Odağına anlatmayı, anlatırken de en ideal formu yakalayarak yol almayı koyan edebiyatın neyi ne kadar anlatabileceği netameli bir tartışma konusu. Üstelik edebiyat gücünü ve özgürlük alanını da bu potansiyele borçludur; edebiyat evreni tümüyle kapsanamadığı için sınırlarla güdükleştirilemez ve kendisini gözetleyenlere, ehlileştirmeye çalışanlara direnir. Dolayısıyla içerik ne kadar ahlaki ve toplumsal kurallara göre belirlenmeye çalışılsa da, biçim bu kuralların dışına çıkıp hareket etme ve önüne çıkan engelleri aşmaya yönelik bir iktidar alanına sahiptir. Söz gelimi, kimse Ferit Edgü'nün Hakkari'de Bir Mevsim metnine kesinkes Bu bir romandır diyemez ya da aynı şekilde Leyla Erbil'in Kalan'ı da bu tedirginliği, aynı kararsızlığı yaşatır okuruna. Bu bir roman mıdır yoksa şiir mi; yazarın bu soruları sordurması dahi onun yetki alanını genişletir. getirmesine rağmen hayatı değil ancak onun izdüşümü, temsili olan üretimi Madame Bovary bir tehdide dönüşmektedir. Etkile me endişesinin kaynağı olan yazınsal mecra, temsil ettiği gerçeklikten çok daha tehditkar bulunmakta, kısıtlı bir alanda faaliyet göstermesi için tedbirler alınmaktadır. Peki, kurmacanın sahip olduğu oyunsu konfor alanıyla her şeyi anlatının malzemesi haline getirebilme, her koşulda muğlak mevzilerde konumlanma imtiyazının olduğunu söylemek ne kadar mümkündür? Anlatının ne şekilde kurgulandığı, kurmaca evrenin hangi niyetler ve zihniyet etrafında şekillendirildiği yazarın mesuliyet alanına yönelik belli belirlenimler ortaya koymaz mı? Edebiyatın her şeyi malzemesi olarak işlemeye imkan veren doğası, yazarı tüm sorumluluklardan azade mi kılar? Türk romancılığının ilk dönemini temsil eden Tanzimat dönemi edebiyatçılarına bakıldığında henüz türün yabancısı olmalarından kaynaklanan anlatıcı/yazar ayrımının gelişmediği görülür. Nitekim bu durum sadece türe yönelik bir yabancılıktan, yeni tür karşısında acemi olmaktan kaynaklanmaz; Şerif Mardin'in de ifade ettiği gibi hem birer kamusal aydın hem de birer yazar olma mesuliyetiyle hareket etmek, yazarlara toplumu, değişimin getirdiği tehditlerden, züppeleşmeye yönelik etkilenme hallerinden uzak tutmaya çalışmak gibi bir misyon yüklemektedir. Edebi ahlakın nerede devreye girebileceği ya da girmesi gerektiği söz konusu olduğunda anlatıcı/yazar tasnifinden hareket etmek mümkündür. Tanzimat edebiyatının kurucu isimlerinden ve mümessillerinden Ahmet Mithat Efendi'nin metinleri bu muğlaklığa yönelik dikkate değer örnekler içerir. Söz gelimi Felatun Bey ile Rakım Efendi'de araya girip tiratlar atan, metni kurmaca bir dünyadan koparan yazar sesi, anlatıcının değil, Ahmet Mithat Efendi'nin görüşlerini temsil etmektedir. Bu itibarla, metinde kapatma olarak sunulan Çerkes köleden, haz ihtiyacını ikame etmek için istifade edilen İngiliz Ziklas ailesinin kızlarından iştahla söz eden yazar, anlatıcıyı gölgede bırakarak kendisini görünür kılmaktadır. Namık Kemal de ilk dönem metinlerinden İntibah'ta anlatının akışını bozacak şekilde araya girmekte ve kadın karakteri baskın bir erkeklik diliyle arzulayan bir yazar personası ortaya koymaktadır. Öte yandan yazarın kadın karakterleri bu şekilde kurarken okur kamusunu kadın olarak tahayyül etmesi de kendisine biçtiği erkeklik rollerinin ve iktidar alanının iz düşümüdür. Gerçekten de bir endişe olmalıdır burada. Yoksa romanlarda Paul de Virginie'yi neden hep kadınlar okusun? Kadının intikam alması için neden Monte Kristo'yu okuması gereksin? Genç kız, metres ya da cariye: Erkekler dururken neden özellikle onlar etkilensin romandan? Aşkı, hayatı romanlardan öğrenen, romanlarda gördüğü hayatlara gıpta eden, romanlarda sunulan dünyanın şehvetine kapılan ve felakete uğrayanlar neden hep kadınlardır diye soruyor Nurdan Gürbilek. Ayrıca erkek yazarların muhayyel okurlarını kadın olarak belirlemelerinin altında ne gibi endişeler yattığını da tartışmaya açıyor. Türk edebiyatında sıklıkla kadının cinsel şiddetin, istismarın muhatabı ve bir yandan da bu üretimin okuru, alıcısı olarak konumlandırıldığı dikkate alındığında, yazarın anlatıcıdan rol çalmak suretiyle kurmaca dünyayı gerçek dünyaya taşıması, ahlaki tartışmalar yürütmeye de alan açmaktadır. Tüm bu tartışmalardan sonra akla, söz konusu konfor ve özerklik alanının, yazarı tüm sorumluluklardan azade kılıp kılamayacağı sorusu geliyor. Yazar ne isterse yapabilir, herhangi bir konuda istediği gibi yazıp çizebilir mi? Bilhassa modernist edebiyatın yazara bahşettiği yaratıcı pozisyonu, hiçbir kısıt tanımayan sonsuz bir özgürlük alanına sahip midir? Öncesinde de değindiğim gibi gerek teknik tercihler gerek de yazarın anlatıcıya müdahalesi, yazarın da mesuliyetlerinin olduğunu ortaya koymaktadır. Cinsel şiddetten pedofiliye, ensestten cinayete kadar edebiyatın alanına girmiş birçok içeriğe hiçbir tartışma yürütmeden sonsuz bir eylem alanı tanımak mümkün değildir. Zira etiğin ve estetiğin bıçak sırtı ilişkisi, birini diğerinden tümüyle ayırmayı imkansız kılıyor. Yazar, anlatıcıyla iş birliği içinde metinde sunulan sakıncalı içeriğe ortak oluyorsa eğer, bu bir suç ortaklığına dönüşme tehlikesi içermekte. Kadınların sahneye çıkartılmadığı, birer dekor unsuru olarak kullanıldığı, erkeğin sonsuz güç ve yetkiyle donatıldığı metinlerde yazar, kadını ve erkeği böyle görmesinin, bu eşitsizliği pekiştirmesinin sorumluluğundan ayrı tutulabilir mi? Aynı şekilde cinsel şiddet içeren bir olayı kendi iştahını da katarak onaylayan, bunu tabii bir biçimde kurgusuna dahil eden yazarın da konumu, sorumluluk alanı sorgulanmaya açılmalıdır. Modernitenin yarattığı fragmental ve çarpık dünyayı temsil etmenin çok dışında, yapılan eyleme taraf tutmaya, onu tasdik etmeye dönüşen her bir yazar müdahalesi, bu meyanda tartışmaya açılmalıdır. Üzerinde durulması gereken temel meselenin aslında Wattpad'in formatı değil içeriği olduğunu düşünüyorum. Bu uygulamanın içinde yer alan, çok okunan ve popüler hale gelen içerikleri son derece problemli buluyorum; ensest, pedofili, uyuşturucu bağımlılığı ve psikotik yaşam modellerinin öne çıkartılıp gençlerimize gerçek ve özenilmesi gereken bir yaşam formu olarak sunmak çocuk ve ergenleri felakete sürükleyebilir. Zira bu dönemde çocuklar ve ergenler okuduklarından, dinlediklerinden, gördüklerinden fazlasıyla etkilenerek gördüklerini modellemeye ve taklit etmeye yönelirler. Wattpad'de çok etkileşim alarak ya da Wattpad vesilesiyle kitap bastırıp yüz binlerce satarak yazar olamazsınız. Bu platform elbette ki yazı pratiğini geliştirir fakat herhangi bir editör ya da usta denetimine tabi tutulmadığı için metinleriniz bir zaman sonra kendisini tekrar etmeye başlar ve gelişim gösteremez. İnternet ortamındaki öneriler, tavsiyeler ya da yaratıcı yazarlık kurslarıyla öykücü, romancı ya da şair olunmaz. Edebiyatın matematiksel, sosyolojik ya da psikolojik bir formülasyonu yoktur, harfler net sınırları ve fiziksel gerçeklikleri kabul etmez. Wattpad ortamında çok okunan metinlerle kast edilen aslında bir bakıma çok tık almak, çok merak edilmek, çok mahremiyet sergilemek. Wattpad uygulamasında çok tıklanan kitapların isimlerine ve kapaklarına bakmak bile bize bu mecrada işlerin nasıl yürüdüğünü gösteriyor. Hem bedensel hem de ruhsal kimlik arayışında olan gençler için bu tarz içerikler kendilerine bilinmez bir dünyanın kapılarını açtığı için el üstünde tutuluyor ve büyük bir değer atfediliyor. Özetle Wattpad'de çok okunmanın yolu daha iyi edebi metinler üretmek değil daha fazla cinsellikten, şiddetten ve insanın karanlıkta kalmış yönlerinden bahsetmek. Tüm bunların edebiyat ortamına ne gibi etkileri olur sorusu uzun süredir kafamda. Hiçbir etkisi olmaz demek fazla kolaycı bir tavır olur çünkü artık teknoloji ile bütünleşmiş bir nesil ile beraberiz ve onların ilgileri, merakları, beğenileri ve zevkleri farklı. Ucuz ve kalitesiz metinlerle büyüyen gençlerin bu metinleri gerçek edebiyat zannetmesi ve beğenilerini bu metinler üzerine kurması son derece olası bir durum. Sosyal medya ve teknolojinin de sağlamış olduğu kolaylıklarla artık herkes bir şeyler söylemek istiyor. Büyük ve kalabalık bir pazar yeri düşünün, kulakları sağır edecek kadar gürültülü bir ortam herkes bağırıp elindeki malın çok kıymetli olduğunu anlatmaya çalışıyor fakat o kalabalık meydanı biraz dolaştığınızda göreceksiniz ki meydanın hepsi satıcılarla dolu alıcı kimse yok. Wattpad'e pek çok açıdan bakılabilir. Ama hangi açıdan bakarsak bakalım, bir kanaate varsak bile birtakım sorular baki kalacaktır. Mesela bir, Wattpad demokratiktir, denilebilir; edebiyat kanonuna, yayınevlerinin beklentilerine, hatta yazım kurallarına aykırı metinler yazıp yüz binlerce okura ulaşabilirsiniz. Doğru ama edebiyat demokratik mi ki? Yani hangi Anglosakson, eserlerini bir Lord'a sunan Shakespeare'i; hangi Türk yahut Acem, Şehname'yi Gazneli Mahmud'a sunan Firdevsi'yi geçebilmiş, daha iyi yazmış ya da daha çok okunmuş? İki, Wattpad sayesinde gençler akranlarının yazdıklarını da olsa, belki kötü ve kalitesiz şeyler de olsa bir şeyler okuyor, belki bu sayede ileride daha iyi şeyler okuyacak diye de düşünülebilir. Bir dereceye kadar bu göre Wattpad'de hard-pornografik denebilecek pek çok metin varmış ve bu metinler ortaokul sıralarında bile heyecanla okunabiliyormuş. Okurların yaşıyla ilgili herhangi bir düzenleme, denetlemeyse yok. Yani bu açıdan Wattpad, ileride daha sağlıklı yiyecekler yemeye başlaması umuduyla çocuklarımıza abur cubur ve fast-food yedirmeye benziyor. Son tahlilde insanların berbat şeyler yazıp okuma hakkı vardır. Bu yüzden Wattpad bir boşluğu dolduruyor. Ama her ürün ve hizmet gibi Wattpad de denetime tabi olmalı. Özellikle 18 yaş altı bireyler için her alanda koruma tedbirleri alınırken Wattpad için neden alınmasın? Pek çok alanda kendilerine belki farkında bile olmadan zarar vermemeleri için denetlemeler var. Neden Wattpad'de de olmasın? Hangi anne baba çocuğuna Wattpad'deki sakıncalı içerikleri okuma izni verir? Ben burada kendi adıma en azından şu sonuca varıyorum: 18 yaşından küçüklerin de kalitesiz şeyler yazıp okuma hakkı vardır ama madem bu bireyler 18 yaşlarını doldurmalarına bir gün kala bile çocuk, o zaman onları zararlı yayınlardan koruyacak bir denetleme de yapılmalı. Genelde sanat, özeldeyse edebiyat butik bir faaliyet. Klasiklerimiz, ödüllü yazarlarımız kaç satıyor? Üç, beş bin mi? Diğer yandan Wattpad'de milyonlarca kez okunmuş dördüncü sınıf aşk hikayeleri de var. Yani Wattpad'in kitlesi zaten halis edebiyata ilgi duyabilecek bir kitle değil. Kendileri çalıp oynasınlar, ne var bunda? Yani insanların okuduklarının, yazdıklarının kalitesini denetleyemeyiz; kalitesiz şeyler de okuyup yazabilirler ama çocukları kötü niyetli, zararlı içeriklerden koruyacak ve belli sebeplerle kötü niyetli, zararlı içerikler üretmekten alıkoyacak bir denetleme mekanizması kurabiliriz. Nihayetinde herkesin hikaye anlatma konusunda bir özgürlüğü olabilmeli diye düşünüyorum. Bir hikaye yaratmak elbette çok basit. Artık bunu yapay zeka yazılımları da yapıyor, yani formüle edilebilen bir matematik var ortada; ama ölümsüz bir hikaye yaratmak çok zor. Bir hikayenin ölümsüz olup olmayacağına da salt yazıldığı dönemdeki okur kitlesi karar vermiyor. Zaman, kanonun onayı, şans gibi pek çok etmen var. Wattpad okuma alışkanlıkları konusunda her okuyucuyu farklı etkiler diye düşünüyorum; kimi için olumlu etkiler, kimi için olumsuz. Bir genç, Wattpad hikayelerinden sıkılıp daha kaliteli şeyler okuma amacıyla dünya klasiklerine yönelebilir. Bir diğeri, Wattpad'de yazıp okumak daha çok like getirdiği için, Wattpad'i hiç terk etmeyip hayatı boyunca eline yazarı ölmüş bir kitap almayabilir. Bir diğeri sürpriz yapıp yıllarca dünya klasikleri okuduktan sonra kanonun sunduğu kitaplardan sıkılarak daha basit şeyler okumak için Wattpad'e yönelebilir!


