Macera deyince ilk akla gelen yazarlardan biri Joseph Conrad, hiç kuşkusuz. Jozef Teodor Konrad Korzeniowski adıyla Polonya'da doğan Conrad çocukluğundan beri denizci olmayı hayal ediyormuş. Annesiyle babası öldükten sonra amcasıyla birlikte Avrupa'ya gitmiş, 1874 yılında da Marsilya'dan kalkacak bir gemiye miço olarak yazılmış. Bir süre İngiliz ticaret gemilerinde çalışıp usta gemici unvanını aldıktan ve yirmi yıl denizcilik yaptıktan sonra da 1894'te emekli olarak İngiltere'ye yerleşmiş ve yazmaya başlamış. Narcissus'un Zencisi, Lord Jim, Nostromo, Denizin Aynası, Talih ve bilhassa Karanlığın Yüreği gibi romanlarında, denizcilik döneminde bizzat yaşadığı olayların izlerini görmek mümkün. Başka maceracı yazarlar da var aslında, Klondayk Altın Avı'na katılan Jack London ya da dünyanın dört bir yanını dolaşırken kendini hep alevli olayların ortasında bulmayı başaran Ernest Hemingway gibi... Ama sevgili okur, bu yazıda size onlardan değil, son derece minör ama bir hayli özgün maceralar yaşamış iki başka yazardan ve benzersiz diyebileceğim romanlarından bahsedeceğim. Xavier de Maistre, 1790'da henüz 27 yaşındayken dünyanın gizli saklı köşelerini, cennet mekanlarını ve zorlu güzergahlarını dolaşan seyyahları şaşırtacak, onların genellikle göz ardı ettiği hatta belki küçümseyip burun kıvırdığı bir coğrafyanın ilk gezi rehberini yazmıştı. Bu benzersiz kılavuz kitabın adı, Odamda Yolculuk'tu. Genç adam yasa dışı bir düelloya kalkıştığı için Turin'de ev hapsine mahkum edilmişti. Kırk iki gün boyunca etrafını otuz altı adımda dolaşabildiği bir odada kaldı ve tutsaklığını ironik bir özgürlük metnine dönüştürdü. Neticede insanın bedeniyle ruhunu ayrıştırabileceğini, bedeni ufacık bir odada hapsolmuşken ruhunu istediği her yere gönderebileceğini öne sürüyordu. Bu yolculukta deneyimlenecek coğrafyalar, izlenecek güzergahlar ve mola verilecek duraklar belliydi hatta her seyahatte olduğu gibi beklenmedik kazalar bile oluyordu. Özetle, okuyunuz... Xavier de Maistre'ın, ufacık bir odayı turlarken o çağda pek popüler olan seyahat jurnallerinin üslubuyla dalga geçerek kendi kendiyle felsefi tartışmalara girişmesini okumak, bugün bile çok eğlenceli. Ezelden beri varmış hissi uyandıran bir nehir. Nice zorluklarla dolu bir seyahat. Üç genç adamın akıntıyla ölümüne mücadelesi. Sonunda tüm belaları savuşturmuş halde, yorgun ve bitkin bir şekilde yolculuğu tamamlamaları... Hayır, Joseph Conrad'ın romanı Karanlığın Yüreği değil bu sözünü ettiğim kitap. Onunla uzaktan yakından ilgisi yok. Gizemli Albay Kurtz'u bulmak için Kongo'nun derinliklerine seyahat eden Charles Marlow'un ummadığı dehşetlerle karşılaşmasını ve kendini arkaik olanın medeniyete karşı açtığı kıran kırana savaşın ortasında bulmasını okumuyoruz. Okuduğumuz Jerome K. Jerome imzalı Bir Kayıkta Üç Kafadar. Çok komik, çok eğlenceli. Fakat üçü de fazlasıyla çıtkırıldım birer salon beyefendisi olduğundan, dahası abartı sanatının ustası bir edebiyatçının zihninden çıktıkları için, seyahatleri planladıkları kadar dinlendirici geçmeyecektir ve kahramanlarımız, güvenilmez hava tahminlerinin yol açtığı felaketler, patates soymanın baş edilmesi güç zorlukları, nehri esir alan buharlı teknelerin ortalığa sürekli olarak is ve duman püskürtmesi gibi sebeplerden ötürü türlü çeşit talihsizlikler yaşayacaklardır. Bu harikulade küçük romanı okurken bize düşen şeyse çokça eğlenmek ve bu doyumsuz mizah başyapıtının tadını çıkarmak... Sonuçta tüm zamanların en iyi yüz romanı listelerinin gediklisi bir kitaptan bahsediyoruz. Şimdi rafta öyle kendi halinde, sessiz sedasız durduğuna aldanmayın. İlk yayınlandığında, yani 1800'lerin sonlarında satışı milyonu geçerek kendi çağı için şaşırtıcı bir rekor kırmıştı. Aslına bakarsanız, Jerome K. Jerome da roman karakteri gibi bir adam. Sonradan yoksul düşen bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiş. Beş parasız geçen çocukluk yıllarında siyasete atılmayı ya da yazar olmayı hayal ediyormuş ama 13'üne bastığında, annesiyle babasını kaybetmiş ve hayatını kazanmak için çalışmaya başlamış. İlk işi kömür toplayıcılığıymış. Dört yıl boyunca gece yarılarına kadar trenlerden demiryollarına düşen kömürleri toplamış. Biraz büyüdüğünde, şansını aktörlükte denemeye karar vererek küçük bir tiyatro topluluğuna katılmış. 21'inde, bu işte dikiş tutturamayacağı kafasına dank etmiş ve kendine yeni bir meslek aramaya başlamış. Gazetecilik yapmış, denemeler, hiciv metinleri ve kısa öyküler yazmış, ancak saygın bir çevrenin mensubu olmayışının da etkisiyle yazdıkları çoğunlukla reddedilmiş. Postacılık, hukuk bürosunda katiplik hatta pastacı çıraklığı bile yapmış. Birkaç yıl sonra Idle Thoughts of an Idle Fellow adlı deneme kitabı alçakgönüllü bir başarı kazanınca, eşi Georgina onu yeniden yazmaya yönlendirmiş. Artık bir parça para kazanmayı kafasına koymuş olan Jerome da eşiyle balayında çıktıkları tekne turunu yazma niyetiyle almış eline kağıdı kalemi, başlamış... Gelin görün ki, ilerledikçe bambaşka bir şeye dönüşmüş yazdıkları ve Bir Kayıkta Üç Kafadar çıkmış ortaya. Kitap, günlük hayatın sıradanlığına, İngiliz yemeklerinin tatsız tuzsuzluğuna ve taşra-şehir çatışmasına dair komik anekdotlarıyla, Victoria dönemi İngiliz hayat tarzını ve zamane değerlerini eleştiren nefis bir taşlama. Mesela midelerinin bahtsız köleleri olan bu üç beyefendinin yanlarına bir konserve açacağı almayı akıl etmedikleri için bir türlü açamadıkları ananas konservesiyle mücadeleleri öyle eğlenceli ki, okurken gözlerinizden yaşlar boşanacak.


Engin Geçtan'dan Clarissa Pinkola Estes'e, Victor E. Frankl'dan Irvin D. Yalom'a, Kemal Sayar'a psikiyatriyi edebiyatla buluşturan yazarlara bakacağız bu ay. Psikiyatrist Engin Geçtan, denemelerinin yanı sıra, Kırmızı Kitap, Dersaadette Dans, Tren, Kızarmış Palamutun Kokusu, Kuru Su, Mesela Saat Onda gibi başta karmakarışıklıklarıyla insanın başını döndüren ama ilerleyen sayfalarda kaosun, yerini daima kendine has bir düzene bıraktığı romanların da yazarıydı. Keskin zekası, mizahi ama sert eleştirelliği ve her şeye rağmen koruduğu iyimserliğiyle dikkat çekiyordu. İlkel ve yabanıl yönlerimizle ilgilenen, bilhassa kadınlar söz konusu olduğunda kurtuluşu o yanlarımızı keşfedip ortaya çıkarmakta, onlarla yüzleşmekte gören terapist yazarlardan biri de Clarissa Pinkola Estes. Macar ve Meksika kanı taşıyan, ailesinde dokumacılar, dantel örücüleri, terziler, marangozlar, çiftçiler olan Estes, kaybolmaya yüz tutmuş sözlü anlatı geleneklerinden ve insanlığın ortak bilinçdışının aynaları saydığı masallardan etkilenerek yazan bir şair aynı zamanda. Veriminde, insanlığın 19. yüzyılla birlikte doğadan kopuşundan ve duygulara yer vermeyen kapitalist bir endüstri çarkının içinde kayboluşundan yola çıkıyor. Kurtlarla Koşan Kadınlar adlı kültleşmiş kitabında kadınlara hayatta kalmalarını sağlayacak yalın, uygulanabilir ve doğal çözümler öneriyor. Ona göre kadınların yapması gereken, içlerindeki doğal sesi, yabanıllığı keşfetmek. Tacizden, şiddetten ve aşağılanmaktan söz etmişken, Victor E. Frankl'i de anmak gerek. Freud, Adler ve Jung gibi Viyana ekolünden gelen terapistlerin en önemlilerinden biri olan Frankl, kurucusu olduğu logoterapinin temel ilkelerini İkinci Dünya Savaşı'nda, Auschwitz ve Dachau toplama kamplarındayken oluşturmuş. Sonradan İnsanın Anlam Arayışı adlı küçük başyapıtında yazdıklarına bakılırsa çok zor günlermiş, savaşla birlikte her şeyini kaybettiği yetmiyormuş gibi annesi, babası ve kardeşinin bu toplama kamplarında hem de gözlerinin önünde alınıp ölüme götürüldüklerine şahit olmuş. Her sabah o gün kendisinin de ölebileceği bilgisiyle açıyormuş gözlerini. İşte o günlerde insanın nesi var nesi yoksa elinden alınabileceğini ama sadece tek bir şeye dokunulamayacağını fark etmiş. Geliyoruz varoluşçu psikiyatrinin önde gelen temsilcilerinden Irvin D. Yalom'a. Kitapları vasıtasıyla Yalom, çoğunlukla hep gölgeli, nüfuz edilemez ve hiçbir surette müdahil olunamaz bir yer saydığımız terapi odasını aydınlatmayı deniyor bir bakıma. Kurgu dışı eserleri de önemli kuşkusuz ama esas güzel kitapları, romanlarıyla öyküleri... Aşkın Celladı, Divan ve Nietzsche Ağladığında gibi eserlerinde terapistin bir çeşit üstün insan olduğu algısını yıkıyor mesela ve terapistin de yaraları, yanılgıları, kabahatleri olduğunu hatta tam da onlar sayesinde terapiyi başarıyla yürütebildiğini gösteriyor. Yalom'a göre terapi süreci iki taraflı işliyor, yani sadece danışanın değil terapistin de sağaltılmasını sağlıyor.


Enrique Vila-Matas kitabında hiç yazılmamış eserleri, yazmamış ya da yazmayı erkenden bırakmış yazarları anlatıyor. Salinger'dan Rimbaud'ya uzun bir değini listesi var Matas'ın. Kimisi, artık kitap yazmanın sıradanlaştığından dert yanarak yazmama sebebini açıklıyor kimi ise en büyük eserlerini genç yaşta vermiş olmanın talihsizliğiyle eline kalemi almıyor bir daha. Bartleby ve Şürekası, adını Yapmamayı tercih ederim düsturuna sığınmış Melville'in unutulmaz karakteri Bartleby'den alıyor. Şüreka, yazılmamış romanların, yazmayan yazarların romanı olarak değerlendirilebilir. Aslına bakarsanız, Bartleby ve Şürekası hakkında bir yazı yazmak için bilgisayarın başına oturduğumda, yapılacak en doğru şeyin yayın yönetmenine boş bir dosya yollamak olduğunu düşündüm: Yazamayan yazarlarla ilgili bir kitapla ilgili yazılacak en iyi yazı, bu olmalıydı, nihayetinde. Neyse ki bu düşünceden vazgeçmem uzun sürmedi. Antik çağlardan günümüze ne kadar eser kaldığı bir tartışma konusu. Geçtiğimiz günlerde Günümüze ulaşan eserler, o dönem yazılanların sadece yüzde 1'i minvalinde bir tweet görmüş ve araştırmıştım; net olmasa da bu rakam kimi araştırmalarda yüzde 3.5 olarak gösterilmiş, kimisinde ise yüzde 10'a kadar çıkmış. Her halükarda, iyimser bakacak olursak dahi, yüzde 90'lık bir kayıptan söz ediyoruz ki bu epey büyük bir rakam. Enrique Vila-Matas ise kitabında hiç yazılmamış eserleri, yazmamış ya da yazmayı erkenden bırakmış yazarları anlatıyor. Salinger'dan Rimbaud'ya uzun bir değini listesi var Matas'ın. Kimisi, artık kitap yazmanın sıradanlaştığından dert yanarak yazmama sebebini açıklıyor kimi ise en büyük eserlerini genç yaşta vermiş olmanın talihsizliğiyle eline kalemi almıyor bir daha. Konuyla ilgili, Monterroso'nun yazdığı masal işi biraz özetliyor: Başarılı iki kitap yazan ve başka bir şey yayınlamayan tilki, kendisine gelen neden yeni bir kitap yazmadığı soruları karşısında, içten içe şöyle düşünür; insanların bir kitap daha yazmasını istemesinin gerçek sebebi, kötü bir kitap yayınlamasını görmek istemeleridir. Haliyle, tilki yeni bir kitap yazmaz. Matas'ın kitabında beni heyecanlandıran şeylerden biri, Brautigan'ın kütüphanesinden söz açışı oldu. Amerikalı yazar Brautigan, Kürtaj kitabında hayali bir kütüphaneden söz eder. Yazılmış fakat yayınlanmamış, reddedilmiş kitaplardan oluşan bir kütüphanedir bu. Sonrasında, kütüphane, Pamuk'un müzesi gibi, Burlington'da kurulur ve reddedilen dosyaları raflarına birer birer yerleştirir. Yine de Matas'ın kitabı, yayınlanmamasından çok, Bartleby tarzı yazmamayı tercih etme türünden, yazmayı reddeden yazarlara/yazar olmayanlara dayanıyor. Brautigan kütüphanesinin de, aslında tüm kütüphanelerin de dışında yer alan, hiçbir zaman yazılmamış o kitaplardan oluşan muazzam bir kayıptan söz ediyor Matas. Bir şey daha söylemeli: Katip Bartleby'nin sonunda, bu gizemli adama dair tek bir ipucundan bahseder Melville; katibin asıl mesleğinden. Bartleby, rivayet o ya, sahipsiz mektupları imha dairesinde çalışmaktadır. Asla gönderilene ulaşmamış o mektupları okumak demek, onlarca hayata tanık olmak demektir de. Belki de Bartleby'yi farklı kılan, onu bir hikayenin kahramanı kılan, onca hikayeyi okumasıdır. Nitekim burada bir soru çıkıyor ortaya: Hikaye anlatanlardan mı olacağız, hikayeye kahraman olanlardan mı? Sorunun cevabını bulmak okura kalmalı.


