesi Langleyler'in evinin kundaklanması ve Maya'nın kayboluşu gibi... Şimdi Finn, Yanamomolar'ın o kadar da vahşi olmayabileceklerini düşünmeye başlamıştır. Kahramanımız yavaş yavaş çevresindeki para, iktidar, kariyer ve cinsellik adına kurulan çıkar ilişkilerinin farkına varır, etrafındakilerin kendi kişisel çıkarları için yapmayacakları şey yoktur; öldürmek dahil... En fenası da aralarına çabucak kabul ettikleri Finn'i de kendilerinden biri saymaktadırlar. Wittenborn Vlyvalle'den gösterişli ve bir o kadar da gerilimli klostrofobik bir kasaba yaratırken, kasabanın zenginlerinden etrafa yayılan mutsuzluk ve şiddet dalgasını da, kapitalist dünyada umutsuzca verilen yaşam mücadelesini de etkileyici biçimde aktarır. 70'li yılların sonunda yaşanan büyük yozlaşmayı, ahlaki çöküşü, gündelik hayata yayılan uyuşturucu bağımlılığını da incelikli biçimde içselleştirerek hikayesine yediren yazar ergenlik çağındaki kahramanına modern bir erginlenme töreni yaşatarak çok katmanlı bir roman ortaya koymaktadır. En keyiflisi ise Amerikan rüyasını alaşağı ederek onu yeni bir rüyaya çevirmeyi başarmasıdır.


Bazı edebiyatçılar vardır, varlıklarıyla yüksek edebiyat, alçak edebiyat tartışmalarını gölgeler, para, kariyerizm, yayın dünyası, piyasa koşulları, popülerlik tartışmalarını silip süpürürler. Hem okurun hem de eleştirmenlerin kalbini kazanır, edebiyatı hayatın içine yerleştirirler. İşte bu edebiyatın nadir görünen parlama anlarıdır. Yaşar Kemal'dir, Murathan Mungan'dır, Nazım Hikmet'tir. Listemiz uzar ama çok değil... Mahir Ünsal Eriş'in öykülerini, Bangır Bangır Ferdi Çalıyor Evde'yi ve Olduğu Kadar Güzeldik'i okuduktan sonra şaşırarak bu türden bir parlamayla karşı karşı olduğumu hissetmiştim. Hislerimin sağlamasını önce okurlar, sonra eleştirmenler, nihayetinde de Türk öyküsünün en önemli ödülü olan Sait Faik Armağanı ile yapmış oldum. Mahir Ünsal Eriş, yeniden doğan, kelimenin tam anlamıyla ikinci baharını yaşayan son dönem Türk öykücülüğünün en dikkate değer, parlak yazarlarından. Göz alıcı, hani neredeyse yaralayıcı bir duyarlığa sahip, tutunamayan değil naif kahramanların kendilerince boy gösterdiği, sağlam, sağlam olduğu kadar da kırılgan bir öykü evreninin sahibi. Bangır Bangır Ferdi Çalıyor Evde ve Sait Faik Ödüllü Olduğu Kadar Güzeldik'teki öyküler için öncelikle iyiliğin ve kötülüğün, sevincin ve kederin hayattaki iç içeliğini derinden kavrayan öyküler bunlar, diyebilirim. Hiçbir duygunun içinden bir diğerini cımbızla çekseniz çıkaramayacağınızı bilen öyküler. Kederin, bir aşkın, bir hayalkırıklığının, saçma bir tesadüfün, olmadık rastlaşmaların bir insan ömrünü sonuna kadar etkileyeceğini, gölgeleyeceğini ya da sonuna kadar yeşertebileceğini söylüyor bize Eriş. Daha doğrusu insanın benliğine, duygularına, içinde yaşadığı topluma ve nihayetinde dünyaya karşı muktedir olmadığını; yaşadığımız dünyada sürekli suretle bize vazedilenenin aksine hiç de muktedir olamayacağımızı. Aslında kederi de, kederin, hüznün ağır basması da biraz buradan geliyor. Her an kırılmaya hazır, incecik bir bahar filizinden farkımız olmadığını hatırlatıyor bize. Aşık olduğu Fidan'ı tam aşkını ilan edecekken kopan kavga ortamında pısırıklık edip kurtaramayan genç adam, futbol hayatında muvaffak olamayınca bir köşede sönen babanın değişmeyen kaderinin ortakçısı oğul, bir aşkı yolundan döndürmeye çalışırken midesine ve bağırsaklarına yenik düşen Evrenos, sevmekten çok sevilmek isteyen ve dolayısıyla hep kaybeden Güderen, itibarını, umutlarını kaybettikçe deliren, hatta kendini öldüren eski solcular, göz göre göre, neredeyse bile isteye o yollara düşen konsomatrisler... Hepsi orta yerinden kırılan dallar. Eriş'i merhametsiz bulanlar olabilir, kırılan bir dal parçasının bir daha gerçek anlamda yaşayamayacağını görüp omuz silkip geçmek yerine, bize ısrarla işaret etmesini... Ama yoksulluğun, ama yoksunluğun, ama hayal kırıklıklarının, ama hayatın merhameti yok. Sadece keder değil elbet. Oyuncu bir yazar Eriş. Özellikle ikinci kitabı Olduğu Kadar Güzeldik ile oyuncu yönünü, hayatın ters köşe sürprizlerine ve sevincine açık olduğunu gösteriyor. İlk kitabında yarattığı öykü evreninin ikinci kitabıyla genişletmesinden, derinleştirmesinden anlıyoruz bunu. Bazı öykü karakterleri, yeni öykülerde birer kahraman olarak çıkıyorlar karşımıza, ya da tam tersi. Edebiyatın kahramanlık izleğini bu anlamda yapıbozuma uğratıyor, kahramanı olduğumuz hikayelerden çıkıp başkalarının hikayelerine ortak ediyor, edebiyatı hayatla kesiştiği o büyülü noktadan devam ettiriyor. İlk bakışta gündelik hayatın basitliğine ve türlü çeşit karmaşasına değiniyor gibi görünüyor bu öyküler bize. Bir parça devam edince, insan ruhunun derinliklerinden çıkıp, öyle kutsal falan da değil, basbayağı gündelik hayata sirayet eden türlü çeşit halleriyle yüzleştiğimizi farkediyoruz. Daha doğrusu gündelik hayatla, toplumsal yapıyla perdelenen ruhumuza dair olduğunu anlıyoruz anlatılanların. Belki de işin sırrı, Eriş'in öykücülüğünün en parlak noktalarından biri, bu. Herkese dair bir şey, çaybahçeleri, okul sıraları, büfeler, otobüsler, bekleme salonları, oturma odaları gibi, çok bildik, çok bizden bir şey söylüyormuş gibi yapıp, okuru insan ruhunun karanlığına ve edebiyatın alanına çekiyor ustalıkla. Yeri gelmişken bir parça da teknikten söz etmeliyim. Bir an'ın içinde var olan "her şeyi", anlatma çabası olan öykü türünden, sözüne cimri, duygusuna cömert, tekniğe hakim olmasını ama o tekniği bize göstermemesini, hissettirmemesini bekleriz. Bu anlamda "Dayımın Avrupaya Kaçırılışı", "Benim Adım Feridun", "Çok Sıkılır Arkadaşı Ölen Çocuklar" gibi öyküleriyle adeta öykü yazma dersi veriyor Eriş. Ve yine tam yeri gelmişken, tıpkı Sait Faik Abasıyanık'ın bize yaptığı gibi, bütün bunları öylesine sezdirmeden, öylesine kendiliğinden yapıyor ki herkes bu öyküleri yazabilir izlenimi vermeyi başarıyor. Okuru edebiyatın tam kalbine çekiyor. Her iki kitapta yer alan öykülerde bir başka dikkat çeken unsur, son dönemde edebiyatımızı etkileyen eril bakış açısına, erkek dünyasına, erkek kahramanlara dair. Öykülerinin kahramanlarının pek çoğunun erkek olmasına rağmen, son derece dişil bir dünyayla karşılaşıyoruz Eriş'in kaleminde. Tabiri caizse, anne diliyle yazıyor. Tutunamamış olmaktan bir üstünlük duygusu, kibir çıkarmıyor, boşvermişlik ile yoğun duyarlık arasında çok hassas bir noktada durmayı başarıyor. Ve gelelim Sait Faik Armağanı'nın 60.'sının Mahir Ünsal Eriş'e verilme sebebine. Bunu, yaşadığımız gün itibariyle çok önemli ve anlamlı buluyorum: Vicdan. Gündelik yaşamın içindeki insanın zayıf ve güçlü yanlarını, gerçekçi sahnelerle ve vicdanlı bir dille kaleme almaktaki başarısı nedeniyle. Ona en çok ihtiyaç duyduğumuz bu günlerde, vicdanımızı bir kez daha hatırlamak, bir kez daha derinden yoklamak için okunabilir Mahir Ünsal Eriş. Edebiyatın niye var olduğunu bir kez daha hatırlamak ve umutlanmak için belki de...