Okudukça, her şeyin başka bir şeyin sonucu ya da nedeni olduğunu, her şeyin birbirine sımsıkı bağlarla bağlı olduğunu anlıyor insan. İnsanoğlunun bütüne hakim olabilmesinin imkansızlığını da. Kelimelerle ilişkim bir okuyucu olarak iyi olsa da bir anlatıcı olarak güçlü sayılmaz. Belki de bu yüzden, konuşulmadan anlaşılan başka bir dile, yani görüntü diline ilgi duydum. Hayatımı değiştiren kitaplar o kadar çok ki, üstelik de çok çeşitli. İlk aklıma gelenler mi desem, yoksa hiç aklımdan çıkmayanlar mı bilemedim. Camus mesela, Yabancı ve İlk Adam'ı, Dostoyevski malum Suç ve Ceza, Ecinniler ve Karamazov Kardeşler'i, tüm Anton Çehov hikayeleri, Rilke, Bejan Matur, Şükrü Erbaş, Ahmed Arif ve Hölderlin şiirleri, Nietzche, Cioran, Hesse, Orhan Pamuk'un Kar ve özellikle deneme kitapları, Öteki Renkler, Manzaradan Parçalar, Saf ve Düşünceli Romancı'sı, Hasan Ali Toptaş, Füruzan'ın Parasız Yatılı ve Sevda Dolu Bir Yaz'ı, Mithat Enç'in Uzun Çarşı'nın Uluları ve Nihat Genç hikayeleri, Tuncer Erdem'in Bozkır Kitabı, vs.. Hangi birini sayayım. Edebiyat bir derya, en az hayat kadar. Kitaplar bana galiba en çok anlayış öğretti. Tüm insanlık durumlarına ve hayata karşı daha geniş ve derin bir kavrayış ve anlayış. Çocukluğunuzun unutulmaz kitapları... Gülten Dayıoğlu'nun Fadiş romanı. Annemin, aralarda ağlamasına engel olamayarak bana okuduğu ilk kitaptı.. Küçücük iç dünyamda fırtınalar yaratmıştı. Günlerce geçmeyen bir acı ve karamsarlık yayılmıştı ruhuma. Sanırım bu, vicdan duygusuyla ilk tanışmamdı. Başkalarının acılarıyla ilk karşılaşmam. Kitaplığımda, dönüp dönüp okuduğum ve hep okuyacağıma da inandığım, bana her zaman iyi gelen ve ilham veren bir bölümüm var. O bölüm camekanlı ve özel bir bölüm, Anadolu'da öğretmenlik yapmış köy öğretmenlerinin yazdığı anı ve hikaye kitaplarından içinden bozkır ve tren yolu geçen kitaplara, sevdiğim bazı şairlerin şiir kitaplarından, sevdiğim yazarların sanat ve yaratıcılık üzerine yazdığı denemeleri ve söyleşileri içeren kuramsal kitaplara kadar, toplasan 50 kitabı geçmeyen küçük bir bölümden oluşuyor. Doğrusu farklı türlere çok açık bir okur değilim artık. Sanatsal beğenilerim ve ilgi alanlarım zaman içersinde spesifikleşti.. Gerçi zaten felsefeden tarihe, mitolojiden sanata oldukça geniş sayılabilecek bir ilgi alanım olduğu söylenebilir. Çünkü okudukça, her şeyin başka bir şeyin sonucu ya da nedeni olduğunu, her şeyin birbirine sımsıkı bağlarla bağlı olduğunu anlıyorsun. Ama insanoğlunun bütüne hakim olabilmesinin imkansızlığını da. Yani zaman, zaten doğal bir kısıtlama getiriyor ister istemez insan eylemlerine. Her zaman olmasa da genellikle birkaç kitap birden okurum. Şu anda John Berger'in Manzaralar'ı ve Edmundo Desnoes'in Azgelişmiş Bir Adam'ını okuyorum. Bitince Emil Cioran'ın Umutsuzluğun Doruklarında ve Kaan H. Ökten'in derlediği Ölüm Kitabı'na başlayacağım. Hakkı yenmiş kitaplar dendiğinde aklıma ilk olarak ağlak denilip, zamanında biraz burun bükülmüş Kerime Nadir melodramları geliyor. Gün içinde her zaman aklıma gelen her şeyi her fikri not ederim telefonuma. Bu toplama işi de üretimin bir parçası benim için. Okumak-çalışmak için özel bir yer, saat ayrımı yapmıyorum. İki çocuklu bir anne olarak hiçbir şey için ideal koşulların oluşmasını bekleme lüksüne sahip olmadığımı anladım zamanla. Her şeyi, her yerde, her koşulda yapabilmenin olanaklarını içgüdüsel olarak geliştirdim. Her yerde, her saatte, her boşlukta çalışabilirim. Artık buna o kadar alıştım ki, evde yalnız kaldığım nadir zamanlarda çalışamıyor, ne yapacağımı şaşırıp boş boş geziyorum. Bu bana da ilginç geliyor ama ben en çok felsefi metinlerden ilham alıyorum. Hep böyle oldu. İlk kısa filmim olan Kıyıda'yı, Martin Heidegger'in Varlık ve Zaman kitabındaki Sanat Eserinin Kökeni makalesinde geçen nesneler dünyası ve Van Gogh'un Köylü Ayakkabıları resmi üzerine yazılmış metinden ilham alarak çekmiştim mesela. Bana göre felsefenin hayata dair yönelttiği tüm sorular, bir sanat eserinin de konu edinmesi gerektiğine inandığım başat meselelerdir. Hayatın içerisinde şiirsel bulduğum anlar... Doğada gün batımları. Hani akşam güneşinin yumuşacık puslu ışığında, toprağa huzurlu bir sessizlik çöker ya. İşte o zamanlar. Mutsuz, umutsuz, yılgın olduğumuz anlarda bana en çok yola çıkmak iyi gelir. Kendi derdimin önemsizleşeceği, kimsenin umurunda olmadığım, başka hayatlara, başka manzaralara karışmak, yabancı yollarda kaybolmak iyi gelir. Gitme şansım yoksa, evde bir film izlerim. Bir fincan kahve eşliğinde bir Woody Allen filmi izlemek beni her zaman mutlu etmeye yeter. Hayran olduğum, ilham aldığım insanlar... Authör, bağımsız, kendi dünyasına sadık, kendi işi gücüyle hemhal, çalışkan sanatçılara hayranlık duyarım. Hayat mottom şu olabilir; Hayatta sevdiğin işi yap ve çok çalış. Bana göre hayatta sevdiği bir iş bulmuş ve yapma olanağına sahip olmuş insanlar dünyanın en şanslı insanlarıdır çünkü. Beni etkileyen insanlar... Egosu düşük, bakılmaktan çok bakmayı, anlatmaktan çok dinlemeyi seven, yalnızlığıyla barışık, doğaya tutkun, çalışkan, üretken ve anlayışlı insanlara yakınlık duyuyorum. Hayatta en mutlu olduğum yer; Troya'da bir zeytin ağacının gölgesi. Yine bir gün batımında, antik bir kentin ıssız bir köşesi. Şu sıralar yeni birkaç fotograf projesi ve yeni bir film senaryosunun çalışmalarına başlamak üzereyiz.


Üç tarafı denizlerle çevrili zengin bir yarımadayı yurt tuttuğumuzdan beri, sandallardan kayıklara, kayıklardan takalara oradan kömürlü, mazotlu vapurlara dek devam eden bir seyrüsefer tarihimiz var mavi sularda. Hele İzmir, İstanbul gibi iki yakalı şehirlerde yalnız gündelik yaşantıların değil edebiyat tarihinin de vazgeçilmezi olur vapur yolculukları. Ezop fabllarında geçen bu kıssanın hissesine hiç değinmeyeceğim. Çünkü malum, birbirimize hepimiz aynı gemideyiz deyimini sıkça hatırlattığımız günlerdeyiz. Gelgelelim bazımız geminin karaya oturacağından oldukça emin. İyimserlerimiz telkinlerde bulunuyor. Birlikte nice fırtınalar, nice korsan saldırıları atlattık. Elbette bunu da... Kıyısındaydık ama denizi hiç böyle yakından görmemiştik, diyenlerimiz var bir de. Meğer nasıl maviymiş, nasıl huzurlu nasıl... Elbette bir süre sonra çoğumuzu deniz tuttu, kara da kara diye tutturmaya başladık. Öyle ya! Deniz, herkesin harcı değil. Biz onun keyfini böyle uzun, endişeli ve varışı belirsiz gemi yolculuklarındansa nazlana nazla kısa mesafeler kat eden tarifeli vapurlarda çıkarırız daha çok. Üç tarafı denizlerle çevrili zengin bir yarımadayı yurt tuttuğumuzdan beri, sandallardan kayıklara, kayıklardan takalara oradan kömürlü, mazotlu vapurlara dek devam eden bir seyrüsefer tarihimiz var mavi sularda. Hele İzmir, İstanbul gibi iki yakalı şehirlerde yalnız gündelik yaşantıların değil edebiyat tarihinin de vazgeçilmezi olur vapur yolculukları. Bu yolculuklarla beraber vapurların da başlı başına bir kimlik kazandığına tanıklık ederiz. 46 Numaralı Rüçhan yandan çarklısı, 60 baca numaralı Rağbet Vapuru, 71 No'lu Halas, Altınkum, Güzelhisar ve nicesi. Günümüzde neredeyse otobüsü andıran son model vapurlardan önce onlar, ince ve uzun endamları, güneş sarısı bacalarıyla burcu burcu tüterek salınırlardı Boğaz üzerinde. İstanbul'un iptidai deniz taşımacılığı, saydığımız vapurların bir şirket eliyle ilk kez sefere başlamasıyla sona erer. Devrin sadaret müsteşarı Keçecizade Fuat Paşa ile yine o yıllarda adliye nazırı olarak görev yapan Cevdet Paşa hazırladıkları bir layihayı padişahın onayından geçirirler ve Boğaziçi'nde taşımacılığı kolaylaştıracak olan Şirket-i Hayriye'yi kurarlar. Londra'dan sipariş edilen altı vapur ilk kez 1854'te çalışmaya başlar. Kendileri kadar kaptanlarıyla da ünlenen buharlı yolcu vapurları hakkında eğlence vesilesi türlü rivayetler anlatılır artık halk arasında. Güya vapurların çapkın kaptanları, sırf gözdelerine gösteriş olsun diye yalı rıhtımlarından neredeyse sürünerek geçer, hatta bazısı pencerelerden içeri aşk mektupları fırlatır, şanslı olanlar kendilerine uzatılan tepsiden şerbet bardağı bile alırlar. Şirketin ilk Müslüman kaptanı olarak anılan Beykozlu Ömer Kaptan, hem gayet titiz hem de gemisine aşık bir kaptandır. Ancak ahali vapurun bir türlü belirlenen saatlerde iskeleye yanaşamadığından şikayetçi olup şirkete dilekçeler yazınca Ömer Kaptan savunmasını şöyle yapacaktır: Efendim Beylerbeyi'nin teşrifatı, Kuzguncuk'un haşaratı olmasa, geç kalmak şöyle dursun, zamanından çok evvel Köprü'ye vasıl olurum. Haldun Taner, Ölürse Tenler Ölür Canlar Ölesi Değil (1979) kitabında vapurlardan bahis açarken Beylerbeyi ahalisine hususi yer verir. Eski Boğaziçi'nin en kalburüstü bürokratlarını barındıran Beylerbeyi, adabın, teşrifatın, Osmanlı güngörmüşlüğünün adeta simgesidir o yıllar. Sabahleyin memurları İstanbul'a indiren Şirket-i Hayriye vapuru her iskelede üç beş dakika beklerken Beylerbeyi'nde, Önce siz buyurun Beyefendi, Estağfurullah siz buyurun, İmkanı yok mirim, vallahi geçmem, Türabınız olayım kerem edin minvalinde nezaket yarışlarıyla on bazen yirmi dakika beklemek zorunda kalırmış. Kuzguncuk ise öyle kalabalık olurmuş ki insanlar haşarat sürüsü gibi itişip kakışarak doluşurmuş vapura. Şirket-i Hayriye, 1944'te Deniz yollarına devredilene dek sürer bu serencam. Kömürle çalışan buharlı gemiler, mazotla çalışan motorlu gemilere yenik düşer zamanla. Boğazın bile çehresi değişir. Çocukluk anıları, ilk seyahatler, ilk aşklar, telaşlar, sabah sohbetleri, dalgınlıklar, gün sonu yorgunlukları eski vapurlarla, gemilerle birlikte eskir ve geçmişin sularına karışır. Neyse ki çoğu yazarımızın muhayyilesi onlardan yana işlemeyi sürdürüyor. Vapurlar tanıklık ettikleri her şeyle birlikte edebiyatın sonsuz sularında hala daha sefer halindeler. Evet, patpat-ı bahriler... Martı kaçıranlar, martı çekenler, yandan çarklılar... Boğaz'ın iki yakasını bir eden dokumacılar. Bunlar biraz da sizin hikayeniz! Murathan Mungan, Metis okurları için hazırladığı seçkilerden birinde edebiyatımızın vapur temalı öykülerini derlemişti. (Edebiyat Seferleri İçin Vapur Tarifeleri, Metis Kitap 2017) Seçkide Sait Faik, Halikarnas Balıkçısı, Leyla Erbil, Sabahattin Ali, Oktay Akbal, Haldun Taner, Ferit Edgü gibi isimlerin yanı sıra Behçet Çelik, Cemil Kavukçu, Murat Gülsoy, Ömer Ayhan, Yalçın Tosun, Bora Abdo, Karin Karakaşlı gibi çağdaş yazarların vapur- deniz- gemi ekseninde yazdıkları öyküler yer alıyor. Şimdilerde, henüz karaya ayak basamıyorken ne okusak diye düşünenler için birebir öyküler. Hatta her güne bir öykü şeklinde azar azar okunursa tesiri daha latif olup zihne ve ruha ziyadesiyle küşayiş verebilir. 8.45 vapuru iskeleden kalktıktan sonra uzak şimşekler yakınlaşmaya başlamıştı diye başlıyor Sait Faik'in Projektörcü öyküsü. Şirket-i Hayriye'nin 36 numaradan 46 numaraya kadar olan vapurları pek korunaklı değilmiş o zamanlar. Arkaları ve yanları açık olan bu vapurların kaptanları kış mevsiminin fırtınalı, yağmurlu günlerinde muşambalar, çizmeler, gocuklarla iş başı yaparlarmış. Sonraları aynı sıkıntıyı Adalar'a işleyen vapurlarda Projektörcüler çekmiş. İşte öyle sisli yağmurlu bir günde vapur Kınalıada'ya yaklaşırken bir adam ve projektörcü sohbete dalıyorlar öyküde. Bir eğlencesi de vardır Projektörcü'nün. Fenerini yalılara, pencere ve balkonlara doğrultup türlü insan manzaraları seyretmek... Öykü kişisinin tarifiyle elinde fener, Atina sokaklarında adam arayan Diyojen gibi, eve varınca oğluna anlatabileceği birkaç iyi hikaye arar Projektörcü. Leyla Erbil'se Vapur isimli öyküsünde vapuru neredeyse kişileştirir. Gezindiği kıyıları bir vakanüvis edasıyla anlatır, yalıları isim isim anarak selamlar vapur. Bir insan öyküsüyle vapurunki Boğaz'da koyun koyuna yüzer. Sevim Burak da minör bir dille kaleme aldığı kısa öyküsü Bremen Vaporu'yla seçkidedir: Hatırlamak/Uzaklardan/Yıllarca sürer/Gemiye/ Bremen'e doğru gittikçe. Ardından Oktay Akbal'ın bir Baudelaire dizesiyle başlayan Hey Vapurlar, Trenler öyküsü: Hey vapurlar, trenler, beni buradan götürün... Halikarnas Balıkçısı'nın Ateşçi Süleyman'ı yelken gemilerinde çalışan bir ateşçinin hikayesini anlatır. Volkanın bağrında ateş yapan ifritler gibi çalışan Süleyman, düşlemeden edemez: Hele gemi demiri liman dibini bir ısırsın, palamar da rıhtım babasına bir sarılsın, karaya uçup bir kıza gönül bağlayacağım. Dediğini yapar, dileğine kavuşur ancak yine de denizin cazibesine karşı koyamaz Ateşçi Süleyman. Büyük anlatılarda, selamet vaadini karşılayan güçlü bir imgenin hayatta ve edebiyatta kazandığı yeni anlamlar üzerine düşünürken kendimi evrensel zihnin sularında buluyorum. The Doors şarkısındaki gibi. Bir süre, evrensel akılda zaman geçiriyorum ve kendimi iyi hissediyorum. Ortada henüz bir deniz yokken onun felaketini sezmek ve zirvede gemi inşa etmek. Ardından dünyadan numuneler almak. Batanlar sayesinde kurtulurken dünyayı da kurtarmak. Latinler gibi dersek, mora finis yani sonun tehiri. Bir gemi, dünyanın sonunu geciktirebilir. Nil'de yüzen bir sepet, bir düzenin sonunu getirebilir. Her türlü vaat, akıl dışıdır. Melville'in Kaptan Ahab'ı ya da Hemingway'in İhtiyar Balıkçı'sı... Denizin vadettiklerine doğru koşan herkes bilir bunu. Bu yüzden ötekilerden ayrılırlar. Zamanla bir kılıç balığı ya da bir beyaz balinanın peşine düşmüş iki adamdan daha fazlasına dönüştüklerine hepimiz şahit oluruz.


