Çocuk kitapları yazarı H. Salih Zengin yeni hikayelerinde; Yunus Emre, Mimar Sinan, Fatih ve Evliya Çelebi gibi kültürümüzün dünyaya mal olmuş on önemli ismini anlayacakları bir dil ve üslupla günümüz çocukları ile tanıştırıyor. Kurgu kahramanlara alışmış zamane çocuklarının da yadırgamayacağı kahramanlara dönüştürerek. İlk, orta, lise, üniversite eğitim hayatımızın kaçınılmaz bir parçasıdır tarih. Zaten Türk olanın, Türkiye'de yaşayanın öyle ya da böyle tarih bahsi, tarih bilinci ya da tarih tartışması içermeyen bir hayatı olabilir mi? Köklü, şanlı ve acısıyla tatlısıyla oldukça hareketli bir geçmişe sahip olan bir milletin fertleri olarak daha ilkokula gitmeye başlamadan bir şekilde bu kültürle, bu tarihle ve şahsiyetleriyle yüzleşiriz. Eğitim hayatımız boyunca da az maruz kalmayız geçmiş bilincine. Özellikle kahramanlıkların ve iz bırakmış kahramanların hikayelerine. Yine de uzun yıllar boyunca bazen resmi, bazen gayrı resmi, bazen de alternatif yollarla süren bu tarih aktarımının ne kadar başarılı, sağlıklı, kalıcı ve etkili olduğu tartışma götürür. Çocuk edebiyatı alanında yıllardır yazdığı kitaplar ve çıkardığı dergilerle tanıdığımız Hacı Salih Zengin son çalışmasında bu çok tartışma götüren alana da el atmayı seçmiş. Ağaç yaşken eğilir diyerek çocuklara belli bir tarih bilincini, onlara en fazla hitap eden yönüyle, tarihin kahramanlarıyla verme gerekliliğini görmüş ve 10 kitaptan oluşan bir Tarihi Kahramanlar Serisi kaleme almış. Tarihimizde büyük işler başarmış kişilikleri çocuklarımıza ne kadar aktarabiliyor ve okutabiliyoruz? Dede Korkut, Fatih Sultan Mehmet, Yunus Emre deyince kaç çocuğun zihninde bir şeyler canlanıyor? Kronolojik bir bilgi aktarımının ötesine geçip tarihimizdeki siyasi, kültürel, manevi gerçek kahramanlarla kayda değer bir şeyler öğretebiliyor muyuz? sorularından yola çıkmış Salih Zengin. Tarih şuurunu çocuklara kazandırmanın en uygun yolunun didaktik ve kronolojik bilgi aktarımı olmadığı düşüncesiyle tarihi yazan kahramanları ön plana çıkarmış Zengin. Yazarın; Çocuklar kahramanları sever ve kendilerini onlarla özdeşleştirir. Bu hiç var olmayan bir çizgi film kahramanı da olabilir, geçmişte yaşamış gerçek bir kişilik de. Önemli olan çocukların bir kahramanla bağ kurabilmesi ve onu sevmesidir yaklaşımının eseri geçtiğimiz günlerde Vakvak Yayınları'ndan çıkan 10 kitaplık Tarihi Kahramanlar Serisi. H. Salih Zengin bu 10 hikayelik seri ile kendine bir misyon yüklenmiş: Bu, edebiyatın gücü sayesinde çocukların hayal gücüne seslenerek kültürümüzdeki abidevi şahsiyetleri çocukların dünyasında gün yüzüne çıkarmak. Hatta, bu misyon salt geçmişten bugüne bir nakilciliğin ötesini de hedefliyor gibi. H. Salih Zengin'in yarının büyükleri olacak en değerli varlıklarımızın rahat anlayacakları bir dil ve üslubunun yanında, Dağıstan Çetinkaya'nın çocuk muhayyilesine hitap eden masalsı resimleriyle bezenen Tarihi Kahramanlar Serisi ile güdülen hedefi şöyle ifade etmek mümkün: Kültürümüzde derin izler bırakan karakterleri yetişkinlerin fazla ciddi, az renkli dünyasının kalıplarından kurtararak çocukların zengin ve rengarenk hayal gücü evrenine taşımak, burada yeniden yaşatmaya başlamak. Tarihi Kahramanlar Serisi'nde kültürümüzün abidevi on ismini hikaye formatında bir araya getiren H. Salih Zengin, sıkıcı bir tarih öğretisinin uzağında bugünün çocuklarının anlayacağı bir dil ve üslupla her bir karakteri bir kahraman olarak tanıştırıyor çocuklarla. Yazar, dedesiyle sohbet eden küçük bir çocuğu her kitapta farklı bir metaforla geçmişe doğru bir zaman yolculuğuna çıkarıyor ve her kitapta anlatılan kahramanın yaşadığı dönemde görünmez olarak dolaştırıyor. Yazar H. Salih Zengin de, çizer Dağıstan Çetinkaya da, yayıncı Vakvak Yayınları da vazifesini tamamladı. Şimdi sıra çocuklarda. Artık çocuk okurlara düşen, kahramanını seçmek ve geleceğin kahramanı olmak için kolları sıvamak.


Özellikle İskandinav mitolojisine ilgi duyan herkesin keyif alacağı Odd ve Ayaz Devleri, epik bir maceranın ihtiyaç duyduğu hemen her şeye sahip. Neil Gaiman'ın deyim yerindeyse hikaye anlatıcılığının kodlarına hakim oluşu ve zengin hayal gücü, sade, tanıdık ancak kesinlikle zekice kurgulanmış güçlü bir hikaye ortaya çıkarmış. Odd ve Ayaz Devleri, çoğumuzun evlere kapandığı şu günlerde ne okuyacağına karar veremeyenler için günümüzün en önemli hikaye anlatıcılarının birinin kaleminden iyi bir seçenek olarak öne çıkıyor. Neil Gaiman'ın çağımızın hikaye anlatıcıları için bir tür süperstar olduğunu söylemek sanıyorum yanlış olmaz. En azından konu fantastik kurgu olduğunda türün pek çok gediklisi bu tanıma itiraz etmeyecektir. Elbette sözünü ettiğimiz süperstarlık meselesi kavramının bilhassa son 20-30 yıl içinde ifade ettikleri, yani popüler kültürün bütün yırtıcılığıyla kurmacayı salınmaya ittiği sanat ile gösteri arasındaki alanın tamamını kapsıyor. Her ne kadar ismi bir dönem Nobel ile anılmış olsa da, Gaiman'ın spekülatif kurmacanın ötesinde varlık gösterip gösteremeyeceği ya da -sözgelimi- Tolkien, Douglas Adams, Le Guin vb. gibi ustalarla birlikte anılıp anılamayacağını zaman gösterecek. Nihayetinde -zaman zaman anlattığı hikayelerin özgünlüğü üzerinden kimi eleştirilere maruz kalsa da- Neil Gaiman, başta Amerikan Tanrıları olmak üzere altına imzasını attığı Kıyamet Gösterisi, Yokyer, Yıldıztozu, Mezarlık Kitabı ve elbette Sandman Serisi ile kumaşının kalitesini ispat etmiş bir yazar. Dahası eserlerinin uyarlamaları ve yer aldığı film ve dizi projeleriyle - biraz da süperstar tanımının içini dolduracak şekilde- geniş kitlelere hikayelerini ulaştırmayı başarmış bir isim. İthaki Yayınları geçtiğimiz aylarda Gaiman'ın eserlerini bir kez daha Türk okur ile buluşturmaya devam etti. Emine Ayhan çevirisi ile okuduğumuz Odd ve Ayaz Devleri de bunlardan biri. Özellikle -son yıllarda yeni kitap konusunda bir parçacık ağırkanlı davranan- Neil Gaiman'ın dilimize kazandırılan son kitabı İskandinav Mitolojisi'nin zihinlerimizde bıraktığı etki devam ederken geçtiğimiz ay okura sunulan Dünya Fantezi Ödülü adayı Odd ve Ayaz Devleri Asgard'ı bir kez daha ziyaret etmek isteyenler için iyi bir fırsat. Gaiman'ın kimi eserlerinde olduğu gibi ilk etapta görece genç bir okur kitlesini hedeflediği hissini uyandırsa da özellikle İskandinav mitolojisine ilgi duyan herkesin keyif alacağı novella, epik bir maceranın ihtiyaç duyduğu hemen her şeye sahip. Yazarın çoğu eserinde karşılaştığımız türden bir kahramanın, ilk gençlik yıllarının başlarındaki Odd'un, onu aşina olduğu dünyasının ötesine götürecek daveti kabul etmesiyle çıktığı erginleşme yolculuğuna tanıklık ettiğimiz kitapta Asgard'ın tanıdık figürleriyle bir kez daha karşılaşıyoruz. Gaiman'ın deyim yerindeyse hikaye anlatıcılığının kodlarına hakim oluşu ve zengin hayal gücü, sade, tanıdık ancak kesinlikle zekice kurgulanmış, kahramanın adım adım büyüdüğü ve savaşmadan kazandığı zaferinin ganimetleri ile yuvaya döndüğü güçlü bir hikaye ortaya çıkarmış. Odd ve Ayaz Devleri, çoğumuzun evlere kapandığı şu günlerde ne okuyacağına karar veremeyenler için günümüzün en önemli hikaye anlatıcılarının birinin kaleminden iyi bir seçenek olarak öne çıkıyor. Tüm dünyada 100 milyonu aşan okura, film uyarlamaları ile milyarlarca kişiye ulaşan Açlık Oyunları serisi, 10 yıl gibi uzun bir aranın ardından yeni bir kitap ile devam ediyor. Dex Kitap etiketiyle dünyanın geri kalanı ile aynı anda 19 Mayıs tarihinde raflardaki yerini alan Kuşların ve Yılanların Şarkısı'nda, mıntıkalar arası iç savaşın hemen sonrasına ilk hikayenin en önemli kahramanlarından biri olan Başkan Snow'un gençliğine dönüyoruz. Film hakları henüz kitap yayımlanmadan satılan romanın film uyarlaması için ise hayranlarının fazla beklemesi gerekmeyecek. Star Wars hayranları için son birkaç yıl pek de iyi geçmedi. Her ne kadar Rogue One ya da The Mandalorian gibi yan yapımlar beğeni toplasa da ana hikayenin devamı olarak çekilen filmler başta büyük bir hayal kırıklığıydı. Özellikle 40 yıllık kanonun bütün dinamiklerini paramparça eden Rise of Skywalker fiyaskosunun ardından seriyi deyim yerindeyse düştüğü çukurdan kurtaracak bir isim aranıyordu. Dünya Star Wars günü olarak kutlanan 4 Mayıs'ta yapılan açıklama ile Star Wars evrenindeki yeni filmin yönetmenlik koltuğuna oturacak ismin Taika Waititi olacağı açıklandı. The Mandalorian'a yaptığı katkılar ile Star Wars hayranlarının sempatisini kazanan Waititi, Marvel Sinematik Evreni için çektiği Thor:Ragnarok ile de özgün üslubunu ortaya koyarak rüştünü ispat etmiş bir isim. Taika Waititi'nin filmin senaryosunu birlikte yazacağı isim ise 1917 ile Oscar'a aday gösterilen Krysty Wilson-Cairns. Son birkaç yıl Star Wars hayranlarına fazla beklentiye girmemeleri gerektiğini zor yoldan öğretmiş olsa da ardı ardına gelen umut verici haberler büyük bir heyecan dalgası yaratmaya yetti. Kariyeri pek çok kült eserle dolu olan James Cameron için Avatar büyük beklentilerle giriştiği bir işti. Cameron'un beklentileri karşılandı mı bilinmez ama aradan geçen 10 yılın ardından Avatar yavaş yavaş türün meraklıların zihninden silinmeye başlamıştı bile. Tam da bu aşamada geçtiğimiz yılın sonbaharında Avatar 2'nin çekimlerine başlanması çoğumuz için yarım kalmış bir hikaye olan filmin devamını nihayet görebilecek olmamız açısından sevindirici bir haber oldu. Ne var ki tüm dünyayı allak bullak eden Covid-19 salgınının ardından geçtiğimiz Mart ayında Yeni Zelanda'da yapılan çekimlere ara verilmişti. Kısa süre önce yapılan açıklama ile filmin çekimlerine 25 Mayıs'ta yeniden başlanacağı duyuruldu. Şimdilik Avatar 2'nin vizyon tarihinde bir değişiklik olmasa da salgının filmin önümüzdeki Aralık ayında izleyici ile buluşmasına izin verip vermeyeceğini bekleyip 2019 BSFA Ödülleri Sahiplerini Buldu göreceğiz.


Dünyanın Kıyısında Dans, Ursula K. Le Guin'in, düzyazılarını ve kitap eleştirilerini derleyen bir çalışma; 1989'da yayımlanmış. Kitabın büyük kısmı 1976'dan 1989'a dek yazılmış denemeler, konuşma metinleri ve gezi yazılarından, son bölümü ise yine aynı dönemden kitap eleştirilerinden oluşuyor. Kitap, uzun bir süreye yayılmış ve başka amaçlarla yazılmış metinleri bir araya getirmesiyle, Le Guin'in düşünce dünyasının, ana meselelerinin geniş bir panoramasını sunuyor. Kitapta Le Guin'in zengin iç dünyasını, tüm eserlerine damgasını vuran ana merak hatlarını görüyoruz: Kadınların dünyadaki yeri; kadın sözünün, kadın tecrübesinin yüzyıllarca itildiği geri plandan, giderek anlaşılmaz, yabani söz olarak görülmesinden kurtulup sahici yerini geri alması davası, bunun için yapılması gerekenler; iktidarın, tahakkümün, tahakküme yönelik hayatın yüzleri ve dili, buna karşı neler yapabileceğimiz; güya ilkel, yaban kültürlerin düşünce dünyası, bunun değeri; dünyanın geleceği, daha iyi bir dünyaya ulaşmak için her şeye rağmen ne yapabileceğimiz; ve tabii ki, bilimkurgu ve fantezi edebiyatı yazarlığının meseleleri. Taoizmin etkisi de yer yer kendini gösteriyor. Bunların yanında Guin'i ve eşini Amerika ve İngiltere'de gezerken, bir Guin metninin filme alınması sırasında, bir ses-yazı performansı sırasında da görüyoruz; ailesi, geçmişi hakkında pek çok şey öğreniyoruz. Kitap eleştirileri bölümü, denemelerin yoğunluğu ve zenginliği karşısında biraz zayıf kalsa da, Le Guin'in önem verdiği kitaplara dikkatimizi çekmesi açısından önemli. Bence kitabın en çarpıcı yönü, çok netameli, tartışmalı, kesin bir cevabı olmayan, insanları çok sert üsluplarla tartışmaya, kavga etmeye yöneltebilecek konular üzerinde, üstelik çok iddialı, insanları kendi önlerine konulandan bambaşka yolları aramaya, dünyanın düzenine temelden karşı çıkarak birşeyler yapmaya çalışmaya davet ettiği fikirlerini, çok yumuşak, mizahı, yanılma payını, karşı tarafı dinlemeyi, yeri geldiğinde kendisiyle de hafifçe dalga geçmeyi hiç elden bırakmayan bir üslupla yazması. Le Guin'in bu yönünden bence hepimizin öğreneceği çok şey var özellikle, asıl işi, hayatı boyunca yaptığı mesleği kelimeleri anlamak ve iyi kullanmak olanların arasında bile, en basit meselelerin sık sık bitmeyen bir horozlanmaya dönüşebildiği bu ortamda, en keskin meselelerin bile güleryüzle, yumuşaklıkla, mizahla ama konumundan ödün vermeden konuşulabileceğinin çok önemli bir örneği bu üslup. Böylece, kitabın belki de en önemli konusu olan kadın sözü-erkek sözü, kitaptaki terimlerle anadili-babadili meselesinde yapılabilecekler için, bizzat kendi üslubuyla çok güzel bir örnek veriyor Le Guin. Kitap eleştirileri bölümünde, özellikle Venom / Ağu adlı dergide takma adla yazdığı metinlerde dilini biraz daha sivriltmesinin örneklerini de görüyoruz; dalga geçerken bile o sakin gülümsemesi pek kaybolmuyor yine de. Şiir nedir, çeviri nasıl olur, nasıl yazıyorsunuz? gibi beylikleşmiş sorular hakkında yazdıkları, bu beylikleşmiş sorulara verilen beylikleşmiş çok farklı; gerçekten işin içinden, yılların tecrübesinden gelerek, ayrıca kendi yazdıklarına karşı eleştirel bakışı kaybetmeyen, yıllar sonra onların nerelerini yanlış, eksik bulduğunu söylemekten çekinmeyen bir ustanın gözüyle yazılmış metinler bunlar; bunları yazının, şiirin, çevirinin teknik yönleriyle ilgilenen herkese özellikle öneririm.


