David Shields'ın, hem zihin açıcı hem de doyurucu olan Edebiyat Hayatımı Nasıl Kurtardı adlı kitabını okumanın sakıncalarından birisi önce güzel güzel bunlara inanmak, ardından bu önerilerin karşıt olanlarını da kabul etmek. Bu çıldırtıcı dikotomi, Woody Allen sineması kadar göz alıcı, zekice. Hem kalbe hem beyne. Mizah dolu, yanı sıra ironik ve hoşsohbet. Bu kitap hakkında yazmanın tehlikesi ise, açık açık söylemek lazım, her paragrafının ilham verici olması sorunu. Her satırın altını çizerken, üzerine kahve dökebilirsiniz ama bunu umursamazsınız, okumaya devam edersiniz. Sayfalarını buruşturup iyice gerdiğiniz için zamkının işlevini tarihe gömersiniz. Dostlarınız, sayfaların arasında ekmek kırıntılarına rastlayabilir, çünkü siz atıştırırken kitabı elinizden bırakamamışsınızdır. Çok yıprandıysa yenisini alın, nasıl olsa yeniden okuyacaksınız. David Shields bu kitabını, kendi kurmaca iştahını açıklamaya çalışan, bu şehvetin anlamı ile anlamsızlığı arasında kalan, okuduğu her metni tekrar tekrar yapan küçük, özel azınlık için yazmış. Edebiyat hayatımızı kurtarır mı, kitabın başında bunu pek kestiremiyoruz, ancak kitabın ardından da yine şunu biliyoruz: ne onunla ne onsuz. David Shields, ağzına çakıl taşı alıp konuşma kusurlarını gidermeye çalışan Cicero gibi içe dönük, sıkıntılı bir çocukluk geçirmiş. Zaman ilerledikçe, tutkuyla bağlandığı okuma ve yazma tutkusu yardımıyla kelimeleri istediği biçimde kullanmış. Eğip bükerek. Kitabın okuru olarak bizim sahip olduğumuz avantaj; David Shields'ın kendi kroniğinin aşk, ağır melankoli, başarılı cinsellik, eğitim, aile, kenterlik, sarsıntılar gibi ayrıntılarını, belleğinde şimşekler çaktıran metinler ve onların yazarları, filmler, şarkılar eşliğinde gezip dolaşmamız. Kolajlardan oluşan kitabın ilk deseni kendimize, gerçeklerimize itiraz etmek. Örneğin aşkın kusursuz olarak ilan edilmesi, başlı başına insanlık kusuru; ve bu yanılsama, edim olarak öğrenildiğinde, çok can yakıcı olabiliyor. O kadar ki, insanın taşıyamayacağı bir gerçeklik düzeyinde. Hayat zor. Shields, hem aşk hem de diğer ağır gerçekliklerin seyreltilmesinin en iyi yolunun kurmaca olduğu savıyla karşımıza çıkıyor. Aşkla birlikte desenlerden birisi melankoli, diğeri ölüm ve insanda oluşturduğu kafa karışıklığı. Kurmaca gibi. Bu sayfalarda, aşkın ölüm tarifleri konusunda en yaratıcı adamı olarak Obama'yı ilan ediyor Shields. Hayat fani, ölüm ani. Yine romanlar, filmler ve medya aracılığıyla kendimizin, ayrıca başkasının öleceği gerçeğine karşı oyuncaklar geliştiriliyor oyalanmak için. Yazarın bir başka kitabının başlığında olduğu gibi: Hayat İyi Hoş da, Sonunda Hepimiz Öleceğiz!. Ne iyi ki sanat var, bizi avutacak. Bir sonraki rengimiz intiharlı ölüm. Eğer edebiyatın lezzetiyle karşılaşmamışsak, intihar işten bile değil. Edebiyatın ölümü geciktirici özellikleri vardır; bu, bizi tatlı tatlı oyalar. Özellikle yazarken. Romanlar birer otobiyografidir dersek, insan kurmaca yazarken kesinlikle iyi vakit geçirir. Kendimizin kuytuluklarına sokulmayı ve ifşayı severiz. İkisini de aynı anda. Tüm büyük kitaplar, yazarın dişlerinin dökülmesiyle son bulur. Yazar, önce kendisinin canını yakmalı, okları kendisine fırlatmalı. Çırılçıplak kalıp, ama çırılçıplak, insanın tüm çıplaklığıyla hakikat zerrelerini sunmalı evlatlarına. David Shields, üç aşağı beş yukarı, aynı zamanda bunları da düşünüyor, bunları dillendirirken bir de okuma listesini nedenleriyle sunuyor. Bu listeyi Barnes, Brautigan, Carson, Cioran, Cheever, Duras, Sebald, Lerner, Galeano, Foer, Nabakov, Vonnegut, özellikle Sebald ve Galeano'nun Kucaklaşmanın Kitabı'yla anması ne hoş. Kitabın başından sonuna değin çok geniş bir bibliyotek mevcut. İştah açıcı. Bu bibliyotekte tür tanımı yok, tür şovenizminden rahatsız. Tek ayrımını, Ben sanat ve yaşamı mümkün olan en ince zarla ayıran yazarın hayatta olmayı nasıl çözümlediği konusunu ön plana çıkaran eserleri önemsiyorum, yordamıyla açıklıyor. Son desenlere ulaşırken içimizden geçenler okunuyor kitapta: bir kurmaca metni kalıpları kırmalı, ancak bu yolla büyük yapıt kimliğine kavuşabilir, diyor Shields. Peki büyük yapıtlar bir yerlerde yazılıyor mu bugün? Bekleyelim mi? Şu zamanlarda edebiyatın geçmiş dönemlere göre etkisi, işlevi, görgüsü, bilinci acaba hala geçerli mi? Kendisinin de sorduğu üzere, acaba koşullar değişti mi? Nasıl yani, roman ölüyor mu? Sorularımızı derleyip toparlayan Shields, artık öyle bir yerlerde büyük yapıtların yazıldığı falan yok, diyor. Bir bakıma büyük zihin dağınıklığından söz açıyor. Bırakın hacimli bir romana gösterilmesi gereken sabrı, insanların 90 dakikalık bir filme tahammülleri bile kalmadı. Facebook ulusu karşısında Marshall McLuhan'ın gıcır gıcır teoremleri bile eskidi. Netflix'le 40 dakika film, bir dakika soluklanma, sonra yine 40 dakika seansları alıyor. Muhtemelen Shakespeare bugünden otuz yıl sonra dünyaya gelseydi feci bir hacker olurdu. Shields ileride yeni yazarların yazılımcılar olacağını vurguluyor. Ekliyor: insanlar kurmaktan, yazmaktan vazgeçmeyecekler. Mailller, mesajlar: her şey kurmaca materyali olabilir. Bunda bir sorun yok, diyor. Bu dünyaya ancak kurmacanın gerçekliği ile katlanılır zaten. Shields bugüne kadar edebiyat üzerine söylenenlerin aynısını söyler gibi görünüyor, evet öyle yapıyor ama cesurca, öncekileri kıskandıracak boyutta tüm sınırları zorlamış. Çağımız okurunun etrafını kalın duvarlarla çevreliyor, tabii onların iyiliği için, ama adım başı geçitler, kapılar da inşa etmiş. İstediklerinde kurmacanın sağladığı özgürlüğe sahip olmaları için. Oldukça yapay, sıkıcı, burnu büyük meclislerde, edebiyatın yerin yedi kat altına dehlizli labirentlerin gizemine indirgenmesinden ve göğün yedi kat üstüne, kimsenin bilmediği bulutların üzerine yükseltilmesinden uzaklaştırıp yeryüzünde, anlaşılır bir yere bırakıyor. Abartmayın, diyor kurmaca düşkünlerine, ne edebiyatla ne edebiyatsız yapabiliyorsunuz, ama abartmayın onu, ölüm var. Hatta ölüm var, kesinlikle abartın.


Sabah gazetesinin hediye olarak verdiği Nobel Ödüllü Yazarlar serisini hatırlayanlar bilir; iyi kitaplarla karşılaşmanın o dönem için bundan daha güzel bir yolu yoktu. Beyaz zemin üzerine kötü bir Nobel madalyasının resmedildiği soğuk kapakları pek davetkar olmasa da, ilk gençlikte elimize geçen eşsiz hazinelerdi bunlar. Soğuk kapak demişken, Osman Konuk'un çok cehennem, üç saray, yedikule ve can yayınları berbat ciltler dediği o yer de mühim. Octavio Paz'ın Yalnızlık Dolambacı, bahse konu bu serideki -hiç tartışmasız- en cazibeli isme sahip eserdi. Böylelikle kalbimi çaldı. İçimdeki dolambaca yaren aradığım zamanlar... Beklediğim gibi, tür olarak bir roman değildi, denemelerden oluşan bir toplam, dokuz uzun anlatı. Meksika hakkında, daha doğru ifadeyle Meksikalı olmak hakkında çok sıkı tahlillerden oluşuyordu. Paz'ın Meksikalı bir ozan olarak hakkını verdiği yazılardı bunlar. Uzun yıllar geçti üstünden, Paz kansere yenildi, yalnızlık dolambacı hiç bitmedi. Melih Cevdet Anday'ın şu satırlarıyla başlayabiliriz; Octavio Paz'ın şiirine varmak için, anlamak için demiyorum; çünkü şiirin anlayacak bir yanı yoktur, çifte anahtar kullanmak gerekir kanısındayım, ama bu anahtar bize hiçbir kapıyı açmayacaktır. Çünkü onun şiiri demektir bu çifte anahtar... Düşle gerçek... Nesneyle söz... Bilgiyle büyü... İmgeyle düz söz... Entelektüel bir ozandır Octavio Paz. Onun şiirine ancak onun imge dünyasına vararak girebilirsiniz. Bu dünya ne bir süs dünyasıdır ne de istenerek kapalı kılınmıştır. Neyse odur o. Octavia Paz, şair kimliği baskın bir entelektüel. Anday'ın bahsettiği ikilik, kaleminin zenginliğiyle zihninin koridorlarındaki kışkırtıcı berraklığı da imliyor aslında. Gerçeğe hiçbir zaman sırtını dönmemiştir Paz. Düşlerin peşinde bir şair olduğu zamanlar da buna dahil. Octavio Paz, içe dönük haliyle Meksikalı bir yazar, dış dünyaya açık kimliğiyle temsil gücü yüksek bir diplomat. Şairliğini, bu iki hali birleştirmenin bir yolu olarak kullanıyordu belki de. Aidiyetinin temellerini sorgulayan ve ruh köklerine kadar inip bu kimliği tahlil etme cesareti gösteren bir entelektüel olarak, son tahlilde İspanyol ve yerli kanı taşıyan bir mestizo idi. Savaşmayı denemiş, hayatı boyunca mücadele cephesini tahkim ederek yürümüştür. Albert Camus'nün, İspanya'da savaşan gönüllüler, bu savaşın anılarını yüreklerinde kötü bir yara gibi taşımışlardı. Çünkü insan haklı olduğu halde yenilebileceğini, zorbalığın gayrete boyun eğdireceğini, kimi zaman cesaretin mükafatının olmadığını İspanya'da öğrenmiştir sözleriyle andığı İspanya İç Savaşı'nda Cumhuriyetçilerin saflarında yer almış, savaş sonrasında kırılmış umutlarıyla başka bir dünyaya doğru yelken açmayı seçmiştir. Mayaların torunları sayılan Meksikalılar, daha yakın dönemde kökenleri itibariyle Aztek Devleti'yle başlayan tarihsel bir ikamete sahiptirler. Sömürge dönemi Meksika'sı ve bu dönemi başlatan iç dinamiklerin bazı ayrıntıları, efsanevi Tenochtitlan kentinin kale kapılarının İspanyol işgalcilere iradi olarak açılması ve işgalcilerin komutanı Cortes'in bu kolay zaferinin teolojik-tarihsel-sosyolojik anlamları üzerine de düşünüyor Paz. Bu düşünme biçimi bugüne bakan tarafıyla Meksikalı imgesine ulaşan bir yol oluyor elbette. Diaz dönemi, devrim, Zapata ve diğer yapısal sorunlar hakkında da söyleyecekleri var elbette yazarın. O soru hep aklımızda, yazı bitmeden soralım; Türkler ve Meksikalılar. Bu iki imge birbirine benzer bir konumda yer alıyor mu, ciddiye alınabilir bir yakınlıkları var mı sahiden? Bu kitap özelinde konuşacak olursak fazlasıyla evet. Aynı tarihsel koşullarda ortaya çıkmamış, aynı ideallere inanmamış, aynı coğrafyanın, iklimin ve kültürün doğurmadığı bu iki uzak kıta çocuğunun birbirine benziyor olması gerçekten çok şaşırtıcı. Toplumsal karakteristiğin oluşumunu etkileyen faktörlerin bu düzeydeki başka'lığına rağmen üstelik. Octavio Paz, düşünde sayıklar ozan, tarih uykuya dalınca dizelerinin sahibi olarak, bazı yerlerde destansı diyebileceğimiz türde bir görkemli şiirselliğe kapı araladığı başyapıtı Yalnızlık Dolambacı'yla Meksikalı olmanın hakkını vererek, o büyük suskunluğa ses, bitmeyen yalnızlığa yaren olmuştur. Özellikle de şu üç bölüm; Meksikalının Maskeleri, Yalnızlığın Diyaletiği, Paçuko ve Ötekiler. Peki, Meksika'ya özel bir ilgi duymayan okurları da ilgilendirir mi bu kitap? Türkleri peşin bir ön kabulle ilgilendirir. Dahası, insanı kuşatan o büyük yalnızlık duygusunun Meksika'yı aşan gücüne kelimelere inandığımız gibi inanıyoruz zaten. İçimizde bitmeyen o dolambaçlara ve tüm suskunlara, yalnızlara gelsin Paz'ın bu ölümsüz şarkısı o halde!