Sürrealist şair Arthur Cravan otuz bir yaşında Meksika sahillerinde sırra kadem bastığında, kendi ölümünü sahnelediği şeklinde rivayetler dolaşmaya başlamıştı. Ölümünün bile gerçek olmadığının düşünülmesi doğaldı çünkü günümüz sosyal medya trollerinin yüz yıl önceki karşılığıydı Cravan aslında. Şiir de yazsa, dergi de çıkarsa, boks ringine de çıksa öncelikli amacı sansasyon yaratmak, her eylemiyle kendini bir efsaneye dönüştürmekti. Sayısız takma adı ve kimliğiyle sıkı da bir dolandırıcıydı. Bir gün karısının yanına gitmek için derme çatma bir yelkenliyle okyanusa açıldı, bir daha da geri dönmedi. Aynı zamanda boksör de olan bir şairdi Arthur Cravan. Fakat itiraf etmek gerekirse ne büyük bir şairdi, ne de çok arzulamasına rağmen sıkı bir boksör olabildi. Durun da en baştan başlayalım... Arthur Cravan'ın gerçek adı Fabian Avenarius Lloyd'du, İngiliz bir anne ve İrlandalı bir babanın çocuğu olarak 22 Mayıs 1887'de İsviçre'de dünyaya gelmişti. Henüz yirmilerinde bile değilken Arthur Rimbaud'dan esinlenerek macera arayışıyla memleketini terk etti, uydurma pasaportlar kullanarak dünyayı dolaşmaya başladı. Bir süre sonra Paris'e yerleşmeye karar verdi, orada çeşitli mahlaslarla şiir yazmaya, resim yapmaya başladı. Resimlerini Edouard Archinard adıyla sergiledi. Gündüzleri el arabasıyla şehrin sokaklarını dolaşıyor, meyve ya da sebze satar gibi şiir satıyordu. Andre Breton, Marcel Duchamp, Man Ray, Clara Tice, Beatrice Wood hatta William Carlos Williams tarafından Dada'nın öncüsü sayılmasına yol açacak Maintenant adlı dergiyi çıkardı. Derginin yazarı, editörü, tasarımcısı, yayın yönetmeni ve elbette sahibiydi. Amacı skandal yaratmaktı. Amerikalı Olmak ya da Olmamak başlıklı bir makalesinde Paris'in tamamının gerçekte Amerikalı olduğunu yazmıştı. Amerikalılığın yöntemi basitti: Tükürün, küfretmek dışında hiç konuşmayın, üzerinize iki beden büyük gelen kıyafetlerle dolaşın. Tütün çiğneyin, meşgul görünün ve kendinizi kibirle taçlandırın. Kendisinin de titizlikle takip ettiği tavsiyelerdi bunlar. Arthur Cravan New York'ta gittiği bir kıyafet balosunda sürrealist şair ve ressam Mina Loy'la tanıştı. Evli ve iki çocuk annesi olan Loy, Cravan gibi huzursuz bir ruh, bir çeşit gönüllü serseriydi. Birbirleri için yaratılmış gibiydiler. Birliktelikleri sanat dünyasında büyük infial yarattı. Güzel ve Çirkin masalındaki karakterleri andırıyorlardı. Zarif bir bibloyu andıran Loy'un güzelliği dillere destandı, Cravan ise sadece iki metreyi aşan boyuyla değil, kaba ve küstah tavırlarıyla da dikkat çekiyor, tepki topluyordu. Gelin görün ki, Loy Cravan'a sular seller gibi aşık oldu, dahası sevgisiyle onu enikonu nazik, anlayışlı hatta sevilebilir bir adama dönüştürdü. 25 Ocak 1918'de evlenmeye karar verdiler ve kilise düğününe paraları yetmediğinden, yoldan geçen iki tanıkla bir devlet dairesine gidip alelacele evlendiler. Beş parasızlardı, tekinsiz bir apartman dairesinde yaşıyorlardı. Berbat hayat şartları ve kötü beslenmenin etkisiyle ikisi de çok zayıflamıştı. Derken, şairin kabarık bir suç sicili olduğu ortaya çıktı, Amerikan polisi izlerini bulmuştu, Buenos Aires'e kaçtılar. Cravan birlikte intihar etmeyi önerdiyse de hamile olan Loy bunu kabul etmedi. Genç kadın için Şili'ye gidecek bir gemide yer ayırttılar. Artık ifşa olan Cravan'ınsa geçerli bir pasaportu yoktu, bu yüzden çok eski ve küçük bir tekne satın aldı. Onu onaracak, yüksek bir fiyata satmayı başarırsa da karısının yanına gidecekti. 1918 yılının kasım ayında bir deneme yolculuğuna çıktı ve geri dönmedi. Teknenin fırtınada battığı sanılıyor. Cravan'ın hamile karısıyla sürdüğü yoksul hayattan bıkıp kendini yeni bir kılıkta diriltmesi olmayacak iş değildi. Her şeyden önce usta bir dolandırıcıydı, sahte isimlerle seyahat etmek konusunda dahi sayılırdı. Bir keresinde, Hafızamda yirmi ülke var ve yüz şehrin renklerini sürüklüyorum ruhumda diye yazmıştı. Daha yaygın olan bir başka teoriye göreyse, Cravan kendini Oscar Wilde el yazmaları üreten bir sahtekar olarak yeniden icat etti. 1920'lerin başında, Dorian Hope ve benzeri takma adlar kullanarak Parisli müzayedecilere Oscar Wilde'ın elyazmaları olduğunu iddia ettiği birtakım kağıtlar satan kişiden kuşkulandılar. Usta işi taklitlerdi bunlar, öyle ki Wilde uzmanı Christopher S. Millard bile kandı. Gerçek, New Yorklu bir kitapçının, Salome elyazmalarının Wilde'ın ölümünden çok sonra üretilen bir cins kağıda yazıldığını fark etmesiyle ortaya çıktı. Ama iş işten geçmişti, Dorian Hope bir daha ortaya çıkmadı.