Yemek kitapları, her yıl ödüllerle onurlandırılan hayatın her alanını kapsayan, yeni olmayan bir tür. Zaman zaman edebi lezzetler de taşıyan bu türü mutfaktan çıkarıp tarihin, coğrafyanın, sosyolojinin, psikolojinin ve iktisadın sokaklarında dolaştırmak yeni nesil okurların ve yazarların ilgi alanına girebilir. İlk romanımın dosyasını yayınevine gönderdikten sonra yayıncımla görüşme günlerini iple çeker olmuştum. Çok sevdiğim kelimelerimin lezzetinin nasıl olduğunu merak ediyordum. Genel olarak beğenildi ve kıymetli Melike Günyüz ile kitabım üzerine konuşma keyfini doyasıya yaşadım. Kitabın içindeki yemek tarifleri ve yemek izleği kendisinin ilgisini çekmişti ve o günlerde dünya mutfağına dair Mutfakta Dünya Turu kitabını yayınlıyorlardı. İtiraf etmem gerekirdi mutfağı, edebiyata lezzet katan bir malzeme olarak görmüş ve anlatıya kattığı kıvamdan memnun olmuştum. İlk romanımın devamı olacak ikinci çalışmam için neredeyse beş yıldır aralıklı çalışmalarımı sürdürüyorum. Bu hayli yıpratıcı bir süreç, zira artık tanıdığınız biriyle, bir kahramanla yolculuğa çıkıyorsunuz ve haksızlık etmek istemiyorsunuz. Ona iyi bir macera yaşatmak isterken aynı zamanda okurları da hayal kırıklığına uğratmak istemiyorsunuz. Yüzyıllar aşan bir hikayeyi anlatmak hiç kolay değil. Dolayısı ile hem tanıdık hem de yepyeni bir üslubun peşinde karışım arıyorsunuz. Yazmak işin en kolay kısmı ama yazmaya oturana kadar kelimeleri teraziye koymak, işte o biraz zorluyor. Yazacağım kitabın temel izleklerinden biri yine mutfak üzerine olacak. Deyim yerindeyse olay yeri incelemesi yapmam gerekiyor. Olay yeri ise mutfak. Geride bırakılan izler yemeklerin tarifleri, içine konulan kanıt poşeti ise yemek kitapları. Tüm dünyanın yemek kitaplarını araştırmam işte böyle başladı. Yolun beni nereye götüreceğinden emin değildim, hala da değilim. Sosyal medya üzerinde bana yemek kitabı önermesini rica ettim arkadaşlarımdan. İştahlı cevaplar gelmeye başladı. Ayşe Böhürler neredeyse bir raf dolduracak önerilerde bulundu. Yeni Şafak'ın kıdemli kitap eki editörü Ayşe Olgun da önerilerini sıraladı. Anjelika Akbar ailesinin hikayesi etrafında şekillenmiş bir yemek kitabının hazır olduğunu ve yayıncı arayışında olduğunu belirtti. Osmanlı yemeklerini ve modern yemek tariflerini anlatan birçok öneri birbiri ardına geldi. Doğrusu yemek pişirmeyi bilmeyen, öğrenmeye niyeti olmayan ve yemek yemeyi de özel bir tutku olarak kabul etmeyen bir kelime çobanı için hayli gelişkin önerilerdi. Ancak bu durum avantaja da dönüşmeye başladı çünkü yemek kitapları ağzımı sulandıran lezzet reklamları değil çözülmeyi bekleyen bulmacalar gibiydi. İlk yemek kitabımız Melce-i Tabbahin 1844 yılında yayınlanmıştı. Ancak yemek kitaplarının tarihi çok daha geriye gidiyor; Abbasi sarayındaki yemeklerin tarifleri günümüzün değme yemek kitaplarına taş çıkartıyor. Modern yemek kitaplarını yazanlar da bu geniş mirasın üzerinde yeni kelimelerle lezzeti bulmaya çalışıyorlar. The Guardian'ın yemek editörü Mina Holland'ın kaleme aldığı Yemek Atlası'nı heyecanla okumaya koyuldum. Sadece bir yemek kitabı değil tarihi ve coğrafi anekdotlarla dolu hoş bir kitap. Ama itiraf etmem gerekir ki Batı merkezli dil bu yemek kitabının üzerine sinmiş. Domuz tarifleri olduğu gibi duruyor ve Endülüs mutfağından söz ederken kullanılan dil Müslümanları incitir mahiyette. Türkiye kısmı ise yayınevinin tasarrufu olarak kitaptan çıkarılmış. Aşçıbaşı kitabı ise Mary Işın'ın Türki mutfağına dair ısrarlı meraklarının bir sonucu. Mahmut Nedim Bin Tosun isimli Osmanlı subayının Muş'un Bulanık ilçesindeki askerlik günlerinden yadigar olarak ortaya konulmuş. Çanakkale Kilitbahirli bu lezzet tutkunu subay ikinci ve kapsamlı kitabını Kocakarı ismiyle yayınlamayı düşünmüş ama kitapta yazdığına göre bundan emare yok. Anya Von Bremzen'in Sovyet Mutfak Sanatı kitabı baskısı bulunmayan eserler arasında. Bu nedenle ikinci el kitap satan yerlerde fahiş fiyatla alıcısını bekliyor. Von Bremzen ailesinin ve Sovyetlerin tarihini bir yemek kitabına saklayıvermiş. Yemek kitaplarının her biri diğerine açılan kapı ve diğerlerini böyle belirlemek ilginç olabiliyor. Sovyetler Birliği döneminde yarısı yemek tarifi yarısı propaganda olarak tanımlanan Sağlıklı ve Lezzetli Yemekler kitabı, tüm Sovyetlerde yemek kültürünü şekillendiren bir işlev üstlenmiş. Ekim Devrimi öncesinde son baskısını yapmış olan Genç Ev Hanımına Hediye ismini taşıyan başka bir kitap Çarlık rejiminin son dönemlerinin eşsiz bir kesitini sunuyor. Sadece bir yemek kitabı değil, aynı zamanda hizmetçileri olan bir evin yönetim kitabı. Tabii buzdolabı ve elektrikli fırının gündemde hiç olmaması bu kitabı tarihi anlamda bambaşka bir yere koyuyor. Tariflerin içindeki Fransız yemekleri de Fransız İhtilali'nden canını kurtarıp Rusya'da gelecek arayan Fransız aristokratlarının eski çalışanlarının hafızasını taşıyor. Yemek kitapları, her yıl ödüllerle onurlandırılan hayatın her alanını kapsayan, yeni olmayan bir tür. Zaman zaman edebi lezzetler de taşıyan bu türü mutfaktan çıkarıp tarihin, coğrafyanın, sosyolojinin, psikolojinin ve iktisadın sokaklarında dolaştırmak yeni nesil okurların ve yazarların ilgi alanına girebilir. Bu kısa tur bile yemek kitapları hakkında konuşacağımız ne çok şey olduğunu gösteriyor.


Genç okurlar için macera dozu yüksek iki seriden söz edeceğiz. Miss Marple'a taş çıkartacak kadar yetenekli olan genç dedektif Nancy Drew'un maceralarının anlatıldığı Nancy Drew Günlükleri bu serilerden ilki. İkincisiyse, bugüne dek milyonlarca okura ulaşan ve bir anda kimsesiz kalan dört kardeşin hayatta kalma mücadelesini eğlenceli bir dille anlatan Vagon Çocukları. Her iki dizi de dünyada bugüne dek rekor satış rakamlarına ulaştı, sinemaya ve televizyona uyarlandı. Belirli bir yaş grubunu ana okur kitlesi olarak ele alan kitaplar, gerek dünyada gerek ülkemizde halen pek dikkate alınmıyor. Daha doğrusu edebiyatın, kitapların yalnızca yetişkinler için yapılanı ciddiye alınıyor. Çocuk edebiyatı yayıncılığı artık belirli kıstaslar dahilinde oldukça yetkin bir şekilde yürütülürken, uluslararası yayıncılık literatüründe young-adult olarak tanımlanan, yani genç-yetişkin (12 yaş ve üzeri) okuru hedefleyen kitaplar hala oldukça verimsiz bir alana sıkışıp kalmış halde. Turkuvaz Kitap, daha önce sinemaya ve televizyona da uyarlanmış dünyaca ünlü iki roman serisini Türkçeye kazandırarak, bu hedef doğrultusunda güzel bir adım attı: Genç Roman başlığı altında yayınlanan bu seriler, amatör bir genç dedektifin heyecan dolu maceralarının anlatıldığı Nancy Drew Günlükleri ile annelerini babalarını kaybettikten sonra tek başlarına kalan dört kardeşin maceralarını anlatan ve yazıldığı günden bu yana rekor satış rakamlarına ulaşan Vagon Çocukları. Nancy Drew Günlükleri 1930 yılından bugüne, her seferinde yeniden ve farklı yazarlar tarafından yeni maceralar eklenerek kaleme alınmış bir polisiye gençlik roman serisi. Kitabın ilk yazarı olan Mildred Augustine Wirt Benson, kendi ismini değil, Coralyn Keene takma adını kullanmış. Sonrasında, onlarca farklı yazar tarafından kaleme alınan yeni kitapların yazarları da bu takma ismi kullanmayı bir gelenek haline getirmişler. Kuzey Yıldızı'nın Laneti adlı ilk kitabın konusu kısaca şöyle: Amatör dedektiflik yapan Nancy'nin eski bir dostu olan Becca Wright, süperstarlara layık yeni bir yolcu gemisi olan Kuzey Yıldızı'nın gezi müdürü yardımcısı olmuştur. Kuzey Kutbu'na doğru ilk yolculuğuna çıkan gemide garip şeyler olmaya başlayınca Becca, Nancy'nin yardımına ihtiyaç duyar: Gemide bulunan yüzme havuzu mezarlığa dönmüş, çok ünlü bir yolcu tehditler almaya başlamış, görünüşte masum bir mini golf sahası bile tehlikeli bir oyun alanı haline gelmiştir. Bu gizemli yolculuk devam ederken, Nancy ve arkadaşları gemiyi kimin, neden sabote etmeye çalıştığını bulmak için maceradan maceraya koşarlar.