Kıyamet Polisi polisiye-bilimkurgu sevenlerine hitap eden bir kitap. Amerikalı yazar Ben H. Winters imzasını taşıyan kitap, dev bir meteor tarafından yutulmak üzere olan, altı aylık ömrü kalmış bir dünyada bir cinayeti çözmeye çalışan fedakar dedektif Hank Palace'ın hikayesine odaklanıyor. Polisiye edebiyatın puslu labirentlerinde gezinirken yolumuz pek çok alt türle kesişir. Bunlar arasında en dikkat çekicilerden biri de polisiye - bilimkurgu birlikteliğidir. Amerikalı yazar Ben H. Winters imzası taşıyan Kıyamet Polisi tam da bu türün sevenlerine hitap eden bir kitap. Bilimkurgu sıfatı yanıltıcı olmasın zira kitap alternatif bir gerçeklikte, uzayda ya da süper makinelerle dolu bir evrende değil; bu dünyada, bu zamanda, sahip olduğumuz bu imkanlarla dolu bir düzlemdeki hikayeyi konu ediniyor. Fakat elbette bir olayı var Kıyamet Polisi'nin. Dev bir meteor hızla dünyaya yaklaşmaktadır ve altı ay sonra... Güm! Kıyamet Polisi aslında bir üçlemenin ilk kitabı. Amerika'da 2012 - 2014'te okuyucuyla buluşmuş. 2014'te Tekin Yayınevi ilk kitabı Türkiye'de yayımlamış fakat devamı gelmemiş. Bu ilk kitap İthaki Yayınları tarafından Ekim 2019'da tekrar piyasaya sürüldü. Diğer iki kitabı da yayımlayacakları söyleniyor. İthaki, Tekin Yayınevi'nin çevirisine sadık kalmış. Her iki baskıda da çevirmen kısmında adı yazan Şefika Kamcez'e tebrikler; son derece güzel bir çeviri metin okudum. Kitabın kapağı bir hayli albenili. Kim olduğunu bilmediğim yorumculara ait bol bol övgü yazılarıyla bezeli. Üstelik kitap bu övgüleri haklı çıkarırcasına Edgar Allan Poe Ödülü'ne uzanmış. Ödül işlerinin arkasında neler dönebileceğini, az buçuk düşünen herkes tahmin edebilir. Bu yüzden kitabı kapağına göre yargılamama düsturu ile hareket etmekte her zaman fayda vardır. Dünyanın altı ay ömrü kalmıştır. 2011GV1 isimli asteroit gezegenimize doğru hızla yaklaşmaktadır. İnsanların bir kısmı kendini dine adamıştır, bir kısmı dünya zevklerinin dibine vurmakla meşguldür. Uyuşturucu kullanımı, suç oranları ve intihar vakaları ise almış başını gitmiştir. Hal böyleyken sistemin iyi kötü işleyebilmesi için fedakar ve tutkulu insanlara ihtiyaç vardır. Dedektif Hank Palace da bunlardan biridir. Annesini ve babasını çok zaman önce kaybeden, asi kız kardeşinden başka kimsesi olmayan Hank'in, bir fast food dükkanının tuvaletindeki intihar vakasını rapor etmek için olay yerine intikal etmesiyle hikayemiz başlar. Ölen kişi bir sigortacıdır. Sigortadan para almak için işlenen cinayetler Amerika'da ata sporu gibi bir şeydir... Bunu bildiğimden ta en başta katili uzaklarda aramayı bıraktım. Hank'in cinayet peşindeki serüveni, kız kardeşinin kocası vasıtasıyla başka olaylara evriliyor. Hükümetin gizli bir ajandası olduğuna inanan çılgın bir örgütle başı belaya giriyor. Tabii uyuşturucu satıcılarıyla yaşanan tehlikeli olaylar silsilesini de unutmamak lazım. Yer yer aksiyonun dozu yükseliyor. Fakat polisiyenin olmazsa olmaz unsuru merak ögesi için aynı şeyi söylemek çok zor. Amerikan klişeleri ise benim gözümde kitabın tabutuna çivi çaktı. Aslında dünyaya çarpacak göktaşı bile başlı başına bir klişe iken, güzel bir atmosfer ve kurguyla çok başarılı bir hikaye yazılabilirmiş. Elbette üçlemenin diğer iki kitabını okumadan böyle eleştirmek çok doğru değil, yine de ne işin polisiye kısmı, ne de bilimkurgu kısmı, okuma zevki açısından doyurucu değildi. Hele katilin motivasyonunu öğrenince tamamen hayal kırıklığına uğradım. Yazar öyle bir evren seçmiş ki, elinde her malzemeden bolca mevcut. Buna rağmen muazzam bir yemek çıkarmak yerine en sade, en basit, en tekdüze şeyi pişirmeyi tercih etmiş. Yine de kitabı severek okuyanlar olacaktır. Ben -üzülerek söylüyorum ki- onlardan olamadım.


Dino Buzzati, O. Henry, Edgar Allan Poe, Franz Kafka çizgisindeki öyküleriyle modern öykünün en iyi örneklerini vermiştir. Onun öyküleri, insanı kendine çağıran hikayeye yaslı bir hikmetler, öğütler kitabıdır. Ahlak, siyaset, devlet adamlığı, aşk, cesaret, eğitim, yaşlılık, yoksulluk gibi değişik konularda hikayeler anlatır ve çağdaş insana bir konum belirlemeye çalışır. Bu yanıyla Doğu hikayeleri ve masallarıyla bağları sıkıdır. Bir öykü kitaplığında bulunması gereken önemli kitaplardan biri de Can Yayınları'ndan çıkan Dino Buzzati'nin (1906- 1972) Colombre'sidir. Dino Buzzati özellikle muhteşem eseri Tatar Çölü ile bilinir. Ama onun yeteneği öykülerinde daha da açığa çıkar. O. Henry, Edgar Allan Poe, Franz Kafka çizgisindeki öyküleri; modern öykünün en iyi örnekleri arasındadır. Buzzati, fantastik, gerçeküstü yaklaşımlarla öyküyü bol açılımlı bir mecraya taşımıştır. Öykülerinde insanlığın varoluş sorunlarına eğilir ve oradan fantastiğin gücünden yararlanarak kalıcı, sarsıcı sonuçlar çıkartır. Para, hırs, ölüm, gençlik gibi konuları işleyerek Doğu'daki kıssadan hisse olarak değerlendirilebilecek hikayelere benzer hikayeler devşirir. Güç elde etmenin sonuçlarını, paranın her şeyi çözen bir anahtar olmadığını, ölüm ve fanilik duygusu varken hiçbir şeyin gerçek olamayacağını anlatır. Rüyaların ölümünü, modern hayatın açmazlarını gündeme getirir. Çağdaş insanı kuşatan bütün tuzakları bir bir gözler önüne serer. Bütün bu yaklaşımlar da bizi öncelikle Kafka'ya götürür. Bu yüzden kendisine İtalyan Kafkası denmesi boşuna değildir. Ama bu tanımlama etki altındaki yazarlıktan çok bir yazınsal, içeriksel anlayışın tanımlanması olarak kullanılır: Kafkaesque tutum. Kıstırılmış insan karakteri, bozuk düzen, modern hayatın saçmalığı, çıkışsızlık temaları onu Kafka'ya yaklaştırır. Öykülerinin çoğunda dünyanın gidişatını, insanlığın temel sorunlarını tespit eden durumlar aktarılır ve meseleye dikkat çekilir. Pek çok öyküde çarpıcılık, vuruculuk hedeflenir. Kıssadan hisse anlayışına yaslanan bir hikmet arayışı baskındır. İnsan hırslarının, egemenlik arayışlarının, şöhret ve zenginlik tutkularının peşine düşülür ve her birinin nasıl küçücük bir müdahale ile yerle bir olacağı hikaye edilir. Eşitlikçi, özgür, adil, merhametli bir dünyanın güzelliği anlatılır. Yaşamdan, çatışmadan, ilişkilerden kaynaklanan hakikat yansımaları, estetik bir bütünlük içinde hikayeleştirilir. Kuşkusuz sanatın kalıcılığının iki temel şartından biri evrensel insani yanları gündeme getirmekse diğeri de hakikatle bağlantısıdır. Biçimsel mükemmellikler elbette çok önemlidir. Ama yarınlara taşmada içinde taşıdıkları evrensel yanlar yanında hakikat parıltıları da önemlidir. Çünkü sanat ne sadece öz ne de sadece biçimdir. Bir sanat yapıtı değerini, yalnızca konunun iyi seçilişinden değil, iyi bir biçimde sunuluşundan, biçimlendirilişinden alır. Onun öyküleri, insanı kendine çağıran hikayeye yaslı bir hikmetler, öğütler kitabıdır. Ahlak, siyaset, devlet adamlığı, aşk, cesaret, eğitim, yaşlılık, yoksulluk gibi değişik konularda hikayeler anlatır ve çağdaş insana bir konum belirlemeye çalışır. Bu yanıyla Doğu hikayeleri ve masallarıyla bağları sıkıdır. Buzzati, kilise, din, metafizik dünyayı sıklıkla gündeme getirir ve bu dünya üzerinden pek çok mesajını aktarır. Azizler, ermişler önemli kahramanlarıdır. Bu anlamda mistik bir yazardır. Modern hayata ve dayatmalarına şiddetli itirazları vardır. Ancak çağını çok iyi yorumlamış ve açmazlarını bir bir tespit etmiştir. Buzzati öykülerinde şanın, şöhretin, kudretin bir gün yerle bir olacağını; bir diktatör, bir general, bir zengin, ünlü bir şair üzerinden örnekler. O mukadder gün gelince, şanlarından, şöhretlerinden, güçlerinden hiçbir şey kalmaz; zavallı, acınacak bir hale gelirler. Yaşanan çiğ gerçekler hakikat karşısında yerle bir olur. Buzzati tüm bunları, çarpıcı bir olay, bir fotoğraf, bir anekdotla tam da öykünün çarpıcılık özelliği içerisinde verir. Çabuk, hızlı ve etkili son, muktedirin yüzüne vurulur. Sahte tanrıların, idollerin ve diktatörlerin bir şekilde çağdaş hayatı zindana çevirdiklerini anlatırken özellikle finallere odaklanarak hakikatin onlardan intikam almasını resmeder. Varoluşu, hayatın anlamını ve faniliği sorgulayan Buzzati'nin kahramanları bir anlamda ironik, başkaldıran, anti-kahramanlardır. Uyumsuzdurlar ve kendilerinden beklenilenin tersini yaparlar. Dalkavuk, alkışçı ve samimi olmayan topluma başkaldırır ve içlerine dönerler. Ama bunun için bir ömür ödemeleri gerekir. Sonunda her şeyi bozan paradır. Paranın, sermayenin ağır, karşı konamaz hakimiyeti sadece insanı insan olmaktan çıkarmamakta ruhani, kutsal olan her şeyi esir almakta, kullanmaktadır. Sermayenin işgal ettiği kutsal yerlerde imanlı ve hatırşinas tek kişi kalmamıştır. Buzzati, bir dünya kurmada fantastiğin, düş gücünün ne kadar önemli bir imkan olduğunun benzersiz örneklerini sergiler. Kasvetli, çıkışsız modern hayatın açmazlarını fantastik yaklaşımla apaçık görünür kılar. Fantastiğin gücü ile çağı yorumlar, yargılar, yeni bir dünyanın mümkün olduğunu hikayeleştirir. Bazı hakikatler gerçek ile değil, gerçeküstü ile açığa çıkar. Masalların, fantastik anlatımın gücü buradadır. O da buna başvurur. Masalsı, rüya anlatımla neler kaçırdığımıza dikkat çeker. Bulanık Bir Sevdada eve, Parkta İntiharda otomobile aşık olan bir kahraman anlatılır. Ev de otomobil de tipik bir sevgili tavrı gösterirler. Sonunda aşk bitince ev yanacak, otomobil ise kahramanımızı terk edecektir. Düşen Kızda fantastik bir anlatımla on dokuz yaşında gökdelenin en üst katından atlayan bir kızın hikayesi anlatılır. Ancak bu düşüş bir hayat serüveni gibidir. Aşağı düştüğünde ihtiyar bir kadın olmuştur artık. Colombre olağanüstü güzel bir fantastik, masalsı öyküdür. Melville'nin Mobydick'ini çağrıştıran öyküde, insanların kuruntularla, ön yargılarla, korkularla birbirlerine hayatı zindan etmelerini örnekleyen emsalsiz bir hikmet öyküsüdür. Büyülü Ceket onun güzel fantastik öykülerinden bir başkasıdır. Diktirdiği bir ceketin cebinden durmaksızın para çıkan adam sonunda zengin olmasına rağmen bu paralar bir başkasının cebinden çıktığı ve onların felaketine yol açtığı için mutluluğu bulamaz. Sonunda ceketten kurtulur ama bütün serveti de yok olur. Başkalarının felaketleri üzerine mutluluk inşa edilemeyeceği usta işi bir kurguyla gözler önüne serilir. Ölüm olgusu onun öykülerinde sıklıkla işlediği temel insani gerçeklerden biridir. Ölüm olgusu varken insanların bu gerçek hiç yokmuş gibi davranmaları öykülerde eleştirilir. Oysa ölüm en temel insan gerçeğidir. Ölüm olayı iyi kavransa belki hayatın anlamı da kavranabilecek, insanlar böyle makam ve mevki hırsından, birbirlerine kötülük etmekten vazgeçeceklerdir. Meçhul General öyküsünün girişi aslında onun öyküde ne yapmak istediğini net bir şekilde ortaya koyar: Bir savaş alanında, coğrafi keşif amaçlı kazı yapılırken bir general bulundu. Muhtemelen aradan geçen uzun yıllar boyunca rüzgarın taşımış olduğu kum tabakasının altında, büyük bir general olmasına karşın sıradan bir gariban, piyadelerin en sonuncusu, vatansız bir berduş, susuzluktan bitmiş deve, lanet olası bir hırpani gibi yatıyordu. Farkların varlıklarını sürdürmeleri bizlerin yaşamaya, konuşmaya, giyinmeye, üzerimize düşen komediyi oynamaya devam etmemize bağlıydı; sonra bitiyordu. Ölüm insanları sadeleştiriyor, sonsuzluğun arzularına gayet uyumlu olarak herkesi eşit kılıyordu. Görüldüğü gibi, güç, hırs ve ölüm kavramları metinde işlenir. General ve asker ölüm karşısında eşittir. Hiç kimse bu dünyada general olarak ölümsüzleşemeyecektir. Sonunda insanda ne hırs ne güç kalacak hepsi yok olacaktır. Bahçedeki Tümsekler hayatın geçiciliği, fanilik üzerine metaforik bir öyküdür. Bahçesinde birdenbire oluşan tümseğe takılan anlatıcı bunun ölen bir arkadaşı olduğunu öğrenir. Daha sonra bahçesindeki tümsekler bir bir artmaya başlar. Çünkü dostları bir bir ölmektedir. Sonunda kendisi de bir tümsek olacaktır. İhtiyar Avcıları yine hayat, fanilik ve gençlik üzerine sembolik bir öykü olarak kurgulanır. Dino Buzzati'nin hayatın anlamını, yaşanan modern hayatın açmazlarını, insan ruhunun karmaşıklığını anlattığı öyküleri; düşlerin derinliğinden, fantastiğin gücünden ve masalın yumuşaklığından süzülüp hikmet incilerine dönüşür.


Adalet Ağaoğlu'nun eylülde Everest'ten çıkan kitabı Düşme Korkusu adını taşıyor. Bir kitabın ismi içeriğinden bağımsız olabilir, Gülün Adı buna güzel bir örnektir; bazı isimler içeriğe dair ipucu verebilir, bazıları ise tamamen o isim üzerine inşa edilebilir. Düşme Korkusu son gruptan. Bu kitaptaki öyküler düşmek ve korku olmak üzere iki sağlam temaya dayanıyor fakat kaynağını hayat denilen kaygan zeminden alan bu öyküler için düşüş kaçınılmaz. Yaşanan bir korkudan hareketle o duygunun peşine takılmak, bir kelimeden yola çıkıp kitap yazmak elbette zor iş. Tek kelime, tek tema, tek biçime odaklanan öyküler yazmanın yazarı sınırlandırdığını, onu dilsel ve zihinsel bir hapishaneye tıktığını düşünenler vardır elbette. Ama bu yöntem, sınırı aşabilenler için besleyici, tetikleyici, yaratıcı bir işlev de kazanabilir. Düşme Korkusu, ikinci gruptan. Öykü evrenini düşme korkusuyla inşa eden bu kitapta ilk hikaye Yürüyüş adını taşıyor. Öyküde fiziksel bir düşmenin ardından yaşanan değişim söz konusu. Mizah yazarı Ragıp Ersal çok sevdiği yürüyüşlerinin birinde yıldırım çarpmış gibi düşer ve ne olursa bundan sonra olur. Öykünün vaka halkalarını çizerken bu düşüşü, kırılma noktası olarak ele almak mümkündür; çünkü bu düşüş karakteri baştan aşağı değiştirir, evin içinde bile yürümekten korkar hale getirir. Hatta bu korku tüm hayatına sirayet ederek yazarın kalemini de felç eder; gözden düşen Ersal'ın yazarlık kariyeri bu düşüşlerle sona erer. Kökten Değişim kültürel ve toplumsal değişimin portresini kelimeler üzerinden çizen bir öykü. Arapça, Osmanlıca, Eski Türkçe okunan dönemde okur-yazar aydın olarak bilinen baba, ertesi gün gençlerin önünde cahil kalır, ilmi olarak gözden düşer. Ağaoğlu bu öyküde Osmanlı- Cumhuriyet, eski dil-yeni dil karşılaştırmasını baba-oğul, konakapartman üzerinden yapar ve yaşanan sosyal değişimi kelimelerdeki kültürel kodlar aracılığıyla ele alır. Orta Sınıf öyküsünde bu sefer bir çiftin birbirine düşüşü konu edilir ancak bu düşüş önce aşk ile başlarken çiftlerin birbirine düşmesiyle son bulur. Severek evlenen çiftin aşkı biter, devreye geçim sıkıntısı girer ve güzel duygular nefrete dönüşür. Para, geçim, evlilik, kavga, kadına şiddet gibi yan temaların işlendiği öyküde gündelik kesitlerden hareketle toplumsal hayata ve dönemin sosyal dokusuna ışık tutmak mümkündür. Öykülerin kırılma noktaları düşmek kavramıyla kuruluyor. Küçük hayatlardan büyük hikayeler çıkaran ve bireyden hareketle toplumsal manzaralar çizen yazarın işlediği meseleler Düşme Korkusu'nda da hemen hemen aynı. Yazar, kurgu ve olaydan ziyade karakter çözümlemelerine ağırlık veriyor ve öykünün atmosferini bu yolla oluşturuyor. Hatta kimi zaman bu öteleyiş kurgusal boşluklara neden oluyor, vaka halkaları çok hızlı değiştiğinden zamansal kopukluklar ve sağlamlaştırılmamış neden-sonuç ilişkileri anlatımı sekteye uğratabiliyor. Ayrıca, kısacık bir paragrafta bile en az dört-beş zaman kipini art arda kullanmak anlatımdaki ritmi kesip dilsel ve zihinsel bir dağınıklığa sebep oluyor. Buna rağmen Ağaoğlu'nun kullandığı dil su gibi duru. Öykülerde mizahi bir anlatım görülse de edebi sanatlar, uzun cümleler, aforizmalar yok denecek kadar az. En çok dikkat çeken şey ise yazarın düşmek ile ilgili deyimlere, söz kalıplarına ve atasözlerine bilhassa yer vermesi. Düşmek sadece tematik değil, dilsel açıdan da öykünün merkezine oturmuş durumda. Yere düşmek, bir yerden düşmek, kendini düşürmek, itibardan düşmek, gözden düşmek, içine düşmek, birbirine düşmek, garip hallere düşmek, kendi düşen ağlamaz, düşenin dostu olmaz, düşmez kalkmaz bir Allah... Bunlardan sadece birkaçı. Düşmek kelimesinin kullanım ve çağrışım zenginliğiyle ilgili olarak Türkçenin Sırları'nda da geçen Kelimelerin Tadı adlı bölüm, bu kitapla birlikte mutlaka okunmalı.