Bazısı çok güçsüz, bazısı ne kadar da silik, bazısı şaşkın, bazısı aşkının esiri, bazısı çok açık bozguncu, bazısı çok parlak, bazısı çok dayanıklı sevgili kadın kahramanlar... Nastenka en tatlısı, Anna her şeye rağmen en talihsizi, Bowary hırslarının kölesi, en arafta kalanı Neriman. En havalısı Maria Puder, en iyisi ve en masumu Feride. Aşklarıyla, sevdalarıyla, kaygılarıyla, aptallıklarıyla, kaybedişleriyle, seçimleriyle, edebiyata ve gönüllere iz düşüren nice kadın kahraman... Hepsi bahsedilmeye, hepsi anılmaya değer. Kendisini sırık fasulyesine benzeten, küçük suratlı, ellisini devirmiş, rengi uçuk solgun, karşı kaldırıma geçerken ah eden, keşke başka bir hayat mümkün olsaydı, yeni baştan başlamak mümkün olsaydı diyen Mrs. Dalloway. Bunu kim demez. Hayatı yine de her şeye rağmen seven, çiçek alan, parti düzenleyen, elbisesini tamir eden, bir taraftan gün boyu hayatını dilim dilim dilimleyen, ameliyat masasına yatıran, nefretle sevmek arasında gidip gelen Clarissa, Clarissa Dalloway. Kendisine karşı bazen ne kadar da acımasız düşünüyor. Bütün yeteneklerine rağmen bir hiçmiş gibi görünmek, daha neler. Tüm yaşam sevgisine, çiçeklere rağmen, arada ışıldayan parlayan tutkularına rağmen, işte kasvet bulutları -özellikle bugün- sarar Clarissa'yı. Hem de parti günü. Ama bu kasveti dükkanlara, insanlara bakarak aşabilir. Dışarı adım atmak ona iyi gelecek. Geçmişi silip süpürmek, her şeyi gözden geçirmek... Kendisine göre Clarissa bile değil o, Mrs Dalloway'dir. Londra'da yürümeyi seven, dans etmeyi, ata binmeyi pek çok seven Mrs. Dalloway, ah evet bir zamanlar yaşamayı ekstra sevmiştir. Şimdi ellisini devirmiş olarak akşamki partiye, evet evet, kendi düzenlediği partiye hazırlanmaktayken karşılaştığı her şeyi nasıl da didikliyor. Mükemmel ev sahibesi... Sosyal içgüdüsü çok kuvvetli... Bedenine bakınca bir hiçmiş gibi göründüğünü düşünse de, yeteneklerinin farkındadır o. İnsanların ne hissettiğini, onların neye ihtiyacı olduğunu iyi kavramıştır. İnsanın o görünme, o var olma ihtiyacını, konuşma, gevezelik etme, dedikodu merakını, sonra tanık olmaya, tanık bulmaya muhtaçlığını, işte bütün bunları gayet iyi bilir. Zira insan sosyal bir varlıktır. Bu sosyalleşme morfin etkisi gösterecektir hayal kırıklıklarımız üzerinde. Clarissa da bir var olma yöntemi olarak çevresinin gücüne muhtaçtır. Ümidi buradadır. Bir zamanların Clarissa'sı Mrs Dalloway, aslında bir şekilde mağluptur, bir şekilde de galip. Uyumlanmayı, hayatta kalmayı başarmıştır. Bir dinozor değildir o. Hiç değil. Hala zarif, hala güzel, hala uzak... Olmak istediklerinin peşinden gidecek cesareti göstermemiştir ama bir yandan da olmak istedikleri, evet çelişki, tam da olmak istedikleri değildir. Hepsinden biraz ve hepsi mümkün olsa ah ne güzel olurdu. Alıp başını gitmeler mesela. Peter'la mümkün olabilirdi bu. Daha konuşkan daha canlı... Ama onu seçseydi şimdiki aristokrat çevrenin imkanlarından yararlanabilecek miydi? Bu kadar nüfuzlu bir aile olmak ne mümkün... Başbakan bile evine konuk olarak geliyor. Sonra? Sally gibi parlak ve etkileyici, Mrs. Killman kadar güçlü, bilgili, ama aynı zamanda lüks içinde yaşasa, bu konfor daim olsa, şimdi olduğu gibi partiler düzenlese. Böylece var olduğunu hissetse. Tam olarak. Ne mümkün, sevgili Clarissa derdik, ne mümkün. Erişemeyeceğimiz tek şey tamlık. Her seçim bir vazgeçiştir. Malum. Bu vazgeçişi içselleştiremediğinde ruhu parça parça olur insanın. Bilhassa kadınlar. Geçmişte en çok yaşayan kadınlar. Araf diyebiliriz biz buna, çoklu araf ya da açık konuşalım şımarıklık, şükürsüzlük. Kalbi-aklı-arzuları arasında bocalayıp durur kadın kahramanımız. Clarissa her şeye rağmen kendisi için en makul olanı seçmiştir. Onu sakinleştiren, kucağında güllerle ona gelen bir eşi, Richard'ı seçmiştir. Ona istediği imkanların, duyguların hepsini sağlayamasa da beklentilerinin altında bir hayat verse de, hiç de yadsınamayacak bir çevreye, olgun bir karaktere ve işe sahiptir. Dalloway'in aklı baskın gelir yani. Aslında bilinci kapanmayan her kadın için durum böyle. Neticede Peter'a ne kadar güvenebilirdi. Her an bir başkasına aşık olma potansiyeli taşıyan, serseri ruhlu bir adam. Clarissa bilmiyor ama özgürlük başka bir şey çünkü. Peter'le evlense ne mi olurdu. Aynı çatışmaları farklı açılardan yaşayacaktı kuşkusuz. Çok daha bağımlı, çok tartışmalı, çok daha güçsüz. Biz Mrs. Dalloway ile başka kadın kahramanlara da bakarız. En sonunda intihar eden Septimus'un eşi Rezia mesela. Aşkı için kilometreler tepmiş, ailesini, biricik neşeli hayatını geride bırakmıştır. Sonunda hissiyatsız, kendisine bile yabancı, onu sevmeyen, kendisini güldürmesine, ilgisine muhtaç bir adamın evinde, üstelik intihar intihar diye sayıklayan bir adam evet, tam bir trajedi. Aşk için tutuşan, ellerinde kırıntısı bile kalmayan zavallı Rezia; Ben öyle mutsuzum ki Septimus çığlıkları atmaktadır. Kim duyar? Herkes kendi sınavını verirken bunu kim duyar. Rezia ile beraber bütün kadın kahramanlar belki. Bir açıdan hepsi... Zavallı Rezia ne bilsin ki, sevmek insanı yalnızlaştırır. İşte bahsettiğimiz ve bahsetmediklerimizle, Mrs. Dalloway'in bütün kadın kahramanlarında aynı zamanda tek kişiyi görürüz. Ve kadın kahramanı anlamaya böylece daha da yaklaşırız. Woolf sağolsun. Sevgili Mrs. Dalloway'in partisi bitince hani şu karşı evde baktığı kadın olsaydık. Duyabilseydi sesini o kadının: Hiçbir zaman tamlık olmayacak sevgili Clarissa, derdik ona bir kez daha. Sen yine de hiç fena değilsin. Her şeye rağmen boylu poslu kızın, sosyal statün var. Bu en büyük morfindir. Acayip zenginsin aslında. Peter başarısız. Ah evet biliyorum, derdi Clarissa da, tam bir budala Peter. Beni eleştirmesinden nefret ediyorum. Ama mutsuz ve başarısız işte... Biliyorum sevgili dostum. Biliyorum. Ama yine de bir şeyler eksik. Kendinle yüzleşmen harika Clarissa, bu hiç kolay bir şey değil, hırpalamak, kendini didik didik etmek, bu çok zor bir iş. Öyle mi diyorsun derdi. Ah çok teşekkür ederim. Yine de daha iyisi için, göğe bak derdik ona, kendine, kadınlara, insanlara, karşıya bakmayı bırak da göğe bak geç olmadan. Big Ben çalıp duruyor. Göğe bak, nefes alacaksın. Kısaca neydi? Trafikte bir araba durur. Herkes kornaya basar, bazıları muhtemeldir küfreder. Arabadaki adam kör olmuş meğer. Vah zavallı, yardım edelim. Ama arabasını da çalalım. Sonra hırsız sonra başka biri daha, sonra doktor ve diğerleri kör olur. Biri hariç. Doktoru alıp götürecekler. Karısı durur mu? Kör taklidi yapmak zorunda kalır, Hanımefendi sizi alamayız diyen şoföre, mecbursunuz beyefendi, şimdi ben de kör oldum der. Yani bile isteye yalan söyler, tecrit edilen gruba hayat arkadaşının yanına dahil olur. Kendi seçimi. O zaman zorunda değil. Şikayet edecek mi? Tabii ki hayır. Ama başka seçenek de var mı? Var, öyle aval aval bakıp durmak da var kaderde. Adını bile bilmediğimiz bu kadın, kimsenin alkışlamadığı, çoklarının unutacağı, gerçek bir kahraman olacak yakında. Akla hayale gelmeyen olaylara şahitlik edecek. Pelerini ya da süpürgesi yok, uçmuyor, ama çok daha fazlasını yapıyor. Kör numarası yapıyor ama, olaylar geliştikçe bekliyor, ne zaman kör olacağım ne zaman, bir-iki-üç her defasında görüyor zavallı. Uyanmak istiyor. Bir gün o süt beyazı dedikleri türden körlüğe düşüp bütün bunlara maruz kalmamak istiyor. Başına gelen çünkü bilir, biliriz ağır şahitlik. İnsan baskı görmeye dursun. Hemen bozulmaya meyillidir. Ufacık bir açlık, yarım saatlik bir trafik yeter buna. Ama tümden bir bozulma için nasıl bir baskı gerekiyor? İşte burada roman kahramanları için gerçekleşen ağır baskı: Körlük. Herkesin rengini açığa çıkaracak, yaldızlarını dökecek türden sağlam doğurgan bir baskı. Herkes körse madem, isteyen istediğini yapabilir. İnsan bir canavara dönüşme potansiyeline sahip. Çiçek gibi gül gibi vicdandan, ana kameradan yoksun kalınca nasıl çirkinleşiyor. Görüyor bunları kadın. Körlüğün getirdiklerini görüyor. Pisliği görüyor, aldatmayı, ikiyüzlülüğü, riyakarlığı, aldatmayı, aldanmayı görüyor. Ve körlük dostlarım bulaşıcıdır. Trafikte bir adamın hiçbir şeyi görmemesi, süt beyazı bir körlüğe düşmesiyle başlayan felaket, çığ gibi büyüyen baskılar işte, kentte işleri altüst ediyor. Doktorun Karısı iyi yetişmiş ve baskıya oldukça dirayetli biri. -Başka türlüsü mümkün mü?- Gösterişsiz, şovsuz, faydaya, çözüme dönük davranışlarıyla adını kazıyor zihinlere böylece. Muhtemeldir, olaylar bitince kimse onu hatırlamayacak, ört bas edilecek yaşanan her şey. Olsun, biz okuyoruz, biliyoruz onu. Süt beyazı bir körlükle baş başa kalan kahramanlar diyorduk, saatler geçtikçe bozuluyor, siyahlaşıyor. Doktorun karısı hepimiz adına korkuyor, ürküyor, dehşete düşüyor, kaygılanıyor, utanıyor ama hiç bırakmıyor kendini. Tükenmişlik sendromu, depresyon, kasvetmiş bunların hiçbirine düşmüyor. Nasıl düşsün! Yaşadıkça da şunu anlıyor kahramanımız: Tek tek değil, beraber, bir olarak hayatta kalmayı başaracaklar. İnsanın da kavraması gereken biz modern, post modern, parça parça olmuş insana da dersini veriyor böylece: Tek başına yapamazsın. Yaşadığımız bütün körlüklere de buyurun diyor sonra da: İşte bu sizsiniz sevgili insan. İşte bu çok övündüğün kendin... Ne hale gelebiliyorsun gör. Bakabiliyorsan gör, görebiliyorsan fark et, gözle. Bu sözün devamını doktorun karısı tamamlıyor. Ve harekete geç. Bir şey yap. Bütün bu hareket, baskıya dayanıklılık, marifet, soyut ve de soylu bir amaç gerektirir ki bir insan bu kadar sağlam kalabilsin. Üstelik hiç ajitasyon yapmadan. Tıpkı onun gibi, kör numarası yapan, numara işte, bozulan insanlığa rağmen mücadele eden gerçek kadın kahramanlara muhtacız. Kendimiz olabilir miyiz? Var mı böyle bir ihtimal? Vicdan kamerasından yoksun insan, dünyanın en çirkin, en sevimsiz, en hain bir yaratığına dönüşüyor kabul edelim. Bu romanın en büyük kahramanları küçükler aslında. Homer ve Ulysses. Onlara tebessüm ederek kıyamayarak okuyup gideriz kitabı. Ama onların arkasında, önünde, peşinde, yakınında, uzağında gerektiği her yerde bir kahraman çıkar sahneye. Hep oradadır biliriz. Homer maceralar yaşarken Ulysses düşüp dururken, herkesle konuşurken, bir askere, bir zenciye el sallarken, şarkı söylerken, onlara bu sevgiyi veren, güzel birinin varlığını hissederiz. Ancak öyle biri ki deriz. Çocuklarının sığındığı kucak, başlarını seven o sıcak el. Bayan Macauley. Çocuklarının sorularına yılmadan cevap veren, onların hayal güçlerini gölgelemeyen, onlara oyuncak değil, emek, sevgi veren, şımarıklığa, bencilliğe kaçmayacak boyutta gerçek dozunda olması gerektiği gibi, gerektiği kadar sevgi veren bir anne. Gerektiği yerde gerektiği kadar yüreğini açan, ağlarken de gülerken bir-beraber olan ailenin sıcacık güçlü biricik annesine şapka çıkarıyorum. Zira o en zorunu ve en güzelini başarıyor. Artık çocukluktan çıktığın için yalnızlık duyuyorsun, diyor oğluna. Ama dünyada her zaman fazlasıyla yalnızlık var. Kulağımızda çınlıyor. Dünyada her zaman fazlasıyla yalnızlık var, fazlasıyla yalnızlık var, fazlasıyla. Minnet etmeyen gerçek bir anneden, gerçek bir kahramandan söz ediyoruz. Az bulunan. Cevher gibi bir kadın kahramandan... Başka? Merhamet duygusu olmayan insan has insan olamaz. Bir insan dünyanın ıstırabına gözyaşı dökmemişse yarım insandır, diyor Macauley. Hayat yükünü bilgece omuzlamasını bilmiş bir anne söyler bunu ancak. Askerdeki oğlunun öldüğünü anlıyor bir gün ve kendini ölecekmiş gibi hissetse de, misafirine, lütfen içeri gel, sana evi gezdirelim, diyor. Biz de ayakkabılarımızı çıkarıp misafirle beraber içeri giriyoruz ve Bayan Macauley'in o sıcacık ellerine sarılıyoruz. Ve, Feride. Bu çok özel kahramandan bahsetmesek olmazdı. Herkesin kalbinde taht kurmuş güzel Feride. Zira diğer bütün aşık-roman kahramanlarından çok ayrı, özel bir yere sahip. Bir kere bizden biri... Olabilme ihtimalimiz yüksek biri. Şirinliği muzipliği güzelliği bir yana. Feride'nin diğer kadın kahramanlardan tavır olarak büyük farkı var. Çünkü Feride diğer aşık kadınlardan, mesela Anna'dan, mesela Bowary'den farklı. Onları da anlar ve severiz ve üzülürüz ayrı. Fakat Feride diğer aşık kadınlardan farklı olarak aşkına değil, hayata ödüyor bedelini. Hırslarının arzularının peşinden gitmiyor. Bu yönüyle ayrışıyor diğerlerinden. İşin sırrı da burada... İçinde kavrulan kederden güç alıp, nişanlısının aldattığını düşünmesine rağmen, kırılıyor dökülüyor ama hırslanmıyor. Kaygılar bozmuyor onu. Bunun yerine başkaları için bedel ödemeyi seçiyor. Gidiyor. Şifasını gitmekte buluyor. Bazen gitmek en güzeli... Çocuklar için, memleketi için güzel saf duygularını koruyor, emek veriyor. Dahası emeğini doğru yere veriyor, çarçur etmiyor karanlık gecelerde. İşin sırrı burada, evet... Bağımlı değil, bağlı olduğunu ispat etti hepimize. İzini de ne güzel kaybettirdi. İçindeki kırılmışlığa rağmen başkalarına el uzatıyor, fayda veren iyilik saçan biri olmayı seçiyor. Derdini insanlara şikayet etmiyor ayrıca, sadece kağıda döküyor. Hayat amacını bulmuştur. Yenileniyor her an. Yaşadığı talihsiz olay başka güzel kapılar açıyor. Bu hep böyle değil midir? Yardım ettikçe, öğrettikçe, güçlenecek, eğilecek, gerçek güzelliğine kavuşacak, daha doğrusu güzelliği tamamlanacaktır. Artık o güçsüz Feride değildir evet. Seven, bağlı, fedakar, çok daha güçlü bir sevgili ve öğretmen... Böylece, artık bir başkası olarak aşkına kavuşuyor. Hakkı var buna. Zira gidişiyle, hem sevdiği adam Kamuran'a bedel ödetiyor hem de kendine. Böylece kavuşmak mümkün oluyor. İyi ki de oluyor, bize de mutlu sonla biten gerçek bir aşkı okumak, unutulmaz bir kadın kahramanı anmak kalıyor.


Eleştiri bugüne dek kılıktan kılığa girdi, amaçtan amaca dönüştü, yöntemden yönteme değişti. Çok tanımlanmış olması eleştiri konusunda zihinlerimizi bir sarahate kavuşturmadı. Hatta neyin eleştiri olduğunu tartışma konusu yapabilecek kadar çok eleştiri tanımı var elimizde. Eleştirinin bizatihi kendisinin de eleştiriye konu olduğu bir literatür de inşa edildi bu arada... Uzun yıllar kitap tanıtım yazıları kaleme aldım. Kaleme aldığım metnin okuduğum kitabı henüz okumayanları gözeten bir tanıtım yazısı olduğunun da her daim farkındaydım. Ancak kitabını tanıttığım yazarlardan eleştiri yazısı için teşekkür mesajları almaya başlayınca bir şeylerin yanlış gittiğini düşünmeye başladım. Çünkü kaleme aldığım metinler birer eleştiri değildi. Eleştiri ile tanıtım yazısının arasındaki sınırı böylesine muğlak kılan temel handikabın eleştirinin kendi başına bir mesai gerektirdiğini, ortaya çıkan metnin başlı başına bağımsız bir metin olduğunu gözden ırak tutmakla ilgisi olduğunu düşünüyorum. Eleştiri metninin de bir eser olduğunu, kendine ait bir terminoloji ve metodoloji içinde ilerlediğini devre dışı bırakıyor ve eleştirmenliği edebiyat yazamayanların yöneldiği bir telafi mekanizması olduğu yanılgısına kapılmak biraz da işimize geliyor. Tenkit, kelimesi iğnelemek, gagalamak gibi anlamlar taşıyor. İlginç bir şekilde nakit kelimesi de aynı kökten geliyor. Metal paraların üretim süreçleriyle bunun bir alakası olmalı. Her neyse konumuz zaten o değil. Konumuz eleştiri. Batı dillerinden gelen kritik kelimesinin kökenine bakınca yargılama kelimesine ulaşıyoruz. Eleştiri bugüne dek kılıktan kılığa girdi, amaçtan amaca dönüştü, yöntemden yönteme değişti. Bir kocaman eleştiri kütüphanesi inşa edildi zamanımıza dek. Çok tanımlanmış olmak eleştiri konusunda zihinlerimizi bir sarahate kavuşturmadı. Hatta şunu net bir şekilde ifade edebiliriz ki neyin eleştiri olduğunu tartışma konusu yapabilecek kadar çok eleştiri tanımı var elimizde. Eleştirinin bizatihi kendisinin de eleştiriye konu olduğu bir literatür de inşa edildi bu arada. O literatüre kulak vermekte fayda var belki de. Yine de kritik bir not daha eklemeden bu yazıya son bir nokta koymak istemem. Eleştiri yazılarını, yapıcı ve yıkıcı diye ikiye ayırmayı da sağlıklı bulmuyorum. Eleştirmenin yazara yapıcı olmak veya yıkıcı olmamak diye bir borcu olduğunu düşünmüyorum. Zira böyle bir borçtan hareketle ortaya çıkan metnin başlı başına özerk bir metin olma şansı kalmaz. Edebi metnin güdümünde, onu merkeze alarak kaleme alınan eleştirinin de başlı başına bağımsız bir metin olma lüksü yoktur. Eleştiri ile tanıtım metni arasında bir fark olması gerekiyorsa sınırın tam da bu noktadan yani eleştirinin özerk bir alana sahip olmasından çizildiğini görmemiz gerekiyor. Aksi takdirde eleştiri yokluğundan şikayet etmenin pohpohlanma eksikliği çekmek olmadığına kimseyi inandıramayız. Evet, eleştirinin imkansızlığı üzerine de bir literatür oluşmuş durumda. Bu satırların yazarı yaşanan daralmanın da farkında. Yine de hayatımızı mümkünlerle sınırlayamayız. Yoksa bir gün gelir, imkan dairesi içinde hiçbir şeyin yapılamayacağı bir çöle dönüşür.


