Türkiye'de futbol her zaman çok ilgi çeken, çektiği ilgiyle doğru orantılı olarak da çok konuşulan konuların başında gelir. Toplumun farklı kesimlerini aynı ilgi alanında buluşturan futbol, kaçınılmaz olarak takipçilerinin karakteristik özelliklerinden ve gündeminden izler taşır. Bunun neticesinde futbolun yolu bazen cinsiyetçilikle, bazen fanatizmle, bazen de demokrasiyle kesişir. Biz de Tanıl Bora'yla futbolun yolunun edebiyattan nasıl geçtiğini, futbol gazeteciliğini ve futbol kitapları editörlüğünü konuştuk. Benim açımdan, denklem çok basit: Her ikisini de çok seviyorum, okumayı-yazmayı ve futbolu. İkisi arasında bağlar kurmak, ilham devşirmek, hoşuma gidiyor. Her ikisindeki zevki birbirine katıyor, tatmini çoğaltıyor. Bu kadar basit. Zorunlu bir ilişki değil bu. Futbol zevkini okuma-yazma tutkusundan ayrı tutan, ikisini asla birbirine karıştırmak istemeyen laikleri de anlarım. Ama Nabokov ve Camus, futboldan edebi ve felsefi hikmetler çıkarmalarıyla bilinen yazarlar. Ben daha çok futbolun tasvirini yapan, oyunun ve aktörlerin ilhamından hayaller, imgeler üreten yazarları, öylesi edebiyatı seviyorum. İyi dokümantasyon ve iyi dramatizasyonla yazılmış futbolcu biyografilerinden, kulüp tarihlerinden veya sözgelimi kaleciliğin tarihsel seyrini anlatan bir kitaptan, sıkı bir maçtan aldığım kadar zevk alıyorum. Sadece futboldan bahsetmeyelim, Yüzme tutkunu olarak, yakın zamanda yüzme edebiyatını keşfettim. Britanyalı yazar Charles Sprawson'un ve Alman yazar John von Düffel'in kitaplarını, serin bir suda kulaç atma zevkiyle okuyorum. Şair Lord Byron için dikilmiş bir anıtta Ünlü İngiliz yüzücü ve şair yazıldığını bilir miydiniz? Adamın kendisi de yüzmeyi şiir kadar önemsermiş. Sporda, zihin, hayalat ve edebiyat için müthiş bir bereket var. Oyun var işin içinde, bedenle iddialaşma var, kendini aşma, odaklanma tecrübesi var, hoşnutluk, muzafferiyet hazzı ve acz, mağlubiyet imtihanı var. Atanın endişesine benzer. Penaltı karşılayan kaleci, atana oranla gamsızdır, malum. Yapamazsam, başaramazsam, olmazsa... endişesi, tutamayana değil atamayana musallattır. Futbolseverler arasında okuma yazma düşkünü olanlar okuyor, esasen. Yani pek kalabalık bir nüfus değil; genel futbolsever kitlesi içinde bir azınlık. Belki asıl futbol sevenlerin sadece bunlar olduğunu da söyleyebiliriz! Çünkü sadece takımının manyağı olmayıp da sahiden futbolu sevenlerin, futbol üzerine düşünmeye, hayal kurmaya düşkün olması, futbola dair hikayeleri merak etmesi beklenir. E öyle olunca da, okumaya meraklı olması beklenir. Aslına bakarsanız, manyak taraftarın da kulübünün evveliyatını, hikayelerini merak etmesi beklenir. Fakat o merak da az. Aslında genel olarak okumaya, kitaba ilgisizlikle ve bence daha da genel olarak meraksızlıkla ilgili bir sorundan söz ediyoruz. Ben aslında sadece futbolseverlerin değil, futbolla o kadar alakalı olmayanların da futbolla ilgili literatüre rağbet etmemesinden rahatsızım. Futbola hiç alakası olmayıp da sosyal bilimsel ve politik ilgileri olanların, kimi futbol kitaplarından alabilecekleri bilgiler ve alabilecekleri bir zevk var. Keşke bunu fark edebilseler. Bir raftan da ibaret olsa, evet. Her şeyden önce, bu edebiyatın kutsal kitapları sayılan Galeano'nun Gölgede ve Güneşte Futbol'u ile Nick Hornby'nin Futbol Ateşi var. David Peace'in Lanet Takım'ı, kısmen yeraltı edebiyatına göz kırpan, kendine mahsus bir edebi tecrübedir. Kadri bilinmeyen bir kitaptan daha söz etmeliyim. Macar yazar Laszlo Darvasi'nin yazdığı Santrforun Rüyası; Darvasi Galeano'nun Orta Avrupalısıdır. Galeano Maradona'ysa, Darvasi'de Puskas'tır. Bu baş eserlerin yanına başkalarını da koyabiliriz. Türkçede de, futbol edebiyatı sınıfına koyabileceğimiz kitaplar var. Can Kozanoğlu'nun öncü kitabı Bu Maçı Alıcaz, pekala edebi bir denemedir. Kıymetli Ümit Hassan hocam, eski Radikal Futbol ilavesine, edebiyat dergisi derdi mesela. Yakınlarda çıkan Alper Gencer'in Brezilyalı Kanarya'sı mesela, gayet tatlı bir futbol romansı. Dünyadan çok daha geri, çok daha ileri değiliz gibi geliyor bana. Futbol medyası, yani onun ana akım magazin sektörü, bütün dünyada erkek dilinin kalelerinden biri. Kadınları aşağılamanın başka yerlerde hoş karşılanmazken orada yine doğal sayıldığı bir rezervasyon alanı. Gerçi amk adlı bir yayın dünyanın başka neresinde bulunur bilmiyorum ama bence Türkiye bu bakımdan bilhassa berbat bir vaziyette değil, global berbatlığa uyumlu bir vaziyette. Bence genel olarak biyografide geri kalmışız! Hangi edebi, politik şahsiyetin, düşünce insanının veya magazin ulularından hangi birinin, güçlü bir dokümantasyona dayanan, edebi zevke de hitap eden bir biyografisi var Türkçede? Gönlünüze göre bir iki istisna anabilirsiniz belki, o kadar. Spor alanında iyi biyografiler olmasını nasıl bekleyebiliriz bu kıtlıkta? İyiyi bırakın, herhangi biyografi çıkması bile zor. Fazladan zor, zira birincisi zaten spor izleyicileri okumaya fazla düşkün değil, okumayı besleyen bir merakla yanıp tutuşmuyorlar. İkincisi, spor dünyası, özellikle de futbol dünyası, şeffaflıktan uzak iktidar ilişkileriyle, katı hiyerarşilerle, hamasetle dolu bir dünya. Sporcular, özellikle de futbolcular, reşit insan muamelesi görmüyorlar, milyonlar da kazansalar bu ilişki ağının vesayeti altındalar. Dolayısıyla hayatlarının şeffaflaşması zor. Dünyada sporcu biyografilerini büyük çoğunlukla gölge yazarlar kaleme alıyor. Türkiye'de bir sporcunun bir gölge yazara açılması zor olduğu gibi, sözünü ettiğim ilişki en azından zihnen ağının tutsağı olmayan bir gölge yazar bulmak da zor. Kimin biyografisini okumak isterdim? Tabii hamasetle, yıkama yağlamayla bulanmamış olmak kaydıyla... Türkiye'de, Tanju Çolak, Hakan Şükür, Neslihan Demir. Bir de, atçı ve jokey alemini anlatmaya vesile olması bakımından, Ekrem Kurt veya Mümin Çılgın. Kitap okuyan futbolcu gerçekten çok nadir. Okuyanlar, galiba genellikle, ucuz hikmet pazarlaması yapan çoksatarlara itibar ediyorlar. Elbette ciddi şeyler okuyanlar da var. Ben öncelikle az evvel futbol edebiyatı faslında zikrettiğim kitapları önermek isterdim. Gençlerbirlikli futbolcular söz konusu olduğunda, tabii Ankara Rüzgarı'nı okumalarını isterdim.


