Japonya'nın gelmiş geçmiş en büyük yazarlarından olan Natsume Soseki, Klasik ile Modern Japon Edebiyatı'nı ayıran ince çizginin ta kendisidir. Dünya edebiyatı nezdinde adı, Kawabata ve Mishima gibi Japon yazarların gölgesinde kalsa da, 2005 yılında Damian Flanagan tarafından yazılan ve büyük yankı uyandıran The Tower of London isimli kitapta Shakespeare ile mukayese edilecek denli güçlü bir yazar olduğu yönünde yapılan tespitler neticesinde özellikle Avrupalı okur ve eleştirmenlerin ilgisini çekmiş, romanları Japonya'nın iki yüz yıllık değişimini anlamak için başat eserler olarak kabul edilmiştir. Esas adı Natsume Kinosuke olan yazar 1867 yılında Japonya'nın batısında kalan Kisarazu şehrinde dünyaya gelmiş. O doğduğunda şehrin yöneticisi olan babası elli, annesi kırklı yaşlarında oldukları için Natsume, o dönemki kültürel açmazların gereği olarak istenmeyen çocuk olarak görülmüş. İmparator Meiji'nin meşhur reformlarına tesadüf eden çocukluğunun ilk günleri, öz ailesinden uzakta yabancı bir ailenin içinde geçmiş. Sekiz yaşına geldiğinde öz ailesinin yanına geri dönse de, Natsume ailesine yabancılaştığını anlamış. Artık kafası karışık, yalnızlıktan hoşlanan ve içine kapanık bir çocuk olan yazar, okulda olduğu saatler dışında geri kalan tüm vaktini odasında kitap okuyarak geçirmiş. Evvela, Çin Edebiyatı'na merak salsa da, Meiji politikaları marifetiyle burjuva ailelerde moda haline gelen İngiliz kültürü ve İngilizce ile büyüme furyasına uyarak İngiliz romanlarını okumaya zorlanmış ve bunun sonucu olarak İmparatorluk Üniversitesi'nde İngiliz Dili ve Edebiyatı bölümüne girmiş. Fakat Çinceye ve Çin Edebiyatı'na olan merakı hiç sönmemiş. 1893 yılında üniversiteden mezun olduktan sonra reformları güçlendirmek adına oluşturulan eğitim programlarını yönetmek için çalışmalara katılmış, çeşitli okullarda İngilizce öğretmenliği yapmış. 1900 yılında imparatorluğun Batı'yı tanımaları için Avrupa'ya gönderdiği aydınlardan biri olmuş. PORTRELondra'da geçirdiği günler, zaten yabancılaştığı Japonya'ya bakış açısını iyice değiştirmiş. Ayrıca Londra'nın saygın enstitülerinde edebiyat kuramları ve kritik üzerine çalışmalar yapıp Batı tarzı kurmaca tekniklerini öğrenmiş. Soseki'yi Londra'da geçirdiği yıllar içinde en çok şaşırtan meselelerden biri de, İngiliz entelektüellerin sabahtan akşama kadar sanat tartıştıkları bahçe sohbetleri olmuş. Soseki zamanla bu sohbetlerin müdavimi haline gelmiş ve musahipleri ile kendi ülkesi üzerine uzun uzadıya tartışmalara girişmiş. Tokyo'ya döndükten sonra etrafına topladığı gençler ve edebiyatçı arkadaşlarıyla birlikte dergiler çıkarmış. Londra'daki bahçe sohbetlerinden aldığı ilhamla Perşembe sohbetleri adı verilen edebiyat konuşmalarını yönetmiş. Soseki, ölümüne kadar geçen sürede edebiyat çalışmalarını derin psikolojik buhranların tesirinde yazmış. Soseki'nin ilk eseri, Ben Bir Kediyim Japonya'da büyük ses getirmiştir zira Rakugo hikayelerini anımsatan, klasik tarzla modern anlatıyı birleştiren eser, Japon entelektüellerini merkezine alan, kedilerin hakim olduğu bir ortamın anlatıldığı mizahla soslanmış bir hiciv örneğiydi. Onun peşi sıra yayınlanan Kasamakura bir aydının şehri terk ederek meditasyon yapmak için dağlara yaptığı geziyi ve bu ziyaret esnasında tanıştığı bir kadınla olan ilişkisini doğu- batı felsefelerini harmanlayarak anlatması ve karakterin hem kendi benliği, hem de çevresi ile yaşadığı çatışmaların derinliği açısından önemlidir. Sonraki eserlerinde tarihi, sosyolojik, psikolojik arka planların tazyiki kurmacanın mekaniği, karakterleri, metaforları ve diyalogları üstünde daha hissedilir olacaktır. Botchan, Sanshio, Kokoro ve Madenci eserleri bu bağlamda Batı roman tekniklerini kullanma kabiliyeti açısından daha başarılı metinlerdir. Soseki, yüzyıllardır ağzı kapalı, süslü bir kutu olarak varlığını sürdüren Japonya'nın dünyaya açılma kararı aldığı kırılma noktasının yazarıdır. O, Japonya'ya Batı'dan bakan ilk romancıdır ve o güne kadar epik- lirik- mitos özüyle yazılmış geleneksel hikayelerin karşısına realist çizgilerle oluşturduğu, Japonların ruhunu; günahlarını, zaaflarını, ahlaksızlıklarını, tutarsızlıklarını, cehaletlerini, yenilgilerini koyan hikayeler dikmiştir.


Portreler'de olduğu gibi Manzaralar'da da Berger'ın daha önce çeşitli mecralarda çeşitli şekillerde yayımlanmış yazıları bir arada okura sunuluyor. Kitapta iki ana başlık altında toplam 35 yazı yer alıyor: Haritaları Yeniden Çizmek ve Arazi. Berger, kendi anılarını sanat, hikaye ve düşünceyle birleştirerek kendine has bir dil oluşturmuş bu kitapta. 20. yüzyılın sadece en önemli sanat eleştirmenlerinden biri değil aynı zamanda en önemli entelektüellerinden biri ve iyi bir hikaye anlatıcısı olan John Berger, 2 Ocak 2017 tarihinde hayata gözlerini yumdu. Ölümünden kısa süre önce yayımlanan Portreler ve Manzaralar kitapları önce Portreler ve bir süre sonra da Manzaralar olmak üzere Metis yayınları etiketiyle ülkemizde de yayımlandı. Görme Biçimleri gibi son derece önemli bir esere imza atan Berger'a, BBC kültür-sanat editörü olan ve ülkemizde de kitapları Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkan Will Gompertz ABD başkanlık seçimleri turnesi esnasında çekilmiş bir fotoğrafı gösterir ve yorumlamasını ister. Bu fotoğraf karesinde Hillary Clinton sahnededir ama herkes ona arkasını dönmüş selfie çekmektedir. Berger bu fotoğrafı yorumlamak için henüz erken olduğunu, kendisinden sonra gelecek olanların ancak yorumlayabileceğini söyler. Kitabın önsözünü kaleme alan Tom Overton'un da belirttiği gibi bu kitabın birinci bölümü bir tür müfredat ikinci bölümse müfredatın uygulanması olarak ele alınabilir. Her ne şekilde yaklaşırsak yaklaşalım Berger'in en önemli kitaplarından biri var karşımızda. Önemli çünkü hem onu tanımak hem de başka birçok kişiyi onun gözünden görebilmek için eşsiz bir kaynak. Ayrıca bazı yazılar anı gibi yazıldığı için okuması da son derece kolay. Kitapta eksiklik olarak gördüğüm bir husus var. Türkçe baskıda indeks yok. Bu tarz kapsamlı bir kitapta indeks eksikliği daha sonra bir konuyla alakalı araştırma yaparken ya da kitabı okurken karşılaştırmalı olarak o kişiyle alakalı Berger nerede nasıl bahsetmiş anlamak istiyorsak -ki Berger böyle bir çalışmayı ziyadesiyle hak ediyor- indeks mutlaka olmalı. Yazmaya başlayan ve/veya yazmaya devam eden hemen herkesin dikkate alması geren bir yaklaşım. Ya en azından ben öyle olduğunu umuyorum.