Bir şehri, bölgeyi, semti ya da sadece bir sokağı suça ve karanlığa bulayan şey, işlenen suçların sayısından değil, suç potansiyelinin her an her yere sinmiş olmasından, karanlığın bir nabız gibi atışının hissedilir olmasından gelir herhalde. Adaletsiz nice potansiyel ölümlerin, cinayetin, kanın ve korkunun kokusunun cesaret ve çaresizlikle kesiştiği gölgeli sokaklar, puslu havalar, insanın içine işleyen rüzgarlar, umursamazlık, boş vermişlik ve çoğu zaman ince hesaplar... Brooklyn'de hepsi ve sanki çok daha fazlası var gibi... Ya da şöyle söyleyeyim, Brooklyn'de hiçbiri yoksa da orada geçtiğini iddia eden öyküler öyle demez en azından. Kara Brooklyn adı altında toplanmış suç öyküleri de, bu bölgenin karanlık yüzüne değil, daha çok onun içine, üzerinde yaşayanların ta içine nüfuz etmiş karanlığa dalmaya eğilimli... Parklarda, apaydınlık apartman dairelerinde, terk edilmiş tren istasyonlarının çevresinde, köprü inşaatlarında, azınlık mahallelerinde, suyun yüzeyinde ya da içinde fark etmez, suç düşüncesinin kendisinin peşine düşmüş hikayeler bunlar. Dikkat çekici bir ilk romanla çıkış yapmış Eski Asrın Kalbi Tim McLoughlin'in editörlüğünü yaptığı kitapta yer alan öyküler, Eski Zamanlarda Brooklyn, Çağdaş Brooklyn, Polisler ve Hırsızlar ve Sakin Brooklyn adlı dört bölümde toplanmış. Ancak, ne kadar kategorize edilirse edilsinler, tüm öykülere sinen bir zamansızlık var gibi. Daha doğrusunu söylemek gerekirse, tüm öykülerde, bölgenin kendisine özel zamandışılığı okunuyor. Bir Brooklyn'e dönüş hikayesiyle giriyoruz Kara Brooklyn'e. Yıllar önce doğup büyüdüğü yeri bırakmış, çok satan kitaplarıyla meşhur olmuş yazar kahramanımız, imza gününe gitmeden dolaşıyor Brooklyn sokaklarında ve geçmişte. Sokaklar, evler ve insanlar, ona geçmişte içinden çıktığı, ıskaladığı bir hikayeyi anlatıyorlar sanki ve yakın, çok yakın gelecekte işlenecek bir cinayeti... Pete Hamill'ın İmza Günü, kitabın sadece ilk öyküsü olması dolayısıyla değil, okurunu bölgenin ruhuna çekmesi bakımından da son derece dikkat çekici. Brooklyn, cemaatlere iyisi ve kötüsüyle- bölünmüş bir bölge. Burada, suç da dahil olmak üzere toplumsal hayatın her katmanında cemaatlerin sözü geçiyor. Bu etkinin izleri birçok hikayeye süreğen bir art alan olarak sinse de, Pearl Abraham'ın "Kara Hasidik" adlı öyküsünde, cemaat olgusu diğerlerinden farklı olarak başrolde. Cemaatler arasındaki çekişmeden ziyade Brooklyn'deki cemaatlerin kendi içlerindeki çıkar çatışmalarının dünyasına giriyoruz bu öyküde. Willamsburg'daki saflara ayrılmış içine kapalı Yahudi cemaatinden bir dedektifin, cemaat tarafından üstü örtülmek istenen bir cinayeti aydınlatma çabasında, öyle bir şey eğer mümkünse, yekpare bir taşa benzeyen cemaatini lif lif ayırma mücadelesi de var. Kara Brooklyn'in dikkat çeken bir diğer öyküsü ise çağdaş Brooklyn'de geçen ve son satırına kadar okuruna katilini aratan değme polisiye romanlara taş çıkartacak yetkinlikteki Crown Soygunu. Uyuşturucu, etnik ayrımcılık, genç neslin yarattığı yer üstündeki yer altı yaşamı, ihanet ve cinayet... Hepsinin yanı sıra Adam Mansbach, tek taraflı bakış açısının ironik yanıltıcılığına dair yüzümüzü yüzümüze bir kahkaha patlatıyor sanki.


Bilişsel inşacılık... Bilmem aramızda bu kuramı duyan var mı... Ancak şu kadarını söyleyeyim, duymayanlar için, vakit gelmiş de geçiyor bile... Şilili iki ilginç bilim adamı Humberto R. Maturana ve Francisco G. Varela bundan yirmi yıl kadar önce kafa kafaya verip insanın bilişsel yetileri hakkında çığır açan bir kuram ortaya atmışlardı. Ve başta evrimci psikoloji ve sinirbilim olmak üzere sosyal bilimlerin pek çok dalını etkilemeyi, hatta değiştirmeyi başarmışlardı. Amerika'da üniversitelerde, Şili'de ise lise düzeyinde ders kitabı olarak kabul edilen Bilgi Ağacı, işte bu ilginç kuramı kitaplaştırdıkları çalışma, nihayetinde Türkçede... Maturana ve Varela, bilmeyi bilmekle başlıyorlar işe. Basit bir kör nokta deneyinden yola çıkarak algılarımıza olan güvenimizi sarsıyorlar önce, hem de son derece basit bir şekilde. Göstermek istedikleri ilk şey, bilimsel bilginin kesinliğe dair dayatmalarından bizi kurtarmak; dünyanın mekanını görmediğimizi, aslında sadece kendi görsel dünyamızı yaşadığımızı, dünyanın renklerini değil, kendi renk dünyamızı algıladığımızı, göstermek... Bir dünya algılıyoruz. Ama bu dünyayı nasıl bildiğimize yakından baktığımızda, biyolojik ve sosyal eylemlerimizin tarihini dünyanın bize nasıl göründüğünden ayıramayacağımızı fark ediyoruz. Dünya o kadar bariz ve yakın ki onu görmek çok zor, diyorlar. Hal böyleyken konunun dönüp dolaşıp evrime gelmemesi mümkün mü? Değil elbette. Maturana ve Varela, evrimin kökenini anlamak için önemli bir anahtar veriyorlar elimize. Her çoğalma/üreme evresindeki farklılıklar ve benzerlikler arasındaki o vazgeçilmez ilişkide, organizasyonların korunmasında ve yapısal değişimlerde evrimin yapısını anlayabiliyoruz. Bu eksende canlı ve çevre arasındaki yapısal uyuma çekiyorlar dikkatlerimizi. Ve yine son derece ilginç bir noktaya işaret ediyorlar: Canlı ve çevre arasındaki yapısal uyum çerçevesinde gerçekleşen etkileşimlerde, canlıya ne olduğunu çevredeki düzen bozulması belirlemez; daha ziyade canlı bütünün içerisinde gerçekleşecek değişimi belirleyen, canlının yapısıdır. Bu son derece ilginç tespit, bugün çevremizle, dünyayla kurduğumuz ilişkinin düşünsel olarak sapkınlığını da ortaya koymaktadır kanımca. Ve gelelim bireyoluş sürecine ve dile. Biz insanlar sadece dil içerisinde insanız, diyor yazarlarımız. Birey oluş sürecimizi dille başlatıyorlar. Dilimiz olduğu için tasvir, hayal ve ifade edeceklerimizin sınırı yok, dilimiz olduğu için parmaklarımızı şıklatmaktan politika yapmaya kadar bireyoluş serüvenimiz süregitmekte... Dil, sosyalleşmenin önünü açmışsa eğer, sevgiye dayalı bir işbirliği sonucu ortaya çıkmış demektir... Gelinen noktada dilin, birileri tarafından dış dünyayı anlamak amacıyla icat edilmediğini de kavrarız, onun dış dünyayı anlatmak için kullandığımız bir araç olmadığı da ortadır. Bilakis, dilleştirme yoluyla bilme eylemi, dil ekseninde bir dünya oluşturur. Ve kendimizi diğer insanlarla birlikte inşa ettiğimiz dilsen dünyanın dişlilerinden biri olarak buluruz... İnsan zihnini ve bilme eylemini başlı başına bir doğa olayı olarak anlamlandırabileceğimizi söyleyen ve başta da dediğim gibi çığır açan bu iki bilim adamının çalışması bizim okullarımızda da ders programlarında kendine bir yer bulur mu bilemem ama, zihni ve ufku açık okur için Bilgi Ağacının şahane bir kitap olduğunu rahatlıkla söyleyebilirim.