Başına 'popüler', 'dünya', 'Türk' gibi sıfatlar koyun ya da koymayın; tarih, Türkiye'de hemen hemen herkesin kafa yorduğu, az çok bilgi sahibi olduğu ve konuşup, tartışmaktan zevk aldığı bir konu oldu hep. Çünkü orada milli hislerimiz yatıyordu, entrikalar vardı, kimi neden sevmemiz ve sevmememiz gerektiği konusunda ders almamız gerekiyordu... Üstelik, henüz geçenlerde Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'ın Muhteşem Yüzyıl dizisine ilişkin açıklamalarının ardından, ülkece tarih uzmanı kesilmedik mi? Medyanın, tarihi anlatma konusunda ne kadar etkin bir güç olduğu ortada. Ancak, halka ulaşan her yapım, gerçek tarihe bağlı kalmak zorunda mı? Ne kadar kalıyor? Bu soruları hepimiz enine boyuna düşündük. Fransızca'da bir sıfat olan populaire kelimesi, basılı ya da internet ortamındaki hemen hemen pek çok sözlükte, halkın arasında yaşayan motiflere yer veren, onlardan yararlanan, halkın zevkine uygun, halk tarafından tutulan ve herkesçe tanınan gibi anlamlara gelmektedir. Aynı şekilde popüler kelimesinin Türkçe'de, aktüel, güncel, ilgi çeken, gündemde olan, göz önünde bulunan gibi anlamlarda kullanıldığını düşünürsek, popüler tarihin de buna bağlı olarak, aktüel, ilgi çeken ve halk tarafından sevilen ve beğenilen tarih yazımı olduğunu söyleyebiliriz. Popüler tarih, akademik tarihten çok farklı, dipnotlardan uzak, daha yumuşak ve okunabilir bir üsluba sahip olan, atıflara ve kaynaklara fazlaca yer vermeyen tarih metinlerine verilen isimdir. Biraz daha açarsak, akademik eserlere göre daha kolay okunan ve halkın hoşuna gidecek ilgi çekici ve sansasyonel konulara eğilen tarih yaklaşımıdır. Popüler tarih soruda da belirtildiği gibi, insanların tarihe olan ilgilerini artırmak amacıyla ortaya çıkmıştır. Daha kolay okunur olması ve akademik tarihe göre daha çekici konulara eğilmesinin sebebi de budur. Ancak bu tip tarih yazımının zaman zaman istismar edildiği de bir gerçektir! Tarihin tüketilebilir olması, onun ticari amaçlar için kullanılması ile mümkündür. Günümüzde bunun yapılmadığını söylemek tam bir safdillik olacaktır. Dizilerde ve filmlerde topluma yansıtılan tarih, dizinin ya da filmin yapımcısının bu konuda ne kadar özenli olduğu ile alakalıdır. Eğer bir yapımcı, filmini ucuza getirmek istiyorsa bir fatihi dört duvar arasına hapsederek onun seferlerini yok sayar ve tarihi olduğundan farklı aktarır. Çünkü seferler ve savaşlar çok pahalı çekimleri beraberinde getirecektir. Tarihi filmlerde ve dizilerde konunun uzmanı akademisyenler görevlendirilirse, tabiki tarihi gerçeklere mümkün mertebe uyulacaktır. Avrupa'da tarihi filmlerde birden fazla uzman tarihçi danışmanın görev aldığını ve akademik bir titizlikle çalıştıklarını biliyoruz. Bizde de bu uygulama bir alışkanlık halini alır ve danışmanların uyarıları dikkate alınırsa, bu tür filmler ve diziler tarihi gerçeklere daha fazla uygun olacaktır. Hepimizin bildiği gibi tarih, 'popüler tarih,' 'akademik tarih,' 'resmi tarih' ve 'gayri resmi tarih' gibi bazı ayrımlara tabi tutulmaktadır. Özellikle ülkemizde, uzun yıllardır, resmi tarih söylemi çok yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Bu söyleme göre, bir resmi tarih vardır ve bu devletin arkasında durduğu ya da savunduğu tarihtir. Bir de resmi tarihin karşısında gayri resmi tarih vardır. Bu gayri resmi tarihin ise, çoğunlukla resmi tarihin gölgesinde ve hep gizli kaldığı düşünülür. Aynı zamanda resmi tarih daha çok belli bir ideoloji ya da politikayı savunmak üzere uydurulmuş gibi düşünülmektedir. Böylesine keskin bir ayrımın ne kadar doğru olduğu her zaman tartışmaya açıktır. Özellikle günümüzde, herkesin her platformda düşündüklerini rahatlıkla söyleyebildiğini düşünürsek, bu ayrımların çok da anlamlı olmadığının altını çizmeliyiz. Çünkü, herhangi bir tarih tezi devletin kurumları tarafından belli bir süre savunulsa da, eğer bu tez kabul edilebilir ve gerçek değilse, bir süre sonra mutlaka yerini doğru olan teze bırakacaktır. 'Popüler' ve 'popüler olmayan' ayrımı, diğer ayrımlardan biraz daha farklı bir çerçeve içerisinde değerlendirilmelidir. Şöyle ki: Akademik tarih çoğunlukla daha bilimsel ve tarihi olayları nasıl olduysa öyle aktarmaya eğilimlidir. Popüler tarih ise, akademik tarihten farklı olarak önceki soruda da belirttiğimiz gibi toplumun ilgisine ve alakasına yönelik olarak yazılmıştır. Yani popüler tarih toplum tarafından bir ihtiyaç olarak görülmüş ve bu alanda yazılmış olan eserler, dergiler ve diğer bütün yayınlar inanılmaz derecede ilgi görmüştür. Biz akademisyenler de çoğunlukla bunun sebeplerini hep düşünmüşüzdür. Çünkü uzun emekler sonucunda ortaya koyduğunuz akademik tarihe ait eserler ortalama bin adet basılıp belirli bir okuyucu kitlesine hitap ederken, popüler denilen eserler binlerce/on binlerce adet basılarak büyük kitlelere hitap edebilmektedir. Eminim birazcık düşünen her akademisyen, popüler tarzda yazılan eserlerin neden böylesine çok okunduğunun sebebini merak edip kendisini ve yapıtlarını sorgulamıştır. İşte bu noktada çoğunlukla devreye popüler tarih girmeye başlar. Yani tarihçi toplumun beklentilerini dikkate alarak, onların okumaktan keyif alacağını düşündüğü konulara yönelir. Böylece popülarite tarih yazımında belirleyici olmaya başlar. Bu ilişki yazarın yeteneği ölçüsünde gelişir ve halkın beğenisini de kazanınca, eserin okunabilirliği artar. Bir tarihi roman yazılırken, öncelikle tarihin herkesin anlayabileceği sadelikte anlatılması ve geçmişte yaşanan olayların aydınlatılmasına yönelik bir kurgu yapılması büyük önem taşır. Bu kurgu yapılırken ise, yaşanmış olan tarihi gerçeklere uyulmalıdır. Yani tarihte gerçekleştiğini bildiğimiz her türlü olay olduğu şekliyle kullanılmalıdır. Tarihi roman yazarı bu kurala uyabilmek için mutlaka ve mutlaka romanında ele aldığı dönemi ve olayları iyi bilmelidir. Bunun için de ilgili dönemi iyi araştırmalı ve bol okuma yapmalıdır. Eğer ele aldığı dönem ile ilgili olarak yeterince araştırma yapmaz ise yaşanmış olan olayları gerçekte olduğu şekliyle kullanmayı başaramaz. İşte o zaman da olaylar olduğundan farklı kullanılır ve bu bir tür anakronizm olur. Anakronizm, Grekçe'de arka, eski, geri ve uzak gibi anlamlara gelen ana ile zaman anlamına gelen chronos kelimelerinin birleşiminden türemiş bir kelime olup, tarihsel olgu ve olaylar arasındaki kronolojik ilişkilerin tahrif edilmesi anlamına gelir. Tahrifatın bilinçli ya da bilinçsiz bir biçimde yapılması bunu değiştirmez, her türlü tahrifat anakronizmdir. Anakronizm, tanımı gereği ve elbette doğal olarak, tarihsel ya da tarihle ilişkili metinlerde/söylemlerde varlığa gelir. Kimi zaman tarihsel bir karakteri yaşadığı zamandan farklı bir zaman diliminde yaşatmak, ona yapamayacağı şeyleri yaptırmak, kimi zaman muayyen bir nesneyi tarihselliğinden kopararak bir başka tarihsellik içerisine monte etmek gibi biçimlerde karşımıza çıkan anakronizm, konumuzla ilgisi olması bağlamında sınırlarsak, tarihi romanlarda pek çok örneği bulunan bir durumdur. Yazarın kendi tarihselliğinden, bir diğer ifadeyle zamanının çocuğu olmasından kaynaklanan bir durum olduğu açık olan anakronizmin yaşadıkları dönemi anlatan yazarlardan ziyade geçmişi hikaye eden yazarlar tarafından düşülen bir tuzak olması, söz konusu durumun tarih ve tarihsel olan ile ilişkinin en açık örneğidir. Çoğu zaman yazar dahi farkına varmadan, tarihsele şahit olunmamış olmaktan kaynaklanan bilgi hataları ya da temelsiz sanılarla metne sızan anakronizm, zaman zaman bütün metni dahi anakronik hale getirebilir. Bu durumun en bilinen örneklerinden biri, Lübnan asıllı Fransız romancı Amin Maalouf tarafından kaleme alınmış olan Semerkant isimli anakronik eserdir. Maalouf bu eserinde İranlı şair ve matematikçi Ömer Hayyam, Alamut Haşhaşiliğinin kurucusu Hasan Sabbah ve Büyük Selçuklu veziri Hasan Nizamülmülk'ü aynı tarihlerde yaşamış şahsiyetler olarak kurgulamış, tarihsel anlamda öyle olmadığı halde bu üç kişiyi aynı zaman ve mekanda bir araya getirmiş, onları aynı tarihsellik içerisinde kurgulamıştır. Yazar tarafından yapılmış olan bu kurgu, metnin ara sokaklarında değil de ana hattını teşkil eden bir zeminde, baş karakterlerin yaşamında yapılmış olduğundan dolayı, yazar eserinde salt bir anakronizm örneği sergilemekle kalmamış, tamıtamına anakronik bir metin üretmiştir. Tarihi romanlarda bu gibi sapmalardan uzak durmak bir tarihi roman için olmazsa olmazdır. Yani tarihi romanlarda kurgu, tarihi gerçeklikleri bulunan karakterlere asla yapmadıkları şeyleri yaptırarak bir nevi onlara iftira atmak ve onları yanlış 'kurmak' için değil, tarihin gizlerini edebi malzeme haline getirmek, çözülememiş sırları çözmek ya da daha da esrarlı hale getirmek için kullanılmalıdır. Sonuç olarak, bir roman türü olarak tarihi roman, kuşkusuz kurgu/kurmaca olmadan düşünülemez. Onu tarihten ayıran da söz konusu kurgusallıktır. Bununla birlikte, benim kanaatime göre, kurgu, tıpkı yukarıda işaret etmiş olduğum gibi giz merkezli olmalı, çözülememiş olanı ya da varolmayanı nesne edinmelidir. Her yeni tarihi roman ya da tarihi dizi filmin ardından ortaya çıkan ve günlerce süren tartışmalar, yukarıdaki soruda ortaya konulan bu hassasiyet ile ilgilidir. Bir akademisyen olarak, tabiki tarihin her ne şekilde ve nerede olursa olsun yanlış aktarılmasını doğru bulmadığımı ve bunun sakıncaları olacağını söylemeliyim. Öncelikle tarihi dokuya ve tarihi gerçeklere olabildiğince uygun olması gerekir. Tarihin son yıllarda büyük ilgi görmesi, tarihsel bilginin toplum tarafından büyük bir açlıkla talep edilmesi, biraz da tarihi konu edinen öykülerin, romanların, menkıbelerin, kıssaların, kahramanlık destanlarının vs. etkisiyledir. İnsanlar tarafından her dönemde büyük ilgi görmüş olan ve muayyen bir konu içerisinde birtakım mesajların aktarıldığı, nasihatlerin edildiği ve insanların ibret almaya davet edildiği bu tür anlatılar, aynı zamanda insanların merak duygularını da canlı tutmak gibi bir görev üstlenerek içerdikleri/aktardıkları mesajı daha canlı bir biçimde anlatabilmeleri açısından her zaman rağbet görmüşlerdir. Öğretmenlerin, din adamlarının, kanaat önderlerinin ve siyasetçilerin iş bu tarihsel anlatıları her fırsatta referans olarak kullanmalarının ve anlatmak istediklerini bunlar vasıtasıyla anlatmalarının nedeni de aynıdır: Tarihin bu biçimde kullanımının, hem hitap edilen kitlenin dikkatinin canlı tutulmasını hem de aktarılmak istenen mesajın daha geniş kitlelere ve elbette daha canlı ve anlaşılır bir biçimde sunabilmeyi mümkün/kolay kılması. Son yıllarda tarihin ilgi odağı olmasına paralel bir biçimde tarihi romanların, tarihsel olayların konu edinildiği filmlerin, dizilerin ve oyunların revaç bulmasını da ben bu hususa bağlıyorum. Günümüzde özellikle görsel medyada çoğunlukla tarihi romanlardan esinlenerek yazılan senaryolar ile çekilen yüksek maliyetli dizileri izlerken çocukluk günlerime, yetmişli yıllara gidiyorum. O yıllarda çok sayıda tarihi film çekilirdi. Bu filmler her ne kadar günümüz parametreleri açısından değerlendirildiğinde biraz fantastik sayılabileceklerse de, o yıllarda çok izlenir ve inanılmaz ilgi görürlerdi. Başta Malkoçoğlu, Kara Murat, Battal Gazi ve Tarkan serileri olmak üzere, ilk üçünde çoğunlukla Cüneyt Arkın'ın, sonuncusunda ise Kartal Tibet'in başrolde olduğu bu filmler, çok çeşitli dönemlere ait öyküler anlatırlardı izleyenlere. Türk tarihinin erken dönemlerinden tutun da Selçuklu tarihine ve Osmanlı tarihinin değişik dönemlerine kadar pek çok konuyu işleyen bu filmler, bugünkü filmler ve diziler ile kıyaslanamayacak kadar küçük bütçeler ile çekildiğinden, birçok açıdan çok zayıf olurlardı. Bugün birçok kimse tarafından küçümsemeyle karışık bir şefkatle izlenen ve inanılmaz bir anakronizm içerisinde bulunan bu filmlerin, tarihimize ve tarihsel değerlerimize belli ölçüde duyarlı insanlar tarafından üretildiğini, önemli gişe başarıları elde etmelerinden de anlaşılacağı gibi, toplumsal anlamda bir ihtiyaca cevap verdiklerini düşünüyorum. Ayrıca günümüzde devasa ekonomik kaynaklara ve astronomik bütçelere erişebilme imkanına sahip olan sinema yapımcılarının, muazzam tarihsel birikimimize rağmen yeterli sayıda ve kalitede tarihi film üret memeleri ile yüzeysel bir kıyas yapmanın bile, yetmişli yılların bu açıdan sahip olduğu önemin anlaşılmasını sağlayacağına da eminim. Günümüz Türk tarihi sinemasının olması gereken yerde olmadığına kimsenin kuşkusu yoksa da, sayıları az da olsa zaman zaman kaliteli ve istenilen düzeyde filmlerin üretildiği bir gerçek. Örneğin, Ezel Akay imzalı Hacivat Karagöz Neden Öldürüldü?'yü ben bu kategori içerisinde değerlendiriyorum. Birçok kez ilgiyle izlediğim bu filmi her izlediğimde farklı tatlar almıştım. Gerçekten iyi bir danışman eşliğinde kaleme alındığı açık olan filmin senaryosu, pek çok tarihçinin bile habersiz olduğu önemli tarihsel gerçeklere dikkat çekerken, Osmanoğullarının ve diğer beyliklerin hüküm sürdüğü Anadolu'nun o yıllardaki toplumsal yapısını gerçeğe çok yakın bir şekilde yansıtması açısından beni çok etkilemiş, inanılmaz derecede tatmin etmişti. Özellikle filmin konu edinildiği dönemde Anadolu insanının inanç ile ilgili tutumunun gerçekçi bir şekilde başarıyla perdeye yansıtılabilmesini tarihçi olarak takdir ile karşılamıştım. Kuşkusuz hataları da olan, bünyesinde birtakım anakronik sorunları barındıran bir filmdi, fakat benim kanaatim, Hacivat Karagöz Neden Öldürüldü?'nün tarihi filmler bakımından Türk sinemasının önemli kilometre taşlarından biri olduğu yönündedir. Burada, son yılların en çok ses getiren Türk filmi olan ve Türk sinema tarihinin en büyük gişe başarısını elde eden Faruk Aksoy imzalı Fetih 1453 isimli filmden de söz etmek isterim. Bu film de aynı şekilde tarihi dokuya ve tarihi gerçeklere büyük oranda uygun olarak çekilmiştir. Bu tür filmlerin ve dizilerin sayısının artması tarihin sevdirilmesini sağlayacaktır. Tarihimizi yaşandığı şekliyle korumak tabi ki hepimizin görevi olmalıdır. Aslında bu sadece tarihçilerin göstermesi gereken bir hassasiyet de değildir. Her bireyin, kendisini ait hissettiği tarihi gerçeklere karşı bir sorumluluğu vardır ve olmalıdır da. Eğer bu sorumluluk duygusu ortadan kalkarsa, tarihte yaşanmış olan gerçekler bir süre sonra olduğundan farklı algılanmaya başlanabilir. Kanaatim, tarihi gerçekleri olduğundan farklı gösteren/göstermeye çalışan metinlerin/senaryoların hamurunda ahlaki bir zaaf olduğu yönündedir. Örneğin, ömrünü at üstünde ve seferlerde geçirmiş olan bir hükümdara romancı tarafından saraylarda ömür tükettirilmesi, gerçek olanı saptırmak tarihi, kurmaca ile eşitlemek ve söz konusu şahsa iftira atmak olacaktır. Bu ise, kim tarafından, ne zaman, hangi amaçla ve hangi bağlamda yapılırsa yapılsın, kesinlikle kabul edilemez. Ben bu hususta, bizi bilen ve tanıyan, bizim de bildiğimiz ve tanıdığımız herhangi bir insan ile tarihi romana/filme/diziye karakter olarak dahil edilen şahsın aynı minvalde değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyorum. Ölü veya diri, herhangi bir insana iftirada bulunmak onun özlük haklarına saldırı, zulüm ve insan hakkı ihlalidir. Hukuken olmasa da, ahlaken suçtur. Bunun böyle olmadığını düşünen pek çok gazeteci, eleştirmen ya da romancı, yapılan bu kurgular ile gerçekler asla değişmiyor ve orada öylece yaşandığı şekliyle duruyor deseler de, aslında okuyucu veya izleyici için önemli olan bu değildir. Okuyucu/izleyici de doğrusunu bildiği gerçeğin çarpıtılmasıyla, onun değişmediğini, ama yara aldığını, yani özellikle işin aslını bilmeyenlerin okuduklarını doğru sanmaları sonucunda, gerçeklerden sapmalar olacağını düşünüp üzüntü duyuyor. Ve her şeyden önemlisi daha önce de söylediğimiz gibi, olduğundan farklı gösterilen tarihi karakterlerin özlük haklarına saldırıda bulunulduğunu düşündüğünden, değer verdiği bu karakterler için samimi ve yürekten endişe, hatta öfke duyuyor. Her ne amaçla ve gerekçeyle olursa olsun, buna hiçbir yazarın/senaristin hakkının olmadığını düşünüyorum. Eğer düş gücü yazarın yeteneği ise ve bu konuda kendisini özgür hissetmek istiyorsa, yeteneğini kullansın, yaşanmış olanı yeniden ve olduğundan farklı yazmak yerine, yaşanmamış olanı ilk kez ve nasıl isterse öyle kurgulayıp yaratsın.