Kadimzamanlar ve Diğer Vakitler hem varlığın hem de hiçliğin, mekanda hapsolmuşların, ama en çok da faniliğin romanı. İnsan denen varlığın tüm çelişkileriyle, kuşaktan kuşağa tüm zamanlarda, ayağının biri kadere saplanmış bir pergel misali dönüp durmasını gerçeklerden bir an bile kaçmadan masalsı bir atmosferde anlatıyor bize Olga Tokarczuk. 2020 Nobel Edebiyat Ödülü, her ne kadar seçme şiirleri yıllar evvel şair-yazar Güven Turan tarafından dilimize kazandırılarak Türk okuruyla buluşsa da pek de hatırlanmayan, ABD'li şair Louise Glück'e verildi. Şüphesiz dünya çapındaki en saygın edebiyat ödülü olan Nobel Edebiyat Ödülü'nün son sahibi olan Glück elbette Kovid-19 gündemi nedeniyle de, oldukça sessiz sakin karşılandı ve belki de çoktan -yeniden- unutuldu bile. Fakat hatırlarsak, 2018 ve 2019 yıllarında Nobel Edebiyat Ödülü epeyce ses getirmişti: Nobel Edebiyat Ödülü, tarihinde ilk kez bir skandalla gündeme gelmiş ve 2018 yılında verilmemişti. Cinsel taciz iddiaları ortaya atılmış, akademi üyelerinden birkaçı görevinden geri çekilmiş, çeşitli tartışmalar yaşanmış ve nihayetinde kamuoyunun güvenini sarsmamak adına ödül iptal edilmişti. 2019 yılına geldiğimizde, İsveç Kraliyet Akademisi hem 2019 hem de 2018 Nobel Edebiyat Ödülleri'ni birlikte ilan etmişti. 2019 yılının Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazanan, Avusturyalı yazar Peter Handke olmuştu. Eserlerinin yanı sıra uç siyasi düşünceleriyle de tanınan, özellikle de Srebrenitsa katliamının baş sorumlusu Sırp lider Miloseviç'e olan desteği ve sevgisi tüm dünyaca bilinen Handke'nin ödül alması bambaşka bir gündem oluşturmuştu. Birçok yazar, entelektüel, siyasetçi tarafından yoğun bir tepki alan bu durum sonrasında, Nobel komitesinden bu ödül kararının geri çekilmesi dahi istenmişti. 2020 Şubat'ında, Timaş Yayınları tarafından yayımlanan romanı Sür Pulluğunu Ölülerin Kemikleri Üzerinde ile Türk okuruyla yeniden bir araya geldi Tokarczuk. Bir taşra anlatısı, bir kara komedi, bir polisiye, bir masal, bir gerilim; kısacası, iç içe geçmiş birden fazla türün ortaya çıkardığı oldukça kendine has bu romanı okuyunca, heyecanla yeni romanlarının dilimize kazandırılmasını bekler olmuştuk. Kadimzamanlar ve Diğer Vakitler hem varlığın hem de hiçliğin, zamanda ve mekanda hapsolmuşların, ama en çok da faniliğin romanı. İnsan denen varlığın tüm çelişkileriyle, hayatının tüm gelgitleriyle, kuşaktan kuşağa tüm zamanlarda, ayağının biri kadere saplanmış bir pergel misali dönüp durmasını gerçeklerden bir an bile kaçmadan masalsı bir atmosferde anlatıyor bize Olga Tokarczuk. Ellerini sınırdan dışarı uzattığında parmak uçlarının kaybolduğu Kadimzamanlar'ın sakinleri gibi bizlere de Sanki bir saksının içinde oturuyoruz dedirtiyor yazar, nihayetinde.