Son beş yüzyıl boyunca -dünyanın hemen her yerinde- merkezinde edebiyatın olduğu birçok mekanın varlığından söz etmek mümkündür. Bu mekanlar, bazen bir ekol oluşturacak kadar etkili ve sürekli toplantıların olduğu bir dernek hüviyetinde, bazen de aylaklar takımını barındıran bir üniversite havasında olabiliyorlardı. Bazen benzer görüşten yazarların safları sıklaştırdığı, bazen bir grup edebiyatçının birbirini görmek saikiyle uğrak yeri haline getirdiği, bazen de bir yazarın tek başına çalışma odası gibi kullandığı yerlerdi kahvehaneler. Kimi ayakta, kimi yıkılmış, kimi artık işlevini yitirmiş, kimi hala canlı, kimi geçmişini hatırlamayan, kimi hatıralarıyla yaşayan... İşte o kahvehaneler. Her biri tarihte büyük iz bırakmış dünya edebiyatının ölümsüz kahvehaneleri. Kahvenin her zaman bahane olduğu o mucize yerler. Kahvenin anavatanı Habeşistan'dır. Efsaneye göre Khaldi adında Habeşli bir çobanın keçileri tatmıştır ilk olarak bu kara-kırmızı meyvelerden. Keçilerin kemirdiği çalı bir arabica ağacıdır aslında. Çoban Khaldi, bu kemirme merasiminden sonra sürüsünün her zamankinden daha canlı ve hareketli olduğunu fark edince, hafif acı aromalı bu kara meyvelerden toplayarak, akşam evinde sıcak suyla karıştırarak içmeyi deneyecektir. Hikayemiz de böylelikle başlar. Habeşistan'da doğan kahve Yemen'e gelince sınıf atlar ve Arap tüccarlar eliyle yalnızca 100 yıl içinde Payitaht'a kadar ulaşır. Bu sıcak, lezzetli, içimi kolay, bedeni dinçleştiren, uykuyu kılıç gibi keserek geceleri aydınlatan keyif verici içeceğin bir mekana kavuşması da çok uzun sürmez. Halepli Hakim ve Şamlı Şems adlı iki girişimci tarafından dünyanın ilk kahvehanelerinden (1511 Mekke, 1521 Kahire) biri, 1554 yılında dönemin finans merkezi Tahtakale'ye açılır. Bu kahvehaneyle birlikte, mekan-kahve ve kamusal alan tanımları da yeni bir boyut kazanacaktır artık. Kahvehaneler, okur-yazar taifesi başta olmak üzere halkın büyük bir kısmının teveccüh gösterdiği yerler oldular her zaman. Halkın sosyalleşme alanlarını temsil eden ve yalnızca kahve içilen değil, aynı zamanda son havadislerin paylaşıldığı, şiirlerin okunduğu, sorunların konuşulduğu, hikayelerin anlatıldığı ve edebiyat sohbetlerinin yapıldığı yerler olarak da bilinen bu mekanların, sıklıkla mektep ve ocak kavramlarıyla birlikte anılmaları dönemsel işlevleriyle ilgilidir. Batılı Coffeehouse'ların ilki, İstanbul'u takiben yüz yıl sonra 1650'de, Jacobs adlı Lübnanlı bir Yahudi tarafından Londra'da açılacaktı. Aynı tarihlerde Venedikli tüccarlar tarafından Avrupa'ya getirilen kahve, satışa sunulmak üzere İtalyan sokaklarında dolaşıyordu. Venedik'in ilk kafe-kahve evi 1683'te açıldığında, satılan içeceğin ismiyle yeni bir mekan formuydu artık bu; Caffe. Ve devam eden yılarda tüm dünyada aynı isimle yerini alacaktı zaten; kahve, coffee, cafe, kaffee, qahwa, kofe. 1689'da Paris'in ilk kahve evi Cafe de Procope gündemdeydi. Ardından Viyana, 1700'lerin başında Almanya ve eş zamanlı olarak Avrupa'nın tamamına yayıldı kahve ve kahvehaneler. Kısa bir süre içinde, önce Brezilya ve sonra tüm Latin dünyasına ulaşacaktı bu mekanlar. Kahve, bir içecek olarak kendi mekan formunu oluşturmuş, gittiği her coğrafyada sohbet kavramıyla özdeş, kalabalıklarla arası iyi, etrafında toplanılmasına gönüllü ve kamusal alanın öznesi olmaya meyyaldir. Yalnızca varlıklarıyla bile Fransız Devrimi ya da Yeniçeri isyanlarının fitilinin ateşlenmesine vesile oldukları söylenen kahvehanelere, dini ve siyasi otoriteler tarafından meşru, sakıncalı, faydalı, isyankar gibi dönem dönem değişen çeşitli konjonktürel damgalar vurulmuştur. Bu mekanların toplumsal hareketlere rüzgar sağlayacak güç ve etki alanına sahip olmalarıyla, bahse konu bu damgaların bir ilgisi var elbette. Şeyhülislamlarla papazların, sultanlarla kralların aynı anda büyük alakalarına mazhar olup haklarında birçok fetvaferman çıkartılan, kahvenin bu olağan mekanlarının, toplanma merkezi işlevi gören hususiyetleri konumuzun esasını oluşturuyor. Toplumsal hayatın merkezine dahil oldukları ilk andan itibaren, sanatçı ve edebiyatçıların uğrak yerleri olan kahvehanelerin, bu bağlamda günlük sohbet, kamusal kimlik ve merkezi hayat gibi üç ana başlık altında değerlendirilmeleri mümkündür. Bu tip alanlar, edebiyatçıların mahfil, muhit, mekan arayışları ile çalışma odası ihtiyaçları arasında bir yerde konumlanırlar aslında. Ve o konumlarında misafirleriyle birlikte bir ömür yaşarlar. Son beş yüzyıl boyunca -dünyanın hemen her yerinde- merkezinde edebiyatın olduğu birçok mekanın varlığından söz etmek mümkündür. Bu mekanlar, bazen bir ekol oluşturacak kadar etkili ve sürekli toplantıların olduğu bir dernek hüviyetinde, bazen de aylaklar takımını barındıran bir üniversite havasında olabiliyorlardı. Bazen benzer görüşten yazarların safları sıklaştırdığı, bazen bir grup edebiyatçının birbirini görmek saikiyle uğrak yeri haline getirdiği, bazen de bir yazarın tek başına çalışma odası gibi kullandığı yerlerdi kahvehaneler. Güney Amerika'nın Paris'i Buenos Aires, öyleyse Cafe Tortoni. İyi kahve ve şehir kültürü. Arjantin'in en eski kafesi. Mayo Caddesi No:825. 160 yıldır aynı adreste ve 160 yıldır kapısı herkese açık. 1858'de Fransız göçmen Jean Touan açmış bu kafeyi. İlk günden beri köklü bir değişiklik yapılmadan bugüne ulaşmış. Koca bir şehrin hafızası burası. Şık bir iç tasarım, tahta masa ve sandalyeler. Federico Garcia Lorca ve Jorge Louis Borges'in kahve içtiği bir mekan, yeni bir şiire, yeni bir öyküye açılan kapılar. Duvarlarında buraya uğrayan yazarların fotoğrafları, imzaları, tabloları, el yazıları var. Şimdilerde tango gösterilerine ve şiir matinelerine ev sahipliği yapıyor. Canlı ve atak. Masalardan birinde kör kütüphaneci Borges, tango şarkıcısı Carlos Gardel ve şair Alfonsina Storni'yi sohbet ederken görebilirsiniz. Arjantinli heykeltıraş Gustavo Fernandez'in bu balmumu heykelleri oldukça dikkat çekici. Belki de yeryüzünde hakkında tango bestelenmiş tek kahvehane burasıdır. Borges'in her daim oturduğu masada zaman çoktan durmuş. Tango, kahve, şiir ve biraz daha Arjantin. Sigara, şekersiz kahve ve lacivert takım elbise. Hep aynı köşede. Uzun uzun dalarak sokakta olanlara. Düşünceli çoğu zaman. Ve neşeli. Herkesle sohbet ederek, şekersiz kahvesini yudumlayarak, günlük gazetelerini okuyarak ve eline kalem dahi almadan onlarca roman yazarak ''yaşar'' bu bereketli insan evreninde. Kim? Necip Mahfuz mesela. Konuşmadan anlatan yüzlerden, hayal gücünü kışkırtan hikayelerden ve kırılmış bakışlardan beslenerek, romanlarına sığmayacak kadar zenginleşecektir burada. Evinden çıkıp kahvehaneye yürümenin diğer adıdır hayat. Mahfuz'un ''kahvehaneler bize, Doğu'ya özgü yerlerdir, dostlarımızı orada tanırız cümlesi mühim ve güzel. Mahfuz, Ali Baba Kahvehanesi'nin müdavimiydi. Her sabah evinden çıkıp yürüyerek kahvehaneye gidiyor, orada gazetelerini okuyup eş dostla sohbet ediyordu. Sigara, şekersiz kahve ve lacivert takım elbise. Hep aynı köşede. Kahire ve kahvehane deyince, Han el-Halili Çarşısı'ndaki El-Fişavi kahvehanesini unutmak olmaz. Kurucusu Fişavi'nin adıyla bilinen 300 yıllık kadim bir kahvehane. Mehmet Akif Ersoy da gelmiş bu mekana, Necib Mahfuz da. Ayrıca Kral Faruk'tan Morgan Freeman'a uzanan geniş bir ziyaretçi listesi var. İsmiyle dikkat çeken Arap etkisindeki Alfama bölgesinde ya da Chiado'daki A Brasila Cafe'nin ön masalarında dalgın dalgın oturan bir Pessoa'ya rastlamak mümkün. Aquilino Ribeiro ve Alfredo Pimenta'nın yanı sıra kafenin en ünlü müdavimi Portekizli şair Fernando Pessoa imiş bir zamanlar. Lizbon'un en eski ve en ünlü mekanlarından biri olan A Brasila, Adrian Telles tarafından 19. yüzyılda Brezilya kahvesi ithal edip, satmak için açılmış ve zamanla entelektüeller, sanatçılar, yazarlar ve düşünürler için buluşma noktası haline gelmiştir. Şair General Henrique Rosa tarafından bir araya getirilen edebi simaların çoğu bu kafenin merkez üssü olduğu meşhur Orpheu dergisinin kurulmasında görev almışlar. A Brasila Cafe'ye uğrarsanız eğer Pessoa bronz bir heykel olarak aynı masada en huzursuz haliyle dalgın dalgın oturuyor hala. Cafe la Habana, başkent Mexico City'in edebiyat mabedi. Bucareli ve Morelos caddelerinin köşesinde bir kafe. Fidel Castro ve Che Guevara Küba Devrimi'ni planlamak üzere burada buluşmuşlar. Kahve ve sigara eşliğinde devrim. Duvarlarını, Mexico City ve Havana'nın siyah beyaz fotoğrafları süslüyor. 1952'deki açılışından bu yana Gabriel Garcia Marquez, Roberto Bolano ve Octavio Paz gibi yazarların daimi mekanı olmuş. Eğer dikkatli okursanız Bolano'nun başyapıtı Vahşi Hafiyeler'de Cafe la Habana'ya rastlayabilirsiniz. St. Germain meydanının ilk göz ağrısı 1885'ten beri varlığını sürdüren Les Deux Magots. 1933 yılından beri her yıl genç bir yazara edebiyat ödülü vermekle meşhurlar. Evet, edebiyat ödülü veren bir kafe. Simone de Beauvoir, Jean-Paul Sartre, Albert Camus, Pablo Picasso, Bertolt Brecht, Rimbaud, Ernest Hemingway, James Joyce, Andre Gide ve Jean Giraudoux gibi isimlerin sıklıkla ziyaret ettiği bir kafeden bahsediyoruz. Sartre ve Simone de Beauvoir'un yan yana iki küçük masada oturup, yazılarını yazdığı bir mekan. Ve kış gelir. Paris değişir. Sarte ve Simone de Beavoir, Les Deux Magots'daki masalarından kışlamak için Cafe de Flore'a doğru taşınıp, çıtır çıtır yanan sobanın yanında çalışmaya devam ederler. Apollianaire Paris Geceleri şiirini bu kahvede yazar. Boris Vian, Hemingway, Aragon, Rimbaud, Camus, Picasso ve Troçki gibi birçok isim bu masaların müdavimidir. Cafe de Flore, ezeli rakibi Les Deux Magots gibi her yıl genç bir yazara ilk eser ödülü veriyor. Ama mekanın sahibi Boubal bir zamanlar en kötü müşteri ödülünü Sartre'a vermiştir bile; Sartre benim en kötü müşterim. Önündeki kağıtları karalayarak saatler geçiriyor, üstelik sabahtan akşama kadar ısmarladığı tek içecekle yetiniyor. Düşman kardeşler; Cafe de Flore ve Les Deux Magots. Bu iki kahve dışında, Ernest Hemingway, Gertrude Stein, Scott Fitzgerald ve T. S. Eliot gibi isimlerin müdavimi olduğu La Rotonde ve birçok ünlü yazarla birlikte Yahya Kemal'in de uğrak yeri olan La Closerie des Lilas, Paris kahvelerinin kare asını tamamlarlar. La Closerie des Lilas'da Yahya Kemal'in sürekli oturduğu masanın kenarında şairin adını taşıyan küçük bir plakete rastlayabilirsiniz. 20. yüzyılın başlarında Jozsef Kiss, Mihaly Babits ve şair Geza Gyoni gibi birçok ismi ağırlayan, Budapeşte'deki edebiyatçıların buluşma noktası Central Kavehaz, Alman dışavurumcuların mesken tuttuğu Berlin'deki Cafe des Westerns, Nobel ödüllü şair Wislawa Szymborska ve Czeslaw Milosz da başta olmak üzere Polonyalı entelektüellerin tercihi Krakow'daki Nowa Prowincja, Kavafis'in barbarlarını beklediği şehirdeki dostlarıyla yaptığı akşam sohbetlerine eşlik eden İskenderiye'deki Adonis, fütürist şairlerin buluşma mekanı Floransa'daki Giubbe Rosse, Goethe, Dickens, Mark Twain burada Lord Byron, Gogol, Hans Christian Andersen ve Stendhal gibi birçok ismin masalarında oturup kahve içtiği Roma'daki meşhur Antico Caffe Greco ve Prag'daki o beş kahvehane; Franz Kafka, Eduard Bass ve Max Brod'un mekanı Cafe Montmartre, Nazım Hikmet'in Vltava Nehri'nin köpüklerine / Martı sesleriyle gelir İstanbul dizelerini yazdığı Cafe Slavia ve edebiyatçıların diğer üç toplanma merkezi; Cafe Louvre, Cafe Arco, Cafe Savoy. Dünya edebiyat kahvehaneleri başlığı altında, isimli-isimsiz binlerce mekanın arasından anabildiklerimiz bunlar. Gönül muhabbet istedikçe, kahve bahane olmaya devam edecektir, buna şüphe yok. Bir dönemin kültür ocakları sayılan İstanbul kahvehanelerinin hikayesini Sarafim Efendi'nin 1857'de Okçularbaşı'nda açtığı, müdavimleri arasında Namık Kemal, Süleyman Paşa ve Hasan Suphi'nin bulunduğu Uzunkahve ile başlatabiliriz. Ardından Küllük ve Marmara gelir. 40 kuşağı edebiyatçılarının merkez üssü olan Beyazıt Camii'nin bitişiğinde yer alan efsanevi Küllük Kahvesi, müdavimlerinin aynı isimle çıkardığı dergiyle de bilinir. 1950'li yıllarda Küllük yıkılınca edebiyatçı ve entelektüeller Marmara Kahvesi'nde toplanmaya başlamışlardır. Küllük ve Marmara dışında, 1950 kuşağının mesken tuttuğu Çınaraltı Kahvesi, Orhan Kemal ve arkadaşlarının mekanı olarak anılan İkbal Kahvesi, Sultanahmet'teki Adliye Kıraathanesi ve Salah Birsel'in orada hiç değilse bir kez oturmamış bir edebiyatçı bulmak zordur dediği Meserret Kahvesi, İstanbul'un en önemli edebiyat mekanları arasındadır.


Netflix gibi stream servislerinin izleme alışkanlıklarımızı doğrudan etkilediği bir gerçek. Deyim yerindeyse üzerimize sezon sezon boca ettiği yapımlarla, sezonlar arası olmasa da bölümler arası bekleme derdini ortadan kaldıran Netflix yavaş yavaş hepimizin evlerine sızıyor. Bir sonraki bölümü görmek için kılımızı bile kıpırdatmak zorunda olmamak güzel elbette fakat alıştığımız bu konforun bir noktadan sonra bizleri, Netflix ne verirse onu izlemek gibi bir çıkmaza sürüklediğini de unutmamalı. Öte yandan son birkaç yılda üretilen Netflix Original içerikleri ile en azından bilimkurgu türünde iyimser bakılabilecek bir hareketlilik yaşandığını söyleyebiliriz. Geçtiğimiz yıl yaşanan Stranger Things çılgınlığı Netflix'in bilimkurgu arşivini genişletecek yapımlara yahut alımlara yöneleceğinin bir göstergesi. Eylül ayının sonuna yetişen Maniac bu zincirin son halkası ancak gelip geçici bir rüzgar mı olacak yoksa ortalığı kasıp kavuracak bir fırtına yaratacak mı bunu zaman gösterecek. Yönetmenliğini True Detective'den tanıdığımız C. J. Fukunaga'nın üstlendiği dizinin kadrosunda Emma Stone ve Jonah Hill gibi yıldızlar yer alıyor fakat yüksek bütçe ve parıltılı yıldızlar bu defa bekleneni veremeyecek gibi. Maniac'ı izlemek büyük bir potansiyelin heba oluşunu izlemeye benziyor. Üstelik bu his sadece dizinin güçlü dinamiklerinden değil, yarattığı ve insanda 80'lerde yapılmış sıra dışı bir gelecek projeksiyonunu anımsatan muazzam atmosferinden kaynaklanıyor. Evinde bile kravatla oturan, güvensiz, depresif ve pişman hep pişman Owen karakteri, gırtlağına kadar klişe batağına gömülmüşken Hill'in başlarda makul görünen ancak bir noktadan sonra karakteri daha da derinlere gömen küçük, bir başka deyişle oynamadan oynamayı tercih eden oyunculuğu ile iyice sığ bir hal alıyor. Emma Stone'u izlemek biraz daha keyifli olsa da asla üstesinden gelemediği bir hesaplaşma halinde olan bağımlı ve dağınık Annie karakteri için de durum aynı. Edebiyattan sinemaya Amerikan eserlerinde kronik hale gelen ve son yıllarda pek çok yerli esere de sızdığını gördüğümüz; aile müessesesine savaş açma hali Maniac'ın asıl ajandası gibi. Owen ve Annie'nin başını çektiği, aileden yana dertliler kervanına neredeyse her karakter dahil, bir bakıma süper gelişmiş bir yapay zeka bile. Yapay zeka demişken depresyona giren -çerçeveyi biraz daha genişletelim- duygusal deneyimler yaşayan yapay zeka fikri de dizinin hemen her köşesine sinen yeni bir şey söyleyememe hastalığının bir diğer sonucu. Her şeyden biraz olsun isteyen nasibince alsın mantığıyla yapılmışa benzeyen, buna rağmen özgün, zihin açıcı ve izleyeni sarsacak bir şeyler ortaya koyamayan Maniac, Owen ve Annie'nin paylaştığı fantazyalar ile derinde akan hikayeyi iyice yavaşlatıp izleyicisini kaçırır mı? Yoksa zincirin bu kopmuş halkaları, sunduğu alternatif perspektiflerle diziye renk mi katar? Bilinmez. Kadrosundaki yıldızlar ile Maniac birkaç sezon uzasa bile makul bir izleyici sayısına ulaşacak, birkaç haftalığına da olsa adından söz ettirecektir ancak bu haliyle izleyicide derin izler bırakacak bir yapım olmaktan çok uzak görünüyor. Neredeyse yüz yıl önce ortaya koyduğu görelilik kuramları ile zamana ve evrene bakışımızı derinden sarsan Albert Einstein geçmiş, günümüz ve gelecek arasındaki farkın yalnızca ısrarlı bir yanılsamadan ibaret olduğunu söylüyordu. Çoğu zaman içten gelen bir sezgiyle kavradığımızı düşünsek de aslında zaman, yaşadığımız evrenin en kafa karıştırıcı fenomenlerinden biri. İster hafta sonlarının ne kadar çabuk geçtiğinden yakınanlardan olalım, ister karadeliklerin olay ufkunun ötesinde neler olduğuna kafayı takmış bir fizikçi, zamanın bazen başka türlü aktığına yemin edebiliriz. Onun doğasını, sebep sonuç ilişkilerinin gizemini, nedenselliği sorgulayan eserler her zaman dikkat çekici olmuştur. İthaki Yayınları'nın birkaç ay önce okuyucu ile buluşturduğu Hiçbir Şey Göründüğü Gibi Değil'de zamanın doğasına ilişkin sorularının yanında fantastik edebiyatın istisnai yerli örneklerden biri olarak güçlü kurgusu ve özgün dili ile özel bir ilgiyi hak ediyor. Bülent Ayyıldız'a 2017 Nisan'ında İz Yayınları'ndan çıkan Durun Yanlış Anladınız isimli öykü kitabının yanı sıra çeşitli dergilerde yayımlanan post-modern teknikleri ustaca kullandığı öykülerinden aşinayız. Bilimkurgu ve fantazyanın sıklıkla hafife alınmasının okurunu uzun yıllar Batı'dan gelen eserler ve onların plastik hissi veren kopyalarına mahkum ettiğini söyleyebiliriz. Öte yandan İhsan Oktay Anar gibi isimlerin estirdiği bereketli rüzgarların kendi mirasından beslenen çalışmaların çoğalmasına katkı sağladığı da bir gerçek. Kurduğu sahici ve sapasağlam ayakta durmayı başarabilen dünyası ile romanı bu yeni ancak kökleri derine inen geleneğe dahil edebiliriz. Atmosferin inşasına katkı sağlayan ritmi yüksek dilinin yanı sıra bu toprakların mitlerinin kurguyla ustaca harmanlandığı Hiçbir Şey Göründüğü Gibi Değil, sık rastlamadığımız türden bir roman. - Amerikan Tanrıları ve Sandman Serisi gibi eserleri ile şimdiden fantastik kurgunun efsaneleri arasında anılan Neil Gaiman bu defa kuzeyin güvenilmez tanrılarının hikayelerini anlattığı İskandinav Mitolojisi ile karşımızda. Çağımızın en iyi hikaye anlatıcılarından biri sayılan Gaiman'ın dokuz alemin kadim masallarını yeniden yorumladığı kitap eylül ayında raflardaki yerini aldı. - Yeni sezonunu dört gözle bekleyen Rick and Morty meraklıları için iyi haberler var. Üçüncü sezonu ile izlenme rekoru kıran serinin Zac Gorman imzalı çizgi romanı Marmara Çizgi etiketi ile piyasaya çıktı. Tulgan Köksal'ın başarılı çevirisi ile okuyacağımız çizgi romana CJ Cannon'un çizgileri hayat veriyor. - İngiliz Fantezi Topluluğu tarafından 2004 yılından bu yana verilen İngiliz Fantezi Ödülleri sahiplerini buldu. Geçtiğimiz üç yıl boyunca The Broken Earth serisi ile ambargo koyduğu Hugo ödülüne bu yıl Locus ve Nebula'yı da dahil eden N. K. Jemisin, The Karl Edward Wagner Özel Ödülü'nü de alarak geceyi boş geçmedi. - Fantezi okurunun Game of Thrones serisinden tanıdığı George R. R. Martin'in novellası Nightflyers'in Netflix ve Syfy ortak yapımıyla ekrana taşınacağı haberi bilimkurgu severler arasında büyük heyecan yaratmıştı. Yok olmanın eşiğindeki dünyadan insanlığın kurtuluşunu bulma umuduyla ayrılan bilim insanlarını konu edinen hikaye güçlü bir uzay draması arayanları tatmin edecek gibi. Aralık ayında yayımlanması planlanan dizinin uyarlandığı Nightflyers dışında 5 öykü daha içeren derleme Gece Kuşları ismiyle Dex Kitap tarafından Türk okurun beğenisine sunuldu.