Timothee de Fombelle: Yazdığım gibi yemek yapıyorum: kokular, tatlar, anılar, heyecanlar arayarak... Paris'liyim ama iki sene Vietnam'ın başkenti Hanoi'de yaşadım. Bu şehirde PHO isimli, et ve taze sebzelerden yapılan bir çorba vardır. Tamamen günlük hayatın bir parçasıdır. Sabah 8'de Hanoi'de yaşayanlar, şehrin en iyi, küçük, PHO restoranlarında masa başına otururlar. Günlerini yine aynı şekilde bu çorba ile sonlandırırlar. PHO bu açıdan benim için Hanoi'nin bir lezzeti olarak kaldı. Evet gastronomiye tutkunum. Yemek pişirmeyi seviyorum. Ve yazdığım şekilde yemek yapıyorum: kokular, tatlar, anılar, heyecanlar arayarak. Zaten kitaplarım da yemeklerle doludur... Yemek tarifleri yaratırım. Son kitabım Vango'da, hayallerimin restoranını tasvir ediyorum. Restoranın adı Güzel Yıldız. Şimdilik yazılarımla yaşamımı idame ettirebiliyorum. Bu, romanlarımın başarısına bağlı olan büyük bir şans. Tiyatro oyunları da yazıyorum ancak tiyatro hayatımı kazanmama yetmez. Çok kırılgan bir ekonomi. Ve her zaman kitaplarımdan yaşayabilecek miyim hiç emin değilim. Bir felaket olmayacaktır ama, beni imrendiren bir sürü meslek var. Aşçılık neden olmasın! Ülkemin 19. yüzyıl büyük romancılarını beğenirim: Balzac, Flaubert... Yeni dünyalar yaratıyorlar. Dünyanın diğer yerlerinden sevdiğim yazarlar da var: Skakespeare, Çehov, Beckett. 5 kez okuduğum bir kitabın adını vereceğim: Alexandre Dumas'dan Monte Cristo Kontu. Beni çok büyüleyen bir şey üzerine zaten yazdım: Ağaç! Çocukluğumdan beri ağaçlara tırmanırım. Bu yüzden TOBIE LOLNESS'ı yazdım. Ağaç geleceğimizdir. Kıyafetler açısından mükemmel değilimdir ve korkarım ki beyaz atlı prense benzemiyorum. Sanırım, yediklerim ve içtiklerim daha çekici gelecektir. Birkaç gün önce 1981 tarihli bir Saint Emilion içtim ve o yılımı hatırlamaya çalıştım: 8 yaşındaydım, ilk hikayelerimi yazıyordum. Yemeğe gelince, dün yaptığım incirli tarttan bahsedebilirim size. İncirleri doğrudan ağaçtan topladım. Dövülmüş bademlerle birlikte hamurun üzerine yaydım, biraz da tereyağı koydum. Pişmesini izlemek için fırının yanında oturdum. Timothee de Fombelle, 1973 yılında doğdu. Birçok oyun yazmış ve yönetmiş olan yazar, 2006 ve 2007 yıllarında, gençler için yazdığı, Toby Alone romanının iki kitabını yayımladı. Bugün, 28 dile çevrilmiş ve çeşitli Fransız ve uluslararası ödüller almış olan roman, ağaçtan bir dünyada yaşayan, küçük boyutlardaki bir insan ırkını anlatıyor. Yazarın son eseri olan "Vango", yirminci yüzyılın ilk yarısında geçen bir kahramanlık öyküsüne dair bir serinin ilk kitabı. Bunun yanında, Timothee de Fombelle hala tiyatro ve dans için yazmaya devam etmektedir.


Tom Waits, Charles Bukowski'nin Gülen Yürek şiirini seslendiriyor. Buket Ketbağa, Tom Waits'in "harika" diye yorumladığı şiiri sizler için Türkçeye çevirdi. Tom Waits, Charles Bukowski'nin Gülen Yürek şiirini seslendiriyor. Buket Ketbağa, Tom Waits'in "harika" diye yorumladığı şiiri sizler için Türkçeye çevirdi. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Tıp ve edebiyat ilişkisi, tıbbın insanla olan ilişkisi gibi tarih boyunca şekil değiştirmiş, her dönem yeni yaklaşımlarla genişlemiştir. Tıbbın tarihi, insan acılarının da tarihidir aslında. Edebiyatın içinde kapladığı yer, diğer bilim dallarından hep daha büyük olmuştur tıbbın.


Tonguç Ok, 17 yıldır cezaevinde. Dev-Yol davasından tutuklanan Ok, 2009 yılında Yargıtay'ın onaylaması üzerine ağırlaştırılmış ömür boyu hapis cezasına mahkum edildi. Tutuklandığında Marmara Üniversitesi İngiliz Dili ve Edebiyatı bölümü üçüncü sınıf öğrencisiydi. Cezaevinde İngilizcesini geliştirdi, İtalyanca, İspanyolca ve Kürtçe öğrendi. Çeviriye de burada başlayan Tonguç Ok, Komünist Parti Manifestosu'nu İngilizceden Kürtçeye çevirdi. Bu kitap, Evrensel Basım Yayından çıktı. Ayrıca Alman İdeolojisi, Bilimin Toplumsal İşlevi, Pozitivizme ve Pragmatizme Karşı Felsefeyi Savunmak gibi teori, politika ve bilimsel içerikli kitaplar çevirdi. Halen Kocaeli Cezaevi'nde yatan Tonguç Ok, geçtiğimiz ay Türkiye Yayıncılar Birliği tarafından 2014 yılı Düşünce ve İfade Özgürlüğü Ödülüne layık görüldü. 17 yıldır hücrede kalan ve en yakınları dışında kimseyi göremeyen Ok'un ödülünü de onun yerine eşi aldı. Çevirmenliğe değil ama çeviriye 2003 yılında Edirne F Tipi Cezaevi'nde başladım. Müzik ve edebiyat üzerine çeşitli makaleler çevirmiştim. İlk kitap çevirimi ise yanılmıyorsam 2005'te Kandıra 2 No'lu F Tipi Cezaevi'nde yaptım. J. D. Bernal'in Marksizm ve Bilim adlı kitabıydı. Onun ardından çevirdiğim Maurice Cornforth'un Pozitivizme ve Pragmatizme Karşı Felsefeyi Savunmak kitabı, bu kitaptan daha önce (2006, Eylül) yayımlandı. Herkes içeride çeviri yapmanın güçlüklerini soruyor. Ama güçlüklerinin yanı sıra avantajları da var içeride olmanın. Çeviri gerçekten yoğun uğraş gerektiriyor. Dışarıdaki hayatın hayhuyu içersinde çeviriye vakit ayırmak bir hayli güç. İçeride olmasaydım bu kadar çeviri yapabilir miydim, bilmiyorum. Ayrıca çeviri içeride yaşamanızı da kolaylaştırıyor; hayatınızı düzenliyor, sizi yeni şeyler okumaya itiyor ve kendinizi geliştirmenize yardımcı oluyor. Elbette yolumun üstünde, geçerken uğrayabileceğim bir kütüphane olsun isterdim, internetten yararlanabilmeyi de. Bir çeviriye başlamadan önce ihtiyaç duyabileceğimi düşündüğüm kitapları edinmeye çalışıyorum. Elimdeki sözlükler iyi. Yanımda, yakınımda danışabileceğim arkadaşlarım var. Bunlarla yetinmek durumundayım. Asıl zorluk hayatın dışında olmak. Dil hayat demektir çünkü. Tutukluyken üç kişilik hücrelerde kalıyorduk. Yan hücrede PKK davasından yatan Kürt arkadaşlar vardı. Özellikle yaz akşamları havalandırmada volta atarken, aramazdaki duvar üzerinden sesimizi aşırıp sohbet ederdik. Bir gün bu arkadaşlardan sevgili Nedim Yılmaz bana takılarak dedi ki: "Heval Tonguç, İngilizceyi biliyorsun. İtalyanca ve İspanyolcayı da öğrendin. Peki, biz mazlum komşularının dilini de öğrenmek istemez misin?" Bu haklı sitem karşısında "Sen kitap yollar, yardımcı olursan neden olmasın," diyebildim sadece. Ertesi gün Nedim Heval Derse Zimane Kurdi adlı sararmış bir kitap yolladı bana. 70'lerde basılmış ve şimdiye kadar gördüğüm en iyi Kürtçe ders kitaplarından biri. Bu kitapla başladım. Daha sonra Kürt arkadaşlarla sohbetler, yazışmalar derken epey yol aldım kısa sürede. Birkaç öykü ve makale yazdım. Arkadaşlar beğenip kendi dergilerinde yayımladılar. Artık yapabilirim dediğim anda da Komünist Parti Manifestosu'nu İngilizceden Kürtçeye çevirdim. Manifesto çevirisi olumlu eleştiriler alınca gerisi geldi. Öykü ve roman çevirmenin, bilimsel-teorik kitapları çevirmekten daha kolay olduğu yönünde yaygın bir kanı var. Bu doğru değil. Bilimsel- teorik metinleri anlamak, çözmek daha zordur belki ama anladıktan sonra aktarmak daha kolay. Edebi metinlerde ise tersine metni anlamak daha kolay ama hakkını vermeniz, aynı ustalıkla aktarmanız gerekir ki bu daha zordur. Bu yüzden literatüre yabancı değilseniz ve konuya iyi kötü hakimseniz teorik kitapları çevirmek daha kolay. Çok daha fazla yan okuma yapmanız, daha fazla kafa yormanız ve daha fazla mesai harcamanız gerekebilir; ama bundan kaçınamazsınız. 1995 yılında devrimci faaliyetler nedeniyle polis tarafından aranmaya başlayınca okulu üçüncü sınıfta bırakmak zorunda kaldım. 1997 yılının Ocak ayında İstanbul Esenyurt'ta çalıştığım mermer atölyesinde gözaltına alındım. Terörle Mücadele Şubesi'nde 15 gün sorgulandıktan sonra tutuklandım. İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi'nde "Anayasal düzeni cebren değiştirme teşebbüsü" suçlamasıyla yargılandım. 11 yıl süren yargılamanın sonunda ağırlaştırılmış müebbet hapse mahkum oldum. Bir yıl sonra Yargıtay'ın kararı onamasıyla 2009'da yargı süreci sona erdi. Her iki kurumun da, DGM ve Türkiye Yayıncılar Birliği, kendine özgü bir yapısı, anlayışı ve amacı var. DGM devleti ve mevcut anayasal düzeni koruma güdüsüyle, kendi "hukuk" normlarına göre düşünüldüğünde bile kantarın topuzunu bir hayli kaçırarak hakkımda ağırlaştırılmış müebbet cezası verdi. Türkiye Yayıncılar Birliği ise DGM'nin tersine, genelde özgürlüğü, özelde de düşünce ve ifade özgürlüğünü temel alıyor. Hapishanede yaptığım çevirileri ve yayıncılık dünyasına bulunduğum katkıyı göz önüne alarak bu ödüle bana vermeye karar vermişler. Bana gelince, kendi payıma her ikisinin de, yani DGM'nin verdiği cezayı da, Yayıncılar Birliği'nin verdiği ödülü de gerçekten hak etmiş olmayı dilerim.


Mobile yakınlarında yaşayan, 10-11 yaşlarında bir çocukken başladım. Cumartesi günleri dişçiye gitmek için şehre inmek zorundaydım. Bir gün Mobile Press Register tarafından düzenlenen Sunshine Club'a katıldım. Çocuklar için yazma ve boyama yarışmalarının düzenlendiği bir sayfa vardı ve her cumartesi ücretsiz Nehi ve Coca-Cola partisi veriyorlardı. Kısa öykü yarışmasının ödülü bir midilli ya da köpekti sanırım, tam hatırlamıyorum ama şiddetle istiyordum. Aramızın iyi olmadığı komşulardan bazılarını aktivitelerden haberdar ettim, sonra Old Mr. Busybody adında bir çeşit roman a clef yazdım ve bununla yarışmaya katıldım. İlk bölümü dergide bir Pazar günü gerçek adımla yayınlandı. Bir gün birisi öykü adı altında yerel bir skandalı yazdığımı farketti ve yazımın ikinci bölümü yayınlanmadı. Doğal olarak hiçbir şey kazanamadım. Yazar olmak istiyordum, bunu biliyordum ama 15 yaşıma kadar yazar olup olamayacağımdan emin değildim. Sonra, utanmadan üç ayda bir çıkan edebiyat dergilerine öyküler göndermeye başladım. Tabi ki hiçbir yazar eserinin ilk kabul edilişini unutamaz; 17 yaşındaydım, iyi günümdeymişim demek ki, aynı sabah içinde birinci, ikinci ve hatta üçüncü mektup geldi. O anki heyecanımı tek bir cümleyle anlatamam size! Kısa öyküler. Ve değişmeyen bir tutkuyla hala bu türle uğraşıyorum. Ciddi ciddi incelediğimizde, bence mevcut yazı türlerinin içinde öykü en zor ve en disiplinli olanı. Bu alandaki başarımı kontrole ve tekniğe borçluyum. Kastettiğim, elinizdeki asıl malzemeyi koruyarak, biçemsel ve duygusal yanınızın galip gelmesi, üstün olması. Çok değerli olan bir öykü, çöpe gidebilir. Bir cümledeki sorunlu bir ritim yüzünden öykü harap olabilir. Özellikle de öykünün sonlarına doğruysa, bir paragraf hatta bir noktalama işareti bile gidişatı bozabilir. Henry James, noktalı virgülün üstadıydı. Hemingway, birinci sınıf bir paragraf ustasıydı. Virginia Woolf'un da yazdıkları kulağa kötü gelmiyordu. Bunları uygulamakta ben çok başarılıyım demiyorum, vaaz vermek istemem, sadece uygulamaya çalışıyorum, hepsi bu. Her öykü kendi teknik problemlerini gösterir zaten. Kimse iki kere iki dört eder diye genelleyemez bunları. Öykülerinizin doğru formunu bulabilmek için, anlatımınızı mümkün olduğunca doğal bir yolla basitleştirin. Bir yazarın, yazdıklarının doğal olup olmadığını test etmesi için yapması gereken de şu: okuduktan sonra, onu farklı hayal edebiliyor musun, ya da öykü senin hayalinin sessizliği mi ve sonu mutlak mı görünüyor? Mesela finalde 'portakal' varsa. Portakal doğal bir şey olduğu için finali doğru yapar. Benim bildiğim tek araç; çalışmak. Tıpkı resim ya da müzik gibi, yazmanın da kendine has perspektif kuralları var, ışığı ve gölgesi var. Eğer bunları bilerek doğduysanız, iyi. Eğer yoksa, öğrenin. Sonra kuralları kendinize uyacak şekilde düzenlersiniz. En kural tanımaz yazar Joyce bile, harika bir zanaatkardı; Ulysses'ı yazabildi çünkü Dublinliler'i yazabildi. Çoğu yazar kısa öyküleri parmak egzersizi olarak görüyor. Evet, böyle durumlarda sadece parmakları egzersiz yapıyor demektir. Evet. Örneğin, sekiz yıl önce yazdığım Başka Sesler Başka Odalar'ı basıldığı günden beri ilk kez geçen yaz okudum ve bir yabancının yazdığı bir şeyi okuyormuşum gibi hissettim. O kitabı yazan benle şimdiki ben arasında çok az ortak yan var. Kafa yapımız, içsel hararetimiz tamamıyla farklı. Bu tersdüşüme rağmen, muhteşem bir yoğunluk, gerçek bir gerilim var. İyi ki öyleyken yazmışım bu kitabı, yoksa hiç yazılmamış olurdu. Çimen Türküsü'nü de seviyorum, Miriam dışındaki bazı kısa öykülerimi de seviyorum. İyi bir hünermiş ancak daha fazlası değil. Ara sıra Nembutal kullanıyordum, hiç huzurlu bir anımın olmadığını hissediyordum. Ama düşününce, iki yıl boyunca Sicilya'da bir dağın tepesinde, çok romantik bir evde yaşadım, o döneme huzurlu diyebiliriz. Orası Çimen Türküsü'nü yazdığım yer. Yine de bir nebze stresin zamanlamayı tutturmak için önemli olduğunu da söylemeliyim. Evet, var zannediyorum. Bu zamana kadar bana kolay gelen şeyleri yazdım. Başka şeyler denemek istiyorum, abartılı bir şeyler. Aklımdakileri ve renkleri daha çok kullanmak istiyorum. Hemingway bir keresinde, kimse ilk seferde bir roman yazamaz, demişti. Şimdi ne demek istediğini daha iyi anlıyorum.