Bu tartışmadan artık sıkıldım ama her keresinde ucundan kıyısından da olsa dahil olmak zorunda kalıyorum: Şiir öldü mü, ölmedi mi? Benim bu konuda birçok tezim mevcut. En iddialı olduğum tez de şu: Sanılanın aksine, şiir bir türlü ölemedi. Şiir öldü diyenlere genelde aynı soruyu soruyorum. Tamam, şiir öldü diyorsunuz, demek ki şiirle ilgili birisiniz. O halde en sevdiğiniz şair kim? Çoğunluk verilen cevap aynı oluyor, çünkü şiirin ölümünü ilan eden kişi kendi ölümünü de ilan etmiştir aslında, sevdiği şair otuz yıl önce ölmüş birisidir genelde. Şiirin ölüp ölmediği tartışmaları arasında ıskaladığımız bir tartışma daha var: Öykü hayatta mı peki? Anladığım kadarıyla şiirin ölümünü ilan etmek her entelektüel kuşağın ödemek zorunda olduğu bir bedel. Bedel diyorum çünkü bedelini ödedikten sonra tartışmayı hemen noktalıyorsunuz. Romanın azgın ticari tahakkümü altında şiir kendine bambaşka bir coğrafya seçerek tartışmadan sıyırıyor kendisini, türler üstü bir yere konumlanıyor hemen; biz de okurlar olarak hemencecik öyküdeki, romandaki, sinemadaki hatta heykeldeki şiirseli aramaya başlıyoruz. Bir töze dönüşüyor şiir artık. Bana kalsa bütün bu tartışmaların yükünü öykü çekiyor. Kerrelerce yazdım, yine tekrar edeyim. Yaşadığımız çağ öykülerin çağı. Sosyal medyadan gündelik hayatımıza kadar her yerde öyküler var artık. Hiç olmadığı kadar birbirimizin hayatıyla ilgiliyiz. Amerikan başkanı bile politikasını twitter'ın akışı içinde şekillendiriyor. Instagram'da hikayeler paylaşıyoruz; hepimiz mutluyuz o hikayelerde, hepimiz tatildeyiz. Şairler geçinebilmek için senaryolar yani öyküler yazıyorlar. TV platformlarından ve TV'lerden sürekli dizi takip ediyoruz. Hikayeye batmış durumdayız. Bu düşüncemi destekleyen bir kitap okuyorum şimdilerde. Kolombiyalı romancı Juan Gabriel Vasquez'in Çarpıtma Sanatı'nı. Vasquez denemelerini bir roman yazarı olarak içeriden yazıyor. Roman sanatına yönelttiği ışıldağı, edebiyatın gündelik meselelerini de aydınlatıyor. Kolombiya edebiyatından yola çıkarak dünya edebiyatının genel konuları üzerine de düşünüyor. Kitaptaki bütün yazıları sevdim, üzerine düşündüm, düşünüyorum ama özellikle Kaplumbağaların Müdafaası denemesine daha bir tav oldum. Vasquez, öykü türü üzerindeki sessizliğe çekiyor dikkatimizi. Öykünün bir tür olarak arada kaldığını düşünse de, öyküden roman için vazgeçen yazarları diline dolarken, öyküden bir türlü vazgeçemeyen yazarları da anlamak istiyor. İyi öykücülerin çoğunda gördüğüm bir hasleti Vasquez yerinde tespit etmiş; yaptıklarının teorisini oluşturmak ihtiyacı. Öyküden vazgeç/e/meyen yazarlar da o teoriye biat etmiş olanlar sanırım. Ulysses Türkçedeki üçüncü çevirisine kavuştu. Böylesi dev kitapları başka başka gözlerden okumak bir hayli keyifli. Ulysses Türkçeye ilk olarak Nevzat Erkmen tarafından çevrildi. O ilk bütünlüklü çeviri yayımlandığında olay olmuştu tabii. Sonra Armağan Ekici çevirdi bu kışkırtıcı kitabı. Kendi dilinde bile okunması güç olan bu kitabın Türkçedeki serüvenine yeni bir çeviri katıldı, Fuat Sevimay'ın Kafka kitaptan çıkan çevirisi. Her yeni çeviriyle birlikte Ulysses tabii ki zor kitap algısından kurtuluyor. Özellikle Sevimay'ın çevirisi için akıcı ve eğlenceli diyebilirim. Ben kendi adıma Armağan Ekici'nin çevirisinden tamamını okumuştum kitabın. Sevimay'ın çevirisinde de sevdiğim bölümleri yeniden okudum. Cenaze ve gazetedeki uzun tartışma, sohbet bölümlerini çok sevdim. Eylemini hayatına yaydı Pakdil. Cenazesinde bile ortaya çıkıp merhum Akif İnan ağabeyin Mescid-i Aksa şiirini okuyan o gencin eylemiydi Pakdil'in beklediği. Sanırım yaşlılığında biraz biraz karşılığını da gördü. Allah mezarını o çok sevdiği Sultanahmet Camii'nin güvercinleriyle kuşatsın, cennette, Mescid-i Aksa benzeri bir evi olsun inşallah.


İnsanlık serüvenimizde ciddi kırılmaları tecrübe ettiğimiz bir çağda yaşıyoruz. Dijital devrim sadece alışkanlıklarımızı değil gerçekliği algılama ve yorumlama biçimimizi de temelden sarsıp deyim yerindeyse kararsızlaştırıyor. Bütün bu karmaşada hikayeler de akacakları yeni yollar aramaktan geri durmuyor. Konu hikayelerin kitlelere ulaşma becerisi olduğunda Netflix ve benzerlerinin anlatı formunu ve hikayelere yaklaşma alışkanlıklarımızı domine ettiğini söyleyebiliriz. Geçtiğimiz ay yayınlanan 5. sezonu yerden yere vurulan Black Mirror her zaman cevapları veremese bile doğru soruları sordurmayı beceriyor. 18. yüzyıldan itibaren ilahi olanla bağlarını koparıp insanı merkeze alan sanat, adeta ikame bir dine dönüşürken, bu dinin rahiplerince daha teknik bir alana itilen zanaat ise kendi yolunda yürüdü. Bilim ve teknolojideki ivmeyi harekete geçiren bu yürüyüşün doğurduğu sanayi devriminin ise insanı biraz daha yalnızlaştırıp, hiçleştirerek modernizmin ürettiği sanatın ideal öznesine dönüştürdüğü söylenebilir. İnsanın ilk imgeleriyle arasındaki bağını koparan, onu olduğu gibi değil olmasını istediği gibi gören modernizm, bizleri kendi içimizdeki bir hapishanede derin bir travma yaşamaya terk eder. Zira yine Jung tüm insan eylemlerinde a priori bir faktörden, arketiplerden bahsederek psikenin bir bakıma önceden kodlanmış karmaşık yapısı ve kolektif bilinçdışı ile ilişkisinin altını çizmiştir. Nihayetinde bu gürültülü kopuş bir çeşit psikozu, deyim yerindeyse işin deliliğe vurulduğu postmodernizmi ve onun anlam dünyalarımızı bulanıklaştıran etkisini doğuracaktır. Ne var ki arketipler her zaman, her yerde, herhangi bir dış etkene ihtiyaç duymaksızın yeniden ortaya çıkabilirler. Günümüzde post modernizm öldü mü? sorusunu sorduran dijital devrimin eski ve büyük anlatıya göz kırpıyor oluşu bir tür yeniden doğuş kabul edilebilir. Elbette bu durumun çağın işlenip bilgi üretilmesine ve paradigma inşasına