Enişte Risalesi, 2017'de yayınlanan Yengeler Cumhuriyeti'nin devamı niteliğinde bir kitap. Tanıl Bora ve Mustafa Çiftci'nin derlediği iki kitap da aileye 'sonradan' giren akrabaya bakarken Enişte Risalesi'nde her biri nevi şahsına mahsus bir dizi enişte tipinin resmigeçidini okuyoruz. Tanıl Bora ve Mustafa Çiftci'nin derlediği Yengeler Cumhuriyeti, 2017'de yayınlandığında epey konuşulmuştu. Epey konuşulmuştu dediğim, altıncı ayında ikinci baskısını yapmıştı o kadar... Öyle iyi romanlar, kıymetli derlemeler, sessiz şiirler güme gidiyor ki, iki baskı yapanı işte böyle muzaffer görüyoruz. Bir yandan, öylesine çiğ metinler yüz binlerce satılır, yalnız binlerce okunurken hem de... Yengeler Cumhuriyeti'nde, derlemeyi yazılarıyla var eden kalemlerden bazısı yengeye içeriden bakıp ailesindeki ya da işittiği bir hikayedeki figürü ele alırken, bir kısmı bu sonradan akrabaya sosyolojinin görebileceği bir yandan bakıyordu. Aynı ikili, Tanıl Bora ve Mustafa Çiftci'nin iki yıl sonra yayınladığı Enişte Risalesi de, pek çok açıdan bir devam kitabı. Yengeler Cumhuriyeti'nin devamı yani... Takdimin yazarı Bora da teslim ediyor bunu, Yengeler Cumhuriyeti'nin artçısı olarak tanımlıyor. Aynı takdimde enişteliğe yapılan bir güçlenme ve genişleme imkanı yaratan kapı benzetmesi de iyi bir işaret: Bizi yengenin de olanaklı kıldığı ama bir yönüyle eksik kaldığı yere götürüyor. Yani bu zincirlenerek büyüyen ailede yengenin açtığı yeni kapıları bir bir kapayıp evi büyüten enişteden başkası değil. Hal böyleyken Enişte Risalesi, artçı olduğu kadar bir tamamlayıcı işlevi de görüyor. Enişte kim? Önce bununla başlamalı... Kardeş kocası ya da teyze-hala kocası, yani bir aileden kız alan adama enişte deniyor. Bu aile bazen memleket oluyor, ki koskoca kasaba toplanıp bir adamı enişte belliyor. Kaleye sonradan gelip seve seve fetheden bir kumandan gibi, çoğu zaman, hem hayranlık hem düşmanlıkla bakılıyor ona. Öte yandan, bu fethin esas anlamlarını anlamak gerekiyor. "Bir Fiat Doblo Erkeği Olarak Enişte" başlıklı yazısında Funda Şenol Cantek, enişteyi, aileye dışarıdan gelip, hem mahremiyeti ihlal eden, hem de ailenin imkanlarından yararlanan bir kişiden yahut beraberinde getirdiği yabancı kültürün penceresinden dünyayı gösteren, ufuk açan, destek olan, hatta bazen 'el uşağı'na dönüştürülen bir figür olarak açıyor. Bütün bu akrabalık ilişkilerinden öte, eniştenin bir aile için ne demek olduğu ya da olabileceği bahsinde Cantek'in tanımını döne döne okumak lazım gelir. Derlemede, Ahmet Tulgar'ın enişteyi bir estetik meselesi olarak ele aldığı yazısı da dikkate değer. Ona göre enişte dönen bir şeydir ve onu görünür kılan şey işlevidir. Zira Tulgar, enişteyi bir işlev temsili olarak tanımlar. Ona göre enişte, bir iktisadi işlevi yerine getirirken, aynı zamanda aile müessesesine bir potansiyel rakip olarak girip tehdit üretir. Özün özü, bir bölümünü şu iki sayfaya sığdırmaya çalıştığım onca hikaye var eniştede. Tıpkı yengede olduğu gibi. Çünkü aile acayip bir şeydir...


Şiddet, dijital evren, gerçeklik, din, adalet, cinsiyet, cinsellik... Distopya yazarlarının değinmeden geçmediği ve birbirinden dehşetengiz cevaplar sundukları konulardan bazıları bunlar. Ya yeni bir din dalgası her şeyi silip süpürürse? Ya o çok güçlü erkekler bir gün yok olursa? Ya paralel evrenler aslında paralel kalmak istemezlerse? Aklınıza takılan bir sorunun peşindeyken kendinizi bir yeraltı örgütünün karşısında buluyorsanız, tebrikler, bir Cem Akaş romanındasınız! Cem Akaş, son romanı Y ile edebiyat dünyasının fitilini ateşlemiş görünüyor. Daha önce bir başka kitabına Suç ve Ceza ismini vermekten çekinmeyen yazarı, intihalle suçlayanlar oldu; yeni romanı Y'nin hem çıkış noktasının hem de isminin bir çizgi romanla aynı olmasından yola çıkarak... Cem Akaş gerek kitabın içinde gerekse de yayımlanma sürecinde sosyal medyada gerekli açıklamaları çoktan yaptı. Buradan bakıldığında, yazarın kendisi bu spekülasyonlar sebebiyle kitabın önüne geçmiş görünse de, Y'nin herkesi kendi korkularıyla yüzleştireceğini söyleyebilirim. Bin yıllar öncesinin korkularının genlerimizdeki izlerinin hala silinmediğini çok iyi biliyoruz. Kadın egemenliğini egale etmeyi başarmış erkekler, bu iktidarı korumak için, bir zamanlar hükmetmiş olan herkes gibi kadınlar da iktidarı tekrar ele geçirebilmek için her zaman tetikte olacaklar. Merlin Stone'un Tanrılar Kadınken kitabında yazdığı gibi, Yabanıl dönemde erkeğin gözünde kadın, her zaman insan olarak algılanmıştır. Erkeklerse ancak annelerle olan kan bağı sayesinde insan olabilmiştir. Çünkü doğurmak, insanlığın başından beri kutsal kabul edilmiştir ve sonunda doğa, kadınlardan yana ağırlığını koymuştur. Çocuk doğurma kapasitesine sahip olan kadının yapay rahimler kullanıma açılana kadar dünyada ayakta kalan cinsiyet olma ihtimali çok yüksektir. Cem Akaş'ın Suç ve Ceza kitabında dediği gibi: Öldürmek bir haktır verilmez, alınır. Ancak hak edenler öldürebilir. Sadece sonuna kadar gitmeyi göze alabilenler öldürebilir. Hitler, Cengiz Han, homo sapiens. Kişiler ya da şartlardan bağımsız bir kan açlığıdır bu. Gerçi Neandertallerin gen aktarımındaki bir bozulmadan kaynaklı olarak yeryüzünden silindiğine dair bir teori var. Ama azınlıkta kalanlara hayatın çok da kibar davranmadığını gayet iyi biliyoruz. Linç kültürü insanlığın en büyük kanserlerinden olmaya devam edecek gibi görünüyor ve belki de dişlerini en çok güçsüzlere batırıyor. Kitap boyunca yazarın yaptığı göndermeler kimi zaman tebessüm ettiriyor, kimi zaman hüzünlendiriyor, kimi zamansa belli kitapları tekrar okumak ya da filmleri/dizileri izlemek için istek uyandırıyor. Romanın başkarakterleri Arendi, Constantine, İliada'nın oluşturduğu bu Helen üçgeninde, uygarlığın yeniden doğuşuna ya da insanlığın savaşının yeniden başlayışına tanık oluyoruz ve elimiz Homeros'a uzanıyor. Puanı düşünce hapse girme riski artan insanları görünce, Black Mirror'ın son sezonunu izlemediğimizi hatırlıyoruz. Operada erkek rollerinin kadınlaştırılmadan, olduğu gibi oynanıyor olması hemen aklımıza Shakespeare devrini getiriyor. K., zor zamanlarda ortaya çıkan Alice, yakın zamanda kaybettiğimiz Ursula LeGuin... O büyülü ortamda hiç kimse dışarıda kalmıyor. Her metninde özellikle suya sabuna dokunan, belki de bu nedenle herkesin okumaya yanaşamadığı; eksiltili metinleriyle dili bozan, kıran, kesen ve okuru boşlukları doldurmaya zorlayan Cem Akaş, bu sefer de her şeyi açıklamak istercesine üç anlatıcılı bir teknik kullanmasına rağmen içinizi kemiren soruların çoğuna cevap vermiyor. Distopya yazarlarının özenle ve detaylı bir şekilde açıkladıkları üreme konusu örneğin, bariz bir şekilde havada bırakılıyor. Fakat geçtiğimiz yıllarda iki dişiden alınan yumurtalardan embriyo üretme çalışmalarının meyve vermeye başladığını ve hatta üç kişinin DNA'sının birleştirilmek üzere olduğunu takip eden okur için zaten cevap gayet bariz. Bu sefer de çocuk sahibi olmak için tıbbi bir süreç başlatmış, yani çocuk sahibi olmayı planlamış bireylerin çocuklarından neden vazgeçtiği, ortada neden bir evlat edinme sistemi olduğu sorusu ortaya çıkıyor. Çocukların günümüzde düşünülemeyecek haklarının varlığı, salt kadınlardan oluşan bir toplumda güvenliğin var olduğunu gösterse de, yetişkinlerin devlet tarafından sürekli denetlendiği bir toplumda çocukların bir hayli serbest oluşları gerçekçi gelmiyor. Fuhuş ve pedofilinin devam etmesi -hatta artmış oluşuysa- bazı sorunların erkeklerden değil, insanlığın kendisinden kaynaklandığını iddia eder nitelikte. Kadın eşcinselliğinin zorunlu hale geldiği ve yeni normal kabul edildiği durumlarda bile, aslında heteroseküel olan kadınlar, trans erkekler, erkek eşcinseller var olmaya devam ediyor. Y kromozomunun yokluğu erkekliği yok etmediği gibi, kadınların ve queer insanların üzerinde tahakküm kurmaya devam ediyor... Kurgunun başka şekilde ilerlemesini, bambaşka bir son görmeyi ve yazarın 7 kitabı gibi daha doyurucu olmasını istesem de, Tekerleksiz Bisikletler ve Sincaplı Gece ile başlattığı yeni yazımını da merakla takip ediyor ve duyduğum rahatsızlıktan keyif alıyorum.


Havalar ısındı, çiçekler böcekler derken evlilik mevsimi geldi çattı. Binbir türlü hayallerle birçok çift, dünya evine girecekler. Zaman zaman düşünüyorum; bu kadar fazla kişi evlenirken, bir yandan da o kadar fazla evlilik yürümüyor. İşte tam da nedenlerini anlamaya çalışırken, yakın bir zaman önce, hayatıma bir çift giriverdi ve evliliğin nasıl yürüdüğü üzerine kafa patlatmamı sağladılar. Var olsunlar. Bu çift, psikanalist/yazar Julia Kristeva ile yazar Philippe Sollers. Güzel Sanatların Bir Dalı Olarak Evlilik, 1996 yılında Fransız dergisi Le Nouvel Observateur için yapılan bir söyleşi, 2011 yılında Cordeliers Manastırı yemekhanesinde düzenlenen bir başka söyleşi, Bernandins Koleji'nde bir etkinlik için kaleme alınan bir metin ile 2014 yılında Bernard-Lazare Merkezi'nde düzenlenen bir etkinlik için yapılan söyleşiden oluşuyor. Julia Kristeva ile Philippe Sollers'in, evliliği nasıl yürütebildiklerinin cevabı ise evliliğe kutsallık atfetmeden, onu hayatlarının merkezine almadan kendi bireyselliklerini koruyarak bu kurumu yaratıcı bir sürece dönüştürebilmelerinde yatıyor. Diğer bir deyişle; iki bedenin tek beden haline gelme fantezisine kapılmadan, var olan ilişki biçimlerini idealize etmeden ilişki içerisindeki farklılıklarını koruyabilmeleri ve en önemlisi de bu farklılıktan beslenebilmeleri... Hal böyle olunca da, beraberlikleri, rutine teslim olmadan kendisini sürekli yeniden inşa eden bir varoluşta ilerliyor. Kristeva, birbiriyle uyuşmayan ama paylaşılabilir yabancılıklar diye ifade ediyor bu farklılığı. Kitap, psikanaliz ve felsefenin patikalı yollarından sosyal medyaya, 60'lı yılların Fransa'sından ilişkilerdeki sadakat, cinsellik, özgürlük kavramlarına, edebiyattaki aşk ilişkilerine, sanat ve politikaya doğru uzanıyor. Kitabın son sayfalarında, Kristeva ile Sollers'in birlikteliklerinden ilham alıp entelektüel-sosyal-duygusal bir aşk sanatının nasıl oluşturulduğuna tanıklık ediyoruz. Onların birbirilerine katlanan değil, birbirlerini her açıdan zenginleştiren bir ekip olduklarını görüyoruz. Bu nitelikli söyleşi boyunca birbirlerine attıkları muzip paslarla, tadı damağımızda kalan ve bir an önce Kristeva'nın ve Sollers'in diğer kitaplarında soluk almak isteyeceğimiz düşünsel bir ziyafet alanı sunuyorlar.


İskandinav edebiyatı deyince birçoğumuzun içinde tatlı bir his belirdiğini biliyorum. O bizimkine hiç benzemeyen, buradan bakınca neredeyse efsunlu görünen nevi şahsına münhasır coğrafyadan yazılmış metinler, bizim buralarda hatırı sayılır bir hayran kitlesine sahip. Ben de konu hikaye anlatıcılığı olunca Kuzey sever ekipten biriyim. Dolayısıyla Erlend Loe'nin baskısı tükenmiş -ve okuma şansını kaçırdığım- ilk kitabı Naif. Süper'in kaderine terk edilmeyip yıllar yıllar sonra Siren'den çıkmasına çok sevindim. Naif. Süper, yirmi beş yaşında, yetişkinlik ile çocukluk arasında bir yerde sıkışmış isimsiz bir erkek karakterin hikayesi. Bir ergenlik krizinden ziyade bir varoluş krizi diyebileceğimiz buhranlı bir dönem geçiriyor kahramanımız. Bunun bir sürü küçük sebebi var -ailesinin evinde yirmi beşinci doğum gününü kutladıkları gün bir oyunda abisine yenilmek gibi- ama asıl mesele artık yirmi beş yaşında olmak... Yaşamım son zamanlarda biraz tuhaflaştı. Her şeye karşı ilgimi kaybettiğim bir noktaya vardı, diyor daha ilk sayfada. Ve doğum gününün ertesi günü büyük kararlar alıyor: Ertesi gün uyandım ve işlerin eskisi gibi yürümeyeceğini hissettim. Bana göre yaşlanmak, ne zamandır bir tür huzursuzlukla alakalıydı. Günler başka türlü geçmek zorundaydı artık. Bunun üzerine üniversiteyi bırakıyor, ara sıra yazı yazdığı gazeteye artık yazmayacağını bildiriyor, stüdyo dairesini boşaltıyor, telefon ve gazete aboneliğini iptal ettiriyor, kitaplarını ve televizyonunu satıyor, bütün eşyalarını annesiyle babasının tavanarasına yerleştiriyor ve iş için bir süre yurt dışında olacak abisinin boş evine yerleşiyor. Burada hayatın yitirdiği anlamını arayacağı, her şeye en baştan nasıl başlamak gerektiğini düşüneceği, kendini ve geçmişini sıklıkla masaya yatırıp didik didik edeceği, uzay, mekan, evren ama en çok zaman gibi bazı derin konulara kafa yoracağı, düşünüp düşünüp sıklıkla duvara toslayacağı, dünyanın gerçeği ile kendi küçük hikayesi arasında bağlantılar kurmayı deneyip bu bağlantıları ekseriyetle kuramayacağı, sevdiği şeyler, sahip olduğu şeyler, onu çocukken heyecanlandıran şeyler gibi türlü listeler yapacağı birkaç hafta geçiriyor. En nihayetinde ona perspektif kazandıracak sürpriz bir seyahate çıkıyor, yol gerçeği pek çok hikayede olduğu gibi onun da kaderini, en azından hayata ve kendine dair düşüncelerini ve duygularını değiştirip, ona pek çok farkındalık kazandırıyor. Doppler'in kahramanı Doppler'i gerçekten sevmiştim. Bu romanın kahramanı da her haliyle eksiksiz bir Erlend Loe karakteri. Naif, kafası karışık, amatör ruhlu, altın kalpli, çocuksu, yer yer takıntılı bu genç adam basit, dolambaçsız, iyicil ve kendiliğinden komik düşünme biçimiyle başından sona romana yön veriyor. Kitap asıl gücünü bu sade ve süssüz biçimde inşa edilmiş, -o kadar ki- neredeyse şeffaf karakterden alıyor. Loe'nin karakteristik şekilde karanlık ve hüzünlü bir tarafı da bulunan mizahi dili ise kitap boyunca etkisini yitirmiyor; hikayeyi bütünlüyor, atmosferi yansıtıyor. Bahsettiğim söyleşide Loe'ye sorduğum sorulardan biri de bununla ilgiliydi, çünkü Doppler'deki en etkilendiğim şeylerden biri dil; romanın aynı anda hem karanlık hem hüzünlü hem de nüktedan anlatım tarzıydı. Sorumu gülerek cevaplamış, bunun tarzı olduğunu doğrulamış, 17-21 yaşlarında düzenli olarak günlük tuttuğunu, o zaman da bu tonda yazdığını, bunun kısmen karakteriyle, kısmen de yazarlığını geliştirdiği yönle ilgili olduğunu anlatmış, O zaman seçtiğim cümleler, kelimeler, metnin çatısı, ton ya da atmosfer hala benimle. Yine de galiba o yıllarıma göre bugün daha karanlığım, diye de eklemişti. Yirmi dile çevrilmiş ve Loe'nin en popüler romanı olarak nam salmış Naif. Süper'in basit ama bilge, bir o kadar da eğlenceli bir kitap okumak isteyen okuru memnun edeceği kesin. SabitFikir arşivinden ek okuma: En büyük orman, başka büyük yok!