Sibel Oral, ikinci kitabı 'Zayi'de yok edilmiş hayatların buluştuğu bir çıkmaz sokağı anlatıyor. Türkiye üzerinden okunabilecek romanında aslında çok yakından bildiğimiz, duyduğumuz, gördüğümüz hikayeleri kurguluyor, çıkmaz sokağın dışındaki hayatın çıkmazlığının da altını çiziyor. Bildiğimiz hayatlar, hiç eskimeyen 'sorun'lar, gündemler, son dakikalar... Kısır döngünün kendisi bu çıkmaz sokakları yaratıyor, sınırları çiziyor. Oral da, sadece kendi kuşağına ait olmayan, tüm tarihin sahiplendiği bu ayıbı, bu yüzden yer yer fantastik duran bu 'Çıkmaz Sokak'ta gösteriyor. Kitapta önemli çünkü Türkiye'de önemli. Türkiye'de kim olmak, kimlerden olmak, etnik kimlikler, siyasi kimlikler belirleyici olduğu için her şey bunun üzerinden şekilleniyor. Böyle olduğu için bunu mesele edindim. Benim için de roman karakterleri için de çok önemli değil ama Türkiye için önemli. Çok önemli olduğu için de bir sürü görünen ya da örtünen savaşlar var. Aslında kim olmamak üzerine yazdığımı düşünüyorum. Evet evet. Kimlikleri yüzünden onlara yaşatılan, dayatılan şeyler olduğu ve bunlardan bir türlü kaçamadıkları için Çıkmaz Sokak'talar. Ve o sokak bu yüzden Çıkmaz Sokak. Evet öyle ama gerçek bu maalesef. Geçmişe baktığımızda da bunu görebiliriz. Ben kendimi bildim bileli birçok problem en çok da kimlik problemleri yüzünden Çıkmaz Sokak'ta. Yıllardan beri süregelen bir durum ve ben umutsuzum. Niye bu kadar umutsuzum? Çünkü ortada bir sürü problem var, bitirilebilir sorunlar var. Ama kimsenin çözmeye niyeti olduğunu düşünmüyorum. Çözülemeyecek problem olduğunu düşünmüyorum ama çözmeye niyeti olanların yukarıda olduğunu düşünmüyorum. Evet yazgıları ortak. Bence Türkiye'de yaşayan birçok insanın yazgısı ortak. Susturulan, susan çok insan var çünkü. İkisi de söylenebilir. Karakterler üzerinden ele alırsak, örneğin; Lerna bir azınlık. Kendi cemaati tarafından da dışlanmış. Selvi kafası karışık. Çocukken de büyüdüğünde de o karışıklık devam ediyor. Annesini babasını suçluyor. Emine taşralı bir kız sadece, azınlık değil. Rızvan azınlık değil ama susmuşluğu da küsmüşlüğünden geliyor. Yani gerçekten tek azınlık Lerna. O bakımdan sadece azınlık olma durumu değil. Evet. Ben hala yaşıyorum bunu. Çocukken anlamamak ile yetişkin olarak anlamamak arasında fark var. Bu Türkiye üzerinden rahatlıkla okunabilir. Ben gerçekten Türkiye'de olan çoğu şeyi anlayamıyorum. Hatta bu romanı biraz da anlayabilmek için yazdım. Bizde süregelen birçok sorunun nedeni aslında hiçbir şeyi anlamaya çalışmıyor olmamız. Zaten tahammülümüz yok hiçbir şeye. Selvi'nin çocukluğunda yaşadığı oynamama oyunu/durumunu ben de çok yaşadığım için kullanmak istedim. Tabii ki. Yok edilmiş hayatlar. Yok edilen hayatlar maalesef yok değil. Özellikle Rüstem'e bakarsak; yaşıyor ama nasıl yaşıyor denilebilirse artık. Dünyaya karışacak ne bir gücü ne de inancı var. Bir de gerçekten yok edilmiş hayatlar var. Yolda yürürken sırtından vurulanlar, işkenceyle, tecavüzle öldürülenler. Bana sorarsanız Rüstem'in ki çok daha ağır. Yaşıyor ve bununla baş etmek zorunda. Hayat rüstem'i bırakmış. Kemiklerini kırmış, sürüklemiş. Fiziksel acının ötesinde inancını alıp bırakmış. Bu daha ağır bence... Yapamadıklarıyla, hayalleriyle baş başa kalmış. Ama en kötüsü de hiçbir şeyin değişmediğini görmüş. 'Buna değdi' diyebileceği bir şey de yok. Orası biraz fantastik tabii... Metruk bir bina, çıkmaz bir sokak... Bu arada öyle bir sokak gerçekten var. Ben öyle bir sokakta yaşadım. Ben Selvi'nin oturduğu evde oturdum. Terk edilmiş iki bina vardı ve gerçekten de sınırda bir yerdeydi. Teşvikiye ile Beşiktaş arasındaydı. Elit kesimin ayrıldığı bir sokaktı. Diğer sokaktaki çocuklar oraya girmezlerdi. Çünkü metruk binadan korkarlardı. Çünkü metruk binaya evsizler gelirdi. Oradaki evsizleri polis arabaları götürürdü. Teşvikiye tarafında oturanlar bu görüntüden rahatsız olurdu ve şikayet ederlerdi. Oraya gelen, orada yaşayan evsizlerden rahatsız oluyorlardı. Bir de efsaneler üretirlerdi 'Bilmem kimi orada öldürdüler' gibi efsaneler. 'Tekin olmayan' yerlere girmek istemezler çünkü. Şimdi de Rezidans yapılıyor, tam onlara göre bir yer oldu. Sokağın dışındakiler zaten faniliğini unutmuşlar. Onların hesaplaşma gibi bir dertleri yok. Dünyadan bihaber, korunaklı bir yerde yaşamaya çalışıyorlar. Ülkeyle, tarihle hesaplaşmayı bir yana bırakalım o zaten imkansız kendileriyle, toplumlarıyla hesaplaşma, barışma gibi bir niyetleri olduğunu düşünmüyorum. Sadece 'iç savaş'a indirgeyemem ama biraz da o yüzden. İç savaş'ı iki anlamda düşündüm. Genel olarak yaşananlar ve insanların kendi içlerindeki savaş. Lerna örneğin; kendiyle savaşıyor. Zaten toplumla savaşacak hali de yok. Hayır, sokağın dışındakiler gerçeklerden uzakta. İşlerine gelmediği için yüzleşemiyorlar. Çıkmaz sokaktakiler için bunu söyleyemeyiz çünkü onlara dışarıda savaşacak bir alan bile bırakmadılar. Hrant Dink davası, boş yere ölen insanlar, puşi yüzünden içeride olan Cihan Kırmızıgül... Savaşacak bir alan var mı? Çıkmaz sokaktakiler, kendilerini kapatmış olabilir dışarıya ama en azından kendilerini kandırmıyorlar. En azından unutmayı bilmiyorlar. Biz unutmayı çok iyi biliyoruz. Sadece siyasi olaylar değil. N. Ç. olayına bakalım. N. Ç diye bir gerçek var. Nasıl olur da bunun üzerine umutlu olabilirsin. Çıkmaz sokaktakiler en iyisi yapıyor diyebilirim. Küstürmesini de çok iyi biliyoruz çünkü. Yani 80 hikayeleriyle büyüdüm, okudum, dinledim. Gazetecilik mesleğimden dolayı bir sürü hikayeye tanık oldum. Ama 80'leri çok vurgulamak istemedim Ondan uzak durmaya çalıştım. Çünkü bir yerden sonra o da trend oluyor. 80'ler romanları yazılıyor arka arkaya. Bunu asla istemedim. Ama kafamdaki her şey, bütün kırılmalar, 80'den sonra gerçekleşmiş. Neşter vurulmuş, her taraf parçalanmış. O dönemden sonra adalet dediğimiz şeyin gittikçe bizden uzaklaştığını biliyoruz. Bana en yakın dönem olduğu için belki 80'ler hissiyatı var kitapta. Ama 12 Eylül romanı değil tabii ki. Öyle algılanmasını istemem. Aynen öyle. Benim derdim, asla '12 Eylül bize böyle acılar yaşattı' gibi bir şey değildi. Bu ülke 'harp ve darp ülkesi' olduğu için bu hikayeler var. Mesele sadece 12 Eylül ya da sağ-sol değildi. Bütün bunlar olup bitti diyemiyoruz bile. Bu ülke bu hale geldi. İnsanlar inançlarını yitirdiler. Ve bana göre, bu romanın asıl kahramanı Adalet. O önemli bir şeyi simgeliyor çünkü. Adalet gelmiyor. Ve gelmeyecek de. Onlar da önemli insanlardı. Büyüyünce önemli insan olmak zorunda olan ben, o zamanlar iç savaşın ne olduğunu bilmiyordum. Bildiğim; annemle babamın iç ya da değil herhangi bir savaşın içinde olduğuydu. Hep birilerinden kaçıyor, saklanıyorlardı. Bir davadan bahsedip dururlardı büyük evin bahçesindeki çınar ağacımın gölgesinde. Cevdet ve Cemil amcamlar onların davasına gülüp geçer, halam Yurdanur ise aşk romanlarının sayfaları arasına saklanırdı. Çok yalnızdık aslında her birimiz ve yalnızlıklarımızla büyüyen o evde, hepimizi birbirimize karşı kollayan Adalet Teyze'ydi. Hepimizin dünyayla ve kendiyle olan dertleri farklı olsa da hepimizin ona ihtiyacı vardı. Onun ne zaman ve nasıl ailemize katıldığını bilmiyordum, hiç sormamıştım, önemli de değildi. Önemli olan tek şey olmasıydı, var olmasıydı. Bir gün onsuz kalacağım düşüncesi geçmemişti aklımdan. Bir sabah uyandığımda babam sırtının ortasından iki kere vurulmuş, annem işkenceden ölmüş, halam Yurdanur kendini asmış olabilirdi. Hatta ben dedemi öldürüp 'eli kanlı faşist' bile olabilirdim. Hem de o çocuk yaşımda, bisikletimle bahçede gezerek çıkarabilirdim katilliğimin şeker gibi tadını.


Türkiye'nin Romanı kapsamında 2006 yılında yapılan görüntülü söyleşi. Türkiye'nin Romanı kapsamında 2006 yılında yapılan görüntülü söyleşi. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Tıp ve edebiyat ilişkisi, tıbbın insanla olan ilişkisi gibi tarih boyunca şekil değiştirmiş, her dönem yeni yaklaşımlarla genişlemiştir. Tıbbın tarihi, insan acılarının da tarihidir aslında. Edebiyatın içinde kapladığı yer, diğer bilim dallarından hep daha büyük olmuştur tıbbın.


Genel olarak bireysel ve ortak akıl arasındaki ilişki, yalnızlık ve bu yalnızlığın üstesinden gelmenin cesurca yolları üzerine yazıyorum. Fakat, Sırp ve Balkanlar'daki yaşamın yanı sıra, uzak kültürler ve farklı kültürleri de ele aldığım oluyor. Roman ve kısa öykülerimdeki karakterler Ortodoks, Katolik, Müslüman ve Budist karakterler. Bu karakterler arasındaki benzerlikleri birbirleriyle bağdaştırmak istiyorum. Ayrıca kimlik çokluğu ve ikililiği de yazarken kullandığım ögelerden. Belgrad yemekleriyle ünlü bir yerdir. Şimdi size çok yakından tanıdığınız bir yemeğin adını vereceğim: Börek! Kuracağım bu cümle ile Türkleri gücendirmek istemem ama, Belgrad böreği Türklerinkinden kesinlikle daha iyi! Bu benim için oldukça tehlikeli bir soru, çünkü yemekle aramdaki bağ gün geçtikçe kuvvetleniyor: Her gün daha da fazla yiyorum. Etrafımda mükemmel aşçılar olduğu için, ben yemek pişirmiyorum. Fakat yeme konusunda tek kelimeyle mükemmelim. Yemek yapma sanatı ve edebiyat arasında tabi ki çok sayıda ilişki var. Örneğin bir yayıncı olarak mükemmel kurgu kitapları ve yemek üzerine deneme yazarları yayınlıyorum. Bir yazar olarak ise, şu anda, yemek üzerine kısa öyküler yazıyorum. Şimdilik bu öyküleri Gastro-seksüel ve Gastro-erotik olarak adlandırıyorum. Muhtemelen de kitabın adı buna benzer bir şey olarak kalacak. Parayı genel olarak yayıncılık ve yazdığım kurgu romanlardan kazanıyorum. Bundan önce yaklaşık 25 yıl boyunca gazeteci olarak da çalıştım ve tabi bundan da para kazandım. Sadece yazarak geçiminizi sağlamak için günde 20 saat yazmanız gerek. Kabul etmeliyim ki, hiçbir zaman 'yalnızca' kurgu roman yazarı olarak tanınmak istemedim. Yazmaya paralel olarak bir şeylerle uğraşmanın beni bir şekilde aşırı ölçüde yazmaktan uzak tuttuğunu düşünüyorum. Demeye çalıştığım şu ki, yalnızca söylemek istediğim bir şeyi en iyi şekilde yazmak istediğim zaman romanlarıma odaklanmak istiyorum. Çok sık yazmak ve bu yazdıklarını çok sık yayınlamak bence oldukça tehlikeli bir yanılsama. Marguerite Yourcenar, Yukio Mishima, Umberto Eco, Gamal Ghitani ve dünyanın çeşitli yerlerinden pek çok yazarı okuyorum. Türk yazarlardan Orhan Pamuk ve Tanpınar'ı oldukça beğeniyorum. Şu anda ise, Ayfer Tunç okuyorum. Hadrianus'un Anıları, Şafak Tapınağı ve Gülün Adı kitaplarını yazmış olmak isterdim. Moda tasarımcısı bir eşe sahip olmama rağmen, çok şık giyindiğim söylenemez. Sadece, ne giydiğim konusunda çok dikkatli olmam gerekiyor o kadar. Aslında ceket, kot pantolon ve beyaz tişört gibi hoş kıyafetler giymeyi seviyorum. Sebze, meyve, etin her türlüsü ve özellikle patates tüketiyorum. Ve tabi ki kek ve şekerlemeler. Yemeğin yanında şarap ve konyak tüketiyorum ve bunların dışında da bol buzlu Jameson viski içerim. Vladislav Bajac, 1954 yılında, Sırbistan'ın başkenti Belgrad'da doğdu. Belgrad Üniversitesi'nde Yugoslav Filolojisi ve Dünya Edebiyatı eğitimi alan yazar, daha sonra gazetecilik yaptı. İngilizce'den Sırpça'ya düzyazı ve şiirler çeviren Bajac, "Beat Kuşağı Şairleri" (1979) , "Gezi. Çağdaş Amerikan Şiiri İçin Bir Kılavuz" (1983) gibi antolojilerin, ve ayrıca Leonard Cohen'in "Kölelerin Enerjisi" (1981) isimli şiir derlemesini de çevirdi. Kendi şiirleri, 1972 yılında, "Koji put do ljudi vodi" ismiyle basıldı. Ayrıca Bajac, 1991 ve 1993 yıllarında, Tokyo'daki Uluslararası Itoen Haiku Şiir Yarışması'nı da kazandı. Ardından, 1998'deki "Boğa'nın Sırtındaki Avrupa" isimli derlemesiyle kısa öyküler yayınlayan yazar, bu derlemesiyle, Sırp Stevan-Pesic-Ödülü'nü de yılın en iyi düzyazı eseri olarak aldı. İlk romanı, "Bambu'nun Kitabı" bir sene sonra ortaya çıktı. Son romanı "Hamam Balkanija" (2008) ise Uluslarası Balkan Edebiyat Ödülü'nü alarak, bu ödülü alan ikinci Sırp olmasını sağladı. Belgrad'da yaşayan Bajac, Serbian P. E. N. Merkezi'nin başkan yardımcılığını ve Belgrad'daki Geopoetika Publishing'in kurucusu olmakla beraber başkanlığını da sürdürmektedir.


