Karl Ove Knausgaard, Kavgam'da, annesiyle babası boşandıktan sonra bir zamanlar ailece yaşadıkları evin annesinde kalmasının kararlaştırıldığını fakat annesi babasının hisselerini satın alacak parayı toplayana kadar babasının yılın belli bir bölümünü evde geçirmeyi sürdürdüğünü yazar. Yani annesi birkaç aylığına evi, içinde yaşayan oğluyla birlikte eski eşine bırakır ve eski eşi yeni sevgilisiyle birlikte bu tarihlerde evin imkanlarından faydalanır. Şüphesiz ki bu, onun kanuni hakkıdır, ev hala ona da aittir ve Karl Ove de hiç yadırgamadığı bu durumdan, belirgin bir önem atfetmeden laf arasında bahseder. Türkiyeli bir ailede nice duygusal patlamalara neden olabilecek bu çözüm, Norveç'te hiçbir sorun teşkil etmez. Taraflardan biri bu çözümden içten içe hoşlanmıyorsa bile, bunu kendisine saklaması gerektiğini bilir. Bana sorarsanız, Doğu kültürü ile Batı kültürü arasındaki en temel fark budur. Batı'da büyüyen biri canını çok sıkan bir mevzuyla dertlenirken bile, büyük olasılıkla ailesine ve arkadaşlarına bu konuyu açmamayı yeğler, onların keyfini kaçırmaya hakkı olmadığına inanır. Zaten o da başkalarının dertlerini dinlemek veya bu dertlere çare aramak konusunda isteksizdir. Böylece insanlar aralarında belirgin bir mesafe bırakarak ilişki kurarlar, ki bu durumu bireysellik diye adlandırmak doğrudur. Geçtiğimiz günlerde yayımlanan Günün Sonu Yok ise mesafenin yalnızlığa dönüştüğü hikayeleri inceleyen, yoksullukla sınanan insanın insan yakınlığına duyduğu ihtiyaçta odaklanan, neredeyse tüm karakterlerinin ağır duygusal sorunlarla sessizce mücadele ettiği, yetişkinlerin ruhsal yorgunluklarının çocukların sağlıklı büyümesine engel teşkil ettiği bir kitap. Ödüllü romanı The Dark Room'da Almanya'nın Nazi geçmişinin yeni nesillerin omuzlarına nasıl bir yük bıraktığını ele alan Rachel Seiffert, İngilizce okuruyla 2004'te buluşan bu derlemedeki Dimitroff adlı öyküde de bu temayı başarıyla sürdürüyor. Diğer öykülerde de, bazen açıkça belirtilmese bile politik bir fon mevcut; çünkü yazar öykülerine mekan olarak çoğunlukla Doğu Avrupa ülkelerini seçmiş ve Soğuk Savaş'ın gündelik hayat üzerinde hala hissedilen etkilerini ortaya koymuş. İngilizce orijinali, derlemenin ilk öyküsüyle aynı adı taşıyan bu kitabın Türkçe çevirisinin ismini, bünyesindeki Mavi adlı öyküde geçen bir cümleden aldığını da belirtmeden geçmeyelim. Seiffert öykülerini soğukkanlı bir gözlemci gözüyle ele aldığından, kitabına neden Saha Çalışması adını verdiğini anlamak zor değil. Günün sonu yok, cümlesi ise, hamile kız arkadaşının yanına taşınmasını umarak, içinde bulunduğu tüm maddi imkansızlıklara rağmen bir daire tutan Kenny'nin hissettiği çıkışsızlığı ve aslında kitaptaki tüm karakterlerin iç dünyasını çok iyi özetliyor. Dolayısıyla kötü bir tercih değil. Fakat barındırdığı duygusallık, yazarın benimsediği gözlemci duruşla bir miktar çelişiyor. Günün Sonu Yok, Seiffert'in Türkçedeki ilk kitabı ve hem onunla tanışmak için hem de Batı kültürünün içini bir türlü dökemeyen karakterleri üzerine düşünmek için bir fırsat. İnsan, Türkiye'den bir yazar bu öyküleri nasıl kaleme alırdı, bu toprakların insanları bu sınavları nasıl verirdi acaba, diye sormadan edemiyor.


19. ve 20. yüzyıl başında yazılmış Türkçe klasik eserlerin Latin harflerine aktarılarak yayımlanması son zamanlarda hız kazanarak devam ediyor. Birçok yayınevi klasikleri gündeme taşımaya başladı. Bu eserlerin bugünün okuru için nasıl yayıma hazırlanacağı da yavaş yavaş bir tartışma konusu halini aldı. Burada hem sadeleştirilmiş hem de eleştirel basımlar yapan yayınevleri olduğu gibi, sadece sadeleştirilmiş ya da Arap harflerinden Latin harflerine aktarılmış metinleri notlayarak yayımlayan yayınevleri de var. 19. yüzyılın Tanzimat dönemi roman örneklerinin başında yer alan Namık Kemal'in İntibah'ının da geçtiğimiz günlerde iki ayrı yayınevi tarafından yeni basımı yapıldı; neredeyse eşzamanlı olarak. Ayrıntı Yayınları tarafından yayımlanan İntibah, eserin Namık Kemal'in sağlığında yapılmış üç baskısının karşılaştırılması ve bu karşılaştırma sonucu eksik kısımların tamamlanmasıyla oluşturulmuş. Eseri yayına hazırlayan Şule Ayva şöyle diyor: 1873 yılında Vatan yahut Silistre sahneye koyulduğunda halkın coşkusu devrin siyasetçilerini ürkütmüş ve Namık Kemal, Magosa'ya sürgüne gönderilmiştir. Bazı eserlerini ve makalelerini burada kaleme alan Namık Kemal, arkadaşı Faik Reşad'a yazdığı mektupta şöyle demiştir: 'Son Pişmanlık unvanlı bir hikaye yazıyorum. Mukaddimesine bu bahis zemin oluyor. Yakında basılacaktır, görürsün.' Eski şiirin tenkidi bahsinin geçtiği bu mektup, Ömer Faruk Akün'ün tespitiyle 1873 sonlarıdır. Arkadaşları ve babasıyla yaptığı yazışmalara göre 1874-1875 yıllarında Maarif Nezareti'nden kitabın basımı için ruhsat alma süreci devam etmiş ve 1875 sonlarında bu ruhsat alınmıştır. Eser, ismi değiştirilerek Namık Kemal'in sürgünden dönüşünden 11 gün sonra, 30 Haziran 1876'da yayımlanmıştır. 3 cüz halinde yapılan bu ilk baskıda Namık Kemal'in adı yoktur. İhtimal ki eserin basımına o sürgündeyken başlanmış, bu sebeple müellifin adı yazılmamıştır. Bunu takip eden ve çoğu taklit olan eserlerde de müellif adı bulunmamaktadır. Namık Kemal daha sonra (1879) bu eser için bir önsöz yazmış ve orada roman hakkındaki görüşlerine yer vermiştir. Ayrıntı baskısında, günümüzde kullanılmayan kelimelerin parantez içinde karşılıkları verilmiş, ayrıca sayfa altlarında notlamalar yapılmış. İntibah'ın diğer yeni baskısı da, İş Bankası Kültür Yayınları tarafından yapıldı. Bu kez eseri yayına hazırlayan isim Refik Durbaş. Uygulamaya kaynak alınan özgün eserin Atatürk Kitaplığı kayıtları künyede belirtilmiş ama romanı günümüz Türkçesine aktaran Durbaş, bunu yaparken eserin hangi baskısını esas aldığına ya da nasıl bir imla sistemi kullandığına dair bir açıklamada bulunmamış. Dolayısıyla kitabın hangi nüshadan yola çıkılarak Latin harflerine aktarıldığını bilmiyoruz. Dil içi çeviride nasıl bir yöntem izlendiği, cümlelere ve yazarın üslubuna müdahale edilip edilmediği de belirtilmemiş. Refik Durbaş'ın önsözünde, Namık Kemal'in İntibah'ı ile Ahmet Mithat Efendi'nin aynı dönemde yazdığı Dürdane Hanım arasında benzerlikler olduğu da söylenmiş, fakat benzerliğin hangi açıdan olduğu üzerinde fazla durulmamış: "Roman o yıllarda moda olan romantizm akımının etkisiyle kaleme alınmıştır. Romanın başında yer alan uzun Çamlıca tasviri ve hüzünle bitmesi romantizm etkisinin açık bir kanıtıdır. Bu açıdan Ahmet Mithat Efendi'nin yazdığı Dürdane Hanım romanına da birçok yönden benzerlik göstermektedir. Her iki eser de romantizmden izler taşısa da, İntibah ile Dürdane Hanım'ın neden yan yana getirildiği üzerinde daha detaylı durmak konuyu açıklığa kavuşturmak açısından faydalı olabilirdi. Ama kitap boyunca, sayfa sonlarına notlar ve açıklamalar ilave edilmiş. Arap harfli metinlerin Latin harflerine aktarılması bugün önümüzde bir sorun olarak karşımızda durmaya devam ediyor. Buna dair yeni tartışmaların yapılması gerekli; çünkü metinlerin bugünün okuruyla nasıl buluşturulacağı önemli bir mesele. Bu meseleyi birlikte düşünerek, ortak kararlarla aşmak dileğiyle...


Bir metni nasıl anlamalıyız? Metinde geçen kelimelerin tek tek anlamlarını bir araya getirerek bir metni anlayabilir miyiz? Keşke bir metni anlamak bu kadar basit olsaydı değil mi? Niçin ihtiyaç duyuyor insanlar ironiye? Yani bir yazar ne söylemek istiyorsa onu ifade etmiyor da niçin Eski Yunanca'da kandırmak anlamına gelen bir fiilden türetilen eironeiadan kaynaklanan ironiye başvuruyor? Öncelikle tutarlı ve bütünlüklü bir zihin dünyasında yaşamıyoruz. İster istemez bu parçalanmışlığı ve tutarsızlıkları da yazdıklarımızda ifade etmek zorundayız. İroni de bunu ifade edeceğimiz doğru enstrümanlardan biri. Kierkegaard, Sokrates'ten okur ironiyi. Sokrates ise hakikati kendi inşa etmektense sorular sorarak muhatabının zihninden doğmasına aracılık eden bir ebe olduğu için ironiye sık sık başvurur. Yıkıcıdır ironi. Hz. İbrahim'in putları kırıp, baltayı en büyük putun boynuna asarak o kırdı demesi ironidir. Anlama değil öteki anlama odaklanır ironist. Putlar güçsüz demektense bir puta diğerlerini kırma gücü atfederek insanların onlarla ilgili iddialarını sorgular. Yani söylenene değil dışlanana, yok sayılana yöneltir dikkatleri. Bu amaçla ironist ya kelimelerle oynar ya durumla yahut da diyalogla. Kelimelerin anlamlarıyla, durumların ve diyalogların bağlamlarıyla oynar. Başka bir bağlamda düzanlamda okumamız gereken bir metin ironistin kaleminden çıktıktan sonra eski haline dönemeyecek kadar bozulmuştur. Onları yapanlar tarafından itiraf edilemese de putların acziyeti bir şekilde ayyuka çıkmıştır artık. Bu açıdan yazılımlardaki virüsler gibidir ironi. İronist ise anlamı hackleyerek metni inşa eder. Zira anlamı sorgulamanın yolu onu hacklemekten geçmektedir. Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Türk edebiyatında ironi deyince akla gelen metinler arasındadır. Ayrıca Oğuz Atay'ın roman ve öyküleri, Orhan Kemal'in Murtaza'sı ve Tersine Dünya'sı, Haldun Taner'in pek çok öyküsü ve Ramazan Dikmen'in bazı öyküleri, ironi deyince akla gelen ilk Türk edebiyatı örneklerindendir. Dünya edebiyatında da Dostoyevski'nin Yeraltından Notlar'ı, Kafka'nın pek çok öyküsü, Jonathan Swift'in Gülliver'in Seyahatleri, Giovanni Pappini'nin Gog'u, Kurt Vonnegut'un Şampiyonların Kahvaltısı, Douglas Adams'ın Otostopçunun Galaksi Rehberi ironik edebiyatın önemli eserleri arasında sayılır. İroni gücünü rahatsız ediciliğinden alır. Rahatsız ediciliği ise söylenmesinin yasak yahut fark edilmeyecek denli normal kabul edilen bir durumdaki çarpıklığı deşifre etmesinden kaynaklanır. Yasak ne kadar güçlü yahut çarpıklık ne kadar normal kabul edilirse ironi o denli güçlüdür.