İnsanın doğadan gitgide uzaklaşarak mahkum olduğu modern yaşamı hedef alan, o modern yaşamın mağduru bireyi merkeze koyup onu yiyip bitiren sisteme hunharca saldıran ve nihayetinde kahramanımızı doğayla buluşturan neredeyse bütün hikayeleri seviyoruz. Bize dönüp dolaşıp aynı şeyi söyleseler de -kitap, film ya da tiyatro oyunu- bu eserlerin her zaman bir yenisiyle buluşmaya ve her seferinde başka bir antikahramanın kurtuluşundan ilham almaya hazırız. Çoğunluk kentlerde yaşayan, kent yaşamının çılgınlığıyla çeşitli biçim ve seviyelerde çıldırmış bir okur/izler kitle olmamızın bu tükenmeyen merakla yakından ilgisi elbet var. Öte yandan -hiç kuşkusuz- sistemin tekerine çomak sokup arkana dahi bakmadan her şeyi bırakıp gitmenin cazibesi de asla eskimiyor. Birkaç yıl önce, bu minvalde duygular yaşatan bir modern zamanlar kahramanıyla daha tanışmıştık. Erlend Loe'nin yarattığı, sevilen bir aile babası ve başarılı bir beyaz yakalı olan Norveçli Andreas Doppler'in her şeyden -ama her şeyden- nasıl vazgeçtiğini anlatan Doppler, radikal bir karar neticesinde sıradan bir hayatın raydan nasıl çıktığını anlatan bir romandı. Bir gün ormanda bir bisiklet kazası geçirip, düştüğü yerde sırtüstü yatarken bir anda ormanın modern kent yaşamına tezat durağanlığını, iç uyumunu, kusursuz dengesini ve sessizliğini keşfeden Doppler, oracıkta neredeyse bir aydınlanma yaşıyordu: Ağrılarım biraz dinince şahane bir huzur hissettim. Sadece orman vardı. Bin bir türlü duygudan, düşünceden, görev ve plandan oluşan her zamanki karışım yok olmuştu... Bu duygu peşini bırakmayınca, evde geçirdiği birkaç günün ardından mutfak tezgahına bir not bırakıyor ve eski hayatıyla resmen vedalaşıyordu Doppler: Ailesine ormanda gezintiye çıktığını, orada ne kadar kalacağını bilemediğini, onu yemeğe beklememelerini söylüyor ve bir daha da eve dönmüyordu. Doppler'in ormanda bir geyiğin yoldaşlığıyla renklenen macera dolu günleri böylece başlıyor ve kitabın sonuna kadar da hız kesmiyordu. Erlend Loe'nin orta sınıf kent yaşamının nasıl ağız tadıyla sabote edilebileceğini epey güçlü bir mizah duygusuyla anlattığı bu ilk roman, Doppler'in dünyanın geri kalanına ulaşmak üzere dünyanın banliyösü olarak nitelediği ülkesi Norveç'ten başka diyarlara doğru yola çıkmasıyla sona eriyordu - ki kitabın sonunda yer alan devam edecek... inşallah notu, Doppler'in hikayesinin oracıkta sona ermediğini, bir devam kitabının yolda olduğunu muştuluyordu. Geçtiğimiz ay Türkçede yayımlanan Bildiğimiz Dünyanın Sonu, ormanın derinliklerinde geçen macera dolu ayların ardından Doppler'in eve dönüş hikayesini anlatıyor. İlk kitabın gittiği yönün tersi yönde yol alan hikaye, Doppler'in ilk romanda kaçtığı gerçekliğin kaydını tutuyor, bize en başta onun ormana gitmek üzere sırtını döndüğü şeyi anlatıyor. Doppler, ormandaki mücadeleyi aktarırken; Bildiğimiz Dünyanın Sonu kentteki mücadeleyi anlatıyor: Loe her iki dünyayı kendi koşulları içinde birer vahşi dünya olarak resmediyor. İkinci kitap, Doppler'in bir gün, birden bir ailesi olduğunu hatırlamasıyla başlıyor: İsveç ormanlarındaki uzun, güzel ancak pek de enine boyuna düşünülmemiş konaklamaların sonlarına doğru bir gün, aniden, belli ki mantıksız bir şekilde duruverdi Doppler, tam da Jamtlands civarında donmuş bir dere yatağına kunduz kapanı kurarken. Ne yapıyorum ben yahu, diye sordu kendine. Bu farkındalıkla eve dönme, ailesine yeniden kavuşma kararı alan Doppler, yoldaşı geyik Bongo'ya -büyük bir zorlukla- veda edip onu boynuzlu hayvanlar barınağına bırakıyor. Ancak, doğada insanlardan ve her türlü insani iletişimden uzakta, tek başına geçen zamanın neticesi kafa karışıklığının yanı sıra müthiş bir özlem duygusuyla ailesine dönen Doppler'i evde bir sürpriz bekliyor: Maviye boyanmış evin önündeki posta kutusunda artık kendi adının değil başka bir adamın adının yazılı olduğunu fark ediyor. Kısa zaman sonra sadece posta kutusundaki adının değil, ailesinin hayatındaki bütün varlığının da silindiğini ve bir eş ve bir baba olarak yerinin başka, yabancı bir adam tarafından doldurulduğunu görüyor. Bahçedeki ağaçlardan birinin dallarına saklanıp şaşkınlık, öfke ve kıskançlık duygularına yenik düşerek yeni bir koca ve babayla gayet doğal akışında bir hayat süren ailesini gözetlemeye başlıyor. Bu inceleme ve araştırma sürecinin sonunda eyleme geçip birtakım işler çevirerek adamın ayağını kaydırmak maharetiyle eş ve baba olarak konumunu geri kazansa da, kısa sürede kendisi dahil herkes onun artık aynı insan olmadığını fark ediyor. Doppler'in modern kent hayatına ve orta sınıf aile düzenine uyum sağlayamaması sebebiyle patlak veren olaylar domino taşı misali birbirinin üzerine devrildikçe, durum sineye çekilemez bir hal alıyor. Günün sonunda Doppler kendisini kapının önünde buluyor. Ailesi tarafından tamamen dışlanan, bütün kapılar yüzüne kapanan Doppler, o andan itibaren bambaşka bir hayata sürükleniyor... Erlend Loe'nin akıntıya karşı kürek çeken, dışlanan, kaybeden ya da kaybetmeyi seçen, tutunamayan ve hatta dibe vuran erkek karakterleri anlatmak konusundaki becerisini bir kez daha ispatlıyor Bildiğimiz Dünyanın Sonu... Modern insanı ve onun hayatını kuşatan, özgürlüğünü kısıtlayan, ruhunu söndüren sistemin bütün öğelerini -özellikle de kendi toplumu çerçevesinde- anlayan, irdeleyen ve bu zengin malzemeyi işlerken ekseriyetle absürde kayan zeki bir mizah duygusunu elden bırakmayan, bugün hepimizin sımsıkı sarıldığı bir sürü şeyle hunharca dalga geçen bir yazarın kaleminden güncel bir hikaye okumak keyifliydi. Doppler'den azıcık farklı olarak, olay çeşitliliği ve laf kalabalığı içinde metnin yer yer sarktığını, faydasız yere dallanıp budaklanarak ana konudan uzaklaştığını, bu sebeple vuruculuğunu özellikle sonlara doğru yitirdiğini hissetsem de, bütüne baktığımda tavsiye edebileceğim bir modern zamanlar romanı...


Ömer Seyfettin'in hayatına yakından bakmak, yıkılmakta olan bir köşkün çıkardığı seslere, toza toprağa, enkaza ve yıkılma biçimine şahit olmak demektir. Bereket, o ve onun gibiler köşkün iskeletine sahip çıkmaya gayret etmiş; temeli, sütunları ve çatıyı destekleme niyetiyle iskeletin ayakta kalmasını sağlamışlardır. Köşkü yeni anlayışlarla imar etmek de sonraki nesillerin mücadelesine dönüşmüştür. İmarın biçimiyle ilgili tartışmalar süredursun, Ömer Seyfettin'in sesine kulak vermek en azından iskeletin ilanihaye muhafazası için hayati değer taşımaktadır. Düşünce dünyamızın 1700'lerden itibaren kısırlaştığı ve köklerinden koptuğu biliniyor. Düşünce geleneğimizi sürdüremediğimizden, öncelikle kimi paşaların Batılı devletlerin etkisiyle onların ekollerini hakim kılma arzusu ve girişimleri, sonrasında da özellikle Tanzimat'la birlikte edebiyatçıların ve gazetecilerin düşünce dünyamıza yön verme çabaları ve yine bu yön verme çabalarının Batı etkisiyle farklı zihniyetlerin çatışmasına dönüşmesi bugün acı da olsa biliniyor ve kabulleniliyor. Vaktiyle bize üflenen ruhun zihinlerimizden, dolayısıyla fiillerimizden türlü şırıngalarla çekilip çıkarılması için küresel sistemin var gücüyle çalıştığı da biliniyor. Yahya Kemal'in üflenen bu ruhun kaynağı olarak Ahmet Yesevi'yi işaret ettiğini hatırlayalım: Şu Ahmet Yesevi kim, bir araştırın göreceksiniz, bizim milliyetimizi asıl onda bulacaksınız. Yahya Kemal'in bizi ayakta tutacak ruha yaptığı işaret, Ömer Seyfettin'de ete kemiğe bürünür. Ömer Seyfettin, hayatının ilk döneminden öldüğü ana kadar bir düşünce adamı gibi hem kendi kültürünü hem de tüm dünyayı etkisi altına almak üzere olan Batı kültürünü yakından takip etmiştir. Toplumun evrilme biçimi onun eserlerinde yakından izlenebilir. Varlığını, içinde yaşadığı toplumla özdeşleştirmiştir. Onun mücadelesi, çatışmaları, var olma biçimi eserlerini şekillendirmiştir. Onu anlamak dönemini de anlamayı sağlar. Bu anlayış şekillenmekte olan geleceğimize de ışık tutacaktır. Spordan ticarete, kadınların eğitiminden yeni lisana oldukça geniş bir yelpazede düşüncelerini söylemiştir. Bu yazıları mutlaka okunmalıdır. Öykülerindeki ateş damarlarımıza kan, düşüncelerimize zemin, fiillerimize mihenk olmuştur. Yaptığı eleştirilerle, yıkılmakta olan Köşkün resmini çizmiş, yıkılışın gerekçelerini Efruz Bey karakteri üzerinden aydıntoplum ekseninde neredeyse maddeler halinde sıralamıştır. Alimlerin, ilim adamlarının kendi düşünce geleneğimizden kopmalarıyla ortaya çıkan sapmanın yarattığı olumsuzlukları Efruz Bey karakterinde somutlaştırmıştır. Türk Edebiyatına Efruz Bey karakterini kazandırırken, düşünce ve fiili Efruz gibilerden kurtararak milliyet, ahlak kültür, inanç eksenine nasıl oturtulacağını da göstermiştir. Bu karakter bütün olumsuzlukları kendinde toplayarak, kendisinden sonrakileri büyük oranda etkilemiş, belirlemiş ve mizah üreten bir tipe dönüşmüştür. Efruz Bey, belki de son iki yüz yılın bütün olumsuzluklarını kendisinde toplayan ve bu ilkesizliği temsil eden bir karakterdir. Belki de Zübük/Zelig2 tipinin atasıdır. Efruz, Farsça bir kelime olup 'aydın' anlamına gelmektedir. Romanın başkişisi Ahmet Bey, bu ismi Lugat-i Osmaniye'den seçmiştir. Ömer Seyfettin, Edebiyatı Cedidecilerin nasıl olup da bu kelimeyi atladıklarına şaşırarak onlara da eleştirel bir gönderme yapar. Ahmet Bey'in annesi, bu isim değişikliğine tepki gösterir: "Sen Müslümansın, böyle gavur ismi takınmaya utanmıyor musun?" der. Hürriyetperverliğin getirdiği bu isim değişikliği, köklerden kopuşun tescilidir. Zira Ahmet Bey olarak başladığı belirsizliklerle dolu memuriyetteki konumu Efruz Bey'e evrilir ve yine belirsizliklerle doludur. Kimilerine göre hafiye, kimilerine göre Jön Türk'tür. Paşalardan birinin de himayesindedir. Yarattığı izlenim ile zaten gölgelerinden korkan memur tayfası üzerinde büyük bir etki ve baskı oluşturur. Önce onlara sonra da herkese hürriyetin ne anlama geldiğini anlatır. Ömer Seyfettin, Efruz Bey'in bu söylemi üzerinden yeni aydın tipini tüm çıplaklığıyla ve köksüzlüğüyle resmeder. Burada evrensellik iddiasındaki yapay bir dil olan Esperanto dilinin öğrenilmesi ve kullanılması üzerinden getirdiği eleştiri çok önemlidir. Dilin kültür ve medeniyetle olan ilişkisinin göz ardı edilişine getirilen eleştiridir bu. Yapay bir dilin varlık kazanamayacağına, dolayısıyla da hürriyetin, eşitliğin; ırk, cins, mezhep ayrımlarının ortadan kalkacağına dair beklentinin boşunalığına gönderme yapılmıştır. Efruz Bey tipinin evrensellik iddiasının geçerli olamayacağı bugün tecrübeyle biliniyor. Zira medeniyet getirdiği düşünülen Batının, insan haklarını sadece kendi insanları için cari kıldığı, diğer insanları umursamadığı, devletler için ise bir baskı aracı olarak kullandığı apaçık ortadadır. Batı dışı devletlerin de bilgi ve tecrübelerinin arttığı ve Batı'ya karşı yeni donanımlar geliştirdiği de artık bilinmektedir. Bu da ayrımın aslında sadece hak ve batıl ayrımı olarak tecelli ettiğinin göstergesidir. Avrupa Birliği tüm insanlığın dertlerini sıkıntılarını gidermeye yönelik bir politika geliştirseydi ve bunu uygulasaydı çok önemli bir iş yapmış olurdu. Fakat kendi çıkarı dışında hiçbir amaç gütmeyen Batının hak ve hakikat derdi, insanlığı geliştirme derdi olmadığının en net kanıtıdır. O halde hak olanın cari kılınması için verilen mücadele daha anlamlı ve desteklenmeye değerdir. Devletlerin menfaati olur vicdanı olmaz, ilkesinin batıl bir ilke olduğu; devletin vicdanının olması gerektiği apaçık ortadadır. Ömer Seyfettin bunu, Devletin adaleti sağlaması için tüm vatandaşlarına eşit şekilde kanunlarını ve mahkemelerini açması3 olarak tanımlar. Gerçekten de ancak adaletin sağlanmasıyla devletin vicdanı varlık kazanır, cari hale gelir ve diğer bütün devletleri etkisi altına alır. Yazar, Kaknüs Yayınları, 2004, s. 420. 2 Zübük, Aziz Nesin'in tiplemesi, Zelig, Woody Allen tiplemesi. 3 Ömer Seyfettin Bütün Eserleri, TDK, 2018. s. 573.