Bir şeylerin iyileştiriciliğine inanmaya ihtiyacımız, dört yandan akan verilere ulaşma hızımıza paralel biçimde, günden güne artıyor. Kimi fiziksel, kimi psikolojik öncelikli bir iyi olma algısıyla motive oluyor ya da farkında olmadan kaygımızı körüklüyoruz. Bazen de yalnızca kötü/hasta olma ihtimalinden kaçmaya çabalarken sürdürüyoruz arayışlarımızı. Bu hız ve arayış çağında, edebiyatın ve okumanın bize sunabilecekleri neler olabilir? Yaşananların Psikolojisi ve Biyolojisi, Düşe Kalka Büyümek, Bir Tatlı Telaş ve diğer pek çok kitabın yazarı, makale ve köşeyazılarından tanıdığımız, özellikle çocuk ve gençlik alanında uzman psikiyatr Yankı Yazgan'la edebiyatın iyileştiriciği dendiğinde aklımızda uyananlar üzerine konuştuk. Kimsenin bizi anlamadığını düşünüyoruz, başkaları da bizim onları anlamadığımızı... Başkalarını anlayabilmek, edebiyat karakterlerini anlamakla başlar. Kahramanlar ve anti-kahramanların düşünce ve duygu dünyasını kavramak, niyetlerini, yaşadıkları olaylara bakışlarını anlamak için gösterdiğimiz çabanın çok katmanlı bir etkisi var. Önce beyin aktivitesi düzeyinde bakalım; medial frontal alandaki kan akımının arttığını gösteren bulgular var. Bunun anlamı şu, kurgu okumak insan beyninde başka insanlarla ilgili bölgeleri net ve kesin bir şekilde aktifleştiriyor. Psikoterapiyle sağlanan etkinin eşdeğeri bir beyinsel değişiklik. Bu aktivite ruhsal düzeyde bir iyileşmeye yol açıyor mu, bunu söylemek için yeterince bilgi yok. İyileştirici olup olmadığını bilmesek de, ruhumuza iyi geldiğinden kuşku duymuyorum. Edebiyat okurları, kendilerinin ve başkalarının hayatlarına bakışlarında olumlu değişiklikler belirtiyorlar. Akla aynı anda edebiyat dışı metinler de geliyor. Sözgelimi, kişisel gelişim kitapları. Kendini anlamak, iyi hissetmek gibi amaçlarla başvurulan bu kitaplar, büyük ve giderek daha da büyüyen bir pazarı oluşturuyor. Kişisel gelişim kitaplarının önemli bölümü kişisel kanaatlerin ve bilim kaynaklarında yayımlanmış bulguların sadece kanaatleri destekleyenleriyle süslenmiş; bilimsel bir görüntü kazandırmak, kişisel deneyim ve kanaate pek hak etmediği nesnel ve genelleme zemini veriyor. Bu gözle bakınca, kişisel gelişim kitaplarının önemli bölümü kurgusal nitelikte. Ancak, bakış açısını zenginleştirici bilgi ve deneyimlerin paylaşıldığı birçok kişisel gelişim kitabı da var, bunların perspektif zenginleştirici etkisini yadsımayayım. Biyografileri de kişisel gelişim çerçevesinde görmek mümkün, anlatı ve örneklerle öğrenmeye yatkınlığımızın bir sonucu belki de... Örneğin, 2000 Nobel Fizyoloji ve Tıp Ödülü'nü kazanan psikiyatr, araştırmacı Eric Kandel'ın In Search of Memory'si ya da Eric Hobsbawm'un Tuhaf Zamanlar'ı gibi. Ruhsal mekanizmaların sağlıklı gelişimi çocukluk döneminin temel ihtiyaçlarından birisi. Çocuğa görelik bu mekanizmaları göz önüne almak olarak tanımlanırsa, anlatının çocuğa ulaşmasını sağlamak için önemli bir öğe. Örneğin, ölüm ve hayatın sonluluğu kavramlarını kavramak için yaşı henüz elverişli olmayan 8 yaşın altındaki bir çocuğun ölüm kavramının işlendiği bir metinden elde edecekleri sınırlı ya da kastedilenden farklı olabilir. Diğer yandan, çocuk adına hayal eden, çocuğun hayal edebilirliğini kontrol etmeye çalışan bir metnin edebi etkisi kadar, geliştirici etkisi de sınırlı kalabilir. Çocuk ve ergenin zihninde yeterli çabaya yol açmayan bir metnin, anlama/anlaşılma eksenindeki zihinsel/beyinsel aktiviteleri doğurmayacağını da düşünebiliriz. Hayatımızdan memnun değiliz, değişsin istiyoruz. Nasıl değişeceği hakkında ise pek fikrimiz yok. Hayatımızı değiştirecek şeyler arayışımızda kitaplara ihtiyacımız var; bu ihtiyaç bazen günümüzün süratiyle bir araya gelince, kitaptan beklentimizi çok yukarı çekebiliyor. Okuyarak kendimizi ve başkalarını anlamamızda bir anlamlı değişim sağlayabiliyor olmamız, bibliyoterapi çerçevesinde görülebilir. Pek sabırlı olduğumuz söylenemez. Bir hikaye ya da roman karakterini anlamak için gereken çabanın zaman alması, bu çabadan uzak durmamıza ve bu çabayı gerektirmeyen derinliksiz, siyah-beyaz çizilmiş karakterlerin ve olay örgülerinin bulunduğu anlatılara yönelmemize yol açıyor. Kendini anlatma, yazı öncesindeki mağara duvarlarındaki çizgilerden başlayarak yolunu bulan bir dürtü. Marquez'in otobiyografisinin adına bakın: Anlatmak için Yaşamak. Yazarların da, yazmaya kalkışanların da ortak yanları, anlatacaklarının olması. Okunacak, dinlenecek nitelikte yazmak ise marifet. Twitter'da yazdıklarımızda bu marifeti göstermekten ziyade, hızlıca içimizdeki dökmek ön planda. Tamam, marifet iltifata tabidir, ancak iltifata erişmek için acele etmek, marifetin, becerinin gelişmesini önlüyor.


Türkiye'de konuşula konuşula anlamını yitirme tehlikesinde olan meselelerinden biri de kitap yasakları. Misenformasyon gırla gidiyor, günlük çıkarlar uğruna bir anda özgürlükçü kesilenler ise neredeyse gülünç durumdalar. Işıl Eğrikavuk'un Rampa Galeri'de açılan sergisi Karanlık Kütüphane ise mevzuya "Tüm yasaklar yasaklansın, çünkü çok kötüler" klişesinin bir nebze ötesinde, ferah bir bakış sunabilen birkaç kaçıştan biri. Eğrikavuk'un bu sergideki tüm meselesi kitaplar. Galeriye girdiğinizde iki parçalı bir sergi karşılıyor sizi. Bir tarafta genç bir adamın anlattığı tuhaf bir kaçırılma ve bir kütüphaneye kapatılma hikayesi, bir tarafta Türkiye'de bugüne dek yasaklanmış kitaplardan oluşan bir kütüphane. Bonus olarak bir de videodaki hikayenin tamamlayıcısı olan kimi gazete haberleri var bu kütüphanenin yanında. Hem kitaplar hem yasaklar hem de güncel sanat konusunda kafa yoran; yazan ve üreten Işıl Eğrikavuk'u Karanlık Kütüphane vesilesiyle yakaladık ve ona sergisinin yanı sıra, güncel sanat - kitap ilişkisi ve yasakçı zihniyete dair birkaç soru sorduk. Aslında edebiyattan beslenen çok sanatçı var fakat belki anlatım biçimleri çok daha soyut olduğu için iki disiplinin ilişkisi başta göze çarpmayabiliyor. Ben edebiyat kökenliyim, üniversitede sanattan önce edebiyat okudum. Dolayısıyla benim için hikayeler her zaman görsel materyalden daha önce geliyor. Böyle çalışan sanatçılar da yok değil ama seyirci olarak güncel sanattaki işlere bakışımız kitaptan farklı bir mecrada olduğu zaman o ilişkiyi her zaman direkt olarak kurmayabiliyoruz. Elbette. Ama varolan edebi işleri alıp yorumlamaktan ziyade, daha çok yeni tip öyküleme biçimleri ve kurgular yaratan sanatçılar, ya da kelimeleri de bir malzeme olarak görüp yontan sanatçılar benim daha çok ilgimi çekiyor. Örneğin Ömer Fast, Atlas Group, Apichatpong Weeresethakul bunlardan bazıları. Sergide yasaklı kitaplardan bir seçki sunuyorsun. Bu konuda çalışmaya nasıl başladın? Bunca kitabı aramak taramak, bir araya getirmek kolay olmamıştır, sanıyorum. Yaptığım işler gündemle paralel gelişiyor. Bu biraz da geçmişte gazeteci olarak çalışmanın getirdiği bir avantaj. Gündemi yakından takip ediyorum ve dolayısıyla işlerim de bu doğrultuda oluşuyor diyebiliriz. Örneğin 2012 de yaptığım Dönüşüm Muhteşem Olacak adlı performansta, daha Taksim'e kazılar vurulmamışken ve Gezi olaylarından on ay kadar önce, meydana yapılacak olası müdahalelerle ilgili bir absürd proje üretmiş ve Taksim'e Mısır Piramitlerini getirmeyi konu almıştım. Bu sergide ise gündem o kadar yasaklamalar üzerine kuruluydu ki, bir Yasaklı Kitaplar Kütüphanesi kurmaya karar verdim. Türkiye'de 23 bin kadar yasaklı yayın var, bizimki bunların 400'ünü oluşturan bir kitap seçkisi. Araştırırken bayağı bir sahaf gezdik Rampa ekibiyle birlikte. Ayrıca PEN Yazarlar Derneği'nin de katkıları oldu. Video benim 2006 yılında yaptığım bir iş. Aslında tüm sergi bu video etrafında temelleniyor. Videonun konusunu ise 1980 yılında kaçırılıp bir kütüphaneye kapatılan 12 kişinin öyküsü oluşturuyor. Kimliği belirsiz bu örgüt kaçırdıkları kişilere her gün bir günu verip o konuyla ilgili kütüphanede ne varsa bulmalarını ve silmelerini emrediyor. Videonun kırılma noktası ise, kaçırılanlardan birini oynayan aktörün rolünden çıkıp anlattığı hikaye üzerine konuşmaya başlaması oluyor ve mesele bu tip anlatıların Batı'da nasıl algılanacağına dönüşüyor. Gerçekte varolmayan bu kurgu kütüphane ve öykü aslında Türkiye'de yayınlara yapılan müdahaleler üzerinden tarihin nasıl değiştirildiğine ve kurgulandığına işaret ediyor. Yasaklı kitaplarla bağlantısı da biraz bu noktadan çıkıyor. Bu sergide kitap bir nasıl bir nesne? Birçok simgesel yükü bir arada taşıyor ve yansıtıyor gibi görünüyor. Kitap sergideki kurgunun bir parçası olarak görünse de aslında her bir kitap Türkiye resmi tarihinin bir parçasını oluşturuyor. Yasaklı Kitaplar Kütüphanesi'nde farklı dönem ve ideolojilerden kitaplar bulmam mümkün, Abdullah Öcalan'dan Bediüzzaman'a, Haydar Dümen'den Rıfat Ilgaz'a pek çok yazardan oluşan bir kütüphane bir zihniyet arşivini de oluşturuyor. Bu video kurmaca ile gerçeğin çok yakın temas ettiğini görüyoruz. Bir izleyici bu olayın gerçekten yaşanıp yaşanmadığını anlamak için bir süre analiz etmek zorunda kalıyor. Niçin özellikle böyle bir tercihte bulundun? Bu, klasik edebi kurmacanın pratiklerinden uzak bir yaklaşım... Yaptığım işlere paralel anlatılar diyordum, gerçi şimdi bu kelimeyi kullanmak da başka anlamlar katıyor ama olsun. Dolayısıyla benim için sadece hikayeyi anlatmak kadar, o rolü oynayan kişinin rolle ilgili söyleyecekleri de önemli. Her videonun karakterini o rol için özellikle seçiyorum ya da o kişi için yazıyorum. Böylece kurgu-gerçek arası bir karma metin ortaya çıkıyor. Öte yandan anlatılan hikayelerin absürd bir tarafı da var. Kaçırılıp bir kütüphaneye kapatılan insanlar, ABD'yi kuş gribi salgınından kurtaran Iraklı bir doktor, Taksim Meydanı'na yerleştirilen piramitler... Tüm bu 'acaba' lı öyküler aslında 'gerçek' olgusunu ve seyircinin kendi zihnindeki 'gerçeklik algısı'nı sorgulatmaya yönelik. Kesinlikle. Bahsettiğim gerçeklik algısını yaratan etmenlerden biri olarak medyanın bu durumdaki payı büyük. İşler aslında alttan alta buna da değiniyor. Karanlık Kütüphane bizim makus tarihimizdeki yasaklamalara göndermede bulunsa da, aslında bir temsiliyet sorgulaması. Dışardan bakan bir göz için, ki bu ister okur, ister sanat seyircisi, ister yabancı medya olsun, başka bir coğrafyaya ait olan öykülerin inandırıcılığına dair bir Oryantalist eleştiri de sunuyor. Öte yandan bu Oryantalist bakış sadece Batı'ya ait değil, bu tip anlatıları Batı'ya çok iyi pazarlayan bir yerli-oryantalist bir pazar da var. Ben biraz bu ikili anlaşmayı kırmak ve de yaratılan bu fosilleşmiş temsiliyet meselesini kırmaya çalışıyorum videoda. Aslında bu konuda yazılan çok kıymetli bir kitap var. Emin Karaca'nın Vaay Kitabın Başına Gelenler adlı kitabından ben de sergi için çok faydalandım. Kitapta çok ilginç bilgiler var. Örneğin Abdülhamid döneminde yasaklananlar arasında Fransızca Kur'an çevirisi bulunurken, Atatürk döneminde Kazım Karabekir'in kitapları, 60'larda Musa Anter gibi Kürt yazarlar ve Said-i Nursi, 70'lerde özellikle sol yayınlar ve 80 döneminde binlerce yasaklanan kitap var. Her dönemin kendi yasaklamalarını getirdiği ve faturanın her daim kitaba, yazara, yayıncıya ve okuyucuya kesildiğini çok net görüyoruz. Aslında ben meseleye ekran olarak bakıyorum. Ekran derken ister kitap, ister gazete ya da yayın, ister bilgisayar-internet, ister film, ya da sanat olsun fark etmiyor. Dolayısıyla konjonktüre göre bir ekrandan diğerine geçtiğimizi söyleyebilirim.