Zombi, kelime olarak aşina olmamıza rağmen edebi ve kültürel köklerini keşfe çok da ihtiyaç duymadığımız; Karayip Adaları'ndan devşirme bir mitten türetilmiş, hayatta olmamasına rağmen yaşamını insana zarar vererek sürdürme içgüdüsüne sahip ölü insanlara verilen bir isim. Günümüze kadar farklı birçok pop kültür ürününde rastladığımız zombiler, içinde yer aldıkları anlatıya göre dönüşüp değişse de her zaman bir korku öğesi olmayı becerdi. Edebiyattan sinemaya, sinemadan çizgi romana, zombilere yönelik farklı birçok senaryo üretildi, bunların bir kısmı konuyu bilimsel ve rasyonel kapsama sıkıştırırken diğer bir kısmı ise gerçeküstü öykülere sığındı. Ama genel olarak sabit olan bir şey var ki zombi denildiğinde akılda canlanan imge öyle ya da böyle hep benzer kaldı; farklı anlatılar birbiriyle çelişse de zombi algısı üç aşağı beş yukarı 'yürüyen ölü' başlığında sabit kaldı. Ekim 2003 itibariyle Image Comics aracılığıyla ABD'de yayın hayatına başlayan Yürüyen Ölüler (The Walking Dead; Marmara Çizgi: 2009) on beş seneyi aşkın yayın hayatı boyunca aralıksız yayın yaptı ve 193 fasikülün sonunda 2019 yılı itibariyle de sonlandı. Bu süre boyunca televizyon dizisi, video oyunu, roman ve benzeri birçok farklı paralel üretime de konu olan Yürüyen Ölüler, sadece zombilere yönelik değil, insan ilişkileri ve anlatısındaki değişen ve dönüşen siyasal ritmiyle benzerlerine kıyasla çok farklı uç noktalara ilerledi. Yürüyen Ölüler, merkezinde hayata özdisipliniyle tutunmuş bir şerif yardımcısı olan Rick Grimes'ın bir koma ardından hastanede gözlerini açmasıyla başlar. Sinemasal akrabası 28 Gün Sonra'nın başkarakterine (28 Days Later, Danny Boyle: (2002) benzer şekilde, gözlerini hastanede açıp ne olduğunu anlamakta güçlük çeken Rick, uyandığı andan itibaren gerçeküstü olaylarla karşılaşarak başına gelenleri anlamlandırmaya çalışır. Geride bıraktığı ailesi kadar etrafında olup biteni de merak eden Rick, zamanla hem ailesiyle, hem yeni çevresiyle hem de yeni bir dünyayla tanışacaktır. Bu dünya, hem kaosun rutin haline geldiği; modern toplum anlamında neredeyse hiçbir şeyin kalmadığı, hem de insan hayatının sadece hayatta kalma çabasına sıkıştığı bir gerçekliğe sahiptir. İnsan eti arzulayan, gittikçe çürüyen ve küçük bir ısırıkla bile sağlıklı bir insanı kendileri gibi yürüyen ölüye çevirebilen zombiler, bitmeyen insan avını zaman geçtikçe tüm dünya üzerine yayarlar. Her canlının tadacağı ölümün sonrası, bu öyküde tahmin edilenlerin çok da ötesindedir; en ufak ses ve görüntüyle kolayca tetiklenebilen zombiler şehirleri işgal eder, yerleşimleri yok eder ve bildiğimiz bugünkü medeniyetin sonunu getirir. Uyandığı günden sonraki 193 sayı boyunca Rick ailesiyle, yeni çevresiyle, gittiği, gördüğü ve terk ettiği yerlerle aslında zombilerden çok insanlığa yönelik bir hikaye anlatır. Her ne kadar hikayenin ana korku unsuru paralelde her zaman zombiler olsa da, insanoğlunun kendi içerisindeki çatışmaları, paylaşamadıkları, güç savaşı ve duygusal hezeyanları Yürüyen Ölüler'in esas belkemiğini oluşturur. Yeniden kavuştuğu eşiyle yaşadığı çalkantılı ilişkiden küçük yaştaki oğlunu yenidünyaya hazırlamaya kadar Rick'in mücadelesi genelde insana karşıdır; zombilere karşı verilen mücadele ise bütün hikaye içerisinde belki de periyodik olarak bir 'ara sıcak' rolünde karşımıza çıkar. Dayanışma içerisinde olduğu ekibi ile Amerika kırsalında farklı rotalara savrulan Rick, sırasıyla geride kalan medeniyeti, şiddeti, huzuru, ihaneti ve kendini tekrar keşfedecektir. Dizinin yaratıcısı olan Robert Kirkman, projeyi ilk olarak zombi sineması denince ilk akla gelecek isim olan korku klasiği Yürüyen Ölülerin Gecesi'nin (Night of the Living Dead, George A. Romero: 1968) devamı olacak bir çizgi roman hedefiyle tasarlar. Zamanla bu fikirden vazgeçerek farklı bir dünya inşasına girişen Kirkman, ilk beş sayıyı süper kahraman öykülerinden tecrübeli çizer Tony Moore ile hazırlar; ilk sayıların nispeten sade ve farklı dilinin sebebi de biraz budur. Altıncı sayı ile birlikte serinin sonuna kadar çalışacak olan, ismi bağımsız çizgi romanlarla daha çok anılan Charlie Adlard Yürüyen Ölüler ekibine dahil olur. 2010 itibariyle televizyon dünyasına tam anlamıyla bomba gibi düşen Yürüyen Ölüler, izleyici rekorlarına paralel şekilde devam eden sezonları boyunca iddialı bir hayran kitlesini takipte tutmayı becerdi. Her ne kadar öyküsü çizgi romana kıyasla zamanla değişen ve TV izleyicisine yönelik şekilde yeniden biçimlendirilen dizi, zamanla temposunu ve orijinalliğini kaybedip kendi tekrarına düşen bir formata büründü. Bugün itibariyle on sezon ve 146 bölüme sahip olan dizi, ana karakterlerinin birçoğunu yitirerek kendi içerisinde bir spin-off'a dönüştü; hatta diziye gösterilen ancak karşılanamayan talebe yönelik çizgi romandan tamamen bağımsız Yaşayan Ölülerden Korkun (Fear the Walking Dead, 2015) adlı bir dizi daha çekildi. Çizgi roman ise dizinin tam tersi şekilde, gittikçe katmanlanarak dünyanın bugünkü yaşadığı küresel kaosa paralel hamleler yaparak takipçisini her zaman şaşırtmayı ve merak uyandırmayı becerdi. Rick'in ve diğer karakterlerin hem ruhsal, hem de bedensel değişimleri gerek hikayenin çizgi anlatımıyla, gerekse de kusursuza yakın metin yazımıyla okuyucuya iyi bir şekilde aktarıldı. Gerektiğinde Rick'in unutulup yan karakterlerin merkeze koyulduğu başarılı dönüşümleri de yaşayan Yürüyen Ölüler, ülkemizde Marmara Çizgi eliyle, bugün itibariyle Türkçe 27'nci cildine ve 162'nci sayısına ulaşmış durumda. Sırada bekleyen 31 sayının da çabucak Türkçeye kazandırılması ümidiyle; Yürüyen Ölüler'i tüm vahşetine rağmen bir korku hikayesi olarak değil, ahlaklı, akıllı ve fedakar bir liderin kıyamet sonrası siyaset inşasına yönelik bir öykü olarak tüm olası meraklılarına memnuniyetle öneririm.


Duygular Sözlüğü'nün yaratıcısı Tiffany Watt Smith, Queen Mary Üniversitesi'nde Duygular Tarihi Merkezi'nde araştırma görevlisi bir yazar. Kitabıyla bir tür duygu haritasında ilerlememizi ve duyguların antropolojik, sosyolojik, psikolojik açılımlarıyla duygulara dair yeni ve sıradışı sözcükler öğrenmemizi sağlıyor. Bu sözcükler, iç dünyamızın derinliklerine erişebilmemize destek oluyor. Kitabın önsözünde yazar bazen duyguların bize ait değil de bizim duygulara ait olduğumuza dair bir ifade kullanıyor. Burada insan ruhsallığının duygulardan oluştuğuna yaptığı vurgu, ruhsal sağlığın duygulardan geçtiğini düşündürüyor bana. Kitapta duygulara dair birçok tarihsel anekdota da rastlıyoruz. Örneğin Antik Yunan'da bazı kişiler isyankar öfkeyi, hastalıklı bir rüzgarın getirdiğine inanıyormuş. İlk Hıristiyanlar da can sıkıntısının, kötü niyetli şeytanlar tarafından ruha yerleştirildiğini düşünüyormuş... Yazar kitabın tüm duyguları kapsama ya da iç dünyamızın derinliğine inip merkezine varma hevesinde olmadığını söylüyor. Derdi, daha çok, duygularımızın nasıl şekil değiştirdiğine ve birbirlerine nasıl karıştığına ilişkin bir rota sunmak. Ve aynı zamanda iç dünyamızın karmaşıklığını bir grup duyguya indirgemeye çalışanlara çok daha fazlasının olabileceğini göstermek. Kitapta yaklaşık 150 duygudan bahsediliyor. Benim duygu hazneme dahil olan birkaç tanesine bu yazı vesilesiyle yer vermek isterim: Papua Yeni Gineli Baining halkı 'awumbuk' dedikleri, çok sevilen bir misafir gittiğinde çöken kasvet ve durgunluk hissini içine çekmesi için gece dışarıya bir kase su bırakıyorlarmış. Üstelik bu ritüel her seferinde işe yarıyormuş. Bir diğer duygu da amae. Japon psikanalist Takeo Doi'ye göre, bir kişinin sevgisini çantada keklik görmek ve değerini bilmemek anlamına geliyor ve bu duygu, karşılığında şükran duyma gereği görmeden birinden destek aldığınız zaman ortaya çıkıyor. Hatta çok çalıştığımız zamanlar kendimize de biraz amae göstermemiz teşvik ediliyor. Bir de Hollandalıların ifade ettikleri bir duygu var ki, içinizi yumuşacık yapıyor; gezelligheid. Yani dışarısı soğuk ve kasvetliyken sizin arkadaşlarınızla sıcak ve rahat hissettiğiniz duygusu. Duygularımızı ifade ederken sözcüklere ihtiyacımız var; ve her seferinde bu sözcükleri zenginleştirmeye... Ancak bu şekilde kendimizi ve ötekini gerçek anlamda kavrayabilmemiz mümkün olabilir. Bu bağlamda Tiffany Watt Smith'in çok kıymetli bir işe imza attığını belirtelim. Umarım devamı gelir ve bu kitap bir duygu külliyatının kurulmasını sağlar.


Geçmiş, gelecek ve şimdinin dürülüp tortop olduğu, başlangıçların sonlara, nihayetlerin bidayetlere dönüştüğü, zamanın parçalanmasının bir bakış kusuru olduğu, yalnız ebedi bir şimdi halinin hüküm sürdüğü bir öykü evreni, Aykut Ertuğrul'un eserlerinde karakteristik bir unsur olarak ön plana çıkıyor. Üçüncü öykü kitabı İki Dünyanın Ustası'nda zaman yolculuğu temalı öykülerle belirginleşen bu durum, geçtiğimiz günlerde okuyucuyla buluşan Başlangıçların Sonsuz Mutluluğu ile bir tema olmaktan çıkarak, Ertuğrul için bir nevi poetikaya, öyküyü düşünme ve kurgulama biçimine dönüşüyor. Modern rasyonel akıl, hayatı anlamlı bir bütün haline getirebilmek için zamanı ve olayları bölmeye, parçalamaya, kompartımanlara ayırmaya meyyal. Bunun aksine, masallarda ve mitlerde görmeye alışkın olduğumuz düşünme biçimi, zamanlar değişse de aslında hep aynı hikayenin akıp gittiğini, tekrarlandığını, kahramanları değişse bile insanın ve evrenin yasalarının neyse öyle olmaya devam ettiğini fısıldıyor bize. Aykut Ertuğrul da bu sırra vakıf bir öykücü olarak, Başlangıçların Sonsuz Mutluluğu'ndaki öyküleri saran bir prensip olarak bu ebedi şimdi fikrine yaslanıyor. Örneğin, kitaba ismini veren öykü, aralarında altı yüz yıl olan iki aşığın ancak o sonsuz anda nasıl buluştuklarını hikaye ediyor. Yüzyıldan Son Çıkış, başlı başına popüler kültür eleştirisi olsa da öykünün yüreğindeki espriyi tekrarlayan bir ana bağlıyor. İnsanların ve Cinlerin Ustası adlı öykü, Korkut Ata'yı Mehmet Siyah Kalem'e bağlayan bir yeniden yazım denemesi olsa da, yine geçmişin, şimdi ve geleceğin birbirine dönüştüğü bir atmosferde geçiyor. Ertuğrul'un öykülerinde ebedi şimdi fikrine eşlik eden diğer bir kurucu unsur ise, ihtimaller. Ne diyordu Borges Yolları Çatallanan Bahçe'de: "Zaman sayısız geleceğe doğru hiç durmamacasına çatallanıyor. Her bir çatalın bir ihtimale karşılık geldiği bu öykü evreninde kahramanlar tercih ettikleri ihtimaller ile var oluyor. Örneğin Dünyanın En Acıklı Hikayesi, gerçekleşmeyen bir ihtimalin hüznünden besleniyor. Üçüncü Sayfa Son İki Satır adlı öykü, kahramanın hayatında yalnız bir kez gidebildiği bir çataldan alıyor dramatik gücünü. Örnekleri çoğaltmak mümkün olsa da, bahsettiğimiz unsurları teşhis etmeyi okura bırakmak en iyisi. Bir öykücü olarak Aykut Ertuğrul'da dikkate değer başka bir nitelik ise kendisiyle, mensubu olduğu kültürün -din dahil- her veçhesiyle barışık olması, öykü evrenine bu unsurları katabilmesi. Öykülerinde türkü söyleyen kızlar, torununa dualar eden nineler, korktuğunda Felak-Nas'a sarılan adamlar gibi tam da bize has unsurları görmek sevindirici... Borges haklı, zaman sonsuz bir ihtimaller sandığı ama insan hep aynı hikayeyi yaşayıp duruyor. O yüzden Aykut Ertuğrul'un ebedi şimdisi, bize ihtimaller sandığından ince ince işlenmiş, el emeği göz nuru öyküler çıkarıyor.