Bu sayıda, dünyanın geleceğine dair kurulmuş aydınlık ve karanlık hayallere, ütopyalara ve distopyalara bakıyoruz. Ve görüyoruz ki en güneşli ütopyaların üzerinde bile baskıcı bir gücün, bir çeşit toplum mühendisliği çabasının gölgesi duruyor hep. Bu kitaplarda birilerinin ideali daima ötekilerin yıkımı, bir grubun aydınlığı mutlaka ötekilerin karanlığı oluyor. Kısacası ütopyaların peşindeki ısrarlı yolculuklar mutluluk getirmiyor. Öte yandan, bir yazınsal tür olarak ütopyanın tek sorunu imkansızlığı değil; sıkıcılığı. Hikaye anlatıcılığının temel koşulu olan çatışma unsurunu yoğun olarak içeren distopyalar, okura çok daha fazla heyecan vaat ediyor. Yine de bir açıdan aynılar: Her ütopya içinde bir distopyayı gizliyor, her distopya da başlangıçta birilerinin ütopyası olarak inşa edilmiş oluyor. Devam etmeden önce, ütopyaların ortaya çıkış sebebine bakalım. Dünyanın neresinde olursak olalım hepimiz yoklukla, öfkeyle, acıyla, gelecek kaygısıyla, düş kırıklığıyla yaşıyoruz ve bizi bezdiren irili ufaklı şahsi veya toplumsal meselelerle boğuşuyoruz. Hem de binlerce yıldır. Bir yandan da bizimkinden başka türlü bir hayatın mümkün olabileceğini hayal ediyor, zihnimizde kimsenin kimseden nefret etmediği, insanların barış içinde yaşadığı kusursuz sistemler kuruyoruz. Her nasılsa adaletsizliklerin önü alınmış, terör, açlık, savaş ve hastalık gibi sorunlar yok edilmiş, bilim ve sanat çok ilerlemiş hatta ölümsüzlüğün sırrı bile bulunmuş oluyor. Yaygın görüşe göre, ilk ütopyanın yazarı, antik Yunan düşünürü Platon. Hatırlayalım; diyaloglardan oluşan Devlet adlı eserinde Platon, iyilik, eşitlik ve adalet gibi değerlerin hüküm sürdüğü ideal bir devlet yönetimi önerisini sunuyor. İnsanları altın, gümüş, bronz, yani yönetenler, gözleyenler ve çalışanlar olarak üç sınıfa ayıran düşünüre göre, bu sınıfların melezleşmemesi, yönetenin yönetmeye, ezilenlerin ezilmeye devam etmesi sonsuz refah ve mutluluğun ön koşulu. Burada toplumu sürü olarak adlandıran Platon, insanların neyi okuyup neyi okumayacağına altın sınıfın karar vermesi gerektiğini savunarak sansürü de açıkça destekliyor. Onun ideal toplumunda, yanlış fikirlerin etkisine girme potansiyellerinden ötürü sanatçılara yer yok. Her yapıtı onu doğuran koşullar çerçevesinde değerlendirmek gerektiğini söyleyeceklere, en karanlık cinsinden bir distopya sunan Devlet'in dünyaya yüzlerce yıldır ütopya diye kakalanmasının sebeplerini ve sonuçlarını merak etmek hakkımız değil mi diye sormak isterim. Anlayacağınız, ütopyalara salt sıkıcı ya da imkansız bulduğum için itiraz ediyor değilim, onlar aynı zamanda yanlış hayallerin savunucuları. İlk bakışta harikulade görünen ama çatışmasız, ironisiz, dahası tekdüzeleşme potansiyeli fena halde yüksek hayaller sunuyorlar bize. Daha da beteri, en güneşli ütopyaların üzerinde bile baskıcı bir gücün, bir çeşit toplum mühendisliği çabasının gölgesi duruyor. Her Robinson'a bir Cuma'nın tahsis edildiği bu kitaplarda, birilerinin ideali daima ötekilerin yıkımı, bir grubun aydınlığı mutlaka ötekilerin karanlığı oluyor. Kısacası ütopyaların peşindeki ısrarlı yolculuklar hiçbir zaman mutluluk getirmiyor.


Ali Teoman, kısacık ömrüne sekiz öykü kitabı, beş roman, bir novella ve bir deneme kitabı sığdırmayı başarabilmiş, yer yer fantastik, yer yer grotesk kendine has üslubuyla Türk edebiyatının nevi şahsına münhasır nadide kalemlerinden biri. Yazı, Yazgı, Yazmak kitabında ise Ali Teoman'ın edebiyat ve yazmak üzerine özgün düşüncelerini, kendine has üslubunda okuma fırsatı buluyoruz. Türkçemizde çok güzel, belki birazcık da eskilerde kalmış bir terkip vardır: Evrak-ı metruke. Metruk, terk edilmiş demektir. Evrak ise yaprak, kağıt anlamındaki varak kelimesinin çoğuludur. Kısaca ve kabaca, geriye kalanlar anlamında kullanılır evrak-ı metruke tamlaması. Örnek vermek gerekirse, bu dünyadan göçüp giden bir yazarın hiç yayımlanmamış metinleri ya da dergilerde, gazetelerde yayımlanıp kalmış ama kitaplaşmamış eserleridir evrak-ı metrukesi. Çoğu kez bu terk edilmişlik hali sürüp gider... Tesadüf eseri bir yerlerden çıkıp da ilgilisinin karşısına dikilmedikçe de öylece unutulup giderler. 2011 yılında, henüz 49 yaşındayken kaybettiğimiz yazarımız Ali Teoman'ın da evrak-ı metrukesi yavaş yavaş gün yüzüne çıkıyor. Yayınevine teslim ettiği son öykü dosyası olan Öykü Uçları 2014 yılında, yayımlanmasını vasiyet ettiğini bildiğimiz anı-deneme kitabı olan Alacakaranlık Günce ise 2017 yılında okuruyla buluşmuştu. Geçtiğimiz günlerde ise Ali Teoman imzalı yeni bir kitap yayımlandı YKY tarafından: Bazısı edebiyat dergilerinde, bazısı gazetelerin kitap eklerinde kalmış yazılarının ve söyleşilerinin derlendiği Yazı, Yazgı, Yazmak. Birçok yazara nispeten geç bir yaşta başlasa da yazın serüvenine Ali Teoman, oldukça üretken bir yazar olarak edebiyat tarihimizdeki haklı yerini almayı hak etmiş bir yazar. Bu kısacık ömrüne sekiz öykü kitabı, beş roman, bir novella ve bir deneme kitabı sığdırmayı başarabilmiş, özenli dil kullanımı ve yer yer fantastik, yer yer grotesk, gerçeküstü ama gerçek, ironiyle bezenmiş kendine has üslubuyla Türk edebiyatının nevi şahsına münhasır nadide kalemlerinden biri. Kurmacanın sınırlarını hiç zorlanmadan aşabilen, tanıdık ama diğer yandan da okurunu tedirgin edebilen metinlerin muharriri. Elbette kısa zamanda bunca başarılı öyküye, romana imza atmış bir yazarın edebiyat üzerine özgün düşünceler üretmemiş olması düşünülemez. Yazı, Yazgı, Yazmak kitabında bir araya getirilen metinler de bize bunu, yani Ali Teoman'ın edebiyat ve yazmak üzerine ne kadar incelikli olarak düşündüğünü, yine tüm bu düşüncelerini kendine has bir üslupla aktarmayı başardığını kanıtlar nitelikte. Üç bölümden mürekkep bu kitabın ilk kısmı, Ali Teoman'ın bazı kitaplar ve yazarlar üzerine yazdığı yazılardan oluşuyor. Nabokov'dan Yaşar Kemal'e uzanan bu metinlerin belki de en dikkat çekici olanı, bir öykü gibi kurgulanmış olan ve Sait Faik'in sergüzeşt-i hayatını okuduğumuz Göçmüş Bir Yazar İçin On İki Mum ve Bir İkona başlıklı yazı. İsminden de anlaşılacağı üzere bu ilginç metinde, bir üslup ustası olan Ali Teoman bize başka bir biyografi yazımının da mümkün olduğu dersini veriyor adeta. Kitabın son bölümünde ise Ali Teoman'la farklı zamanlarda yapılmış söyleşiler karşılıyor bizi. Bu söyleşilerin bazıları yazarlık serüveni ile ilgiliyken, bazıları ise kitapları özelinde yapılmış söyleşiler. Ali Teoman'ın biyografisine, romanları ve öykü evrenine daha yakından ve elbette birinci ağızdan tanık olmak ya da eğer Ali Teoman ve eserleriyle henüz tanış değilsek de bu yolda ilk adımı atabilmek adına güzel bir kaynak derlemesi görevini üstleniyor bu söyleşiler.


Manuel Benguigui'nin Türkçede yayımlanan ilk kitabı Alman Koleksiyoncu'da sanatta ve sanatla anlam bulan bir estetin, aynı zamanda bir mizantropun hikayesini okuyoruz. Ludwig'in sanat eserinin tam olarak kendisini açığa çıkardığı andaki deneyimi ya da yazarın deyişiyle rüya halinin bir benzerini kitap ilerledikçe okuyucu da yaşıyor, belki de yazarın eserle amaçladığı noktaya ulaşıyor: Ludwig ile okuyucu birleşiyor. Tıpkı Ludwig gibi usanmadan güzeli aramaya, güzel ile birlikte olmaya devam ediyor. Hiç yazarını tanımadığınız halde, sadece arka kapak yazısına vurulup aldığınız bir kitap oldu mu? Arka kapak yazıları kitapların konusuna dair birer tanıtım niteliğindedir. Editörün kitap hakkındaki yorumu ya da eserden alıntılarla, okuru meraklandırarak kitaba çekmek bu kısacık metinlerin elindedir. Buna rağmen kimi yayınevleri arka kapağı boş bırakarak hem kendileri hem de okuyucular açısından risk almayı tercih ediyor. Orada da okurun kitabı almasında yayınevine duyulan güven, kitabın tasarımı ya da çevirmen tercih sebebi olabiliyor. Manuel Benguigui'nin Türkçede yayımlanan ilk kitabı Alman Koleksiyoncu'nun arka kapağı, ilk okuyuşta aşk diyebileceğim müthiş bir heyecana sebep oldu. Kitabın kahramanı Ludwig'i anlatan paragraf bende, tıpkı Ludwig'in tablolar karşısında duyduğu his gibi, eseri bir an önce okuyup benimsemek için kuvvetli bir itki yarattı. Ludwig çok küçük yaştan beri kendini sanata kaptırmıştı. Eserlerle, eserler için yaşıyordu, başka bir şey için değil. Onlara bakmak, sadece bakmak bile onun temel besin kaynağı idi. En başta da tablolar, tuvaller ve panolar. Ludwig dünyayı ve sakinlerini hiç umursamıyordu. O sadece sanatı seviyordu, sadece sanatı görüyordu, arkasındaki insanları değil. Bu arada sanatçılar paçayı kurtarırlarsa ne ala. İnsanlık onu ilgilendirmiyordu, o sadece insanlığın yarattığı şeyleri görmek istiyordu. Bu cümlelerle daha kitabı okumaya girişmeden sıra dışı bir roman kahramanıyla karşı karşıya olduğumuz anlaşılıyordu. Öyle görünüyordu ki Ludwig bir estetti, aynı zamanda bir mizantrop. Sanatta ve sanatla anlam buluyor, onun için dünyayı ancak sanat çekilir kılıyordu. Arkadaşlık, dostluk ve bilumum insan ilişkileri onu asıl önemli olandan, sanattan uzaklaştıran gereksiz unsurlardı. Nitekim romanın daha ilk sayfalarında, 1914'te Birinci Dünya Savaşı'na katılan Ludwig'in savaştan, ölümden ya da yoksulluktan değil, sanat eserlerini görememekten şikayet ettiğini, estetik güzelliklerden mahrum kalmanın dayanılmazlığını vurguladığını okuyoruz. Ludwig görmenin ve görmekten alınan estetik hazzın mülkiyet gerektirmediğini vurguluyor. Ona göre bir sanat eserine sahip olmak estetik haz için şart değil. Sergi gezmek, müzelerde tabloların karşısında vakit geçirmek, sanatla doğrudan ilişki kurmak sanat açlığını gidermek için yeterli. Ludwig hiç durmadan eserler görmek zorunda; onlardan çok uzun süre uzak kalırsa ölecek. Bu eserler ona ait değil ama onları şöyle bir görmesiyle, hoşuna gittikleri sürece ona ait oluyorlar. Ludwig'in sahip olduğu olağanüstü vizyon gücü, sahip olmaya gerek kalmaksızın onu bu eserlerin sahibi yapıyor. Ve o zaman bu güç onu neredeyse bütünüyle özetliyor. İki savaş arası sanata doyması için müthiş bir fırsat olsa da, yazık ki uzun sürmüyor. 1938'de İkinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla Ludwig askeri esarete geri dönüyor. Ama boş durur mu, tuvalette de olsa katalogları inceliyor, adının tuhafa çıkması pahasına bulduğu her fırsatta sanata sarılıyor. Bu sırada savaş bütün karanlığıyla devam ederken Ludwig için bir ışık doğuyor. Führer 1940'ta ERR adlı bir birim kuruyor ve Ludwig buraya atanmak için elinden geleni yapıyor, başarılı da oluyor. ERR, Fransa'daki özel koleksiyonlarda bulunan eserlerin sayımını ve kataloglamasını yaparak, toplanan değerli eserlerin Hitler'in favori şehri Linz'de kurmayı planladığı dünyanın en büyük müzesine götürülmesini amaçlıyor. Bu bağlamda Nazi ölçütlerine göre yoz bulunan tablolar ya satılıyor ya da yok ediliyor. Yahudiler, izlenimciler ya da iki kusuru birden taşıyanlar Nazilerin yoz sanatçı kategorisinde, örneğin Van Gogh bunlardan biri. Ludwig'in bu yeni işi sayesinde günleri Louvre'un koridorlarında gezerek, eserlerle hemhal olarak geçiyor. Az uyuyor, uyanık olduğu her vakit işinin başına, sanata koşuyor. Tanrı vergisi görme yeteneği sayesinde başyapıtların kokusunu hemen alıyor. Ludwig sanatta klasik dönemden yana, Rönesans resmini özellikle de Flamanları tutuyor. Modernleri de yok saymıyor ama. Ona göre sanat bir bütün. Her şeyin birbirine bağlı olduğunu, hal böyleyken, modernmiş klasikmiş, pek de önemli olmadığını, işin aslının sanat olduğunu düşünüyor. Rejimin yoz sanat terimine de karşı çıkıyor. Meslektaşlarının sırf Yahudi olduğu için ressamdan saymadıkları sanatçılar hakkında atıp tutmalarından tiksiniyor. Görmenin herkesin harcı olmadığını bilse de karalamayı kabul edemiyor. Hem bu nedenle hem de romanın son çeyreğinde kalbini ilk defa sanat dışında çalan aşkının vasiyetine uyarak değerli eserleri gören gözlere saklamak üzere kaçırıyor. Ludwig'in kendisinde kusur olarak gördüğü tek şey resim yapmayı bilmemesi. Çizim yeteneğinin olmasını isterdi. Ancak yine de kendisini görme yeteneği sayesinde bir tür yaratıcı olarak adlandırıyor. Ludwig kendi usulünce bir yaratıcı. Eseri olmayan bir sanatçı. Çünkü görmek, yaratmak demek. Yine de görmenin, vizyonun bir aura taşıması gerekir, yoksa genişlik zihinde beliremez. Ludwig bu açıdan zengin. Kitabın arka kapağından başlayarak duyduğumuz estetik haz, Ludwig'in olağanüstü yeteneğini anlatan satırlarla ayyuka çıkıyor. Ludwig'in sanat eserinin tam olarak kendisini açığa çıkardığı andaki deneyimi ya da yazarın deyişiyle rüya halinin bir benzerini okuyucu yaşıyor, belki de yazarın eserle amaçladığı noktaya ulaşıyor: Ludwig ile okuyucu birleşiyor. Güzel ve yetkin olan sanatın tadını alan okuyucu tıpkı Ludwig gibi usanmadan güzeli aramaya, güzel ile birlikte olmaya devam ediyor. Görmesini bilen gözlere güzel de kendini açıyor.