Viktorya Dönemi'nin kadın varoluşunu kısıtlayan baskısına bir çözüm bulup erkek mahlasları ardına saklanarak eserlerini yayımlarlar. Charlotte; Currer Bell, Emily; Ellis Bell, Anne ise Acton Bell ismini kullanır ilk kitaplarında. 19. yy kurmaca metinlerinde kadın karakter yalnızca dişil özellikleri ile resmedilirken Bronte Kardeşler, metne kadının ruhu, zihni, kalbi, tenini getirme cesaretini gösterirler. -Queensryche / Lady Jane eşlik edebilir bu yazıya- Varlıklar adedince var olma biçimleri yok mudur? Herkesin varoluşu, kendi varlığına göredir. Öyle değil midir? Herkesin kendisi, kendine göredir. Benzer şartların, bambaşka varoluşları vardır bu yüzden. Bu bahsin en güzel örneği Viktorya Dönemi'nde kendi mizaçlarınca var olma cesareti gösteren Bronte Kardeşler olabilir. Birkaç yaş arayla Yorkshire kırsalında doğan bu dört kardeş birbirinden bambaşka varoluşlar ortaya koymuşlardır. Bu özelliklerini ifşa eden Bronte Kardeşler'in meşhur portresinde, dikkatli gözler için bir keşif saklı... Portrede kendi dahil üç kız kardeşini beraber çizen ağabey Branwell, bir süre sonra kendini silerek Dünya Edebiyatı'ndan da varlığını silmeyi seçmiştir sanki. İrlanda asıllı, Cambridge'deki St. John's College'da ilahiyat öğrencisi olan Patrick Prunty; daha asil bir izlenim bırakması kaygısıyla yeni bir soy isim seçer kendine: Bronte. Bu genç papazın çocukları Dünya Edebiyatı'na üç gök olayı hediye etmiştir adeta: Yağmur, Şimşek ve Yıldırım gibi oluşlarıyla: Charlotte, Emily ve Anne. Bu dört kardeş Papaz Evi'nin zengin sayılabilecek kütüphanesinin imkanlarını sonuna kadar kullanıp kendilerine düşlerden ülkeler, kendilik krallıkları inşa ederler. Ve 19. yüzyılın tüm var olma zorluklarına, taşranın vahşi engellerine karşı yazının ve kitapların inzivasına çekilirler. Anne Bronte hakkında biyografı yazan Samantha Ellis'e göre Brontelerin topyekun değerlendirilmesi kişilik özelliklerinin göz ardı edilmesine yol açıyor. Ellis ayrıca aralarındaki rekabetin tetikleyici etkisinden de bahsederek Bronte Kardeşleri gelmiş geçmiş en iyi yazar gruplarından biri olarak niteliyor. Kız kardeşlerin roman karakterlerine ilham veren Branwell dışında, kardeşler arasında daha az yetenekli ve kasvetli bulunan Anne ile ilgili ilginç iddialar bulunuyor. Bu iddialardan biri Anne'in Agnes Grey romanının Jane Eyre'le büyük benzerlikler taşıdığı, başka bir iddia ise Anne'in en iyi kitabı olduğu rivayet edilen The Tenant of Widfell Hall romanının Charlotte tarafından basımının engellendiği iddiasıdır. Yadırganma kaygısı, kendilik cesaretini kıran en büyük varoluş engellerinden bir tanesi değil midir? Onaylanma isteği, takdir görme hevesiyle birleştiğinde kendine en büyük hasarı veriyor insanın kendisi. Bu kaygıyı yaşadıkları dönemde fazlasıyla hisseden Bronte'ler, kendilerine erkek isimleriyle mahlas seçerler. Viktorya Dönemi'nin kadın varoluşunu kısıtlayan baskısına bir çözüm bulup erkek mahlasları ardına saklanarak eserlerini yayımlarlar. Charlotte; Currer Bell, Emily; Ellis Bell, Anne ise Acton Bell ismini kullanır ilk kitaplarında. 19. yy kurmaca metinlerinde kadın karakter yalnızca dişil özellikleri ile resmedilirken Bronte Kardeşler, metne kadının ruhu, zihni, kalbi, tenini getirme cesaretini gösterirler. 19. yy eleştirmenlerinden Elizabeth Eastlake; Jane Eyre karakterinin asi ruhunun, güçlü karakterinin belirgin örneklerinden biri olarak tarif eder. Feminist izlerin görüldüğü romanlarında ve toplumsal cinsiyetin bu temsilinde kardeşler arasında da mizaç farkı göze batar: Emily romantik akımın temsilcilerinden kabul edilirken; Charlotte ve Anne için realizm akımın içinde yer gösterilir. Varlıklar adedince olan var olma biçimleri; mizaçlar adedince de var olma stili ortaya koyuyor. (2016 tarihli To Walk Invisible: The Bronte Sisters filmi, kardeşlerin bu mizaç farklarına ve yaşamlarına iyi bir tasvir sunuyor.) Emily şiirlerinde ve bilhassa romanı Uğultulu Tepeler'de yüksek bir romantizmi dışa vururken, Charlotte ve Anne, romanlarında gerçekçi bir anlatı yöntemini tercih etmiştir. Üç kız kardeşin romanları kendi mizaç ve aşk tasavvurlarını ifşa eder niteliktedir. Hepsi de aşkı kendi ruhlarınca resmeder. Emily'nin Uğultulu Tepeler romanı aşkın ihtiras ve intikam halini; Anne'in Agnes Grey romanı ise evlilik ve aile üzerine eleştirel yorumunu; Charlotte'ın Jane Eyre'si ise bir kadının bağımsızlık mücadelesini yansıtır. Fakat hepsinde ortak olan şey cesarettir. Charlotte Bronte hayatını düşlediği gibi yaşama cesareti gösteren Jane Eyre, Emily Bronte aşkını yaşama cesareti gösteren Catherine, Anne Bronte ise Wildfell Hall romanında kocasına karşı bağımsızlığını kazanma cesareti gösteren cesur kadın karakterlerdir. Charlotte Bronte, sınıf farkının yozlaşmış asalet algısına sert darbeler vurur romanlarında. İsmet Özel'in tevarüs edilmemiş asalet tanımlamasıyla örtüşür niteliktedir bu yorum. Romanlarında o dönemin popüler ilmi Frenoloji ilgisini de sezdiren Charlotte, Jane Eyre romanında o dönem için yeni ve cesur bir asalet yorumu getirir. Bronte, asaletin zengin, muteber, nüfuzlu, şöhretli, güzel, bilgili vs. gibi sıfatlarla kutsandığı, alenen ya da gizli bir üstünlük hiyerarşisi olarak kullanıldığı 19. yy İngiltere'sinde sıfatların kimseyi asil kılmaya yetmediğini vurgular. Charlotte'ın asaleti, en önce ruhta, şahsiyette ve hal dilinde filizlenen şeydir çünkü. Brontelerin romanları ve yazgısı arasında büyük denklikler bulunur. Brüksel'de Constantin Heger ve eşinin işlettiği bir okulda öğretmenlik yapan Charlotte, Heger'e beslediği platonik hislerin yansımaları o dönem kaleme aldığı Profesör, Villette romanlarında görülebilir. Heger'ye yazdığı mektupların birinde Fransızcayı sizin hatırınız için bütün kalbim ve ruhumla seviyorum. diyerek örtük bir aşk ilanı eder Charlotte. Feride Güntekin 5harfliler. com'daki yazısında, Charlotte'ın Heger'ye yazdığı mektupların günümüze ulaşmasının hayli enteresan bir nedeni olduğunu aktarır. Charlotte'ın mektuplarının, onları yırtıp atan Heger'nin karısı tarafından bulunup parçaların birbirine dikilmesi sonucu günümüze ulaştığını ifade eder. Tüm kardeşlerini 30'larına varmadan kaybeden Charlotte da ancak 38 yaşına kadar yaşar. Ölümünden bir yıl önce Rahip Arthur Bell Nicholls ile evlenir. Doğumuna kısa bir süre kala kardeşleri gibi veremden hayatını kaybeder. Ve sonunu getiremediği Emma isimli bir roman bırakır ardında. Belki de Charlotte düşlerinin mümkünsüzlüğünü en güzel böyle telafi etmişti. Ve belki de asıl güzellik buydu: Muhteşem bir tasavvur ve yaratma istidadına sahip olmak. Yaşamın tüm acılarına en büyük teselli de burada gizlidir belki... Roman gibi yaşamayıp romanı bizatihi yazan olmak. Rochester beklemektense Jane Eyre olmak, bir Jane Eyre yazmak ve Charlotte Bronte olmak.


Uzun yıllardır, akşamları yatışımın tiyatrosu, dramı dışında Combray'ye ait her şey benim için yok olmuşken, bir kış günü eve döndüğümde, üşümüş olduğumu gören annem, alışkın olmadığım halde, biraz çay içmemi önerdi. Önce istemedim, sonra, bilmem neden, fikir değiştirdim. Annem, birini gönderip, Küçük Madlen denilen, bir tarak midyesinin oluklu çenetleri arasında biçimlendirilmiş gibi görünen o kısa, tombul keklerden aldırdı. Az sonra, o kasvetli günün ve iç karartıcı bir yarının beklentisiyle bunalmış bir halde, yaptığım şeye dikkat etmeden, yumuşasın diye içine bir parça madlen attığım çaydan bir kaşık alıp ağzıma götürdüm. Ama içinde kek kırıntıları bulunan çay damağıma değdiği anda irkilerek, içimde olup biten olağanüstü şeye dikkat kesildim. Sebebi hakkında en ufak bir fikre bile sahip olmadığım, soyutlanmış, harikulade bir haz, benliğimi sarmıştı. Bir anda, hayatın dertlerini önemsiz, felaketlerini zararsız, kısalığını boş kılmış, aşkla aynı yöntemi izleyerek, benliğimi değerli bir özle doldurmuştu; daha doğrusu, bu öz, benliğimde değildi, benliğimin ta kendisiydi. Kendimi vasat, sıradan ve ölümlü hissetmiyordum artık. Sonra ansızın o hatıra karşımda beliriverdi. Bu tat, Combray'de pazar sabahları, Leonie Halamın, günaydın demeye odasına gittiğimde, çayına ya da ıhlamuruna batırıp bana verdiği bir parça madlenin tadıydı... Proust'un Kayıp Zamanın İzinde eserinde geçen bu eşsiz bölüm, Fransızcaya, madeleine de proust ifadesini kazandırmıştır. Genellikle çocukluğa dair güçlü bir hatırayı, bir an'ı birdenbire canlandırıveren, geçmişe açılan sihirli bir kapı işlevi gören kokuları, tatları, sesleri anlatmak için kullanılır. Sizin de sık sık başınıza gelmiştir, edebiyat eserlerinde yer alan yiyecek tarifleri, iştah açıcı şölensel sofralar, bazen basit bir sandviç ya da bir parça çikolata bile okuru bambaşka yerlere götürür. Böyle durumlarda devreye giren istemsiz bellek kimbilir sandıktan hangi hatıraları çıkarmış, hangi anları parlatmıştır. Bu aynı zamanda zihnimizde bazı kitapların, içlerinde geçen yemek sahneleriyle kodlanmasına sebep olur. Karakuş tatlısı denince Muzaffer İzgü'nün Ökkeş serisinin, fondan denince Çalıkuşu'nda Reşat Nuri'nin anlattığı fondan yeme adabının, tarhana çorbasıyla İnce Memed'in, patlıcanlı dolma yerken Yusuf Atılgan'ın Aylak Adam'ının, sahanda yumurta mevzubahisse Bangır Bangır Ferdi Çalıyor Evde... kitabındaki bir öyküde Mahir Ünsal Eriş'in iki arkadaşa ikişerli paylaştırdığı dört yumurtanın, domates suyu dendiğinde Sait Faik'in Mahalle Kahvesi kitabındaki Kör Mustafa'nın aklımıza düşmesi bundandır. Siyah Kitap'tan geçtiğimiz günlerde çıkan Edebi Ziyafet, hem edebiyat eserlerini lezzetli yemekler, mükemmel tatlar, iştah açıcı kokular vasıtasıyla anımsamayı hem de yemek yapmayı sevenlerin ilgisini çekecek. Jennifer Barclay roman, şiir ve oyunlardan seçerek bir araya getirdiği yemek tariflerini, bazen de kitaplarda geçen yemek sahneleriyle eşleştirdiği reçeteleri okura sunuyor. Kitapta Başlangıç ve Atıştırmalıklar, Ana Yemekler, Tatlılar ve Şekerlemeler olarak üç ana başlıkta gruplanan tariflerle birlikte kitaplardan alıntılar, yazarların yemeğe dair düşünceleri ve bazen de bir yemeğin ya da yiyeceğin farklı yazarların eserlerinde nasıl karşımıza çıktığı yer alıyor. Moby Dick'teki dumanı tüten balık çorbasından Deniz, Deniz'de Charles Arrowby'nin öğle yemeğinde yediği tütsülenmiş balıklara; Ulysses'te Leopold Bloom'un iştahla tükettiği sakatatlardan Canterbury Hikayeleri'nin Franklin'i için yazarın uygun gördüğü yağlı kekliğe; Deniz Feneri'nde Marthe'ın övünçle ikram ettiği Boeuf en Daubedan Madam Bovary'nin düğününde servis edilen tavuk yahnisine ve elbette Kayıp Zamanın İzinde'nin meşhur madlenlerine dek pek çok tarifin yer aldığı kitap bu sıcak yaz günlerinin rehavetinde hem lezzet hem de edebiyat peşinde koşanlara hediye.


Tefekkürü önceleyen bir hayat benimseyen Tage Lindbom, bu hayat tarzının semeresi olan eserlerde, çağdaş zihniyetin önündeki ilerleme gibi engellerin neden olduğu tahribatı derinlemesine tahlil etmektedir. Gelenekselcilerin sıkça atıfta bulunduğu modernitenin açmazlarına odaklanırken, diğer yandan da sözde demokrat modern toplumun tasavvurlarına yön veren liberalizm, sosyalizm gibi akımların yetersizliğine vurguda bulunmuştur. Avrupa'da tasavvufun varlığının, İslam'ın intişarıyla paralel bir seyir izlediği malumdur. Sanılanın aksine, tasavvuf teori ve pratiğinin Batıdaki serüveni modern dönemin çok öncesinde, belki de Endülüs'ten başlayarak ele alınmak durumundadır. Her ülkedeki seyir biricik olmakla birlikte, tutan bir mayanın diğer ülkelerin düşünce hayatına da etkide bulunmak suretiyle arayışlarda mesafe kat edilmesine ivme kazandırdığı gözlemlenebilir. Son dönemlerde artan Müslüman nüfusla öne çıkan İsveç'te İslam'la tanışmaya bazen tasavvufa olan ilgi eşlik etmektedir. Ünlü ressam Ivan Agueli ile şair ve yazar Kurt Almqvist gibi İslam'ı benimsemenin yanında tasavvufi bir yol tutmasıyla dikkat çeken Tage Lindbom da İsveç'teki canlılığın mimarlarından birisi olarak anılmaktadır. 24 Ocak 1909 yılında Malmö'de dünyaya gelen Tage Lindbom, İsveç'in kuzeyinde yer alan Norrland'da büyür. Genç yaştan itibaren İsveç'teki sosyalist harekete ilgi duyan Lindbom, Stockholm Üniversitesi'nde eğitim görmüş, lisansüstü çalışmalarını da yine aynı üniversitede, özellikle işçi hareketi ve sendikalar konusuna yoğunlaşarak sosyalizmin toplum üzerindeki etkileri üzerine yaptığı çalışmalarla sürdürmüştür. Doktorasını siyaset bilimi alanında yine sendikalar üzerine gerçekleştiren Lindbom, 1938 1965 yılları arasında Sosyal Demokrat Parti'de hem teorisyen olarak görev almış hem de partinin kalesi addedilen arşivlerin direktörlüğüne getirilmiştir. Böylece devlet yönetiminin tüm kademelerine mensup siyasetçilerle yakından ilişkili kurma fırsatını elde etmiştir. İktidardaki sosyalist hareketin yönetimi esnasında belirgin bir refah söz konusu olmasına karşın, Lindbom mevcut dinamizmin korunup korunamayacağı konusunda kuşkuludur. Zira benmerkezci bir yaklaşımın hakim olmaya başladığı 1950li yıllarda, sosyal demokrasinin yakaladığı maddi iktidara rağmen, tefekküri boyutun eksikliği de kendini iyiden iyiye hissettirmektedir. İsveçli yazar Kurt Almqvist'in The Forgotten Dimension isimli eseriyle karşılaşması, hayatının sonraki döneminde önemli bir yere sahip iki mütefekkire, yani Rene Guenon ve Frithjof Schuon'a ulaşmasına vesile olmuştur. İsveç muhafazakarlığının aksaçlısı olarak anılan Lindbom, 1960'lı yılların başlarında İslam'la müşerref olduktan sonra Schuon eliyle Şazeliyye'ye intisap ederek Zeyd ismini alır ve İsveç'te etkili olan Gelenekselci damarın sözcülerinden birisi haline gelir. 1962 yılında kaleme aldığı Sancho Panza'nın Yeldeğirmenleri isimli eseri, bir yandan diğer Gelenekselcilerin sıkça atıfta bulunduğu modernitenin açmazlarına odaklanırken, diğer yandan da sözde demokrat modern toplumun tasavvurlarına yön veren liberalizm, sosyalizm gibi akımların yetersizliğine vurguda bulunmuştur. Daha önce Guenon'un altını çizdiği Niceliğin Egemenliği kavramını imlercesine Fransız Devrimi'nden sonra ortaya çıkan eşitlik benzeri anlayışların özünde İlahi olanın değil beşeri olanın egemenliği gibi bir sapma barındırdığını da eserde dile getirilen hususlardandır. Bu eseri kaleme almasının ardından partideki görevinden ayrılması neredeyse zorunlu hale gelmiştir. Emekliliği olağanın dışında bir seyir izleyen Lindbom, Türkçeye de çevrilmiş olan Demokrasi Miti, Başaklar ve Ayrık Otları gibi yirmiyi aşkın kitap kaleme almıştır. Tefekkürü önceleyen bir hayat benimseyen ve oldukça üretken bir yazar olan Tage Lindbom, 2001 yılında vefat etmiştir. Between Heaven and Earth gibi tefekkür ağırlıklı yeni hayat tarzının semeresi olan eserlerde, çağdaş zihniyetin önündeki ilerleme gibi engellerin neden olduğu tahribatı derinlemesine tahlil etmektedir. Lindbom'un zihninde, artık Allah'ın yeryüzündeki halifesi insan anlayışından salt rasyonalizme doğru savrulan bakış açılarının kökeninde ne olduğunun tespiti bir sorun olarak durmaktadır. Dünyayı günahla tanıştıran insandır ve bahsi geçen halifeliğin yanı sıra ilahi surette oluşu, eşref ve esfel arasında bir gidiş-gelişe de işaret etmektedir. İnsanın yeryüzüne indirilişi dikkate alındığında, bu aşağı aleme yalnızca kutsal olanı değil ayrıca bilkuvve günahkarlığı da getirdiği ifade edilebilir. Belli bir süre idame ettirilen fıtri hal, bir süre sonra yerini yeryüzüne tahakküm olarak ifade edilebilecek bir sanrıya da bırakmıştır. Zamanla ulaşılan profan bilginin de yardımıyla maddi bir hükümranlık, cennet masumiyetini kaybetme pahasına elde edilmiş görünmektedir. Aynı anda iki efendiye hizmet edilmesinin muhal olduğu öncülünden hareketle, gerçek Meliki ile yüzleşen insan -tabiri caizse- sıvışmanın yollarını aramak durumda kalacak ve korku ile suçluluğun öne çıktığı bir tavırla bahanelerin peşine düşecektir. Modern insanın Tanrı merkezli tüm anlayışları geride bırakma çabasının ardında, duyduğu hicabın bir getirisi olarak fıtri haline dönme arzusu da zaman zaman gerçekleşen bir olgu olarak karşımıza çıkmaktadır. Fıtri hale dönmenin önemi üzerinde hayli kafa yoran Tage Lindbom gibi fikir adamlarının açtığı yolda, nice canların kendi serüvenleri için bir hareket noktasıyla buluştukları hesaba katıldığı vakit, böylesi şahsiyetlerin önemi bir kez daha gün yüzüne çıkmaktadır.