2010'da, New York'un meşhur, büyük sahaf ve kelepir kitapçısı Strand'den metroda okumak için Don DeLillo'nun White Noise'ını satın alan bir okurun dikkatini, kitabın önceki sahibinin kitabın içine aldığı notlarda komik bir dille yazarla dalga geçmesi, kavga etmesi dikkatini çekmiş. Kitabın kapağındaki ismi takip edince, notların sahibinin kısa süre önce ölmüş olan deneysel romancı David Markson'a ait olduğunu fark ediyor. Durumu takip ettiği zaman, Markson'ın tüm kütüphanesini özellikle sevdiği bu sahaf aracılığıyla tekrar dolaşıma çıkmasına karar verdiği, ölümünden sonra 63 kutuya sığan kütüphanesinin Strand'in koleksiyonuna herhangi bir özel muameleye tabi tutulmadan, diğer ikinci el kitapların arasına karıştırıldığı ve satılmaya başladığı ortaya çıkıyor. Markson'ın yalnızca eğlenceli olmaları, tarihi değer taşımalarıyla değil, kendi eserleri konusunda da pek çok ipucu verme potansiyeli taşımalarıyla da meraklısı için önemli olan notlarıyla dolu bu kitaplar, kitapseverler arasında ufak bir heyecana yol açtı: 2010 civarındaki haberlerde meraklıların hemen Strand'e koşup buldukları Markson kitaplarını ve üzerlerindeki notları konuşmaya başlamalarını görebiliyoruz. Kitaplara ciddi bir şekilde merak salan, koleksiyoncu eğilimleri olsun olmasın hayatı boyunca çok sayıda kitap, belge biriktiren herkesin bir noktada düşünmesi gereken konulardan biri bu: Bu kitaplar ne olacak, bu kitaplar nasıl onların değerini bilecek birinin eline geçecek? Markson'ın çözümü bir yönüyle rastgeleliğe, talihe teslim olan, ama rastgeleliğe bırakma işini emin bir ele teslim ederek yapan bir çözüm olmuş: New York'un en merkezi, en tanınmış sahafının raflarında duran kitapların onlarla gerçekten ilgilenecek birilerine ulaşma ihtimali çok daha büyük belli ki. Öte yandan, bu durumlarda çoğumuzun ilk aklına gelen çözümden, bir üniversite kütüphanesine ya da bir edebiyat vakfına aktarılma, orada sınıflandırılma ve araştırmacılara sunulma çözümünden tümden vazgeçmiş bunu seçerek: Kitaplarını belli bir bina içinde korumaya çalışmak, sakınmaktansa, rüzgara saçmayı tercih etmiş. Emin Nedret İşli, hem edebiyatçılığın, hem eski kitap uzmanlığının hem de hayatının kırk yılından fazlasını verdiği sahaflık mesleğinin kıdemlilerinden. Yeni yayımlanan kitabı Sahafname ile, tüm bu yılların tecrübesi içinden süzerek seçtiği 37 konu üzerine yazılarıyla okuyucuyu Türkiye matbuat aleminin 19. ve 20. yüzyıllarında bir geziye çıkarıyor. Takipçileri, bu yazıları Cumhuriyet Kitap'taki Kirli Çıkı köşesinden tanıyor. Yazıları tek tek ele alınca, her biri ufak bir ders niteliğinde; hakkında az ya da çok bilgimiz olan pek çok ismin bilmediğimiz yönleriyle, insani, gündelik taraflarıyla, onlardan kalmış birinci elden belgeler aracılığıyla karşılaşıyoruz. Meraklısı için, pek çok belge Osmanlıca asıllarının faksimileleriyle birlikte verilmiş olmasıyla, Osmanlıca elyazısını çalışmak isteyenler için de çok değerli bir kitap Sahafname. İşli, yalnızca belgeyi sunmakla kalmıyor, her bir belgedeki olayları, kişileri bağlamına oturtmamızı sağlayan temel bilgilerle de destekliyor yazıları; böylece kişiler, kişilerin birbirleriyle ilişkileri somutlaşıyor okur için. 1850'lerde Samsatlı Lukianos'un çevrilmeye başlamasından harf devriminin ilk uygulamalarına, Abdullah Cevdet Bey'in maceralı hayatının ve kütüphanesinin öyküsünden Türkiye'ye telefonun girmesine, İstanbul'un en eski rehberlerinden Küllük Kahvesi'nin nüfus sayımına, Nail Çakırhan ve Sertel'lerin ufak bir kitapçıda Nazım Hikmet'in en önemli kitaplarını basmaya başlamalarından bugün hala işlerinden faydalandığımız Sander Kitabevi ve Yeditepe gibi yayımcılara varan bir panorama çiziyor kitap. Belki bu kadar özenle seçilmiş belgeleri art arda okumanın yarattığı yanıltıcı bir etki olabilir bu, ama yine de acaba 1900-1960 arasındaki yazın dünyamız 1960-2020 arasındakinden çok daha renkli miydi? diye düşündüm kitabı okurken. İbnülemin Mahmud Kemal, Abdullah Cevdet Bey, Hasan Ali Yücel, Reşad Ekrem Koçu, Abdülbaki Gölpınarlı, Nahid Sırrı Örik, Halit Ziya Uşaklıgil, Hüsamettin Bozok, Cahit Sıtkı Tarancı, Hakkı Tarık Us, Arslan Kaynardağ gibi isimlerden kalan belgeleri sunarken, İşli'nin alttan alta akan bir teması, bir leitmotif'i var: Eski zaman beyefendisinin bir türünü, eskilerin kitapseverlerinin, edebiyatçılarının karakterlerini resmederken, bu insanların birbirleriyle ilişkilerini, önem verdikleri konuları da gösteriyor bize; fikirleri, görüşleri ne kadar ayrı, mizaçları ne kadar zıt olursa olsun yaptıkları işe gösterdikleri özene, hayat üsluplarına dikkatimizi çekiyor. Kitaptaki tüm yazıların asıl ortak mesajı ise sahaflık mesleğinin önemi ve misyonu. İşli, bunu hem sunuş yazısında hem de Arslan Kaynardağ üzerine yazdığı bölümlerde açıkça belirtiyor: Sahafın eline, mesleği gereği, başkasının eline düşerse yok olabilecek, ama meraklısı için büyük değer taşıyan belgeler geçecektir; sahafın kültür dünyasındaki asıl görevi, işte bunları görebilecek, tanıyabilecek düzeyde bilgili ve ilgili olmak, bu belgeleri değerini bilecek kişilere ulaştırmayı başarmak. İşli, bu kitabında, bunun nasıl yapılması gerektiğine pek çok örnek sunmuş. Türkçenin en tanınmış, kitapları en çok basılmış edebiyatçılarından Nazım Hikmet'in tam bir bibliyografisinin elimizde olmadığına, İstanbul şehir rehberleri tarihçesini yeterince bilmediğimize dikkatimizi çekiyor örneğin. Bugünü ve yarını daha iyi anlamak, hakkıyla yaşayabilmek istiyorsak dünü unutmamak, hakkını vermek zorundayız. Biricik, özel sandığımız kendi ömrümüz, benzer kişilerin benzer rolleri tekrar tekrar oynadığı bir spiralin kıvrımlarından birindeki bir an sadece: sahaflık mesleği, bunu görmekte, anlamaya başlamakta en büyük yardımcılarımız arasında. Görsel: Ünlü edebiyatçı ve gazeteci, kitap meraklısı Orhan Duru'nun ekslibrisi.


B. Nihan Eren'in Hayal Otel'i, bir taşra yamacına kurulan otele çağırıyor okuru. Uzatmalı evliliklerinden kaçıp bu oteli yapmış bir çiftle tanışıyoruz önce. Her biri farklı hikayelerin içinden çıkıp da gelmiş konuklar ise otelin herkes için bir kaçışı işaret ettiğini gösteriyor. Kuşağım, yazdığı ne tür bir edebiyat eseri olursa olsun mekanın üzerine gitmekten, içine girmekten ve karakterlerini bu tanımlı boşluğun içerisinde bina etmekten hoşlanıyor. Romanda, öyküde ve şiirde onlarca kitapla sağlamasını yapabiliriz bunun. Bir adım daha öteye taşımak gerekirse, o sözünü ettiğim mekanın bir biçimde eve indirgendiğini iddia etmek boşa olmayacaktır. Bunu bana ilk anımsatan Adalet Çavdar olmuştu. Bir söyleşide, kuşağımın ev ile olan derdini sormuş, ben de, evi daha üst ölçekte mekanla eşitlemiş, bizi dönüştüren bir şey olarak ele aldığımızdan dem vurmuştum. B. Nihan Eren'in pandemi günlerinin hemen öncesinde Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkan kitabı Hayal Otel de, benzer bir mekan anlatısı olarak öne çıkıyor. Numaralar yerine on iki farklı bitki ve ağacın isimleriyle tanımlanmış odalarıyla, bir taşra yamacına kurulan otele çağırıyor okuru. Bir taraftan bitmiş bir otel değil bu, kitabın başından sonuna bir tamamlanmaya şahit oluyoruz. Uzatmalı evliliklerinden kaçıp bu oteli yapmış bir çiftle tanışıyoruz önce. Baş kahramanlarımız onlar şüphesiz. Otelin açılışı yapılmasa da birer konuk olarak kabul edilen kişilerin sayısı birer ikişer artmaya başlıyor sonra. Ahmet, Meryem, Deniz, Leyla, Doruk, Nilüfer, ötekiler ve her birinin geride bıraktığı hikayeler otelin içine doluşuyor. Her biri farklı hikayelerin içinden çıkıp da gelmiş zira, ki yazar bize o detayda bir sunum yapmıyorsa bile bu hikayelerin epey zorlu olduğuna, Hayal Otel'e gelişin her biri için bir kaçışı işaret ettiğine ikna oluyoruz. Odalar bir bir dolarken, bir kasırga haberi yayılıyor. Coğrafi olarak oldukça korunaklı görülen bu kaçış kasabasının üzerine kara bir bulut gibi çöküyor böylece endişe. Tıpkı bu küresel salgın günlerinde yaşadığımız gibi insanlar alışverişlere koşuyor, belediyenin anonsuyla evlerine kapanıyor. Hayal Otel'in bir eve dönüştürüleceğinin ilk sinyalini de burada alıyoruz belki, henüz resmi açılış yapılmadığından aslında hiçbirinin orada olmaması gereken konukların tümü bu kaçış mekanına saklanıyor. Kasırgadan, kaçtıkları şeylerden ve biricik korkularından Hayal Otel'e sığınıyorlar. B. Nihan Eren'in Hayal Otel'de bir araya getirip henüz açılışı yapılmamış otel odalarını doldurduğu karakterlerin simgesel olduğuna şüphe yok. Kanundan, evliliklerinden ve çoğunlukla kendilerinden kaçan bu kişilerin bir bir içine girilip kitabın politize edilmesi mümkün müydü? Neden olmasın. Fakat yazar bunu okurun gözüne sokabilecek, hikaye boyunca aralık bırakılan kapıları sırayla kapatabilecekken yapmıyor. Okur, Ahmet'le Meryem'in neden kaçtığını, hangi sebeple kendilerine başka isimler taktığını bütün detayıyla bilsin istemiyor. Neden mi? Çünkü Hayal Otel'i bir öykü olarak kurguluyor. Anlatıyı, karakterlerin kendi hikayelerindeki eksiklerin izahıyla kalabalıklaştırmak istemeyen yazar, böylelikle metne bir öykü tadı verebilmiş. Gelgelelim, Hayal Otel apaçık bir roman kurgusuna sahip. Bitki ve ağaç isimleriyle tanımlanmış odalardan oluşan bölüm başlıkları, pekala birer öyküden öte derli toplu bir romanın bölümleri. Okaliptüs bölümünden itibaren artan tansiyona kadar, yani kitabın son iki bölümüne kadar, oldukça durağan bir akış ve deyim yerindeyse, çizilen genel çerçevenin köşelerinden geçilen bir olay örgüsü okuyoruz. Buraya kadarki bölümlerin hiçbiri bağımsız birer öykü değil, tek başlarına okunduğunda anlamlı değiller, ancak Hayal Otel'in içerisinde işe yarar bir şeye dönüşüyorlar. Yazarın önceki kitapları Yavaş ve Kör Pencerede Uyuyan ile kendini ispatlamış öykücü biçemi ve yayıncının müdahalesizliği, Hayal Otel'i, mekanın evleştirilmesiyle zenginleşen şahane bir roman olmaktan alıkoymuş bana göre. Nasıl bir şey tarif ettiğimi merak edenler, Sema Kaygusuz'un benzer bir konaklama tesisi imgesiyle örneğine az rastlanır bir toplumsal anlatı sunduğu romanı Barbarın Kahkahası'nı okuyabilirler.