Mylos Yayın Grubu'nun bir markası olarak faaliyet gösteren Yayıncılık Laboratuvarı, yeni yazarların dosyalarını bir editörlük hizmeti vererek yayına hazırlamak, uygun yayınevlerine yönlendirmek, öte yandan da yayınevlerine çeşitli konularda destek vermek için 2015'te kuruldu. Avrupa'da editörlük, ajanslar üzerinden yürüyor, Türkiye'de neden olmasın, düşüncesiyle yola çıkan Yay-Lab'ı Özlem Özdemir ve Hüseyin Çukur'a sorduk. Yayıncılık Laboratuvarı, Mylos Yayın Grubu'nun bir markası olarak 2015'te kuruldu. Labirent Yayınları, Mylos Kitap, Pulbiber ve 221B dergileri de yayın grubumuzun diğer markalarıdır. Yeni dosyaları, müdahaleci editörlük yaparak yayına hazırlıyor ve yayımlayabilecek uygun yayınevlerine yönlendiriyoruz. Bu minvalde yazarlarla, yayınevleriyle ortak bir çalışma yürütüyoruz. Yazarlar, yayınevleri, şirketler ve sektörel dergiler, yayına hazırlamak istedikleri her türlü basılı ve dijital materyal için ajansımıza başvurabilir. Yazarların gönderdiği dosyalar, hangi kategoride ise, o kategoride uzmanlaşmış editörümüz tarafından okunur ve dosyayı geliştirici önerilerde bulunur. Editörümüz, yazarla birlikte dosyanın daha iyi hale gelmesi için titiz ve detaylı bir çalışma yürütür. Sonrasında, dosyayı yayımlayabileceğini düşündüğü yayınevlerini belirler, bu yayınevlerini yazara bildirir. Kısa sürede dosyanın bu yayınevleri tarafından incelenmesi sağlanır. Yayınevleri ise yayın planı oluşturma, danışmanlık, editör ihtiyacı, kapak tasarımı, çeviri editörlüğü, son okuma, mizanpaj konularında bizden destek alabiliyor. Kitapları, yayınevlerine, talepleri doğrultusunda baskıya hazır halde teslim ediyoruz. Şirketlere de, web sitesi oluşturma, site editörlüğü, sosyal medya hesap yönetimi, e-dergi hazırlama, logo tasarımı, şirket kimliği oluşturma, çeviri desteği gibi konularda destek veriyoruz. Yeni yazarların en büyük sorunu, yazdıkları eserlere yayınevlerinden makul sürede cevap alamamak. Bu süreyi en aza indirmek ve dosyaları konusunda iyileştirici öneriler getirmek, hemen her yazarın ihtiyaç duyduğu bir konu. Ayrıca, kitap editörlüğü gibi çok çok önemli bir işin ülkemizde henüz kurumsallaşmaması da bizi bu yönde teşvik etti. Sonuçta, editörlüğün de hakkıya yapılamadığı ve yazarın profesyonel bir gözün önerilerine, müdahelesine ihtiyaç duyduğu durumlar ortaya çıkıyor. Bunun sebeplerinden biri de, genellikle yayınevlerinin istihdam etmek yerine freelance editörlerle çalışmayı tercih etmesi. Yay-Lab olarak, beraber çalıştığımız profesyonel ve alanına hakim editörlerle, bu konuda oluşan boşluğu da doldurmak istiyoruz. Avrupa'da editörlük, ajanslar üzerinden yürüyor, ülkemizde neden olmasın diye düşündük... Bu konuda spekülatif şeyler söylemek yersiz bize göre. Evet, herkeste bir yazma ve yayımlatma isteği var. Bazıları, bunu kendi imkanlarıyla gerçekleştiriyor. Bunu sektör olarak benimseyen yayınevleri de var. İyi eserler, geleceğe kalıyor. Bir moda bağımlılığı üzerinden ilerleyen eserler de okurların takdiriyle hak ettiği değeri görecektir. Aziz Nesin, Bu ülkede her üç kişiden dördü şair, demişti. Yazan kadar okuyan olduğuna inanmak için fazla iyi niyetli olmak gerekiyor.


Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Tıp ve edebiyat ilişkisi, tıbbın insanla olan ilişkisi gibi tarih boyunca şekil değiştirmiş, her dönem yeni yaklaşımlarla genişlemiştir. Tıbbın tarihi, insan acılarının da tarihidir aslında. Edebiyatın içinde kapladığı yer, diğer bilim dallarından hep daha büyük olmuştur tıbbın.


Türkiye'de ilk kez hem il hem ilçe okulları, yazarlarla biraraya gelerek bir okuma seferberliği başlattı. Yazarlar Okullarda Proje Sorumlusu Yusuf Çopur ile okuma alışkanlıklarını geliştirmeyi amaçlayan Yazarlar Okullarda projesi ve gerçekleştirmeyi planladıkları yeni projeler hakkında konuştuk. Yazarlar Okullarda projesi kapsamında öğrencilerimiz çağdaş bir yazarımızın eserlerini okuyor. Türkçe ve Türk Dili ve Edebiyatı derslerinin okuma saatlerinde bu kitapların üzerinde söyleşiler yapılıp, öğrencilerimizden kitaplar hakkındaki düşünceleri alınıyor. Özet vb şeyler yerine kendilerinin yazdığı değerlendirme yazıları hep beraber okunup sınıfça üzerinde duruluyor. Bu kitapları okuyan öğrencilerimize ödül olarak okuduğu kitabın yazarı onlarla buluşturuluyor ve bu şekilde öğrencilerimiz okuduğu kitap hakkındaki olumlu-olumsuz eleştirilerini birebir kitabın yazarına iletme fırsatı buluyor. Bu, onlar için hem özgüven hem de düşünce üretme ve düşündüğünü ifade etme anlamında kıymet biçilmez bir fırsat oluyor. Şu an her ilçenin biri ilköğretim kategorisi olmak üzere iki yazarı var. Bu projeyle Türkiye'de ilk defa bir il bütün ilçe ve okullarıyla ve onlarca yazarla birlikte bir okuma seferberliği gerçekleştiriyor. İlçede kurulan komisyon tarafından incelenen eserler okullarla paylaşılıyor ve Okul Aile Birlikleri, Kaymakamlıklar, Belediyeler tarafından finansman sağlanarak yazarların kitapları öğrencilere ulaştırılıyor. Bazı ilçe ve okullar kitap ücretinin bir kısmını öğrencilerden temin ediyor. Yazar davet edildikten sonra her okuldan eşit sayıda öğrenci etkinlik için belirlenen salona geliyor. Bazı ilçelerde bu buluşmaya ev sahipliği yapmaya gönüllü okullar bu söyleşileri kendi öğrencileriyle gerçekleştiriyor. Yazarın 15-20 dakikalık kısa giriş konuşmasından sonra öğrenciler yazara sorular soruyor. Söyleşi sonunda yazarlar kitaplarını imzalıyor. Öğretmenlerimizi unutmadık, unutmayız. Tüm ilçelere yazı gönderdik. Şair ve yazar öğretmenlerimizin isimlerini istedik. Onları da öğrencilerimizle buluşturacağımız bir projenin çalışması içerisindeyiz. Şair öğretmenlerle bir şiir gecesi yapmayı planladık. Yazmanın ve üretmenin örnek bir özellik olduğunun altını çizeceğiz. Onları da projeye dahil edip projenin çarpan etkisini artıracağız. Aralarında Cemil Meriç, Sait Faik, Ahmet Hamdi Tanpınar gibi yazarlarımızın da olduğu bir grup yazarımızın eserleri ve hayatları üzerine günümüz edebiyatçılarıyla çeşitli etkinlikler gerçekleştireceğiz. Böylece sadece günümüz edebiyatını değil geçmiş dönem edebiyatımızı da okullarımıza taşıyacağız. Yahya Kemal, Cemil Meriç, Ahmet Hamdi Tanpınar için çeşitli okul ve kültür merkezlerinde etkinlikler yaptık. Nisan ve Mayıs ayında ise Sait Faik Abasıyanık ve Peyami Safa için etkinlikler düzenleyeceğiz. Edebiyat ve kültür hayatımıza renk katmış emek vermiş isimleri okullarımızda anacağız ve onların gelecek nesillere aktarılmasına katkıda bulunacağız. Sadece günümüz edebiyatını değil geçmiş dönem edebiyat ve edebiyatçılarını da öğrencilerimizle buluşturacağız. Yazarlar 0kullarda Projesinin kökü 2007 yılına dayanıyor. Öğretmenliğimin ilk yılında Bağcılar'da göreve başladığımda çocukluk hayalim olan okuduğum kitabın, yazının yazarıyla buluşma fikrini öğrencilerimle paylaştım. Tahminimden öte olumlu bir tepki alınca bu fikrimi kitabını okuduktan sonra tanıştığım ilk yazar olan Selim İleri'ye açtım. O da severek kabul etti. "Okumayı Seviyorum" diyerek başladığımız bu ilk öğrenci yazar buluşması daha sonra onlarca yazarla Okumayı Seviyorum adında bir projeye dönüştü. Ahmet Ümit, Ayşe Kulin, Ali Çolak, Cemil Kavukçu, Haydar Ergülen, Sunay Akın, Sevinç Çokum, Ömer Erdem, Salih Zengin, Nalan Barbarosoğlu gibi onlarca yazar, Bağcılar Atatürk İlköğretim Okulu'nda öğrencilerimizle buluştu. Bağcılar Milli Eğitim Müdürlüğü'nün bu çalışması ilçelerde uygulanan iyi örnekler kapsamında İstanbul Milli Eğitim Müdürü Dr. Muammer Yıldız'ın dikkatini çekti ve Müdür Bey, bu projenin İstanbul geneline yayılması için gerekli hazırlıkların yapılması noktasında girişimlerde bulundu. Okumayı Seviyorum, "Yazarlar Okullarda" adında İstanbul Milli Eğitim Müdürümüz Dr. Muammer Yıldız'ın himayesinde İstanbul geneline yayılan bir proje olarak hayata geçti. Kasım 2012 de Arnavutköy'de çekilen kurayla 78 yazar 39 ilçeye dağıtıldı. 39 ilçemizde 85 yazarla yaklaşık 200 öğrenci-yazar etkinliği gerçekleştirildi. Yaklaşık 75 bin öğrencimiz birebir bu etkinliklere katıldı ve kitaplarını imzalattı. 39 ilçemizde yaklaşık 1800 öğretmenimiz öğrenci-yazar etkinliklerinde fiilen görev aldı. Yazar Aslı Tohumcu Abis kitabıyla projeye katıldı. Kura çekiminde Kadıköy'e düşen yazarın bu kitabı Kadıköy'deki bir lisede okunmaya başladı. Kitabı beğenmeyen öğrenci ve velilerden gelen şikayet üzerine Aslı Tohumcu'yla irtibata geçildi ve onunla birlikte başka bir kitapla projeye devam edilmesi kararı alındı. Pusuda bekleyen sadece Habertürk değilmiş! Bir sendika ve onun peşine takılanlar bir yandan Liselilere pornografik kitap okutuluyor diye ortalığı birbirine katarken diğer yandan Kitaplar toplatıldı diye asılsız haberler yaptı. Oysa ne kitaplar toplatılmıştı ne de pornografik kitaplar okutulmuştu. Ama herkes anlamak istediği gibi anlayınca gerçekleri ortaya yalan yanlış haberler, yazılar, söyleşiler çıktı. Bu yaşananlardan sonra Aslı Hanım'la bir etkinlik yaptık. Daha sonra Aslı Tohumcu kendi isteğiyle projeden ayrıldı. Gelecek yıl daha kapsamlı bir yazar listesiyle projemizi yürüteceğiz. İl Milli Eğitim Müdürümüz Dr. Muammer Yıldız'ın öncülüğünde öğrencilerimiz arasında şiir, öykü, deneme, roman yarışmaları açacağız. Bu şekilde sadece okuyan değil aynı zamanda yazan öğrencilerimizi de ödüllendirmiş olacağız. Amacımız projenin Türkiye geneline yayılması. Bu amaçla Mayıs ayında Sayın Bakanımızın da katılacağı ve tüm yazarlarımızın davetli olacağı bir gala programı düzenliyoruz. Yazarlar Okullarda kitabı çalışmamız var. Öğrencilerimizin ve yazarlarımızın görüşlerinin yer alacağı bu kitap tüm okullarımıza dağıtılacak. Bakanlığımızca kurulan Okuma Kültürü Başkanlığı'nın genel amaç ve hedeflerine uygun projeleri hayata geçiriyoruz. Bir okuma aşığı olan Müdürümüz Dr. Muammer Yıldız'ın gayretleriyle hayata geçen İstanbul dersleri; bu derste öğrenciler İstanbul'u geziyor, yaşıyor ve okuyor. Öğretmen yazarlar Projesi. Öğretmenlerimizden yazar olanları öğrencilerimizle buluşturuyoruz. Geleneksel Münazara yarışmaları. Öğrencilerimizin kendilerini ifade edebilecekleri alanlar oluşturup güncel konular hakkında münazaralar düzenliyoruz. Değerler Eğitimi Projesi. Bu proje kapsamında her ay belirlenen bir değer etrafında okullarımız faaliyetler düzenliyor. Başta sevgi, hoşgörü, saygı gibi değerler olmak üzere her türlü kültürel ve evrensel değerlerimizi okullarımızda gerçekleştirdiğimiz faaliyetlerle kalıcı hele getirmeye çalışıyoruz. Yönver Projesi. İl genelinde sınavlarda başarılı olan okul öğrenci ve öğretmenlerini ödüllendiriyoruz. Milli eğitimin lüzumsuz işlerinden biri. Burada amaç yok sadece reklam var.