izin vermeyecek derecede hızlı ve yoğun veri akışına imkan tanıması ile ilişkilendirilebilmesi de mümkün. Nedeni ne olursa olsun hem dijital çağın neden olduğu kavramsal hamlık ve çıkmaz, hem içten içe psikozumuzu tedavi eden motivasyonumuz hem de arketiplerin tartışmasız işlevselliği hikaye anlatıcılığının yeniden arketiplerin algılarımızı örgütleyen bilinçli ancak örtük alanına, Walter Benjamin'in de söylediği gibi deneyim aktarımı mevziine çekildiğini gösteriyor. Arketiplerin kaybolması arkaik insanın ilk deneyimlerinin tüm gücünün de kaybolması demektir. Deneyimin sadece dış kökenli olduğunun kabulü ise tehlikeli biçimde öz bilinci sadece maruz kalan, pasif bir seviyeye indirger. Oysa insan olmak hususunda bir anlatıya giriştiğimizde irdeleyeceğimiz hep kendimiz olacaktır. Hiçbir özgün anlatı 'öteki'nden çıkmaz ve insanlığın kadim anlatısı aslında hepimizin kendi hikayesi ile dahil olduğu, bilinç içerikleri arketiplerce düzenlenen büyük hikayedir. Öte yandan modernizmin yaraladığı bilinçlerimiz arkaik insanın zihinsel duruluğunu çoktan kaybettiği için muhatap olduğumuz hikayeler ancak gerçekliğin yeniden tanımlanması ya da içimizdeki rasyonel canavarın bilimle ikna edilmesiyle bizlerde güçlü etkiler bırakabilir. Son yıllarda bilimkurgu ve fantazyadaki yükselişinin dijital devrimin sunduğu biçimsel imkanlar kadar bu durumla ilgisi olduğu söylenebilir. Bir zamanlar fotoğraf ve sinema için yapılan tartışmaların benzerlerine tanık olsak da anlatının zamanın ruhuna uygun bir formda karar kılacağını hatta bunun da video oyunlara kayacağını düşünüyorum. Peki ama Black Mirror bu tabloda neye denk düşüyor? Kuşkusuz Black Mirror dijital çağın ontolojik karmaşasını en iyi tasvir eden eserlerden biri. Yapay zeka, sanal gerçeklik gibi dijitalleşmenin hayatımıza dahil ettiği kavramların yanında bilincin doğası ve gerçeklikle ilişkimiz gibi binlerce yıldır anlamaya çalıştıklarımız üzerine cevaplaması güç sorular soruyor. Ancak Black Mirror'ın asıl başarısının gölge arketipini zaman zaman kolektif bir düzlemde ele alabilmesi olduğu fikrindeyim. Jung'un bilinçli zihnimizin reddettiği, yetkisiz, karanlık ve bastırılmış yanımız olarak tanımladığı gölge, serinin hemen her bölümünde gerilimin temel kaynağı gibi. Black Mirror'ı izlerken artık bir uzvumuz ya da bilincimizin genişlediği uzamsal bir diğer boyuta dönüşen kara aynalarda dijital kültürün tekinsiz gerçekliğiyle yenilenen ve yinelenen gölgemizi görüyor ve dehşetle donup kalıyoruz. Dizinin 5. sezonunda ciddi bir irtifa kaybı yaşadığı tartışma götürmez. Charlie Brooker bütün fikirlerini tüketmiş, Netflix daha çok izleyici uğruna dizi seyreltmiş olabilir. Kimileri artık bitsin demeye başlasa da özellikle biçimsel bir dönüm noktası sayılabilecek Bandersnatch'i hatırlayarak Black Mirror'ın işinin henüz tamamlanmadığını düşünüyorum. 2018 sonunda yayınlanan Bandersnatch'in Nebula Ödülleri'nde En İyi Oyun Senaryosu dalında değerlendirilmiş olmasının, VR teknolojisinin ivme kazandığı günümüzde geleceğin formuna dair önemli ipuçları verdiği göz ardı edilemez.


Bir Ege Macerası'nda Çetin Kent, çok sevdiği yazar Kazancakis'e ait izleri yakalamak uğruna bütün bir Ege tarihini tavaf ediyor. Yine de Ege'yi ele alışında Kazancakis'e katılmadığı bazı noktalar var ve bunu esprili ve doğal bir dille ifade ediyor. Üzerimizde etkisi büyük olan yazarların yaşamlarını da merak ederiz. Doğduğu, büyüdüğü coğrafyayı, kültürü ayrıntılarıyla bilmek isteriz. Ömrünün geçtiği şehirleri, yürüdüğü sokakları, hatta ebedi mekanları olan mezarlarını ziyaret etmek bizim için yazara olabildiğince yaklaşmak anlamına gelir. Bir yazarın peşinde bilmediğimiz bir kenti gezmek önemli bir motivasyon kaynağı. Asıl amacı yazarın izini takip etmek olan böylesi seyahatler bir sürü maceraya da gebe. Elbette Avrupa'da yaygın olan -Joyce'un izinde Dublin, Kafka'nın Prag'ı vb. - yazar turlarından bahsetmiyorum. Gerçi bu tür paket turların daha az yorucu ve zamandan tasarruf olduğu bir gerçek; ancak burada belli başlı güzergahlar dışına çıkamamak kişiyi kısıtlıyor. Benim asıl sözünü ettiğim, tek kılavuzu kitaplar ve şehir haritası olan; sora sora adreslerin bulunduğu, yolda bin bir türlü hikayeye denk geldiğimiz seyahatler. Yazarı anlamak biraz da memleketinin gündelik yaşamına dahil olmakla mümkün çünkü. Çetin Kent'in Kazancakis'in İzinde alt başlığı ile yayımlanan Bir Ege Macerası kitabı tam da böyle bir seyahati anlatıyor. 18 Eylül 2006'da Çeşme'den Girit'e doğru yola çıkan Kent'in amacı çok sevdiği Kazancakis'in doğduğu eve, gençliğini geçirdiği sokaklara, kitaplarında bahsettiği mekanlara giderek yazara yaklaşmak, bir tür vefa borcunu ödemek. Sırtına taktığı içi kitap dolu çantasıyla önce Pire'ye, oradan Atina'ya ve nihayet Girit'e giden yazar, Kazancakis'e ait izleri yakalamak uğruna bütün bir Ege tarihini tavaf ediyor. Ege'nin onlarsız düşünülemeyeceği Herodot'u, Homeros'u, Halikarnas Balıkçısı'nı da yanına yol arkadaşı alıyor. Yunanlı ünlü yazar Kazancakis Girit Kandiye doğumlu. Kendisi de yaşamı boyunca gezgin olan Kazancakis belli ki Çetin Kent'e ilham olmuş. Kent, Zorba ve Kazancakis'in hayali ile birlikte Kandiye'ye kadar tüm Ege'yi adım adım geziyor. Tıpkı Zorba romanında Kazancakis'in insanın ve özgürlüğün peşine düştüğü gibi, Kent de Kazancakis'in izinde uygarlığın köklerini arıyor, sorguluyor. Bunu yaparken tarihten ve edebiyattan bolca yararlanıyor, her ne kadar Ege'nin bütün anlatılardan daha fazlası olduğuna inansa da. Seyahat, Zorba ile Kazancakis'in tanışma noktası olan Pire'de başlıyor. Çetin Kent, her bir uğrak noktasında geçtiği yerlerin bilinen ve bilinmeyen tarihine ve mitosuna parantez açmayı ihmal etmiyor. Örneğin Pire'de İkinci Dünya Savaşı