Televizyonlarda yemek programları revaçta. Sadece yemesini değil, izlemesini de seviyoruz vesselam. Sadece televizyonlar mı? Sosyal medya üzerinde yemek yapanların ciddi takipçi kitleleri var. İnternet kocaman bir yemek tarifleri kitabına dönüşmüş durumda. Peki bu kadar çok kaynak varken neden hala yemek kitapları yazılır? Şikayetçi olduğumu sanmayım. Yazılan her yemek kitabının insanlığın ortak hikayesinin enfes bir kesiti olduğunu düşünüyorum. Bu merak, kendimi kaptırdıktan sonra bir iptilaya dönüştü. Bir konu açıldığında hemen yemek kitabı var mı diye soruyorum. İskenderiye'den gelen arkadaşıma Mısır yemek kitaplarını, Lübnan'a gidene yemek kitapları siparişi ve internet üzerindeki sohbetler. Evet, bilmediğim dillerin içine sürüklüyor beni bu tutku. Nereye gideceğini bilmediğim ama heyecan veren bir serüven. Yemeğin veya yemek kültürünün hikayesi değil, yemek kitapları sadece. Diğerlerinin içine girersem boyumu aşar ve boğulurum diye korkuyorum. Annelerimizin yaptığı yemeklerin bizlerin, zihnimizin biricik yemek kitapları olduğunu düşünüyorum mesela. Bayram ziyaretinde annemi razı edip ona çocukluğunun, gençliğinin yemeklerini anlattırdım. Ses kaydı da aldım, Yemek hakkında bilmen gereken ilk şey dedi annem, Kısık ateşte pişirmen gerektiğidir. İnsan gibi, sabırla pişmesi gerekir. Doğrusu iyi bir dersti. Sonra yemeklerden konuştuk. Çocukluğunun yemekleri, sofraları. Her biri gözünde canlandı ve anlatmayı sürdürdü. Bayram bitti ve ben evime döndüm. Yolda elbette yemekler hakkında konuşmayı sürdürdük. İlginç yemek kitabı maceralarını anlatırken aklıma Rusya'dan Eldeniz'in gönderdiği yemek kitabı geldi. Pandemi sürecinde uluslararası postada geciken bir kitap. Eldeniz'den bahsetmeliyim, evet. Onunla yemek kitapları vesilesiyle sohbeti koyulaştırdık. Yolu Türkiye'den geçmiş bir Azerbaycanlı, şimdi Rusya'nın tarihi şehirlerinden birinde yaşıyor. Kendisiyle Çarlık dönemindeki bir Rus yemek kitabı üzerine konuşmuştuk. Bunu Sabit Fikir'in Temmuz sayısında anlatmıştım zaten. Ama başka bir kitap gönderdi Eldeniz. Göndermeden önce bu yemek kitabı hakkında konuşmuştuk. Bildiğin gibi değil dedi. Bu kitap menülerden oluşuyordu. Daha doğrusu önemli kısmı menülerden müteşekkildi. Rusya'nın tarihi derinliği içinde verilen ziyafetlerden kocaman bir yemek kitabı vücuda gelmişti. Ne güzel. Hem tarih hem coğrafya hem de edebiyat aynı kapağın arasına toplanmış. Menüleri gezerken Rus aklının kıvrımlarına yolculuk yapıyorsunuz. Mesela? Çeşme ve Sinop gemilerinin gövdelerinin tamamlanması şerefine verilen bir yemek davetinin menüsü. Yer de Odessa. Yani Karadeniz'in kıyısı. Gemilerin isimlerinin simgelediği anlam açık: Sinop ve Çeşme'de Osmanlı donanmasına verdikleri ağır hasarı milli bir gurura dönüştürmüşler. Bu büyük gemilerin inşası aynı zamanda görkemli Rus çarlığının mesajlarını ileteceği bir medya. İştahım kaçıyor ve başka sayfalara geçiyorum ve Gogol'u görüyorum. Güzel bir tablosu var. Sonra Tolstoy ve diğer edebiyatçılar. Onların kitaplarında geçen yemek tasvirleri de yemek kitabının içine dahil oluyor. Daha önce elime geçirdiğim Finlandiya yemek kitabından çok daha fazlası var içinde. Fince yemek kitabında ancak mutfak araçları ve avlanan tavşanlar vardı farklılık olarak. Oysa Ruslar, yemeklerin tabloları dahil olmak üzere tüm kültürlerini açıyorlar. Kitaplarda lezzetin izini bulmak mümkün ama edebiyatçılara bir yemek kitabının içinde rastlamak heyecan uyandırıcı. Refik Halid Karay'ın Mutfak Zevkinin Son Günleri kitabı aklıma geliyor. Evet bir yemek kitabı değil ama ondan yola çıkılarak çok güzel bir yemek kitabı neşredilebilir. Neden olmasın? Menülerin aslında bir yemek kitabı olabileceği düşüncesi geliyor aklıma. Ömür Akkor'un yazdığı Zennup 1844 işte tam da buna bir örnek. Hikayelerin içine serpiştirilmiş yemek tarifleri aslında bir menü. Zennup, Akkor'un büyükannesinin ismi; 1844 de ilk yemek kitabımız olan Aşçıların Sığınağı'nın neşir yılını temsil ediyor. Artık ziyaret ettiğimiz lokantaların menülerinden bir adet rica etmeye de başlarım derken Taksim'deki İş Bankası Kitabevi'ne yolum düşüyor. Bir kitap: Osmanlı ve Avrupa Sofralarından Menüler yazarı da Sumru Toydemir. Aile yadigarı menüleri bir araya getirerek kitaplaştırmış. Heybeden çıkan menüler neyse onlarla yetinilmiş. Ama az da değil menüler. Enver Paşa'nın 1912 yılında verdiği davetin menüsü de var, 1913 yılına ait Hilal-i Ahmer Darülfünun Hastanesi'ndeki bir davetin menüsü de. Eskiden birlikte yenilen yemeklerde menüler imzalanırmış veya meraklı birisi herkese imza attırırmış. Bu sayede yemekte kimlerin olduğunu görebiliyoruz bazı menülerde. Sultan Reşat ve Sultan Vahdettin'in menüleri olduğuna göre Osmanlı'nın son döneminin yakın tanığı olmalı menü koleksiyoncusu. Yediği içtiği onların olsun da biz tariflerini alalım dersek şansımıza küseceğiz, çünkü tarifler yok. Ama yemek isimleri ortada. Menüleri gezerken bir isim çıkıyor karşımıza: Abdülhak Hamid adına sevenlerinin verdiği bir davet. Bir edebiyatçı için dostlarının verdiği ziyafete ait menü. Örneği bugün var mıdır bilmiyorum ama bir yazar için unutulmaz bir hatıra olsa gerek. Menüde farklı yemekler olabilir ama hepsinden öte, sofrada edebiyat var. Rus yemek kitabında da, Ömür Akkor'un Zennup 1844'ünde de Osmanlı ve Avrupa Sofrasından Menüler'de de geçmişi bir sofrada toplamanın gayreti var. Her yemek kitabı kısık ateşte pişmiş bir geçmiş diye mırıldanıyorum kendi kendime. Yemek kitaplarının büyülü dünyasına adım attığımda bu kadar lezzetli anekdotlarla karşılacağımı ummuyordum. Ama şimdi? Evet, yemek kitapları unuttuğumuz pekçok şeyi hatırlamamıza yardımcı olabilir. Eğer hayallerinizdeki yemek kitabını bulmadıysanız onu yazmayı deneyebilirsiniz. Menüler size yardımcı olacaktır ya da benim teşebbüs ettiğim gibi aile büyüğünüzün burnuna ses kayıt cihazınızı dayayabilirsiniz. Yemek kitabınız yayınlanmasa bile paha biçilmez hatıralar toplamış olacaksınız. Bundan emin olabilirsiniz.


Steve Almond Küçük Güzel Şeyler için yazdığı giriş yazısında Cherly Strayed'la tanışmalarını anlatmış. Bir web sitesinde, okurlara hayata dair tavsiyeler veren köşenin yazarı olarak parasız bir işe başlamış Almond, köşenin adı Sevgili Şeker olmuş. O kendince, hem nezaket kurallarını aşındıran hem de son derece dürüst bir köşe yaratmaya çalışmış. Ona göre Şeker, sorunlu bir geçmişi olan sivridilli bir kadınmış. İnsanların acılarıyla başa çıkamadığı yerlerde espriyle işi kotarmayı başarmış Almond. Köşeyi bir yıl boyunca yazdıktan sonra bırakmış ve ona Şeker için hayranlık mektubu yazan tek kişi olan Cherly Strayed'a bu işi yapmak isteyip istemeyeceğini sormuş. Sonra Cherly işi devralmış. İnsanların sorunlara kendi hayat hikayesinden parçalar sunarak cevap vermiş. Şeker bir köşe olmaktan çıkıp zaman içerisinde gizli saklı otobiyografik bilgiler veren bir esere doğru yönelmiş. Cherly Strayed, bu köşeden önceden de kendini kanıtlamış bir yazar, Pegasus Yayınları tarafından Türkçeye kazandırılan Yaban adında çok satan bir romanı var. Evet, Küçük Güzel Şeyler çoğumuzun eline almaya çekineceği kitaplardan biri ama size tavsiyem ilk iki mektubu ve cevaplarını okumadan kitabı öylece bir köşeye bırakmamanız. Hepimiz çoğu zaman anlaşılmadığımızdan, dinlenmediğimizden, duyulmadığımızdan, fark edilmediğimizden, sırtımıza çok fazla yük bindiğinden şikayet edip duruyoruz. Söylenerek yaşıyoruz. Kendimiz dışında çok az hikayenin gerçekten nasıl olduğunu biliyoruz. Bizi anlamayan, dinlemeyen, duymayan, fark etmeyenler olduğu gibi biz de başkalarına aynı şekilde davranıyoruz. Herkes kendi küçük fanuslarının içerisinde kalakaldı. O yüzden yalnızlık bu kadar moda oldu. Oysa yalnızlık çoğu zaman çıkmaz doğurur. İnsanın var olması aynada kendini görmesiyle değil bir başkasının aklında kalmasıyla olur. Cherly Strayed'ın insana düşündürdüğü çok fazla şey var. İnsanların ona yazdığı mektuplarla ve onun cevaplarını okudukça küçük küçük aydınlanmalar yaşıyorsunuz. Hayatta başınıza gelmeyeceğini düşündüğünüz şeyleri yaşayan insanların nasıl ayakta kaldığına ve onları hiç tanımayan bir insanın onlara devam etmelerine yetecek umudu vermesine şahit oluyorsunuz. En önemlisi de mektup yazmayı, içinizi dökmeyi hatırlıyorsunuz. Steve Almond'un giriş yazısında bahsettiği üzere, Cherly Strayed insanların cevap aradıkları sorunlarına kendi hayatına bakarak cevap veriyor ve bu, ayakta kalmaya devam etmeye dair bir umut oluyor. Aynı zamanda kendisine ait, belki yıllardır konuşmadığı dertlerini de gün yüzüne çıkarıyor. Küçük Güzel Şeyler'i okurken insan bazen meseleden çok fazla uzağa atabiliyor kendisini. Bunun nedeni kendimizin sorunları dışında başkalarının sorunlarını duymak, okumak ya da konuşmak istememiz olabilir elbette ama bazen de Strayed'ın bilgiçliği okuru ondan uzaklaştırıyor. Biz insanlar, dertlerimizle diğer insanların da dertlenmesini isteriz kimi zaman. Haksızlığa uğradığımızı düşündüğümüz zamanlarda sen haklısın, onlar kötüyü duymak isteriz. Strayed, bunlardan hiçbirini yapmıyor. Ona dertlerini anlatan insanlara merhamet etmiyor ve anlattıklarına bakınca kendine de merhamet etmeyi pek tercih etmiyor. İlk mektupta okuru ona, birine seni seviyorum demek için doğru zamanın ne zaman olduğunu ve sevmek meselesinin aslını astarını soruyor. Şeker ise ona uzun uzun sevmek kelimesinden korkmak ve onu kullanmak arasındaki ince çizginin aslında aynı olduğunu anlatmaya çaba sarfediyor. İlişkilerde stratejileri çöpe atmak gerektiğinden, bunun çirkin olduğundan bahsediyor, cesur ve özgün olmanın daha önemli olduğunu dile getiriyor. Seviyorum kelimesindeki iki taraf içinde iyileştirici olan yanı ortaya çıkarmaya çabalamanın bizzat kendisinin iyileştirici olduğunu anlatıyor. Bu sadece bir örnek. Okudukça insan anlıyor ki aslında dünyanın neresinde yaşıyor olursak olalım temel sorunlarımızın başında sevmek, sevilmek, yalnızlık korkusu geliyor. Ve bir de olmak istedikleri şeye nasıl ulaşabileceğini sorup duruyor herkes. Açlık gibi işsizlik gibi bir dert kaybolmuşluk, arayış ve yalnızlık. Üstelik çoğumuzun aramaya mecali bile yok artık. Kitabın sonunda Şeker'le yapılmış bir röportaj yer alıyor. Röportajda siteye yazılan mektuplardan ve onları nasıl cevapladığından bahsediyor. Muhabir ona Yirmilerindeki gençlere bir tavsiye verecek olasaydın ne olurdu? diye sorduğunda ise cevabı Bir kitapçıya gidip on tane şiir kitabı alımalarını ve her birini beş kez okumalarını tavsiye ederdim. Çünkü gerçek orada, diyor. Ve onlara bağışlayıcı olmalarını öneriyor. Kimileri için asla elini sürmeyeceği bir kitap Küçük Güzel Şeyler. Ne bir terapi ne de bir kişisel gelişim kitabı. Bir tür dertleşme ve evin büyüğüne akıl danışma metni bu. Hepimiz kimi zaman çok akla ihtiyacımız olduğunu düşünür, başımızdan geçenleri yakınlarımıza anlatır ve onları dinleriz. Sonrasındaysa genelde aklımıza ilk geleni uygulamaya koyarız. Nedeni bilinmez. Ama bazen hiç tanımadığınız bir yabancıya meseleyi anlattığınızda nedense onun aklı size iyi gelir. Cherly Strayed işte pek çokları için o yabancı insan olmuş.