Aile kimimiz için yıkılmaz kale, kimimiz için mutlaka yıkılması gereken ama yıkıldığında da altında kaldığımız koca bir yapı. Neden bilmiyorum ama bütün anlatısı kusursuz olan bir ailenin içerisinde bile bir sorun varmış gibi geliyor bana. İnsan sonuçta hatırladığı kadarıyla ya da biçimiyle kendi hikayesini yeniden yazabilme yeteneğine sahip. Aileye dair hikayeleri anlatmak, acı bir olay yaşanırken, ben ne yaşıyorum, diye sorgulamayıp üzerinden zaman geçtikten sonra geçmişe bakıp, vay be ne badireler atlattık, demek gibi... 1962 doğumlu gazeteci yazar Dirk Kurbjuweit'in 2013 yılında yazdığı Korku aile kavramını, aileyi en çok tanımlayan korku kelimesinin üzerinden anlatıyor. 1999 yılından bu yana Spiegel'de çalışan yazar yaptığı haberlerle 1998 ve 2002 yılında Egon-Erwin-Kisch Ödülü'nü almış. Yazarın ayrıca yayımlanmış yedi romanı var ve bu romanların üçü filme çekilmiş. Kurbjuweit Korku'da, eğitimli sınıfa mensup insanların, hayatlarına ansızın giren korku ile nasıl mücadele ettiklerini, insanın aklının şiddete meylettiğinde nasıl sekteye uğradığını ve korkunun hayata bir kez sirayet etmesinin her şeyi nasıl altüst ettiğini anlatıyor. Roman bir cezaevi hikayesiyle açılıyor. Anlatıcı Randolph, işlediği korkunç bir suçun ardından cezaevine giren babasını ziyaret ediyor. Yalnız baba Hermann Tiefenthaler, bir süre önce iletişime açık olmasına rağmen, oğluyla konuşmaktan vazgeçiyor. Cezaevinde ailecek kutlanan doğum gününün anlatılmasının ardından her şey geçmişe, Berlin'de duvarın olduğu zamanlara gidiyor. Savaş görmüş bir ailenin, savaşın bitmesine yakın zamanda dünyaya gelen oğlu Randolph'un bir ablası ve bir erkek kardeşi var. Ablası vefat ediyor, erkek kardeşi ise yeryüzünde zar zor yaşıyor. Kendi çekirdek ailesinin içinden çıkıp kendine aile kurabilen tek çocuk o. Çocukluğunu genellikle iyi anıyor ama onun anlattıklarını okudukça anlıyoruz ki sert, sevgisini göstermeyen bir babaya sahip. Üstelik baba silahlara oldukça düşkün. Karısı Rebecca ile, içinde büyüdüğü aile hayatının tam tersini kurduğuna inandırıyor kendini. Ne var ki anlattıkça kendi düşüncelerini çürütüyor. Randolph sıklıkla geçmişe gidip babası, erkek kardeşi, ablası ile olan hikayelerini ve onlardan istemsizce nasıl uzaklaştığını anlatıyor. Yaşadığı o günlerle bugün hissettikleri arasında gidip geliyor. O zamanlar olduğu gibi her daim kendi annesine saygı duyuyor. Korku onun için daha çok erkeklik ve baba-oğul olma durumundaki gerilimin bir ifadesi. Randolph bütün yaşadıklarını yazarak anlatmak ve bir şekilde aklını kurtarmak istiyor. Kendi eğilimlerinden endişe ediyor. Bir sırla yaşamaya tahammül edemiyor. Yazar orta sınıf bir aile hayatının içine korkuyu ve gerilimi koyuyor. Aile kavramına ve birey olmaya dair, özellikle erkek olmak üzerinden sorgulamalar yapıyor. Yarattığı psikolojik gerilim ile okuru kendisine bağlıyor. Zemin katta yaşayan bir ailenin bodrum katta yaşayan adama karşı verdiği mücadele bir yandan da sembolik bir işleve sahip. Başına bir şey gelmez sandığımız o korunaklı ailemizin başına bir tehlike geldiğinde elimizden hiçbir şey gelmemesini bir alt-üst sınıf eleştirisiyle birlikte sunuyor Kurbjuweit. Kitabın sonuna yaklaşırken yazar okuru, şiddete başvurmayı bir türlü kabul edemeyen, hukuk düzenine bağlı ve eğitimli zemin kat ailesi, bodrum katı canavarının tahriklerine dayanabilecek mi, sorusuyla karşı karşıya bırakıyor.


Geçtiğimiz hafta, Christian Delacampagne'nin 20. Yüzyıl Felsefe Tarihi adlı çalışması ekseninde felsefe tarihini İkinci Dünya Savaşı'na kadar getirmiştik. Bu hafta ise felsefe derslerimizi Auschwitz ve Soğuk Savaş etkisinde, sorgulanan aklın ışığında işlemeye devam ediyoruz. İkinci Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş dönemi... Savaş, tarihsel materyalizmi derinleştiren Yahudi filozof Walter Benjamin'i intihara, dönemin büyük filozofu Heidegger'i Nasyonal Sosyalistlerin arasına sürüklerken Carl Jaspers'a "Suçluluk Sorunu"nu kaleme aldıracak, Hannah Arendt'a ise modern totaliter devletlerin yapısını çözdürecektir. Leo Strauss da aynı anda aklın yeniden inşasını önerecektir bu noktada. Batı aklının ne zaman ve neden yoldan saptığı sorusunun cevabını ve sahici bir eleştirel teoriyi ortaya koyanlar ise Max Horkheimer ile Theodor Adorno olacaktır... Ancak Auschwitz'i düşünmek, çöküşünün aynasına bakabilmek Batı medeniyeti için her şeye rağmen hiç de kolay değildir. Cürümün sebebini çözümlemeye çalışmak yerine hatırasını bastırmayı tercih eder Batı dünyası, kayıtsızlığa dayanan bir strateji benimser. Bugün bile devamedegelen bu yüzleşememezlik durumu felsefeyi de etkiler elbette. Adorno Estetik Kuramı adlı yapıtını Tarih yazımı olarak sanat, şayet biriktirilmiş acının hatırasından kurtulursa neye dönüşür? sorusuyla bitirirken Auschwitz'in kapatıldığı karanlık odanın kapısı hala aralıktır... İki büyük savaş aynı zamanda özgürlüğün filozofu Jean-Paul Sartre'ı doğuracaktır. Sartre için özgürlüğün kendisi, özgürlüğü savunduğunu iddia eden ideolojilerden çok daha önemlidir. Tam da bu yüzden siyasal açıdan sınıflandırılamaz bir filozofla karşı karşıya kalır Batı dünyası. İşte bu nedenle de onunla ilişkisi oldukça karmaşık olur. Sevenleri kadar sevmeyenleri de vardır filozofun. Sartre'ı hiç okumayanlar bile onu anlamaya, yargılamaya meylederler. İkiye ayrılmış Avrupa için güvenlik ve barışın teminatı demek olan Soğuk Savaş, dünyanın geri kalanı için gerçek bir trajedi demektir aslında. Ancak tüketim toplumuna geçmiş Batı bu trajediyi anlayamayacaktır. Auschwitz'i unutmak, Demir Perde'ye sırtını dönmek ve Üçüncü Dünya'nın gündelik dramına karşı kör olmak gibi üç başarıya imza atan filozoflar, sanki aklın eyleme faydası yokmuş veya felsefenin toplumsal düzene katacak bir şeyi yokmuş gibi davranacaklardır. Kısacası dönemin felsefecilerinin düşünceleri ve yaşamları ışığında gelecekten ümidini kesmiş bir Avrupa tablosu ortaya çıkar. Filozoflar dünyayı etkileme kudretinden yoksun olduklarına inanmışlardır artık ve görevlerinin onu dönüştürmek değil, anlamak olduğu kanısına varırlar. Bu kanı iki felsefi hareketi doğurur: Yorum yoluyla modern kültürün yitik anlamını bulmayı öneren yorumbilgisi ve kültürün yapılarını analiz ederek sembolik süreçlerin işleyişini aydınlatmayı isteyen yapısalcılık. Lacan yapısalcılığın sınırlarını aşar; yapısal analizin psikanalizin yöntemine katılmasının, onun bilinçdışının, rüyaların ve semptomların 'göstergesel' ürünlerine uygulanmasının getirebileceklerini orta koyacaktır çünkü. Psikanaliz ve dilbilim arasında bir ayna oyunu başlar böylelikle. Bilinçdışının dil gibi yapılanmış olduğunu kesinleştirir Lacan. Onun düşüncesi 20. yüzyıl içinde ve 21. yy'ın başlangıcında felsefeye metafiziğin sonunun doğurduğu sonuçları hakkıyla üstlenebilecek bir yol açmaya çalışan düşünceler arasında en önemlilerinden biri olmayı sürdürmektedir. Foucault ve Derrida'ya gelince... Onlara esin veren şey, önemli noktalarda yapısalcılıktan ayrılır hep. Bu durum Derrida'da yapısalcılığı sorgulamaya kadar gelir. Foucoult ise yapısal araçlara çalışmalarında yer verse de onları kullanma tarzı yapısalcı metodolojinin olgusalcı bilgi anlayışını parçalamaya kadar varır. O, hakikat kavramını dahi yeniden sorgulayacaktır. Foucault hakikatin bir tarihi olduğunu gösterir Batı medeniyetine Derrida ise Batı metafiziğinin kendi kendini yapıbozuma uğrattığını gözler. Bilimler ile felsefe arasındaki geleneksel zıtlığı aşmak ise Habermas'ın meselesidir. Ona göre Muhafazakarlık ve konformizmin toplumsal ilerlemeyi engellemek için dayanak aldığı karanlık tarafı, insan ilişkilerinde dile getirilemeyeni, analiz etmelidir felsefe. Sosyal bilimlere yaklaşmalı ve Aydınlanma projesine yeni bir yön vermek için sosyal bilimlerin dilbilim, psikanaliz, sosyoloji gibi tüm kaynaklarını kullanmalıdır.


Derler ya insan yaşlandıkça küçülür küçülür, çocuklaşır hatta bebekleşir diye... İnanırım ben buna ve çok uzun yaşamayı hedeflemem hiç. İnsan kendini bilmedikten sonra, ne anlamı kalır gelip geçen günlerin ayların yılların... Ama hayat mucizelerle doludur ve aramızdan bazıları, bebekleşmek yerine yaşlandıkça devleşirler beklenmedik bir şekilde. İki yıl sonra, -tabii 2012 yılında kıyamet kopmazsa- tam 100 yaşında olacak, Muazzez İlmiye Çığ, daha nice yaşları olsun... O, Türkiye'nin ilk sumerologu, tam bir Cumhuriyet kızı ve en verimli bilim insanlarından biri. Sümer edebiyatı deyince burada karalamalardan nasibini fazlasıyla almış, hatta bu nedenle Amerika'da yaşamak durumunda olan, Harvard Üniversitesi'nde ders veren, Türkçe edebiyat profesörü bir başka araştırmacıyı, Gönül Tekin'i de anmadan geçmek istemem. Zira o da Sumerliler'in edebiyatları konusunda inanılmaz bilgiler vermekte, sadece dini metinleri değil, bugün edebiyatın devleşmiş klasikleri arasına giren pek çok eserin, , Sumerliler'den geldiğini ortaya koymakta. Peki kim bu Sumerliler... İnsanlık tarihinde bildiğimiz, sözü yazıya döken ilk uygarlık. Bunu yaklaşık olarak on bin yıl önce yapmışlar. Fırat'la Dicle nehrinin arasındaki o bereketli yayın içinde yaşarken dil, edebiyat, hukuk, ekonomi, matematik, astronomi, tarım gibi alanlarda bugün uygarlık adını verdiğimiz kültürü başlatmışlar. Muazzez İlmiye Çığ, ilk önce Sumerliler'in dili ile Türk dilini karşılaştırarak başlıyor işe. Ünlü dilbilimci M. Swadesha bilgisayar analizleriyle eğer iki ayrı dilde fonetik ve anlam bakımından benzeyen kelimeler 100'den fazla ise, bunların bağımsız olarak icat edilmiş olma ihtimali birkaç milyonda birdir. Aynı şekilde çift kelimeler de 7'den fazla olursa, o iki dil arasında tarihi ilişki vardır, der. Kişisel olarak dili ve tarihi Türklere bağlama takıntısına karşı olsam da, Swadesha'nın bilimsel tespiti ışığında başka araştırmacılarla birlikte Çığ, Sumer dili ile Türk dili arasında ciddi bir bağlantı olduğunu ortaya çıkarır. Öyle ki günümüze kadar gelen Sumerce kelimeleri bile tespit eder. İkki-iki, Adda-ata, Ara-aralık, Duru-duru, gişik-eşik... gibi. Türk dilinin kökeni tartışmalarına pek girmek istemem ama iş Sumerliler'in edebiyatına gelince gerçekten uygarlık tarihi, uygarlık algısı, bugüne bakışı kökünden değiştiriyor bulgular. Hz. Musa'nın Nil nehrinde bir sepette bulunma hikayesi, bir Sumer kralının hikayesi olarak karşımıza çıkıyor Sumer tabletlerinde, hem de neredeyse birebir aynı şekilde anlatılarak. Tevrat'ta ve İncil'de yer alan, insanın topraktan yaratıldığına dair hikayenin yine birebir aynı ilk versiyonu, Yunan uygarlığına damgasını vuran Tanrılar ve Tanrıçalar panteonu... ve daha nicesi bu tabletlerde. Binyıllardır anlatılan hikayelerin Sümerlilerin hikayelerinden beslendiğine katılıyorum. Ve onların da bunları sıfırdan yazmadıklarını, kendilerinden öncekilerin hikayelerinden beslendiklerini düşünüyorum. Öncekilerin ne tür hikayeler anlattıklarını bilemiyoruz, çünkü yazıyı icat etmemişlerdi. Kesin sonlar kadar kesin başlangıçların da olmadığı döngüsel veya bütünsel bir tarih anlayışıyla dolu mutlu seneler dilerim.


Tam Sabitfikir ekibinin hazırladığı yıl sonu edebiyat değerlendirmelerini didik didik edip yılın en önemli edebiyat olayı nedir diye düşünüp durmaktayken, birim başına düşen olay/felaket sayısını nefes kesici bir şekilde arttıran ülke gündemi imdadıma yetişti. Evet giderayak edebiyat eserlerinin desteklenmesi hakkında çıkan yönetmelikle sarsıldı bünyem ve de gündem. Sevinmedim desem yalan; ne kadar geç gelen bir yönetmelik diye diye hayıflandım desem doğru. Kimsenin desteklemediği edebiyat... Piyasanın vahşi koşullarına teslim edilmiş, yazarlarını bir "çoksatma-kahraman olma" hayaline kitleyip aç bırakmış edebiyat... Çokçokçok satamamayı şirketsel-finansal bir başarısızlığa çevirmiş edebiyat, yazarını kıt kanaat da olsa geçindirmeyen edebiyat, genç kuşak yazarlarını okurlarıyla hiçbir şekilde buluşturamayan edebiyatımız, edebiyat ortamımız... Var olması bile mucize! Evet evet, evde, çevrede sevinç dalgası yaratan bu habere aslında o kadar heveslenmemiz gerektiğini de bilmiyor değilim tabii. Bakınız katılım şartlarına: Yazarın Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olması; üretilecek eserin dilinin Türkçe olması; üretilecek eserin edebiyat üretimini artırması ve edebiyata yeni boyutlar kazandırması; üretilecek eserin özgünlük taşıması; projenin, başvuru öncesinde veya proje uygulama süresince herhangi bir fondan destek almamış olması." Evet muhteşem kadrolarımızda henüz üretilmemiş, üretilmeye niyetlenilmiş bir eserin edebiyatımıza yeni bir boyut kazandıracağını, bu "henüz üretilmemiş" eserin özgünlük taşıyacağını kimler kimler sezecek acaba? Dünya klasiklerini ahlaka aykırı bulan, çevirmenini-yayıncısını mahkemelere düşürüp bizi ele güne rezil edenler mi? Yoksa lise kitaplarındaki şiirlerden dize çalanlar mı? Ya da şehir şehir kitap muhbirliği ağı kuranlar mı? O da olmadı İskender Pala'nın falan yazdıklarını edebi eser zannedenler mi? Üstelik hal böyleyken hangi gerçek yazar guruna yedirip olur da alırsa bu devlet desteğini, sindirebilir ki; taslağı destek görürse, bu işte bir bit yeniği var diyerek kendinden, kendi edebiyatından şüphelenmez ki? Hem devlet destekli edebiyat, insanın bu canını sıkan tamlama üzerine sayfalarca da tartışılmaz mı? Aslında tartışılmaz. Edebiyata, edebiyatçıya bu türden destekler ortaya çıkarsa, artarsa devlet desteği de, vaka-i adiyeden olur. Arada kaynar gider. Sevinçler kursakta kalmaz. Kursakta kalan sevinç bir yandan da aklıma Ursula K. LeGuin'in Amazon'a ayar vermek için yazdığı makaleyi getiriverdi. Edebiyatın her zaman çok küçük bir azınlığın işi olduğunu, 19. yüzyıl haricinde de, kitlelere değil, yine her zaman küçük bir azınlığa seslendiğini söylüyordu yazar. Ve sesleniyordu, ey sermaye, ey serbest piyasa elini edebiyattan çek! Destek olmak istiyorsan, ol ama edebiyatın sırtından para kazanılamayacağını artık anla! Evet, Türkiye burjuvazisi yine nasıl ve neye göre verildiği çok tartışmalı edebiyat ödülleri dışında edebiyatı hiç mi hiç desteklemiyor. Neden? Sanatın pek çok dalına prestij için nice yatırımlar yapılırken, edebiyat neden o kadar prestijli bulunmuyor, üstelik de son yirmi yılda bu kadar hareketli, bu kadar verimli bir edebiyat düzlemimiz, kendiliğinden, mucizevi biçimde oluşmuşken? Soruların yanıtları ne eski, ne yeni yılda var biliyorum; sadece sormaktan medet umuyorum...