sırasında açlıktan kırılan Yunan toplumuna yardımda bulunmak için Türkiye'den sefere çıkan Kurtuluş gemisi bunlardan biri. Kurtuluş'un hikayesi Kent'e göre, Yunanistan ile Türkiye arasında yıllarca süren anlamsız düşmanlığı göstermesi bakımından çok kıymetli. Hastalara ilaç, doktor, gıda yardımı sivil halk için bir nefes oluyor. Pire'den sonraki durak olan Atina Kazancakis'in gençlik ve öğrencilik yıllarını geçirdiği şehir. Yazar El Greco'ya Mektuplar'da uzun uzun bahseder Atina'dan. Daha o zamanlar keşif ruhu baskın olan Kazancakis fırsat buldukça şehrin etrafında gezintilere çıkar, tarihi yerleri, antik kalıntıları kalıntıları inceler. Bunlardan Parthenon genç Kazancakis üstünde oldukça etkilidir. Çetin Kent de Parthenon'a bu etkiyi hissetmek için gider ve beklediğini alır: Kazancakis'le ilk defa bugün ruhlarımız üst üste geldi. Ona yakın olduğumu hissediyorum. Kollarım açık, o muhteşem yapıyla karşılıklı bakışıyoruz. Kazancakis'in ruhu ise her ikimizin de çevresinde turlar atıyor, dönüyor, bana 'Hoş geldin' diyor. Çetin Kent Atina'dan sonra gittiği, Kazancakis'in yaşamının büyük bölümünü geçirdiği Aegina Adası'nda da, mezarının olduğu Girit'te de yazar üzerinden tarihle bir hesaplaşmaya girişir. Yirminci yüzyılın başındaki mübadeleyi ve her iki tarafın da çektiği acıları hatırlatır ona bu coğrafya. Ve bu acılardan doğan müzik rembetikoyu. Küçük Asya'yı, İzmir'i ardında bırakıp kaçmak, açlık, sefalet içinde sürünmek. Tek tutundukları da, yanlarında getirdikleri enstrümanları ve içlerinde taşıdıkları müzikleri, dansları. Kent'e göre, İzmir'den karşı kıyıya göçe zorlanan halkın hislerini dışa vurma yolu olan rembetiko Batı Anadolu kökenli bir müzik. Enstrümanlarından makamlarına kadar öz be öz Anadolulu. Aynı zamanda birçok şarkı sözü Yunanca'ya birebir oturacak kadar da uyumlu. Dolayısıyla her iki ulusun da sahiplenme çabalarına karşın hikayenin başladığı yer aynı: Anadolu. Kazancakis'in Girit'i gelinlik bir kız gibi görmesi ve Girit'in Yunanistan'la evleneceği günün hayaliyle yaşaması Çetin Kent'in hoşuna gitmiyor. Tam da burada Halikarnas Balıkçısı ile Kazancakis'i hayalinde konuşturuyor. Balıkçı, Girit'in Anadolu medeniyeti ile olan bağlarını hatırlatıyor. Girit'in simgeleri, adetleri Anadolu ile ortak. O, Girit'in özgür, mert, onurlu kimliğine Yunanistan ile birleşmeyi yakıştıramıyor. Girit'in zamanında bağımsız kalması gerektiğine inanıyor. Kazancakis ise romanlarında, uzaklardan gelecek bir Yunanlı Prens'in Girit'i kurtaracağı ümidini işlemeye devam ediyor.


Vladamir Nabokov, 1899 yılında St. Petersburg'da dünyaya gelmiş. Çocukluğu, asırlardır süren çarlık rejiminin sarsılmaya başladığı günlerde geçmiş. Burjuva bir ailenin çocuğu olarak iyi bir eğitim almış ve erken yaşlarda İngilizce öğrenmiş. Liberal düşünceleri benimseyen babası, Bolşevikler ile Çar Nikola arasındaki çekişmede dönemin diğer aristokratları gibi Çar'dan yana tavır almış. Birinci Cihan Harbi'nin getirdiği yıkımın ardından Bolşeviklerin giderek güçlenmesi ve nihayetinde çarın tahttan indirilip monarşinin yıkılması, Rusya'daki binlerce zengin insan gibi Nabokov'un ailesi için kızıl bir felakete dönüşmüş. Aile, Ekim Devrimi ile birlikte Bolşeviklerin ülkeyi ele geçirmesi ve komünizmin temellerini atmayı öngören yasalarla birlikte Rusya'yı terk ederek Londra'ya kaçmış. Bir süre Londra'da barınan aile buradan Berlin'e geçmiş. Nabokov, Londra ve Berlin yıllarında edebiyatla ilgilenmeye, dönemin meşhur romanlarını incelemeye başlar. Cambridge, Trinity College'de eğitim alır. Eğitim hayatına devam etmeyi düşünürken babası ölür ve sürgün hayatının zorlu şartlarında nice güçlükler yaşayan aile, maddi ve manevi anlamda sarsılır. Nabokov, Almanya'ya dönüp kendisi gibi 'Beyaz Ruslar' olarak tanınan göçmenlerin yoğunlukta yaşadığı bölgelerde çalışmaya başlar. Çeşitli işlerden geçimini sağlamaya çalışırken bir yandan da anadilinde metinler yazmaya başlar. Bilhassa kaleme aldığı oyunlar Almanya'da yaşayan göçmenler nezdinde ilgi görür. Hayatının her kesitinde ve yapıtlarında büyük tesirleri olan eşi Vera ile de bu dönemde tanışır. 1926 yılında yayınlanan Mashenka isimli roman çalışması onun Almanya'da meşhur bir yazar olması için mihenk taşı olur. Edebi çalışmaları, konferansları ve eşi ile olan mutlu günlerinin ardından İkinci Dünya Savaşı'nın ayak sesleri duyulmaya başlar. Naziler, Almanya'da iktidarı ele geçirmekte ve Yahudi karşıtı politikalarıyla büyük bir korku iklimi yaratmaktadır. Vera, Yahudi asıllı olduğu için mutlu hayatları çatırdamaya başlar. Büyük bir baskının altında yazmaya devam etmeye çalışan Nabokov, Nazi politikalarının korkunç bir şiddete dönüşmesiyle birlikte eşi ve çocuğuyla birlikte 1938 yılında Paris'e kaçar fakat Nazilerin Fransa'ya kadar uzanan faşizm karanlığı, 1940 yılında onları ABD'ye göç etmeye zorlar. Nabokov için ABD yılları, bohem tarzda bir hayat sürüp, gerçek Nabokov'u bulduğu dönem olmuştur. 1941 yılında Wellesley College'de dersler vermeye başlar, Harvard Üniversitesi'nde edebiyat çalışmalarına devam eder. Ayrıca eserlerinde derin izleri görülen 'entomoloji' alanında eğitim almaya başlar. Kelebeklere olan tutkusu, Nabokov'u kelebek figürü ile özdeşleştirmiştir. 1955 yılında yayınlanan Lolita isimli eseri, Nabokov'un sesini tüm dünyaya duyurmasına vesile olurken aynı zamanda da ateşli tartışmaları peşinden getirir. 1959 yılında Cornell Üniversitesi'nde dersler verir. Bu dersler, dönemin entelektüelleri tarafından ilgiyle takip edilir ve Nabokov, yalnız bir romancı olarak değil aynı zamanda bir kuramcı olarak tanınmaya başlar. Hayatının sonuna doğru İsviçre'ye yerleşen Nabokov, burada yarattığı eserlerini İngilizce yazmıştır. Yazar 1977 yılında Möntrö şehrinde ölmüştür.