Bu süreçte okuyup da en çok etkilendiğim kitap, İşin Aslı, Judit ve Sonrası oldu. YKY'den geçen yıl çıkan kitabın çevirmeni Esen Tezel, eser sahibi ise Macar yazar Sandor Marai. Kitabın derinliği, dili, kurgusu beni öyle etkiledi ki bir süredir herkese öneriyorum. Tuhaf bir aşk hikayesi, savaş, buhran, Orta Avrupa burjuvası... Okuyun, okutun. Bundan hemen sonra okuduğum, Timaş'tan bu yıl çıkan Sür Pulluğunu Ölülerin Kemikleri Üzerinde oldu. Biliyorsunuz eser Nobel ödüllü Polonyalı yazar Olga Tokarczuk'a ait ve çevirmeni de Neşe Taluy Yüce. Kitap, kurgu itibariyle son zamanlarda kesinlikle okunması gereken bir eser bana kalırsa. İnsanoğlunun hataları, vahşilikleri yüzünden ondan intikam alan doğanın, hayvanların hikayesini işliyor. Konuyu gökbilim üzerinden ele alması da ayrı bir hoşluk katmış kurguya. Okuyalım. Son olarak Sema Kaygusuz'dan Barbarın Kahkahası'nı önereyim. Tek mekanda birçok insanın hikayesini işleyen yazar, bir çocuğun öğrenilmiş vahşiliği üzerinden dünya tarihini, insanoğlunun maruz kaldığı ve bıraktığı zulümleri sorguluyor. Okuyalım. Bu günlerde kitaplara değil, ilk önce birçok sayfasını atlayarak bitirdiğimiz kitaba başından başlamaya yönelmeli.. O büyük kitap bizi bekliyor. Merak ettiğimiz ya da mesele ettiğimiz konularda kitaplardan yine kaçınacağız diye korkuyorum doğrusu... Oysa tam zamanı. Ben edebiyatta yeniyi denemektense eskilere tekrar dönmeyi sevenlerdenim... Tanpınar ve Refik Halit Karay okuyacağım. Eve kapanmışken içine kapanmak da iyidir; yani Thomas Bernhard, Tim Parks, Julian Barnes o yüzden sehpanın üzerinde okunmayı bekliyorlar... İyi gelecek. Şiir de iyi geliyor... Cevdet Karal okuyorum. İlk fırsatta yeniden okumayı düşündüğüm bu altı kitabı meraklısına tavsiye edebilirim... Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Beş Şehir. Cahit Koytak'ın İlk Atlas. Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın Çocuk ve Allah. Kemal Sayar'ın Kayıp Arkadaş. Orhan Okay'ın Silik Fotoğraflar ve Yahya Kemal'in Eğil Dağlar. Alışkanlıklarıma bağlı olduğum ve bildiğim alanlarda dolaşmayı sevdiğim için, bu karantina günlerinde eski kitaplara geri döndüm. Bu zor zamanlar yeni keşiflerden ziyade eski değerlerin yeniden hatırlanması için daha uygun. Dostoyevski'den Ecinniler. Faulkner'den Ses ve Öfke. Ahmet Hamdi Tanpınar'dan Saatleri Ayarlama Enstitüsü. Kemal Tahir'den Kurt Kanunu ve Trevanian'dan Şibumi.


Şimdi, aramızda kırk yıl ve bin iki yüz yetmiş kilometre duruyor. Elbette farkında değilsin, ama görebiliyorum seni buradan. Gözlerimi kısınca biraz; ama kapatınca ve kavalın da yardımı varsa, tamamen görebiliyorum. Adımlarının dokunaklı acemiliğini görebiliyorum buradan evet. Yırtık, rengi atmış bir örme yün takke yaşlı bir köylünün kafasında nasıl durursa evimizin yıkık, yana kaykılmış kiremit çatısı da öyle. Ailemizin, hikayemizin üstünde. Uzaktan bakardım evimize bazen. O yamuk acımıza. Ahşap ve kiremit çatısı eğilmiş. Bütün yoksulluğun küçük, utangaç bir açıklaması elbette bu. Kilometrelerce yamaç. Okula bu yamaçlardan uçarak iniyorum sabahları. Ormanın içinden. Kara güz ise çürük yaprak yığınlarının ve mayına dönüşmüş sümüklüböceklerin veya kış ise buzun, karın üzerinden. Kara lastiğin yarı çıplak ayaklarımda kör talih gibi dönüp durduğu, nefes nefese yolculuklar. Ah, saf serüven! Okul harçlığımı bir tavuktan alıyorum. Önlüğümün cebinde yumurta. Açlığa karşı elimdeki tek silah. Yumurtalı sabahların Anafartalar kahramanı kızıl tavuğumuz. Karargahını merekteki kuru ot yığınlarının altında bir yerlere oymuş. Bir kendisi bir de annemin karanlıkta görebilen upuzun parmakları bulabiliyor yumurtayı o kimsenin bilmediği dehlizde. Annemin upuzun piyano parmakları diyecektim. Hatta bu şaka için nazım da geçer ona. Ama eşek şakalarımı sadece kendisi kaldırabilir; dünyada artık nasır dolu ellerinin silik bir imgesi kalmış hatırası değil. Ne diyordum? Harikalar yaratıyor bu tavuk her sabah. Bazen -daha doğrusu nadiren- mucize bile yaratıyor. O akıl almaz, o tarifsiz çift yumurta sürprizlerinden bahsediyorum. Ve böyle sabahların çetin okul yolculuklarında en büyük çabam yumurtaların önlük cebimde kırılmaması. Yamaçtan aşağı koşarken sağ kalmalılar. Tek cebim var. Yumurta tek olduğunda sorun yok. İki taneyse, onları tokuşturup kırmadan yamaçtan aşağı neredeyse baş aşağı koşmak cambazlık istiyor. Bakkalda bozdurulup ekmek ve helva alınacak. Çeyrek ekmek bir yumurta ediyor. İkincisi varsa onunla da yumurta büyüklüğünde helva. Okula geç kalıp dayak yemediğim, düşüp bir yerimi kırmadığım ve tek cebimde iki yumurtayı bir yavru öküz gibi sallaya sallaya beş kilometre koşabildiğim nadir sabahlarda, ancak ve sadece bu talihli sabahlarda fark ediyordum ki, muhtarın kızı Safinaz da bizim sınıfta. Çünkü unutmayalım 1982'deyiz. Öyküleri karın da doyuran Ömer Seyfettin hala ölü ve büyüklerimizden bir tek Kenan Evren hayatta. Besmele ile başlamıyor oğlum bunlar. Bu kitaplar, diyor amcam. Bizim çatının altında diyor bunları yani. Anlatabiliyor muyum? Kızıl tavuğun ancak iki ayda bir çift yumurtlayabildiği gün gibi meydanda. Düşünün, bu çatının altında hangi hakikatin adımları çarpılmaz da dimdik yürür. Öğretmenim nefret ediyor Besmeleden. Ben de bir gün böyle olacağım diyorum içimden. Çünkü ona karşı sadece biz değil, amcam değil, bütün köy savunmasız. Neden savunmasız olduklarını tam kestirememenin korkusuyla sanki daha da savunmasız. Ama amcam öyle değil. O, kendi içindeki öğretmen korkusuna bir isim bulmuş. Besmele ile başlamıyor, diyor. Sonsuz kırlar boyunca uzanmış zamanın bomboş gözlerine birlikte bakmışız. Uçsuz bucaksız dağların tesellisiz güzelliğine. Kara güz. Kızıla çalmış, hafiften alev almış doruklarına ormanların. En yakın arkadaşım amcam. Atatürk yoktur ve her kar tanesini bir melek indirir dünyaya kanatlarında, diyor. Öğretmenim benden ve Atatürk'ten başka bir şey yoktur doğada, diyor. Böyle böyle sökmeye başlıyorum okumayı. Müthiş kaval çalıyor amcam. Yanaklarını bizim Horkrar'ın demirci dükkanındaki eski körük gibi biteviye şişirip indiriyor ve kaval uzun kış gecelerinde yoluna kesintisiz devam ediyor. Kavalın geçtiği dağ yollarını, orman koyaklarını içimizden takip ediyoruz. Parmakları, üzülmemiz için bize sürekli nedenler ve yanılsamalar sunan bu garib sesin gövdesinde geziniyor. Gözlerimi kapatıp karşı yamaçlarda dönenip duran sarhoş güz patikalarını izleyebiliyorum bu sesten. İçimden. Zavallı amcamın ailede gerçekten ciddiye alınıp kıymet gördüğü anlar. Elinde kavalın olduğu geceler. Melekler indirir diyor. Ve bunu ispatlamak için elinde bir tek kavalı var. Eline kavalı alınca herkes ürperip donakalıyor. Etrafında diz çöküp halka oluveriyor. Melekler indiriyor diyor, evet. Bu ispatlanamaz ve karşı konulamaz, apaçık ve gizli, büyülü bir Hakikat. Ahhh. Garibdir oğlum bunun havası... diyor ara sıra soluklanıyor da. Kavalı dinlerken pür dikkat herkes. Kış geceleri. Amcamın deyişiyle Gayde. Gayde hep aynı garip, tarifsiz hikaye. Ama her defasında, henüz doğmuş tuhaf bir Hakikat gibi sevindiriyor ailemizi. Ve aynı anda o Hakikatin cenaze alayındaymışız gibi üzgünüz. Sökün etmiş bütün yoksuzluklar, dar zamanlar, güzel yalağuzluklar ve bitimsiz eski taşkın yaşamaklar. Sökün etmiş bütün ailemizin öne eğik gözlerinden ve kirpiklerinin ucunda duralamış gibi herkesin. Amcamın, ancak meleklerin kanatlarında taşınabilecek sitemleri, bilgimize henüz ulaşmış gibi. Bütün kardeşlerim. Hatta amcamla hep kavgalı olagelmiş babam bile mahcup, kavalın zarif karşı konulmazlığıyla başını önüne eğmiş. Büyük sözü dinlemiş gibi. Üç karıyla evlenmiş amcam ve karısız, yalnız olmuş hep. Dağlarda, yaylalarda, koyunun, malın peşinde. Ve sadece iyi olmak için yaratılmış annem bile mahcup. Ninem bile. Kardeşi köyün eski çetecisi olan ve bunu kanlı göz damarlarından kolayca anlayabileceğiniz ninem bile. Kavalın uzayıp giden garip, biz çocukları ürküten garip güzelliği boyunca susuyoruz küçük mutfak odamızda, yerde, halka olup bağdaş kurmuş da. Atatürk yok diyor amcam, okulda Besmele yok diyor ve aynı anda da tir tir titriyor okuyup adam olamayacağız diye. Kaval, küçük mutfak odamızın cüzzamlı duvarlarını bir sargı bezi gibi sarmalıyor. Sarmalıyor ve köyümüzün her hakikatini bilebilmek, uzun boyu ve modern giyinişi itibariyle yine de öğretmenimizin hakkı. Atatürk var ve başka bir şey yok diyor. Zamanla onun tarafına geçiyorum. Amcamla aramız açılıyor. Dizleri erimiş açık kahverengi kadife pantolonunu eski yün çoraplarının içine soktuğu ve Birinci sigarası içtiği için Atatürk ve Besmele hakkında yanıldığını düşünüyorum. Şimdi, aramızda kırk yıl ve bin iki yüz yetmiş kilometre duruyor. Elbette farkında değilsin, ama görebiliyorum seni buradan. Gözlerimi kısınca biraz; ama kapatınca ve kavalın da yardımı varsa, tamamen görebiliyorum. Lapa lapa karın altında ilerliyorsun. Adımlarının dokunaklı acemiliğini görebiliyorum buradan evet. Bakkala uğramadın. Çünkü yumurtaların ikisi de akmış önlük cebinden. Kapıyı açıyorsun. Öğretmen kızılcık sopasını eline alıyor. İşi başından aşkın ve zorunlu bir angaryayı aradan çıkarmak istermiş gibi. Ülseri yüzünde ve bitkin. Donmuş parmaklarını bir araya toplayıp birleştirdiğin tırnak uçlarını bir gül buketi gibi sunuyorsun ona. Dokuz. On. Bitiyor. Dış kapının önünde, teneffüse kadar tek ayak üstünde. Sızlayan küçücük yumrukların tek cebinde ve sağ ayağın havada, mutlak ıssızlığa bakakalıyorsun. Her şey yoluna girebilir bir ders sonra. Ancak küçücük yüreğinde sadece o şey, o korku geriye çevrilemez: Kar tanelerini yeryüzüne meleklerin indirmiyor olabileceğinden kuşkulanmaya başlıyorsun.