Oldum olası Ursula K. Le Guin'in kimi çalışmalarının fantastik, kimilerinin bilimkurgu olarak değerlendirilmesine, romanlarının türlere ayrılmasına karşı çıkarım. Geldiğimiz noktada nasıl ki roman, hem kendi içinde bütün türleri ağır ağır hazmediyor ve hem şiiri hem öyküyü aynı anda içererek yepyeni bir biçim olarak karşımıza çıkıyorsa, Le Guin de, ne fantastikte ne bilimkurguda, sadece ve sadece bilinçle bilinçdışı arasındaki o kaotik ve büyüleyici yolda yürüyor çünkü. Üstelik bu ayrımsızlığı hemen her çalışmasında okumak mümkün, Türkçeye son çevrilen romanı Rüyanın Öteki Yakası da işte bu yürüyüşün en iyi örneklerinden biri. Hikayemiz bu yıllarda, şimdiki zamana pek benzemeyen bir şimdiki zamanda geçmekte. Asit yağmurlarının sürekli yağdığı, küresel ısınmanın son noktasına yaklaştığı, hastalıkların, açlığın, savaşların kol gezdiği bu dünyada kahramanımız George Orr, rüyalarından mustarip bir hasta olarak çıkar karşımıza. Aşırı derecede ilaç kullandığı için devletle başı derde girmiş, psikiyatrik bir hastalığı olup olmadığından şüphelenildiği için de kendisini rüya uzmanı Dr. Haber'in karşısında, Zorunlu Terapi seanslarında bulmuş bir adam olarak... Üzerinde pek çok test yapılmıştır Orr'un, ancak herhangi bir hastalığı olmadığı gibi son derece normal bulunmuştur. Hatta belki de anormal derecede normal... Ancak uyumaktan ve rüya görmekten korkmaktadır, çünkü gördüğü bazı rüyaların dünyayı geri dönüşü olmayan bir şekilde değiştirdiğini düşünmektedir. Dr. Haber kısa süre içinde Orr'un kuruntulu bir hasta olmanın ötesinde gerçekten de muhteşem bir yetenekle dolu olduğunu anlar. Ve bu yetenekten dünyanın, insanlığın ve bir parça da kendisinin iyiliği adına yararlanmaya karar verir. Orr'un tek istediği etkili rüya dediği şeyden kurtulmaktır. Çünkü, değişimi değil, durağanlığı, her şeyin olduğu gibiliğini arzu etmektedir. Dr. Haber'in durduğu yer ise çok farklıdır, gitgide bir ayı-şaman-tanrı'ya dönüşecek olan bu adam Orr'un da dediği gibi, kendinden başka hiç kimsenin var olduğuna tam olarak inanamadığı için insanlara yardım ederek onların kendi nezdinde var olduklarını kanıtlamak istiyor gibidir. Haber, zorunlu terapi seansları sırasında Orr'u hipnotik bir uykuya tabi tutup etkili rüyalar görmesini sağlamakta, bu sırada da telkin yöntemiyle dünyada değişmesini istediği şeyleri dayatmaktadır. Ancak elbette her şey onun telkinleri gibi tam anlamıyla olmuyor, Orr'un bilinçaltı süzgecinden geçerek eğilip bükülüp farklı bir gerçekliğe dönüyordur. Örneğin insanın insana karşı savaşı bitsin, insanlık arasında barış olsun telkini Orr'a bir uzay savaşı rüyasını gördürüp dünyayı uzaylıların basmasına sebep olmuştur! Orr'un Dr. Haber yönetiminde gördüğü rüyalarla dünya tarihi defalarca değişir. Öyle ki biriyle dünya çevre felaketinden kurtulurken, bir diğeriyle nüfus patlaması son bularak dünya nüfusu 7 milyardan 1 milyara iner. Tabii olan arada buhar olup uçan 6 milyar insana olmuştur. Irk ayrımcılığını ortadan kaldırma çabası ise beyazların, siyahların, sarıların ve cümle melezlerin toptan ortadan kalkıp tüm insanların griye dönüşmesiyle son bulur. Bu süreç sırasında Orr'un aşık olduğu ve başlangıçta bir avukat olarak karşısına çıkan Heather, kimi zaman ortadan kaybolarak kimi zaman yedi aylık sevecen karısı olarak belirerek hikayeye girip çıkar. Orr, her defasında onu kendine inandırmak ve aşık etmekle mükelleftir. Kendisine uzaylı kocakarı dediğimiz Le Guin, romanının kurcaladığı temel meseleyi ise -kim bilir belki biz okurlarını haksız çıkartmamak adına- ilginçtir ki bir uzaylıya söyletir: Benlik evrendir.


Silverberg, bilimkurgu ve fantastik edebiyatının günümüzde yaşayan üstatlarından biri. Yazarlık kariyeri boyunca bol miktarda Hugo ve Nebula ödülü almış, 2004 yılında Amerika bilimkurgu yazarlarının büyük üstadı seçilmiş, 2007 yılında Fantasy Amateur Press Association'un başkanı seçilmiş, fantastik yazına yön vermiş bir kalem. İçeriden Ölmek ise onun dünyada tanınmasına ve sevilmesine yol açan, üslubunun olgunlaştığı, klasikleşmiş eserlerinden biri. Hikayeyi bizzat kahramanın kendisinden David Seling'den dinliyoruz roman boyunca. Seling, ölmeden önceki ölümünü anlatıyor. Telepati yeteneğinin onun ne hale getirdiğini ve bu yetenek, içinden çıkıp giderken nasıl bir tükeniş süreci yaşadığını anlatıyor. Bu süreç biz okura fena halde gençlikten yaşlılığa geçişi anımsatıyor, hatta belki içindeki yaratıcı gücü artık hiçbir şeye çeviremeyeceğini anlayan bir sanatçının ruhunu. Ondandır ki, hikayenin bize anlatıldığı zaman, sonbahar. Sonbaharı ezmeye gelen kışın ayak seslerinin fena halde duyulmaya başladığı o anlar... Kabulleniyorum. Silverberg'in etkileyici bir dili var. Bir yandan şiirsel ve zengin, diğer yandan küstah ve ironik. Ender bulunan bir karışım. Ama zorlayıcı değil hiç. Edebi akışların arasında kesik kesik patlayan ironik kahkahalara kısa sürede alışıyorsunuz, seviyorsunuz. İçeriden Ölmek türlerin haricinde gerçek edebiyatla ilgilenen her okuru mest edecek türden, şahane bir kitap. Üstelik Türkçe çevirisi de okuru hüsrana uğratmayacak cinsten. Bu harika kitabı önümüzdeki hafta Kayıp Dünya'dan ithaki yayınları sponsorluğunda 3 şanslı okurumuza hediye edeceğiz.