Aslında şaşırmamak gerekir zira, yetmişlerin Yeşilçam'ı demek Türk toplumunun sinemasal gözle kendi benlik bilincini oluşturmaya başlaması demek. 70'lerin Türk Sineması adlı çalışmanın editörlerinden Zeynep Dadak'ın pek güzel ifadesiyle söyleyecek olursam, 1970'lerin Yeşilçam'ının en büyük özelliği, bugün belki de çok uzağında olduğumuz grift yapısıyla, hayatımızı, sinemayı ve en önemlisi biz algımızı kökünden değiştirmiş olmasıdır. Şöyle ki, iki darbe arasındaki bu on yıl, Türkiye'de en fazla sayıda filmin üretildiği dönemdir. Ülkenin genelinde hakim olan baskı rejiminden ve kolektif huzursuzluktan, sinema aracılığıyla ideal bir ulusal bilinç yaratma arzusuna, ağaların zorbalığıyla modernitenin tuzakları arasında sıkışıp kalan kırsalın ahvalinden, içgöçlerle değişen şehir yaşamına, cüretkar bir değişim inancından, şiddetli hayal kırıklıklarına uzanan yıllardır 70'ler. Toplumun tüm bu sıkıntılarının, tüm eğilimlerinin bir aynası olmayı başarır bu yıllarda sinema. Türklük bilincinden hareket eden Kara Murat serisi de, Yılmaz Güney'in Arkadaş, Umut gibi politik sinemanın altını çizen filmleri de, Ertem Eğilmez'in Hababam Sınıfı, Mavi Boncuk, Neşeli Günler gibi aile komedileri de, Lütfi Akad'ın Orhan Gencebay'a çektiği politik arabesk Bir Teselli Veri, Gelin, Düğün ve Diyettten mürekkep o meşhur Göç Üçlemesi de ve hatta erotik film furyası da bu döneme aittir. Bu şekilde bakınca sinemasal açıdan bir tür kültürel mucize gibi bu dönem. Film sektörü her anlamda bir arayış içinde ve bu arayışın ürünlerini ardı ardına topluma veriyor. Sözgelimi, gecekondu sorunuyla baş etmeye çalışan, moderniteyle gelenekler arasında sıkışmış fakir ama mutlu insanlara dair aile filmleri, çıkış yolunun naif bir şekilde birlikte olmaktan, aile olmaktan geçtiğinin altını çizerken, bu ekolün içinden gelen Kemal Sunal bu iyi niyetli kolektif yaşam hayalinin yine iyi niyetli bir eleştirisini getirebiliyor aynı zamanda. Kimi filmler Türklüğü, moderniteyi, batılılaşma gibi ana akım ulusal idealleri benimserken kimi filmler cesurca, dürüstçe bu kavramların kırılganlığıyla, çelişkileriyle, toplum üzerinde yarattıkları baskıyla yüzleşebiliyor. Çelişkili birliktelikler ve değişim hayalleriyle yüklüydü 70'ler. Ve kimilerine göre Türk sinema tarihini değiştiren film olarak anılan Umutun da bu dönemde ortaya çıkması hiç de şaşırtıcı değildi. Bu sebeplerden olsa gerek Zeynep Dadak ve Berke Göl'ün editörlüğünü yaptığı çalışmanın ele aldığı ilk film Umut. Yılmaz Güney'in çirkin krallıktan çıkarak bir sanat ve politika alanı olarak sinemaya geçişinin de ilk örneklerinden biri olan Umutu Zahit Atam değerlendirmiş. Güney'in bir yönetmen ve oyuncu olarak yalın gerçekçilik ile muhalif kimlik arasında kendine bir yer edinme çabalarıyla sansüre karşı verilen mücadele ekseninde filmin Doğu bilgeliğiyle Batı gerçekçiliği, Doğu sabrıyla statükonun acımasızlığını birleştirerek dünyada nasıl büyük çapta bir yankı uyandırdığını anlatıyor Atam. Umut'un yoksunluklar içinden çıkarak Üçüncü Dünya'nın en önemli filmlerinden biri haline geliş hikayesinden alacağımız bugün hala son derece anlamlı dersler olduğunu gösteriyor. Ömer Kavur'un 1979 tarihli filmi Yusuf ile Kenan'ın bir okumasını yapan Gülengül Altıntaş ise bu film ekseninde yetmişler boyunca serpilen toplumsal gerçekçi sinemanın silinip gidiş sebeplerini kurcalıyor. Yusuf ile Kenanın Kavur'un en sevilen filmlerinden biri olmasının temelinde, 80 darbesinden birkaç ay önce, yani yenilgiden hemen önce çekilmesini ve devrimci umudun direndiği filmlerden biri olmasını, buluyor. 70'lerin Türk Sinemasında bu dönemi temsil ettiği düşünülen 20 film masaya yatırılmış. Hepsini burada tek tek anlatmam mümkün değil, ama size tavsiyem son zamanların öne çıkan sinema yazarlarından Senem Aytaç'ın kaleminden Atıf Yılmaz'ın Selvi Boylum Al Yazmalım'ını, Övgü Gökçe'den Süreyya Duru'nun Kara Çarşaflı Gelinini, Serazer Pekerman'dan Tunç Okan'ın Otobüsünü, Şenay Aydemir'den Osman F. Seden'in Batsın Bu Dünyasını okumadan geçmemeniz. Bu arada okumak demişken, 70'lerin Türk Sineması 47. Uluslararası Antalya Altın Portakal Film Festivali yayını, yani ne yazık ki öyle her yerde bulabileceğimiz kitaplardan değil. Böyle durumlarda keşke diyorum, her şey bir yana bu türden önemli kültürel inceleme kitaplarının e-kitap olarak basılma imkanı olsa....


Diyeceksiniz ki hiç mi espri anlayışın yok kardeşim... Sanatın ne sanat ne de toplum için olduğunu, sanatın sade ve sade hayat için olduğunu düşünürüm ben. Edebi düzlemde her türlü deneysel çalışmaya, insan varlığının en uç noktalarında gezinmeye varım, ama bir internet geyiği uğruna, kendi cemaatini yaratma, yandaşlarına güzellemeler yazma, birbirini pohpohlama, ego yıkama yağlama adına, gündelik dilde şiddetin içselleştirilmesine sonuna kadar karşıyım. Söz konusu şiddet olunca, ister dilde ister gündelik hayatta, hiç espri kaldıramıyorum. Aradım taradım, gezdim dolaştım sitenin içinde, bu adamları yan yana tutan şey ne acaba diye? İslamcı, muhafazakar, solcu, liberal, hepsinden var. Yan yana durmaları barışçıl bir aydın çabası büyük ihtimalle. Ne güzel... En azından ben öyle yorumluyorum, ancak içlerinde edebi, entelektüel düzlemde tartışma olmaması, tedirgin edici geliyor. Aka kara diyecek ölçüde farklı dünya görüşleri olan insanların kuzu kuzu birbirlerine alkış tutması, teslimiyetçi durması kanımı donduruyor. Tartışma derken kavgayı ve ayrışmayı kast etmiyorum ya, edebiyat adına sitede hiçbir şey bulamıyorum. Düşünceler, fikirler, toplumsal ve siyasal kaygılar tek bir potada eriyorsa eğer, erime nihayete erdiğinde o tek potanın alacağı son ve tek şekilden endişe ediyorum. Çoksesli olmak uğruna çoksesliliğini yitirme tehlikesi mi bu? Öyle olmamasını umut ediyorum. Son paragrafta dediklerinize katılıyorum. afilifilintalar. com bence iyi bir site değil. Fazla pohpoh var, ancak söyleyecek sözleri de yeterince yok sanki. Olsaydı keyifle izlerdik. Ancak yazınızı aceleci ve ergen bulduğumu söylemeliyim. Bunu söylüyorum çünkü sizi aslında beğenerek okuyorum. Cumhurbaşkanı'nın 15 yaşında bir kızla yatmış olduğu, kadın ölümlerinin olağanüstü bir hızla arttığı gibi cinsiyetçi sıkıntıları olan ülkemizde, her beğenmediğimiz erkek görüntüsünü fırsat bu fırsat deyip eleştirmeye kalkarsak konuyu saptırmış oluruz ve cinsiyetçilik konusunda tüm ikna ediciliğimizi kaybederiz. Bırakın bu çocuklar keyifle ne istiyorsa yazsın, siz de kendinize yazacak daha iyi konular bulun. Bu adamlar iyi birşey yapıyorlar... Tek başlarına yarattıkları eserlerin yanında, birlik olduklarında da çok keyifle okunuyorlar. Çeteleşiyorlamış. Peh! Sanki edebiyatın tek çetesi onlar.


Artık iyiden iyiye farkındayız ve unutmuyoruz ki her şeyin merkezinde bu defa piyasanın değil doğanın işleyişi yer alıyor. Ağacın, suyun, bulutların olduğu gibi direnişin de hafızası var. Son yıllarda ortaya çıkan, insanı bir yana koyan, doğa merkezli bir toplumsal oluşumu kimileri görmezden geldi, devlet ise organik/ekolojik tarım adı altında onu pazarlamaya çalışarak piyasaya kanalize etme yoluna gitti. Oysa doğanın piyasaya dönüştürülemeyen ve ne kadar görmezden gelinirse gelinsin varlığını sürdüren gücü, insan ruhuna bir kez daha girmişti işte. Ağaçlara sarılan insanlar bir daha eskisi gibi olamazlar.


Bin yıllık ömrü olan bir ağaç; zeytin... Dile kolay bin yıl... Bin yıl boyunca bir başına durmak, toprağa kök salmak... Meyve vermek her yıl durmaksızın, sürgün, dal ve yaprak... Yağmuru beklemek sabırla kurak aylar boyunca, rüzgara göğüs germek cesurca, baş eğmemek... Ondandır ki tarihi otuz bin yıl öncesine dayanan zeytine bu topraklarda ölmez ağaç demişiz. Upuzun yaşamına saygı göstermiş, meyvesiyle, yağıyla beslenerek onun ölümsüzlüğüne ortak olmuşuz bir parça da olsa. Onun yaşamından kendimize dair bir yaşam biçimi seçmişiz. Sadece zeytin mi, değil elbet. Elma ağacından çınara, söğütle kavaktan dişbudağa, akçaağaçtan cevize, yemişe el vermişiz... Ta ki, elli altmış yıl öncesine kadar... Öyle çok uzak bir tarih değil, ağaçları unutmaya başladığımız ya, bir unutmak ki bizimkisi, sanki hiç bilmemişçesine, hiç yaşamamışçasına... İnsan tanıdığına, bildiğine kıyamaz, ağaçları ne kadar unutsak o kadar kolay çıkarır olmuşuz onları hayatlarımızdan... Çirkin şehirlerimize, aç gözlü turizm işletmelerine, madenlere kolaycacık kaptırır olmuşuz dönüm dönüm, hektar hektar ölmez dediğimiz gümüşi zeytini de, başı bulutlarda çınarı da, hüzünlü serviyi, içinde varoluşun tüm büyüsünü taşıyan sediri, bembeyaz çiçekleriyle bademi, narin söğüdü, mis kokulu ıhlamuru, aşık çamları ve daha nicelerini de, kurban vermişiz, kendi ellerimizle öldürmüşüz. Cehalet, içinde bilgi, unutmaksa hatırlamak umudunu taşır neyse ki. Türkiye'nin Ağaçları ve Çalılarının yazarı Necati Güvenç Mamıkoğlu, ağaçları hatırlamak ve yeniden tanımak üzere harekete geçen ender insanlardan. Meyce ağacının dallarında uyuklayarak, ağaçlardan kopardıklarıyla beslenerek gelişen bir çocuğun büyüyünce ağaçlık bir bölgeyi yok eden bir inşaat mühendisi olabileceğini düşünebiliyor musunuz, ya da ormanlık arazilerde hırsla maden arayabileceğini... İşte bu önermeden, bu umuttan hareketle çok önemli bir çalışmaya imza atmış yazar, Türkiye'deki ağaçların ve çalıların peşine düşmüş, onların dört mevsim aldığı halleri, çevreleriyle birlikte genel görünümlerini, gövdelerini, yapraklarını, çiçeklerini ve meyvelerini görüntüleyebilmek için sadece bir ağacın yıl boyunca dört beş farklı zamanlarda fotoğraflarını çekmiş. Tüm Türkiye'de yüz altmış binden fazla çekilen fotoğrafı üç yüz elli ağaç ve çalı türünü kapsayan bir derlemeye dönüştürmüş. Evet, bilimsel bir çalışma değil Türkiye'nin Ağaçları ve Çalıları, ağaçlara çok, çok ilgi duyan bir adamın titiz, sabırlı, sevgi dolu kitabı. Ulusal bir botanik bahçesinden ve arboretumdan yoksun olan bizler için Türkiye'deki ağaç ve çalı türlerini bir arada canlı görmek mümkün değil. Ancak bu tür çalışmaları elimize alarak gittiğimiz yerdeki bitki örtüsünü tanımak durumundayız. Dolayısıyla Mamıkoğlu'nun emeği çocuklara, dünyayı tanımak üzere harekete geçmiş gençlere ve botaniğe amatörce de olsa ilgi duyanlara yönelik. Ağaç nedir biliyor muyuz? Boyu en az beş metre, gövde çapı da on santimetreden aşağı olmayan, dal, sürgün ve yaprakların oluşturduğu tepe tacını tek bir gövde ile taşıyan, her yıl çap artımı yaparak kalınlaşan, boy büyümesi yaparak boylanan ve dokularındaki hücrelerin büyük bölümü odunlaşmış olan uzun ömürlü odunsu bitkiler. Sadece bu kadar mı?... Değil elbette. Ama ne kadar fazlası, işte onun kararını insanlık verecek hiç şüphesiz... Ağaçlara bakmayalı çok oldu belki de, botaniğe ilgi duymaksa ancak emeklilik dönemine yakışıyor gibi gelebilir. Fena halde yanılıyoruz bence, zira bu gidişle emeklilik dönemi hem bizim hem de çevremizdeki ağaçlar için çok geç olacak. Beklemeyelim, arabaların, evlerin arasında sıkışıp almış, sokağın bir ucunda kimseleri rahatsız etmeden duran o ağaçtan başlayalım evvela. Birileri bize ağaçları nasıl bilirdiniz, diye sormadan önce, elimizi çabuk tutalım...