Hikayenin ne işe yaradığı, varoluşumuzda neye denk düştüğü, neleri üstlendiği hala cevabı aranan sorular. Kendi adıma varlığımızı hikayelerle inşa ettiğimize, bir özne olarak kainatı dolduran her şeyden ayrıştığımız andan itibaren, öz benliğimizde daha derinlere doğru bir tür geri çekilme hamlesi yaptığımıza inanıyorum. Çünkü kendimizi ancak dışsal unsurlarla, hikayelerin içimizde açtığı yeni uzamlara doldurduklarımızla tanımlayabiliyoruz. Özne ile nesne arasında oluşan mesafe boyunca ilerleyen bu geri çekiliş yolculuğunda hikayelerin rehberliğine güveniyorum. Dolayısıyla hepimizin esasen anlattığı hikayelerden ibaret olduğunu, toplumların kolektif bilincinin de hikayelerin etrafında şekillendiğini söyleyebiliriz. Elbette bu kabullerin, hikaye anlatıcılığı bağlamında edebiyat ve kurmacaya yaklaşımımızı doğrudan etkilemesi kaçınılmaz. Kimi zaman hakim kültür çevreleri aksini söylese de post modern insan zihninin derinliklerine kazınmış arketipleri harekete geçirebilme becerisi bağlamında fantastik kurgunun, hikayenin en temel işlevlerinin gerçekleştirilmesi adına güçlü etkili bir enstrüman olduğunu inkar edemeyiz. Öte yandan aydınlanma sonrası sınırları yeniden çizilen sanat dairesinde, fantastiğin tanımının yapılması ayrı bir güçlük olarak karşımıza çıkar. Zira bugün bulunduğumuz yerden dönüp geriye baktığımızda, fantastiğin kavramsal bir çerçeveye oturtulması yönünde sınırlı birkaç denemeden fazlasını göremiyoruz. Nesnel ve yaygın referans noktalarından yoksun oluşumuz, olası çalışmalar için ümit kırıcı olsa da, bu yönde yeni yollar açması muhtemel işlere imza atılmıyor da değil. Türün sıkı takipçilerinin hatırlayacağı üzere fantazyanın Tolkien öncesi serüvenini gözler önüne seren Unutulmuş Fantastik Klasikler dizisi eylülden itibaren raflardaki yerini almaya başlamıştı. Kuşkusuz fantastiğin köklerine yapılacak bu tür yolculuklar türün edebiyat içinde daha doğru konumlandırılması ve halihazırda dönüştüğü form itibariyle derli toplu bir tanımının yapılması adına atılacak ilk adımlar. Geçtiğimiz ay Laputa Kitap tarafından yayımlanan Elfler - Altın Anahtar da bu çabaya kayda değer katkılar sağlayacak bir diğer kitap. Alışık olmadığımız türden bir seçki olan kitapta iki önemli yazardan fantastik kurgunun öncü metinlerinden sayılabilecek iki öykü yer alıyor. Her iki eserin çevirmen koltuğunda Dilan Şirin otururken, dizi editörlüğünü ise Doğan Hezer üstleniyor. Alman romantizminin kurucu isimleri arasında yer alan ve özellikle ülkesinin ortaçağ masallarından beslenen oyunları yanı sıra şiir, çeviri ve eleştirileri ile de tanınan Johann Ludwig Tieck'in kaleme aldığı Elfler öyküsü kitapta yer alan ilk eser. Bugün tanıdığımız haliyle elflerin yer aldığı ilk metin olması bakımından ayrı bir öneme sahip olan öykü, masal ve klasik anlatı unsurlarının, romantizmin etkilerinin izlerini sürebileceğimiz bir eser. Kitapta yer alan diğer öykü ise Türk okurun Fantastes, Prenses ve Goblinler ve Prenses ve Curdie gibi eserlerinden tanıdığı türün gelişimine büyük katkıları olan George MacDonald imzalı Altın Anahtar. Fantastik kurgunun kurucu babalarından sayılan MacDonald, Tolkien, Lewis Carroll, J. M. Barrie, Edward Plunkett gibi yazarları etkilemiş, C. S. Lewis'in kendisinden ustam olarak bahsettiği önemli bir isim. Masal etkilerinin güçlü şekilde hissedildiği Tieck'in aksine George MacDonald kurgularını kendi buluşlarına dayandıran bir yazar. Altın Anahtar'ın görece kısıtlı hacmine rağmen MacDonald'ın güçlü imgelerle süslediği yaratıcılığının görkemine şahit oluyoruz. Fantastik kurgunun imkanlarının hakkıyla kullanılması adına bu tür klasik metinlerin dilimize kazandırılmasının önemi yadsınamaz. Ne var ki, sadece Batı paradigmaları ile üretilmiş eserlerle yetinilmesi, türün halihazırda hapsedildiği alana kalıcı olarak mahkum edilmesine neden olacaktır. Oysa diyalektik bir yaklaşımla coğrafyamızın beslendiği kaynaklardan, kendi kültürel mirasımızdan da faydalanılmasıyla fantastik kurguya hak ettiği itibarı iade edebiliriz. Netflix'in, Game Of Thrones'un ekranlara veda etmesiyle oluşan fantastik dizi boşluğunu doldurmaya aday yapımı The Witcher, nihayet aralık ayının sonunda izleyicisiyle buluştu. Aslına bakılırsa, uyarlamaların özgün eserin içinden doğduğu alt kültürün mensuplarınca eleştirilmesi biraz da bu işinin şanındandır. The Witcher da henüz oyuncu seçimlerinin açıklanmasından itibaren sert eleştirilere maruz kalmıştı. Kuşkusuz bunda dizi uyarlamasından çok önce yapılan oyunların, karakterlerden, mekanlara eserin görsel yönünü izleyicilerin zihinlerine belli kodlarla kazımış olmasının etkisi büyük. Yine de Henry Cavill seçiminin doğruluğu ölçüsünde, başta Yennefer olmak üzere Triss, Istredd, Eithne ve Fringilla gibi karakter için yapılan oyuncu tercihlerinin yanlışlığı tartışma götürmez. Dahası dizide anlatılan hikayeyi takip etmek zaman zaman kitapları okuyanlar için bile zor bir hal alıyor. Öte yandan kurulan atmosfer, aksiyon-drama dengesi ve karakter inşası açısından oldukça başarılı bir yapımla karşı karşıya olduğumuzu da belirtmek gerek. Yedi sezon olarak planlanan The Witcher'ın Game Of Thrones'u gölgede bırakacak bir başarı yakalaması mümkün olacak mı? Zamanla göreceğiz. Amerikan büyülü gerçekçiliğinin en önemli isimleri arasında yer alan Kelly Link bir kez daha Türk okuru ile buluşuyor. Daha önce Hugo, Locus ve World Fantasy Award gibi saygın ödülleri birkaç kez kazanma başarısını gösteren Link'i, çeşitli derlemelerin yanı sıra Tuhaf Şeyler Oluyor isimli kitabından tanıyoruz. Yazarın adını 2016 Pulitzer Finalistleri arasına yazdıran öykü seçkisi Belaya Bulaş, İthaki Yayınları tarafından dilimize kazandırıldı. Seda Çıngay Mellor'un çevirisi ile okuyacağımız kitabın editörlüğünü ise Ali Saygı Ortanca üstleniyor.


Unutulmuş Fantastik Klasikler serisi, 'başka bir fantastik mümkün müydü' sorusuna cevap araması, fantastiğin adeta ellerinde yeniden doğduğu Tolkien'e kadar aldığı yolu gözler önüne sermesi ve türün kökenine ilişkin derli toplu bir kılavuz olması bakımından büyük önem taşıyor. Seri her ay çıkacak kitaplarla genişlemeye devam edecek. Öz yaratımın poetikası üzerine kafa yoran William Randall, Bizi Biz Yapan Hikayeler'de benliklerimizin esasen bugün olduğumuz yerden geçmişe dönerek sürekli yeniden kurguladığımız birer hikaye olduğunu söyler. Ona göre insanın hikayesi yoktur, insan hikayenin ta kendisidir. Her birimizin o büyük hikayenin bir parçası olduğunu düşünmek ya da - Muriel Rukeyser'in sıkça atıf yapılan sözlerini hatırlayarak - evrenin atomlardan değil, hikayelerden oluştuğuna inanmak kuşkusuz heyecan verici. Belki de bizler ancak hikayelerle düşünüyor, kendimizi, bu dünyadaki yerimizi hikayelerle buluyoruz. Ve kimi hikayeler ruhumuzun derinliklerinde bir yerlere işlenmiş bazı kodları harekete geçiriyor. Kendi adıma büyülü, epik romanslara kapı aralayan atmosferiyle fantastik kurgunun bu etkiyi yaratacak en işlevsel enstrümanlardan biri olduğuna inanıyorum. Ne var ki fantazya bilhassa ülkemizde kol kola yürüdüğü bilimkurgunun aksine olgunlaşmamış bir tür olarak görülüp çocuk masalları ya da sorunlu bir şartlanmayla güçlü bağlarımızı inkar ettiğimiz efsanelerle birlikte kategorize edildiğinden pek ciddiye alınmıyor. Elbette bunda türün kült eserlerinin beslendiği kaynakların ya da Türk okurun kültürel kodlarında karşılık bulabilecek yerli örneklerin kısıtlı oluşunun ciddi bir etkisi var. Zira kurguladığı dünyanın muazzamlığı ya da türün modern tanımının sınırlarını çizmesi bir yana, çoğumuz için fantastik kurgu Tolkien'in Orta Dünyası ve -ister yerli olsun ister yabancı- onun plastik kopyalarından ibaret. Dahası Hobbit'in 1937, Yüzük Kardeşliği'nin ise 1954 yılında yayımlanmış oldukları dikkate alındığında; tür için milat kabul edilen bu tarihlerin öncesine ilişkin bir tür köksüzlük ve belirsizlik hissi ile karşı karşıya kalıyoruz. İşte tam da bu noktada İthaki Yayınları'nın okurla buluşturduğu Unutulmuş Fantastik Klasikler serisi büyük bir önem kazanıyor. Unutulmuş Fantastik Klasikler serisi bu miladın öncesini, kendinden sonra gelen her eseri kaçınılmaz şekilde etkileyen Yüzüklerin Efendisi'ne ilham veren eserleri mercek alarak fantastiğin başlangıç noktasına ilişkin daha anlaşılır bir yol haritası çıkarıyor. Şüphesiz bazıları ile ilk kez tanışacağımız yazarları fantastik hikayeler anlatmaya iten nedenler ya da bu anlatıları belki de anakronik bir tavırla yeniden tanımlamak zorunda hissedişimizle, modernizmin masallar ve mitlerle kurduğumuz ilişkinin doğası üzerindeki güçlü etkisi birlikte ele alınabilir. Bu bağlamda serinin editörlüğünü üstlenen Alican Saygı Ortanca sunuş yazısında türe ilişkin sağlıklı sınırlar çizebilmek adına, mitoloji, masal ya da destanların yeniden yazımı ya da çocuk edebiyatı olmaması ve alegori yapmak amacıyla yazılmamış olması gibi temel bazı kriterler belirlediklerini söylüyor. Yayımlandıkları dönemin yazın dünyasında ses getirmiş olsalar da bugün ilham verdikleri ardıllarının gölgesinde kalmış 10 eserden oluşacak dizide kronolojik bir sıranın takip edilmesi ise Tolkien öncesi yaklaşık 100 yıllık süreçte fantastiğin gelişiminin gözlenmesi açısından oldukça dikkat çekici. Fantastik edebiyatın bir bakıma unutulmuş öncü ustalarına haklarını teslim edecek dizinin ilk iki kitabı geçtiğimiz ay raflardaki yerini alan Fantastes ve Dünyanın Ötesindeki Orman. Lewis Carroll'ın da akıl hocalarından olan İskoç yazar George MacDonald'ın 1858 tarihli eseri Fantastes'te, Anodos'un ağaç perileri, kendi gölgesi ve gururlu şövalyelerle karşılaştığı büyülü yolculuğuna eşlik ediyoruz. Dizinin ikinci kitabı ise kimilerince 19. yüzyılın Tolkien'i olarak görülen William Morris imzalı Dünyanın Ötesindeki Orman. Derin hayal kırıklıklarının ardından yaşadığı şehirden kaçıp bir deniz yolculuğuna çıkan Golden Walter'ın gemisini vuran bir fırtına marifetiyle ulaştığı gizemli ormandaki serüvenini anlatan eser, diyar fantazyalarının ilki olarak kabul ediliyor. Başka bir fantastik mümkün müydü sorusuna da cevap araması, fantastiğin adeta ellerinde yeniden doğduğu Tolkien'e kadar aldığı yolu gözler önüne sermesi ve türün kökenine ilişkin derli toplu bir kılavuz olması bakımından büyük önem taşıyan Unutulmuş Fantastik Klasikler dizisi her ay çıkacak kitaplarla genişlemeye devam edecek. Takipçilerince sertçe eleştirilen final sezonuna rağmen Game of Thrones'un ekran başarısı pek çok yapımcının iştahını kabartıyor. Amazon'un 1 milyar dolar gibi uçuk bir bütçe ayırdığı Yüzüklerin Efendisi dizisini hepimiz heyecanla bekliyoruz. Ancak Amazon bununla yetinmemiş yaklaşık 1 yıl önce ünlü Zaman Çarkı serisini de ekranlara taşıyacağını duyurmuştu. Henüz yayın tarihi için kesin bir açıklama olmasa da geçtiğimiz ay nihayet çekimlerine başlanan Zaman Çarkı'nı 2020 sonbaharında izliyor olabiliriz. Heyecan verici bir diğer dizi uyarlaması da Ursula Le Guin cephesinden. Geçtiğimiz yıl kaybettiğimiz usta yazarın fantastik serisi Yerdeniz bir kez daha televizyona uyarlanıyor. Hem yazarın kendisinden hem de eleştirmenlerden karışık yorumlar alan geçmiş uyarlamaların aksine bu defa beklentiler büyük. Oscar adayı filmleri ile tanınan Jennifer Fox'un yapımcı koltuğunda oturduğu proje başarılı yapımları ile son yıllarda adından sıkça söz ettiren A24 tarafından geliştirilecek.


Şule Yayınları'ndan çıkan son öykü kitabı Fantastik Şeyler ile okuyucu ile yeniden bir araya gelen Naime Erkovan, edebiyatın toprak sahasına adını ilk olarak Beşinci Düğme ile yazmıştı. Aynı eserinde Her şey gezegenlerin konumu yüzünden'' diyordu Erkovan. O sebepten mi yoksa başka nedenle mi bilmem, ama önemli bir mevzu bence de. Çocukluğumdan beri seyyareleri düşünmediğim bir günüm bile olmadı. Göğe ve yere dair cevaplanabilen her soru, beraberinde daha büyük bir sırrı getirdi zihin dünyamda hep. Gerçekler ve hayaller birbirine karıştı. Halihazırda karışmaya devam etmekteyse de, yaş aldıkça biraz daha kendi haline bırakır oldum. Rüyaların matematiğini çözmeye çalıştığım ilk yaşlar 6-7 olmalı. Şiddetle vurulan tokmaklar, çalınan ziller ve zavallı parmakların orta eklemleri tükenmişlik sendromuna girdiğinde, hiçbir şey olmamış gibi birden kalkıp kapıyı açıveren derin uykularıyla meşhur ağabeyimin rüyalarına sızmaya çalışmıştım. Bir sabah güya elimde mikrofonla şarkı söylüyor sonra bir anda kendimi, Ninja Kaplumbağalara dönüştürüp, musikiden dövüş sanatlarına aktarıyordum. Ağabeyimin şimdi hatırında bile değildir, ama uyandığında ''Sürekli seni gördüm rüyamda, değişik bir şeyler yapıyordun'' dediğini ben hala tebessümle yad ediyorum. Ta o zaman fantazyanın gerçeklikten tamamen bağımsız bir şey olmadığına kani oldum. Düşüncem bu yaşımda da sabittir. Şu alemde akıl ve vicdan ile bağlarını koparmış ırkdaşlarımızla aynı atmosferde yaşam savaşı vermenin başka izahı yokmuş gibi geliyor bazen çünkü. Sanki Allah, Aslında bu düşler senin imtihanın'' dediğinde azıcık rahatlıyormuşum da, arifler beni olası rehavetten uyandırıyorlarmış gibi. Sonrası hepimizin 'gerçekliği' işte... Aklıma bu sevimli hatıratı düşüren Naime Erkovan'ın son kitabı Fantastik Şeyler'deki, Biraz Daha At isimli kısa öyküsüdür. Karganın düşürdüğü cevizi, kuşun arkasından fırlattığı günün gecesinde atını rüyasında göremeyen bir kahramanımız var öyküde. İlerleyen zamanlarda kötü düşüncelerden kendisini tamamen uzak tutmaya çalışan, kimsenin kendisini kışkırtmasına izin vermeyen, dilinin ucuna gelen iğneli kelimeleri tehlike anında toparlayıp ortadan kaybolan ve o öyle yaptıkça her gece bir dolunay gibi kendisini tamamlayan atıyla yeniden buluşmaya başlayan kahramanımız. Naime Erkovan'ın yazın hayatı Beşinci Düğme'den sonra Soğuk Taht, Asılsız Hikayeler, Ay ve Güneş Kumpanyası, Akvaryum Fırtınası ile devam etti. Kendisine Türkiye Yazarlar Birliği 2017 Hikaye Ödülü'nü kazandıran kitabı Olay Berlin'de Geçiyor'da Gelip geçen fakat durmayan trenler büyütecekti beni demesi gibi büyütüyor kalemini. Steril çalışmasını ve düşünmesini sağlayan hikayeden vazgeçmek, Naime Erkovan'ın ifadesiyle akıl karı değil. Fantastik Şeyler'de Yirmi Yedi Kara Kediden Taş ve Kayaya, Dört Kaftandan Yol Tarifine kadar 18 kısa öykü var. Vuruculuğu ve akıcılığıyla okurun dikkatini bir bütün halinde tutmayı başaran Erkovan'ın sekizinci istasyonunu merakla bekliyor olacağız.