John Scalzi, işte bu yeni isimlerden biri. Kendisi Amerikan Bilimkurgu ve Fantastik Kurgu Yazarları Derneği'nin başkanı. Onun Hugo ve Locus'ın kıyısından dönen ama yine de bol ödüllü ilk romanı Yaşlı Adamın Savaşı da şimdi Türkçede. Öyleyse buyurun insanlığın evrene açıldığı bir gelecekte, bitmek bilmeyen savaşlarla, barış ve mutluluk umutlarıyla dolu bir hikayeye. Perry de işte bu karmaşık hisler eşliğinde kendisi gibi binlerce yaşlıyla birlikte ayrılıyor dünyadan. Uzun yol boyunca kendine benzer sebeplerle dünyadaki hayatlarından vazgeçen insanlarla dostluklar kurmaya başlıyor. Hepsi hevesliler ama içlerinden hiçbirinin kolonicilerin onları nasıl gençleştireceklerine dair bir fikri yok. Ta ki, yaşlı bedenlerini yeşile çalan olağanüstü güçlere sahip yeni, gencecik bedenlerle değiştirene kadar. Kuşkusuz sarsıcı bir değişim bu. Ancak onları bekleyen son derece zorlu ve vahşi savaş ortamı kadar değil... Koloni Güçleri, deneyimli, bir nevi bilgeleşmiş olgun zihinler ile genç bedenleri birleştirerek mükemmel savaş makinaları yaratmakta ustalar. Ama iş bu makinaları korumaya gelince... Yaşlı askerlerin üçte ikisi bir iki yıl içinde evrenin derinliklerine karışıyorlar. Bu iki yüzyıllık kesin istatistiksel veriden kaçınmanın yolu yok. Perry üzerinde fazla düşünmeden savaşmaya ve deyim yerindeyse canını kurtarmaya çalışıyor sadece. Ancak beklenmedik şekilde fark edilen hızlı düşünme yeteneği, savaşlarda gösterdiği sağduyu onu hızla yükseltiyor. Perry'nin kaderinde bu anlamda kahraman olmak var. Ve belki ölen karısıyla bir daha karşılaşmak, onunla yeniden emeklilik hayatı düşlemek... Bütün bunların olabilmesi için ise evrenin sahipleri olduğundan şüphelendiği bir ırkın gizemini çözmesi, büyüklü küçüklü bir dolu savaştan sağ çıkması ve üzerinde hiç kimsenin konuşmadığı özel kuvvetlerin ne menem bir şey olduğunu anlaması gerekiyor.


Amerikan edebiyatının yaşayan en büyük yazarlarından, Musevi-Amerikan edebiyatının önde gelen ismi Philip Roth ise, bu yaşatmaz olur ifadesini, düşüncesini zaten ölmüş olan bir kahramanın ağzından vermeyi tercih etmiş. Everyman, Türkçeleşmiş haliyle Sokaktaki Adam, bir kısa roman, novella. Philip Roth, seksine yaklaşmış bir yazar olmasından belki de, 2006 yılında kaleme aldığı bu romandan itibaren hep kısa romanlar yazıyor. Yaşamın git gide içinden çekildiğini hissediyor da, bu çekilişi, bu başat duyguyu yaratım alanına taşıyor sanki... En azından Sokaktaki Adamın okuruna verdiği ilk izlenim bu. Başta da dediğim gibi kahramanımız bir ölü. Roman onun ağzından kendi cenaze töreninde başlıyor. Çok sevdiği erkek kardeşi, eski karıları, oğulları, kızı ve hatta hem hemşiresi hem sevgisi olmuş son gözdesi mezarı başındalar. Bu başarılı reklamcıya, oğullarına göre kötü, kızına göre iyi babaya, karılarına göre berbat kocaya, erkek kardeşi için parlak ama sağlıksız kardeşe, son sözlerini söylüyorlar arkasından. Bu sözlerin bir anlamı var mı? Hem de nasıl var, zira kahramanımızı, kahraman yapan şeyler bunlar. O, artık sadece onların giderek solacak olan anılarında, ama doğru ama yanlış değer yargılarında var. Sokaktaki Adam, bir hesaplaşma romanı. Hayatla, kahramanımızın kendi kişiliğiyle, bu kişiliği üreten içinde yaşadığı toplumla ve hatta bedeniyle bir hesaplaşma. Bir ressam olabilecekken, reklamcılığı, sanat yönetmenliğini seçip, orta sınıf bir aile kurmuş sokaktaki adam, emekli olup lüks bir emekliler sitesinde yalnız kaldığında ise ömrü boyu özlemle beklediği o resimle dolu hayatın anlamsızlığını hissediyor. Çünkü emeklilik yalan, ne kadar harika, sanat eseri sayılabilecek resimler yaparsa yapsın, artık rüyasının anlamı boşalmış, kısacası fena halde geç kalmış. Paranın ve erkekliğin gücünün durmaksızın pompalandığı, bütün bunlara adeta tapılan bir toplum içinde, erkekliğini yaşla birlikte yitiren, parasının da bir öneminin kalmadığı noktaya gelen beyaz adam, ne yapsın? Spor yapmayı hiç bırakmamış, sağlıklı beslenen, içki, sigara içmeyen örnek beyaz adam belki de genlerinden gelen hastalıklarla nasıl boğuşsun? O hiç gelmeyecek gibi görünen uzak gelecek, bir gün ansızın geldiğinde, neyin önlemini alsın; hastanelerde, ilaçlarla, ameliyatlarla sona yaklaşan bir tekne kazıntısıyla baş başa kaldığında? Yaşlılık bir savaştır diyor sokaktaki adam, sonrasında ise fikrini değiştiriyor: Yaşlılık bir katliamdır! Bir ötekilik duygusu ele geçirmişti onu... Artık sabahları tahta kaldırımda onunla koşu yapan genç kadınlar dışında hiçbir şey, resim yapmak da, ailesi de, komşuları da, merakını uyandırıp ihtiyaçlarına cevap veremiyordu. Tanrım, diye düşündü, eskiden neymişim! Beni çevreleyen hayat nasılmış! Sahip olduğum güç! Hiçbir yerde bir ötekilik hissetmemek! Bir zamanlar tam bir insandım. Amerikalı, başarılı beyaz erkek öteki olduğunu hissetmediği sürece tam bir insan... Ancak ne kadar ötelerse ötelesin yaşlılık geldiğinde, paraya, aileye, statülere, cinselliğe bakmıyor hayat, yine de seni öteliyor. Alınan tüm önlemler, yapılan tüm tasarruflar boşa gidiyor. Çünkü ötekini aslında kendi elleriyle yaratıyor beyaz adam ve yaşlılık gelip çatınca yine kendi elleriyle yarattığı bir ucubeye dönüşüveriyor, sokaktaki adam oluyor.