Edebiyat ajanı kimliğiyle tanıdığımız Nermin Mollaoğlu, Türk edebiyatını dünyaya tanıtan en başarılı ajans olarak bilinen Kalem Ajans'ın kurucu. Ajans, 2005 yılından beri hem yerli yazarların dünyaya tanıtılması hem de yabancı yazarların dilimize kazandırılması için çalışmakta. Mollaoğlu ile edebiyat ajanlığı kavramından sesli kitaplara kadar yayıncılık dünyasını ele alırken; Bu ülkenin ne zaman ateşi çıksa, çevresindeki ülkelerde sorunlar olsa yayıncılık en az etkilenen sektörlerden biri olmuştur. sözleriyle yayıncılık dünyasının son günlerine dair bakışını ifade etti. Mesleğimi sorduklarında tam olarak EDEBİYAT AJANI diyorum. Hala edebiyatın ajanı mı olurmuş diye düşünenler oluyor. Bazılarına dünyadaki ilk edebiyat ajanının ben doğmadan tam 100 yıl önce Amerika'da çalışmaya başladığını anlatıyorum. Benim işimin tanımını daha uzun süre tartışmaya devam edeceğiz sanırım ama yaptığım iş şu: Türk yazarlarının eserlerinin farklı dillerde okunması için çalışmak, dünyanın her köşesinde yayımlanan kitapların Türkiye'de uygun yayıncı ile buluşması için köprü olmak. Edebiyat ajanlığının büyük pazar dilleri dediğimiz İngilizce, Almanca, Fransızca, İspanyolca ve İtalyanca'da uzun bir geçmişi var. Ülkemizde yabancı dillerden Türkçeye kitap telifi satışı yönünde yarım asırdır yoğun şekilde ilerlemekte. Türkçeden diğer dillere 20 yıl bile olmadı. Ülke edebiyatımızı dünyada okutmada daha yolun çok başındayız. Yazarları bazen yayınevleri üzerinden de temsil ediyoruz. Önemli olan Fikir ve Sanat Eseri Kanunu'nda belirtilen işleme haklarından olan çeviri hakkının kimde olduğu. Eğer bu hakkı yayınevine devretmişse biz de yayınevi üzerinden ilerlememiz gerekir. Çoğu zaman yazarların bu haklarını biz yönettiğimiz için direkt çeviri hak satışı yapabiliyoruz. Bu ülkenin ne zaman ateşi çıksa, çevresindeki ülkelerde sorunlar olsa yayıncılık en az etkilenen sektörlerden biri olmuştur. Bu tüm cumhuriyet tarihi boyunca böyle oldu. Karantina dünya genelinde yaşandığı halde yayıncılığımız yine aynı tepkiyi veriyor. Satışlarda azalma olmasına rağmen başka sektörlere kıyasla en az hasarla ilerliyor. Sesli kitap sever olarak sesli kitap seçeneklerinin artmasına çok sevindim. Karantina günlerinde daha önce sesli kitap deneyimi olmayanlar da bunu keşfettiler. Bundan mutlu oldum. E-kitaplar Türkiye'de daha çok kurgu dışı kitaplarda, ders kitaplarında tercih ediliyor ve bu şekilde devam edecektir. Kurgu kitabı e formatta okuma alışkanlığı Türkçe okur mayasında tutmadı. Uluslararası edebiyat festivali düzenleyen dünyada pek edebiyat ajansı yok. Kalem olarak İstanbul Uluslararası Edebiyat Festivali'nin Türk edebiyatının tanıtımına çok yararlı olduğunu gördükçe mutlu oluyoruz, gurur duyuyoruz. İTEF sayesinde dünyanın diğer ülkelerindeki festivallerle de sıkı dirsek temasında oluyoruz. İTEF'i 2009'da ilk kez düzenlemiştik. 2008'de Türkiye'nin Frankfurt Kitap Fuarı'nda onur konukluğunun hemen sonrası, 2010 İstanbul Kültür Başkenti çalışmalarının hemen öncesiydi. İlk yıldan başlayarak çok sayıda yabancı yazarı İstanbul'da ağırlamaya başladık. Birçoğu Türkiye'yle ilgili önyargıları değişerek evlerine döndüler. Temsil ettiğimiz yazarların kitapları her zaman okuma listesinde büyük yer kaplıyor. Ve fakat yeni yazarlara, farklı coğrafyalardan kelimelere hep açığım. Keşifler yapmaktan çok hoşlanıyorum. Kurgu dışı hep az okuyordum; bu yıl bunu değiştirdim. Tek başına okur değilim. Bundan şunu kastediyorum. İyi bir kitap okuyunca bunu paylaşmayı seviyorum. Ruhuma uygun bir mesleğim var.


Sinemanın edebiyata duyduğu tutku çok eski bir hikayedir. Romanlar sinema için daima iştah kabartan bir malzeme olmuştur. Sinema tarihinin ilk filmi olarak kabul edilen Aya Yolculuk'un bir uyarlama olduğunu hatırlayalım. Othello'dan Hamlet'e, Faust'tan Kamelyalı Kadın'a, Budala'dan Doktor Jivago'ya burada saymakla bitiremeyeceğimiz bir liste çıkarmak mümkündür. Anlatacak hikaye bulmak için kitapları ve dergileri inceleyen yönetmenler sağlıklı balıklarla dolu hızla akan bir akarsuyun kenarında yaşayıp sardalye konservesi yiyen insanlar gibidir. Abbas Kiyarüstemi bu harika cümlede sinemanın en kestirme ve güvenli kaynağını işaret ediyor. Sanatsal üretim sürecinde konu ya da idea aranan bir şey değildir, zaten bulunmuş olandır. Arayışın kendisini mutlaklaştırmak, onu bizatihi bir değer olarak konumlandırıp ondan bir türlü kopamamak, hastalıklı bir romantizmin ya da yeteneksizliğin müşkülpesent görünümlü mazeretinin ifadesidir. Sinemanın edebiyata duyduğu tutku çok eski bir hikayedir. Romanlar sinema için daima iştah kabartan bir malzeme olmuştur. Bu durum sinemanın erken evresi için belki de kaçınılmazdı; zira bu genç sanata bir saygınlık kazandırmak, onu bir panayır eğlencesi olmaktan kurtararak diğer sanatların aristokrat çeperinde bir yer edinmesini sağlamak kaygısına matuftu. Sinema tarihinin ilk filmi olarak kabul edilen Aya Yolculuk'un bir uyarlama olduğunu hatırlayalım. Othello'dan Hamlet'e, Faust'tan Kamelyalı Kadın'a, Budala'dan Doktor Jivago'ya burada saymakla bitiremeyeceğimiz bir liste çıkarmak mümkündür. Bir roman hiçbir şekilde sinemada mutlak bir karşılık bulamaz. Zira sinemanın görsel alanı romanların literal anlamını yutarak kendini var edecektir. Hiçbir sanat, sınırları keskin ve derin hatlarla belirlenmiş olan diğer sanat formlarına dönüşemez veya birbirinin malzemesi olarak kendisi kalmayı, biricik ve benzersiz olmayı başaramaz. Esasen roman ve sinema ancak birbirine dokunmadan daha saf kalmayı başarabilir. Roman ve sinema arasındaki bu ayrımı en belirgin biçimiyle hissettiğimiz örneklerden biri de Ses ve Öfke'dir. Ses ve Öfke (The Sound and The Fury, 1929) yüzyılın en büyük romanlarından biri olarak yönetmenlerin ve yapımcıların dikkatinden kaçmamıştır. Roman iki ayrı yönetmen tarafından altmış yıl ara ile beyazperdeye aktarılmıştır. Faulkner bu benzersiz eserinde Missisipi'de yaşamakta olan Champson ailesinin üç kuşak boyunca devam eden hikayesini anlatır. Romanın konusu bir yana Ses ve Öfke'yi benzersiz kılan şey onun üslup özelliğidir ve bu sıra dışı özelliği ile film olamayacak romanlar kategorisine dahil edilmelidir. İlk bakışta romanın dramatik yapısı ve büyüleyici atmosferi, hikayenin sürekli değişen dinamik kurgusu ile sinema için cazip bir malzeme olarak görülse de esasen büyüklüğünü literal kusursuzluğuna ve benzersiz üslubuna borçludur. Peki ya bir film olarak Ses ve Öfke'nin payına düşen nedir? Yönetmenliğini James Franko'nun yapmış olduğu 2014 yapımı filmden hafızalarımızda geriye neredeyse hiçbir şey kalmamıştır. Romanı okuyanlar için film tam bir hayal kırıklığıdır. Huzur da tıpkı Ses ve Öfke gibi sinemanın alanından uzak durması gereken romanlardan; ilk kez tefrika edildiği 1948'den bu yana geçen yetmiş iki yıl boyunca yeniliğini tazeliğini koruyor. Bir roman olarak başarısını dramatik yapısından çok ruhsallığına, derin monologlara ve elbette dil ve üslup özelliğine borçlu. Bu yönüyle Huzur, edebiyatla sinemanın en keskin ayrımlarının hissedildiği tehlikeli bölgede duruyor. Elbette bir film olarak tasarlandığında bütün bu zaaflar aşılabilir, Huzur'a yeni bir yorum getirilebilir, dramatik yapı, kahramanlar ve mekanlar değiştirilebilir ancak o zaman da elimizde kalan Huzur değil başka bir şey olur: En iyi ihtimalle iyi bir edebi senaryo. Edebi senaryolar yönetmenini mahcup edecek güzelliktedir ve ne yazık ki hiçbir senaryo okunmak için yazılmaz. Nihayetinde Huzur bir film olarak, seyirci için pişmanlık yönetmen için başarısız bir deneyim, Tanpınar okurları içinse memnuniyetsiz bir tecrübe olacaktır. Abbas Kiyarüstemi İle Sinema Dersleri,


Mehmet Eroğlu İyi Adamın On Günü'nü 2019'da yayımlamıştı. Üç ay içinde yazdığı Kötü Adamın On Günü'nü ise, 2020'nin başında çıkardı. Benzer atmosferlere sahip her iki roman da. İkisinin de kahramanı aynı: Sadık. Kötü Adam'da ismini değiştiriyor; Adil oluyor bir süre, sonlara doğruysa Öcal. Fakat itkileri, tepkileri, düşünceleri üç aşağı beş yukarı aynı, iyi Sadıkla, kötü Sadıkın. Bir kötülüğünü de görmüyoruz aslında roman boyunca. Tabii romancımız hangi nedenle olursa olsun cinayet işlemenin kötü olmaya yettiğini düşünüyor. Ya da ancak yeterince kötü olduktan sonra cinayet işleneceğini düşünüyor. Zaten bu konular -özellikle kötülük- roman boyunca tartışılıyor. Sadık kötü olmak istiyor. Adil de öç alan olmak istiyor. Ölen genç karısının, öcünü alıyor önce. Adil ismi oradan geliyor. Kayınbabasının bacaklarını kırıyor, karısının amcasının ise hayalarını koparıyor. Roman boyunca, bunun acısıyla karşılaşıyoruz: Doğum esnasında eşiyle bebeği ölür. Cenaze sırasında çıkan kavga, kavga sonrasındaysa trafik kazası... Sadık'ın her yeri ağrıyor; sol kolu, omzu, göğsü, kuyruksokumu ve başı. Asıl ağrıysa, kalbindedir onun, daha doğrusu ruhunda. İyi Adam'da ise, sürekli üşürdü Sadık. Yine eski karısının acısını taşırdı. Tuhaf bir melankolinin içindeydi. Ne zaman Sadık'a dedektiflik görevi verilir, işte roman o zaman başlar, Sadık o zaman zekasını ve yeteneğini gösterme imkanı bulur. Bu, onun için yaşamıyor gibi yaşamaktır. Kötü Adam, İyi Adam'a kıyasla daha çok olayla dolu. Akla gelmeyecek kadar çok, iç içe geçmiş olayların sağlam bir kurgusundan söz ediyoruz. Ayrıca felsefesi var Kötü Adam'ın; sorgulaması, hesaplaşması gereken konular... Daha entelektüel göndermelere sahip. Roman boyunca Hamlet tartışılır mesela. Tanrı'yı bulamazsın ki öldüresin denilerek, sık sık Nietzsche'ye atıf yapılır. Sadık'la Raskolnikov karşılaştırılır. Anlatımda Kolombo ve Sherlock Holmes karakterlerinden faydalanılır. Ayrıca İyi Adam kadar akıcıdır Kötü Adam. Onda merak unsuru iyi kullanılmış. Diyaloglar canlı. Zaten roman, Sadık'ın iç konuşmaları ve diğer karakterlerle diyaloglarından ibaret. Mehmet Eroğlu bunu çok iyi uyguluyor. Bir yandan Sadık'ın zihnini okuyoruz, diğer yandan diyaloglarını. Diyaloglardan, iç konuşmalara geçişler de çok başarılı. Bu şekilde aslında Sadık'ın hem gerçek düşüncesini hem de işine yarayacak düşünceyi görüyoruz. Ayrıca iki roman arasında temel bir ayrım var. İyi Adam'da, Sadık bütünüyle kadınların çizdiği rotanın içinde hareket ediyordu. Rotasını çoğu zaman bulamıyor, akıntının içinde sürükleniyor izlenimi bırakıyordu. Yaşadığı melankoliyle ilgilidir bu. Çünkü eski karısından inanılmaz bir kazık yemiştir. Belki de bu kazığın acısıyla, kadınlara karşı direnç göstermesi ortadan kalkmıştır. Tamamen iradesiz hareket etmesinin nedeni, uzun süre etkisinden çıkamadığı bu travmadır. Sürekli üşümesinin nedeni de budur. Onu, bu melankoliden, bir kadın çıkarır: Fatoş. Bir kadının açtığı yarayı ancak başka bir kadının tedavi edebileceğine güzel bir örnektir bu. Kötü Adam'da da aynı konu işlenir. Fakat bu sefer iradesine sahip, kadına daha az bağımlı, ne yapması gerektiğini düşünürken başkasından yardım beklemeyen bir Sadık üzerinden işlenir. Pınar çıkar karşımıza, Kötü Adam'da. İyi Adam'da da vardı o. Çocuktu. Kötü Adam'da büyümüştür. Kötülüğün, iradeyle bir ilgisinin olduğunu mu düşünüyor acaba Mehmet Eroğlu? Yani iyiliği kendi irademizle değil dışarıdan müdahalelerle; kötülüğü ise, kendi irademizle, başımıza buyrukluğumuzla mı yaparız? Üstünlük ve başarıları kendinden bilmekle mi ilgilidir kötülük? Mehmet Eroğlu'nun öyle bir fikri var gibi, Kötü Adam'da. Çünkü bu sefer Sadık pervasız karar verir ve ona göre hareket eder. Emirler yağdırır, yardımcıları Zeynel ve Hüso'ya. Pınar'a çok söz dinletemese de, ne yapması gerektiğini söyler. Kötü olmanın peşindedir ama yine de Maria'nın uğradığı tecavüze içi yanar. Zeynel'in kırılan onurunu düşünür, Pınar'ın zarar görmemesi için elinden geleni yapar. Ve bir servete konduğunda bunu emri altındakilerle paylaşır. Romanın sonunda artık kötü olduğunu düşünen bir Sadık vardır. Mehmet Eroğlu gerçek kötü Sadıkı yazacak mı acaba? Yazar belki de. İlginç olur. Ama üçüncü kitapta işi daha zordur romancımızın. Çünkü İyi Adam'daki düşük çıtayı, Kötü Adam'da yukarılara taşımıştır.