Iris Radisch, Andreas Maier'in Die Familie kitabını anlatırken söze altmışlı ve yetmişli yılların Alman çocukluğunda, okuldaki toplama kamplarındaki ceset-bedenler, gözlükler ve saçlarla siyah beyaz filmleri düzenli olarak izlemek gerektiğinden bahsederek başlıyor (Die Zeit, 4 Temmuz): Evde genellikle bunun hakkında kimseyle konuşamazdınız. Ebeveynlerin yıkanmış beton teraslar üzerindeki sessizliği, yalnızca ara sıra unutulmuş 2. Dünya Savaşı bombaları gibi, yaz ortasında parçalanan çim yağmurlama sistemleri tarafından yarıda kesilirdi. Yazar Andreas Maier de evden ayrılıyor. Radisch'e göre bu kitaptaki etkileyici anıların şaşırtıcı, inatçı tonu, yolun ne kadar uzak olduğunu ölçmeyi mümkün kılıyor. Die Zeit'ın temmuz/ağustos için kurgudışı kitap listesinin (27 Haziran) ilk sırasında Cornelia Koppetsch'in Die Gesellschaft des Zorns isimli kitabı var: Cornelia Koppetsch'in kitabı, sağın yükselişini ne mülteci krizi ne de yoksullukla değil özellikle de eğitimli orta sınıf seçkinlerin parça parça alçalma hissiyle açıkladığı için klişe anlatılara karşı duruyormuş. Neredeyse hiç kimse zamanımızın ayaklanmalarını Darmstadtlı sosyolog Koppetsch kadar zekice analiz etmiyormuş. Aynı listenin dokuzuncu sırasında ise Michel Foucault'nun Die Gestandnisse des Fleisches kitabı var: Foucault'nun ölümünden 35 yıl sonra yayımlanan, Cinsellik ve Hakikat'in bu dördüncü, sonuncu cildini öneriyor Alman gazete bu yaz okumak için. Sözü bir şekilde Rebecca Solnit'e getirmek istiyordum. Die Zeit'ın Haziran ayı listesinin (29 Mayıs) 8. sırasında Solnit'i görünce bunu bir görev addederek Solnit'in dilimize çevrilen tüm kitaplarını, muhakkak tavsiye ediyorum. Jürgen Ritte ise Patrick Deville'in Taba-Taba kitabı için yazarın hırsı ile kendisini çocukluğunun içine daldırdığı atlası ile üstün yetenekli bir edebiyat dünyası olduğundan söz ediyor (Die Zeit, 27 Haziran). Deville, kurgusuz romanlarında Angkor tapınaklarından, piramitlerden Notre-Dame ve İkiz Kuleler'e kadar dünyayı ve onları bir arada tutan şeyi anlatıyormuş. Bu yıl 90 yaşına basan Jürgen Habermas için hazırladığı şahane dosyayı Die Zeit (13 Haziran), O, yaşayan en ünlü filozof. İnsanların varoluş nedenine, aklına ve demokrasinin dayanıklılığına inanıyor başlığıyla manşetten duyurdu. Dünyanın her yerinden bir tür takdire dönüşen dosyada, dokuz sayfa boyunca Bulgaristan'dan Amerika'ya; Japonya'dan Hindistan'a pek çok felsefe profesörü, sosyolog, muhtelif sosyal bilimci Habermas'ın fikirlerini, entelektüel dünyasını, düşüncelerinin sosyal bilimlere katkılarını aktarıp tartıştı. Osaka Üniversitesi'nde Karşılaştırmalı Kültürel Çalışmalar ve Sosyal Felsefe emekli profesörü Kenichi Mishima bakın ne diyor: ... Habermas, Humboldt'un dil felsefesini ortaya çıkardıktan sonra Brandom'un dil pragmatiklerini analiz ettiğinde, Wittgenstein'ın son dönemlerindeki sınırlarına atıfta bulunurken, Michel Foucault, söylem oluşturma kavramında bir çelişki yarattığında ve daha sonra da Heinrich Heine'in kardeşlik ve dayanışma konusundaki düşüncelerini ortaya çıkardığında -o zaman insan neredeyse boğuluyor... Habermas, 'İllüzyonsuz idealizm, uyumsuz gerçekçilik' der. Bu tutum, halkın yapısal değişiminden hakikat teorisine, Avrupa denemelerine kadar uzanmaktadır. Bu da beni büyük bir saygı duymaya zorluyor. Türkçe, Korece ve Hintçe öğrenmiş ve ortak, çeşitlendirilmiş modernliğimize farklı düşünce geleneklerini güncellemiş olsaydı, hayranlığım sınırsız olurdu. Ancak işte bu da yeni neslin görevidir. Iris Radisch, Simon Straus'un Römische Tage kitabı üzerine Can sıkıcı şimdiki zamandan nasıl kaçarsınız? diye soruyor (Die Zeit, 19 Haziran). Yazar, Ebedi Şehir'e kaçarak yolculuğa çıkıyormuş. İçinde bulunduğumuz dünyanın, bir mülteci kampına kısa ziyaret ve birkaç meyhane görüşmesi haricinde bugünün neredeyse hiç görünmediği bu kitabın yazarı, iki yıl önce yayımlanan ilk kitabı Sieben Nachte ile genç bir adam üzerinden, modern çalışanlar dünyasının hissizliği ve sıradanlığını eleştiriyormuş. 1959 Eylül'ünde ağabeyim Şevket ve ben İsviçre'deki Fransızca konuşulan bir ilkokula kaydolduk. Matematik yeteneğine sahip bir Türk mühendis olan babamız Gündüz, Cenevre'de IBM için çalışmak üzere işe alınmıştı ve haziran ayında geri döneceğimiz İstanbul'dan geldiğimizden beri, annemiz Şekure bize umutsuzca Fransızca öğretmeye çalışıyordu. Annemizin Fransızcası iyiydi - bu dili İstanbul'daki bir Katolik okulu olan Dame de Sion'daki rahibelerden öğrenmişti - ama elbette pedagog değildi diye başlıyor Orhan Pamuk'un New Yorker'da yayımlanan yazısı (3 Haziran). Pamuk, sınıfta hissettiği yalnızlıklardan da bahsediyor tüm samimiyetiyle; Üç gün sonra babam, ağabeyimin ve benim, annemle birlikte Türkiye'de yaşamamızın ve okula gitmemizin daha iyi olacağını açıkladı, böylece Fransız okulundan ayrıldık. Fransızca öğrenmeyi asla başaramadık diye biten yazısı vesilesiyle gelin Fransa'ya geçelim. Arap Rakamları için Üzücü ama Komik Bir Korku başlıklı yazısına Mustafa Akyol (Liberation gazetesi New York Times edisyonu, 18 Haziran sayfa IV), Amerikalılar, okul müfredatlarının bir parçası olarak Arap rakamlarını öğrenmeliler mi? sorusuyla başlıyor. 3200 Amerikalıyla yapılan anket, matematikle ilgili gibi görünse de aslında insanların Arap dünyasıyla ilgili önyargı ve bilinçdışlarını su yüzüne çıkarıyor. Az önceki soruya yüzde 56 Hayır diyor, yüzde 15'inse herhangi bir fikri yok. Arap rakamlarından on tane örnek verilseydi muhtemelen anket sonuçları çok farklı olacaktı diyor Akyol: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 ve 9! Akyol, kıymetli yazısını bu görünenin, İslam ve Batı arasında paylaşılan fikir ve değerler buzdağının sadece küçük bir parçası olduğunu belirterek bitiriyor. Le Monde, 22 Haziran'da Dünyanın 100 Romanı eki yayımladı. 1940'lı yıllardan 2010'lu yıllara kadar onar yıllık periyotlarla ayrışan liste Fransa'da epey ilgi gördü. Örneğin 1980'li yıllardan hangi romanların bu listeye girdiğine bir göz atalım: Umberto Eco - Gülün Adı, Philip Sollers - Kadınlar, Pessoa - Huzursuzluğun Kitabı, Marguerite Duras - Sevgili, Toni Morrison - Sevilen, Kundera - Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği, Salman Rüşdi - Geceyarısı Çocukları. 2000'li yıllardan dilimize çevrilenler ise: Amos Oz - Aşk ve Karanlık ile Roberto Bolano 2666. Robert Maggiori (Liberation, 1 Mayıs), şaşırtıcı ve eğlenceli bir kitapta filozof Tommaso W. Bertolotti'nin ünlü inşa etme oyunu olan legoyu, titizlik ve disiplin gerektiren işyerindeki düşünce yöntemleriyle karşılaştırdığından söz eder. Öncelikle, Lego'nun kil veya çelikle aynı şekilde bir malzeme olarak göründüğü göz önünde bulundurulmalıdır: İnşa edilen ev, garaj veya uçak plastik değil, Lego'ya dahildir, Legodur. Aynı zamanda, sanat yapıcıları kapsamındaki titizlik anlamında ve uzmanlık dalında bir disiplindir. Bertolotti, Lego Şehri'ne de yakından bakar: Lego Şehri, Yunan şehriyle pek çok benzerliği olan ve benzersiz, evrensel karakteri ile Kallipolise; Platon'un bize Sokrates'in Devlet kitabında kendi ağzıyla sunduğu güzel şehire benzeyen şehir-devletidir. Tommaso W. Bartolotti, bu bilişsel tuğlalar ile lego filozofları için düşünmeye devam etmeleri için daha da fazla fırsatlar verecektir. Ağustos ayı için Dış Hatlar'dan aktaracaklarım şimdilik bu kadar. Eylül ayında bambaşka coğrafyalardan yeni edebiyat haberleriyle görüşmek üzere. Fransız okurlar Louis-Ferdinand Celine'in (1894-1961) hapishane defterlerinin bir kısmına La Pleiade (Gallimard, 1988 ve 1993) içerisindeki romanlarının üçüncü ve dördüncü cildinden ötürü aşinaydılar (Le Monde, 5 Temmuz). Bununla birlikte, bu on el yazması defter ilk defa, bir indeksle zenginleştirilmiş, açıklamalı bir baskıyla tam olarak yayımlanıyor. Bertrand Leclair, yazısında Aralık 1945'te yazarın Kopenhag'da gözaltına alınmasından iki ay sonra başlayan defterlerin, Kasım 1946'ya dek devam eden bir hapishane gazetesi notlarını bir araya getiren, Chateaubriand, Hugo, La Rochefoucauld ve Mirabeau'dan alıntılarla, muhtelif sahneleri veya anlatılarını içeren eskizler, metinlerden söz ediyor. Leclair'e göre not defterlerinde Celine'in kendisini ele geçiren deliryum hakkında konuştuğu bu gönüllü körlük yüzünden değil de, acıklı bir şikayette zaman kavramını yitirmesine neden olan cezaevi ıstırabıyla karşılaşıyoruz (Cahiers de prison. Fevrier-octobre 1946 (Hapishane Defterleri. Şubat-Ekim 1946) / Louis-Ferdinand Celine / Gallimard).


Çölde vaha olan futbol kitaplarına biri daha katıldı. Gayriresmi Futbol Tarihi Tahtaperde Aleko'lardan, Kulassızzade Galip'lerden, Milo ve Pavle Bakıçlar'dan, Ali Sami Beyler'den ve işin Cumhuriyet tarihinden öncesine uzanıyor. Rahmetli Metin Kurt'un futbol borsada değil, arsada güzel derken tariflediği arsaların hikayesini anlatıyor. Bir de, futbolu yalnızca bir oyun olduğu için seven amatör insanların hikayesini tabii. Türkiye'de spora, özellikle de futbola, toplumun geniş kesimlerince ne büyük bir düzeyde ilgi duyulduğunun tartışılması herhalde beyhude olur. Spor takipçisi, başta birinci futbol ligi olmak üzere gerek domestik müsabakalara, gerekse Avrupa ya da dünya çapındaki büyük turnuvalara bir boş zaman aktivitesinden öte yaklaşıyor. Burada taraftarlık üzerine konuşmak lazım belki ama yerimiz sınırlı. Biz şimdi yalnızca, spor müsabakalarının kuralları gereği belirli bir zaman aralığında oynansalar da, bazen günler bazen yıllar sürdüğünü imleyerek yazımızı sürdürelim: Yakın zaman önce kaybettiğimiz Diego Armando Maradona'nın 1986 Dünya Kupası çeyrek finalinde attığı golün bugün, aradan geçen otuz dört yıla rağmen konuşulması boşuna değil. Daha yakına gelelim, 2000 UEFA Kupası final müsabakasını dakika dakika ezbere bilen, 3-2'lik Euro 2008 Çek Cumhuriyeti maçından bahis açıldığında göğsü kabaranlarımız hala az değildir. Ne mutlu ki, yukarıda değindiğim çölde vahalara biri daha katıldı Kasım ayı başında. Mundi Kitap'tan çıkan Gayriremi Futbol Tarihi, Mehmet Şenol'un uzun yıllara dayanan detaylı araştırmalarının sonucunda hazırlanmış, önemli bir futbol tarihi kitabı. Yazarın bizzat kaleme aldığı önsözde, bu yazıya konu kitap için mütevazılıkla futbolun başlangıç dönemlerine ilişkin bir mikro tarih çalışması denemesi dediğini okuyoruz. Tahtaperde Aleko'lardan, Kulassızzade Galip'lerden, Milo ve Pavle Bakıçlar'dan, Ali Sami Beyler'den ve işin Cumhuriyet tarihinden önceye uzanan ayağında işgalci askerlerin getirdiklerinden kök alan, bugüne dek kulüpler için sağda solda yazılan resmi tarihi baştan ayağa dönüştüren bir çalışma bu: Rahmetli Metin Kurt'un futbol borsada değil, arsada güzel derken tariflediği arsaların hikayesini anlatıyor. Bir de, futbolu yalnızca bir oyun olduğu için seven ve oynayan amatör insanların hikayesini tabii. Futbolun siyasilerle ilişkisini ortaya koyması adına da önemli bir metin Gayriresmi Futbol Tarihi. İttihat ve Terakki'nin Kanatları Altında pasajı, bugünün Fenerbahçe, Altınordu ve Altay kulüplerinin doğuşunu gayeleriyle anlatırken, bir okur olarak kalemi elinize aldırıyor. Meşhur, Papazın Çayırı'nın localı, kombineli Union Club Sahası'na dönüşümünü belgeleriyle okumak, bugünün endüstriyel futbolunu daha iyi anlamamızı sağlıyor. Bana kalırsa en ilginci, Papazın Çayırı'nın Union Club Sahası olarak anıldığı İngiliz hakimiyeti döneminden sonra İttihat ve Terakki'nin hakimiyetiyle İttihat Spor Sahası'na dönüşümü. Dönemin kurucu lideri Aydınoğlu Raşit Bey, Galatasaray'dan ayrılarak bugünün Altınordu'su Progress International'i ve İttihat Spor'u yaratmış. Saha sonraları, Başbakan Şükrü Saracoğlu'nun önderliğinde Milli Emlak'tan Fenerbahçe'ye kiralanarak aynı renklerle bugüne dek gelse de, iki ezeli rakibin esasen ve bir biçimde aynı köklerden doğduğunu öğrenmek zihin açıcı. Gayriresmi Futbol Tarihi, adı üstünde, bir tarih kitabı. Bunu, yazarın deyimiyle mikro ölçekte bir çalışmaya dayanarak sunuyor. Mehmet Şenol'un kitabı, yalnızca, yazının başında sözünü ettiğim yazınsal üretim güdüklüğünü bir parça olsun azaltabildiği için bile kıymetli. Bir dilekle bitirelim: Günümüzün ve yakın geçmişin futbolu da bir kitap hacminde, ehil kalemlerce yazılsın. Hem çok geç kalınmazsa, adına tarih kitabı denilmesi de gerekmez.