Zizek'le başladık madem, onunla devam edelim. Ahir Zamanlarda Yaşarkende Zizek, entelektüellerin bu çelişik durumundan da söz ediyor. Ona göre aydınlar, Batı'nın yönetilen dünyasının medeniyet kisvesine bürünmüş barbarlıktan ibaret olduğunu, yabancılaşmanın tepe noktasında bulunduğumuzu belirtirler, ancak bununla birlikte, diğer tüm toplumsal-siyasal rejimler kötü olduğu için, bu rejimi desteklemekten, eleştirilerle kendine çeki düzen vermesini sağlamaktan başka yapacak bir şey yoktur... Ve yüklenmeye devam eder Zizek, onların katlanamadıkları gerçek, aslında mutlu, güvenli, rahat bir hayat sürmeleri ve yüce vazifelerinin meşrulaşması için başka yerlerde, mesela çok çok uzaklarda, huzuru kaçırmayacak şekilde demokratik hareketlerin kuvvetlenmesi isteğidir... Auster, tam da böyle yapıyor işte. Demokrasiyle yakından uzaktan alakası olmayan, totaliter rejimlerin varlığıyla beslenen ülkesinden bizlere sesleniyor. Çünkü hala kapitalizmle demokrasi arasında bir bağ olduğuna inanıyor. Tıpkı kendi ülkesinde olduğunu düşündüğü gibi kötü yönetimler devrilip yerine daha iyi yöneticiler geldiğinde işlerin düzelebileceğine inanıyor. ülkemiz kültür hayatı için çok önemli olan bu konuyu hakkını vererek ele alıp, bu kadar güzel anlatan bu yazı için, yazana ve iletenlere minnetdarım. sevgilerimle..


Allah'ın bir kral olduğunu hiç düşündünüz mü? Allah'ın krallığı altında yaşadığımızı? Yoksa Tanrının krallığı kavramının sadece Yahudiliğe ve Hıristiyanlığa ait bir algılama biçimi olduğunu mu söylersiniz? Halil Hacımüftüoğlu, hayır diyor, Allah'ın Krallığı kavramının izinin İslamiyet'te de sürülebilir olduğunu belirtiyor. Hatta belirmekle de kalmayıp Kral Tanrı-Allah'ın Krallığı adı altında bir araştırma kitabıyla bu izi bizzat kendisi sürüyor. Bu oldukça ilgi çekici araştırmanın sayfaları arasında gezinirken öncelikle dini ezoterizm bağlamında ele alan, çoğu zaman ezoterizme sıkıştıran çalışmalar ve ortalama okurdan uzaktaki İslam ilahiyatı dışına pek çıkamayan din literatürünü düşünmeden edemedim. Araştırmacıların görüşlerine katılmak bir yana, açıkçası bu tür çalışmalara fena halde ihtiyacımız olduğunu sonda söyleyeceğime en baştan söylemek isterim. Hacımüftüoğlu'nun başlangıçta bize yabancı gelen tespitine göre İslam'da Allah'ın Krallığı algılamasının olması bir yana, Kuran'da ve İslam'da doğrudan veya dolaylı olarak bu algılama ile ilişkisi olmayan neredeyse hiçbir kavram yok. Ancak buna rağmen ilginç biçimde gereği gibi araştırılmamış ve işlenmemiş bir algılama biçimi olarak İslam'ın içinde duruyor. Üstelik en mühimi bu konu üzerinde yeterince durulduğu takdirde bugün henüz aydınlanmamış ve üzerinde tartışılan pek çok kavramı açıklığa kavuşturacak öneme sahip. Diğer bir deyişle, Allah'ın kral olarak algılandığının kabulü, İslamiyet'teki nice kafa karışıklığını çözmeye muktedir bir tür anahtar niteliğinde. Yazarın çıkış noktası, İslamiyet'in doğduğu yıllardaki insan algısını, kültürünü, dilini, kısacası zihin yapısını çözümlemek ve günümüz insanıyla mukayese etmek. Bu mukayese önemli çünkü birbirinden farklı olmak bir yana neredeyse iki ayrı dünya gibi günümüz insanıyla, 1300 yıl öncenin insanı. Hz. Muhammed'in içine doğduğu toplum, sözlü kültüre sahip bir töre toplumu her şeyden önce. Dolayısıyla böyle bir toplumda evren ve toplum düzeni ile ilgili bilimsel bir inceleme, soruşturma, sorgulama ürünü olabilecek farklı ve yeni fikirler bulmak mümkün değil. Bu şu demek, o dönem ve o toplum için bilim ve felsefe yok demek; kelimeler ve kavramlar soyut-somut, dini-dindışı, maddi-manevi gibi ayrımlanmamış demek. Hal böyle olunca günümüz dünyasıyla o dünya arasındaki iletişimi zayıflatan hatta koparan üç önemli dilsel soruna dikkat çekiyor Hacımüftüoğlu: Kuran'ın oluştuğu devirdeki Arapçanın gramer ve kullanım bakımından zamanla kısmen değişmiş ve kaybolmuş olması. Hemen hepsi dilimize ödünçleme yoluyla giren Kuran kelimelerinin hem mevcut anlamlarını yitirerek hem he de yeni anlamlar kazanarak aktarılmış olması. Ve geçmişten günümüze hem Türkçe hem Arapça dahil olmak üzere tüm dünya dillerinde bazı önemli eski kavramların parçalanmış, eski değerlerini, önemlerini yitirmiş olması. Bu üç sorun bağlamında yazar esas sorunun, günümüz ilahiyatçılarının Allah'ın, felsefenin İslam dünyasına girmesinden sonra felsefi bir tarzda algılanmaya başladığının farkında olmamaları, olduğuna vurgu yapıyor. Ortadan felsefeyi, soyutlamaları, metaforları kaldırdığınızda karşımıza bambaşka bir Kuran, bambaşka bir İslamiyet çıkıyor elbette. Hatta belki de yoruma ihtiyacı olmayan bir din! Mükemmel, kusursuz bir Tanrı, ancak bir o kadar insani özelliklere sahip... Felsefe hatta bilimin ışığı altında anlamlandırılmaya çalışılan, Halil Hacımüftüoğlu'nun değişiyle 1300 yıl boyunca felsefe temelli kelam ilminin telkinleri altında olan günümüz dünyasındaki İslamiyet algısını, bütün bunların olmadığı bir zamandaki din algısıyla karşılaştırmak, aradaki farklılığı görmek elbette ki kolay değil. Hatta bazıları için belki de kabul edilemez... Tektipleşmeden kaçınan hatta korkanlara, farklı bakış açılarına açık olanlara Allah'ın Krallığını hararetle tavsiye ederim. Dilek ve düşüncelerin için teşekkür ederim Salim Bey, Doğrusu böyle çirkin bir iftirayı okuyunca hayretler içinde kaldım. Kaldı ki ben, zamanla çalışmalarımdan yapılan bazı aşırmalara bile engel olamamış biriyim. Yani aslında bu konuda mağduriyet ve haksızlık yaşamış bir kimseyim. Bir zamanlar, güvendiğim ve hiç ihtimal vermediğim, adı lazım değil, biri-leri, yıllarca biliyorsun 15 yıldır yalnız yaşıyorum- gece gündüz ve yapayalnız çalışarak ulaştığım bazı orijinal tespitlerimi, kendileri ile paylaşmam sonrasında kendi malıymış gibi satmaya cüret etmişti. Ve bunu en kritik ve çaresiz olduğum bir zamanda yapma hinliğini göstermişti. Bazı insanları, kalıbına bakarak 'melek yüzlü' ve 'mübarek' biri sanırsın. Fakat öylelerinin tıyneti ve tamahkarlığı böyle kritik anlarda ortaya çıkıyor. Öyle insanlar var ki, yıllarca çalışarak didinerek gençliğini vererek elde ettiğin kendi malını dahi sana satmaya yeltenebiliyor, hatta yavuz hırsız misali Yavuz hırsız ev sahibini bastırırmış!- seni töhmet altına sokma vicdansızlığını ve kalleşliğini bile hayasızca gösterebiliyor. Her neyse, bu konuda benim, aslında içi fazlasıyla yanan biri olarak söyleyecek çok sözüm vardır... Ama Allah kerimdir; adil bir hakimdir, büyük mahkemesinde bir gün her şey bütün çıplaklığıyla ortaya çıkacaktır. Her ne kadar kendisine karşı şahsi bir takım hatalarım olsa da bazı yaratıkları yüzünden yaşadığım mağduriyetlerden ve zulümlerden dolayı bana sahip çıkacaktır; şarlatanların maskelerini hiç beklemedikleri bir anda düşürecektir diye umuyorum. İnşaellah! 01.09.2011 tarihinde Sorgu Layan takma adıyla kitabımın kendi youtube videolarından intihal olduğu iftirasını atan şahsın videolarını bu kitabı yayınlamadan önce asla görmüş değilim. Söz konusu şahsın kitabımı okuyup okumadığını da bilmiyorum. İlk bakışta öyle anlaşılıyor ki kendisi hiç okumadan, sadece adını görerek ve doğru dürüst bir araştırma zahmetine katlanmadan aceleyle hemen üstüne atlamış bulunmaktadır. Çünkü kitabımın başındaki önsözde de kısmen belirttiğim gibi, ben bu çalışmaya çok önceleri (1997 yılının ortalarında) başlamıştım. Askere gitmeden önce Ekim 1999'da ise ilk planını yapmıştım bile. 2006 yılında yüksek lisans tezimde yaklaşık bir buçuk sayfa açıktan bahsetmiş, yeri geldikçe temas etmiş ve bütün modelimi onun üstüne kurduğumu beyan etmiştim. 2008 yılında bu tez Kuran Tercümelerinde Yöntem Sorunu adıyla İz yayıncılık tarafından basıldı. 2008'in Eylül'ünün başlarında da Kral Tanrı Allah'ın Krallığı kitabımın tez halini, Kuran'da Allah'ın Krallığı adıyla doktora tezi olarak danışman hocama sunmuş, 2009 yılında ise kabul edilmişti. Geçen yıl bazı ilavelerle Kral Tanrı Allah'ın Krallığı adıyla, Doğan Yayıncılık'a ve İmge Kitabevi'ne, bu yıl başında da İz Yayıncılık'a basılması için göndermiştim. İz Yayıncılık basmak istemişti ama şartlarını beğenmediğim için kabul etmemiştim. Söz konusu kişinin bahsettiği videonun ne zaman youtube'da yayınlandığını bilmiyorum. TheKozalakk adlı kişinin 11/07/2011'de eklediği düşünülürse benim daha önce kitabı bu adla gönderdiğim tarihlerden çok sonra eklediği gibi bir sonuç çıkmaktadır. Dolayısıyla bundan da şahsıma iftira atıldığı ortaya çıkmaktadır. Kitabımı okuyanlar ve bu videoyu seyredenler söz konusu kişinin iddiasının ne kadar hayasızca ve pervasızca olduğunu yakinen göreceklerdir. Öte yandan takma ad kullanan kişinin verdiği bilgiler büyük oranda yalan yanlış bilgilerden oluşmaktadır. Allah Elçisi Muhammet'in kendisini tanrı-kral saydığı gibi çok saçma ve gerçek dışı iddialarda bulunmaktadır... Esasen cevap vermeye değmeyen bu şahsı iftirası ve yalanı ile Allah'a havale ediyorum. Fakat ne yazık ki bu arada 'Sinek küçüktür ama mide bulandırır.' türünden bir durumla karşılaşmış bulunuyorum.


Hiçbir şey yetmiyor onları doyurmaya, yüzyıllar binyıllar boyu para ve itibar getirmeyen bir işi bile ki burada sözünü ettiğimiz şey edebiyat oluyor haliyle- gerekirse içini boşaltıp allayıp pullayıp meta haline getirir, yine kazanırlar, yine kazanırlar. Yeni teknolojiler yaratılır, yeni iktidar alanları açılır ki burada da nedense inanılmaz bir hızla tıraşlanan, devasa olduğu kadar biçare olan amazon ormanları gelir aklımıza, serbest bilinç akışının cilvesi işte-, şirketler o alanları da içine alır, patlamak nedir bilmez. Amazon da açmış ağzını edebiyatı yiyip bitirmekle meşgul işte böyle; sindirim sistemine son kattığı ise, sosyal kitap tavsiye platformu olan Goodreads. Webrazzi'nin haberine göre, Amazon'dan Başkan Yardımcısı Russell Grandinetti, Amazon ile Goodreads'in yeni kitap keşfetme konusunda ortak bir tutkusu olduğunu dile getirmiş. Aman efendim, ben bunu okuyunca bir duygulan bir duygulan, demek ki Fikri dedim kendi kendime, sen ne sinsi ne art niyetli bir adammışsın, şüphelerin ve karanlıklarının içinde şirketlerin de duyguları, tutkuları olduğunu anlayamamışsın. Şirket dediğin tabii, insanlardan mürekkep bir organizma, o da gülüyor, seviyor, heyecanlanıyor, tutkular içinde kıvranıp kendini tamamlayacak eşler, kardeşler arıyor. Arayacak tabii mecbur, aramayıp da ne yapacak. Hele ki edebiyata gönül vermiş, sosyal sorumluluk bilinciyle çalışan bir şirketse, koskoca Amazonsa, değil mi ya. Yoksa 2007 yılında San Francisco'da kurulan Goodreads'in şu an 16 milyonun üzerinde üyesi bulunmasının, site üzerinde 500 milyonun üzerinde kitap ve 20 milyonu aşkın yorum olmasının pek bir önemi yok. Yiğidin hakkını da yiğide verecek. Grandinetti'ye göre Goodreads kitap keşfetme ve tartışma konularında insanlara yeni bir boyut kazandırmış mesela, bunu vurguluyor. Ama kendini de harcar mı, Amazon da Kindle ile kitapseverlere önemli bir deneyim sunmayı başardı, diye ekliyor. E-kitap, kuşkusuz edebiyatın geleceği. Ucuz, kolay ulaşılır, yazarın da yayıncının da hakkını verecek, dağıtım baskısını yayıncının, yazarın, çevirmenin sırtından atacak, editörlüğün ne olduğunu, edebiyat için ne kadar önemli olduğunu öne çıkaracak. Ama nasıl olacak bütün bunlar, şirketler eşitlikçi, uygar bir kültür hizmetine yönelecek bu yeni teknolojiyi nasıl bırakacak kaderine? Fikri, karanlıklara dalıyorsun yine, duygusuzluğunla milletin içini karartıyorsun. Amazon alsın seni, yesin, yutsun, sindirsin, aklın başına gelsin. Fantastik edebiyatın anneannesi Ursula Le Guin geçenlerde Amazon, elini edebiyattan çek, demiş. Demek ki, bir Ursula Le Guin değilsem de, o kadar yalnız ve sevimsiz değilim yine de, diyorum içten içe. Bu sesler, bu uyarılar dalga dalga artar mı peki, şirket dediğimiz virütik organizmayı işgal edip durdurmaya yeter mi? Zayıf bir ümit ışığı yanıyorsa da içimde, mesela Türkiye'deki yazarların sessizliği tedirgin ediyor beni. E-kitap'a kim ya da kimler sahip çıktı, onu elimizden, tereyağından kıl çeker gibi devasa şirketlerin alıp gitmesine kimler göz yumacak, kimler, her şey olup bittikten sonra kaçan bu fırsata yanacak? Amazon al artık beni, bak bunca yıllık emeğim, kalemim, okurlarımla birlikte geleyim sana, düşünmekten, duyarlıklarımdan kurtulayım, bön bir mutluluk yerleştir içime, ahir ömrümü öyle tamamlayayım, senin içinde.