Modern edebiyatın temel karakterlerinden biri de lüzumsuz adamdır. Niçin lüzumsuzdur bu adam? Aidiyet hissi o kadar düşük ve bireyciliği o denli yüksektir ki onu tanımlamak için kendisinden başka bir referans kaynağı bulmak çok zordur. Kendisine bir faydası var mı belli değildir ama başkasına bir faydası olmadığı kesindir. Onların lüzumsuzlukları bize kendimiz için biçtiğimiz hedeflerin ne kadar boş olduğunu hatırlatır. Başarılı olmak için taktığımız prangaları saklayan süsleri sökmemiz gerektiğini gösterir bize lüzumsuz adam. Evet, bir özgürlük yolu da sunmazlar. Özümüzü gürleştirmenin formülünü bulamayız onlardan. Onun yerine bizi gerçeğin çölünde terk ederler. Ama yine de iyi ki de vardır lüzumsuz adamlar. Modern edebiyat bir ülke olsaydı, vatandaşlarının hatırı sayılır bir bölümünü lüzumsuz adamlar teşkil ederdi. Her edebiyat kendi çağının karakterinden yola çıkar ve kendi zamanının ruhunu ete kemiğe büründürür. Bir dönemin edebiyat anlayışı o dönemin kültürünün, üretim tarzının, yaygın kabullerinin yazarının bilincindeki tezahürlerinin kasıtlı veya gayri iradi yansımalarından oluşan bir galeridir. Kahraman, sonsuz gibi görünen yolculuğu içinde kılıktan kılığa, karakterden karaktere bürünür. Kah boğayı tek yumrukta deviren Boğaç Han yahut prensesi ejderhadan kurtaran prens; kah ıssız adaya düşen Robinson veya Üç İstanbul'un Adnan Bey'i olur. Modern edebiyatın temel karakterlerinden biri de lüzumsuz adamdır. Niçin lüzumsuzdur bu adam? Aidiyet hissi o kadar düşük ve bireyciliği o denli yüksektir ki onu tanımlamak için kendisinden başka bir referans kaynağı bulmak çok zordur. Kendisine bir faydası var mı belli değildir ama başkasına bir faydası olmadığı çok nettir. Esasen kötü biri de olmayabilir. Kötülük yapmak için bile bazı bağları diri tutmak gerekir. Çıkarları gözetmek için de iletişimi güçlü tutmak şarttır. Lüzumsuz adam bunların dışında biridir. Zamanın ruhuna ve aslında ruhsuzluğuna şahit olabileceğimiz bir ibret aynasıdır lüzumsuz adam. Flanör kavramını ilk olarak Walter Benjamin, Pasajlar adlı eserinde Charles Baudelaire ve eserlerinde konu edindiği karakterler hakkında kullanır. Bir arayış insanıdır flanör. Dışa yönelse de arayışı kendi hakkındadır. Ben kimim? sorusuna şehrin kalabalığında, pasajlarında cevap arar ve bu arayışı onu yalnızlaştırır. Onu lüzumsuz adam kılan şey dünyayı kurtarmak gibi bir gayretinin olmamasıdır. Bir sanat eseri kadar faydasız ve bir sanat eseri kadar lüzumsuzdur flanör. Çünkü birey olmaya yönelmiştir. Kendisinden başkasına faydası yoktur. Kimliğini ait olduğu cemiyette veya cemaatte değil kendinde aramakta, anlamı atalarından değil içinde bulmaktadır. Nietzsche'nin aforizmasını tekrar edersek: Aylaklık bütün psikolojinin başıdır. O bulunduğu toplumda Edgar Allan Poe'nun deyimiyle bir tedirgindir. Walter Benjamin ise Pasajlar'ında dolaştırdığı bu karakteri için kitle bir peçedir der. Robert Musil'in Niteliksiz Adam'ı flanör ile lüzumsuz adam arasındaki bağ gibidir. Romanın başkarakteri Ulrich, kendi karakterini bildik yolların dışında yani mensup olduğu cemiyette değil kendi içinde aramaktadır. Flanör gibi kendini kentin sokaklarına vurmaz ama içinin yokuş ve inişleri de şehrinin yokuşlarından daha az değildir. Edebiyatta modernleşme ve bireyleşmeyle başlayan lüzumsuz adam tiplemesi başka ülkelere de kendi modernleşme ve batılılaşma maceralarıyla birlikte ihraç edilir. Nitekim hayali edebiyat ülkemizin lüzumsuz adamlarının çok büyük bir kısmı da kesinlikle Rus olurdu. Bir Rus lüzumsuz adamları geleneğinden bile rahatlıkla bahsedebiliriz. Elbette ki Rus modernleşmesi kendi lüzumsuz adamını üretti ve edebiyata bol bol lüzumsuz adam kazandırdı. Rus batılılaşması henüz bir burjuva sınıfı üretmediği; batılılaşma aristokrasi ve bürokrasi üzerinden geliştiği için flanör de bu sınıftan kişiler arasından icat edildi. Rus lüzumsuz adamları Rus modernleşmesinin merkezi olması için Çar Petro tarafından tasarlanıp inşa ettirilen Petersburg'da doğarlar. Batılı eğitim almışlardır ve Rusya ile aralarında bir doku uyuşmazlığı söz konusudur. Dostoyevski için lüzumsuz adam Batılılaşmış yani kültürüne yabancılaşmış bir tiptir. Dostoyevski'nin en meşhur lüzumsuz adamını Yeraltından Notlar'da okuruz. Ben hasta bir adamım diye başlar roman. Başkarakter, tembelliği ile övünür, kibirlidir, karamsardır, tutarsızdır, tam anlamıyla faydasız bir baş belasıdır. Suç ve Ceza'nın Raskolnikov'u kendi değerlerinden o derece kopmuştur ki katil olmak için gerekli cesareti zihnindeki Napolyon imgesinden alır. Napolyon'un iktidarı için her şeyi göze alabilmesinden ilham alarak cinayet işler lüzumsuz adamımız. Gonçarov'un lüzumsuz adamı olan Oblomov ise lüzumsuzluğun ve faydasızlığın zirve ismidir. Romanın neredeyse ilk üçte birlik kısmı yatakta geçer. Bir türlü yatağından çıkamaz Oblomov. Flanör tiplemesinin kentin sokaklarını mesken tutması Oblomov'da yatağından çıkmaması ile tezat teşkil etmez. Zira aslolan hareket etmek değil bireyin başkasını gözetmeden hareket etmesi ya da tamamen hareketsiz kalmasıdır. Türk edebiyatından lüzumsuz adam çıkmadı mı? Matbaa gibi flanör de, lüzumsuz adam da bize geç mi geldi? Rusya'dan farklı olarak bir aristokrasi sınıfı da yoktu bizde. Geriye kala kala bürokrasi kalmıştı elde. Batılılaşma maceramız bürokratik bir sürece dönüştü bu topraklarda. Biz bir derde binaen batılılaşma yoluna girdik ve derdimizle bağlantı kurmadığımız konularla da haliyle ilgilenemedik. Bizim için Şevket Süreyya Aydemir'in kitap isminden okursak Suyu Arayan Adam lazımdı. Henüz sanayileşmemiştik, sömürgelerimiz yoktu ve Toprak Uyanırsa diye bir ümidimiz vardı. Lüzumsuz adam bizim için gereksiz bir lükstü. Araba Sevdası'nın tiplerinden flanör icat edecek durumda da değildik. Nitekim Tanpınar, bu ilgisizliğimizden şikayet eder. Yaşadığım Gibi'de yer alan 'Notre-Dame'dan Başıboş Düşünceler' başlıklı yazıda bu şikayetini şu sözlerle estetikleştirir: Baudelaire'in öldüğü günlerde bizim Tanzimatçılar, Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa Paris'te idiler. Fakat hiçbiri ondan bahsetmez. Zira Tanzimat neden bahseder ki? Onlar Avrupa'yı başları sıkıldıkça uğranılan attar dükkanı gibi bir şey sanıyorlar, alacaklarını aldıktan sonra çabucak kapıyı kapatıyorlardı. Ne çıkar, hala Garp'tan bahsetmeyi kendimize ihanet sayıyoruz. Tanpınar'da da Sahnenin Dışındakiler vardır, Saatleri Ayarlama Enstitüsü bürokratları vardır ama flanör yoktur. O şehirde dolaşırken bir flanör gibi dolaşamaz. Onun dolaştığı, anlattığı şehrin iyi-kötü kimliği vardır. Sonuçta Tanpınar da bir akademisyendir. 1959'da yayınlanan Yusuf Atılgan'ın Aylak Adam'ı, baba parası yiyerek yaşayan bir aylaktır. Adı sadece C'dir. Bir derdi, ideali, hayali, hedefi yoktur. Melike Kılıç yüksek lisans tezinde C için Kendisine tutunacak bir şey aramaktan ziyade, tutunabileceği şeylerden kaçan bir kahraman olmasıyla bir sanatçı olamamıştır fakat çevresi sanatçılarla doludur der. C için burjuva, bürokrat veya aristokrat diyemeyiz. Mirasyedidir o kadar. Gün boyu dolaşır. Sanatla ilgili gözükür. İnsanların bıyıklarına takılır. Sinemaya gider. Sinemadan çıkan insan diye bir dert edinir. Seyrettiği filmden büründüğü haleti ruhiyeyi koruyamadığından şikayet eder. Onun sokakları dolaşırken de, sanatla ilgilenir gibi yaparken de, aradığı, sinemadan çıkarken koruyamadığı o haleti ruhiyedir sanki. Aylak Adam'ın yaşadığı İstanbul, kimliksiz bir kenttir. Tıpkı Anayurt Oteli'nin kimliksiz bir taşra olması gibidir. Her yer, her yer olabilir. Ne nostaljisi yapılabilecek bir geçmiş ne de idealize edilecek bir gelecek vardır. Yaşanan bu anın sıkıntısından ibarettir. C de Zebercet de sıkıntılarını farklı yollardan giderir. Sonuçta amaçlanan bu anı atlatmaktan ibarettir. Zebercet güya iş sahibidir ama gerçekte mesleksiz ve mesnetsizdir. Sait Faik'in Lüzumsuz Adam'ı için mahallesi ne ise Zebercet için de otel odur. Şehirde yaşamayan bir lüzumsuz adamdır Zebercet ve bu yönü onu daha da lüzumsuz bir tercümeye dönüştürür. Gecikmeli Ankara treniyle gelen kadını beklemesi Godot'yu beklemek kadar lüzumsuzdur. Tıpkı Aylak Adam'daki C'nin şehri dolaşırken güzel, temiz yüz bulmasının beyhudeliği gibidir bu bekleyiş. Tabii ki Lüzumsuz Adam deyince adıyla sanıyla Sait Faik Abasıyanık'ın Lüzumsuz Adam'ını unutmuş değiliz. Doğulu bir flanördür o. Oblomov'un azıcık yatağından dışarı çıkan halidir Sait Faik'in Lüzumsuz Adam'ı... Yedi yıldır mahallesinden dışarı çıkmamıştır. Bir anlamda da negatif flanördür o. Kalabalıkların değil aynı üç beş kişinin arasında yer alır. Ne der kendisi hakkında: Ben bir acayip oldum. Gözüm kimseyi görmüyor, kimsenin kapımı çalmasını istemiyorum. Dünyanın en sevimli insanları olan posta müvezzilerinin bile. Dostoyevski'nin Yeraltından Notlar'ını hatırlatır bu cümleleriyle. Lüzumsuz adamımız Mansur Bey, birkaç mekan ile sınırlı dünyasında arada bir yabancı dil öğrenme hevesiyle kitap okumaya çalışmak dışında kendi rutininin dışına çıkmaz. Kendisine miras kalan dükkanın kirasıyla geçimini sağlar. Yaşadığı mahallenin sokaklarını kendi tespit ettiği numaralarla anar. Sait Faik'in pek çok hikaye karakteri gibi lüzumsuz adamı da bir yere kadar Sait Faik'in ta kendisidir. Bu noktada Ayfer Tunç'un Sait Faik için yaptığı tespiti aktarmakta fayda var: Bana öyle geldi ki, Sait Faik'in içinde kökü bu topraklara bağlı, aslen buralı bir Flaneur var. O, İstanbul'un herhangi bir yerinde, Beyoğlu'nun bütün arka sokaklarında, Haliç'in girinti çıkıntılarında, Tarlabaşı'nda, Dolapdere'de, Şişli'de, Şişli'nin arkalarında, Feriköy'de, Beşiktaş'ta, Menekşeli vadilerin adı olan Mecidiyeköy'de, kısacası bu toprakların Flaneur'ünün rahat edebileceği ne kadar sokak varsa hepsinde, kendi evinin yatak odasındaymışçasına rahat ve güvende dolaşır. Lüzumsuz Adam, Sait Faik'in kendisi değil ondan bir cüzdür. Melih Cevdet Anday'ın Aylaklar romanını da unutmamak lazım bu noktada. Aylaklar'ın karakterleri kelimenin tam anlamıyla lümpendir. Bizde aristokrasi yoktur ama saraylılar vardır. Sarayda hizmet gördüğü için ihsanda bulunulan insanların torunlarıdır Aylaklar ve lümpenliklerini, aylaklıklarını saraylı ceddinin aldığı ihsanlarına borçludur. Bir baltaya sap olamamak adeta erdem gibidir bu aile için. Aylak Adam'ın da Aylaklar'ın da flanörlüğü bir yerde tercümedir ve kavramın aslına tam oturmamaktadır. Ancak her iki romanda arada kalmışlığa rağmen arafta bile olamamanın hiçliğin eşiğindeki beyhudeliği vardır. Arafta olmak bile bir anlam ve değer ifade eder. Oysa aylaklık öyle bir beyhudeliktir ki herhangi bir değerler sistematiği içinde karşılık bulamaz. Oğuz Atay'ın romanları ve öyküleri lüzumsuz adam deposu gibidir. Beyaz Mantolu Adam, başarısız bir dilencidir. Kenti büyük bir başarısızlıkla dolaşır. Kendini denize terk eder. Son anına kadar fark edilmez, daha doğrusu fark edilmeye değer bulunmaz. Korkuyu Beklerken'de karakter kendini eve hapseder. Gerçekten var olup olmadığı belli olmayan bir tehditle karşı karşıyadır. Tutunamayanlar, bir lüzumsuz adamlar ansiklopedisidir adeta. Tehlikeli Oyunlar lüzumsuz adamlar arasında cereyan eder. Edebiyat Cumhuriyeti'nin bulvarlarında yürüyen ve adımlarıyla edebiyatı zenginleştiren daha pek çok lüzumsuz adam var. Onların lüzumsuzlukları bize kendimiz için biçtiğimiz hedeflerin ne kadar boş olduğunu hatırlatır. Başarılı olmak, başarılı kabul edilmek için takmayı kabul ettiğimiz prangaları saklayan süsleri sökmemiz gerektiğini gösterir bize lüzumsuz adam. Evet, bir özgürlük yolu da sunmazlar. Özümüzü gürleştirmenin formülünü bulamayız onlardan. Onun yerine bizi gerçeğin çölünde terk ederler. Yine de iyi ki de var lüzumsuz adamlar.