Yazmak üzerine düşünen, hiçbir şey yazmasa da başkalarının yazdıkları eserler -romanlar, öyküler, şiirler, denemeler- üzerinden hayata farklı pencerelerden bakmayı başarabilen okurlar için kısa ama öz bir kılavuz Yazma Üzerine Sohbetler. Ursula K. Le Guin'le birlikte içimizde yaşayan hikayelerimizi, bizi biz kılan şiiri, ancak kelimelere dökülünce hayat bulan düşüncelerimizi duyabilmek için bu sohbetlere kulak vermeli. Rumen düşünür E. M. Cioran, kendisiyle yapılan söyleşilerden mürekkep bir kitap olan Ezeli Mağlup'taki söyleşilerinden birinde, kendi yazma serüveni üzerine şunları söyler: Eminim ki eğer kağıtları karalamasaydım, uzun zaman önce kendimi öldürmüş olurdum. Yazmak olağanüstü bir tesellidir. Tatar Çölü romanı başta olmak üzere, yazdığı tüm roman ve öyküleriyle okurunun zihninde bambaşka tatlar bırakan İtalyan yazar Dino Buzzati ise 26 Ekim 1957 tarihli bir notunda, Yazmak en gülünç ve en patetik hayallerimizden biridir. Ak kağıt üzerine kara kıvırcık çizgiler çizerek önemli şeyler yaptığımızı sanırız. diye tanımlar, yazmak eylemini. Elbette birçok yazardan, düşünürden ya da yazının herhangi bir türüyle yakın ilişkisi olan birinden daha nice tanımlamalar, örneklemeler gösterilebilir: Birbirinden farklı, birçoğu öznel, aslında söyleyen kişinin de tam olarak bir türlü dört başı mamur kelimelere dökemediği açıklamalar... Çünkü gerçekten de yazmak hala büyüsünü ve gizemini koruyan bir eylemdir yazan her insan için. Sorular art arda gelir, durup düşününce: Neden yazarız, niçin yazarız, yazmasak ne değişir? İnsanlık tarihini yazının icadı ile başlattığımızı düşünürsek hele, bu neden ve niçin sorularının altında öyle kolayca yanıtlanmayacak bir anlam yatıyor olmalıdır. Ursula K. Le Guin de yazdığı fantastik, bilimkurgu romanlar, öyküler ve şiirlerinin yanı sıra, yazmak üzerine birçok farklı açıdan düşünce üreten yazarların başında gelen bir isim. Kendi deyimiyle hikaye anlatıcıları için bir el kitabı niteliğindeki Dümeni Yaratıcılığa Kırmak adlı kitabı başta olmak üzere, yazmak üzerine, kitaplar üzerine düşünüp tartıştığı birçok denemesi de kurmaca eserlerinin yanında ayrı bir önem taşır. Metis Kitap etiketiyle geçtiğimiz günlerde yayımlanan Yazma Üzerine Sohbetler adlı kitap da Le Guin'in yazmak üzerine zihin açıcı düşüncelerini-yorumlarını okuyabileceğimiz zengin külliyatına eklenmiş oldu. Kurmaca, şiir ve kurmacadışı olmak üzere üç ayrı konu başlığında Le Guin ile yapılan söyleşi-sohbetlerden oluşan bu kitap hem Le Guin okurlarının hem de yazmak üzerine düşünen herkesin ilgisini çekecek, oldukça samimi bir eser. Ursula K. Le Guin, neredeyse hayata gözlerini yumduğu son ana kadar yazmak üzerine sorular sormaya ve bu sorulara yanıt aramaya devam eden nadir kalemlerdendi. Zaten Yazma Üzerine Sohbetler kitabındaki üç bölümlük söyleşilerin yapılış tarihleri de Le Guin ölmeden yaklaşık iki sene öncesi. 2018 yılında, 89 yaşında hayatını kaybeden Le Guin, söyleşileri gerçekleştiren David Naimon'un soruları karşısında hem yılların birikiminin güveni hem de sanki yazarlığının ilk günüymüş gibi heyecanla yanıtlar vermiş. Bu da kendisinin edebiyata, yazmaya, cümlelere, kelimelere olan o sonsuz sevgisini ve bağını bir kez daha gözler önüne sermiş. Kitabın bir diğer dikkat çeken tarafı da söyleşilerin arasına giren metin parçaları: Gerek Ursula K. Le Guin'in eserlerinden, gerekse konuşmaların arasında adı geçen yazarlardan/metinlerden yapılan alıntılar serpiştirilmiş kitaba. Böylece söyleşiler esnasında gönderme yapılan metinleri hiç bilmeyen ya da okumuş olsa da hatırlamayan okurlar için rahatlatıcı ve anlamlı bir yapı kurulmuş. Kitap kağıdından farklı bir renkle ve sade bir çerçeveyle ayrılmış bu bölümlerle oldukça verimli bir okuma yapma imkanı sunulmuş okurlara. Yazmak üzerine düşünen, hiçbir şey yazmasa da başkalarının yazdıkları eserler -romanlar, öyküler, şiirler, denemelerüzerinden hayata farklı pencerelerden bakmayı başarabilen okurlar için kısa ama öz bir kılavuz Yazma Üzerine Sohbetler. Ben yazdıklarımı duyarım. diyen Ursula K. Le Guin'le birlikte içimizde yaşayan hikayelerimizi, bizi biz kılan şiiri, ancak kelimelere dökülünce hayat bulan düşüncelerimizi duyabilmek ve hayal gücünün önemini bir daha kavrayabilmek için bu sohbetlere kulak vermeli.


Hiçbir gelgitin / Alıp götüremeyeceği, daha doğmamış insanların / Okyanuslar boyu okuyacağıdır o. Destanlar, hiç şüphesiz en eski edebi fikirlerin en eski ifade biçimleri... Firdevsi'nin Şahnamesi'nden alıntıladığım bu dizeler de söz konusu en eski edebi ifade biçimlerini nasıl da hala okyanuslar boyu okuduğumuzun bir kanıtı sanki. Duygusallığa dair büyük kapsamları, düşüncelerinin büyüklüğü, dillerinin evcilleşmemiş tutkusu ve seslerinin müzikal akışı, bizleri bugün hala destanlara bakmaya zorlar. İnsanlığın tarihinden çok ruh halini anlatmaları, en derinlerimizde beslediğimiz düşünceleri açığa çıkarmaları da bu bakışı zorunlu kılar. Ve işte tam da bu nedenle destanlara aşina olmadan edebiyatı anlamak da ona yeni yaklaşımlar getirmek de mümkün değil, gibi görünür. Hele ki mitolojik arketipler tarafından şekillendirilmiş toplumsal hayatımız, ahlaki ve düşünsel yapımız düşünüldüğünde... İnsanlık tarihinin bugüne kadar ürettiği bütün destanlara vakıf olmak elbette ki mümkün değil. Ama onlar aşina olmak, bu aşinalıkla içlerinden kendimize en yakın olanları seçip onlara yoğunlaşmaksa mümkün. Daha önce, Kuzeylilerin Mitleri, Yunanların Hikayesi, Masallar ve Efsaneler, Wagner Operası'nın Öyküsü gibi çalışmalara imza atan Helene Adeline Guerber, bu anlamda bizlere ışık tutmayı seçmiş bir tarihçi. Dilimize çevrilen Destanlar Kitabı adlı çalışması da işte böyle bir yönelimin eseri. Tarihten bugüne kalan pek çok destanı ele almış Guerber. Yunan, Latin, İspanyol, Portekiz, İtalyan, Britanya Adaları, Cermen, Hollanda, İskandinav, Rus, Fin, Orta Avrupa ve Balkanlar, İbrani, Arap, Fars, Hindu, Çin ve Japon destanlarına uzanan geniş bir yelpazede yer alan örneklere yer vermiş. Önce ele alacağı destanla ve destanların yazarlarıyla ilgili bilgiler verip daha sonra da destanların öykülendirilmiş bir anlatımını kaleme almış yazar Destanlar Kitabında. Malum, yüzlerce, bazısı binlerce sayfayı bulan orijinallerini tek bir kitapta toplamak mümkün değil. Başta da söylediğim gibi bu anlatılardan yola çıkarak hangi destana ilgi duyduğunuza karar verip orijinalini okumak size kalmış. Yunan destanlarıyla başlıyor Destanlar Kitabı ve Latinlerin Aenası, İspanyolların El Cidi, Fransızların Roland Türküsü, İtalyanların Kurtarılmış Kudüsü, Britanyalıların Beowulfu, Arthur Divanı, Finlerin Kalevalası gibi destanlar başta olmak üzere daha çok Avrupa edebiyatına ağırlık veriyor. Ancak çalışmada Şahname'yi de, Mahabbarata'yı da bulabiliyoruz. Açtığı yerden beyaz kasımpatlarının,/ Duydum küçük bir çocuğun acıklı feryadını,/ Takip edince buldum, çiçekler arasında/ Güzel bir bebek, kıpkırmızıydı dudakları/ Ve gerçek bir mücevherdi, yumuşacık yanakları/Buda'dan gelen bir hediyeye yordum onu/ İmanımın mükafatı olarak ve büyüttüm/ Kendi çocuğum gibi, olsun diye kocamın/ Ve benim neşemiz ve yatarken bulduğumda seni/ beyaz açan yıldızçiçekleri arasında, o günün hatırasına/ Beyaz yıldızçiçeği adını verdim sana. Kitapta yer alan, Çin ve Japon şiirine dair bölüm, çalışmanın belki de en dikkat çekici bölümü. Yıldızçiçekleri arasında bulunan bir yetim kızın, hayatın türlü aksiliklerine ve acılarına direnerek verdiği savaşta, büyüme yolculuğunda onu tüm destanlardan ayıran bir şeyler buluyoruz. Beyaz Yıldızçiçeğinin Uzakdoğu'nun tüm çekingen zarafetini üzerinde taşımasından mı, pek çok destandan farklı olarak kahramanının büyümekte olan bir kız çocuğu olmasından mı, yoksa sadece ve sadece destanın adından mı, bilinmez... Sözün kısası, tarihi de edebiyatı da öğretmenlerin ve öğrenciler arasında olan bir şeyden çıkaran çalışmalara duyulan ihtiyaca cevap veriyor Destanlar Kitabı. Bu anlamda da haftanın şahane kitabı oluyor.