Tekli koltuğun amacına uygun kullanıldığı, yalnızlıktan edebi anlamda şikayet edenlerin/kutsayanların gerçek yalnızlıklarla imtihan edildiği günlere geçtik. Dünyanın belli noktalarında hızla kıpırdayan insanın yerini bekleyen ve uyuklayan insan aldı. Artık sabit bir ev eşyasına dönüştük. Artık her şey gerçek! Ölüm sarışın kafalara da eşit şekilde dağıtılıyor. Tüm duygusal yaklaşımlar, pişmanlıklar, imal edilen gerçeğe tosluyor. Artık çok geç. Yetişmenin, aşkın, dokunmanın, nefes almanın etrafı ölüm tehlikesi yazısıyla çevrildi. Hiç kimsenin geç kalmak gibi bir bahanesi kalmadı. Herkes kendi evinde, tam zamanında. Tekli koltuğun amacına uygun kullanıldığı, yalnızlıktan edebi anlamda şikayet edenlerin/kutsayanların gerçek yalnızlıklarla imtihan edildiği günlere geçtik. Dünyanın belli noktalarında hızla kıpırdayan insanın yerini bekleyen ve uyuklayan insan aldı. Güvenli bölgemiz olan prizlerin yanında konumlandık. Artık sabit bir ev eşyasına dönüştük. Ölüme yakınlaşmak arkada bıraktığımız kelime, marka, lüzumsuz kaygı yığınıyla yüzleşmemizi sağladı. Durulduk. Aynalara başka anlamda bakar olduk. Gözlerdeki bilmişlik yerini mülteci dinginliklere bıraktı. Yıllardır konforu dışarıda konumlayanlarsa şu an evde kalınması konusunda insanları ikna etmeye çalışıyor. İnsan, Pavlov'un Köpeği gibi yalnızca kalabalıklar ve ışıltılı mekanlarda ses çıkarabilen, kendini bulan bir varlık olarak inşa edildi. Ancak markaların birer temsilcisi olarak süslü caddelerdeki yürüme misyonu yarım bırakıldı. Markalar silindi. Reklamlar soluklaştı. Gizem kiminde korku uyandırır kiminde ise tesirsizlik. O sürekli meşgule aldığımız kendimizle baş başa kalma işine, mecbur kaldık. Sosyal medyada teşhir edilen popülist vicdandan, iç sesin aktardığı hakiki vicdana geçiş sıkıntı oluşturdu. Herkes uzaklaştığı yeri özler oldu. Özlemenin ve aşkın tabiatı böyle tabi. Yitirilmiş, uzak bırakılanla alakalı. Kozmetik yavanlaştı, telefonlar sıktı, filmler izlendi. Duvarlara bitişik ahşapların arasına özenle yerleştirilen ve uzun süre kıpırdamamış yapraklar yeniden açılmaya başlandı. Zihne bir ara form konmadan, daha berrak kafalarla hitabın, kelimelerin çarpıp çarpıp anlam kazandığı bünyeler olduk. Biz kitaplığın yanına oturtulmaya mecbur bırakıldık. Sürekli değişen görüntülerden azad edildik. Sarf edilen çaba kadar ilerleyebileceğimiz sayfalarla yüzleşmek durumunda kaldık. Uzun süre sabit bir yere bakmak vücuttaki sentetik enerjiyi de boşa çıkardı. Yavaş yavaş demlendik. Bronşlara saldıran bu virüs belki de insana biraz oturup dinlemeyi öğretiyor.


Bilginin kolayca ve müdahaleye açık şekilde dolaşıma girebildiği günümüzde benzer alanda eleştirel mizah yapanlar ve referans mizahını seven karikatüristler de haliyle daha çok göz önüne çıkıyor ve dikkat çekiyor. Neyestani, yaşadıklarını hayali bir hamamböceği karakteri üzerine yıkarak tüm anlatı boyunca ondan kaçmaya çalışıyor, bunu yaparken bir yandan da İran'daki sosyopolitik ortamın önünde açtığı deliklere düşmeden özgürlüğüne kavuşmaya çalışıyor. Mizah kulakta komik çınlasa da ciddi bir mesele. Hele de insanların öncelikli değer verdiği, hayatını etrafında biçimlendirdiği, eleştirisini önemsediği, hassasiyet kapsamındaki konulara değdiğinde tam anlamıyla barut fıçısına dönen bir mesele. Siyasetin, sosyal meselelerin, tarihsel birikimle mirasın veya din ve kültür başlıklarının etrafında gezindiği zaman, mizahın -amiyane tabirle- güldürmekten çok düşündürdüğünü, hatta dünyanın birçok yerinde sorumlularının başını yasal ve sosyal platformlarda ister istemez belaya soktuğunu söylemek yanlış olmaz. Bu anlamda düşünce özgürlüğünün, eleştirinin mizahla harmanlanarak insana ulaşabilecek en kolay ürüne, yani karikatüre ve/veya çizgi romana dönüştüğü medya ürünleri de bu alanda önümüze en çok çıkan ve hakkında bahsedilen örnekler olarak göze çarpıyor. Bilginin kolayca ve müdahaleye açık şekilde dolaşıma girebildiği günümüzde benzer alanda eleştirel mizah yapanlar ve referans mizahını seven karikatüristler de haliyle daha çok göz önüne çıkıyor ve dikkat çekiyor. İranlı çizer Mana Neyestani ise ; otobiyografik çizgi romanı İran Usülü Metamorfoz'la (Une Metamorphose Iranienne, Baobab Yayınları: 2020) yaşadığı Kafkaesk dramı bizlere şeffaf ve trajik bir biçimde aktarıyor. Neyestani, Kermanlı bir baba ve Tahranlı bir annenin oğlu; hayatı boyunca İran'da yaşayıp 90'larda da Tahran Üniversitesi'nde mimarlık eğitimini tamamlıyor. Lise yıllarından itibaren karikatürle ilgilenen Neyestani, dönemin progresif olarak nitelendirilebilecek dergilerinde ve gazetelerinde çalışıyor; bu yayınlar kadın odaklı dergilerden çocuk kitaplarına kadar geniş bir alana yayılıyor. 90'lar ve 2000'ler başına kadar görünür muhalif işlerinden ödün vermeyen Neyestani, 2000'ler başıyla birlikte İran'da tekrar yükselen baskı politikalarıyla birlikte çocuk yayınlarına yöneliyor; dönemin devlet ajansı tarafından yayınlanan İran gazetesinin çocuklar için haftalık çıkan Cuma ekini hazırlamaya başlıyor. 12 Mayıs 2006'da ise, aynı çocuk eki için hazırladığı bir karikatür, kendisini ve ailesini hayatında asla geri dönülemeyecek bir yola sokuyor. Neyestani, çocuk çizgi karakterinin hamamböcekleriyle konuşmaya çalıştığı hikayede hamamböceği karakterin tek kelimelik bir tepki vermesi; bu kelimeninse İran'ın kuzey kısmında önemli bir nüfus oluşturan Azerbaycan Türklerinin kullandığı bir kelime olması sebebiyle bir günde 'istenmeyen adam'a dönüşüyor. Bunun küçük düşürücü olma amacıyla yazılmadığını, kendisinin de bu kelimeyi günlük hayatta kullandığını kendi gazete yönetimine anlatmaya çalışsa da, gürültü yatışana kadar gazete yönetiminin ve bazı devlet aracılarının önerisiyle hapse giriyor ve sonu gelmeyecek, sabır yıpratıcı olaylar silsilesi de böyle başlıyor. Neyestani, yaşadıklarını hayali bir hamamböceği karakteri üzerine yıkarak tüm anlatı boyunca ondan kaçmaya çalışıyor, bunu yaparken bir yandan da İran'daki sosyopolitik ortamın önünde açtığı deliklere düşmeden özgürlüğüne kavuşmaya çalışıyor. Neyestani gözaltı macerasıyla başlayan bu süreçte çok fazla badire atlatıyor, ülkeden ülkeye koşuyor; kitap boyunca kendi yaşadığı ancak etrafına hiçbir zaman tam anlamıyla itiraf edemediği sonsuz ümitsizliğini çizgilerle, kısmi halüsinasyonlarla ve bazen de kurgusal betimlemelerle okuyucuya aktarıyor. Basit bir hassasiyet meselesi gibi başlayan bu trajik macera, aslında İran hükümeti içerisindeki kutupların güç savaşlarını, ülkenin kuzeyinde yaşayan Azerbaycan Türklerine karşı devletin ayrımcı bakışını, hukukun çaresizliğini ve genel anlamda bir ülke içi yozlaşmanın katmanlarını sayfalar ilerledikçe üst üste ekleyerek ilerliyor. Burada kantarın topuzu, yeri geldiğinde özgürlük timsali olarak yansıtılan kurumları da vuruyor; Neyestani yardıma muhtaç haldeyken global bürokrasinin ne kadar işe yaramaz hale geldiğini üç beş kare içerisinde başarıyla özetliyor. Neyestani'nin hiçbir politik veya kültürel kampa sığınmadan, çizgileriyle aktardığı gerçekler, aslında içinde bulunduğumuz coğrafyadaki sığınmacı kültürünü, gittikçe büyüyen ve savaşlarla birlikte ekonomik şartların da ivmelendirdiği mülteci sorununu ve genel anlamdaki bölgesel çaresizliği harika bir şekilde önümüze getiriyor. Eleştirel mizahın en direkt ve eğlenceli formlarından biri olan karikatürün, siyasi mizahla kurduğu sıkı ilişki hepimizin malumu. Yakın coğrafyada olduğu gibi, ülkemizde de mizahın siyasi kanadı, özellikle gençler arasında, uzun yıllar boyunca esas siyaset konularının önüne geçti; çoğu genç siyaseti belki de sadece mizah/karikatür dergileri veya komedi ürünleri üzerinden takip etti. Bu anlamda yıllar içerisinde tamamen sinmiş ve kabuğuna sıkışarak acı çekmeye başlamış bir ülke olan İran'da, bir çocuk karikatürünün bile bir anda ülkenin sosyokültürel ortamıyla ilişkili bir mesele için araç haline getirilebilmesi ilgi çekici. Hikayedeki otoritelerin sorunları çözmek yerine sorunları şişirerek araçsallaştırmaya çalışması; bunu 'değerler' adı altında yaparken insan hayatlarının arada harcanması, İran Usulü Metamorfoz'dan geriye kalan en büyük hisselerden bir diğeri. Neyestani'nin acı çekerek yaşadığı ve yansıttığı bu emsal otobiyografik hikaye, karikatürün genel anlamda bugünkü iletişim teknolojileri öncesindeki etki alanını, beraberinde mizahın ve çizginin ulaşabileceği sınırları düşünmek ve bugüne yönelik değerlendirmeler yapabilmek adına oldukça önemli.


Bir edebi metni kaleme alırken daha önce hiç yazılmamış gibi davranma lüksümüz yok. Okuduğumuz, okumadığımız, açık veya gizli hayranlık duyduğumuz yahut hafife aldığımız, nefret ettiğimiz pek çok metin sayesinde veya onlara rağmen yazıyoruz kaleme aldıklarımızı. Zira boş kağıda yazarken boş kafayla da yazarsak ortaya çıkan ürünün edebi kalitesinde ister istemez bir yavanlık bulunabilir. Dolayısıyla var olan metinlerin arasında yaşayan, onlarla hesaplaşan yazarların kaleminden doğuyor yeni metinler. Metinlerarasılık tabii ki tam olarak bu anlama gelmiyor. Ancak zihnimizin köşesinde bu cümlelerin de bulunmasında fayda var. Metinlerarasılık yeni bir kavram. 1960'larda ortaya atıldı. Karnavalesk deyince aklımıza ismi gelen Rus biçimciler ekolünden Mihail Mihailoviç Bahtin'in diyalojizm kavramı İngilizceye Intertextuality olarak geçerken bizde batıya baktığımız için metinlerarasılık kavramıyla karşılandı. Ancak yeni kavramsallaştırılmış olması metinlerarasılığı yeni bir olgu yapmıyor. Hatta kadim bir uygulamanın yepyeni bir teorisinin olması işi fazlasıyla güçleştiriyor. Taşların tam olarak yerine oturamadığı bir alan metinlerarasılık. Elbette metinlerarasılığı modernizm ve daha da çok postmodernizmle ilişkilendirerek zihnimizde bir yere oturtmaya çalıştık. James Joyce'un Ulysses romanının pek çok boyutu, Antik Yunan destanlarından Odysseia ile irtibatı bu kavram üzerinden anlamlandırıldı. Ancak Shakespeare'dan Goethe'ye, Fuzuli'den Oğuz Atay'a pek çok yazar hem yazdıklarında başka metinlere atıfta bulundu hem de eserleri birçok kez farklı metinlerarası okumalara tabi tutuldu.


Kayıp Cennet ne salt estetik kaygıyla yazılmış bir şiirdir, ne de John Milton'ın ideolojisini şerh ettiği bir söylevdir. O bunların çok üstünde, otoriteye başkaldırışı, isyan etmenin insaniliğini vurgulayan epik bir başyapıttır. John Milton kendisine ölümünden sonra haklı bir şöhret kazandıracak Kayıp Cennet'i yazmaya başladığında, artık tamamen kör olmuştu. Bu demek oluyordu ki, otoriteye başkaldırışın vücut bulmuş hali olarak addettiği Oliver Cromwell'in mezarından çıkarılıp yargılanışını, vücudunun paramparça edilip kafasının kazığa oturtuluşunu asla görmedi. Belki Westminster Abbey'nin bahçesinde ibret olsun diye sergilenen bu başın çürüyüşünü, sukutuhayalini gizlemeye çalışarak mağrur bir vaziyette dinledi. İdam edilen Charles'ın yerine geçen bir başka Charles'ın taç giyme töreninde yakılan tütsüleri kokladı, kralın idamına imza atan parlamentocuların boyunlarının vurulduğunu büyük bir kederle işitti... Kayıp Cennet, İngiltere'de monarşinin gücünü ve daha önemlisi itibarını yitirdiği bir devrin ürünü. I. Charles'ın parlamentoyu toplamaksızın donanma vergisi adı altında olağandışı bir vergi toplamak istemesi ile patlak veren iç savaş, mezhep çatışmaları ile iyice kızışmış, kralın tahttan indirilmesine sebebiyet vermiş, parlamentocuların karizmatik süvarisi Oliver Cromwell, çalkantılı bir sürecin sonunda idam edilen kralın yerine Lord Protector unvanı ile İngiliz ulusunun başına geçmişti. John Milton, neredeyse 11.000 satırlık bu destansı şiirini yazmaya başlamadan önce I. Charles'ın keyfi yönetimini, birbirinden güç alarak ayakta duran kilisearistokrasi- kral yapısını ve tabii devrim atmosferini pekala görmüştü. Bu sebeple Kayıp Cennet, Eski Ahit'te geçen bir meselin yeniden yorumundan ibaret değildir. İç savaşın; otoriteye ve hatta Latince'ye başkaldırışın şiiridir. Sadece eşyanın kötülüğüne değil, erken modern çağa ait birçok görüşe de katılmaz Milton. Teslis'e bir türlü inanamaz, Katolik kilisesini sürekli eleştirir, boşanmanın erdemleri hakkında risaleler yazar durur. İnsanın aldanmasının faturasını Şeytan'a değil yine insana keser. Eski Ahit'te anlatılan kıssaları kendince yeniden yorumlar. Örneğin Havva'ya kanan ve bu yüzden Tanrı tarafından hakir görülen Adem imajını reddeder. Milton'ın yayıncısı, kitabı ilk eline aldığı vakit 10.000 dizeyi geçen bu eserin kafiyesiz olmasına şaşırır. Milton bu tepkiyi birçok dostundan da almıştır. Hal böyle olunca kitabın önsözünde, şiirlerin kafiyeli olmak zorunda olmadığını, bu alışkanlığın barbar bir dönemden kaldığını yazmak zorunda kalır. Böylece aslında döneminin meşhur birtakım şairlerini de eleştirir. Bilhassa kralcı şairler kafiye ile çoğu zaman da Latince ile yazmaktadırlar. Yaşasın anadil diyerek aristokrasinin patronajındaki bu sanatçıları da yerer. Fakat kiliseye, aristokrasiye, krala muhalif tavrı ile Milton'u salt Protestan bir figür olarak görmemek gerek. Sanatında yenilikçi olduğu kadar geleneksel bir taraf da vardır. Homeros ve Virgil'den büyük oranda etkilenmiştir ve hatta eserini onların çalışmalarını örnek alarak planlamıştır. Northrop Frye, yaratıcı insanları temelde ikiye ayırır: Muhafazakarlar ve radikal reformistler. Ona göre iki tip sanatçı da büyük eserler verebilirler. Fakat ilk gruptakiler, kullandığı formun roman, şiir, arya, şarkı, peşrev vb.- imkanlarını sonuna kadar kullanırken; ikinci tip sanatçıların ifade gücü, formun hududunu aşar. Onları yenilikçi yapan da budur. Dehaları çağdaş formlara sığmadığı için, istemeden yahut bilmeden reform yaparlar. Tanburi Osman Bey'in hüzzam peşrevini dinlediğimizde bir peşrevin ne kadar güzel olabileceğini görürüz. Fakat Refik Fersan'ın şeddiaraban peşrevini dinlediğimiz vakit, peşrev denen şeyin hislerimize ne denli tercüman olabildiğine şaşarız. Diğer bir ifadeyle, peşrev ile anlatılabilecek olana hayret ederiz... Milton'u bu minvalde hem muhafazakar hem de radikal reformist olarak görür Christopher Ricks. Çünkü Kayıp Cennet'i okuduğumuzda hem İngilizcenin gücünü hem de İngilizce ile anlatılabilecek olanı görürüz.