Nicolas Herpin ile Nicolas Jonas, Amerikan sosyolojisini anlatırken kitaplarını (La sociologie americaine, 2011) dört temel üzerine inşa ederler: Şehir, iş hayatı, aile ve kültür. Kitabın aile kısmına ise erkek kimliği ve kadın kimliğinden başlayarak, medeni ailenin yalıtımı, iki cinsiyet arasındaki gerilimler, kadın istihdamından annelerin istihdamına, istihdam durumunda eşit olmayan erişim ve eşit olmayan ödeme, çalışan annelerin cezalandırılması, çocuk eğitimi gibi başlıklarla Avrupa kıtasının toplumu ele alışı ile Amerika'da sosyolojinin farklarını iyiden iyiye hissetmeye başlarız. Eğitim bilimleri ve eğitim sosyolojisi, sosyal sermaye, okul başarısızlığı, cinselliğe giriş, çift, kadın için evliliğin istenmesi, çiftin birlikte yaşama ve evliliğe uyumu, çiftin dağılmasından sonra erkeğin mali durumu ve çiftin çatışan vizyonuna yakından bakarak da Herpin ile Jonas, özellikle Amerikalı aileye yakından bakışlarını tamamlarlar. Malum, dünyalar savaşı bile olsa (Dünyalar Savaşı, Steven Spielberg, 2005), yüzlerce Amerikan filmi gibi, filmimizin sonu her zaman bellidir: Orta sınıf bir Amerikalı aile, iki çocuklarıyla mutlu mesut, güvenli bir şekilde sıcak yuvalarına, evlerine geri dönebilirler. Olabilecek en büyük hediye, erişilebilecek en önemli seviye budur. Dünyaya uzaylılar saldırsa da, tüm engeller bir bir aşılır, görüntüde orta sınıf, beyaz tenli, heteroseksüel Amerikalı aile bütünlüğüne hiçbir şey olmaz. Jonathan Franzen'ın yeni romanı Saflık ise doğrudan bir eksik aile anlatısı olarak açılıyor. Daha gerçek ismini ve doğum tarihini bile bilmeyen, yirmi üç yaşındaki Pip ve annesiyle tanışıyoruz. İşgal evinde kalan bu içi içine sığmayan genç kızımız, eksik babası ve eksik ailesiyle maceradan maceraya sürüklenecek. Ve yine farkına bile varmadan bilinçdışlarımızın zillerini çalan şu ön kabul rengarenk ışıklarla yanıp sönecek: Dikenli bir lanet gibi roman boyu peşimizi bırakmayan bu eksik baba, bu eksik aile resmi yüzünden Pip'in başına geliyor tüm bu olaylar. Aile çerçevesi tam olsaydı sanki tüm bunların hiçbiri yaşanmayacaktı. Ancak Franzen, Saflık'ı zaman zaman klasik bir babasız kızlar balosu akışından dışarıya da saptırıyor. Pip'in cesareti, her tür sosyal medya ve çok ilginç konular hakkında detaylı bilgi birikimi, hem onu hem de bu romanı çeşitli yerlere sürükleyecek. Yeni mekanlar, insanlar, durumlar Saflık'ın merkezine doğru hareket edecekler fakat Franzen'ın Düzeltmeler ve Özgürlük'te de yaptığı üzere esas karakterimiz hiç beklemediğimiz bir anda, tüm gücünü toplayarak geri dönecek. Pip'in ruhu doğrultusunda Franzen'ın cümleleri de ilk kez bu kadar saçılıyor; yer yer düzenli geri dönüşler olsa da, okur bu altı yüz küsur sayfalık macerada kaybolup gidecek. Bu hacimde bir kitabı akıcı, sürükleyici kılmak, hele ki şimdinin okurunu ve yeni alışkanlıklarını dikkate alınca, her zamankinden çok daha zor. Artık iki-üç sayfalık yazılar, öyküler bile uzun denilip okurun elinin tersiyle itilebilirken Franzen'ın üslubu hakikaten takdire değer. Bazen çok detaylı eğitici incelemeler akıyor Saflık'ta, bazen de karakterler eşliğinde çeşitli hislenmeler arasında sallanıp duruyoruz. Bu kadar çok olay ve bu kadar konuşma arasında bir türlü eksik aile tamamlanamıyor sanki. Yanlış adreslerde yanlış kişiler, yanlış kapılar derken işler iyiden iyiye karışıyor. Geçtiğimiz yılın en iyi hayatta kalma-korku türündeki video oyunlarından biri olan Resident Evil 7 Biohazard (2017), tekinsiz köşklerde, ıssız uzun koridorlarda, terk edilmiş gemilerin karanlık odalarında çeşitli engellerle hepimizi sahiden korkuturken bir yandan da alttan alta Ethan, Mia ve Eveline ile bir türlü eksik aile tamamlanamıyordu. Jack, karısı Marguerite, oğlu Lucas ve isimsiz, sessiz bir yaşlı kadınla birlikte Ethan'ın peşinde yapmadığını bırakmazken, sanki Ethan'ın sıradan ama eksiksiz bir ailesi olsa, bu yaşadığı korkunç gecelerin hiçbirini yaşamayacak gibiydi. Metin Erksan, Susuz Yaz'da (1963) her ne kadar su mülkiyetini ve kardeşlerin çıkar kavgalarını anlatsa da, filmin altında akan başka kavramlar da vardı. Modernliğin peyderpey yücelttiği bireycilik olgusu Susuz Yaz'ın Osman karakterinde ete kemiğe bürünür: Hırslı, açgözlü, çıkarcı, kötü. Başka köylülerin tarlalarına su gitmemesi, onların ürün alamamaları önemli mi! Ben tarlamı sularım, artarsa su başka köylülerin tarlalarına ulaşır. Su artmaz tabii ki o yaz, Osman'dan artan su diğer köylülere yetmez. Nihayet, suyun, Osman'ın şişmiş cansız bedenini götürmesiyle kapanır film. Bütün kötülüklerin sebebi görünen su, çatışmaların nihayeti olan Osman'ın cesedini taşımasıyla önemlidir. Su, bir meta burada. Daha fazla yönelimi Osman'ı o kadar teslim alır ki, öz kardeşini göz kırpmadan kurban eder. Modernlik, yalnızlaştırır da. Daha çoğuna, tamamına, daha da fazlasına sahip olmak için uğraşırken, avucunda, etrafında hiçbir şey kalmamıştır. Tarladaki korkuluk da Osman'ın bizzat kendisidir. Bir korkuluk kadar yalnızdır esasında. Giddens'a göre modernlik, on yedinci yüzyılda Avrupa'da başlayan ve sonraları neredeyse bütün dünyayı etkisi altına alan toplumsal yaşam ve örgütlenme biçimlerine işaret eder. Modernliğin hayatlarımızı kolaylaştıran, güzelleştiren sayısız sonucu var muhakkak ama her kavram gibi onun da zamana yayılmış olumsuz sonuçları mevcut. Modernlik, molekül molekül bireyselleştirirken ve yalnızlaştırırken minik bir detayla aynı süreci tersine çevirmeye kalkışıyor: Kağıt kahve bardaklarına, teneke kutulara, çikolata kaplarına ismimizi yazıyor! Üretim bantlarında, milyonlarca adet üretilen, birbirinin tıpkısı bu metalar, bir ayrıntıyla kişiselleşiveriyor. Bu kadar kalabalık, değersiz ve önemsizken birey, bu hızlı tüketim ürünleri, bireyi, özellikle orta sınıfın kör karanlığından çok ünlü, biricik olmanın dayanılmaz aynalarına taşıyor. İnsanın duyduğunda en mutlu olduğu kelime, kendi ismi. Bu yüzden çok başarılı ve mantıklı bir pazarlama stratejisi bu. Kağıt kahve bardaklarına isimlerimiz yazıldıkça, yürüyüşümüz, duruşumuz, bakışımız değişiyor! Modernliğin yalnız bıraktığı ve çıkarcı yanını sivrilttiği bireyi aynı modernlik metotlarıyla önemli, kıymetli kılmaya çalışıyor.


Geride bıraktığımız birkaç yüzyılın bizi savurup attığı yerden türe dair herkesin hemfikir olduğu, kesin sınırları olan bir tanım yapamasak da fantastik bir hikaye dinleyeceğimiz zaman hemen hepimizin karşılaşmayı umdukları üç aşağı beş yukarı bellidir. Güzellikleri gözlerimizi kamaştıran elfler, onuru için yaşayan şövalyeler, yarım akıllı troller, çirkin goblinler vs. Hiç kuşkusuz bunda özünde mitlerin yeniden yorumlanması olan fantastik edebiyatın kurucu metinlerinin zaman içerisinde kendilerinin mitleşerek ardı sıra gelenleri etkilemesinin ve elbette içinden doğdukları hakim kültürün zihinlerimizdeki tahakkümünün etkisi büyük. Öte yandan hiçbirimizin bu metinlerle, sözünü ettiğim kültürün bir mensubunun kurduğu türden bir ilişki kuramayacağımız da gerçek. Her ne kadar dijital devrim ve beraberinde getirdiği enstrümanlarla kültürel sınırlar silikleşmiş ve bilhassa Batı harici kültürlerin kökleriyle olan bağı zayıfmış olsa da; bu metinlerle kurduğumuz ilişki her zaman bir parça sentetik ve etkileşimden ziyade maruz kalma şeklinde olacak. Yine de zaman zaman karşılaştığımız kimi hikayeler, beslendikleri kaynaklar itibariyle bu güçlü tahakkümün etkilerinden sıyrılabiliyor. Geçtiğimiz ay Ketebe Yayınları'nın okur ile buluşturduğu Peri Palas da bunlardan biri. Destansı aşkları sayesinde ölümden sonra bile birbirlerinden kopmamayı başarmış bir çiftin acayiplere hizmet vermek üzere işlettiği Peri Palas isimli pansiyonun merkezine yerleştiği roman Ömer Faruk Yazıcı'nın ikinci kitabı. Daha önce Alemlerin Çöpçatanı ile kültürümüzden motifler taşıyan fantastik öykülerini okuduğumuz Yazıcı, Peri Palas'ta da hepimizin masallardan aşina olduğu figürleri hikayesine dahil etmekten vazgeçmemiş. Gulyabaniler, kaftarlar, cinler, karabasanlar, oburlar, alkarıları hasılı coğrafyamızın kolektif bilincinde yer etmiş türlü türlü acayip mahlukun boy gösterdiği roman boyunca İstanbul'un büyülü yanına, fani gözlere inen perdelerce gizlenmiş masalsı bir diyara konuk oluyoruz. Kendi adıma roman ya da öykü, türün temel unsurlarındaki yetkinlik bir yana bize ait, köklerimizden beslenen her eserin son derece değerli ve önemli olduğunu düşünüyorum. Bunun bir taassuptan ziyade bu tür hikayelerin muhataplarında daha sahici ve güçlü etkiler yaratabilmesinden kaynaklandığını da söylemeliyim. Nihayetinde bir hikayenin asıl işlevi ancak muhatabının onunla anlamlı ilişkiler kurmasıyla gerçekleşebilir. Bugün hemen hiçbirimiz dinlediğimiz hikayelerden, arkaik insanın mitler ve masallarda işittiklerini kolayca kendi gerçekliğine dahil etmesi gibi doğrudan etkilenemiyoruz. Zira karşılaştığımız şeyin kurmaca olduğuna ve dünyanın başka türlü işlediğine ikna olmuş durumdayız. Öte yandan hepimizin içinde kararlı bir ses durmaksızın, yeryüzündeki tecrübemizin aklımızın kuşattığından ibaret olmadığını fısıldıyor. Tam da bu noktada Peri Palas gibi hikayeler bir adım öne çıkarak kurmaca gördüklerimizle yetinmemeye, o kararlı sese biraz daha dikkatle kulak kabartmaya davet ediyor bizleri. Sözünü ettiğim kıymet işte tam olarak buradan, tanıdığımız, bildiğimiz unsurların dahil edilmesiyle kurmaca ile gerçeklik arasındaki sınırın silikleşmesinden doğuyor.


Unamuno, aşık etme hırsı, etkileme taktikleri, güç savaşına dönmüş egosantrik mücadelelere dönmüş modern ilişkileri tek cümleyle özetliyor gibi: Benimle bir piyon gibi oynamak istiyor... Yalnız buna değil, bir aşıkta, aşkta olması gereken aşk ahlakının da peşine düşüyor ve ona sahici bir güzelleme yapıyor. 1886 yılında yayımlanan, Osmanlının ilk kadın dergilerinden olan Şükufezar'ın sayfaları, Biz ki saçı uzun aklı kısa diye erkeklerin hande-i istihzasına hedef olmuş bir taifeyiz. Aksini ispat etmeye çalışacağız. Erkekliği kadınlığa, kadınlığı erkekliğe tercih etmeyerek, şah-rah-i sa'y-u amelde payendaz-ı sebat olacağız, böyle açılıyordu. Yüzyıllar geçmesine rağmen kadın sorunu çözüme kavuşabilmiş, üzerindeki sis dağılabilmiş değil. Kadın konusuyla beraber çözülemeyen kadim bir konu da aynı dertten mustarip. Her yüzyılda peyda olan yeni bir maşuk, yeni bir kadın tipine karşılık aşk daha çok eskiyor. Fakat sis hep aynı sis. Yeni kadın tipinin en büyük tetikleyicilerinden, makul feminist öğretilerin çarpık bir formu olan Radikal Feminizme; mental, duygusal, fiziksel, ruhsal ihtiyaçları tatmin edilmemiş ve buhranlarına şifa bulamayan kadınlar yaralandıklarında temas ediyor en çok. Kadınların Zamanı makalesinde Julia Kristeva, radikal feminist akımları mevcut herhangi bir iktidar rolüyle özdeşim rolüne eşleştirilmeyi toptan reddediyor ve ikinci bir karşı-toplum olarak var olmak isteyen gruplar olarak tanımlıyor. Bu karşı-toplum düşüncesi travmaları iyice besliyor. Travmalar şifa bulmadan fikre büründüğünde ise zihinsel şiddet yaratıyor. Kadın Meselesi, Radikal Feministlerce yıkıcı ve eril bir dille çözülmek isteniyor. Feminizm, kendini Fallokrasi'ye karşı antiteze indirgiyor bazen. Bu trajik çelişki kadın meselesini daha karmaşık bir hale getiriyor. Ve sakıncalı mesajlar veriliyor. Radikal Feminizmin popüler savunucularından Valerie Solamas'ın Erkek Doğrama Cemiyeti Manifestosu kitabında korkunç fikirler yer alıyor mesela: Eril olmak kifayetsiz olmak, duygusal olarak sınırlı olmak demektir. Kadınların üremek için erkeklere ihtiyacı yoktur. Kitabın yazarı Valerie Solamas, korkunç travmalar yaşamış. Şahsi travmasını onu takip eden kitleye de bulaştırınca ortaya da bu fikirsel veba kalmış. Keşke şifa bulsaymış... Mesaj, ilgi çekmeyi araç olarak kullandığını ileri sürdüğü halde; ilgi çekiş mesajın ve amacının önüne geçiyor ve mesajın verilme şekli istismar yaratıyorsa burada amaca zarar veren ve mesajı çarpık hale getiren eylemsel ve fikirsel bir yanlışlık vardır. Feminizm; kuramları, saygın temsilcileri ve ciddi bir okuma bilinci ile hazmedilerek okunsaydı popülist, radikal feminizm bu yıkıcı tarzıyla öfkeli ve yaralı kadınlara böyle trajik nüfuz etmezdi belki de. Feminizm, kendini daha sağlıklı ifade etmenin yollarını aramalı bu yüzden. Radikal feminizmin sakıncalı sonuçlarından bir diğeri ise tehlikeli, tehdit uyandıran kadın tipolojisi yaratması. Bunun arz edilişinde ise erkeklerin payı olduğunu söylemek mümkün. Erkeklerdeki şefkat uyandıran kadınlara meylediş; kendilerini güçlü hissetme ihtiyaçlarıyla doğrudan ilintili. Cüretkarlığa meylediş de bu ihtiyacın tatmininden sonra ikincil bir haz olarak devreye giriyor. Erkek modernleştikçe cüretkar kadın tipolojisine meylediyor. Çünkü istediği kadar harika sıfatlarla kuşansın cüretkar, tehditkar olamayan kadını av olarak konumlayan bir içgüdüye sahipler. Kadın bu içgüdüyü teşhis etmekle kendini sadece nesne durumundan kurtarmayı başarıyor. Özne durumuna getirebilmesi için karşısındaki erkeğin onu kendine denk bir özne olarak konumlayabileceği bir bilinç düzeyinde olması gerekiyor. Yeni kadındaki femme fatale özentisi tam da bu erkeğin nesnesi olmama farkındalığı yüzünden. Fakat yeni kadın cüretkar olabilmek adına içindeki naifliği hınçla katlediyor. Geriye de derinlikten uzak, altı boş, ölümcül kadın maskesi kalıyor. Daha hazini, yeni erkek ya yönetilmek için kendine efendi olarak kadın inşa etmeye çalışıyor ya da yeni tutkularının kölesi yapmak adına yeni bir kadın talep ediyor ve yeni kadın da bu güncel talebe tüm bir kimliksizliği ile format atıyor.