Bu hafta sizlere şahane bir kitaptan değil, şahane bir dizi kitaptan söz edeceğim. Geçtiğimiz ay sessiz sedasız yayımlanmış, yaz tatili gezi kitapları arasında kalıp gözden kaçırılmaması gereken beş kitaplık bir diziden: Gezginler İçin Unutulmaz Yolculuklar, Gezginler İçin Unutulmaz Şeyler, Gezginler İçin Unutulmaz Yerler, Gezginler İçin Unutulmaz Yürüyüşler ve Gezginler İçin Unutulmaz Adalar. BBC'nin hazırladığı bu beş kitaplık diziyi Boyut Yayın Grubu, Ayça Sabuncuoğlu, Seçkin Selvi, Celal Üster çevirileriyle ve yine Celal Üster'in dizi editörlüğü ile Türkçeye kazandırmış. Yani yabana atılmayacak bir birleşimin eseri söz konusu kitaplar. İçlerinde yer alan büyüleyici fotoğraflara iyi baskı kalitesi de eklenince, hepsi ayrı ayrı unutulmaz oluyorlar. Gezginler İçin Unutulmaz Yerler ile Gezginler İçin Unutulmaz Adalar ise gezi yazarı ve fotoğrafçı Steve Davey'in elinden çıkma iki çalışma. Davey için unutulmaz yer demek, varlığını öğrendiğiniz anda oraya gitmeden duramayacağınız yer demek. Zira unutulmaz yerlerde de sanatçının belleğine kazınmış işte bu türden 40 farklı yer var. Unutulmaz adalar ise 11 ay gibi kısacık bir sürede gezilmiş 40 tane adaya dair bir çalışma. Bu kitapta yer alan adaların hiçbiri dizinin diğer kitaplarında yok. Bali'den, Florida'nın yassıadalarına, el değmemiş son Yunan adası Amorgos'dan İskoçya'daki Vanatu'ya, hangisini seçerseniz şeçin gitmek için, benliğinizin adasını bulmaya dair atılmış bir adım olacaktır, hiç şüphesiz. Bu hafta sizlere şahane bir kitaptan değil, şahane bir dizi kitaptan söz edeceğim. Geçtiğimiz ay sessiz sedasız yayımlanmış, yaz tatili gezi kitapları arasında kalıp gözden kaçırılmaması gereken beş kitaplık bir diziden: Gezginler İçin Unutulmaz Yolculuklar, Gezginler İçin Unutulmaz Şeyler, Gezginler İçin Unutulmaz Yerler, Gezginler İçin Unutulmaz Yürüyüşler ve Gezginler İçin Unutulmaz Adalar. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Yazının başlığı da methiye cephesini epeyce açığa çıkarıyor ama en sonda ulaşmam gereken yargıyı en başa taşıyarak atayım ilk adımı: Türkçe yazılan ya da Türkçeye çevrilen kalburüstü bütün tarihi romanları okuduğunu varsayan, kendisi de az çok ilgi görmüş hacimli üç örnekle bu alana katkıda bulunan biri olarak, bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Ölmek ve gülmek kelimeleri yan yana çok da gelmez. Belki fonetik olarak ya da bir şiirin kafiyesi olduğunda yakalanan uyum kulağa hoş gelse de ölüm ne olursa olsun acı verir insana. Gülecek yanını bulmak zordur ölümün. Sen adamı öldürürsün diyerek kahkaha atarken bile güldürmek ve öldürmek aynı cümlede geçti diye kısa süreli bir sarsıntı geçirdiğimiz olur. Mehmet Akif'in seciyesini en çok şu üç şey inşa etti der Mithat Cemal Kuntay: Kur'anlı ev, pehlivanlı mahalle, müspet ilimli mektep. Bu üç dayanağı anlamak, Türkiye'nin ve şiirin zeminine dair iyi bir fikir verecektir. Akif'te tarih kültürel bir miras değil. O bunu çok erken zamanda anlıyor ve Namık Kemal'in korktuğu varoluş krizinin ortasında kendisini buluyor. Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç.