Nietzsche, Ecco Homo'da bambaşka bir bağlamda ele alsa da çok sahici, herkesi, hepimizi derinden ilgilendiren bir soru soruyordu: Kişi nasıl kendi olur? İnanç sistemleri, ideolojiler, modalar, spritüal akımlar bu soruya alternatif yanıtlar vermeye çalışıyor. Etiketler çağında ve vitrinde yaşadığımız şu günlerde bu sorunun cevabını hashtagler ve filtreler veriyor vermesine ama gerçekle görünüş arasındaki uçurum derinleşerek kişiyi bir yanılsamalar bütününe ve etiketler bulutuna dönüştürerek insanı görünenin arkasındaki boşluk hissiyle baş başa bırakıyor. Yani sorumuz halen güncelliğini koruyor: Kişi nasıl kendi olur, kimliğini nasıl kurar, kendiliğini nasıl cari hale getirir? Bizi belirleyen bakışlardan kaçmak ve otantik bir kendilik kurmak mümkün müdür? Deleuze ve Guattari'nin yaklaşımıyla belirlenmekten kaçmak, sürekli değişen, dönüşen bir varlık biçimi kurmak sahip olabileceğimiz en otantik kimlik midir? Kişi, kendisine iktidar aygıtları tarafından dayatılan kimliklerden kaçabilir mi? Bu soruları felsefe bağlamında sonsuza dek uzatabiliriz elbet. Ancak kestirmeden gidip Carlos Fonseca'nın Türkçeye çevrilen romanı Hayvan Müzesi'ni okuyarak hem bu sorularla yüzleşip hem de müthiş bir anlatıya kendimizi bırakabiliriz. Ben olsam ikincisini seçerdim, çünkü filozoflar okuma deneyiminin aynı zamanda keyif verici, büyüleyici ve çarpıcı olabileceğini çoğu zaman atlıyorlar. Anlatının gücüne inanan filozofsa nadirattan. Şahsen ben, uzunca bir süredir edebiyatçıların uzun ama leziz cümlelerini filozofların bitimsiz ama kuru cümlelerine tercih ediyorum. Carlos Fonseca'nın Hayvan Müzesi kendilik ve kayboluş üzerine devasa bir anlatı inşa ediyor. Önce temelden başlayıp romanın konusuna bu satıların okurunu aşina kılmakta fayda var. Anlatıcımız Karayipli bir müzebilimci. Meşhur bir moda tasarımcısı olan Giovanna Luxembourg ile hayvanların biçim değiştirme davranışları üzerine ortak bir proje geliştirmek üzere davet alıyor. Fakat zamanla sohbetleri projeden uzaklaşıyor, dallanıp budaklanıyor, bir aşamadan sonraysa proje silinip gidiyor. Bilirsiniz saplantılı biri için en etkili sakinleştirici paylaşılan bir saplantıdır. Projenin akim kalmasının üzerinden yıllar geçtiğinde, anlatıcımız moda tasarımcısının vefat haberini alıyor ve ona bıraktığı zarflarla baş başa kalıyor. Bundan sonrasıysa anlatıcının o zarflardaki fotoğraflara ve mektuba bir anlam verme çabası olarak ilerliyor. Basitçe ifade edersek, anlatı Giovanna Luxembourg'un aslında kim olduğunu, onun hikayesini, anne ve babasının hikayeleriyle iç içe geçerek bize parçaları birleştirme imkanı sunuyor. Ancak kimliklerin değişkenliğini, akışkanlığını, başka biri olma, kaybolma ya da anonimleşme çabasını irdeleyen bir romanın bunu basitçe ifade etmediğini akılda tutmak gerek. Konuyla uyumlu bir şekilde anlatı da karışmış bir yumağı söker gibi ilerliyor: Tam oldu sanırken yeni bir düğümle karşılaşıyorsunuz, ipin ucu bazen kaçsa da size tekrar tutup başlayacak başka bir düğüm öbeği bırakıyor. Giovanna'nın bıraktığı zarfların izinden giden anlatıcı, ünlü bir fotoğrafçı olan Yolav Toledano ile karısı oyuncu Virginia McCallister'in New York'un bohem hayatından kaçarak birden kayboluşlarının izini sürüyor. Oyunculuğun doğası gereği hep maskelerle yaşayan bir kadınla fotoğrafçılığın doğası gereği görüneni dondurup sabitlemeye çalışan bir çiftin kaçışı aslında bir anlam arayışının, bir kurtuluş umudunun yolculuğu. Gelgelelim, Güney Amerika'nın ormanlarına kaçan çift bir ütopya değil yinelenen bir yıkımla karşılaşıyor. Güney Amerika'nın derinliklerinde bir vaha değil terk edilmiş koloniler, uyuşturucu müptelası beatnikler buluyor, gurular değil kaçakçılarla; orman değil çöp yığınlarıyla karşılaşıyorlar. Görüyoruz ki daha önce tüm yollar denendi ve tüketildi: Kendinden kaçmak da mümkün değil insanın doğaya ve kendine yapıp edebileceklerinden de. Ailenin hikayesi burada tekrar dallanıyor: Baba Yolav Toledano ölümü beklediği pasif bir uzlet haline çekildiği bir anonimliği seçiyor. Anne Virginia McCallister ise bir kimlikten diğerine atladığı, kendini ve dünyayı dönüştürdüğü aktif bir kimliksizlik halini seçiyor. Tekrar Nietzsche'ye başvuralım: Hayatını bir sanat eserine dönüştürmeyi var olmanın en yüce hali olarak tanımlayan Virginia McCallister kendi hayatını bizzat bir sanat olayına, dünyayla içli dışlı, hatta onu manipüle ederek hukukun sınırlarını zorladığı bir kendilik biçimine çeviriyor.