Kosinski 1940'lı yıllar Doğu Avrupa'sının ürkütücü ahvalini serinkanlı üslup ve mistik öğelerle karılmış etkileyici bir kurgu şemasıyla anlatmıştır. Birbirlerini parçalayan insanlar, birbirlerini yiyen hayvanlar ve hepsine hükmeden tabiat, natüralist bir perspektifle sunulmuştur. Tüm bu kaosun kalbinde, yaşadıkça ölen öldükçe yaşayan o çocuk vardır. Kosinski, 1933 yılında Polonya'nın Lodz şehrinde dünyaya gelmiş. Yahudi olan ailesi, Nazilerin Almanya'dan başlayarak tüm Avrupa'ya yaydığı korku ikliminin bir objesi olmuşlar. Haliyle Kosinski'nin çocukluğu bu karanlık sürecin gölgesinde geçmiş. İkinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla birlikte savrulan aile, Lodz şehrindeki Katolik topluluklardan hatırı sayılır yardımlar görmüş. Öyle ki, Kosinski babasının dostu olan Katolik bir rahibin hazırladığı vaftiz belgesi sayesinde Polonya'yı kan gölüne çeviren Holokost'tan kurtulmayı başarabilmiş. Bir süre sonra Lodz'un kırsalındaki köylerde çiftçilerin yanında yaşına göre çok ağır işlerde çalışmış ve bu çiftçilerin karıştığı silahlı bir kavgada şahit olduklarından sonra konuşma yetisini geçici olarak kaybetmiş. Bu travmaya, taşrada yaşadığı diğer kötü olaylar da eklenince Kosinski başka köylere doğru yola koyulmuş. Yazarın çocuk başına ve beş parasız halde sürdürmeye çalıştığı hayatın yansımalarını Boyalı Kuş isimli eserinde cılk yaralar kıvamında görmek mümkündür. Kabuslarla dolu bu yolculuğun ardından hem ailesine hem de sağlığına kavuşması, Kosinski'nin edebiyata yönelmesi açısından önemlidir. Yazar, bu dönemeçten sonra uzun yıllar boyunca çeşitli okumalar ve akademik araştırmalarla meşgul olmuştur. Naziler'in yenilmesi neticesinde onların yerini dolduran Sovyetler'in Doğu Avrupa'da uyguladıkları aşırı politikalara karşı siyasi bilinç geliştiren gruplara dahil olan yazar, komünizm karşıtı yazıları sonrasında epey sancılı süreçler geçirmiş. İşlerin daha vahim hale gelmesine ramak kala da 1957 yılında New York'a kaçmış. Amerika'ya ayak basması, hayalini kurduğu hayatı yaşaması için ona büyük şans getirmiş. Zira New York'ta çeşitli işlerde çalıştıktan sonra zengin bir kadınla yaptığı evlilik, kendi tabiriyle ona yapay cennetin kapılarını aralamış. Kosinski'yi evvela Amerika'ya akabinde de Avrupa'ya tanıtan bu altın yılları, beri yandan da onu New York'un zengin ve entelektüel çevrelerin fenomeni haline getirmiş. Yazarın evinde düzenlediği partiler, dönemin meşhur yazarları, yönetmenleri, müzisyenleri ve iş insanları için toplanma noktaları olmuş. Fakat bu rüya gibi genişleyen hayat, Kosinski'nin kökü çocukluğunda olan ve giderek dallanıp budaklanan buhranlarını dizginlemek için yeterli olmamış. Kosinski girdiği psikolojik krizlerden birinin sonunda; Her zamankinden daha uzun bir süre uyuyacağım. Buna sonsuzluk deyin. Notunu ardında bırakarak 1991 yılında intihar etmiştir. Kosinski'yi büyük bir yazar yapan eseri Boyalı Kuş'un başkahramanı altı yaşındaki Yahudi bir çocuktur. Çocuğun hayatını kurtarmak için Naziler'in etkisinden uzakta olan bir köye yollanmasıyla başlayan drama, aslında yazarın hayatının odak noktaları değişmiş bir halidir. Çocuğun yanına sığındığı yaşlı kadının ölmesi neticesinde kendisine kalacak, karnını doyuracak bir yer ev bulma ümidiyle yoluna devam etmesiyle gelişen kurgu; içerdiği metaforlarla acıklı bir yol serüvenine dönüşecektir. Bu bağlamda Doğu Avrupa taşrasının gündelik ritmine egemen olan hurafeler, kör inançlar ve Slav paganizminin mistik aurasıyla bezenmiş panoramik görüntüler, romanın sert gerçeklik boyutu açısından etkileyici yerlerdir. Başkarakter, çetin doğa şartları ve savaşın harap edici tesiriyle alt üst olmuş kasabalarda cereyan eden hadiseler çemberinin bazen dışında kimi zamanda tam merkezindedir. Açlıkla, soğukla ve bin türlü korkuyla sınanan çocuk, aynı zamanda yobaz köylülerin psikolojik ve fiziksel şiddetine maruz kalmaktadır. Şiddetin doğasının sorgulandığı bu kısımlarda çocuğun dini- kültürel konumu üzerinden 'öteki' kavramı da çok katmanlı şekilde irdelenmiştir. Bu noktada karakterin iç tasvirleri, öteki olma duygu durumu üzerinden işlenmiştir. Buradan hareketle de Yahudi toplumunun yüz yıllar boyunca yaşadığı kem talihe manidar göndermeler yapılmıştır. Kosinski açtığı büyük parantezlerin içine Nazileri ve destekçilerini koyarken onları ortaçağdaki vahşi Katolik uygulamalarına alkış tutanlarla eşleştirmiştir. Ayrıca ötekilere yapılan mezalimi, geçmişteki cadı avları üzerinden yorumlamak suretiyle Avrupa'nın diğerlerine yaptıkları zulmün cüretkar bir muhasebesini ortaya koymuştur. Roma döneminden İkinci Dünya Savaşı'na kadar uzanan süreyi kapsayan bu sorgulamanın kurbanları aynı kaderi yaşamışlar ve yaşayacaklardır. İşbu zulmün öznesi dün dinsiz Romayken sonra Katolik rahipler olmuş şimdi sıra Naziler'e gelmiştir. Asıl şeytan naziler ve onların yaltakçısı olan muhakeme yeteneğini şovenizm rüzgarında yitirmiş köylülerdir. Zira, köylülerin zihin tünellerinde, dedelerinden miras kalan Yahudi nefreti diridir. İnsanın çekirdeğinde mündemiç duran, şiddeti ve türlü sapkınlıkları dışavurumu canlı bir dil ve cinnet halini çağrıştıran karakter davranışları üzerinden ele alan yazar, tevrati yazarların alışılageldik klişelerinden ötede insan- vicdan ve merhamet üçgenine vurgu yapmıştır. Yine de muhacirlik, vatansızlık, kovulma gibi kavramların muayyen bir döngü içinde Yahudi doktrinine bağlandığını söylemek yanlış olmaz.


Tıpkı sizin gibi. Kitabı eline almış ve alacaklar gibi, zarif kitap kapağına hayran oluyorum. Kitap kapağının güzelliğinin sadece çizgilerden ibaret olmadığını hissetmiş olmalıyız öyle uzun uzun bakarken. Kuşlarla gelen bir genişlik, kanatlanma duygusu, sarı ile gelen anlam, uçabilecek olmanın tedirginliği ve başkaca pıt pıt açıverecek nice duyguları bekleyerek bakıyoruz resme. Bizi etkileyen bu resim, çok kıymetli hikayeci Mustafa Kutlu'nun yapmış olduğu bir tablodan. Hikayesi kitabın en sonunda anlatılıyor. Hasılı, kitap kapağının bile hikayesi olan bir öykü kitabı var karşımızda: İçimdeki Sazlar Başka Söz Başka. On iki etkili öyküyle beraberiz. Kadınların başka başka halleri, başka başka mekanlardan başka başka mizaçlardan kadın ruhunun izleri bizi bekliyor. Boşlukta duranlar, yorgunlar, yılgınlar, kaybolanlar, dengini bulamayanlar, terk edilenler, ağlayarak evlenenler, idare edenler, idare edilenler, dominantlar, kalanlar, gidenler. Kimler kimler. Kadın üzerinden akıyor hikayeler. Ama kadın hikayeleri diyemeyiz. Erkek hikayeleri deniyor mu mesela merak ediyorum? Kadın doğurgan bir varlık. Dolayısıyla onun bakış açısı çok şeye karşılık geliyor. Hikayelerde kadınla beraber anlatılan sadece kadının değil onun doğurduklarının da öyküsü. Hikayeler on yılı kapsayan bir süreç içinde yazılmış. Yazar, daha çok 70'lerin öyküleri olarak belirtiyor fakat dil 70'lerde kalmıyor. Geçmişten bugüne değişen şartlar, teknoloji, öykülerde yerini alıyor. Hikayeler bugünün dilini yakalıyor. Bunu, günün edebiyat ve iletişim imkanlarını kullanarak, hiç sakil durmayacak şekilde başarıyor. Gündeme, teknolojiye, zamanın diline hakim, sade, derinlikli ve anlaşılır metinler var kitapta. Youtube, telefondan dizi film izlenmesi, feys, storiler, MSN, diziler vd. eleştirel bir bakış açısı ile sunuluyor. Dönemin getirdiği kavramlar, alışkanlıklar, bağımlılıklar, imkanlar hikayelere de yansıyor. Edebi metinlerde kaçınılan bir süreci ustalıkla öykünün kalitesini bozmadan kullanıyor. Fatma Barbarosoğlu, inancın renklerini de sunuyor öykülerinde. Sakınmıyor. Bu topraklardan yazıyor. İyisiyle kötüsüyle eksisiyle artısıyla, bozulmuş ve kaybolmuşu ile. Bir ninenin beş yüzlük, doksandokuzluk tesbihleri, kılınan namazlar, giyilen feraceler... Bunlar göze sokulmadan bütün tabiiliğiyle sunuluyor. Bütün bunlar, bütün bu bahsettiklerimizin hepsi bir anda yaşanıyor. Yaşanan ve yaşanacak olanı bulunduğumuz ana çekiyor öyküler bizi. Peki nasıl? Şarkılarla... Üzerimizde etkisi kalan, bize temas eden, nice hatıraları çağrıştıran şarkılar. Biz hiç istemeden gönlümüze konan şarkılar. İdeoloji, birikim ayırt etmeden gönlümüzde yer eden şarkılar. Yazarın da söylediği gibi mekanların kaybolduğu, izlerinin silindiği, biricikliğini kaybettiği günümüzde şarkılar ne büyük hatırlatıcı. Rilke söylüyor: Sanat yapıtları sonsuz yalnızlıklar içindedir ve yanlarına en az sokulabilecek bir şey varsa o da eleştiridir. Ancak sevgidir ki kavrayabilir onları, alıkoyabilir kendisinde, onlara karşı adil davranabilir. Rilke doğru söylüyor. Aksi halde gerçek bir okumadan bahsedemeyiz. Sevmek önemli. Benim için bu sevme özellikle kitabın beşinci öyküsünde; Saklana Saklana ile başlıyor. Saklana Saklana ile beraber öyküler daha bir ivme ve ritim kazanıyor. Edebiyat zevki katmerleniyor. Bu vesile ile yazarın günümüz edebiyatını, genç edebiyatı takip ettiğini anlıyoruz. Uzun süre yazabilmenin ve sürekliliği korumanın yolu da bu taze okumalar, yazarlığın da olmazsa olmazlarından galiba. Barbarosoğlu, gözlem yapmanın ötesinde çoğu hikayesinde merak unsurunu da gözetiyor. Bizi habersiz bırakma öyküsü bunlardan biri. Anne yavaş yavaş çekiliyor evden, nereye gittiği belli değil üstelik. Arayış, bocalama, absürt haller... Geride kalan kızlar ve eş. Hem anneyi saymama hem de onu sonuna kadar kullanma. Üzüntü sebebi annenin gidişi mi? Onsuz ne yaparız mı? Yükümüzü kim çeker telaşı tedirginliği, varsa vicdan azabı mı? Anne, patlayana kadar sıkıntı yok. Patladıktan sonra, aa, ama, şey, kem küm, öyle değil böyle. Geçmiş olsun. Ne diyorduk? Bizi habersiz bırakma öyküsünde asıl mesele sonu değil, anlatılmak istenen başka ama yine de sorularla baş başa kalıyoruz. Anne nereye gitti, geri gelecek mi, kızlar çözüm buldu mu gerçekten? Hikaye bitmiyor, sırlanıyor. İşte burada kederden kaçamayız. Hikayeden çağrışımla biraz hasbihal... Anneler varken o kadar kıymeti bilinmez. Ama yokluğuyla beraber her şey darmaduman olur. Hayatımızdaki her önemli şey gibi. Bütün aile anneye yaslanır. Aile bireyleri annenin marifetlerine muhtaç, anne ise kadın olarak kabul görmeye, sayılmaya, sevilmeye, içten bir ilgiye. Bu söylediğim sağlam bir gerçeğe tekabül etse de başka bir gerçek daha var: Kadın-anne, her ne kadar mağdur gözükse de, elleriyle bu ortamı sağlayan yine kendisinden başkası değil. Kendi sahnesini kaybeden, başkalarının sahnesinde çoğalan, bunu aşırılaştıran kadının kendisi. Kişi bir yerlerde yanlış yaptığını ancak, bir başına kalınca anlıyor. Bir bir gittikçe herkes. Ve soruyor, bu muydu, bunun için miydi her şey? Daha vahimi hiç sormayıp kendini dışarılara, ekranlara atıyor. Boşluk yine sahte ile doluyor. İnsan, problemini çözemedikçe suçu dış dünyaya atar. Alınyazısı, şans, baht, imtihan dünyası gibi. Kimse masum değil yani. Ne giden ne geride kalanlar. Aslında bu sadece kadın meselesi değil. Evlatlarına o kadar düşkün babaların da kaderi. Ama çoğunlukla kadın, suçu başta geleneğe, bazen de erkek egemen toplum yapısına atarak, sorumluluktan kaçıyor. Çaresizmiş gibi bir yanılgıya düşerek bahanelere yelken kaçıyor. Bahane çok. Bunu yaparken toplamdaki adaleti göz ardı ediyor. -Bu başka haksızlıklar mağduriyetler için de geçerli elbette- Herkese çalıştığının yapıp ettiğinin karşılığı verilir. Unutuluyor. Gidemiyorsan gidemiyorsundur. Göze alamıyorsundur. Gitmek çözüm mü peki? Elbette hayır. Kalıp mücadele etmek, kendini iyileştirmek en zoru. Başı acı sonrası iyi olan, zor ama kolaylaştırılan bir süreç. Gidemiyorsan gidemiyorsundur. Göze alamıyorsundur. Gitmek çözüm mü peki? Elbette hayır. Kalıp mücadele etmek, kendini iyileştirmek en zoru. Başı acı sonrası iyi olan, zor ama kolaylaştırılan bir süreç. Bahsedilecek o kadar çok şey var ki. Ama yok, bitiriyorum, bitirmeliyim artık. Barbarosoğlu'nun şimdiye kadar yayımlanmış eserlerine bakarken şunu düşünüyordum: Bir insanın yazma şevkini diri tutan nedir? Yılların kırıklıklarına, o kadar engellere rağmen yol almak kolay değil çünkü zorlu bir mücadele bu. Aradığım cevabı kitabın ithafında buluyorum: Okur. Okurun ta kendisi. Geri dönüşlerini eksik etmeyen, uzun uzun mektuplar yazan okurun kendisi... Anlıyoruz ki, Fatma Barbarosoğlu ile okurları arasında sağlam ve muhabbetli bir bağ var. Yazar bunun değerini biliyor ve çok zarif bir teşekkürle öykülerini okurlarına ithaf ediyor.