Gölgelik ve bereket içinde yazdan kışa uzayıp giden bahçelerin hatırı olduğu kadar Türkçenin de hatırı var bu nefis tasvirle başlamamda. Kime sorsanız Türkçeyi en iyi kullanan yazar, der ama okumadan, kulağa söylene söylene klişe gelen bu tanımın hakkını nasıl da verdiğini anlamak imkansızdır Refik Halid Karay'ın. Memleket Hikayeleri'nde yer alan Şeftali Bahçeleri adlı öyküsüne böyle başlar Karay. Küçük bir Anadolu kasabasına gelen tumturaklı, görev aşkıyla dolu, ve neredeyse sıkıcı bir adamın, yani yeni tahrirat müdürünün, tabiatın ve insanın, çevrenin etkisiyle nasıl da yoldan çıktığını, huy değiştirdiğini anlatır. Çünkü insan, Karay'a göre insandan ve içinde yaşadığı mekandan, coğrafyadan, zamandan ayrı düşünülemez. Çünkü edebiyat, insanı, zamanı, mekanı bir bütün olarak kavrayıp anlatmak için yapılır. Elimde üç kutu, evet üç kutu, Refik Halid Karay kitabı. Birini bitirmeden diğerine geçiyor, yazarın hikaye, roman, mizah, oyun, anı türlerinde ürettiği eserlerde geziyorum. Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Karay için "Tam bir yaşam adamıdır," demiş, edebiyat adamı tanımını kendine doğru kayırarak. Ama zaman gösteriyor ki, Karay gibi yemekten içmekten, acıdan keyiften, kadından erkekten, savaştan ve aşktan anlayan bir hayat adamı olmadan edebiyat adamı da olunmuyor. Unutulmaya yüz tutmuş, ve politik nedenlerle mümkünse unutturulmaya çalışılan bir yazın dehası Refik Halid Karay. Evvela politik nedenlerle başlayayım. Onun başyapıtı sayılan Memleket Hikayeleri, sürgünde yazılmış. Sürgünlüğünün nedeni de milli mücadele döneminde sergilediği muhalif tavır. Ne tuhaftır ki yazarın hangi eserine el atarsanız atın onun politik görüşüne dair net bir fikir edinmeniz imkansızdır. Çünkü Karay, iktidara kim gelirse gelsin, her dönem muhalefette kalmayı başaran, iktidarla, güçle derdi olan edebiyatçı kişiliğinden ödün vermemeyi tercih etmiştir büyük ölçüde. Sözgelimi, Osmanlı hanedanından düşmüş bir prensesi anlatan romanı Nilgün'de, kahramanı, Nilgün'den uzak durmaya çalışmasını "Koyu bir Atatürkçü görüntüsü veririm, olur biter", diyerek kendini rahatlatırken, bir yandan da Osmanlı hanedanının Cumhuriyetten sonra başına gelenleri politik olarak mesafeli ama insani olarak vicdanlı bir şekilde aktarmayı başarır. Karay, kahramanları aracılığıyla insanın sosyal ve politik değişimlerle aldığı şekle, yaşadığı dönüşüme odaklanmayı tercih etmiştir. Edebiyatının zamanın ötesine geçmesinin bir nedeni de belki buradan gelmektedir. Yoldan çıkmak, değişim karşısında duramamak ve çıkarları doğrultusunda kendini dönüştürmek Refik Halid'in temel izleklerinden biridir. Bugün akılda en çok kalan eserlerinden biri olan Bugünün Saraylısı da bu izlek üzerine kurulur. Bir aşk romanındır Bugünün Saraylısı ama romanın kahramanlarını, yani Ata Bey ile Ayşen'i yoldan çıkaran şey aşk değildir. Tutkuları, çıkar hesapları, nefes aldıkları her an büyük bir hızla değişen bir toplum içinde yaşamalarıdır, bunun sebebi. Taşradan ansızın gelen yeğeni Ayşen, Gedikpaşa'da mütevazı bir evde yaşayan, mütevazı bir işle uğraşan Ata Bey'in hayatına bomba gibi düşer. Taşrayla şehir, modernle geleneksel arasında ip gibi gerilir Ata Bey. Ayşen de aklını güzelliğine katarak kendine uygun bir eş, uygun bir yaşam kurma çabasındadır. Ancak tutkular, hırslar ve zaaflar "uygun" dediğimiz şeyin altını oymakta ustadır. Karay hikayesini öyle bir işler ki, Ata Bey'le Ayşen'in birbirlerine karşı duydukları hastalıklı aşk, bir noktada, toplumun ruha zerk ettiği hastalıklar karşısında masumhane bir duyguya dönüşecek hale gelir! Ata Bey, bir yandan tutkuyla severken Ayşen'i, diğer yandan kızın hayatına getirdiği zenginliği, itibarı kaybetmemek adına onu en uygun eşle evlendirmeye çalışır. Ayşen de hissiz bir zarafetle hiç sevmediği adamlar arasından en uygun kocayı bulma çabasındadır. "On gün daha... O kadar! Hatta on bile değil; dokuz! Arkasından birkaç kartpostal... Belki de dört beş satırlık mektuplar. Sonra yeni hayatının süsten, eğlenceden göz açtırmayan meşguliyetleri arasında unutulacağız. Ayda bir defa mesela esrar kaçakçısı Mümin Bey'in yazıhanesine uğrayacağım. Bu, şaşmaz. Zira ya bankaya yahut bir müesseseye emri verilmiştir, aksamadan gelir." Karay'ın dünyası, bu dünyadır; gündeliğin, basit çıkar hesaplarının aşkı her an tekrar tekrar yendiği bu bizim dünyamızdır... Bugünün Saraylısı'nın sonu hazindir. İkinci Dünya Savaşı döneminin, 40'lı yılların İstanbul'u, iyiden iyiye yozlaşmaya başlamış, türedi zenginlerin cirit attığı, her türlü ahlaksızlıklarına rağmen gücü elinde tutanlara tapanların İstanbul'udur. Toplumsal değişim, çürümedir. Çürüme toplumsal olunca, bireysel kaçısın, bireysel çabanın imkanı yoktur. Ayşen de, Ata da bütün bunlardan ister istemez nasibini alacak, kendi felaketlerine hızla yaklaşacaklardır. Aşka düşmenin değil, aşka düşememenin felaketi olacaktır onlarınki. Bugünün saraylısının sonu, dünün saraylısından niye farklı olsun ki! Başta da söylediğim gibi Refik Halid Karay Türkçeyi en iyi kullanan yazarlarımızdan biri. Her şey bir yana son derece sade, neredeyse cimri diyebileceğimiz bir dille böylesine etkileyici tasvirler yazdığı için bile okunmalı. Edebiyat, yaza da yeter nasıl olsa, kışa da...


Bilimkurgu... Fantastik edebiyatın uzak akrabası... Fanteziyle aralarında pek çok kesişme noktası var ama bir tane de çok belirleyici, çok keskin bir ayrılma noktası. İmkansızla ilgili bir ayrılmadır bu. Bilimkurgunun niyetiyle ilgilidir. Bilimkurgu, fantastiğin aksine, imkansızı temsil etmeye niyetlenmez çünkü. Yani kısacası, anlattığı şey, spekülatif olarak mümkündür. İşte tam da bu nedenle bilime yaklaşır ve tür olarak ismini alır. Uzay yolculukları, zaman yolculukları, başka dünyalar, paralel evrenler, denizlerin altı... Hepsi olasılık dahilindedir. Büyünün ama bilimin açıklayabileceği bir tür büyünün içinde yaşamak gibidir. Çoğu zaman dışarıdan bakıldığında imkansız teknolojilerin teknik anlatımına boğulmuş gibi görünse de, bugün iyi bilimkurgu dediğimiz şeyde insan ve topluma dair felsefi bir önerme ya da en azından ciddi bir altyapı buluruz. Başka dünyalarda ya da uzak geleceğin dünyasında insanı ve kültürü arar bilimkurgu. Tıpkı onun kurucularından biri olarak kabul ettiğimiz Isaac Asimov gibi. Sonsuzluğun Sonu, Asimov'un ömrü boyunca kaleme aldığı beş yüz astronomi, tarih, kimya, arkeoloji, bilimkurgu kitabının en önemlerinden biri. Asimov'un geride bu denli geniş bir külliyat bırakmasının, hayatının sonuna kadar günde sekiz saatten fazlasını yazmaya harcamasının bir nedeni vardır: İnsan uygarlığını korumak ve gelecek nesilleri düşüncesiyle etkilemek. İşte Sonsuzluğun Sonu'nun bu denli önemli olmasının nedeni de bu. Çünkü Asimov, bu kitabıyla hem uygarlığa ve bilime dair yaklaşımını net bir şekilde ortaya koyar hem de kitleleri etkileyecek Vakıf Serisi'nin temellerini atar. Aslına bakarsanız hikaye anlamında bir başlangıç kitabından söz edemeyiz. Yani Sonsuzluğun Sonu'nu