Amerika nasıl ele geçirildi? Resmi tarihler, İspanyollar kıtaya ayak basmadan önce burada küçük kabileler halinde yaşayan bir takım ilkel insanların yaşadıklarına dolayısıyla medeniyeti Avrupa'dan buraya taşıyanların kolaylıkla kıtaya girdiklerine hatta yerliler tarafından tanrı zannedildiklerine, tapıldıklarına dairdir. Bunun koca bir yalan olduğunu elbette hepimiz biliyoruz, fakat doğrusunu bildiğimiz de söylenemez. Amerikalılar yurtlarını nasıl kaybettiler, hangi şartlar onları buna zorladı, üç beş hazine meraklısı çapulcu nasıl olup da medeniyetlerini yıktı? Çalıntı Kıtalar işte bu soruların cevaplarına dair yazılmış bir tarih kitabı. Bize bellettirilmiş tarihi de, tarih algısını da değiştiren önemli, son derece sarsıcı bir çalışma. Sistemli bir biçimde yüceleştirdiğimiz batı uygarlığının mütecaviz, çalıntı yüzünü gösteren, ipliğini pazara çıkaran Çalıntı Kıtalar, bir yandan da gerçek uygarlığın, gerçek demokrasinin ve en önemlisi bireyin özgürlüğünün önemini gerçek anlamda kavramış kültürlerin yok edilişine dair de son derece hazin bir hikaye anlatıyor bizlere. Gerçekler öyle acı ki, soğukkanlı bir dille, bilimsel bir tarafsızlıkla aktarılan bu tarih kitabını okumak için çelik gibi bir sinir sistemine sahip olmanız gerekiyor. Zira biliyoruz ki gerçek Amerikalılara yani sözde yeni dünyalılara yapılanlar, biz üçüncü dünya ülkesi insanlarına yapılanların da bir başka türlüsü. Bu kitabı okurken, yapılanları hem insan olarak yüreğiniz kaldırmıyor sözün kısası, hem de mağdurlarla özdeşim kurmakta hiç zorluk çekmiyorsunuz. Gelelim Amerika'nın gerçek hikayesine... Eduardo Galeano'ya göre bu hikaye Amerikalılar'ın Avrupalılar'ı, Avrupa uygarlığı dediğimiz şeyi keşfetmelerinin hikayesi aslında! Ronald Wright'ın kaleme aldığı ve uzun süre uluslararası çoksatar listelerinin tepesinden inmeyen Çalıntı Kıtalar üç ana bölüme ayrılmış: İşgal, Direniş ve Yeniden Doğuş. Her bölümde Amerika'nın beş büyük halkının, İnkalar'ın, Aztekler'in, Mayalar'ın, Çerokiler'in ve İrokualar'ın hikayesine ayrı ayrı odaklanıyor Wright. Bir gün tuhaf görünümlü kılıksız birileri kapınızı çalıp, kendinize ait evinizi hiç tanımadığınız birinin izniyle ele geçirmeye geldiklerini söyleyerek zorluk çıkarmamanızı emretseydi ne yapardınız? Böyle bir durum karşısında gösterilecek üç tepki vardır: Bir yanlış anlaşılma var herhalde diyerek, yabancıları içeri buyur edip anlaşmazlığı çözmek, karşınıza çıkanları hiç dikkate almadan gülüp geçmek ve şiddetli tepki göstererek haddini bilmezlere hadlerini bildirmek. Verdiğiniz tepki hem sizin karakterinize hem de o günün şartlarına dair bir fikir verirdi ister istemez. İşte, Papa'nın emriyle ülkelerine gelip bu topraklara sahip olduklarını söyleyen bir takım gülünç kılıklı adamlara karşı Amerikalılar bu üç tepkiyi de duruma göre göstermişlerdi. Ancak sonuç tuhaf biçimde aynı olmuştu: Kocaman bir kaybediş. Beş yüz yıla yayılan bu büyük kaybedişin sebebini anlamak için her bir halkın tarihini ve İspanyollar kapılarını çaldıklarında hangi konumda olduklarını tek tek anlatıyor Wright. Öncelikle Amerika'nın asıl sahiplerinin dağınık bir biçimde yaşayan küçük ilkel kabilelerden oluşmadığını anlıyoruz. Kimi Aztekler ve İnkalar gibi ticareti, kültürü son derece gelişmiş merkezi imparatorluklardır, kimi de Mayalar ya da İrokualar gibi dağınık yaşayan ancak bir tür birleşmiş milletler diyebileceğimiz komitelerle yönetilen, demokratik, bireysel özgürlüğe sahip uluslardır. Bu ulusların Kolomb-öncesine dair Wrigth'ın anlattıkları gerçekten büyüleyici; Avrupa'nın bugün bile hala peşinden koştuğu uygarlığa, yönetim anlayışına sahip; göllerle, nehirlerle, toprakla kısacası doğayla ve insanla uyumu esas alan; hakların eşit paylaşımını sağlamak amaçlı bir iktidar anlayışıyla yönetilen halklar... Ancak amaç farklı uygarlıkları değil de altını keşfetmek olunca, Amerikan halkı Avrupalı barbarların ayakları altında kalır. Barış anlaşması yapmaya silahlarıyla gelerek, kendileri için düzenlenen şölenlerde önüne geleni öldürüp, karşılarındaki toplulukların soylularını yok ederek, yalan söyleyerek, hazine avcılığı uğruna tapınaklardan, saraylardan çaldıkları sanat eserlerini eritip külçe altına dönüştürerek, tüm yazılı belgeleri din adına yakarak ilerler Avrupalılar. Bu ilerleyişte çok güçlü bir destekçileri vardır üstelik: Çiçek hastalığı. Amerika kıtasının tanımadığı, hiçbir bağışıklık geliştiremediği bu hastalık, kıtanın yarıdan fazlasını öldürür. Öyle ki İngilizler ve İspanyollar vardıkları yerde hastalığın kırıp geçirdiği, krallar ve tüm varislerin çoktan ortadan kalktığı yarı hayalet ülkeler bulurlar kimi zaman. Ve böylelikle İşgal başlamış olur... Peki Amerikalılar Avrupalılar tarafından sistemli bir şekilde yok edilirken karşılarındaki toplulukları hiç mi etkilemediler? Amerika'dan Avrupa'ya hiç mi bir şeyler geçmedi? Ne olursa olsun bugün kıtada varlıklarını sürdüren, asimilasyona direnen, hatta kendi dillerini konuşan milyonlarca yerli mevcut. Çalıntı Kıtaların Direniş ve Yeniden Doğuş bölümlerini bugün kıtada varlıklarını sürdürmeye ve haklarını almaya çalışan halkların direnişine ayırmış Wright. Ama sadece bu değil. Amerika'nın gerçek sahiplerinin günümüz uygarlığına nasıl etki ettiğini de gözler önüne seriyor bu bölümler. Özellikle İrokualar'ın yönetim anlayışının ABD'nin kuruluşuna nasıl bir temel oluşturduğunu, hatta bu devletin simgesel diline bile nasıl hakim olduklarını göstermesi bakımından son derece dikkat çekici başlıklara sahip Çalıntı Kıtalar. Kitabın, Dan Brown'un Kayıp Sembolündeki bazı şifrelerin neden çözülmediğini bile gösterir nitelikte olduğunu söyleyeyim. Anlaşılıyor ki Brown cevapları yanlış yerde arıyor: Yarım kalmış piramit, kartal simgesi, kartalın pençesinde taşıdıklarının alamet-i farikası ne Mısır'da ne de Yunan'da; tam ayak bastığı yerin üzerinde, İrokualar'la Çerokiler'in çok da uzak olmayan tarihinde yatıyor. Çalıntı Kıtalar, bir karşı tarih kitabı. Tarihin, tarih anlayışının nasıl elden gittiğine dair bir çalışma. Ve en önemlisi Avrupa kökenli Amerika'nın, yerlilerin dramını anlatan filmlerle aklanamayacağını, yapılan hataları düzeltmek adına çok daha büyük, gerçek adımlar atılması gerektiğinin sarsıcı bir göstergesi.


Danimarka'da bu yıl ilk kez verilen Hans Christian Andersen Edebiyat Ödülü'nü alan Harry Potter serisinin yazarı J. K. Rowling oldu. Ödülün, 1805 yılında doğan ve 1875'te ölen, yaşamı boyunca 160 kadar masal ve şiir yazan Andersen ile kıyaslanabilecek yazarlara verileceğini açıklayan kurulun ilk seçiminin J. K. Rowling gibi bir isim olması son derece dikkat çekiciydi benim için. Niye diyeceksiniz, öncelikle Rowling ismi ilk başta popüler bir tercih gibi geldi bana. Malumunuz dünyaya yedi kitaplık koca bir masal anlatmış, bir tür edebi popüler kültür ikonu olmuş bir isim Rowling, dolayısıyla ona verilen ödülün de bu ismin meşruiyetinden yararlanmaması mümkün değil. Ancak üzerinde biraz daha düşünmeye başlayınca iki yazarın üç tane çok önemli ortak yönü olduğunu keşfettim yavaş yavaş. Birincisi hayatları, ikincisi çocuklar için yola çıkıp yetişkin okurlarını akıllarını başlarından almaları ve üçüncüsü ise temelde aynı masalı yazmaları! Andersen bir ayakkabıcının tek oğlu olarak dünyaya gelmişti. Ancak babasını henüz 11 yaşındayken kaybedince meşhur bir yazar olana kadar çekeceği sıkıntılı yıllar başlamış oldu onun için. Okulu bırakmak, annesiyle temizlikçilik ve çamaşırcılık yaparak geçimlerini sağlamaya çalışmak zorunda kalmıştı. Ancak içinde her şeye rağmen bir yazar, şair ve tiyatrocuyu barındırıyordu Andersen. Bu sebepten 19 yaşındayken tiyatro eğitimi almak üzere Kopenhag'a gitti. Burada da bir süre başarısızlığı tattı, açlık sınırında yaşadı. Derken talih yüzüne güldü ve Kopenhag Üniversitesi'ne girmeyi başardı. Yavaş yavaş bir yazar ve şair olarak adını duyurdu, Türkiye de dahil olmak üzere pek çok Avrupa ülkesine seyahatler yaptı, gezi notları aldı. Romanlar, şiirler, opera librettoları, anı ve yolculuk kitapları yazdı. Onun adını dünyaya duyuran ve bugüne taşıyan ise masalları oldu elbette. Döneminin genel eğilimlerinin aksine gündelik söyleyiş tarzıyla, halk deyimleriyle besliyordu masallarını yazar. Hayatın zorluklarına dair deneyimledikleri ise yazdıklarını inanılır ve dokunaklı kılıyordu. Modernleşmeye başlayan insanlara bireyselleşme sürecinin çetin yollarını, bilinç dışına ait arketipleri, mitik kurgularla aktarıyordu Andersen. O, yaşları kaç olursa olsun kaybolmuş ve ihmal edilmiş çocukların yazarıydı. Masallarıyla insanlığın içindeki kaybolmuşluğa, yalnızlığa zarifçe dokunuyor, aidiyet hissini nasıl doyurmamız gerektiğini, nasıl hiç vazgeçmemiz gerektiğini söylüyordu. En önemlisi de masalların insanların birbirlerine bilerek verdikleri zararla ilgili gerçeklerin açığa çıkarılmasında ne kadar etkin bir rol oynadıklarını çok iyi biliyordu... Küçük Denizkızı, Kralın Giysileri, Çin Hakanının Bülbülü, Kurşun Asker, Kibritçi Kız, Çirkin Ördek Yavrusu onun çok iyi bildiğimiz, sevdiğimiz masallarından sadece birkaçı. J. K. Rowling de Andersen gibi, hayata dair rahat nefesini meşhur olduktan sonra almış bir yazar. Kalemiyle kendini dünyaya kabul ettirmeden önce yaşadığı yıllar çalkantılı ve sıkıntılarla dolu. Onun ilk romanı olan Harry Potter ve Felsefe Taşını evinde ısınamadığı için her gün gittiği bir Çin restoranında yazdığını biliyoruz, işsizlik maaşıyla çocuğuna tek başına bakmak zorunda olduğu yıllarda... Ancak yine masalcı gibi talih onun da yüzüne otuzlu yaşlarında gülüyor, zor da olsa Edinburg Üniversite'sinden yüksek lisansını alıyor ve ilk kitabıyla tüm dünyanın dikkatini üzerine çekiyor. Her iki yazarın hayat hikayelerinin bu benzerliği aslında çok da ilginç değil, yazmanın onlar için, yaşamakla yok olmak arasındaki hayati seçim demek olması da öyle... Gelelim ikinci benzerliğe. Andersen'in de Rowling'in de çocuklar için yola çıkıp yetişkin okurların da gönlünü kazanmış olmaları edebiyatta türler arası sınırların geçişkenliğinin, bu sınırların okuru bağlamazlığının çok iyi bir örneği. Bugün iyiden iyiye bir kenara itilen çocuk edebiyatının ve masal anlatma geleneğinin temelde insan ruhuna nasıl iyi geldiğini, hemen her yaşta benlik bilincinin gelişimine nasıl yardımcı olduğunu bu iki yazarın kaleme aldığı eserlerde rahatça görebiliyoruz. İnsanlığın son yıllarda fantastik hikayelere olan düşkünlüğünün sırrını çözmeye çalışan araştırmacılar, her şeyi bir yana bıraksak da masallardan asla vazgeçemediğimizi bir noktada anlamış olmalılar sanırım. Ve Çirkin Ördek Yavrusu... Bu, Clarissa P. Estes'e göre psikolojik ve tinsel bir kök öyküdür. Yani insani gelişim açısından temel ve muhakkak halledilmesi gereken bir gerçek içeren öykü. Çirkin Ördek Yavrusu'nda halledilmesi gereken bu gerçek dışlanmadır. Sadece Çirkin Ördek Yavrusu'nda değil, birçok masal ve mitte de görürüz bu evrensel dışlanma temasını. Tıpkı Harry Potter'ın hikayesinde olduğu gibi... O da çirkin ördek gibi temelde ait olmadığı, onu anlamayan bir ailenin/toplumun içinde yetişir. Ancak farklılığını bilmekte ve acı çekmektedir. Ta ki onu kabul edecek, arasına alacak ve zaten gerçekte ait olduğu topluluğu bulana kadar. Potter, büyücülük okuluna girdikten sonra kim olduğunu, hayattaki amacının ne olduğunu yavaş yavaş anlamaya başlar. Ve masaldaki çirkin ördek gibi büyüyüp serpildikçe bilge ve zarif bir kuğuya dönüşür. Kendi psişik ailesini bularak dışlanma eşiğini atlamıştır artık, toplum tarafından kabul edilmiş, onu istemeyen ailesiyle cesurca yüzleşmiş ve benliğini aramaya başlamıştır. Şimdi güçlü, güzel ve canlıdır... Ama atlaması gereken diğer başka basamaklar da vardır elbette, hayatta kalmış, kendini kabul ettirmiş olmanın gururuna saplanıp kalmamak, köklerinden gelen düşmanlarla, düşmanlıklarla yeniden yeniden yüzleşmek gibi... Böylelikle hikayesi sürer gider Potter'ın, tıpkı çirkin ördek yavrusu gibi, tıpkı bir kahraman olarak kendi içsel yolculuğunu yapan ve masal okumaktan hiç vazgeçmeyen tüm insanlar gibi...