Gösterişten uzak, yalın, dümdüz bir anlatımla dolaysız öykü anlayışını benimseyen Ernest Hemingway, sadece diyaloglarla öyküde neler yapılabileceğinin parlak örneklerini vermiştir. Anlattığı olaylara, nesnelere son derece tarafsız, soğuk bakarak diyalogları yorumlamayan, duygusal müdahalelerde bulunmayan yazar kalemini adeta bir kamera gibi kullanarak sinemanın olanaklarını öyküye taşımıştır. Ülkü Tamer'in çevirdiği Kadınsız Erkekler kitabı Ernest Hemingway'in öykücülüğünü en iyi yansıtan öyküleri içerir. Bilindiği gibi Hemingway öykü serüveni boyunca sadece diyaloglarla öyküde neler yapılabileceğinin parlak örneklerini verirken, yinelemeler, yarım bırakılmış cümleler ve örtük anıştırmalarla metne gizem, merak unsuru ve devamlılık katarak, öyküde yepyeni bir kanal açmıştır. Hiçbir biçimsel arayışa girmeden, karşılıklı konuşmalarla dramatik yapının nasıl etkili bir şekilde oluşturulabileceğini göstermiştir. Hemingway, öykülerinde gösterişten ve süsten uzak, sade, yalın, dümdüz bir anlatımı tercih ederken, bir çeşit gazeteci öykücülerin yaptığı dolaysız öykü anlayışını benimsemiştir. Betimlemeyi, kişi çözümlemelerini iyiden iyiye azaltmış, betimlemeyi sadece fiziki atmosfer yaratmada kullanmıştır. Anlattığı olaylara, nesnelere son derece tarafsız, soğuk bakarak diyalogları yorumlamamış, duygusal müdahalelerde bulunmamıştır. Buralarda da yansız tutumunu sürdürmüştür. En sarsıcı dramatik insani durumlarda bile yalın, sakin, serinkanlı anlatımını korumuştur. Onun görevi sadece olan biteni aktarmak olmuştur. Bu nedenle kalemini bir kamera gibi kullanmış ve sinemanın olanaklarını öyküye taşımıştır. Hemingway, hayatını intiharla sonlandırıncaya değin hareketli, kabına sığmayan, serüven düşkünü bir kişilik sergiledi. Afrika'da vahşi hayvan avında, İspanya İç Savaşı'nda, İtalya'da İkinci Dünya Savaşı'nda, Paris'te, Küba'da bulundu ve tüm bu izlenimlerini eserlerine yansıttı. Dünya coğrafyasından, yenilmiş, kaybetmiş insanların dramlarına eğildi. İspanya'dan İtalya'ya, Fransa'dan Afrika'ya kadar geniş bir coğrafyadan insanlık hallerini anlattı. Yükseliş ve düşüşü bir kısır döngü olarak gözler önüne sererken nerede olursa olsun, insan doğasının değişmeyeceğini örnekledi. Boğa güreşçisi, aslan avcısı ve boksörü hayatın en uç noktalarında ölümle burun buruna getirip korkaklık, cesaret, şöhret gibi olgularla yüzleştirirken nasıl aynı duygularla hareket ettiklerini ustalıkla sergiledi. Hemingway, özellikle savaşta hayatın dışına düşmüş insanların acılarını, özlemlerini, umutsuzluklarını dile getirdi. Pek çok öyküsünde de İspanya İç Savaşı'nın açtığı yaralara baktı. İspanya öykü mekanlarından biri oldu. Kitabın ilk öyküsü Yenilmeyende, eski bir boğa güreşçisi olan Manuel'in yeniden arenalara dönüp var olma mücadelesini eşsiz bir üslupla anlatır. Kitaptaki Kötü Hikayede ise ölen bir matadorun arkasından adeta ağıt yazar. Hemingway, kimi öykülerinde de cephe gerisinde, hastanede, sıkıcı bir tatil gününde, barda, savaşın, hayatın kırdığı insanların, küçük diyaloglarla hayatlarını anlatır. Zaman zaman da acımasız, sert, erkeksi bir dünyaya eğilir. Serserileri, dışlanmışları, yenilmişleri anlatırken taraf tutmaz; onları insani bir olgu olarak resmeder. Bu insanlar sadece ya kendileri gibi yalnızlarla konuşurlar ya da barmenlerle. Kadın erkek iletişimsizliği de pek çok öyküsünün temel vurgusu olur. Erkeklerin, kaba, sert dünyalarında kadınlara yer yoktur. Hayatın acımasızlaştırdığı, kabalaştırdığı erkekler, kadınların dünyasına nüfuz edemezler. Kadın erkek ilişkileri bir yerde tıkanır. Kadınlarsa bu anlayışsızlığın acısını yaşarlar. Amerikan rüyasının temel problemi olan fanilik ve yalnızlık duygusunun nasıl hayatiyet bulduğunu öykülerinde çarpıcı bir şekilde hikayeleştirir. Öykülerinin çoğuna Nick Adams karakteri yerleştirerek, bir devamlılık sağlamıştır. Bu karakteri Hemingway'in kendisiyle özdeşleştirenler olmuştur. Hemingway öykülerini tümüyle konuşmalara yaslarken aslında tersinden insanlar arasındaki iletişimsizliği vurgular. Onun öykülerinde insanlar konuşarak hiçbir şeyi çözemezler. Daha doğrusu konuşarak her şey bir açmaza, bir çözümsüzlüğe doğru ilerler. Çünkü insan ilişkilerindeki söz, birbirlerini anlamak için sarf edilen bir şey değildir. Zaten konuşmaların sonunda herkes başladığı yere döner. Söz, hiçbir şekilde duygulara tercüman olamaz. Gereksiz bir çaba olarak ortada kalakalır. Bu anlamda Hemingway'in tümüyle ayrılık anlarına odaklanması boşuna değildir. Ona göre dil bir anlaşma aracı değildir. Herkes birbirini yanlış anlamaya hazır ve meyillidir. Onun en güzel öykülerinden biri olan Beyaz Fillere Benzeyen Tepeler öyküsünde bütün bunların örneklendiğini görürüz. Barselona'da bir çift, Madrid'e gidecek treni beklemektedir. Adam kızdan ameliyat olmasını ister, kız ise bu durumdan hiç memnun değildir. Daha sonra ilişkilerden, beyaz fillere benzeyen tepelerden, aşktan, ameliyattan söz ederler. Öykü tümüyle bu tren bekleme sırasındaki diyaloglardan oluşur. Çiftin çocuk aldırma konusu üzerinde yaptıkları konuşma sonunda hiçbir şey çözüme kavuşmaz. Katillerde, kaçmaktan yorulmuş kıstırılmış bir halde ölümü bekleyen eski bir boksörün dramı işlenir. Lokantada garson olarak çalışan Nick Adams, lokantada boksörü öldürmeye karar veren kiralık katillerle konuştuktan sonra gidip durumu boksöre anlatır. Ama boksör ölümü reddeder ve katillerini beklemeye başlar. Kadınsız Erkekler, Ernest Hemingway'in öykü dünyasını tanımak için iyi bir seçim.


Bir roman yarışmasında ikinci olmuştum. O yarışmanın birincisi Yağmurdan Sonra romanıyla Ahmet abi olmuştu. Ancak, ödülümü alıp Ahmet abiyle tanışmak için gazetedeki bürosuna gittiğimde ödülden daha büyük bir şey kazandığımı gördüm: Kardeşlik. Yalnız ve sahipsiz ölen insanların kıymetini bilenlerdendi Ahmet Kekeç. Koskoca Türkiye fikrini ortaya atan, sahiplenen, yazan kim varsa onları bilirdi Ahmet abim. Hiç popüler değildi. Belki de bu yüzden star olmadı. Ama her zaman kaygısı olan insanları hatırlattı bize. Koskoca cumhuriyetin anlı şanlı yazarlarının nasıl bir başına öldüklerini, ölmeden önce masasında ısırılmış elma gibi dünyanın yarım kaldığını gördü. Dünya böyleydi işte; ısırılmış bir dünya ama hiçbir zaman doyulmayan bir dünya işte. İşin tuhaf yanı, Ahmet abi bu dünyaya doymaya değil doyurmaya, duyurmaya gelenlerdendi. Ömrünün haydutu! Kanamalı Haydut. Daha önce Kalanlar adıyla yayınladı o özel günlüğünü. İlginçtir, ilk yayınlayan ise Mahmut Balcı idi. O da çağrıya uyup gidenlerdendi. Kırklar dergisinde yayınlandığında o sayfalara mahrem bir şeye bakar gibi bakardım. Öyle ya, Ahmet abi içini açıyordu. Yarasını gösteriyordu. Yarasını gösterirken bile biz acı çekmeyelim diye, ah etmeden anlatıyordu Malatya'dan gelen o delikanlıyı. Bir roman yarışmasında ikinci olmuştum. O yarışmanın birincisi Yağmurdan Sonra romanıyla Ahmet abi olmuştu. Ancak, ödülümü alıp Ahmet abiyle tanışmak için Yeni Şafak gazetesine gittiğimde ödülden daha büyük bir şey kazandığımı gördüm: Kardeşlik. Ahmet abiyi sanki yıllardır tanıyordum. Konuşurken yeni tanışan insanların havasında hiç değildi. Sanki daha dün oradaydım. Sanki her hafta görüşüyorduk. Bir taraftan da gurbete küçük kardeşi gelmiş ağabey gibi anlatıyor, şehrin ve kara siyasanın dehlizlerini gösteriyordu bana. Yıllar önce onun hakkında yazdığım bir yazıda, Yağmurdan sonra yalnız kalan bizler olacağız demişim. Cenazesinde gördüm ki ölülerimize sahip çıkıyor dostlar, kardeşler. Hiç olmazsa ölümüz yerde kalmayacak! diye sevindim. Dertlidir, Mavera'dan, Ramazan Dikmen'den, Cahit Zarifoğlu'ndan mülhem; Akif İnan'dan, Erdem Beyazıt'tan kopup gelen sana, bana, vatanıma dair kaygıları vardır. Cesurdur; bir deli cesaretinden çok dünyaya gelen ademin hakkını savunan yanıyla muktedir olanlara kafa tutan bir yalnızlığı vardır. Naiftir; bir gazeteden ayrılma anını tarikatından ayrılan derviş hüznüyle, bir bankın üzerinde sessiz gemi şiirini yaşarcasına idrak edip, kimseye laf atmadan bitirmiştir. Harbidir; yazılarıyla kavgaya tutuştuğu muarızı kim varsa 'Ahmet Kekeç gibi düşman nasip etsin Allah', diye dua etmiştir doğan grubundan kurmay ağabeylerimize kadar. Unutkan değildir; hatırlamanın en büyük erdem olduğunu bilen insanların o dingin ve ferah haliyle karşılar onlarca yıl görmediği insanları. Derdini de alıp gitti. Yazmaya başlayamadığı romanları kala kaldı. Bir Ahmet Kaya şarkısı kadar dokunaklı şimdi. Tanpınar'dan, Kemal Tahir'den, İdris Küçükömer'den, namuslu yazarlardan, sıkı edebiyatçılardan bahsedecek mahallenin delikanlıları bir bir gidiyor işte. Alemi titreten apoletli paşaları yazılarıyla titretecek şunun şurasında müdanasız kaç adam kaldı ki?... Popüler ölümlerin ve boyun eğilmiş bir post kapitalist hayatın içerisinde daima kimsenin dönüp bakmaya cesaret edemeyeceği gerçekler vardır. Öyle ki bazı gerçeklere fena halde alışır, alışarak o gerçeği yok ederiz: Afganistan, Suriye, insanın kendinden kaçması, düşmanına benzemek, çocuk katliamları, pedofili, izlemek... Kötülüğü izlemek. Evet, ben de gördüm, deyip, kenara çekilmek gibi. Ahmet abi, rahatsızdı. Günlü rahatsızdı; dünyanın bu denli gerçek öğütücü olmasına ve insanların bu denli gerçeği yalana çevirmesine. Bizi özgürlüğe, hakikatin müdanasızlığına ve yalnızlığa davet eden çağrısı kulaklarımızda çınlarken sterlize ve güvenlik çemberinde, iyi olarak hayata devam etmek daha kolayımıza geliyor. Eyüp Asliye Ceza Mahkemesi'ne gitmeden bir hafta önce şunları yazmış: Sistem, bize, kendimizi yok ederek nasıl mutlu olacağımızın sihirli formüllerini sunuyor sterlize bir yaşam sürmemizi salık veriyor... Sterlize olmanın üç koşulu var: Aptal olmak. Aptallığı bir yazgı gibi taşımak. Aptal olduğumuza başkalarının inanmasını sağlamak. (Kanamalı Haydut. 71) Dünya böyle dönüyor. Aptallığın verdiği huzur varken; hikme tin ve bilmenin verdiği sancıyı kim ne yapsın! Asil ruhlar, ince insanlar, ne kadar kavgaya hazır delikanlı gibi dursa da, adap bilen delikanlılar için bu dünya can yakıcı. Ruhun şad olsun abi.