Macar yazar ve eleştirmen Dezso Kosztolanyi, Tarlakuşu'nda insanın çok sahici bir yerini kaşımayı çok iyi beceriyor. Esasında trajik bir durumu çok dozunda bir humorla ve adım adım işleyerek müthiş bir ifade gücüyle anlatıyor. Tuhaf, insan cidden ve hakikaten tuhaf bir varlık. Diyelim bir heves çok para verip bir ayakkabı aldı da ayakkabı ayağını vurdu. Ayakkabı bana olmadı diyemez de en sevdiğim en rahat ayakkabım budur diye diye yıllarca nasırıyla gezer. Bir davette mecburen sevmediği bir yemeğe iltifat eder de yıllarca en sevdiği yemek odur diye önüne koyarlar da koyarlar. El mecbur o yemeği sever sonra ya da şöyle söyleyelim, o yemeği sevdiğini kendine telkin eder. Eder ki bir gün olur da sever gerçekten. Aynı kategoride olmasa da benzeri bir kendini kandırma halini hasta refakatçilerinde görürüz. Bir yakınınız serviste yattıysa, gece diğer hasta yakınlarıyla hastanenin kantininde bayat çaylar içerken bizim hastamız iyi olacak dediklerini duyarsınız. Doktorlar iyi konuşuyor, çıkarız birkaç güne. Daha da fenası ise kalıcı bir hastalığı, bir marazı olan birine refakat edenlerin, onların bakım verenlerinin halidir. Bakımını üstlendikleri kişinin üzerine öyle bir düşerler ki, gözleri adeta başka bir şeyi görmez. Yüzleri hep güler, hep olumlu cümleler kurarlar. Bakıma muhtaç kişi dünyanın en güzel, en özel şeyidir onlar için. Üzerine titrerler, pamuklara sararlar. Ama kendilerine bile itiraf edemedikleri şeyler vardır. Ah! Ah başlarını alıp gidiverseler, ah demeye dilim varmıyor ama ezkaza bir kaza oluverse ya da Allah'a kolay değil mi, bir mucize oluverse? İnsan işte, tuhaf, cidden ve hakikaten tuhaf bir varlık. Macar yazar ve eleştirmen Dezso Kosztolanyi, Nebula Kitap tarafından Modern Klasikler serisi kapsamında basılan Tarlakuşu'nda tam da bu hali, daha da fazlasıyla şerh ediyor. Olaylar 1899 yılının Eylül ayının ilk haftasında Macaristan'ın bir taşra kasabasında geçmektedir. Tüm hayatları yaşı geçkin kızlarının etrafında şekillenen, düz ve mutantan bir yaşantıya gönül eğmiş anne ve baba, kızları Tarlakuşu'nu bir haftalığına kırsaldaki dayısını ziyarete gönderirler. Tarlakuşu'nun yokluğuyla önce hüzünlenip boşluğa düşseler de çabuk toparlarlar. Çünkü o gidince boşluğunun bıraktığı yere koca bir hayat doluverir. Önce restoranda yemek yerler, kızlarının yaptığı yavan ve tatsız yemeklerden sonra yahniler, tatlılar dolduruverir midelerini. Ahbaplarıyla sohbet ederler, yerler, içerler. Hatta tiyatroya bile giderler, kasabanın dedikodularını dinlerler. Baba delikanlılık arkadaşlarıyla felekten bir gece çalar. Anne yıllardır dokunmadığı piyanosunu açar. Tarlakuşu'nun yokluğunda önce ürkek ve mesafeli olarak yaklaştıkları o canlı hayata giderek daha cesurca tutunurlar. Tarlakuşu hiçbir ayırt edici özelliği olmayan, neşesiz, cıvıltısız bir kız kurusu ama sabırlı, tutumlu, temiz ve titiz bir kız. Nietzsche'nin köle ahlakı diye kavramsal çerçeveye oturttuğu halin ete kemiğe bürünmüş hali. Tarlakuşu, varlığıyla da ailesine bu erdemleri dikte ediyor. Midesi kaldırmıyor diye yavan yemeklere gönül eğiyorlar, başı ağrır diye tiyatroya gitmiyorlar, tam tamına erdemli ama heyecansız bir hayatı sürdürüp duruyorlar. Tarlakuşu'nun yokluğu ise anne ve babanın hayatı olumlayan efendi ahlakına, dünyadan kam almaya kapı aralıyor. O tutumlu insanlar keyiflerince para harcıyorlar, Tarlakuşulu hayatlarında gereksiz, israf veya günah olarak gördükleri küçük kaçamaklar yapıyorlar. Gelgelelim, Tarlakuşu'nun yakında dönecek olması Demokles'in kılıcı gibi başlarının üzerinde sallanıp duruyor. Tarlakuşu içlerine işleyen vicdanlarının sesi. Fakat, babanın eve zil zurna sarhoş döndüğü gecenin sabahında, üst bilincin de ortadan kalkmasıyla kendilerine itiraf edemedikleri şeyleri dillendirmeye başlıyorlar. Tam bir katharsis! Bu kısa romanda Kosztolanyi insanın çok sahici bir yerini kaşımayı çok iyi beceriyor. Üzerine titredikleri kızlarının bir haftalığına evden ayrılacak olmasıyla gözleri doluveren anne babanın yerine ah tren bir kaza yapıvermiş olsa diye içinden geçirmelerine giden yolu öyle güzel seriyor ki, okuması tam bir şölen. Anne babanın önce ürkek ardından doludizgin bir şekilde hayatı olumlamalarını dile getirirken satırlar su gibi akıp gidiyor. Etraflarını kınayan bakışların ee daha da ne olmuş diyen bakışlara dönüşünü anlatırken mizah dozu yükseklere çıkıyor. Diğer yandan, itiraf sahnesinde birbirlerinden güç almaya çalışmaları çok çok sahici bir yerden konuşuyor. Kızlarının dönüşünü beklerlerken trenin gecikmesiyle yükselen gerilim, anne babanın ruh halindeki gelgitleri, kendileriyle hesaplaşmaları müthiş. Kızlarının sağ salim dönmesini istemekle trenin kaza yapmış olmasını içten içe dilemelerin arasındaki salınımı verdiği bölüm adeta bir psikanaliz seansı niteliğinde. Romanın sonunda Tarlakuşu'nun elindeki kafeste bir güvercin, öyle özellikli değil basbayağı alelade hatta çirkin bir güvercinle gelmesi, Kosztolanyi'nin şairliğinden gelme bir metafor gücü olarak yorumlanmaya müsait. Kafesindeki o basbayağı güvercin Tarlakuşu'nun ta kendisi. Kitabın arka kapağında Peter Esterhazy'nin yaptığı yorumla da örtüşüyor bu durum: Çirkinliğiyle, can sıkıcılığıyla, saldırgan iyilikseverliğiyle Tarlakuşu, biziz. Bu kadar katı, bu kadar öngörülebilir, bu kadar kişiliksiz olan bizim hayatlarımız. Tarlakuşu ebedidir. Ondan kurtuluş yoktur. Bizim küçük kuşumuz, daima eve döner diyor Esterhazy. Kitabın son sahnesinde Tarlakuşu da kendisiyle yüzleşiyor. Gelgelelim, kendinden kaçmak ne mümkün! Kosztolanyi esasında trajik bir durumu çok dozunda bir humorla ve adım adım işleyerek müthiş bir ifade gücüyle anlatıyor. Özgün metni bilemem ancak, çevirmen Erdal Şalikoğlu'nun da bu romanın Türkçedeki başarısında bir katkısı olduğunu söylemek yerinde olur sanırım. Aksamayan, tatlı tatlı akan bir metin var elimizde. Metin lezzetli olsa da bize söyledikleri demir leblebi. Yutabilene aşk olsun.