Bir yandan harıl harıl meyve bahçelerinin, altın kumsalların, sahillerdeki zarif ılgınların, mütevazı tepelerde kayalara tutunmuş kadim zeytinlerin kökünü kurutuyor. Bir yandan benliği, toplumsal ruhu içimizden sökercesine, insan-mekan ilişkisini ezercesine, toplumsal hafızayı, bilinci silercesine şehirleri talan ediyor. Attığı her adımda, geçtiği yerler yıkılıp yok olan postmodern roman kahramanlarıyız hepimiz şimdi. Ve biz bağırıyoruz, "Ey, rant! Topraklarımızdan elini çek! Emek bizim, İstanbul bizim! Şehirler, kasabalar, sokaklar, sahiller, denizler bizim!" diye. Duyan var mı? Yok. Sesimiz uçsun gitsin, sözlerimiz kayda geçsin. En azından hikayemiz böyle devam etsin. Geçen haftalarda, çok sayıda sanatçı ve İstanbullu, yıkımına başlanan Emek Sineması'nın önünde tartaklandı, biber gazı ve tazyikli su ile etkisiz hale getirilmeye çalışıldı, birkaç kişi gözaltına alındı. Kamunun, kamuya ait bir mekanı sahiplenmesi, onun üzerinde söz hakkına sahip olması mümkün değil gibi görünüyordu ya da öyle gösterilmeye çalışılıyordu. "Bir grup sinemasever sapıtmış, iki kat yukarı taşınacak Emek Sineması için olay çıkarıyor"du. Yalanlar, çarpıtmalar da bir yana, bunun aslında bir sınıf mücadelesi olduğu zaten hiç mi hiç konuşulmuyordu. David Harvey, yeni Türkçeleşen kitabı Asi Şehirler'de Madem ki sermaye güçleri ve sayısız müttefiki şehir yaşamını kökten değiştirmek için düzenli aralıklarla gözünü kırpmadan seferber olmaktadır, sınıf mücadelesi de kaçınılmaz olarak bu sürece dahil demektir," diyerek antikapitalist mücadelelerin, ister istemez şehrin tanımladığı geniş sahaya ve kamusal mekanlara odaklanacağı üzerinde duruyor. Bunun adı Antikapitalist mücadele için şehri yeniden sahiplenmek." Sermayenin kalesi AVM ile kamusal Sinematek arasındaki savaş işte bunun savaşı. Yıkım başlamış olabilir, ama Emek -hep birlikte göreceğiz- o kadar kolay yıkılmayacak. Sinema yazarı, Sinema Yazarları Derneği'nin kurucu üyesi ve onursal başkanı Atilla Dorsay da bu olayın bir gün öncesinde yıkım çalışmalarını görmek için Emek Sineması'na gitmiş, saldırıya uğramış, tartaklanmıştı. Sonra yazılarına son verdi. Dorsay, 10 Aralık 2011'de, Emek Sineması'na kazma vurulduğu gün, ben gazeteciliği bırakıyorum, diye yazmıştı. Öyle de yaptı. Yazarken duyulmayan Dorsay, belki sustuğunda duyulur.


Müzikte arabeski, siyasette İslam hareketini, edebiyatta da popülizmi doğuran 80'ler... Hıristiyanlıkta İsa'dan önce İsa'dan sonra neyse, bizim için de hep 80 öncesi ve 80 sonrası... Popüler romanın içimizden taşıp fışkırması, yayın piyasasını, edebiyatı neredeyse ele geçirmesi de bilindiği gibi 80'lere denk geliyor. Popüler roman gibi alanı geniş, ürün sayısı ölçülemeyecek bir tür üzerinde inceleme yapmak için Veli Uğur da bu dönem ve sonrasını seçerek makul bir sınırlama getirmiş çalışmasına. Her şeyi 80'le başlatmış. Bu dönemde başlayan kesin dönüşüm, popüler edebiyat dediğimiz türün patlamasını, bu bağlamda kitabın mal, meta haline gelmesini sağlamakla kalmaz, bugün çoksatan kitapların büyük kısmının bu tür ürünlerden oluşmasına ve bunun doğal bir sonucu olarak pazarın popüler romanlara bağımlılık geliştirmesine de sebep olur. Yoğun, karşılıklı ve bağımlı bir ilişki süreci başlar kitap piyasasında. Okurun ilgisini çekecek, yüz binlere, milyonlara ulaşacak kitaplar yaratılmalıdır, bunun için de haliyle çeşitli edebi olmayan stratejilere ihtiyaç vardır. Popüler romanlar, aşk, korku, tarih, hidayet, fantastik gibi çeşitli alt türlere ayrılır bizde de tıpkı batı da olduğu gibi. Bu alanda ürün verecek yazarlar için belirli kalıplar, yazım ve satış stratejileri oluşturulur, bu stratejiler de zamanla rayına oturur. Veli Uğur işte bu alt türler üzerinden ayrıntılı bir tarama sunuyor bize. Türlerin Türkçedeki belli başlı temsilcilerini ve bu temsilcilerin çok okunan romanlarını ele alıyor. Söz gelimi aşk romanlarına bakalım: Ahmet Altan, Halim Bahadır, Kürşat Başar ve Duygu Asena. 80 sonrası popüler aşk romanlarımıza bireyselleşme, gelenekten kopuş, cinsellik arayışı ve kadınların toplumsal hayatta değişen rolleri damgasını vurur. Belli başlı kodları da vardır bu romanların: Özdeşleştirme, arındırma, nostalji gibi. Tüm popüler romanlarda olduğu gibi aşk romanları da okurlarına özdeşleşebilecekleri imajlar ve rol modelleri sunarlar. Özellikle cinselliğin çok ön planda olduğu romanlarda yazar hem ayrıntılı cinsel ilişki sahneleri kaleme alır hem de burada yapılanların yanlış ya da günah olduğunu her seferinde vurgular. Ve nostalji nostalji nostalji... Evet, eski aşkların tadı artık hiç yoktur. Aşk romanlarının aşık olamayan kahramanları bilmedikleri bir geçmişi, tıpkı okurları ve yazarları gibi, pek aramaz ama özler durur. Bilimkurguda ve fantastikte iyi denebilecek ürünler verilmiş olsa da genelde çuvallayan Türk popüler romanının onurunu polisiyede ve tarihi romanda kurtarırız. Toplumsal hayatın temel sorunlarından biri haline gelen suç, farklı boyutlarıyla ele alınmaya başlanır 80 sonrası polisiye romanlarda. Katiller, hırsızlar, profesyoneller, polisler, amatör dedektifler suç ve ölüm bağlamında birer kahraman olarak popüler romanlarımızda boy gösterirler. Türün çok yetkin eserleri elimizin altındadır. Tarihi romanlar ise övünülecek bir geçmiş arayan ve sayıca giderek artan okuyucunun tüketimi için üretilmeye başlanır. Geçmiş yüceltilir, maceralar anlatılırken ataların iyi yanları öne çıkarılır, biz ve öteki arasındaki ayrım ince bir çizgide her daim geçilir. Tarihimiz geniş ve nice muhteşem yüzyılla doludur. Geçmiş bugünün bakış açısından yorumlanarak, günümüze göre manipüle edilerek yeniden yeniden yazılır. Ve gelelim Ayyaş Çağdaşlar, Huzurlu Dindarlar a, yani hidayet romanlarına... Veli Uğur'un çalışmasının en uzun bölümlerinden biri hidayet romanlarına ayrılmış. 60'lardan sonra iyice genişlemeye başlayan tür 80'lerle birlikte doruk noktasına ulaşmış. Biz'in ne şahane öteki'nin ne berbat olduğu klişesi üzerine kurulu türde, çağdaşlık ayyaşlık, kumarbazlık, fahişelik demekken, bundan tek çıkışın Müslümanlıkla olabileceği gösterilir. Bu tür romanlarda ideoloji, kurgunun da popüler romanın içinde bir parçacık bulunan edebiyatın da önüne geçer. Veli Uğur'un oldukça ilginç tespitlerine göre ilk dönemlerde dünya işlerinden elini eteğini çekmiş, mazbut bir dindarlık anlayışı vazedilirken, son dönem yazılan hidayet romanlarına zengin Müslüman kahramanlar damgasını vurmuştur. Hatta İslamcı zengin bireylerin değil, İslamcı zengin sınıfların romanları yazılmaya başlanmıştır. Bu tür romanlarda hep gerçek Müslümanlık aranır. Uğur'a göre hidayet romanı yazarları geleneksel İslamı yeterli bulmazlar. Ve kendilerince kurdukları doğru Müslümanlığı vazederler. Başörtüsü burada çok ön plandadır. Tüm ibadetlerini gerçekleştirse de kadın, başörtülü değilse eğer gerçek İslam yolunda değildir. Böylelikle hidayet romanları, günümüz İslamcı hareketinin sembolü olan başörtüsünü, bir klişe olarak kullanarak tüketici profilini yakalar. Böylesine çok yazılmış kitap, onları yazan binler, okuyan yüz binler, milyonlar? Birkaç basma kalıp tekniğin üzerinde gayet kaba bir dans edermiş gibi görünen popüler romanlarla ne yapmaktayız? Umutla cevap veriyorum: Edebiyatı aramaktayız.


Ateş yalancı bir ışık ve ısı yayar çevresine, karanlığa gebedir her kıvılcımı, tıpkı güç gibi, tıpkı iktidar gibi. Tutuşturanın eline öyle bir güç verir ki ateş, o elin her daim karanlıkta olduğunu, karanlıktan çıkıp geldiğini unutturur. Susulur hep ateşin karşısında, çıt çıkmaz kimseden, göz gözü görmez, göz bir tek ateşi görür. İçinin yangınına bakar gibi bakılır ona, ardında bırakacağı karanlığı, içe düşüreceği siyahlığı perdeler gibi yanar ateş. Ağaçlar yanar, onların gövdesine yazılmış kitaplar yanar, kitapların ev sahibi kütüphaneler yanar, kitapları yazanlar yanar sonra ve okuyanlar yanar. Dünyayı, hayatı, insanları ikiliklere sıkıştırmaktan, ikiliklere boğmaktan oldum olası hoşlanmam ancak gelin görün ki, "kitap halkı" tamlaması yer ediyor içime. Ancak bu halktan olmayanlar yakarmış gibi geliyor kitapları, yazanları ve onları okuyanları. Ezeli ve ebedi bir savaş bu. Babil İmparatorluğu Asur'a girdiğinde -daha ortada bizim bildiğimiz anlamda kitaplar yokken yani- çiviyazısı tabletleri kırmakla başlıyor işe. Mezopotamya'da çiviyazısı okur-yazarlığını tarihe gömüyor böylelikle, iki bin yıl sürecek bir karanlık yaratıyor. 900 bin cilt el yazmasını, insanlığın taştan, topraktan, yerden ve gökten çıkarıp yarattığı pagan kültürünü yakıyor Hıristiyanlık, İskenderiye Kütüphanesi'yle birlikte. 1526 yılında Belgrat'a giren Osmanlı ordusu, kraliyet kütüphanesini yağmalamaktan geri durmuyor. Naziler, Avrupa'nın kütüphaneleri üzerinden geçerken, yüz yıllara dayanan birikimi de çarpıtıp, çiğniyorlar ayaklarının altında. Kayıp kütüphanelerin tarihinde yavaş yavaş yaklaşalım bugüne. 1992'de, Saraybosna'daki Ulusal Üniversite Kütüphanesi'ni bombalamıştı Sırp ordusu. Üç gün boyunca yanmıştı kütüphane. Basılı ve el yazması, bir milyondan fazla kitap tahrip edildi, 155 bini nadir basma ve yazma eserden oluşan 1.5 milyon ciltlik bir koleksiyon yok olup gitti. 2003 yılında küle dönen Bağdat kütüphanesinin izleri de taze hala hafızalarımızda. Irak'a giren Amerika Bağdat kütüphanesini küle çevirmek için sadece iki gün bekleyebilmişti.


Evet sevgili okurlar, bir kitap fuarı dönemine daha girmiş bulunuyoruz. Bu defa bir değişiklik yapayım, her şey olup bittikten sonra söylenmek yerine, kitap fuarları bağlamında sorularımı, gönlümden geçenleri önceden bildireyim dedim yayın alemine. Gezi deneyimine güveniyorum kendimden çok tabii, birbirimizi dinlemeye, görmeye, anlamaya, hissetmeye başladığımıza, bu anlamda sözlerin sonsuza kadar boşlukta asılı kalmayacağına, birilerinin onları durduğu yerden tutup alacağına inanıyorum... Okumaya, yazmaya olduğu kadar bir nesne olarak kitaba da tutkun bir bibliyofilim ben. Ancak oldum olası kitap fuarlarıyla başım hiç hoş değildir. Neden? Kitap orada, yayıncısı orada, yazan da, çeviren de, düzelten de, okuyan da işte orada... Ama heyhat, edebiyatın, yayıncılığın, yazarlığın bütün sorunları da orada. Sanırım ki fuar alanının çiğ ışıkları, bütün sorunlarımızı çiğ çiğ aydınlatmakta, hepsini bir bir su yüzüne çıkarmakta. Önce Anadolu'daki kitap fuarlarıyla başlayıp İstanbul'la devam edelim. Anadolu'da birer birer parlamaya başlayan, pek çok okuru ve yayıncıyı kendine çeken kitap fuarları, bir açlığı bir nebze de olsa doyurmaya yarıyor, doğru. Okur ulaşamadığı kitaplara, yazarlara; yayıncılar da aynı şekilde ulaşamadıkları okurlarına kavuşuyorlar. Ne güzel. Ama buradaki en büyük sorun, bağımsız kitapçıların dile getirdikleri mağduriyet. Fuar dönemindeki indirimler nedeniyle çok kan kaybettiklerini bildiriyorlar. Bağımsız kitapçı dediğimiz şey, çok nadir, hassas, üzerine titrenmesi gereken bir şeydir efendim, hepimizin bildiği gibi. Bir fuar dönemidir gelir geçer, atlatılır dememek gerek. Belli ki atlatılamıyor. Peki yok mu bir oluru, bağımsız kitapçıyı fuar döneminde koruyacak, indirimleri dengeleyecek, birbirine yaklaştıracak bir sistem, hatta sistemden çok duyarlık? Eminim ki var... Şimdi gelelim İstanbul'a ve onun göz kamaştırıcı rakamlarına. İstanbul fuarını eleştirmek vaka-i adiyedendir, boşuna yorma kendini sayın Sabit, diyebilirsiniz. Ama başta da dediğim gibi, ben bu sefer sorularımı önceden yöneltmek niyetindeyim. Ve öncelikli olarak cevabını çok iyi bildiğim şu iki soruyu sormaktan hiç vazgeçmeyeceğim, çünkü eğer sorulmaktan vazgeçilirse, cevapların gelmeye zaten hiç gönüllü olmayacağının bilincindeyim: Sadece İstanbul'da değil, tüm kitap fuarlarımızda edebiyat neden yok? Neden onca kitap ve onca okur arasında gerçek bir buluşma gerçekleşemiyor? Diğer sorularım ise şöyle: Profesyonel ile profesyoneli buluşturabiliyor mu kitap fuarları? Dolaşıyor mu etrafta edebiyat ajanları? Fuar yabancı dillere kendi edebiyatımızı anlatma konusunda üzerine düşen aracılık görevini yerine getirebiliyor mu? Uluslararası olabiliyor mu? İşte bu sorular hep o beyaz çiğ ışıklar yüzünden aklımıza düşüyor.


Dışarıdan bir müdahaleyle yürütülen, bir yanıyla zoraki bir toplumsal dönüşümün içinde bazen birer birer, bazen topluca ayıklanıp, kenara atılıyoruz ne zamandır. Öyle de çokmuşuz ki ayıkla ayıkla bitmiyormuşuz sanki. Ne ekonomik hesaplar, ne politik el değiştirmeler fikrimi değiştiremiyor artık. Sabah grubunun satışı sürecinde yedi tane derginin bir anda kapatılmasını başka türlü yorumlayamıyorum. Öyle ya da böyle ülkenin kültür üretimine katkıda bulunan insanlarına karşı çoktandır başlayan sistemli yok etme, hiçleştirme sürecinin altından nasıl kalkacağız, bilemiyorum. Bildiğim tek şey artık sonlara yaklaştığımız. Bilinir ki, dergi dediğimiz yayın türünün değeri ekonomik getirisinden ziyade, kültür üretimine katkısı ve onu yayımlayan gruba, kişiye, topluluğa getirdiği prestijle ölçülür. Dolayısıyla ekonomik sıkıntı bahanesi, bahaneden ibarettir çoğu zaman. Türkiye'nin bugüne kadar öyle ya da böyle ürettiği kültür ortamı, önce tekelleşmeyle sermayenin elinde kaldı, şimdi de rant aşkıyla yanıp tutuşan, inancı paranın önüne perde etmiş grotesk bir türün elinde...