İbn Tufeyl felsefi görüşleriyle hem Doğu'yu hem de Batı'yı etkiledi. Onun Batı felsefesinin gelişimindeki etkisi bilhassa 1349 senesinde Hay b. Yakzan'ın Moise de Narbonne tarafından İbranice'ye tercüme ve şerh edilmesiyle başladı. Onun fikirleri başta talebesi Bitruci olmak üzere takipçileri tarafından sonraki nesillere aktarıldı. 1970-80 kuşağı çocuklarının hemen hepsi Hay'ı bilir. Televizyonda çizgi film oranının nispeten daha sınırlı olduğu dönemlerde, ıssız bir adada geyiklerle hayat süren, anne geyiğin şefkatiyle bir mağarada çocukluğunu geçiren ve daha sonra hayatı sorgulayan Hay hepimizin yakın arkadaşıydı. Muhtemelen bu dönemde yaşayan çocukların hemen hiç birisi izlediğimiz çizgi filmin İslam dünyasının önemli felsefecilerinden birisi olan Endülüslü İbn Tufeyl'in kaleme aldığı felsefi bir eser olduğunu bilmiyordu. İbn Tufeyl, Lütfi Şeyban'ın Endülüs Alimleri isimli kitabında onlarca örneğini verdiği hem İslam hem de Batı düşüncesini derinden etkileyen pek çok alimden sadece birisiydi. O, Ortaçağ İslam dünyasında tıp, felsefe, astronomi alanlarında adından söz ettirmiş, eserleri farklı coğrafyalarda okunmuş, fikirleriyle pek çok alimi etkilemişti. Bu büyük alim, geçtiğimiz ay Vakıfbank Kültür Yayınları tarafından neşredilen, Finlandiyalı felsefe profesörü Taneli Kukkonen'in yazdığı İbn Tufeyl: Aklın Yaşamı başlıklı monografi vesilesiyle bir kez daha gündeme geldi. Bu sayede hem Hayy b. Yakzan hem de onu ete kemiğe büründüren büyük filozof günümüz okuyucusuna yüzyıllar öncesinden bir kez daha seslenme imkanı buldu. İbn Tufeyl 1185 senesinde hayata gözlerini yumduğunda cenazesine katılanlar arasında Muvahhid hükümdarı Ebu Yusuf Yakub el-Mansur da bulunuyordu. Bu durum, büyük alimin sadece devrinin bilim adamları ve talebeleri arasında değil Marakeş Sarayı'nda da hatırı sayılır bir itibara sahip olduğunun ispatıydı. Ortaçağ alimlerinin genel karakteristiği olan farklı ilim dallarında ihtisas sahibi olmak İbn Tufeyl için de geçerli bir durumdu. O da pek çok alanda eğitim görmüş, tıp, astronomi ve felsefe sahasında önemli bir isim haline gelmişti. O, kendisini derinden etkileyen ve İslam dünyasında İkinci Aristo olarak kabul edilen Farabi'nin aksine saray ve iktidarla daha yakın ilişkiler kurmuş, harikulade tıp bilgisi sayesinde saray hekimliğine getirilmiş, Muvahhid halifesi Ebu Yakub Yusuf'un ve onun oğlu Ebu Yusuf Mansur'un yakın desteğini görmüştü. Burada oldukça aktif bir şekilde halifenin politikalarını desteklediği anlaşılmaktadır. Halifenin vezirliğini yaptığına dair bazı rivayetlerin varlığı İbn Tufeyl'in saraydaki etkisini ortaya koyar. O, Ebu Yakub Yusuf'un isteğiyle Hıristiyanlara karşı cihad etmenin faziletine dair bir risale de kaleme almıştı. Endülüs coğrafyasında diğer alimler arasında biraz daha öne çıkması biraz da halife ile olan bu yakınlığı ile ilişkiliydi. Seyahat için Gırnata/Granada'dan ayrıldığı zaman yol arkadaşı Muvahhid hükümdarının oğlu olması, İbn Tufeyl'in iktidar zümreleriyle her zaman içli dışlı olduğunun açık bir göstergesidir. Talebeliği sırasında eserlerini okuduğu Aristo ve Farabi'nin yanı sıra, kendisi gibi Endülüs'lü bir diğer alim olan İbn Bace, İbn Sina ve Gazzali de etkilendiği diğer alimlerdi. Bununla birlikte ilerleyen zamanda, bazı konularda adı geçen filozofları eleştirmekten de geri kalmayacaktır. İbn Tufeyl de Farabi gibi inzivaya yani kendini toplumdan soyutlayıp Yaratılışın hakikatini tefekkür etmeye büyük önem verirdi. İbn Tufeyl'in en önemli ve okunan eseri hiç şüphesiz Hay b. Yakzan idi. Hay b. Yakzan tasavvufi ve felsefi bir eser olmanın yanı sıra yazarının dünyaya bakışını ortaya koyuyordu. Eserin ana teması varlık problemi idi. İbn Sina başta olmak üzere pek çok alimin kafasını meşgul eden bu problem, Hay b. Yakzan üzerinden İbn Tufeyl tarafından da sorgulandı. İlhan Kutluer'in ifadesiyle Hay, fiziki varlığı ile tabiatın bir parçası olmakla birlikte uygulama ve bilme imkanlarıyla tabiatı müşahede eden, tabii varlık alanındaki temel düzen ve işleyiş hakkında düşünen, akıllı bir canlı olarak yeryüzündeki mevcudiyetini anlamlandıran gözlem alanı ötesindeki metafizik varlık fikrine varan ve nihayet manevi tecrübeler sayesinde bir takım metafizik bilgilere ulaşan ideal özneyi temsil ediyordu. İbn Tufeyl adlı eserin yazarı Taneli Kukkonen'e göre ise; Hay, bir bebekten kusursuz bir insana evrilişi tasvir ediyordu. İbn Tufeyl, insanın varlık ve hakikati gözlem ve tecrübe ile fark edebileceğini düşünüyordu. Bu nedenle Hay b. Yakzan'ı bu çerçevede kurgulamıştı. Bu yaratıcı Tanrı fikrine ulaşmanın zorlu bir yoluydu. Yine Kutluer'e göre: Tabiatın bağrında hayatını devam ettirebilmek için çeşitli aletler yapma çabasının yanında, varlığı anlamlandıran gayreti içine giyen Hay, mantıki aktarım yoluyla tabiattaki işleyiş, bütünlük, düzen ve gayenin akledilir ve soyut gerçekliğine bütün bu kozmolojik delillerle de yaratıcı Tanrı fikrine ulaşacaktır. Bu eser aynı zamanda tefekküre dalmanın hakikati keşfetmedeki önemini de vurgulayan güzel bir örnekti. Hakikate ulaşmak ancak onun için gayret etmek, onu tabiatta müşahede etmek ile mümkündü. Tanrı-alem-insan bağlamı doğru bir şekilde ancak bu şekilde anlamlandırılabilirdi. Kısacası dağın yüksekliğini anlayabilmek ancak onun eteklerine tırmanmakla anlaşılabilirdi. İbn Tufeyl felsefi görüşleriyle hem Doğu'yu hem de Batı'yı etkiledi. Onun Batı felsefesinin gelişimindeki etkisi bilhassa 1349 senesinde Hay b. Yakzan'ın Moise de Narbonne tarafından İbranice'ye tercüme ve şerh edilmesiyle başladı. Onun fikirleri başta talebesi Bitruci olmak üzere takipçileri tarafından sonraki nesillere aktarıldı. Hay b. Yakzan her ne kadar özgün bir esermiş gibi gösterilse de Jack Goody'nin Tarih Hırsızlığı adını taşıyan kitabında da ısrarla vurguladığı Batı merkezli Tarih Hırsızlığının bir neticesi olsa gerek, Daniel Defoe'nin Robinson Crouse adlı meşhur romanının da ana fikrini meydana getirmişti.


Geçtiğimiz yüzyılda yaşamış herkesin bir Dünya Kupası anısı olduğunu varsayabilir miyiz? En güzel ve bununla birlikte mutlak küreselliğe en yakın oyun olmakla övünen, kürenin her noktasına nüfuz ettiğinden emin görünen futbolun dört yılda bir tertiplenen görkemli seyirliğinden bahsediyorum. Öyle olmasa bile, en azından bu kürenin futbolu seven coğrafyalarında, futbolu severek büyümüş olanlarımızın kişisel tarihlerini işaretlemenin saplantılı ama aynı derecede incelikli olmayan bir yolu olarak iş görebilir Dünya Kupaları. Eskinin kaşiflerinin, girdikleri mağarada geri dönüş yolunu bulmak için arkalarında bıraktıkları küçük taşlar olarak düşünebiliriz onları. Final maçını hayal meyal hatırladığınız, bir bakıma erken yakalandığınız bir kupa vardır çoğu zaman. Bir de neredeyse dini bir adanmışlıkla takip ettiğiniz ve ileride futbola dair hislerinizi onun üzerinden tanımlayacağınız bir kupa. Çocukluğun orta yerinde duran esaslı bir taş, güçlü bir referans noktası. Büyük bir sınava hazırlanırken ya da hesapta olmayan başka bir meşguliyet içerisindeyken, ancak yan gözle izleyebildiğiniz bir kupa da olur. Babanızla birlikte seyrettiğiniz yarı final maçıyla zihninize kazınan bir kupa ve bir boşanmanın gölgesinde geçen bir başkası... Bunlar, otuz yıllık ömrümde ve her defasında Türkiye'de karşıladığım Dünya Kupaları ile ilişkilendirdiğim bazı kodlar. Ve bu kodların tümüne, iki yazarın, Karl Ove Knausgaard ile Fredrik Ekelund'un, en az Kuzey Işıkları kadar uzak ve fantastik görünen gerçeklikleri içinde birinde değilse ötekinde rastlayabiliyorum. Knausgaard, ismini duymuş olabileceğiniz bir yazar; Ekelund, ismini muhtemelen duymadığınız bir yazar. Brezilya futbol tarihi hakkında yazan en popüler ikinci İsveçli olması, onu Knausgaard için ideal mektup arkadaşı yapmaya yetiyor. Evdeyken Deplasmanda, kupayı yerinde takip eden (aynı zamanda 2014 öncesinde Rio'yu efsanevi futbolcu Garrincha'nın İsveçli oğluyla epeyce turlamış, şehrin hemen her mahallesinde çalacak birkaç kapısı olan) Ekelund ile o yazı çoğunlukla Güney İsveç kırsalındaki altı nüfuslu evinde geçiren Knausgaard arasındaki mektuplaşmalardan mürekkep bir kitap. Dört yıl önce oynanmış ve bitmiş birtakım maçlar etrafına kurulu bu metinlere canlılık/tazelik veren şeyin ne olduğunu soruyorum kendime. İlk olarak, Knausgaard ve Ekelund'un futbol üzerine yazan entelektüellerin sık düştükleri bir hatadan kaçındıklarını fark ediyorum. Nostaljiye teslim olmayı reddediyorlar. Evet, Karl Ove'nin Norveç'te geçen çocukluğu sırasında ulusal lig maçları televizyondan yayınlanmadığı için İngiliz futboluna ve Liverpool'a kendini kaptırdığını bu kitaptan öğreniyoruz. Sonra IK Start'ın 1980'deki şampiyonluğunu babası ve kardeşiyle sahaya girerek kutladıkları günü okuyoruz. Arada sırada, futbolcu olmayı düşleyen bir çocuk olan Fredrik'i ya da taksisinde ağırladığı Bosse Larsson'un hatırasını ziyaret ediyoruz. Ancak meselenin kalbinde, şimdi ve burada, Brezilya'nın çeşitli çim sahalarında oynanmakta olan futbol maçları var. Ve Fredrik'in Brezilyalı arkadaşlarıyla yaptığı başka maçlar, kendi deyişiyle bossa nova futbolu. En sonunda cebimizde 2018'i, Rusya'daki kupayı anıştıran bir şeyler bile buluyoruz. Fredrik'in bu yaz boyunca çok konuşulan VAR uygulamasını destekleyeceğini biliyoruz örneğin. Teyit almamız mümkün olmasa bile, futbola dair en insicamlı metinlerden bazılarını yazan Ulus Baker'in bundan nefret edeceğini bildiğimiz gibi biliyoruz. Messi'yi, Iniesta'yı, Neymar'ı okuyoruz. Televizyonda onları izlerken, televizyonda onları izleyen başka adamların neler yazdığını okuyoruz, daha doğrusu. Ve bugüne bağlanmakta güçlük çekmiyoruz. Kök salma ve kökünden sökülme. Felsefeci ve dilbilimci Barbara Cassin, Vergilius'un kahramanı Aeneas'tan bahsetmeden önce, nostaljinin bu iki kavram üzerine kurulu olduğu önermesinde bulunur. (Nostalji: İnsan Ne Zaman Evindedir?, Kolektif Kitap, 2018) Odysseus için bir gezinti ve dönüş olanın, Aeneas için bir kaçış ve sürgün olduğunu söyler. Aeneas'ın eve dönmesi, ancak bu sürgünle mümkün olacaktır. Knausgaard ve Ekelund, nostaljiye teslim olmayı reddederken, bu kadim oyunda bir nostalji ikamesi buluyorlar. Knausgaard'un sözcükleriyle, bu ciddiyet karşıtı, anlam karşıtı, entelektüellik karşıtı oyun, onları aynı akıntıya getirip bırakıyor. Eve dönmek üzere.