SabitFikir ve İstanbul Modern işbirliğiyle düzenlenen Sözünü Sakınmadan etkinliklerinin sonuncusu, 6 Eylül tarihinde Yekta Kopan'la gerçekleşti. SabitFikir ve İstanbul Modern işbirliğiyle düzenlenen Sözünü Sakınmadan etkinliklerinin sonuncusu, 6 Eylül tarihinde Yekta Kopan'la gerçekleşti. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Tıp ve edebiyat ilişkisi, tıbbın insanla olan ilişkisi gibi tarih boyunca şekil değiştirmiş, her dönem yeni yaklaşımlarla genişlemiştir. Tıbbın tarihi, insan acılarının da tarihidir aslında. Edebiyatın içinde kapladığı yer, diğer bilim dallarından hep daha büyük olmuştur tıbbın. Sözünü sakınmadan'ın tüm videolarını takip eder, izlerim şu kamera ve ses olayına bir çözüm bulamadılar birkaç videonun dışında hepsi berbat lütfen şu videoların kalitesini artık düzeltin. Baştan sona sesle ilgili hiç bir problem yaşamadan izledim, anlamadım açıkçası eleştirileri. Yekta Kopan'ın Bilge Karasu ile karşılaşmak için yaptıklarını dinleyince, bu toplantıların ve onları burada rahatça izlemenin önemini bir daha düşünmeli. Teşekkürler. Beyler, ses hakikaten pek iyi değil, ama sesberbatsenbuişibırakçı arkadaşa da sinirlenmekten kendimi alamadım. Haksızlık ediyor. Hiç fena bir iş yapmıyorsunuz. Bırakmayan bu söyleşileri, huysuz arkadaş da dahil pek çoğumuz beğenerek izliyoruz. Video duraklama sorunu çözüldü sanırız ki. Ancak ses için yapabileceğimiz bir şey ne yazık ki yok. her şey iyi hoş ama keşke şu video duraklamadan yürütülebilse..


Hırsızlık ve yolsuzluk kavramları arasında doğrudan bir ilişki var ama çok önemli ayrımlar da var. Hırsızlık dediğin zaman benim aklıma ilk baklava çalan çocuklar geliyor. Bu yüzden klasik bir yolsuzluk tanımı yaparak başlayalım: Sana tevdi edilen gücü kişisel çıkarın için kullanmak yolsuzluktur. Tanımı genişletmek istersen taşeron işçilere yapılan haksızlıklar da bir tür yolsuzluk. Sonuçta müthiş kar ediliyor vs. Yolsuzluk tanımının neden böyle olduğu tartışılabilir. Ama hukuki çerçevenin sınırlanmasına ihtiyaç olduğu için tanımı da daraltmak lazım. Bunun ötesinde kurumsal güç kullanılarak yapılan her türlü hırsızlığa yolsuzluk diyebiliriz elbette. Çünkü bu durumda kurumsal gücün kişisel çıkar amacıyla kullanılması söz konusu. Ama genel anlamda yolsuzluk ve hırsızlık bir arada düşünüldüğünde bana sanki yolsuzluk daha günah gibi geliyor. Kurumların toplumlar tarafından inşa edildiğini düşünmüyorum. Eğer beraber inşa etseydik ortak bir fayda üzerine inşa ederdik. İnsanlar bir şeyi beraber yapınca kurallara uyalım, çünkü hepimiz için iyi diye düşünür. Ama beraber inşa edilmemiş bir kurumsal yapı var Türkiye'de. Kuralları ve kaideleri toplum tarafından belirlenmemiş, tepeden inmeci bir yapı giydiriliyor toplumun üzerine. İyi de kontrol edilmiyor zaten. Kontrol edilmemesi bir şekilde yapının işlevselliğini sağlıyor. Bilinçli olarak bırakılan boşluklar var. Mesela vergi meselesi. Devletin vergi kaçaklarına göz yumması söz konusu Cumhuriyet'in başından beri. Çünkü sermaye birikimi sağlaması gerekiyor. Bunun için de vergi meselesine fazla abanmıyor. Ama gördük ki zamanı geldiğinde de canını sıkan bir işadamının üzerine vergi memurlarını salıp hayatını zehir ediyor. Kurallı kuralsızlık geniş bir hareket alanı sağlıyor yani. Çok büyük hareket alanı sağlıyor. Bu yüzden yolsuzluğu sistem sorunu olarak görüyorum. Siyaset yolsuzluğun ortadan kaldırılmasından sorumlu ama yolsuzluğun üretilmesinden sorumlu değil. Sokaktaki adam da yolsuzluğa açık. Çünkü güvensiz. İlk benim işim görülsün diyor. Çünkü karşısındakine güveni ve saygısı yok. Bir de kendisine sıra geleceğinden emin değil aslında. Sistemin çalışmadığını biliyor ve sistemi çalıştırmanın bir yolunu buluyor. Ama kendi işini bu şekilde görmek, başkalarına saygısızlık. Trafiği ele alalım. Boş buldum mu, sağdan fırlayıp geçiyorum. Adam kızıyor. Haklı, ben de kızıyorum bana yapıldığında. Ama başka türlü bu kadar hızlı gidemeyeceğimi biliyorum. Türkiye'de verilen sus paylarını düşün. Fakirsen sus payı alıyorsun. Sistem susman için ihtiyacının bir kısmını karşılıyor. İş dünyasının siyasetle ilişkisinde de sorun var. Devlet elinde şunu sürekli tutuyor: İstediğim zaman istediğim kişinin mülkünü istimlak da ederim, vergisini de denetlerim, geriye dönük karar da alırım. Böyle bir şey olamaz ki. Mülkiyet hakları ne olacak? Geriye dönük karar alamazsın. Kazanılmış hak haktır. Hangi toplumsal kesime bakarsak bakalım, ister sınıfsal, ister işveren, oy veren vs. gibi kategoriler üzerinden bakalım sistemde çok önemli sorunlar olduğunu görüyoruz. Bu sorunları yolsuzluk karşıtı klasik önlemlerle çözmek mümkün değil. Bu durum ortada üniversite diye bir şey olmadığını ortaya koyuyor. Üniversite kelimesinin etimolojisinden başlayarak o kurumlara baktığınız zaman, o kurumların üniversite olmadığını görüyorsunuz. Türkiye'de sahici üniversitelerin sayısı bir elin parmaklarını geçmez. 10 değil mesela. Bu üniversitelerin üniversite olması, kendi içlerinde belirli kültürel kodlarının olmasından kaynaklanıyor. Kendi kodları olan üniversite gerektiğinde devlet baskısına da direnebiliyor. İntihal vakası görülmüyor. Çünkü o üniversite bünyesine intihal yapabilecek kimse gelemiyor, gelmiyor. Almıyor üniversite böylesini. İntihal her şeyden önce kendini kandırmak demek. İşini doğru düzgün yapan insanlara büyük bir saygısızlık, terbiyesizlik. 12 Eylül'den başla, bunun öncesinde çok büyük üniversiteler, çok baba kadrolar yok oldu. Çok önemli akademisyenler ve iyi bir akademik anlayış vardı bu ülkede. Azdı sayıları, ama önemlilerdi. Beğenelim, beğenmeyelim. Şimdi durum vahim. Çünkü bu kadrolar tamamen yok edildi. 12 Eylül'den sonra üniversitelere kendimizden profesör sokalım diye başladılar çürütmeye. Solcu kadroları attıktan sonra ele geçirmeleri gereken bir alan olarak görmüşlerdi çünkü. Beş dakikada profesör yaptılar bir sürü insanı. Oradan, buradan çalıp çırpan bir nesil akademisyen çıktı ortaya. Onlar da başka akademisyenler yetiştirdiler. Hırsızlık gibi başlayan şey, kurumsal kabullenişle büyük bir yolsuzluğa dönüşmüş oldu. Yolsuzluk bazıları için hayatta kalma stratejisi. Özelleştirmede ihaleleri her koşulda Türk firmalara verme eğiliminde bile görebilirsin bunu. Memleket içinde bir hayatta kalma stratejisi, rekabet edemiyor başkasıyla. Yolsuzlukla, yolsuzlukla mücadele reçeteleriyle uğraşılabileceğini zannetmiyorum. Washington Konsensüsü'nün bir reçetesi var, Dünya Bankası, IMF gibi kurumlar her yerde bu reçeteyi çıkarıp masaya koyuyor. Başı ağrıyana da veriyor, beli ağrıyana da. İyi yönetişim reçetedeki ilaçlardan biri. Ama iyi yönetişim çok büyük revizyon gerektirir devletin zihin yapısında. Bu yüzden reçete işe yaramıyor. Bana sorarsan, Türkiye'de siyasi partiler kanunu değişmedikçe yolsuzluğun azalması mümkün değil. Çünkü siyasete girmenin maliyeti çok yüksek. Bu maliyetle girdiğin zaman amortismanı dert ediyorsun doğal olarak. 4-5 sene sonra seçilmeyeceksin. Çünkü bizde meclis üyelerinin değişme oranı yüzde 50-60 civarında. Dolayısıyla ikinci dönem garanti değil. 4-5 sene içinde koyduğun kadar parayı ve bir miktar fazlasını kazanman lazım. Meclis'in yapısına bakalım. İşçi milletvekili var mı? Yok. Olamaz da zaten. İşadamları var, işadamlarının adamları var, aşiret reisleri var, aile-eşraf falan var. Bunların biatı kime, seçmene mi başbakana mı? Elbette başbakana. Seçmen kim ki, oy verme makinesi. İşin kötü yanı bu kentli nüfusun beslendiği kent de yok artık. O da doğru, kent artık tuhaf bir şeye dönüşüyor. Öte yandan maalesef bizde değişimler hep dışardan. AB istiyor diye değiştiriyoruz. Biraz tutturuyoruz, sonra bir bakıyoruz hepsi geriye düşüyor, çünkü işlemiyor. Kimi zaman da işliyor ama işletenlerin işine gelmiyor. Şöyle bir sarmal mı var? Kurumlara olan güvensizlik yolsuzluğu, yolsuzluk da kurumlara olan güvensizliği besliyor. Kurumlara olan güvensizliğin yolsuzluğu beslediği muhakkak. Çünkü kurumlara güvenmeyen vatandaş yolsuz bir yol buluyor. Ama bu sadece vatandaşın sorunu değil. Şunu da unutmamak lazım. Yolsuzluğu azaltabilirsiniz. Siyasetin orada müthiş bir gücü var. Yapmıyorsa da siyaset yapmıyor. Tabandan baskı gelsin ya da gelmesin. AB'yi kim kurdu? Üç-beş akil adam. Halkın böyle bir talebi yoktu ki... Daha yeni boğazlamıştı Avrupa'da herkes birbirini. Burada siyasetin inisiyatif alması lazım. İlkesel bir vizyon geliştirmesi gerekiyor. Hem evet, hem hayır. Hangi yasalardan başlayacağımız önemli. Yolsuzluk karşıtı yeni yasalar yapmaktansa, sistemde yolsuzluğa yol açan yasalar değişitirilirse belki olur. Yolsuzluğun tohumlarını kamuda aramaktan ziyade, gündelik hayatta da aramak lazım. Doktora gidiyorsun görüyor, bademciklerin şişmiş. Ama senden 4-5 tane test istiyor. Çünkü sistem, senin cebinden aldığı paradan komisyon alması üzerine kurulmuş. Bu da bir yolsuzluk ama bunu yolsuzluk olarak ifade edemiyorsun. Dolayısıyla bu türden süreçleri yeniden düzenleyerek yolsuzluğun bertaraf edilmesi gerekir. Klasik yolsuzluk karşıtı reçeteler bu noktaları görmezden gelme riskine sahip. Yolsuzluğun hangi ilişki biçimlerinde ortaya çıktığını tespit etmek önemli. Mesele şu: Toplum yolsuzluğu birincil bir sorun olarak görmüyor. 2007 seçimlerinden önce CHP'nin binlerce basıp dağıttığı bir yolsuzluk kitapçığı vardı. Ciddi iddialar söz konusuydu, deliller ortada. Yolsuzluk olduğu söylenen illerdeki AKP oyları arttı. Bunun sebebi şu olabilir: AKP yolsuzluk yapıyor ya da yapmıyor, önemli değil. CHP'den o kadar nefret ediyor ki seçmen. KONDA'nın bir anketi vardı. Hiçbir koşul altında CHP'ye oy vermeyecek AKP'li seçmen oranı yüzde 60. Bu çok büyük bir rakam. CHP, AKP temelinde görmüyorum bu işi, ama öyle bir öfke ve algılama sorunu var ki... Ve bu sorun karşılıklı tabii. Bir de şu var: Sadece sağ partiler değil, bütün siyasi partiler yerelde ekonomik rant söz konusu olduğu zaman aynı elleri havaya kaldırıyor. Meclis'te tekmeler havada uçuşuyor, ama yerel uygulamada inanılmaz derecede uyumlular. Bakan düzeyinde yaptığım röportajlardan da çıkan bilgiler böyle. Bu nefret ve güvensizlik, benden olan olsun, kol kırılır yen içinde kalır bakışı, yolsuzluktan fayda umuş besliyor yolsuzluğu... Hakikaten çok güvensiz bir toplum. Vatandaş olamıyoruz o yüzden. Biraz da manik depresif bir halet-i ruhiye söz konusu tabii. Çok güzel, ergenliği aşamıyor. Şu örneği veriyorum hep: Duygusal bir şarkı çalıyor bir düğünde ağlıyoruz, hoşumuza gidiyor. Hemen ardından oyun havasıyla dans etmeye başlıyoruz. Kafamız karışık. Bir türlü aşırı duygusallıktan kurtulamıyoruz. İlkeler çerçevesinde düşünemiyoruz. Bu çerçevede düşünmenin daha keyifli olacağını göremiyoruz. Kendi araştırmamda yolsuzluktan ne kadar hoşnutsuz olduğumuza da baktım. O kadar da hoşnutsuz olmadığımızı gördüm. Mesela bir doktora hediye alıyorsun. Yapması gereken şeyi yapıyor, ama hediye alıyorum ona. Hz. Muhammed'e referans verildi bununla ilgili. Hediye alıp veriniz, demiş peygamber. Polislerle konuşurken verildi bu referans. Çorba parası mesela. Polis bana bakıyor, beni koruyor, ona bedava çorba vereyim. Almanya'da bunun için tutuklanırsın. Polis polislikten men edilir. Ufak yolsuzlukları yolsuzluk gibi görmüyoruz bile. Öte yandan bunlar bir şekilde çözülüyor sanki. Asıl sorun büyük yolsuzluklar. Siyasi yolsuzluklar çok büyük boyutta. Ülkenin kaynaklarının müthiş eritiyor yolsuzluklar. uzun bir yorum yapmak isterdim ama... çok güzel.