Yol, yolcu, yolculuk... İnsanlık maceramızı açıklayan en kapsamlı, en derinlikli metafor nedir dense, yol, yolcu ve yolculuktur diyebiliriz. Zira babamız Adem'den beri yoldayız. Hareket noktası olarak ruhlar alemini alırsak; yolumuzun ne çok meşakkatli ne çok uzun ne çok önemli olduğunu da anlatmış oluruz sanırım. Yola, yolculuğa metafizik boyut kazandıran da bu derinliktir. Yola çıktık ve tekrar aynı yere, yani vatanımıza, sılamıza ulaşmayı amaçlıyoruz. Dünya yolculuğunun ara durakları var ve biz ana rahminden sonraki duraktayız. Dünyada. Şair, insan nerenin yerlisidir? diye soruyor. Çünkü insan yerleşmeye eğilimli, buna ihtiyaç duyan bir varlık. Bir yere yerleşti mi hemen ora ile ünsiyet kuruyor ve bir daha ayrılmak istemiyor. Yeryüzüne o kadar alışıyor ki, esvap değiştirirken bile yürek acıyor. Tarih boyunca insana yolcu yolunda gerek hatırlatması yapanlar hep oldu. Peygamberler, dervişler, yazarlar, şairler hep bir hatırlatıcıdır. Ya geldiğimiz yerden söz ederler, ya gideceğimiz yerden. Tabii bu arada yoldan, yol üzerinde karşılaştıklarımızdan, yolculuğun kutsal olduğu kadar zorluklarından, yolda olmanın kazandırdıklarından söz ederler. Burada kalamazsın, diyor şair. Öyle ise bir gün bu günler de bitecek. Buradan çıkacağız ve bir yöne doğru yolculuğumuzu sürdüreceğiz. Kimimiz şarkıya, kimimiz eve, kimimiz kalbine dönecek. Acaba bir ağaç altında duraklama, bir evde süreli olarak konaklama da yolculuğa dahil değil midir? Dinlenmek de yol için olduğuna göre karantina günlerimizde de yolculuk devam ediyor bana göre. Kimimiz kitap sayfalarında çıkıyoruz yola. Kimimiz içimize yönelerek başka bir seyrüsefer ediyoruz. Necip Fazıl Kısakürek'in Takvimdeki Deniz şiirini hatırladım şimdi. Şairin yolculuğa çıkması için duvardaki kullanılmış bir takvim kartonu yetiyor. Bu takvim kartonunun üzerinde bir resim vardır. Azgın, sonsuz bir deniz, yana yatmış bir gemi. Bilinç akışı ile yola çıkar şair. Odasında meltemler esmeye başlar. Yüzünde köpükler. Ciğerinde yosun kokusu. Ardında kalan eşya öksüz, gözü yaşlı. Ancak yoldan dönüş yoktur artık. Alabora olmuş deniz, karmakarışık oda ve hisleri de yanına alarak şairi çağırmaktadır. Kitap da insanı yolculuğa çıkarır. Demek ki kitap da bir yoldur, kitaba doğru yürüyüşü de yolculuk olarak tarif edebiliriz. Mekanı değiştirmiyorsunuz ve fakat arzın merkezine yolculuk yapıyorsunuz. Seksen günde devri aleme çıkıyorsunuz, denizler altında yirmi bin fersah yol alıyorsunuz. Aya Yolculuk'a çıkıyorsunuz. Hemencecik de Jules Verne olduk görüyorsunuz. Hem bilimsel hem edebi bir yolculuk ile karşı karşıyayız. Egzotik yolculuğumuzdan bilim adamlarına keşif yolu açıyoruz, farkında değiliz. Seksen günde devri alem mi olurmuş diye hayalleri ile dalga geçilmişti Jules Verne'in. Şimdi de Ooo sen yaya kaldın, hangi seksen gün, birkaç saat neyimize yetmiyor diye biz onunla dalga geçiyoruz. Dedik ki oturduğumuz yerden seyahat ediyoruz. Tam bir oksimoron hali. Memduh Şevket Esendal'ın Mendil Altında hikayesini bilir misiniz? Bu hikayede yüzüne sinek gelmesin diye mendil örtmüş, öğle sonrası kaylule yapmaya çalışan bir memur görürüz. Upuzun yatmış adam, yattığı yerden terfi yolculuğuna çıkar, arkadaşına zam ister, kendisi mebus filan olur. Alkışlardı, gururdu derken hikayenin sonunda oflayarak puflayarak kalkan bir adama dönüşür. Kitap yolculuğu da böyle bir şey işte. Kitaplardır ki bizi tarihin derinliklerinde gezdirir. İnsanlık tarihinin yazı ile, yani kitapla başladığı düşünülürse, o zamandan beri devam eden yolculukta bizim en yakın arkadaşımızın kitaplar olduğunu söyleyebiliriz. Kendi adıma kitapla yolculuk etmeyi sevdiğim gibi kitaba yolculuğu da severim. Yolculuğu anlatan kitapları ise ayrı bir severim. Ebat, malzeme, yazı değişikliğine uğrasa da kitap en eski dostumuzdur. Sonuç itibariyle kitap, bize vahiy bilgisinin hediyesi. Kitap ve yolculuk denilince vahyin yanı başında yer alan ve insanlığın kadim zamanlardan günümüze taşıdığı Gılgamış'ı hatırlamazsak olmaz. Çünkü o da bir yolcu. Gılgamış'ı belki ete kemiğe bürünmüş bir fert olarak değil de bir sembol olarak ele almak gerekir. Nihayetinde ölümsüzlüğü arıyor. Tarihçilere inanacak olursak, dört bin üç yüz yıldan beri Gılgamış ile ölümsüzlüğü arıyoruz. Her birimiz onun kadar yakışıklı, kuvvetli, akıllı değiliz. Emrimizde binlerce insanın olduğu saraylarımız yok. Yeteneklerimiz sınırlı ve Gılgamış gibi yarı tanrı değiliz. Tanrımızın adı Anu değil. Onun gibi Gök Tanrı'ya değil Allah'a inanıyoruz. Bizi öldürmek için Endiku gönderilmedi. Bir aşk tanrıçasından evlenme teklifi almadık. Kılavuzumuz Utnapiştim adını taşımıyor. Ancak hepimizin ölümsüzlüğe kavuşmak için elde edeceğimiz otu söyleyen doktorlarımız var bugün. Her gün ekranlara çıkıyorlar ve bize korona adı ile gelecek ölümden kurtulmanın yolunu gösteriyorlar Utnapiştim olarak. Fakat Gılgamış gibi ölümlüyüz; ölmek istemiyoruz. Ölümlü olduğunu bilen tek canlı/mahluk olarak biz insanlar ölümü istemediğimiz için karantinadayız. Bu sözün ucunu kitap başkası değildir, kitap cehennem değildir aksine cennettir diye bağlamak isterim. Cennete girmektense cennet üzerine yazılmış felsefi bir eser okumayı tercih eden Alman olmak istemem. Demek isterim ki cennete gideceksek yolumuzu Kitap seçer, Kitap yönlendirir. Kitap'tan uzaklaşmak cennetten uzaklaşmaktır. Gılgamış'tan söz açmışken sözü kitapların bize yararlarına da getirip Bakınız Nuh Tufanı da var eserde, deyip insanlığın ölümden/helak olmaktan kurtulmanın yolu selamet gemisine, Nuh'un çağrısına uymaktır demeli miyim? Öyle ya insanlık sadece koronavirüs ile imtihan edilmedi, tufan ile de imtihan edildi. Babacığım, şu dağ var ya, ben o dağın başına çıkar, tufandan kurtulurum diyen Nuh'un oğlu muyuz, yoksa Nuh'a inanan ve tufanın değmediği koca karı mıyız ? Bakın şu oğula. Babacığım diyor da Peygamber demiyor. Acaba diyorum karantina günlerinde Gılgamış'ı tekrar okuduğum için mi bütün bu sorular? Görüyorsunuz, kitapla çıktık yola, kitap bizi nerelere getirdi. Yolculuk böyledir işte. Hep beklenmedik kişiler, olaylar, sürprizlerle doludur. Yazıyı da kendine benzetti. Böyle deyince yazı da bir yolculuktur, bir arayıştır demiş mi olduk? Gılgamış bize epeyce uzak, dini dinimiz değil; metnin epeyce eksiği var üstelik diyorsanız, karantina günlerinde başka bir kitapla devam edelim kitap yolculuğuna diyoruz. O da bir yolculuk hikayesi. Kutsal Kitabımız Kur'an-ı Kerim naklediyor bize. Yolda iki kişi var. Musa peygamber kendine yoldaş arıyor. Diyor ki; Ey Rabbim, kendi katından özel bilgi verdiğin, bazı sırlarından bir nebzecik açtığın o kişiyi benimle yoldaş kıl da ona verdiğin bilgiden ben de faydalanayım. Ne demişiz? Önce yoldaş sonra yol. Eğer bir yoldaş edineceksek o bize bir şeyler öğretecek donanımda olmalı. Bu, kendi eksikliğini bilmektir. Arkadaşına kitap gözü ile bakmaktır bunun adı. Karantina günlerinde tekrar okuduğum kitap beni Hızır da denilen bilge kişi ve Hz. Musa ile yol arkadaşı eyledi. Onlarla aynı yolda, aynı yolun yolcusu olmalıyım ki yolda buluştuk. Evet, kitap böyledir, yolda gördüklerimizi bize yoldaş kılar. Eski yolculuklarımızı hatırlatır. Böyle bir yolculuktan sonra Sezai Karakoç, Hızır'la Kırk Saat'i yazdı. Siz okuduktan sonra neler yazarsınız bilmem. Fakat mutlaka tavsiye ederim. Bir tefsirden, olmadı bir mealden Kehf suresinde nakledilen ve bizim kültürümüzde Hızır olarak bilinen bilge kişinin hikayesini okuyunuz. Çünkü o sizin yolculuğunuz olacak. Aşık Veysel'in deyişi ile Uzun ince bir yoldayız. Yürüdüğümüz yetmiyor gibi zihinsel yolculuklara da çıkıyoruz ve en yakın arkadaşımız kitaplar. Yerim olsaydı size Don Kişot'un yolculuğundan bahsedecektim. Şövalye romanı dense de hem Cervantes'in roman türüne yolculuğu hem Don Kişot'un dünyaya yolculuğuna dair birkaç kelam etmek de isterdim. Neyse Don Kişot'un da karantina günlerine ait güzel bir roman olduğunu belirtip geçelim. En iyisi ben size bizi tarihimize en oylumlu yolculuğa çıkaran kitap olan Evliya Çelebi Seyahatnamesi ile çıkarayım yolculuğa. İki büyük cilt. YKY'den almış ve bunu bitirinceye kadar başka kitap okumayacağım demiştim. Evliya'mız üşenmemiş el yazısı ile binlerce sayfa yazmış. Sahibi ve de hizmetkarı olduğumuz üç kıtayı dolaşmış, adım adım gezmiş, bütün ayrıntıları zapt etmiş, üstelik şu kadar yıl geçmiş aradan. Elli bir yıllık seyahat. Dile kolay. Onun anlattığı birçok yerde şimdi yeller esiyor. Niçin tarihe, tarihimize bir yolculuğa çıkmayayım, yazık değil mi bu kadar zahmete deyip başladım. Bilindiği gibi rüya ile başlıyor seyahat ve rüya kadar zenginleşerek, rüya gibi derinleşerek, gah acıklı gah gülünç binlerce insanlık olayı ile karşılıyor bizi. Kitapların anlattığına göre Çelebi'nin Hz. Peygamber ile mülaki olduğu cami Ahi Çelebi Camii imiş. Evliya şöyle anlatıyor rüyayı: Sonra O'nu gördüm. Caminin kapısında. Bir nur olarak. Ona baktım. Tam Şemail-i Şerif'te, hilyelerde anlatıldığı gibi idi. Ne çok kısa, ne çok uzun idi. Saçları ne kıvırcık ne düz, uzun. Değirmi yüzüne, duru beyaz tenine, uzun kirpiklerle süslü iri ve siyah gözlerine. Geniş omzuna. Baktııım baktııım. Bütün vücuduyla bize yöneldiğinde; O da bize yönelmiş idi. - Rabbim, bu kulunu affeyle, Cennet'te bana komşu eyle, Cemal'ini seyrederken bizimle birlikte eyle, diye dua etti, duasını ettikten sonra Fatiha dedi, bütün sahabe-i kiram Fatiha'yı okudu. Sonra Hz. Peygamber mihraptan, 'Esselamu aleyküm ey kardeşler!' deyip camiden çıktı. Helecanla uyandım. Hayırdır inşallah. Benim için Seyahatname bu rüyadır. Diğerleri teferruattır. Bendeniz gezmeyi sevmem. Zorda kalmadıkça yola çıkmam. Fakat benim adıma gezmiş, görmüş, tanımış, konuşmuş, bütün ayrıntıları tespit etmiş bir seyahate çıkmaya hayır demem. Böyle dedim ve on ciltlik Seyahatname'ye besmele çektim. Tam karantina günlerine mahsus bir kitap. Çok gezen mi bilir çok okuyan mı, tartışmasını bu kitabı bitirinceye kadar erteleyin derim. Evliya Çelebi, çok gezerek bildi bu kitaptakileri, siz çok okuyarak bileceksiniz. Kitap sizi Evliya Çelebi yapmayacak fakat içindekileri size mal edecek. Yazının başlığında demiştik ki kitaba yolculuk, kitapla yolculuk. Karantina günlerinde, bilgisayar, internet gibi pencerelerle yetinmeyin, ilme kapıdan girin derim. Kapımız da kitaplardır. Neden kitap? Çünkü ilahi emirdir, evlere kapılarından giriniz der. İnternet, bilgisayar, televizyon gibi pencereler yokken kapı vardı.


Türk edebiyatının genç ve yaratıcı yazarlarından Güzide Ertürk'e hayatını değiştiren kitapları, kelimelerle olan ilişkisini, yazma ritüellerini, ona ilham veren kişileri, şehirleri, unutamadığı yazarları sorduk. Eskiden kelimeler sadece bir ayrıntıydı. Sayfaların arasında gezinen, paragrafları dolduran kum taneleri gibi. Zamanla kelimeler üzerine daha çok yoğunlaştım. Taşıdıkları derin anlamdan ziyade, insanların kelimelere yükledikleri anlamlar beni şaşırtıyor. Mesela canavar dediğimizde herkesin aklına farklı bir görüntü düşüyor. Mutluluk kelimesinin bir çocuğa fısıldadıklarıyla, bir yetişkine fısıldadıkları o kadar farklı ki. Kelimelerle ilişkimizin sonu gelmez bir çeşitliliği var. Kitapların ve yazarların hayatımı şekillendirmede çok büyük bir yeri var. Orta okul yıllarında sınıf arkadaşlarımdan birinin babası kitapçıda çalışıyordu. Arkadaşım pek bilinmeyen, farklı kitaplardan bahsederdi. Bir gün okula Ali Ural'ın Posta Kutusundaki Mızıka isimli kitabını getirdi, yeni basılmıştı. Arkadaşım önce kendi okudu, sonra ondan ben ödünç alıp okudum. Hatırlıyorum, Posta Kutusundaki Mızıka sene içinde sınıfta dolaşıp durmuştu. Gençlik yıllarımda elimden düşürmediğim kitaplar arasındaydı. O zamanlar Ali Ural'ın bir gün benim hocam olacağını ve bana yazarlığı öğreteceğini bilmiyordum. Ama bu güzel tesadüfü çok severim. Dostoyevski'nin Suç ve Ceza'sını bir solukta okumuştum. Ölü Evinden Hatıralar beni sarsmıştı. Meraklanarak Dostoyevski'nin hayatını da okumuştum. Marquez'in romanları, Calvino'nun öyküleri, Tolkien'in Yüzüklerin Efendisi. Böyle giderse sonu gelmez bir listeye başlayabilirim. Genel olarak söyleyecek olursam, okuduklarımı zamanla içselleştirdim. O yüzden okuduğum her satır bende biraz iz bıraktı. Kitaplar, dünyaya ve insanlara farklı bir açıdan bakmayı öğretti. Ama bu çok bilinçsizce bir öğrenmeydi. Ben onları bir şeyler öğrenmek için okumuyordum. Okurken huzur bulduğum, sayfaların bana sunduğu dünyalar arasında gezinmeyi sevdiğim için okuyordum. Zamanla, bu alışkanlığımın beni farklı biri yaptığını anladım. Toplumun dayattığı kurallar dışında bir dünyanın var olabileceğine inandırdı. Bir elmaya sadece meyve olarak değil, güzel bir şiirin ışığında bakabiliyorum. Göğe bakınca havadurumunu değil, Turgut Uyar'ı düşünüyorum mesela. Ama onları birer kullanma kılavuzu olarak görmüyorum. Bu kendiliğinden gelişen bir süreç. Kelimeler havaya, suya, toprağa karışıyor ve hayatınıza yön vermeye başlıyor. Çocukken, henüz hayatı yeni yeni anlamaya çalıştığım zamanlarda masal kitaplarının beni büyülediğini hatırlıyorum. Onları büyük bir tutkuyla okumasaydım, ilerleyen yaşlarda kitaplara bu kadar düşkün olur muydum bilemiyorum. Babamın çocukluğundan kalan Allah Rahatlık Versin diye bir masal kitabı vardı mesela. Benim için değerini hiç kaybetmedi. Evimizde büyük bir kütüphane vardı. Raflarda sıralanan kitapları merak ediyordum ama hiçbiri çocuk zihnime hitap etmiyordu. Ansiklopediler, bilimsel, dini kitaplar... Araya sıkışmış pek görünmeyen kitaplar da vardı. Onları fark etmek bana derin bir haz veriyordu. Babamın masal kitabı dışında bir de roman bulmuştum Bir Çalgıcının Seyahati. Yine babamın gençlik yıllarından kalan bir kitap bulduğuma sevinerek heyecanla okuduğumu hatırlıyorum. Annemden kalan yadigarsa Küçük Kadınlar kitabıydı. Çocukken çok sık kitap okuduğumu hatırlıyorum. Geceleri uyumazdım. O kadar hızlı okurdum ki, bazen arkadaşlarım kalın kitapları hemen bitirdiğıme inanmazlar, sayfaları atlıyor musun diye sorarlardı. Ömer Seyfeddin Hikayeleri, Mustafa Ruhi Şirin'in Her Çocuğun Bir Yıldızı Var kitabı, Tarık Buğra'nın Küçük Ağa'sı ve sayamayacağım birçok kitap. Çalıkuşu'ndaki Feride karakterini kim unutabilir? Şeker Portakalı'ndaki Zeze bende derin izler bırakmıştı. Senelerce elimden düşürememiştim kitabı. Daha çok çocuk kahramanlarla bağ kurduğumu hatırlıyorum. Bir de Türk masalları. Kitaplığımda ilkokuldan kalan bir kitap duruyor. Beşinci sınıfa gidiyormuşum. İlk sayfasında Güzide, 5B sınıfı yazıyor. Öğretmenim hediye etmişti diye hatırlıyorum bu kitabı. Elimden düşürememiştim. İçindeki devler, ejderhalar beni büyülemışti. Sevdiğim yazarlardan ve kitaplardan vazgeçemediğim gibi farklı türlere açık bir okurum. Her sene açıp okuduğum, sayfalarını karıştırdığım kitaplar var. Ahmet Hamdi Tanpınar bunlardan biri mesela. Onun yazdıklarını açıp okumak dertleşmek gibi geliyor. Bunun yanında yeni yazarlar, farklı türler keşfetmeyi de seviyorum. Yazmak için zamana ve mekana ihtiyacım oluyor fakat yıllar içinde katı alışkanlıklarımı esnetmeyi öğrendim. Gürültülü ve kalabalık yerlerde de yazabileceğimi, bazı alışkanlıkların işimi sadece zorlaştırdığını keşfettim. Geceleri yazardım, sabahın erken saatlerinde yazmayı öğrendim. Yazdığım zamanlar evden çıkmazdım, belli bir saatten sonra kalemi bırakmam gerektiğini öğrendim. Günlük akışa uyum sağlayabilmek beni rahatlatıyor. Yazma ritüelim yok ama ben solak bir yazarım. Kalemi elime almadan hikayeye başlayamıyorum. İlk satırları mutlaka kalemle yazmalıyım. Sonra bilgisayar başına geçip devam ediyorum. Eskiden kalem tutmanın herkes için önemli olduğunu zannederdim ama teknoloji dünyasında giderek antika hükmüne geçtiğini anladım. İnsanlar tuşlara basarken daha rahat ediyorlar ama ben kalemi elimde tutmak zorundayım. Her gün yazmıyorum. Bazen uzun molalar verip kalemden ve kağıttan ayrı kalıyorum. Bir fikrin yazıya dökülmesi için beni sarsması gerekiyor. Fikir içimde zamanla büyüyor ve yazmadan hiçbir yere gitmiyor. Hiç beklemediğim bir nesne veya olay birden bana ilham kaynağı olabiliyor. Ben İstanbul'da doğup büyüdüm. O zamanlar şehrin bana nasıl ilham verdiğini fark etmiyordum. Ama Amerika'ya yerleştikten sonra İstanbul'daki havayı aramaya başladım. Doğa bu ihtiyacıma çare oldu. Sanatsal etkinlikleri de olabildiğince takip ediyorum. Yolculukları sadece ilham kaynağı olarak görmüyorum, hayatıma yeni değerler kattığı, farklı kültürlerle tanışmama vesile olduğu için seviyorum. Hüzün bana hep şiirsel gelmiştir. Acıklı bir ağlama değil de suskun bir yas sürecinin şiiri tetiklediğini düşünüyorum. Yaşayıp giderken değil de günler sonra sizi heyecanlandırmayı başaran, seneler geçse bile aynı hazzı size yaşatan olayların şiirsel bir öneme sahip olduğunu düşünüyorum. Mutsuz, umutsuz, yılgın olduğum anlarda okumak da yazmak da iyi geliyor. Ama ikisinin de ölçüsü var. Öyle anlar geliyor ki kitabın kapağını kapıyorum, kalemi elimden bırakıp sokağa çıkıyorum. Hayata dönüyorum. İnsanların, ağaçların, kuşların da bana söyleyecekleri var. Hayatın şarkısını kaçırmak istemiyorum. Yetenek önemlidir. Herkes hayatında bir kez olsun güzel bir şiir yazmıştır, unutulmaz bir cümle söylemiştir belki. Ama yeteneği çalışma takip etmezse kuruyup kalıyor. Buna çalışma yerine belki de tutku demeliyiz. Tutkuyla çalıştığımızda hiçbir şey bize yük gelmiyor. İşini, sanatını aşkla ve özenle yapan herkesi cool buluyorum. Çünkü ortaya çıkardıkları eserler orijinal oluyor. Daha önce düşünmediklerimi, görmediklerimi, duymadıklarımı bana gösteriyor. Beni hayata bağlayan sözler dönem dönem değişiyor. Bazen bir cümleye veya şiire günlerce takılıp kalıyor, hayata oradan bakıyorum. Mesela bugünlerde Cemal Süreya'nın, Hayat kısa, kuşlar uçuyor, şiiri bana çok şey söylüyor. Hayat bize ne sunarsa sunsun, kuşların uçtuğunu unutmamak gerekiyor. İnsanların beni etkileyebilmesi için biraz hayatın dışına çıkması gerekiyor. Kalabalıkların arasında kaybolmak yerine, bir adım geri atabilmeyi başarmalı. Söylenmiş sözlerin üzerine kendince bir söz eklemeli. Başka insanlardan öğrenmeyi, onları dinlemeyi seviyorum. Hayatta en mutlu olduğum yer, bütün caddeleri, sokakları, yokuşları, insanları, martıları, denizi, vapuru, trafiği, kavgası, gürültüsüyle İstanbul.