Nazife Şişman: Fikir tamamıyla Fatma'ya ait. Ben sadece gösterimde olmayan bir filmin şifresini paylaştım, filmi eş zamanlı izledik ve hakkında konuşmaya başladık. Sonrasında... Burada sözü kendisine bırakayım, o anlatsın. Fatma Barbarosoğlu: Her şey sessizliğin içindeki karantina günlerinde o filmi, seyretmemizle başladı. Murat Pay'ın Dilsiz filmi kalbimize şifa gibi geldi. Üzerinde çok konuştukça bunları yazılı hale getirelim dedim. Yazdıkça arkası geldi. Yazdıkça duyguların kaydını tutmak konusunda, gezegenimizin kırgın baharının, 2020 baharının ev zamanını merkeze almanın önemli olduğuna Nazife'yi ikna ettim ve elinizdeki kitap doğmuş oldu. Nazife Şişman: Bizzat içinde yaşarken olmakta olan üzerinde düşünmek ayrı bir dikkat ve çaba gerektiriyor. Herkes büyük resim peşinde iken, gündelik hayatın fragmanları üzerinden sorduk sorularımızı. Mesela Zoom görüşmelerindeki kütüphane arka planı gibi ayrıntı bir konu. Fatma'nın yıllardır gündelik hayat çalışması ve öykücü ve romancı hissiyatı, evin içinden dünyayı görmemizi sağlayan sorgulamaların ebesi oldu. Fatma Barbarosoğlu: Evde olmak, ev zamanını kendine has bir şekilde yaşamak demek. Eşikten geçince herkesin kendine has zaman idraki başlar. Evde kalmak ise bir kapatılmışlık hali. Evlerin kendine mahsus ikliminin uzaktan imha edildiği bir süreç. Evlerin ev olarak kalması için her ahval ve şeraitte evde olmaya sebat etmemiz gerektiğini düşünüyorum. Okuyucu hangi sorgulamalarla karşılaşacak? Her okuyucunun sorusu ve sorgusu kendine mahsus olacaktır diye düşünüyorum. Bu kitap gündelik hayat üzerine daha çok kişinin düşünmesine bir davet olursa çabamız yerini bulmuş olacak inşallah. Nazife Şişman: Unutmak çoğu zaman bir nimettir. unutmasak yaşamaya devam edemeyiz. Ama yaşadıklarımızın ibret damarını beslemesi için unutmamalıyız diğer taraftan. Savaşlar ve salgınlar, toplum ve ilişkiler üzerinde, hayat üzerinde köklü değişimlere sebep olur. Karantina günlerinde hayatımıza pek çok yenilik dahil oldu. Mesafeli sosyal ilişki, zaten var olan ayrımcılığa bir de virüslü etiketinin ilave olması, sağlık ve hijyen üzerinden devlet kontrolü... Neyin, nasıl değişip dönüştüğünü görebilmek için karantina günlerinin kaydının tutulmasına ihtiyacımız var. Fatma Barbarosoğlu: Hepimizin bir şekilde NLP propagandasına maruz kaldığı, Yeter ki sen iste saçmalığının hükümranlığını ilan ettiği 21. yüzyılda, virüsün imkan verdiği ölçüde hayata katılma/ hayatta kalma tatbikatının içine düştük. Doğal ve korkusuz olarak bir arada olmayı unuttuğumuz günlerdeyiz. Hayat, unutmak ile hatırlamak üzerine kurulu bir denge. Teknolojinin hayatımızdaki hükümranlığının giderek daha hızlı bir şekilde arttığı günümüzde, unutmak bir hastalık. Alzheimer kişinin dünyaya ve kendi bedenine dair bütün bilincini yitirmesi. Unutmamak için yaşanılanları tecrübenin hanesinde muhafaza etmek önemli diye düşünüyorum. Ve içinde bulunduğumuz bu maskeli günlerde, birbirimizin yüzünü unutuyoruz. Ötekinde kendimizi görme yordamını unutuyoruz. Nazife Şişman: Bir değil, iki film üzerine, Murat Pay'ın Dilsiz'i ve Semih Kaplanoğlu'nun Bağlılık Aslı'sı üzerine konuştuk. Bir de Jack London'ın distopik bir gelecek hikayesi olan Kızıl Veba üzerine... Covid-19'un en fazla etkilediği kesim olarak korumaya alma ile gözden çıkarma arasında kalan yaşlıları, yüz yüze hasbihalin olmadığı dijital bayramı, evde kalanları, kalamayanları, karantinanın sosyal medyaya yansıyan yüzünü... Fatma Barbarosoğlu: Kitapta, kendi bireysel zamanımız ile toplumsal zamanı bir arada ele almaya çalıştık. Luppo alan adam üzerine de konuştuk, gezegendeki entelektüel pornosu kütüphane tartışmalarına da odaklandık, ama bu odaklanmayı yapan iki kadın olduğu için kadınların ev zamanı kendiliğinden merkeze oturdu diyebiliriz. Nazife Şişman: Kendi kendine kalmak ile yalnız kalmak arasında çok önemli bir fark var. İnsanların çoğu karantinadaki zorunlu yalıtılmışlığı yalnızlık olarak yaşadı. Sonuç psikolojik sorunlar, travmalar... Ama kendi kendine kalma fırsatı olarak değerlendirebilenler için, bir muhasebe imkanı olması beklenir elbet. Coronavirüsü Karun-virüs olarak okuyup dünya ile münasebetini yeniden düzenleme fırsatı olarak değerlendirmek de imkan dahilinde. Fatma Barbarosoğlu: Normalin dışına çıkıldığında herkes kendi kumaşına göre yeni normali idrak eder. İdrak sürecinde meşrepler, mizaçlar, kazanımlar devreye girer. Kumaşı yatkın ise sınırlarının farkına varmak kişiyi zenginleştirebilir, ölmeden evvel ölmek bahsini tekrar tekrar düşünebilir. Ama kişi narsist kültür ile ziyadesiyle barışık bir hayat yaşıyorsa, karantina günleri onun kendi bencilliğine katkı olarak da iyi bir imkan sunmuştur. Bu bütün zamanlarda üç aşağı beş yukarı böyleydi. Nazife Şişman: Büyük dönüşümlere sebebiyet verdi bile diye düşünüyorum. Mesela... Her şeyi uzaktan yaşayacağımız bir dünya için teknolojik alt yapı hazırdı, pandemi süreci bu uygulama için bir fırsat oldu. Eğitimin, işin, alışverişin uzaktan icra edildiği bir dünyada ekonomi, sosyal ilişkiler, iletişim pek çok şey yeniden şekilleniyor. Bütün bunlar olurken siyasi ve ahlaki tercihler ne kadar etkin ve müdahil olabilecek? Asıl mesele bu. Fatma Barbarosoğlu: Pandemi, hastaların ve hasta yakınlarının dışında ticareti, eğitimi, sosyal ilişkileri kısaca mekan ve zaman tasarrufunu değiştirip dönüştürdü. Dar gelirli ailelerin çocuklarının eğitimde eşitlik imkanını yeniden yakalaması pek mümkün gibi görünmüyor. Türkiye üzerinden konuşacak olursak dar gelirli ailelerin çocukları, taşradaki çocuklar eğitimden koptu. 2020 baharının ve yazının, kamusal alanın çehresinin büzüştüğü bir zaman dilimi olarak kaydının tutulması gerekiyor. Yolculukların gidişatı değişti. Dünya birkaç kişi için küresel imkan olarak kalmaya devam edecek, ama milyarlarca insan olduğu yere mahkum bir hayat yaşamanın eşiğine gelecek. Bir kişiye bin pay bin kişiye hiç pay bütün hızıyla üzerimize doğru geliyor. Pandemi sürecinde küresel aktörler servetlerini katlarken milyonlarca insan işsiz kaldı, kalmaya da devam edeceğe benziyor. Toplumsal duyarlılıkların ayakta kalmasını sağlayacak iklim giderek uzaklaşıyor. Nazife Şişman: Evde kalma günlerini pek çok kadın ağır ev kadınlığı mesaisi yaparak geçirdi. Çünkü herkes evdeydi, ev işi yükü arttı. Diğer taraftan okul, anneanne/babaanne, etüt merkezleri ve sokak gibi çocuk bakımında/meşgul edilmesinde kadınlara destek olan mekanizmalar ortadan kalktı. Ev işlerinde daha önceden alınan yardımcı/temizlikçi gibi destekler alınamadı. Orta sınıf çalışan kadınlar uzaktan çalışmanın tanımsız mesai yükü altında kalırken, alt sınıftan ağır işlerde çalışan ve evde kalamayan kadınlarsa riskli ortamlarda çalışmaya devam ettiler ve çocuklarının uzaktan eğitimini organize etmeleri de yine onlardan beklendi. Yani içinde bulunulan durumu sosyal medyadaki evim evim güzel evim etiketi ile paylaşılan fotoğraflardan okumamız pek mümkün değildi. Ev/iş, kamusal/özel ayrımları değişip dönüşürken evdeki işbölümünün çok da fazla değişmemiş olduğunu gösterdi Covid-19 süreci. Fatma Barbarosoğlu: Nazife genel hatları tasvir etti. Ben maske ve hijen meselesinin ev halini hatırlatayım: Kadınlar maske ve hijyen konusunda daha titiz, erkekler duyarsız. Her evde babalar ve kızları; beyler ve hanımları; oğullar ve anneleri arasında maske ve hijyen tartışması yaşanıyor. Hayatın sürekliliği ve yeni normal denen şeyin sürdürebilirliği kadınların boynuna. Covit 19'dan ölenlerin çoğunlukla erkekler olduğu söylendi salgının ilk aylarında. Şimdi son durum ne bilmiyorum. Ama erkek ölümlerinin çokluğunda erkeklerin kamusal alan paylaşımı kadar, tedbir konusundaki gönülsüzlüklerini de dikkate almak gerekiyor diye düşünüyorum. Velhasıl hayatın yeni normal şartlarda sürdürülebilmesinin ağırlıklı yükü kadınların omuzunda. Bu sene ilkokula başlayacak çocukların okula başlayıp başlamamasını babalardan daha çok anneler dert ediyor.


Nefaset Lokantası yalnız Salih'in hikayesiyle değil, bu lokantanın bir araya getirdiği insanların da hikayeleriyle var oluyor. Salih'in öksüzlüğünde bize tanıdık gelen, sahici bir hikaye gizli: İkinci eşlerin, kumaların çocuklarının hüzünlü hikayesi. 1970'lerde Tutunamayanlar yayımlandığında edebiyat kamuoyunda derin bir sessizlikle karşılanmıştı. Bunun nedenleri epeyce tartışıldı ancak şurasını hatırlatmakta fayda var: Kalbi bu dünya için fazla hassas olanların sayıca artıp toplumda daha görünür olduğu dönemler ile Oğuz Atay'ın kitabının tanınıp bilinirliği arasında doğrudan bir ilişki var. Nasıl ki Genç Werther yazıldığı dönemde yalnızca Almanca konuşan dünyada değil, tüm Avrupa'da yükselen bir ruh halini, bir varoluş biçimini temsil ettiği için milyonlar tarafından okunup benimsendiyse; Selim Işık da topluma yabancılaşan, dünyanın gailesini değil de hayatın gerçeğini arzulayan gençlerin kendilerini bulduğu bir karakter, Tutunamayanlar da sığınılacak bir liman olmuştu. Genç Werther yeni insanın hal-i pür melalini şerh ederken, aynı ruh halini Selim Işık yüz yıl kadar sonrasından seslendiriyordu. Cioran'la metafizik bir vatansızlık hali, mağlup olmaya yazgılı bir hayatın adını koyarak halimizi bize yakın kılmıştık. Akabinde ise Nurdan Gürbilek bu halin edebiyattaki iz düşümlerini takip etmişti. Gördük ki tutunamamak bir hal olarak baki kalsa da tutunamamanın biçimleri değişiyor. Bugün artık gündelik hayat, siyaset, ideolojiler ve tüm bunların üzerindeki varoluş sancısı tarafından sıkıştırılan insanlar artık arada kalma hali yerine kaçıp gitmeyi düşünür oldular. Bu izahat ışığında, halihazırda içinde bulunduğumuz çağa hakim olan ruhu, biraz da arabeskleştirerek söylersek gidelim buralardan şeklinde ifade etmek mümkün. Beyaz yakalılar için bu, son birkaç yıla kadar şehirden kırsala, keşmekeşten sakinliğe, maddeden manaya göç etmek anlamlarına geliyordu. Şimdilerde ise, girdiğiniz her ortamda başka ülkelere, başka iklimlere gitmek isteyen insanların hayallerine, planlarına, serzenişlerine rast geliyorsunuz. Kafeleri, siyaseti, sosyal medyayı, odaları ve sofraları doldurup anlam atmosferimizde yer kaplayan bu konunun edebiyata sızmaması da mümkün değil elbette. Doğrusu da böyledir aslında, edebi eser toplumdaki bir fenomene karşılık geldiğinde çokça okunup sevilir. Zira insanlar onda kendilerini bulmaya, kendilerini aynalamaya, kendi göğüslerini yarıp açmadan da kalplerinden geçeni okumanın konforunu bulurlar. İşte Cioran'dan ödünç alarak ifade edersek bu ezeli mağlubiyetin kendini kaçıp gitme şeklinde gösteren yeni biçimini Tuğba Doğan'ın yeni romanı Nefaset Lokantası'nda, romanın başkahramanı Salih'te buluyoruz. Diğer yandan, Nefaset Lokantası'ndaki gitme motifi, Melisa Kesmez'in geçtiğimiz yıl yayımlanan Nohut Oda'sında gördüğümüz gitme haliyle ruh akrabalığı içinde. Sırf bunun üzerinden bile bir edebiyat sosyolojisi yapmak mümkün esasında. Salih, ezeli mağlubiyetin bu topraklardaki şu sıralar aldığı şekli, kuşandığı yeni biçimi ifade ettiği için, edebiyat atmosferinde Selim Işık gibi zamanından önce değil tam da yaşanırken zuhur etmekte. Tam da bunun için güçlü bir karakter olarak çok sevilip, okur nezdinde karşılık bulacağını öngörüyorum. O nedenle de merakla bekleyeceğim okurların tepkilerini. Peki, Salih kimdir? Romanımızın başkahramanı Salih, işsiz kalmış bir gazetecidir. Hayatta tam da kendini bir yere ait hissettiğinde; bir kadına aşık olduğunda sevdiği kadının, yani Nihan'ın intihar mektubuyla sarsılmış bir adam. Çocukluğu ise yetimlik ve öksüzlükle, yersiz yurtsuzlukla yaralı. Salih bu halden, buralardan gitmek istiyor, bileti cebinde fakat aksilikler bir türlü yakasını bırakmadığından gidemiyor. Salih'in yaşadığı toprakta gitmekten bahsetmek bir var olma biçimine, bir kimliğe dönüşeli çok olmuştu, onun da kendini içine dahil edebildiği en geniş toplumsal kalabalık işte bu gitmekten bahsedenlerin oluşturduğuydu. Alıntıdan da anlaşıldığı gibi Salih yalnız olmasa da tam bir kaybeden ya da nam-ı diğer ezeli mağlup. Tuğba Doğan, romanın akışı içerisinde Salih'in perspektifinden çıkarak, Salih'in iç sesini konuşturuyor. Aslında bu Salih'in değil, Salih'in içinden konuşan dışarının sesi. Salih'in dünyaya öznel bakışına karşın dışarıdan, nesnel bir bakış. Kötücül değil, gerçekçi. Salih'in cüce adını verdiği bu ses Salih için Senin içinde kendine sebep arayan bir keder vardı başından beri... Sende iyileşme arzusu yok. Hastalık ihtiyacı var, diyor. Mağlubiyet halini, bu ruhu ifade etmede çok başarılı cümleler. Romanın genelinde de bu hava hissediliyor. Salih başarıyla çizilmiş, derinden hissedilmiş ve çok çok iyi ifade edilmiş bir karakter. Roman gücünü Salih'in ruh halini başarıyla ifade etmesine ek olarak, cüce adı verilen bu rasyonel aklın, kalabalığın, var olma kaygısı değil de hayat gailesi çekenlerin sesini yankılamasından alıyor bence. Salih'in kaybetmeye yazgılı halinin sağlamasını bu cücenin bakışıyla okurken oluşan karşıtlık bu karakteri daha sahici ve inanılır kılıyor. Nefaset Lokantası yalnız Salih'in hikayesiyle değil, bu lokantanın bir araya getirdiği insanların da hikayeleriyle var oluyor. Lokantanın sahibesi Afitap Hanım otoriter ama anaç, neyi nereye koyması gerektiğini bilen, hayattan lezzet almayı bilen bir karakter. Salih'in sevgilisi tiyatro oyuncusu Nihan ise dokunduğu şeyi başkalaştırıp güzelleştiren insanlardan biri. Salih ise bu romanda Nihan'ın intiharı ile Afitap Hanım'ın ani ölümüyle yüzleşmeye, başa çıkmaya çalışıyor. Öksüz ve yetim büyüyen, kendini bir yere ait hissedemeyen bu karakterin hayatına girip, oraya yerleşip, lezzetini ve rayihasını katıp sonra aniden çıkıvermeleri, tam da bir tutunamayanın başına gelecek cinsten. Salih'in öksüzlüğünde de bize tanıdık gelen, sahici bir hikaye gizli: İkinci eşlerin, kumaların çocuklarının hüzünlü hikayesi. Romanın diğer karakterlerinin hikayeleri de sahici ve samimi bir şekilde kurulmuş. Tüm bu yönleriyle Nefaset Lokantası'nda bir akşam yemeğini tüm edebiyatseverler hak ediyor diye düşünüyorum.