'Hatıra' sözcüğü hep tek yumurta ikizi 'Hüzün'le gelir insanın aklına. Öyle ki, ne kadar hoş, ne kadar eğlenceli anlarınızı hatrınıza getirirseniz getirin, attığınız en şiddetli kahkahaların ardından çöküverir o hüzün üzerinize. Bir daha o günlere dönemeyecek olmanın hüznü. 'İstanbul Hatırası' da tam böyle bir kitap. Her bölümde İstanbul'a ait bir hatıra dilleniyor, binlerce yıl öncesinden gelse, siz o anları yaşamamış olsanız bile, İstanbul'la birlikte hüzünleniyorsunuz siz de. Ötesi düşünülmeden bir anda yerle bir edilivermiş, sayısız insanın belleğinde sayısız anılarla yer etmiş, insanlar için yapılmış ama insanlarca katledilmiş onlarca yapı. Hatırlayanları da en az o güzellikler kadar toprağa gömülü, sadece tarih kitaplarının sararmış sayfalarında yaşamaya çalışan güzellikler... Kitap İstanbul'a yeniden hak ettiği ilgiyi sunmak için yazılmış belki. Her devirde örselenmiş, ezilmiş, ama yine ayakta kalmayı başarabilmiş bir şehre. Belki de şehirden çok o şehri ayakta tutmayı her koşulda başarabilmiş kıymet bilir sakinlerine.


Felsefe devrimsel değil birikimsel bir süreçtir ancak bu birikimli yapının bazı devrimcileri vardır. Marquis de Sade işte bu devrimci filozoflardan biridir, hatta en başta gelenlerindendir, çünkü de Sade dokunulması en güç şeye dokunmuştur, en büyük tabuyu devirmiştir. Cinsellik korkusunu yaşayan kitlelere cinselliğin en aşırı dozunu göstererek kişinin içindeki sapığı keşfetmesini sağlamıştır. İnsan erdemli bir şey değildir görüşünün en iyi temellendirmelerini de Sade'ın felsefi metinlerinde görebiliriz. İnsanın içindeki ikiyüzlülüğü ortaya çıkarır onun kitapları ve bir an olsun maskeleri indirmemizi sağlar. Bütünüyle kişi en örselenmiş yanlarıni bulur de Sade'ın kitaplarında. Ahlaksızlık olarak kitlelere yaymaya çalıştığı ahlak sistematiği insana ilkin çok aykırı gelse de, fikirler olgunlaştıkça bu sistematik akla yatkın gözüküyor. Fransızlara nasıl cumhuriyetçi olabileceklerini anlattığı yazısında de Sade şunları yazar: Hırsızlar kesinlikle yargılanmamalıdır, çünkü onlar mülkiyet hakkıyla derinleşen eşitsizliği ortadan kaldırıyorlar, aynı bir doğal çarkın işlemesi gibi. Birinin fakir olmak yazgısı gibi anayasaya işletiliyorsa o kişinin hırsız olma hakkı vardır diyor de Sade. Cinayetle ilgili de çok değişik görüşleri var de Sade'ın. Ona göre cinayet imkansızdır, çünkü insan birini öldürerek doğaya bileşen kazandırır, yani yeni birini yaratmak için ona imkan ve ilham verir. Bu düşüncelerle karşılaşmak şoke edici olsa da bir felsefe meraklısının bu görüşleri bilmesi gerekir. Çünkü de Sade'ın görüşlerinde egzistansiyalizmi bütünleyen bir yan var. Bu görüşler aynı içinde yaşadığımız, içine doğduğumuz dünya gibi sarsıcı, acımasız, katı; ama bir o kadar da gerçek. Bence Sadenin katillik hakkında yazdıkları çok çarpıcı değil mide bulandırıcı acaba soruyorum hangimiz öldürülmek isteriz ne kadar acımasız ve acı filozoflar bazen saçmalıyorlar bunların akılla bir alakası yok....


Kitabın ismindeki aşkı görünce hem ilgimi çekmiş hem de romantik bir şeyler okuyacağımı düşünmüştüm. Ama kitabı okumaya başlayınca hiç de öyle olmadığını görüp, bir günde okuyup bitirdim. Çok az kitapta yaşadığım o nefessiz kalmayı yaşadım. Dostoyevski'nin Suç ve Ceza sında ki çarpıcılığı hissettim. Tam evet tam bir aşk romanı! Aşkı en çarpıcı ve vurucu biçimde anlatmış. Kitap kurgu olarak hatasız, olayların birbirini takibi ve geçişler mükemmel. Tek bir cümle fazladan yazılmamış. Her cümle dopdolu ve anlam yüklü. Bir an önce diğer sayfaya geçme aceleciliğini ve heyecanını yaşatıyor. Aşkın yakıcılığı içinde yanıp yok olmayı, sosyal psikolojiyi, neden sonuç ilişkisini oldukça akıcı bir dille anlatmış. Kitaptaki tespitlerim ve hissettiklerimin sadece bende mi oldu diye düşünerek 50 kişilik okuma grubumuzdaki arkadaşlarımdan hızla bu kitabı okumalarını istedim. Hepsinden gelen yorumlar benimkilerle birebir örtüşüyordu. Bir romanda olabilecek sinemografi ancak bu kadar etkin verilebilir. Kitabı okumuyor da yaşıyordunuz. Ağladığınız, güldüğünüz, öfkelendiğiniz, şaşırdığınız anları yaşıyorsunuz. Ülkemizin bir dönemini çok farklı bir kurgu içinde vermişti. Bilgi alırken fakında olmuyordunuz. Kadınların sosyal durumlarını, geleneksel yapının olumlu ve olumsuz taraflarını, çocuk yetiştirirken nelerin hangi sonuçları doğurduğunu müthiş bir anlatımla ve olaylarla görüyorsunuz. Yapılan psikanalizler, hiç beklenmeyen yerde romana dahil olan farklı öyküler, çok önemli felsefi tartışmalar, mektuplara yerleştirilen adeta bir şiir kitabıyla çok alışık olmadığımız bir kitapla karşılaştık. Kullanılan kelime sayısı normalden çok fazla ve dil ancak bu kadar esnetilerek ve anlaşılır kılınarak kullanılabilir. Kültürel kodlarla ilgili motifler kitaba çok güzel yerleştirilmiş. Romanın kahramanı Kamil üzerinden psikolojiyi, sosyal etkileşimi, aşkın insan üzerinde bırakabileceği etkileri çok mükemmel olarak vermiş. Aşkı kavramın tam anlamına göre irdeleyip, kurgusal ve psikolojik sonuçlarını ortaya koymuş. arkadaşlığın nasıl olabileceğini o kadar güzel vermiş ki;ah keşke benim de böyle bir arkadaşım olsaydı; diyorsunuz. Biz edebiyat eleştirmenleri olarak Sayın Sırrı Çınar'ı Eksik Zamanlar, Ana Kokusu romanlarından ve şiirlerinden tanıyor ve okunması gereken bir yazar-şair olduğunu biliyoruz. Ancak İlk Dönemeçte Son Aşk romanı hasret kaldığımız Türk Roman Yazarlığında görmek istediğimiz bir yere yerleşecek ve Türk klasikleri arasında yer alacaktır. Türk okuyucusunun alışık olmadığı ve ummadığı bir romanla karşı karşıya olduğunu söylemek isteriz. Sayın Çınar a böyle bir kitabı edebiyat dünyamıza kazandırdığı için çok teşekkür ediyoruz.


Roman hakkında bir şeyler yazmak gerektiğinde bizde izlenen usul, çoğunlukla yazarın dünyası ve kendisi hakkında oluşmuş genel kanaat üzerinde kanat çırpmayı gerektirmeyen bir uçuşla yazarla aynı gökyüzünü paylaştığı izlenimi veren satırlar arasında süzülmektir. Ne de olsa böyle bir usulde romanı okumak da gerekmez. Önce şahsi bir saflığımızı paylaşarak başlayalım. Bazı kitap severler, loş bir odada rahat bir koltuğun uykulu salınımının bedenini teslim almasını bekleyerek okur. Bazısı ise masa başında ve Google'ın engin malumat denizine ayaklarını sallandırarak. Fakir ikinci nesilden olduğundan romanın başlangıcında geçen tanımadığı her kelime ile karşılaştığında Google denizine dalmaya çalışmış; ancak neredeyse her seferinde sığ suya balıklama atlayanların boyun travması ile ödüllendirilmiştir. Epeyi sefer, 'yeni bir kelime' öğrendim dur bakalım bunu günlük dilimin hangi köşesine yerleştirebileceğim diyerek, yan oturduğum koltuktan klavyeye uzandığımda ilgisiz sitelere gönderen sonuçlar karşısında, sigara yakmak ya da masaya bulaşmış fincan dibi lekelerini parmak ucu ile silmek suretiyle aldığım molalara hayal kırıklığımı görmezden gelmeye çalıştım: Simis kalem (s.23), lohuma (s.43), Taoma domuzu / derisi (s. 36), Ruvaş çayı (s. 46), Darokran hasırı (s. 47), Yeşilsuotu, Kızılsuotu (s.49), Nohmaran Yıldızı (50), Adakkuşu (s. 55) ve benzeri daha pek çok kelime aslında romanın kendi dilinde cismini bulmuş kelimeler. Heybeye birkaç kıymetli kelime atacağım hevesi ile bunlar üzerinde bir miktar zaman kaybetmişim. Roman, 1995 2010 gibi geniş bir dilimde yazıldığından olsa gerek bölümler arasında iklim değişikliğine bünyemin intibak etmesi kolay olmadı. Kimi yerlerde araya çok uzun zamanların ve mekanların girdiğine hükmettim. Uzunca süre yazarın alakasını bekleyen metin kimi zaman yazara küsmüş, ona örtünmüş. Kimi zaman da onun mesaisine talip olduğunu ağlamış, haykırmış. Yazar bazı an bunu duymuş, bazı an duymamış. Okurun kendine hafiyelik rolü biçmesine alışkın olduğunu düşündüğüm bir süredir yazarlık yaptığını göz önünde tutarak birkaç tahmin ve tespiti paylaşmak isterim. Öncelikle kitap sayfa numaralarını, bölümleri takip eden bir kronolojik zaman izinde yazılmamış. Bazı bölümler Ankara'da Ayrancı semtinde (Şairin Gölgesi ve özellikle Agabu ile Zeheyra'nın hikayesi s.249-257-, Şairin Oyunu), bazı bölümler Cihangir'de bir cafede dikkat dağıtıcı bir gürültü eşliğinde yazılmış sanki. Bandag'ın, orta sınıf kadınların Facebook status paylaşımlarına yakışır hikmetleri ile Moottah'ın İzcinin El Kitabı'na yakışacak türden tabiat övgülerinde bu duyguyu yaşamamak elde değil. Kimi yerlerde üslupçuluğun aceleye geldiği izlenimini benim gibi sıradan bir okura daha vehmettirecek cümlelerle karşılaştım. (Örneğin kovanından boşalmış arılar gibi iniyordu iri yağmur taneleri s.204- arılar ölü değillerse yağmur tanesi gibi yerçekimine teslim olmazlar, bu doğuda da batıda da aynı sanırım). Okurun zihninde Anakara'ya ilişkin görsel ve sosyal referanslar oluşturma gayreti ile yazar, ya oyunbazlığın savurganlığı ile ya da on beş yıla yayılan dikkatin seyrelmesi ile canlandıracağımız görüntüye odaklanmamızı zorlaştırıyor: Anakara, yakınımızda Doğuda bir yerde mi, Batıda bir yerde mi yoksa Çin'de mi. Bunun bir önemi var mı? Tabi ki yok. Ancak atla seyahat edilen ve güvercinle haber uçurulan bir dönemde, su altı balesinin dev akvaryumlardan izlenebildiğini fark ettiğinizde içinizdeki Sherlok Holmes edepli dursa Watson durmuyor. Doğuda mukim bilgelikten nasibini almamış; kavramaya değil, dergahta çorba kaynatmaya yazmış bir sır severlik yaygın bir toplumsal miyopluğu hepimize kazandırma çalışıyor. Sekiz on yıldır yazın dünyasında patlama yapan sır fetişizmi, Milli Kütüphane'nin bir çuval mercimek kütlesindeki çiplere sığdırılma aşamasına gelmiş bir dünyada zorlama oluyor ve bize kazımaya çalıştığı acz duygusu ile barışmak mümkün görünmüyor. Bilgelik her şeyi bilmek değil, bilmediğimiz şeylerin sezgisine sahip olmak ve bunu bir terbiyeye tahvil ederek susmayı öğrenmektir. Tam da bu noktada susmak gerek. Hatta belki daha öncesinde gerekirdi. Bu romanı diğer dillere çevirmek ne kadar zor. Belki bunun için en kullanışlı yol sinemayı kullanmak olurdu. Romanın senaryoya dönüşüp beyaz perdeye yansıdığı halini düşlüyorum. Müzik, Ömer Faruk Tekbilek. Yasnura'yı ben oynamak isterdim, ne de olsa adaş sayılırız. Gece geç bir vakitte, Lelalu ile Vylea'nın aşkının anlatıldığı (s.382-4) bölümü bir şair kuyusu bulup kuyunun karanlığına okudum. Kuyunun karanlığından çatallı bir zenci sesi şarkı söyleyerek karşılık verdi: what a munganful world!. Gözümüz, yazarın alt dudağının çukurundaki gölgeye sığınmış, gümüşi üçgen kanatlı kelebeğe takılı, eğilerek saygıyla selamlayalım. Eline sağlık ustam. murathan mungan kitabına bu eleştriyi de koymalı!!! zira kitabın bu kalp durduran tekdüzeliğine ahenkli bir ritim verilebilir..