1963 doğumlu İsviçreli yazar Peter Stamm, çağdaş Almanca edebiyatın başarılı isimlerinden. Romanları, tiyatro eserleri, radyo oyunları ile tanınıyor, pek çok ödülü var. Muhasebecilik ile başlayan hayatının yönünü bir süre psikiyatri çalıştıktan sonra edebiyata ve gazeteciliğe çevirmiş; edebiyatıyla günümüz meselelerini, insan ruhunun bugünlerde yaşadıklarını anlatmaya çalışıyor. Dilde süsü azaltmaya dayalı, güçlü bir anlatımı var: Metni kısa cümlelerle, doğrudan konuşmalarla kurarak olan bitenin tümünü, ilişkilerin arka planını okurun zihninde canlandırmasını sağlıyor. İthaki Yayınları'ndan çıkan Böylesi Bir Günde ve Uçuyoruz'dan sonra, Türkçedeki üçüncü kitabı Yedi Yıl, yakın bir zaman önce Nebula tarafından yayımlandı. Yedi Yıl, iyi düşünülmüş, iyi kurulmuş bir kitap. Michael Haneke filmlerinde sık sık gördüğümüz, Orta Avrupa'nın iyi eğitimli, kozmopolit, müreffeh ailelerinin görünüşteki mükemmelliklerinin altında yatan gerilimleri işliyor: Çok güzel bir kadın, çok yakışıklı bir adam, ikisi de mimarlık öğrencisi, görmüş geçirmiş bir dostlarının da hafifçe itelemesiyle birbirlerini bulup evleniyorlar, başarılı bir mimarlık bürosu kuruyorlar, işleri yolunda gidiyor. En azından en başında. Tüm yıllar boyunca, beğenmedikleri, burun kıvırdıkları ne varsa sembolize eden bir güç göçmen, zevksiz, fakir, sofu hayatlarına eşlik ederek hayatlarını belirliyor. Kitap boyunca bir tema olarak süren mimarlık ve mimarlığın ütopyaları, kitabın önemli metaforlarından biri: Hayat, Le Corbusier'nin içinde yaşamak için makine mantığıyla tasarlanmış evlerinin mükemmelliğiyle işbirliği yapmıyor bir türlü. Le Corbusier'nin şiarlarına bağlı kalarak kurulan hayat, beklenen sonuçları vermiyor. Oyunu kurallarına göre oynadıklarını, kazandıklarını sananlar bir anda halının altlarından çekiliverdiğini görüyorlar. Kitap, Berlin duvarının yıkılışı ve Doğu Almanya'daki inşaat hamlesinin iyimserliği ile başlayıp 2008 krizlerine ulaşırken, bir yandan da Eski Ahit'teki Yusuf hikayesinin 7 yıllık bolluk ve 7 yıllık kıtlığını yankılıyor. Stamm çok iyi tanıdığı, belli ki içinde yaşadığı Avrupa refahının insanları mutlu edemediğini, insanların bu ideallere uymaya çabalarken tökezlediğini, oysa burun kıvırılan, eskide kalan o hayatların daha sağlam olabileceğini söylemek istiyor sanki kitabıyla. Tevrat'ın arzu edilmeyen kadını Lea'nın eşdeğeri olan Iwona, Hıristiyanlık doktrininin kişileşmiş hali gibi: Her türlü aşağılanmaya katlanıyor, hiçbirşey beklemiyor, herşeye sabrediyor, yalnızca inancı var; uzun yılların sonunda ödüllendiriliyor da. Oysa, Stamm'ın da psikiyatri pratiği esnasında mutlaka karşılaşmış olduğu gibi, gerçek hayat çok daha acımasız olabiliyor, hayatın silleleri insanların inancına, sabırlarına karşı tümden kayıtsız olabiliyor: Iwona'nın kararlılığı ve inancına karşı, Voltaire'in eşit derecede inançlı Candide'inin başına gelenleri de hatırlatacak bir şüpheciye ihtiyaç duyuyor olabilir kitap. Kitabı, Almancadan 60'tan fazla çevirisi olan, kendisi de kitabın açılışındaki Münih'in öğrenci hayatını yaşamış Regaip Minareci büyük bir ustalıkla, özenle, dilin katmanlarına, renklerine dikkat ederek çevirmiş. Minareci'nin çevirisi genç çevirmenlere örnek olacak nitelikler taşıyor. Bu ilginç, derinlikli, güçlü yazarı Türkçeye getirdikleri ve bize tanıttıkları için Minareci'ye özenli, zevkli edisyonları için Nebula'ya teşekkür borçluyuz.


Modern felsefe tarihi yazımlarına hakim olan mutad anlayışları terk ederek, bu tarih yazımlarına özgü araçlarla girilemeyen alanları araştırmaya koyulan Freydberg, filozofların öğretilerindeki çatlaklara yöneliyor. Öğretiyi kısıtlayan sınırın çatlağa sebebiyet verdiğini düşünmek yerine, tam tersi bir hareket tarzı benimseyen Freydberg'e göre bu çatlaklar sayesinde öğretiler mümkün bir hale dönüşüyor, yani aslında öğretileri besleyen bizatihi bu çatlaklar. Fransız filozof Rene Descartes'ın beden ve ruh düalizmine dayalı rasyonalizmiyle başladığı addedilen modern felsefeye dair yazılmış felsefe tarihi kitaplarının birçoğunda bu felsefenin gelişimi içinde bir yandan Spinoza'nın tek töze dayalı felsefesi ile Leibniz'in monadlara dayalı çok tözlü felsefesi rasyonalist felsefenin mümkün devam yolları olarak Descartes'la bağlantılandırılırken, diğer yandan da yine Descartes'çı metafiziğin sınırlarına dahil olmasına karşın bilginin edinilmesine ilişkin rasyonalizme yönelttiği eleştirilerle dikkatleri üzerine çeken empirisizm anlatıda yerini bulur. Rasyonalizm ile empirisizm arasındaki çekişme bilginin edinilmesinde aklın rolüne ilişkindir elbette. Empirisizm olgulardan yola çıkarak tümevarımla bilgiye ulaşmayı öncelerken rasyonalizm aklın ilkelerinden tümdengelim yoluyla olguların açıklanabileceğini öne sürmesiyle maruftur. Rasyonalizm ile empirisizm arasında aklın bilgi edinmedeki yerine dair gerçekleşen çatışmanın da Immanuel Kant'ın her iki tarafı birden tatmin etmesi umulan ve ayrıca Leibniz-Woolf metafiziği olarak adlandırılabilecek yaklaşımları berhava eden çözümü, bu bakımdan modern felsefe tarihini yazanlarca önemli bir dönüm noktası addedilir. Kant'ın sistemi içinde çözümsüz kalmış ya da çıkmaz sokaklar olarak değerlendirebileceğimiz konular ise Alman idealizminin ele alacağı, üstüne gideceği meseleler arasında zikredilir. Modern felsefenin tarihine dair artık alışageldiğimiz bir hale dönüşmüş bu şematik anlatım büsbütün yanlış değildir elbette. Modern felsefedeki asli sorunun aklın rolünün belirlenmesinden geçtiğinin ikrarıdır bu bir yerde. Rasyonalistler, empiristler ve bu iki kutbu birleştiren Kant arasındaki tartışma gündemi böylelikle tasrih edilebilir. Ayrıca Kant'ın metafizik yaklaşımlara yönelik salvoları da aklın sınırlarını belirlemeye dönük bir çaba olarak anlaşılabilir. Kant, aklın metafizik meselelerde kullanımının birtakım antinomilere yol açmaktan başka bir işe yaramayacağını göstermiştir. Bu anlatı, elbette modern felsefenin gelişimi içinde aklın saf bir hale dönüşümünü konu edinir böylelikle. Modern Felsefenin Karanlık Tarihi'ndeki amacının modern felsefe tarihine dönük bu mutad, büyük ölçüde de akılcılığın doğuşunun asıl saiklerini saklayan anlatının doğruluk ya da yanlışlığını tartışmak olmadığını belirten Bernard Freydberg, modern felsefede ilk bakışta fark edilen rasyonel yüzeyin hemen altındaki neredeyse her şeyi bulanıklaştıran, bastırılmış, karanlık bir kökeni olduğu inancıyla hareket ederek modern felsefe tarihinde etkili olmuş isimleri tek tek inceleyip söz konusu karanlık kaynakları gün yüzüne çıkarmaya uğraşıyor. Kant'a dayanarak felsefenin aslında ve esasen tam da sınırlarını bilmekten ibaret olduğunu düşünen Freydberg, modern felsefenin ilk döneminde yer edinen Descartes, Hume, Leibniz vb. isimlerin şöhretlerini, eserlerinin açtığı yeni ufuklarla birlikte bu eserlerde dile getirdikleri görüşlerin nüfuz edemediği, karanlıkta bıraktığı alanlara da borçlu olduğunu kaydediyor. Modern felsefe tarihi yazımlarına hakim olan mutad anlayışları terk ederek, bu tarih yazımlarına özgü araçlarla girilemeyen alanları araştırmaya koyulan Freydberg, filozofların öğretilerindeki çatlaklara yöneliyor. Öğretiyi kısıtlayan sınırın çatlağa sebebiyet verdiğini düşünmek yerine, tam tersi bir hareket tarzı benimseyen Freydberg'e göre bu çatlaklar sayesinde öğretiler mümkün bir hale dönüşüyor, yani aslında öğretileri besleyen bizatihi bu çatlaklar. Söz konusu çatlakların filozoflara ait metinlerin değerinden, gücünden ve geçerliliğinden herhangi bir şey eksiltmediğini; aksine bu metinlere değer kattığını savlayan Freydberg, Kat kat yüzeyin altında kalan cevheri kavrama çabamda, mitlerde, bilhassa Phaidros'un pek çok yerinde görünen o büyük mitte bile Platoncu tevekküle başvurmam; öğrenme ve kehanet karışımı bu durum uğruna aklı bir kenara kaldırmam gerekiyor. demeyi ihmal etmez. Modern felsefe tarihyazımlarına hakim olan mutad anlayışlara alternatif olarak tasarladığı modern felsefenin hakiki tarihini, modern felsefenin çıkış noktasının antik Yunan düşüncesi olduğundan hareketle modern hayal gücü tasavvurlarına yaslanarak ele alan Freydberg, Kant, Spinoza, Schelling ve Nietszche'nin hayal gücü ve ilhama yönelik yaklaşımlarını irdeleyerek felsefenin herhangi bir yeni keşfin ışığında değil, her daim aşağılarda ikamet eden karanlığı kabul ederek var olması gerektiğini düşünür. Platon'dan modern çağa Sık sık Platon'un şiire düşmanca yaklaştığı ve Cumhuriyet'inden şairleri kovaladığı şeklindeki görüşleri truism diyerek bir yana bırakan Freydberg, onun İon söyleşisinde tanrısal ilhamı anlatışından modern felsefenin karanlık sahasına kendini götürecek yolu bulur. Ona göre Kant'ın Salt Aklın Eleştirisi'nde olduğu kadar Pratik Aklın Eleştirisi'nde de temel rol oynayan hayal gücü, Yargı Gücünün Eleştirisi'nde çok daha önemli bir pozisyon üstlenir. Kant'ın Yargı Gücünün Eleştirisi adlı kitabındaki üslubunu Platoncu anlatıma benzer bir şiirsellikte bulan Freydberg, hayal gücü mefhumu Platon ve Kant'tan çok daha geniş olan Schelling'i kısmen kayırır görünmektedir. Descartes, Hume, Leibniz ve Kant da dahil olmak üzere hemen bütün modernlerden daha fazla rasyonalist görünen Spinoza'da felsefe tarihinin kara ve yaşayan bölgesinin müthiş derecede mükemmel bir şekilde bastırıldığını öne süren Freydberg, onun dipsiz rasyonalizmini incelemek üzere kitabında bir bölümü Spinoza'ya tahsis eder. Aynı şekilde Schelling ve Nietszche'ye birer bölüm ayıran Freydberg, Alman idealizminin tarihini de ayrıntılı bir şekilde tahlil eder. Kavramları büyük ölçüde Ortaçağ skolastik felsefesinden alınmasına karşın, bu felsefenin zıddına bir hareket çizgisiyle modern felsefenin önünü açan Rene Descartes'tan Nietzsche'ye dek izini sürdüğü modern felsefi sistemlerin akılcı olmayan kaynaklarını tartışırken Freydberg'in Ortaçağ felsefesine dair herhangi bir değinisinin olmaması ise ironiktir. Her felsefe tarihi yazımının kendiliğinden felsefe yapmanın bir yoluna işaret ettiğini söyleyen Hegel'e kulak verip Ortaçağ felsefesinin de Freydberg'in ortaya koymaya çalıştığı yaklaşımların karanlık mahzeninde yer aldığı söylenebilir böylelikle.