Birçok edebiyatçı intiharı temalaştırıp yazı ve şiirlerinde kullanmış ama bazıları onu metnin dışına taşıyarak bizzat tecrübe etmiştir. Ölümün sınır uçlarında gezinen ve kendi iplerini kendi kalemleriyle çeken bu edebiyatçılar yazdıkları metinlerle, arkalarında bıraktıkları notlar ve şiirlerle boğazda kalan bir düğüm gibi atılıyor hayatın sayfasına. Cemile Sümeyra'nın lisans bitirme tezine dayanan ve yeni okumalar, çalışmalarla hazırlanan Kendi Kalemini Kıranlar, 2018'de yeniden basıldı. Türk Edebiyatında İntihar alt başlığını taşıyan kitapta müntehir edebiyatçılar ve onların intiharları ele alınıyor. İlkin intihar olgusundan, bunun verileri ve nedenlerinden ve edebiyatla ilişkisinden bahsediliyor. Sonrasında gözler kendi kalemini kıranlara çevriliyor. Kendi Kalemini Kıranlar, intihar eden edebiyatçıların kişilikleri, hayat tarzları, dünya görüşleri ve eserlerinden hareketle intihar fikirleri ve eylemleri arasındaki ilişkiyi araştırıyor. Kitaba konu olan edebiyatçıların intihar süreçleri, nedenleri ve yöntemleri tek tek tespit edilerek ortak bir harita çizilmeye çalışılıyor. Edebiyat ve İntihar adlı ilk bölümün temel konuları intiharı açıklamak, nedenlerini sorgulamak, onu belirleyen etmenleri saptamak ve intihar yöntemlerini sıralamakla kuruluyor. Kitabın tematik zemini bu şekilde atıldıktan sonra edebiyatçı intiharları adıyla ayrı bir başlık açılıp dünya edebiyatından örneklerle intiharın tarihçesi çıkarılıyor. Bu bölümde yer alan Hep şairler mi intihar eder sorusu dikkate değer. Peki çoğunlukla şairleri intihara götüren etmenler nedir diye soruyor yazar. Metnin türünün şiir ya da müntehirin şair olması, insanı biraz daha mı yaklaştırıyor ölüme, öyleyse neden? Bunlar, üzerinde düşünülmesi gereken konular, ancak kitapta daha genel bir çerçeve çiziliyor. Temelde karamsarlık, hayatın anlamsızlaşması, insanın özsaygısını ve güvenini yitirmesi, hayattaki hedeflerinin ortadan kalkması, suçluluk duygusu, kişinin kendini ve çevresindekileri cezalandırma isteği gibi tutumlar intihar nedenleri olarak görülse de başka özel etmenler de var elbet. Bunlardan toplumsal/sosyolojik, psikolojik, biyolojik etmenler seçiliyor ilk bölümde. Ardından din, edebi ortam, evlilik, cinsiyet, yaş, ekonomik koşullar, eğitim, iklim gibi unsurlar üzerinde duruluyor, farklı akademik kaynaklardan beslenilerek Türkiye'nin müntehir haritası genel hatlarıyla oluşturulmaya çalışılıyor. Kitapta dikkat çeken ilginç tespitler var. Mesela edebiyatçıların içinde bulundukları ortam, edebi ilgileri ve yönelimleri, örnek aldıkları şairyazarlar intihar kararlarında etkili olabiliyor. Ya da dindar olmayan edebiyatçıların, dindar olanlara göre daha fazla intihar eğiliminde oldukları söylenebiliyor. Bununla birlikte Türkiye'deki müntehirlere dair başka tespitler de dikkat çekiyor. Mesela kitaba göre ülkemizde dul kadın ve erkeklerde, bekarlara ve evlilere göre intihar oranı yüksek. İntihar hızı sırasıyla şöyle: Boşanmış, ayrı yaşayan, dul ve bekar, evli. Edebiyatçılarda da bu durum gözlemleniyor, müntehir edebiyatçıların çoğu yalnız yaşıyor. Cinsiyete bakıldığında ise şöyle bir sonuç çıkıyor: Çoğunluk olarak intiharı deneyenler kadınlar, bu eylemi gerçekleştirenler ise erkekler. Kişinin yaşı, bir başka etmen olarak ele alınmış; rahatsızlıklar, hastalıklar ve başkasına muhtaç olma gibi durumlar yaşlı müntehirlerde dikkat çekerken gençlerde özellikle ergenlik çağı belirleyici olmakta. Ekonomik koşullara bakıldığında, maddi yokluğun insanı hırçınlık ve ümitsizlikle intihara sevk ettiği, maddi bolluğun ise ruhsal boşluklara sebep olarak insanı intihara meylettiği görülüyor. Eğitim de intihar konusunda belirleyici bir etmen. Eğitim düzeyi yüksek insanların düşüklere göre daha çok intihar ettiği gözlemleniyor. Buradan şu sonuç çıkarılabilir ki zihinsel sorgulamaları artan insanların hayata katlanma oranları düşüyor. İntiharı mevsimlere ve günlere böldüğümüzde ise şu tablo ortaya çıkıyor: Kadınlar şubat ve temmuz, erkekler ise aralık ve nisan aylarında intihar girişiminde bulunuyor. Her iki cinste de intihar vakasının en çok görüldüğü günler, pazartesi ve perşembe. Ön plana çıkan bir başka özellik ise intihar yöntemi. Araştırmalara göre ülkemizdeki intiharlarda ilk sırayı asılma alırken, ilaç kullanma, ateşli silahlar ve yüksek bir yerden atlama bunu takip ediyor ve bazen seçilen yöntem, kararın kesinliği hakkında ipucu verebiliyor. Müntehir Edebiyatçılar ve İntiharları adlı ikinci bölümde intiharın edebiyat dünyasında nasıl yer bulduğu üzerinde duruluyor; müntehir edebiyatçıların hayat hikayelerinden, eserlerinden yola çıkılarak süreç ve yöntemlerine kadar uzanıyor. Bu bölümde tek tek ele alınan müntehirler: Yedikuleli Faizi, Emir Çelebi, Beşir Fuad, Sadullah Rami Paşa, Mehmed Galib Efendi, Ömer İhyaüddin Efendi, Şakir Efendi, Tokadizade Şekib Efendi, Rüştü Onur, Halil Nihat Boztepe, Rabia Bayraktar, Güngör Rona, Can İren, Rasih Güran, Celal Sılay, Yetik Ozan, İlhami Çiçek, Kenan Özcan, Nilgün Marmara, Kaan İnce, Metin Akbaş, Sosyal Ekinci, İlhan Şevket Aykut, Kemal Taştekin, Erbay Bulver, Hüseyin Alaçatı, Nazir Akalın, Zafer Ekin Karabay, Özge Dirik.


Hilimle öne çıkan ve iddialardan uzak bir entelektüel hayat tarzını benimseyen Michel Chodkiewicz henüz 17 yaşındayken tasavvuf yolunu keşfeder. Ömrünü İbnü'l-Arabi ve temsil ettiği düşüncenin yansımaları yanında velayet gibi hususların anlaşılması ve aktarılmasına adayan Chodkiewicz'in çalışmaları W. James Morris ve William Chittick gibi benzer konular üzerine çalışan ilim adamları için bir örneklik teşkil eder. Hidayet, zaman ya da mekan bakımından sınır tanımayan ve havsala zorlayan büyük bir hediye. Modern dünyanın neden olduğu buhran ve bunalımlar örülen muhitlerde tezahür edişi ise bu hediyenin kıymetini gözler önüne seriyor. Uzun yıllar yapılan araştırma ve içe dönük sorgulamaların sonucunda hidayete erişenler olduğu gibi genç yaşta böylesi bir lütfa mazhar olan canlar gönlümüze ferahlık veriyor. Michel Chodkiewicz de böylesi bir nimete genç yaşta erişenlerden. Dünyanın dört bir yandan kaosla sarmalandığı bir dönemde, 1929 yılında Paris'te dünyaya gelen Chodkiewicz'in babası bir sulh hakimidir. İlk, orta ve yüksek tahsilini yine Paris'te tamamlayan Chodkiewicz, henüz on yedi yaşındayken tasavvuf yolunu keşfedip İslam'la müşerref olur. Ardından çeşitli yolculuklarda bulunan Chodkiewicz 1951'de evlenir. Bir yandan maişetini temin etmeyle meşgul olurken diğer yandan da kendi çabalarıyla Arapça çalışır. İspanyol müsteşrik Asin Palacios'un tercümeleri yoluyla Mürsiyeli arif İbnü'l-Arabi'nin eserleriyle tanışır. Ancak İbnü'l-Arabi ve Ekberi çizginin inceliklerini öğrenmesi, Ekberiyye'ye varis olanların bir numunesi olarak tarif ettiği Michel Valsan eliyle olur. Vaktiyle üstadı Rene Guenon'un fikirlerinden oldukça etkilenmiş bir Şazeli olan Valsan, teorinin yanı sıra pratiğe ilişkin yanıyla da İbnü'l-Arabi'nin eserlerine Chodkiewicz'in gerektiği gibi yaklaşmasının önünü açmıştır. Ömrünün bundan sonraki kısmı, İbnü'l-Arabi ve temsil ettiği düşüncenin yansımaları yanında velayet gibi hususların anlaşılması ve aktarılmasına adanmıştır diyebiliriz. Bu anlayışı kelimenin asli anlamında tercümeye koyulan Chodkiewicz, 1977'den 1989'a kadar Seuil Yayınevinde yayın yönetmenliği ve ardından yöneticilik yapar. Paris'te Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales'de İbnü'l-Arabi üzerine seminerler düzenler. Bu süre zarfında, W. James Morris ve William Chittick gibi benzer konular üzerine çalışan ilim adamları için bir örneklik teşkil eder. Zira Chodkiewicz, hilimle öne çıkan ve iddialardan uzak bir entelektüel hayat tarzını benimsemiştir. Dünyanın herhangi bir yerinde İbnü'l-Arabi ya da onunla ilişkili bir şahsiyetin kaleme aldığı birkaç varaklık bir yazının var olduğu haberini alsa, bu alanlarda çalışan mütehassıs dostlarının -sözgelimi Türkiye'den Mustafa Tahralı Hoca'nınyardımıyla o yazılara ulaşmak için çaba gösterdiği aktarılır. Aralarında Türkiye, Mısır ve Endonezya'nın bulunduğu birçok ülkeye yolculuklarda bulunan Chodkiewicz'in hayatında sefer kavramı kilit bir rol üstlenmiştir. Kısa bir semantik analizin bile İslam'ın dini dağarcığının insana sefer içre ya da misafirlikle özdeş konumunu hatırlatmaya yeterli olacağını dile getiren Chodkiewicz, doğru yolu izlemek için yola düşmekle alakalı sırat, sebil, şiat, tarik gibi kelimelerin aynı semantik alana ait olduğunu ve seferde olan salikin Kemal'e doğru yolculuk eden kişiye bir gönderme olduğunu aktarır. Bu noktada, gündelik hayatımızda zahiri yöne karşılık gelenlerin yanında ilim için çıkılan seferlere de işaret etmektedir. Dolayısıyla Chodkiewicz'in peşinde olduğu şey, kibrit-i ahmere erişme muradında bir marifet yolculuğu denebilir. Bu arada kızı Claude Addas'ın da babasının izinden giderek nazari tasavvufa ilişkin girift birtakım meseleleri Kibrit-i Ahmer'in Peşinde gibi eserlerinde okura aktarmaya çalıştığı ilavesinde bulunalım. Fransızlara karşı Cezayir'i savunmak için çarpışan emir ve sufi Emir Abdülkadir-i Cezairi'nin Mevakıfından bölümler aktardığı Emir Abd el-kader, Ecrits spirituels (1982), Ehadiyyet Risalesi ile tanınan Evhadüddin Belyani'nin hayatıyla alakalı Awhad al-Din Balyani, Epitre sur l'Unicite absolue (1982), hatmi'l-evliya'nın ele alındığı Le Sceau des Saints, prophetie et saintete dans la doctrine d'Ibn 'Arabi (1986), Fütuhat'tan bazı bölümlerin tercümesi olan Les Illuminations de la Mecque, textes choisis des Futuhat Makkiya (1988) ve Türkçeye Sahilsiz bir Umman ismiyle tercüme edilen Un ocean sans rivage, Ibn 'Arabi, le Livre et la Loi (1992) gibi kitap ve makaleleri ile fikir dünyamıza katkıda bulunur. Kendisine tasavvuf yolunun anlaşılmasında hizmet etmiş onca şahsiyet arasından İbnü'l-Arabi'nin dil ve düşünce itibarıyla olanca giriftliğine karşın nasıl daha fazla bir etki alanı oluşturduğu sorusunu sorar. Chodkiewicz'e göre Osmanlı genelinde bu hürmet ve itibarın kökenleri arasında ibnü'l-Arabi'ye atfedilen ve Osmanlının zuhuru ile Suriye'yi fethini haber veren Eş-Şeceretü'l-Numaniyye fi'd- Devlet-i Osmaniyye eseri olabilir. Ülkemizde İbnü'l-Arabi'yi hakikat ve şeriat bağlamında değerlendirdiği ve Fütuhat'ta Kur'an için kullandığı bir tanımlamadan mülhem Sahilsiz bir Umman ismini verdiği eserinden tanıdığımız Michel Chodkiewicz, 91 yaşındayken 31 Mart 2020 tarihinde Rahmet-i Rahman'a kavuşur. Niyazımız, böylesi velud münevverlerin artması ve zulmetin ağır bastığı dönemlerde bize yolu hatırlatmalarıdır.