okumadan Vakıf Serisi'ni okumak mümkündür elbette ama düşünsel anlamda bir kurulum söz konusudur. Asimov, bu romanıyla üzerine inşa edeceği o dev uzak gelecek kurgusunun temelini atmıştır. Yani kısacası, Sonsuzluğun Sonu'nu okumak çağdaş bilimkurguya ve Asimov külliyatına etkileyici bir giriş olacaktır... Uzay ve zaman yolculukları, başka dünyalar, paralel evrenler, denizlerin altı... Hepsi olasılık dahilinde, bilimin açıklayabileceği bir tür büyünün içinde yaşamak gibidir. Bir aşk hikayesidir Sonsuzluğun Sonu. Aynı anda gelecekte ve geçmişte geçen, aynı anda geleceği ve geçmişi belirleyen... Zamana dokunur Asimov ve oradan lekeli, savaşlarla, kötülükle, yanlışlarla, kıyımla, cehaletle dolu bugünü, her şeye rağmen koruma altına alarak çıkar. Çünkü zaman düşüncesi yazarı ister istemez gerçeklik kavramına getirir. Hikayeyle devam edelim. Kahramanımız Andrew Harlan'dır. O, bir sonsuzdur. İnsanlık, 24. yüzyılda zamanda ileri geri hareketi keşfetmiş, bu keşif giderek gelişmiştir. Öyle ki, çok fazla enerji gerektiren bu hareket için bilim insanları, çok küçük bir zaman alanını güneşin süpernovaya dönüştüğü ve akıl almaz bir güç ürettiği uzak geleceğe kadar ulaştırmışlar ve bu alandan büyük bir enerji çekimi yaratmayı başarmışlardır. İlk icat edildiğinde bir kibrit çöpünü iki saniye geleceğe ve iki saniye geçmişe götürebilen insanlık, uzak gelecekten aldığı enerji sayesinde, zaman dışı alanda artık bir sonsuzluk birimi kurmuş, zamanları, insanlığı ve uygarlığı yönetmeye başlamıştır. İşte Harlan, bu nedenle sonsuzdur. İçine doğduğu zamandan koparılıp birime alınan ve kısa zamanda hızla yükselen parlak bir teknisyendir. Teknisyenlik, güç anlamında büyük bir itibarı getirse de, hem sonsuzlukta hem de zamanın içinde pek muteber bir meslek olarak karşılanmamaktadır. Çünkü teknisyenler, sanıldığı gibi sadece zamanlar arasında gidip gelmekle kalmazlar, zamanı ya da daha açık olmak gerekirse, gerçekliği değiştiren kişilerdir. Tek bir hareketleriyle bir uygarlığı yok edip binlerce insanı hiç olmamış gibi yeryüzünden silebilirler söz gelimi. Ya da ileride nükleer bir savaşa yol açacağından şüphelendikleri bir dini inanışı, insan ruhundan ve benliğinden sonsuza kadar kazıyabilirler. İnsanlık onlara hizmet eder, ama onlar hiç yokmuş gibi yaşamayı tercih eder. Çalışma arkadaşlarının bile göz göze gelmemeye çalıştıkları kişilerden biridir Harlan. Duygudan, toplumdan, hatta kendi benliğinden bile azade olan, bir tür yarı-tanrıdır. Ta ki aşık olana kadar! Hikayenin burasında, bilimkurgudan distopyaya göz kırpar Asimov. Sonsuzluk Birimi mükemmel bir sistem geliştirmiş gibi görünse de, bu görünüşte olan bir işleyiştir. İnsanın kendisi adına ister istemez yarattığı her türlü olumsuzluğu yok etmek ve gerçekliğe müdahale etmek kusursuz bir dünya yaratmışsa da, bu kusursuzluğun büyük bir kusuru vardır: İnsan evrimi tamamen durmuştur! Hayatta kalma konusunda olumlu/olumsuz bir çaba göstermedikçe varoluşunun devam etmesi mümkün değildir. Varoluşun devamı ise, milyarlarca yıl sonra yok olacak bu güneşin ve gezegenin ötesine insanlığı taşıyabilecek bir teknoloji geliştirebilmekten geçer. Aşkla başlayan bir aydınlanma yaşayacaktır kahramanımız ve bu noktadan sonra soluk soluğa bir hikayenin içine çekecektir bizi, yani sonsuzluğun kaderine ve belki de sonuna... Uzak geleceği, zaman yolculuğunu hiçbir klişeye yenik düşmeden kurgulamayı başaran yazar, bilimsel gelişmelerin ve teknolojinin gelişim yönüne dair de net bir fikir ortaya koyar bu kitabıyla. Bilim dediğimiz şeyin, doğal gelişimin bir parçası olmaktan başka çaresi yoktur. Doğal gelişime kendi adına müdahale ettiği her noktada insanlık adına başarısızlığa uğrayacaktır. En başta düşüncesiyle insanlığı etkilemek amacıyla yazdığından söz etmiştim Isaac Asimov'un, Sonsuzluğun Sonu bu amaçla kaleme alınmış; zaman, gerçeklik ve aşk üzerine epik bir başyapıt.


Yanlış anlaşılmasın, burada ana konumuz insan değil aslında, bitki. Çünkü Bitkilerin En Güzel Tarihi'ni okuyoruz. Gazeteci Jacquez Girardon soruyor, Avrupa Çevrebilim Enstitüsü Başkanı, biyoloji profesörü Jean-Mari Pelt, tarım-su ve orman mühendisi Marcel Mazoyer ve çöl bilgesi Monod botanikçi, zoolog, jeolog, arkeolog ve antropolog Thedore Monod yanıtlıyor. Bilim insanlarının ilksel çorba dedikleri ilk yaşam ortamından günümüze bitkilerin varoluş hikayelerini anlatıyorlar bize, tabii araya hayvanlar ve insanların tarihi de karışıyor ister istemez. Bir noktada zamanı düşünmeye başlarız ister istemez. Yaşam denizde kaldığı müddetçe bitkiler hayvanlardan çok daha yavaş gelişmişti. Denizdeki hayvanlar kısa sürede çok hücreli hale geldiler, bitkilerse tek hücreli bir halde sakin sakin yüzmeye devam ettiler. Ta ki, sular altındaki toprakla temas edene kadar. Karaya kök salmaya başlar başlamaz bitkilerin de zamanı değişti. Bu hızlanmaktan ziyade genişlemek anlamına geliyordu. Bitkiler karadaki yaşamlarında hayvanların ve elbette biz insanların yapamadığı bir şeyi yapmaya başladılar. Üreme biçimlerini suyun etkisinden kurtardılar. Tohumu keşfettiler. Tohum demek döllenmiş yumurta demekti; yumurta içinde bulunan embriyo büyümesini durdurmuş, hayatını ağır çekime almıştır. Gebe bir kadının, doğumu birkaç yıl sonraya, daha uygun bir zamana ertelemek üzere ceninin gelişimini ikinci ayda durdurması gibi bir şeydir bu. 1000 yıl bekledikten sonra filizlenmiş lotus tohumları, 2000 yıl gecikmeyle filizlenmiş manolya tohumları ve sıkı durun tam 10 bin yıl sonra filizlenen Yahudi baklası tohumları, bilinen en eski en dayanıklı tohumlardır. Bitkiler zamanın egemenleridir, hareket etmez gibi görünseler de bekler, bekler, beklerler... Bitkilerin hayvanlardan bir diğer önemli farkı da yaşamla ölümü bir araya getirmek konusunda geliştirdikleri yetenektir. Bizim hücrelerimiz ölür, elenir, yerine bir yenileri gelir ama bir yere kadar. Yenilenme bittiğinde organ çürür ve organizma geri dönüşsüz olarak çöker. Oysa bitkinin bazı parçaları olduğu gibi ölebilir ama geri kalan kısımları yaşamayı sürdürür. Üstelik bütün bunlara ek olarak bazı araştırmacılar sayesinde artık bitkilerin kendi aralarında iletişim kurabildiklerini, özellikle çiçekli bitkilerin böcekleri ve hayvanları kendi çıkarları doğrultusunda yönlendirdiklerini biliyoruz. Biz belki mekana hükmedebiliyor, onu değiştirebiliyoruz ama biraz önce dediğim gibi yeryüzünde zamanın efendisi tartışmasız olarak bitkiler. Bitkilerin En Güzel Tarihi'nde bitkilerin dört milyar yıllık masalsı, fantastik hikayesini okumuyoruz yalnızca. Fransız bilim insanları bu hikayenin içinden insanlığın ve yeryüzünün geleceğine dair de bir okuma yapıyorlar, çeşitli çıkarımlarını paylaşıyorlar. Yüksek derecede tehdit ettiğimiz yaşamın aslında kendi yaşamımız olduğunu, bütün bunların neticesinde insanlığı yok edebileceğimizi ama doğanın kendisinin yaşamına öyle ya da böyle devam edeceğini öngörüyorlar. Hal böyleyken de yaşama saygıyı evrensel bir yasa olarak insanlığa öneriyorlar.