Martin Lings bir şair, müellif, mütercim ve edip olmasının yanı sıra kelimenin asli anlamında fakir hüviyetiyle gönül dünyamızda iz bırakan entelektüellerden birisidir. Batıdaki düşünce ve hayat tarzına yeni bir soluk getiren Martin Lings, İslam'ın öncelik ve inceliklerini kendi hayatına ve etrafındakilere aktarma konusunda büyük çaba sarf etmiştir. 20. yüzyıl başları, dünyanın tüm bölgelerinde olduğu gibi Avrupa'da da geniş çaplı bir kaosun hükümran olduğu bir döneme karşılık gelir. Kilise geniş halk kitleleri üzerindeki nüfuzunu kaybetmiş, din ise arka plana atılarak benmerkezli anlayışlar öne çıkmıştır. Tüm bu olumsuzluklar mevcut buhranı katmerli hale getirse de kurtuluşu İslam'da gören kimi entelektüellerin, Batıdaki düşünce ve hayat tarzlarına yeni bir soluk getirdiklerine tanık oluruz. İngiltere'nin kuzeyinde yer alan Lancashire'de dünyaya gelen Martin Lings de bir şair, müellif, mütercim ve edip olmasının yanı sıra kelimenin asli anlamında fakir hüviyetiyle gönül dünyamızda iz bırakan bu entelektüellerden birisidir. Martin Lings, 1909'da dünyaya gelir ve Protestan bir aile çevresinde yetişir. Babasının görevi nedeniyle çocukluğunun bir bölümü Amerika'da geçse de aile tekrar İngiltere'ye döner dönmez eğitimine burada devam eder. Oxford Üniversitesi İngiliz Edebiyatı Bölümü'nde öğrenciyken, içinde bulunduğu durumu sorgulamaya başlar ve bir arayış içine girer. Hocaları arasında, Narnia Günlükleri'ni kaleme alan C. Lewis de bulunmaktadır. O sıralarda Hinduizm ve Doğu irfanını incelemeye koyulan Lings, Fransız asıllı Müslüman mütefekkir Rene Guenon'un yazılarını okuma fırsatı bulur. Bunu işiten Lewis'in bir miktar hayal kırıklığı yaşadığı söylenir. Martin Lings'in hakikat arayışı, artık farklı bir sürece girmiştir. Guenon'un yazıları, iç dünyasında belli bir karşılık bulmuş ve kendi ifadesiyle hakikate hiç olmadığı kadar yakın hissetmesini sağlamıştır. 1932'de Oxford'dan mezun olunca, bir süreliğine Litvanya'da Kaunas Üniversitesi'nde Anglo-Saxon ve Ortaçağ İngilizcesi dersleri verir. Daha sonra Mısır'a, 11 yıl boyunca İngiliz Edebiyatı dersleri vereceği Kahire Üniversitesi'ne geçer. Martin Lings, çocukluk yıllarından itibaren aralıksız dua etmiş ve kendisine yol gösterecek bir mürşidle karşılaşmayı dilemiştir. Ne ki böylesi bir mürşidin ismine ulaştığında, şeyhin üç yıl önce vefat ettiğini öğrenir. Fakat o günlerde İsviçre'nin Basel şehrinde, Frithjof Schuon isimli bir zatın bir zaviye tesis ettiğini öğrenince Basel'e gider. Zaviye olarak kullanılan mekanın kapısını açan kişi, kendisine uzun yıllar yoldaşlık edecek olan Titus Burckhard'tır. Lings'in gelişinden haberdar olan Frithjof Schuon, eğer kendilerine katılmayı arzu ediyorsa Müslüman olması gerektiğini iletir. Böylece Martin Lings, İslam'la müşerref olarak Ebubekir Siraceddin ismini alır. Kendisini tanıyanlar, sıdk ve hilm sahibi bir kişiliğe sahip olması nedeniyle ismin onu çok iyi yansıttığı görüşündedirler. Sonraki yıllarda dahil olduğu bu iklim ve sanatkar kişiliği birleşerek birbirinden değerli eserler kaleme almaya başlar. 1944'te çocukluk arkadaşı Leslie Smalley ile evlenir ve Kahire'nin kalabalıktan uzak bir muhitinde yaşamaya başlarlar. 1948'de eşiyle birlikte hacca giderler. Guenon'nun 1951'de vefatı ve 1952'de Mısır'da patlak veren siyasi kargaşanın ardından Lings ve eşi Londra'ya dönmek durumunda kalırlar. Londra'ya döndükten sonra doktorasını tamamlayan Martin Lings, British Museum'da Doğu elyazmalarının bulunduğu bölümde önemli görevler üstlenmiştir. A Sufi Saint of the Twentieth Century: Shaykh Ahmad al-Alawi, Ancient Beliefs & Modern Superstitions, The Book of Certainty: The Sufi Doctrine of Faith, Eleventh Hour (11. Saat), What is Sufism? ve Mekke gibi irfan ve modern insanın konumu üzerine yazdığı eserlerin yanı sıra The Heralds gibi şiir kitapları telif eden Martin Lings'in Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources isimli siyeri, yalnızca İngiltere'de değil Türkiye dahil İslam alemindeki çok sayıda okura ulaşmıştır. Martin Lings'e göre ahirzamanın alametleri, Ortaçağ'dan itibaren daha aşikar bir hal almıştır. Yaşlanan bir bedenin kimi zaaf ve noksanlıkları olsa da tecrübi birikimin yeni bazı imkanlar sunması gibi 11. Saat meselinde izah bulduğu şekliyle ahirzamanda hakikatin onu arayan az sayıda kişi için ulaşılır olması başlı başına bir imkan gibi durmaktadır. Mürşidi Şeyh İsa Nureddin ve dostu Sidi İbrahim İzzeddin ile aynı doğrultuda Lings de sanatın özünde asli anlamda gelenek izleri taşıdığını düşünen büyük bir sanatkar ve ediptir. Ona göre geleneksel öğretilerde sembollerden oluşan bir alem tasavvuru mevcuttur ve sembollerde içkin olan anlama erişmek, bir bakıma insanın çevresini ve kendi hüviyetini anlaması açısından büyük önem taşır. Bir bedene oranla kalbin merkezi konumu gibi makrokozm açısından mikrokozm da merkezidir. İlahi nefha üflenmiş insanın aksine modern insan sonun yakın olduğunu fark eder ancak kainatın yüksek menzillerine kayıtsızdır. Oysa insan, bu geçici alemde halifetullah şeklindeki konumu gereği beşeri halden beşer-üstü tabiatına yükselme çabasında olmalıdır. Ele aldığı konulara büyük bir incelik ve titizlikle yaklaşan Martin Lings, İslam'ın öncelik ve inceliklerini kendi hayatına ve etrafındakilere aktarma konusunda büyük çaba sarf etmiştir. Kent'teki evine ziyaret için gelenler, misafirlerini mütevazı bahçesinde gezdirirken yaptığı hoş sohbetlerine tanıklık etmişlerdir. Bu yönüyle Martin Lings, en girift meseleleri bile anlaşılır bir dilde aktarmaya özen göstermiş, İslam'ın zahiri ve batıni yönlerini bir bütün olarak ele almak suretiyle yalnızca uzmanlara değil genel okurun ihtiyaçlarına da hitap edebilmiştir. Ayrıca Müslümanlara yönelik islamofobik yaklaşımların öne çıktığı dönemlerde, İslam'ın gür sesini özellikle entelektüel çevrelerde duyurmaktan geri durmamıştır. İslam sanatının arka planında yer alan muazzam anlam dünyasına ilişkin gözlemlerini konferansları ve eserleri yoluyla yediden yetmişe tüm sevenleriyle paylaşarak bu fani alemde hoş bir sada bırakan Martin Lings, 12 Mayıs 2005 yılında Mahbub'una kavuşur. Ömürlerini Gerçek Sahibine adayarak O'nun Habib'inin izinden gidenlere selam olsun.


Liber Plus, Indie, Dedalus ve Liberus olmak üzere toplam üç farklı markanın bir arada olduğu bir yayın grubu. Son olarak İsveçli ünlü polisiye yazarı Hakan Nesser'in üç kitabını birden yayınlayan Indie, kitap-kafe konseptine sahip mağazalarıyla da grubun diğer markalarından ayrı bir yerde duruyor. Liber Plus Yayın Yönetmeni Faruk Akhan'a Indie Kitap'tan yola çıkarak kuruluş hikayelerini, keşke biz yayımlasaydık dedikleri kitapları ve hedeflerini sorduk. Öncelikle edebiyat dergisi çıkarma girişimimden başlamalıyım. 2009 yılında Marmara Üniversitesi'nde mühendislik okumaya başladım. O dönem daha hareketliydi ve dergiler belli bir network'e dahil olmayan kimseyi muhatap almıyordu. En mütevazı dergiler için bile bu geçerliydi. Biz de lise arkadaşım Rıdvan Temizer ile SUS isimli bir edebiyat dergisi çıkarmaya başladık. Dergiye başladıktan sonra da kendi network'ümüz olmuş oldu. SUS üç sene sürdü. Toplam 15 sayı çıkarabildik. Sonrasında ara verdim, dört yıl boyunca aralıklarla reklamcılık ve kitapçılık yaptım. Henüz reklam sektöründeyken ilk olarak Liber Plus dergisine başladık. Dergiyi 3H Hareketi'nin bünyesinde hazırlıyorduk. Dergi bir yıl sonunda yayınevine evrildi. Spesifik bir alanda kitaplar yayınladık. O yılın sonunda 3H bir dernek olarak devam etmeme kararı aldı ve ben şahsen devraldım yayınevini. Sonra ismini Liberus yaptık. Liberus'un yayın politikası edebi metinler basmaya uygun değildi. Ben de Indie markasını kurdum. Bugün Indie'de okurun talep edebileceği ve yayıncılık anlamında iddialı işler yapmaya çalışıyoruz. İsmin anlamı İngilizce bağımsız kelimesinin kısaltılmış hali. Müzik sektöründe halihazırda kullanılıyor. Ama iki yıllık reklamcılık sürecinde isimlerin sanıldığı kadar önemli olmadığını öğrendim. Asıl sonrasında yaptıklarınız o isimle eşleştiriliyor. Indie ideal bir yayınevi adı olmayabilir. Ancak özellikle bu sezonda yaptığımız işler ne yapmaya çalıştığımızı göstermiştir diye umuyorum. Önce bir düzeltme, kitap satış mağazalarımız yaygın olan kitap-kafe konseptini benimsemiyor. Buralar öncelikle yayınevimizin kitap satış mağazası. Oysa kitap kafelerde kitap dekordan ibaret. Bizde ise yayın grubumuzun kitapları okurları için ulaşılabilir durumda. Dedalus, Indie, Liberus markalarımızda toplam 250 başlıkta yayın bulunuyor. Küçük bir kitapçı kadar kitap çeşidi demek bu. Bunun yanında kahve üzerine de Indie markasıyla ayrıca bir girişimimiz var. Yayınevinde 6 kişiyiz. 2 editörümüz, bir sosyal medyacımız, sevkiyat ve muhasebeye bakan birer arkadaşımız var. Şimdiye değin ilk kitabı olan isimlerin öykü ve romanlarını yayınladık. Yeni sezonla birlikte çeviri kitaplara başladık. İsveçli polisiye yazarı Hakan Nesser'in Van Vetereen serisinin ilk iki kitabını ve Intrigo serisinin ilk kitabı olan Tom'u yayınladık. Bilimkurgu dünyasında muteber bir yeri olan Alastair Reynolds'ın öykü derlemesini iki kitap olarak yayınladık. Keşif Uzayı serisi de önümüzdeki aylarda yayınlanacak. Ayrıca uzun süredir baskısı olmayan Edward Gibbon'ın Roma İmparatorluğu'nun Gerileyiş ve Çöküş Tarihi kitabının ilk 4 cildini ve Alphonse de Lamartine'in Osmanlı Tarihi'ni yayınladık. Yeni başladığımız diğer bir seri olan Sağlık serisinde de Prof. Dr. Yavuz Selvi'nin Sosyal Jetlag kitabı geçtiğimiz ay yayınlandı. Dediğim gibi İndie ana akım bir yayınevi olma yolunda. Niteliği bozmadan farklı alanlarda kitaplar yayınlamak istiyoruz. Butik yayınevi konusunda uzlaşı olduğunu sanmıyorum. Kitap sayısı az diye bir yayınevine butik demek doğru değil. Yayın portföyünün ne kadar spesifik olduğu, editöryal anlamda ne kadar özelleştiğine bağlı. Jaguar mesela butik bir yayınevidir. Dedalus da keza. Kitap sayıları arasında ciddi fark var. Ama Indie görece az kitabıyla butik midir emin değilim. Ana akım bir yayınevi profili çizerken butik olarak tanımlanmak doğru gelmiyor bana. Bir de şu var ki butik yayınevleri için butik kalmak Türkiye şartlarında hayli zor. Sektörün dağıtım profili yayınevlerini yayın sayısında ve içerik olarak farklı alanlarda yayın yapmaya zorluyor. Hal bu iken bir yayınevi butik kalmakta ancak sermaye desteği varsa diretebilir. Eninde sonunda butik olmaktan çıkmak durumunda kalır. Bu durumda Indie'ye butik diyemiyorum. Ama bir özelliği olan okurun talep edebileceği ve yayıncılık anlamında iddialı işler yapmaya çalışıyoruz. İlk prensibim bir yazarın tek çevirmeni olması. Bu yüzden çeviri kitaplarda çevirmenlerle süreklilik arz eden anlaşmalar yapma yoluna gidiyorum. Nesser ve Reynolds kitaplarında bunu yaptık. Grafik ise çetrefilli mevzu. İç mizanpajda okunurluk ön planda. Bir okur olarak kendim de bunu talep ederim. Kapak tasarımında ise rüştünü ispat etmiş tasarımcılarla çalışıp, tasarımcılara inisiyatif bırakmayı tercih ediyoruz. İlk zamanlarından beri Dedalus, Jaguar, Monokl, Kolektif, Metis, Ayrıntı. Bunlar dışında Kafka, Kronik, İthaki hep listelerini kurcaladığım yayınevleri. Bu soru yayıncılar için zor. En son Eric Hoffler'in Kesin İnançlılar'ını yayınladı Olvido mesela. Çok istiyordum. Karl Popper kitapları Serbest Kitaplar'dan çıktı. Dönem dönem rekabet ettiğimiz yazar/kitaplar oluyor, ama esas itibariyle kendi yayıncılığımı farklı konumlandırıyorum. Başka yayınevlerinin bastığı kitapları okur olarak zevkle okuyorum. Rekabeti tetikleyecek bir haset duygum yok. Ticari anlamda rekabet edebilme konusunda Indie hayli butik henüz. Ama yayıncı olarak yayın listeme aldıklarıma farklı bakıyorum. Orada okur olmaktan çıkıyorum sanırım. Bu yüzden bu soruya net bir cevap veremedim. Bu kitap Indie'ye yakışırdı dediklerim oluyor elbette; ama onları anmayı da doğru bulmuyorum.