Kağıthane köyünde hiç kitapçı yok. Her zaman takım elbise giyen Bahri Bey züccaciye işini bırakıp gazete bayii açtı. Ona gelen yayınların tamamı çizgi romanlardan oluşuyor. Sonradan bir tane dergi geldiğini öğreniyorum. Geldiği gibi geri gidiyormuş. Artık her ay düzenli olarak aldığım bir dergi var: Türk Edebiyatı. Önce şiirleri okuyorum. Mecburen Nurtepe semtindeki kitapçıya gidiyorum. Raflar sol yayınlarla dolu. Kısıtlı bütçeme rağmen her seferinde birkaç kitap alıyorum oradan. Kafam çok karışık. Galiba devrimci oluyorum. Gidişatı gören kırtasiyeci Ömer Ağabey, Mektup ve Ribat dergileriyle tanıştırıyor beni. Mektup dergisine şiir gönderiyorum. Sizden gelenler köşesinde ismim çıkıyor. Fakat aklım hala sol yayınların olduğu kitapçıda. Ara sıra uğruyor, kitap alıyorum. Benimle yakından ilgileniyorlar. Kalın bıyıklı koca adamlarla bir yetişkin gibi oturuyor, demli çay içiyorum. Dertli türküler öğreniyorum. Resmen arada kaldım. Bir elimde Julius Fuçik, diğer elimde Ribat dergisi. Böyle bir durumun içindeyim. Kağıthane merkezde Milli Gençlik Vakfı kuruluyor. Başında başka bir Ömer Ağabey var. Esnaflık yapıyor. Beni gözüne kestirmiş. Nihayet temas kuruldu. Neler okuduğumu falan soruyor. Önce mesafeli davranıyorum ona. Israr ediyor. Karşımda sakallı, mümin bir adam var. Okuduğum kitapları söylemek istemiyorum. Bu yazarların hiçbirine ısınamadım. Ömer Ağabey fikrimi sorduğunda bunu açıkça söylüyorum. Bir grup kitap daha veriyor bana. Bu kez Mustafa Müftüoğlu, Sadık Albayrak gibi yerli yazarlarla karşı karşıyayım. Bir bakayım. Çağlayan semtinde halk kütüphanesi var. Oraya gitmeye niyet ediyorum. Önce bahçesinde biraz oturuyor, ne diyeceğimi ezberliyor, sonra içeriye giriyorum. Dışarıya kitap çıkarmaya izin vermiyorlar. Bir köşeye çekiliyor ve saatlerce kitap okuyorum. Çoğu zaman benden başka kimse olmuyor. Ömer Ağabey ise peşimi bırakmıyor. Allah ondan razı olsun. Kendimi on yedi yaşında iken Milli Gençlik Vakfı'nda birim başkanı olarak buluyorum. Bir anda ciddiyet kazanıyorum. Birkaç solcu ağabey benden hala umutlu görünüyor. Ara sıra yokluyorlar. Sadece Fevzi Kurtuluş'un o küçük kasetçi dükkanına gidiyorum. Sohbet ediyoruz. Karışık kaset listeleri veriyorum ona. Aşık Mahzuni Şerif ile Medine'ye Varamadım aynı listede yer alıyor. Bizim parti işleri büyüyor. Refah güçleniyor, üye sayısı artıyor. Partimize bağlı mahalli bir gazete yayın hayatına başlıyor. Oraya bir şiir veriyorum ve yayınlanıyor. Böylece ilk şiirim yayınlanmış oluyor. Yaşım on sekiz. (1988) Aynı günlerde, bugün üstat dediğimiz isimlerin eserleriyle karşılaşmaya başlıyorum. En çok İsmet Özel etkiliyor beni. Onun yazdıkları kalbimi çalıştırıyor, ufkumu açıyor. Artık başka bir dünyanın içindeyim. Solcu ağabeylerin oturduğu kitapçıya bir daha hiç uğramıyorum. Yeni gözdem Beyazıt Kitapçılar Çarşısı oluyor. Yıl seksen dokuz. Kendimi dini yayınlar fuarında, İsmet Özel'e kitap imzalatırken buluyorum.


Klasik kelimesinin ne anlama geldiğinden ziyade bizde klasiğin olup-olmaması mevzuunu tartışmışız anladığım kadarıyla. Melih Cevdet Anday, Bulgaristan'ın başkenti Sofya'da katıldığı bir toplantıda Bulgar Yazarlar Birliği Başkanı Dimiter Dimov'un sorduğu Sizin klasikleriniz kimlerdir? sorusuna Bizde klasik yok cevabını vererek alttan alta Tanzimat Edebiyat'ından beri devam eden bir tartışmaya benzin dökmüş. Sonra bir adım daha ileri giderek Bizim klasiğimiz Homeros'tur, Mevlana değil deyivermiş. Bu görüşlerine Attila İlhan, Tomris Uyar, Selim İleri karşı çıkmış. Bunları mışlı geçmiş zamanda anlatıyorum ama mesele çözülmüş değil sadece gündeme gelmeyi bekliyor o kadar. 2004'te yapılan kanon tartışmalarıyla hatta zaman zaman alevlenen kültürel iktidar mevzuuyla ilintili bir soru: bizde klasik var mı? Fiyakalı bir tarafı var bu sorunun, bir yanıyla da konforlu bir soru. Bir sloganla koca bir meseleye çözüm getirebiliyoruz ne de olsa. Tıpkı polisiye, bilim kurgu gibi klasikler konusunda da bir varlık-yokluk meselesi çerçevesinin dışına çıkmadığımız için esasen hiçbir şeyi tartışamıyor sadece tartışmış gibi yapıyoruz. Toz-toprak kalkıyor, göz gözü görmez oluyor. Bir şeyler tartışmış gibi yaptığımız için de entelektüel havamıza zeval gelmiyor. Modern sanat telakkisinin adeta dinselleştiği ve bunun da en önemli etkisini mimarlık alanında gösterdiği bir bağlamda yaşadı Turgut Cansever. Türkiye ekseninde bir yanda pozitivist bir dünya görüşünün diğer yanda da seküler mistik ve yaratıcı insan düşüncesinin egemen olduğu, bilimin dogmatikleştiği bir dönem. Hayat parantezi 1916'da İstanbul'un Fatih semtinde, Atik Ali Paşa'da açıldı Behçet Necatigil'in. Sonra parantezin içerisine bir başka şehir girdi: Kastamonu. Zeki Ömer Defne'nin zilleri çalarken derslere bir bir girenler arasında o hassas ortaokul öğrencisi de vardı. Evlerden, kırlardan, denizlerden duyulan bu ses zil değil şiirin tınısıydı. Çağdaş Amerikan edebiyatının en parlak yazarlarından Michael Chabon'un bir söyleşisini hatırlıyorum. Yaratıcı yazma atölyelerinin desteklenmesi gerektiğini söylüyordu: Tamam, kimse kimseye dahi olmayı öğretemez kuşkusuz ama yazarken hata yapmamak, yazmak denen şeye 'okur' gibi değil de 'yazar' gibi bakmak pekala öğrenilebilir. Nehir söyleşi, ara bir tür. Ne biyografi ne de otobiyografi. Otobiyografi değil çünkü hayatınızı nasıl anlatacağınızı söyleşiyi yapan kişinin soruları belirliyor. O çerçeveyi siz çizemiyorsunuz ve birkaç soruyla hiç istemediğiniz günlere veya olaylara geri dönmeniz mümkün.


Romanın otobiyografik izler taşıyan Çin asıllı ana kahramanı Candance Chen'in kendi geçmişi, salgın öncesi/sonrası New York ve sözüm ona Amerika'nın asıl sahipleriyle kurduğu ilişkiler dikkate alındığında özünde anlatılanın küresel kapitalizmin üvey evlatlarından birinin hayatta kalma hikayesi olduğunu düşünmemek elde değil. Hayata dair tüm kabullerimizi altüst eden; bizleri kendimiz, başkaları, eşya, mekan hatta zamanla kurduğumuz ilişkiyi yeniden tanımlamaya iten bir pandemiyle boğuştuğumuz günlerde, sarsıcı deneyimimizle örtüşür şekilde Çin kaynaklı bir salgının tüm dünyayı yerle bir edişini konu edinen bir romana kayıtsız kalmamız mümkün değildi. Hele de Ling Ma imzalı eser dilimize Salgın ismiyle çevrilmişse. Geçtiğimiz ay İthaki Yayınları tarafından Türk okurun beğenisine sunulan roman, henüz koronavirüs salgının ilk aylarında hem Çin asıllı Amerikalı yazarının etnik kökeni hem de provokatif kurgusuyla bir anda salgını önceden tahmin eden roman olarak anılmaya başladı. Aslına bakılırsa ilk kez 2018 yılında yayımlanan ve 2018 Kirkus Kurgu ve Locus En İyi İlk Roman ödüllerine layık görülen eser, 2011'de yaşanmış kurgusal bir pandemiyi konu ediniyor. Çin'in önemli ticaret merkezlerinden Shenzen'de patlak vermesiyle Shen Humması adını alan bir hastalık kısa sürede dünyaya yayılır. Ne var ki hummanın semptomları, hastaların gündelik hayata dair alışkanlıklarını bitimsizce tekrar etmelerine neden olmaktadır. Enfekte olanlar, asla kurtulamadıkları bir döngünün içinde saçlarını tarayarak, kıyafetler deneyerek ya da ciltleri parçalanana dek yüz kremleri sürerek yavaş yavaş ölüme teslim olurlarken modern dünyaya dair her şey yavaş yavaş ufalanacaktır. Öyle sanıyorum ki öykülerden kısa filmlere, tüketim toplumunun mensupları ile zombiler arasında bir analoji kuran yorgun benzetmelere rağmen Shen Humması'nın bu sıra dışı semptomları Ling Ma'nın en parlak buluşu. Zira Salgın'ın asıl meselesi Amerikan kültürünün özünü oluşturduğu halde, ayakta kalmak için yabancı kaynaklara ve göçmenlerin işgücüne ihtiyaç duyan, bir bakıma onların omuzları üzerinde yükselen küresel imparatorluğunun, bir çeşit ikiyüzlülükle yabancılara karşı takındığı ötekileştirici tavır. Romanının otobiyografik izler taşıyan Çin asıllı ana kahramanı Candance Chen'in kendi geçmişi, salgın öncesi/sonrası New York ve sözüm ona Amerika'nın asıl sahipleriyle kurduğu ilişkiler dikkate alındığında özünde anlatılanın küresel kapitalizmin üvey evlatlarından birinin hayatta kalma hikayesi olduğunu düşünmemek elde değil. Bir yandan da mevcut pandemi koşullarının bizleri asıl zorlayanın tehlikeli bir virüsten öte kapitalist bir istifçiliğe ve onun acımasız tedarik zincirine çaresizce bel bağlayışımız olduğunu göstermesinin, Ma'nın uç noktalarda kurguladığı anlatısının ne derece isabetli olduğunu gözler önüne serdiği söylenebilir. Tıpkı günümüzde çoğu insanın virüs ile geçim arasında sıkışması gibi, dolgun bir ikramiye vaadinin ikna ettiği Chen de yaşadığı şehri kasıp kavuran yıkıma karşı garip bir hissizlikle çalışmaya, ucuza İncil basmanın yollarını aradığı iş yerindeki rutinini uygulamaya devam ederek hummalı insanlarla aynılaşıyor. Dahası kendi mazisini ancak kapitalist referanslarla hatırlayabildiğini fark etmesiyle, sadece saplanıp kaldıkları rutinleri hatırlayan hastalarla nasıl benzeştiğini kendisine itiraf etmekten de geri kalmıyor. Belki de Ling Ma, çevresindeki dünya bir kıyametin pençesinde kıvranırken Chen'in maruz kaldığı kuşatılmışlık hissinin hiç değişmediğini gösterirken kapitalizmin tüm kaynaşma illüzyonuna rağmen bireyi kendi içinde bir yerlere mahkum edişini anlatmak istiyor. Bu tanıdık yabancılaşma ve hissizlik, Chen New York'tan ayrılıp güç delisi, tipik bir orta sınıf Amerikalı olan Bob'ın önderlik ettiği kültvari topluluğa katılmasıyla da değişmiyor. Kuşkusuz kocaman silahı, şiddete duyduğu güçlü tutkusu, kendi doğrularını başkalarına dayatması ve özel oluşuna inanmasıyla Amerika'nın vücut bulmuş hali olarak tanımlanabilecek Bob, Ma'nın kurgusundaki önemli ağırlık merkezlerinden bir diğeri. Bob bir yandan romanı didaktik bir yavanlıktan kurtaran ironiye kapı aralarken diğer yandan o güçlü ikiyüzlülüğü açıkça resmetme işlevini gerçekleştiriyor. Öyle ki soğukkanlılıkla katlettiği hummalıları döngüden kurtardığını söylemesiyle geride bıraktığımız yıllarda bir takım yetkililerin savaş ve yıkımın milyonlarca insanı ölüme ve insanlık dışı koşullara mahkum edişini demokrasi götürmek olarak tanımlaması arasında rahatsız edici benzerlikler bulunabilir. Bu noktada perspektif ve kurgulanmış imajın ne kadar yanıltıcı olduğunun da altını çizmek gerek. Hem yeni hem de konvansiyonel medya unsurları ile gerçeğin dizayn edildiği çağımızla örtüşür şekilde Bob, rolü ve tanımı kolayca değişebilecek bir karakter. Zira hikayeye nereden baktığınıza ve hangi atmosferi yaşadığınıza göre bir kurtarıcı ya da kötü adama dönüşebilir. Kuşkusuz Salgın'ın bu derece ses getirmesinde tüm insanlığın sarsıcı bir deneyimi yaşamasının ve elbette bu deneyimi okuyacağımız hatta sadece sahip olacağımız bir kitapla kolayca anlamlandırmaya yönelik kapitalist reflekslerimizin büyük etkisi var. Romanını bu türden bir eleştiri üzerine inşa etmişken Ling Ma, kitabının başarısını sorguluyor mu bilinmez. Ancak geçmiş tecrübelerimizden küresel salgınların kayıplardan öte bilimsel, siyasi ve sosyolojik etkilerinin olduğunu ve temel bazı dönüşümleri tetiklediğini biliyoruz. Sanat ise insanın bu dönüşümleri anlama çabasının bir parçası olarak salgınları odağına alan eserler üretmekten geri durmaz. Her ne kadar koronavirus salgınından çok önce kaleme alınmış olsa da Salgın, son bir yılda tecrübe ettiklerimize farklı bir pencereden bakmanıza yardım edebilecek bir eser. Kült bilimkurgu filmi Alien televizyon ekranlarına taşınıyor. Kısa süre önce Disney Investor Day etkinliği kapsamında duyurularak resmiyet kazanan dizi projesinin yapımcı koltuğunda eserin yaratıcısı Ridley Scott yer alacak. Henüz hikayenin yakın gelecekte ve dünyada geçeceği dışında bir bilgi paylaşılmazken dizinin, Disney'in dijital platformu Hulu'da yayınlanması bekleniyor. Disney Investor Day etkinliğinde yeni projelerin müjdelerinin verildiği bir diğer kurgusal evren de Star Wars. Lucasfilm'in 2012 yılında Disney'e satılmasıyla Star Wars yapımlarında bir patlama yaşanmış ancak kanona eklemlenen filmler efsanenin gedikli hayranlarını memnun etmemişti. Buna rağmen The Mandalorian ile şeytanın bacağını kırmış gibi görünen Disney, kendi yayın platformunun da gücüyle çok sayıda Star Wars yapımını duyurdu. Roque One'ın görece beğenilmesinin etkisi var mı bilinmez ancak serinin bir sonraki filminin Roque Squadron olacağı açıklandı. Obi-Wan Kenobi dizisi ise dikkat çeken bir diğer yapım oldu.