Hiçbir ressamın etkisinde kalmayan, hiçbir resim akımına kendini dahil etmeyen, kendine has bir çizgisi olan Fikret Mualla hem eserleri hem de büyük sıkıntılar yaşadığı hayatıyla genç sanatçılara ne olursa olsun sanatlarında ısrar etmelerinin ilhamını veriyor. Her yerde olduğu gibi Fransa'da da bir artistin eserleri Bila kaydü şart hürmet görmesi için vefat etmiş olması lazımdır diyor Fikret Mualla, Semiha Berksoy'a yazdığı bir mektupta. Her şey normal olsaydı ve Covid-19 salgınıyla karşılaşmamış olsaydık İzmir'de bulunan FOLKART Gallery'de düzenlenen Yalnız ve Yaralı Bir Hayat başlığını taşıyan Fikret Mualla sergisini ziyaret etmeyi planlıyordum. 28 Şubat tarihinde açılan serginin 17 Mayıs'a kadar devam etmesi planlanıyordu. Ama salgın nedeniyle bütün sergiler gibi bu sergi de erkenden kapandı. İnşallah salgın biter de sergi yeniden sanat severlerle buluşur. Bu sergi vesilesiyle yayımlanan yaklaşık 400 sayfalık katalogda sadece sergide yer alan eserler değil Fikret Mualla'nın hayatı ve sanatıyla alakalı son derece önemli yazılara başta Ara Güler'in çektiği diğer Fikret Mualla fotoğrafları da eşlik ediyor. Bohem bir hayat yaşayan sanatçı, ki mizacından dolayı başka türlüsü zaten mümkün değildir, 1903'te İstanbul'da dünyaya geliyor. 1967 yılında Fransa'da bir hastanede tek başına vefat ediyor ve kimsesizler mezarlığına defnediliyor. Arada yaşananları bilmesek bile sanatçının bugünkü tanınırlığını düşündüğümüz zaman hayatı boyunca büyük sıkıntılar çektiğini rahatlıkla söyleyebiliriz. Pentürle hayatımı kazanıyorum. Daha ziyade kendimi öldürüyorum. Elimdeki avucumdaki, ne ölecek ne de yaşayacak kadardır. Üstüm başım bitik, ne elbisem kaldı ne de çamaşırım, kış fena halde geldi. Müsait ve biraz sehavetli bir satış yapmak çarelerini arıyorum. Ömrüm pentür yapmak, desen çizmekle geçiyor. Paris'in ücra bir köşesinde dünyadan uzaklaşmakla uğraşıyorum. Maddi mücadele yoruyor. Sanat bu vaveyla alemde tıpkı bir kedi miyavlaması gibi geliyor bu alem insanlarına. Bu ve bunun gibi birçok sıkıntılı mektup yazar Fikret Mualla. Yaptığı işten vazgeçmeyi asla düşünmez. Babasının mühendislik eğitimi alması ve dil öğrenmesi için gönderdiği İsviçre'den ressam olmak amacıyla Almanya'ya geçer orada sanat eğitimi alır. Ama aldığı eğitim neticesinde Akademi'de ressam olarak kabul görmez. Grafiker ve desinatördür o. Bu yüzden de önce Galatasaray Lisesi'ne ardından da Balıkesir Lisesi'ne resim öğretmeni olarak görevlendirilir. Ta Almanya yıllarından başlayan alkol bağımlılığı vardır. İstanbul'da olduğu dönemde Beyoğlu'nda yaşar. İstanbul Şehir Tiyatrosu'nda sahnelenen Lüküs Hayat, Deli Dolu, Saz Caz gibi operetlerin kostümlerini çizer ama bunlar onun için yeterli değildir. Onun için önemli olan resimdir ve ressam olarak anılmaktır. Ressam olarak da kendine has bir çizgisi vardır. Hiçbir ressamın etkisinde kalmamıştır, hiçbir resim akımına kendini dahil etmemiştir. İlla ki bir akıma benzetilecekse bence Henri Matisse'in de yer aldığı fovizme yakın gösterilebilir. Resim yaparken ibadet eder gibi, sükutu beynimin tepesinde, saçlarımın dibinde hissetmezsem, o zaman bilirim ki yanlış bir işle meşgulüm veya işgal etmişimdir diyecek kadar yaptığı işe tutkuyla sarılır. Dönemin herhangi bir Batı ülkesinde eğitim almış hemen hemen tüm Türk ressamları gibi o da Cumhuriyet'in kuruluşunda ve yapılan inkılaplarda, harf inkılabı da dahil olmak üzere Mustafa Kemal Atatürk'ü desteklemiştir. 1938 yılında Ses dergisinde çıkan bir yazısında Mili Eğitim Bakanlığı Türkçe yazı için Latin alfabesinden Türkçeye karşılık arıyor. Türkçeyi Latin harfleriyle yazmamız fazla gecikmeyecek diye yazmasına rağmen katalogda da örneklerini görebileceğimiz mektuplarında en azından 1960'lara kadar eski yazıyı kullanmıştır. Doğan Hızlan'ın yazısıyla başlayan katalog, ki bu yazı aslında FOLKART Gallery'nin İzmir'de bir sanat merkezi kurmasını da içerdiği için ayrıca önemli, sanat eleştirmeni Evrim Altuğ'un Hala Paletinin Götürdüğü Yerdeyiz başlıklı yazısıyla devam ediyor. Hıfzı Topuz'un, ki Fikret Mualla Türk basınında ilk kez onun sayesinde görünür olmuştur, Mualla'yla yaptığı röportajlardan bir kesit sunması sanatçıyı yakından tanıma imkanı veriyor. Dr. Safder Tarim ve emekli büyükelçi Namık Kemal Yolga'nın anıları da birincil kaynaklardan sanatçıyı anlamaya yardımcı oluyor. Son olarak sanatçı, Hıfzı Topuz ve Dr. Safder Tarim'e yazdığı mektuplarda doğrudan sanatını ve yaşantısını anlatıyor. Youki Desnos'un 1958 tarihli katalog yazısı Türkiye'de kıymeti bilinmezken Paris'te, arzu ettiği kadar olmasa da, gördüğü ilgiyi kayıt altına alıyor. Genç sanatçılara sanatlarında ısrar etmelerinin neticelerini geç de olsa bir gün alacaklarını göstermesi açısından Fikret Mualla'nın eserlerini ve hayatını incelemelerini tavsiye ederim.


Bu ay üç öykü kitabı üzerine düşünüyoruz: Travmalar üzerinden öykülerini kurgulayan Selim Baki'nin Bir Kısa Camel'ı, bu yılın en iyi öykü kitaplarından biri olan Engin Elman'ın Afrika'nın Yapayalnız Lalesi ve bir dil ustası olan Abdullah Yıldırım'ın ilk öykü kitabı Sus Yeri. Muhafazakar öykücülerin; hayatın kirli, karanlık, rahatsız edici, kriminal, riskli alanlarını yazmadıklarına ilişkin son senelerde sıkça dile getirilen belirlemelerin veya eleştirilerin bu çevrelerin genç yazarları üzerinde etkili olduğunu düşünüyorum. Bu konuda bir farkındalık yaratılması genç yazarlar için motivasyon kaynağı oldu. Selim Baki'nin bunları düşünerek öykülerini yazdığını söylemiyorum. Ama artık başka türlü öykülerin yazılmaya başlandığı kesin. Sebepleri üzerinde düşünebilir, bu sonucun nasıl ortaya çıktığına ilişkin edebiyat içi ve edebiyat dışı birçok etken bulabiliriz. Ama sonuçta her şey gibi muhafazakar çevrelerin ürettiği öyküler de renk değiştiriyor. Bir Kısa Camel'ı okurken bunları düşündüm. Travmalar üzerinden kurguluyor Selim Baki öykülerini. Genellikle bu travmaların sebebi sarhoş bir baba. Baba, öykü kahramanlarımızın hayatlarını karartan önemli bir etken. Suç işleyen, toplumun, kanunun, hayatın, ahlakın dışına düşmüş bitirim tipler bir anlamda bize geçmişlerini ve iç dünyalarını açarlar. Suçun veya intiharın, tecavüzün, fuhuşun sebeplerini çözümlemeye başlarız. Hepsinin temelinde huzurun ve sükunetin egemen olmadığı, travmatik çocukluklar vardır. Bunun da temelinde kendi dinginliğini bulamamış, alkolik, mutsuz bir baba yer alır. Tecavüze uğrayan, kötü yola düşen, ardından intihar eden bir genç kız veya toplumun bütün yanlışlarına rağmen mutlu bir yuva kurmayı başarmış bir tamircinin hikayeleri öyküleştirilirken zihnimiz gazetelerin üçüncü sayfa haberlerini durmadan tarar. Baki'ye göre toplum, insanı suça, hapishaneye, meyhaneye, batakhaneye, hayatın dışına iten bir tehlike barındırır. Bu bağlamda öykülerin mekanları da yeterince bitirimdir. Barlar, karakollar, meyhaneler, hapishaneler, cinayet mekanları... Ben gene de kitaptaki bu suç ve günah vurgusunu abartılı buldum. Adeta hayatın anlatılmakta ihmal edilmiş bu sahneleri de var, denmek istenmiş ve bu istenirken karanlık dünya vurgusu abartılmış. Bence çok daha önemli bir husus şu: Bu karanlık alanlar da gene muhafazakar bir dilin içinden anlatılmış. Dolayısıyla Selim Baki, belki yarım asır önce, Ruhun Malzemeleri kitabında bu konuları tartışmış olan Rasim Özdenören'i haklı çıkartıyor. Özdenören, mealen yazıyorum, Müslüman öykücülerin de gerekirse yatak odasına bile girebileceklerini ancak bu alanı dile getirirken kendilerine mahsus bir dil geliştirmeleri gerektiğini ifade etmişti. Baki'nin riskli alan anlatımları bizi tedirgin etmiyor. Benim açımdan bu bir başarı. Tedirgin olduğum husus, bu karanlık hayat aktarımlarının adeta üstümüze boca edilmiş olması. 2020 yılının en iyi öykü kitaplarından birisi Engin Elman'a ait: Afrika'nın Yapayalnız Lalesi. Elman'ın öykü üretme alanlarından biri içinden çıktığı coğrafya ve buna paralel olarak çocukluğu. Bakır Çaydanlık öyküsünde yaratılan yaşlı kadın portresi kitabı tek başına kurtaracak denli başarılı. Anadolu'nun, özellikle de Doğu Anadolu'nun kültürünü, folklorunu, kaderini, tarih ve coğrafyasını adeta temsil eden Zarife Nine, aynı zamanda yazarın dünyada olup bitenlere ilişkin örtük bir dille de olsa politik eleştiriler yöneltişinin bir örneği. Kitaba adını veren öyküde ise bu politik hicivci tavır kendi ülkesinin yakın dönem politikalarına yönelir. Anadolu insanını ve kültürünü yakından tanıyan yazar bunu yazarlığı için bir avantaja dönüştürür. Ancak Elman'ın ikinci büyük avantajı Türkçeye hakimiyeti. Biraz da bu kültürel birikimin desteklediği kısa cümleli, şiirsel dili. Görselliği ön plana alan bu dil, yazarın çoğu metninde lirizme ulaşmasını kolaylaştırır. Yazar çocukluğundan öykü üretirken, aslında daha derine iner ve çocuğa, çocukluğa da eğilir. Dosyanın son öyküsü Çocuk ve Allah ise çocuk kavramını evrensel dilde yakalayan enfes bir metin. Biyografik bir biçimde çocukluğun anlatımı değil, çocuk denen varlığın anlaşılmasına ilişkin derinlikli bir çaba bu. Şunu da belirteyim: Yazarın sinemayı iki farklı şekilde öyküsüne taşıdığı görülür. Birincisi konu olarak. İkincisi ise dil olarak. Bir kamerayı dünya üzerinde dolaştırıyormuş gibi yazması öykülerin dilini görselleştirir. Gene de zaman zaman Zihinler ve kalpler henüz modern dünyanın çılgınlığıyla kirlenmemişti gibi öykü dilinin değil düşünce, deneme dilinin, doğrudan ifade biçimlerinin tercih edilmesi kitaba nazar boncuğu olmuş. Ben Engin Elman'ın yerinde olsam, Doğu Anadolu coğrafyasıyla ve kendi çocukluğumla olan hesaplaşmamı daha uzun boyluca yapar, bu tür öykülerin sayısını artırırdım. Bu toprakların ürünü olan portrelemelere daha çok yer verirdim. Abdullah Yıldırım'ın ilk öykü kitabı Sus Yeri yazarının dile ve dünyaya hakimiyetini belgeliyor. Dünyaya hakim olmaktan maksadım iptidai bilgi birikimi. Zira dil başarısının hiçbir sanat eserinde kendi başına bir şey olduğunu düşünmüyorum. Bizim dil ustalığı olarak gördüğümüz neticenin arkasında yaşanmışlıklar, deneyimler, gözlemler duruyor. Kişi, çok farklı ortamlarda bulunup bazı şeylerin çilesini çekince o dünyanın diline de hakim oluyor. Yıldırım, ne anlatırsa anlatsın bunu büyük bir keyifle ve özgüvenle anlatıyor. Ancak bunu yaparken, tam da bu işlerin ustası bir kalemin egemenlik alanına girdiği oluyor: Mustafa Kutlu'nun. Bazı metinler doğrudan doğruya Kutlu'yu çağrıştırıyor. Gerek dil kullanımı gerekse anlatılanların benzerliği bunu düşünmemin sebebi. Yıldırım, bıçkın ağızla bir genci konuşturmaya başladığında hem çok başarılı oluyor hem de okurun aklına illa ki Kutlu'yu getiriyor. Toplumsal sorunlarla büyülü gerçekçi anlatım öykülerde iç içe sunuluyor. İlk bölümde yer alan öyküler, bir taraftan son dönem öykücülüğümüzün favori konularına giriyor: Mülteciler, özellikle Suriye savaşının olumsuz sonuçları... Bunu anlatırken aynı zamanda gerçekle düş arasında bocalamamızı istiyor yazar ve gerçeklik ne kadar acı da olsa biz sonunda bir düş'ün alanına giriyoruz. Veya şöyle demeli: Gerçeklik bu kadar acı olunca bir düş'ün bağrına sığınıyoruz. Son dönemde yazılan mülteci öykülerinin büyük bir bölümünde, öykücülerin tecrübeden çok gözlemle işi kotarmaya çalıştıklarını ve gerçekliği, gerçekliğin içinden yazamamanın sıkıntısını aşamadıklarını gördük. Televizyon haberleri izlemek sanırım Türk öykücüsünün Suriye savaşına yegane tanıklık etme biçimi. Bir de sokaklarda dolaşırken tanık olduğumuz hoyrat Suriyeli kardeşlerimiz... Abdullah Yıldırım'ın konuyla ilgili tecrübe veya gözlem seviyesini/derecesini bilmiyorum. Yazardan bağımsız olarak soruyorum: Gözlemlemek yeterli mi? Gözlemlemekle deneyimlemenin kurmaca metne ulaşması ve okurda yarattığı sonuçlar arasında ne gibi farklar olabilir? Düşünmeye değer. Bitirirken not: Kitabın en iyi öyküsü Sıkıntı Büyük. Bıçkın bir ağızdan anlatılan öykü aynı zaman büyülü gerçekçi diyebileceğimiz bir teknikle gelişiyor. Elindeki kitaba tefeül eden anlatıcı, kitapta hangi cümleyi okursa onu yaşamaya başlıyor. Hem anlatıcının bıçkın dili hem de bu sevimli oyun öyküyü renklendiriyor. Elimizdeki kitaptan okuduğumuzu yaşamamız elbette bir oyun olmaktan çok ötesi anlamlar da çağrıştırır. Oyun da postmodern bağlamı dışında dini içeriğiyle başka okumalara açılabilir.


Edebiyata düşkün okuru bu romana çekebilecek olan ise, aynı ayda doğum yapan annelerden oluşmuş bir grubun, bebeklerden birinin ortadan kaybolmasıyla medyanın ilgi odağı haline gelmesini içeren olay örgüsü değil şüphesiz; bu örgüdeki sürprizin yaslandığı ve her okurda bulunan bir refleksi fark etme imkanı... Üçüncü tekil anlatıcının bakış açısıyla yazılmış bir bölümde ele alınan karakterlerden birinin diğerlerinden daha fazla öne çıktığını düşünün. Birinci tekil kişi ağzıyla yazılmış sıradaki bölümün anlatıcısı, önceki bölümde öne çıkmış bu karakter olmak zorunda mıdır? Refleksif biçimde öyle olduğunu varsayıyoruz oysa. Birbirini takip eden olaylar arasında bir nedensellik ilişkisi bulunduğunu varsaydığımız gibi tıpkı. Mükemmel Anne, türünün amacına ulaşmış, yani çok satmış, başarılı örneklerinden biri; deniz kenarında tatil yaparken biraz tembellik etmek isteyen edebiyat severlerin ilgisini de çekebilir belki. Fakat altını çizmek gerekir ki, bu roman etrafı ona bıkkınlık veren tiplerle çevrilmiş annelere yeni bir şey sunmuyor.