Kanona dahil olan birçok sanatçı gibi sayısız yakıştırma yapılır Balzac'a. En klişesi: Romanın Shakespeare'idir. Balzac için mübalağalı Tanrı'dan sonra en çok insan yaratmış kudret yakıştırması bu yüzdendir. Hangi benden söz ediyorsunuz; bende sayısız ben'ler hissediyorum sözü içindeki bu küçük dünyanın seslerini ifşa eder niteliktedir. -Elfen Lied animesinin giriş şarkısı Lilium eşlik edebilir bu yazıya.- Richard Sennett de Yeni Kapitalizmin Kültürü kitabında kendi kendini tüketen tutku kavramından bahseder. Sennett, 19. yüzyılın kanonik yazarlardan biri olan Balzac'ın kendi kendini tüketen tutkuları yazdığını söyler. Balzac, bir tutkunun bitimsiz gibi gelen ilk aşamasının, tükenişinin ve tükenişinin ardının tasvircisidir. Sennett'e göre Balzac'ın karakterleri Proust'un meşhur Aşk Yasası'nın da habercisi olmuştur. Çünkü Aşk Yasası'na göre bir şey ne kadar erişilmezse o denli çok arzulanır. Hegel'in Güzel Sanatlar Üzerine Dersler kitabından ilhamla sanat felsefecisi ve eleştirmeni Arthur Danto, yalın bir sanatçı tanımına varıyor: Sanatçı, fikri duyusal bir mecrada cisimleştirmek için yollar bulur. Balzac'ta cisimleştirmenin o yolu kurmacanın yoludur. Kanona dahil olan birçok sanatçı gibi sayısız yakıştırma yapılır ona. En klişesi: Romanın Shakespeare'idir. Balzac için mübalağalı Tanrı'dan sonra en çok insan yaratmış kudret yakıştırması bu yüzdendir. Hangi benden söz ediyorsunuz; bende sayısız ben'ler hissediyorum sözü içindeki bu küçük dünyanın seslerini ifşa eder niteliktedir. Günde 16-18 saat çalıştığı rivayet edilen, çalıştığı saatler boyunca düzinelerce Türk kahvesi içtiği bilinen Balzac, ardında 85'i tamamlanmış 50'si taslak eser ve 2000'den fazla karakter bırakır. 1840'lı yıllarda tüm bu eserlerini Dante'den aldığı ilhamla İnsanlık Komedyası ismiyle dev bir külliyata dönüştürür. İnsanlık Komedyası o dönemin toplumsal görünümüne estetik bir katkı olarak da okunabilir. Balzac eserini üç bölüme ayırır; Analitik Çalışmalar, Felsefi Çalışmalar, Toplum Gelenekleri Çalışmaları. İnsanlık Komedyası'nın kalbi Paris'tir. Çünkü Paris, Balzac için yalnızca bir kent değil Fransa'nın ve Fransız ruhunun bir sembolüdür. İki tür aşktan bahseder Balzac; hükmeden aşk ve adayıcı aşk. Hükmeden aşk fethetmek; maşuğunun ruhunu, zihnini, kalbini, bedenini zapt etmek ister. Adayıcı aşk ise daha en başından hükmeden aşkın erkini kurban vererek başlar. Benliğini, gururunu ve hatta tüm hesap eden zihnini verir. Balzac'da felsefenin kadim dualitelerinden olan ruh ve beden bahsi mühimdir. Balzac, birçok romanında ruh ve beden yönleri güçlü olan karakterleri işler. Bunun ilhamını da yaşamından alır. Balzac'ın yazgısındaki aşk serüvenlerinin çoğunun romanlarına konu olduğu varsayımı yanlış olmaz. En meşhur romanlarından Vadideki Zambak bu savı kanıtlayan en belirgin örnektir. Vadideki Zambak'taki Madam de Mortsauf, Balzac'ın hayatındaki kadınlardan biri olan Madame Berny'le; benzer şekilde Lady Dudley Düşes d'Abrantes'le benzerlikler gösterir. Romanda, zambak alegorisiyle sembolize edilen ruh kadının, Madam de Mortsauf'un karşısında; ten kadınını ateşli mizacıyla gösteren Lady Dudley ve ikisinin arasında kalan Felix vardır. Ki Felix, romanın en başından itibaren Balzac'ın gençliğiyle paralel gider. Denklikler bunlarla da sınırlı kalmıyor. Balzac'ın edebi zekasının hayranları olan sosyete kadınlarınca Balzac'ı reddeden nadir kadınlardan biri olarak anılan Marquise de Castries'in, yine bir romanda -Langeais Düşesi- sembolize edildiği söylenir. Belki de bu yüzden romanda Balzac, karakterine söyletiverir: Ben onun kalbindeki Tanrı'yla baş edebilecek miyim? Baş edememiş olacak ki karakterinin yazgısına kara bir çentik atıverir Balzac: Baştan çıkarıcı kahkahalarıyla etrafındaki erkekleri kendine aşık eden, onların kalpleriyle oynamaktan büyük zevk alan Langeis Düşesi, kazınmış saçları, solgun yüzü ve gri elbisesiyle bir ruhtur artık. Bunlardan hareketle Richard Sennett'in Balzac için söylediği kendi kendini tüketen tutkunun gizil ve örtük bir şekilde bu kadın karakterlerde ortaya çıktığı düşünülebilir. Eski bir parfüm gibidir bazı roman karakterleri... Tesiri yüksek bir kokunun yaptığı zalimlikleri yaparlar her hatırlandıklarında. Bir sandık, bir şişe, açılan bir kapak ve koku... Ve o kokuyu ilk kez aldığı zamanda insan. Ki koku, zamanlar arasında yolculuğun en kestirme ve büyülü olduğu yol değil midir? Anı saklamanın diğer bir yoludur o. Üstelik anıyı bir fotoğraftan dahi iyi saklar. Fotoğraf yalnızca görüntüsünü verir an'ın. Oysa koku bir an'ı sonsuza saklar. Balzac'ın Türkçeye yeni kazandırılan öyküsü Aklanmış Melmoth, yeni bir yayınevi Üç Nokta Yayınları'ndan Onur Yıldız çevirisiyle çıktı. Öykünün yazılış öyküsü hayli enteresan; 1820'lerde Charles Maturin tarafından yazılan gotik bir roman olan Melmoth the Wanderer'dan çok etkilenir ve devamını yazmak ister Balzac. Aklanmış Melmoth İnsanlık Komedyası'nın Felsefi Çalışmalar kısmında yer alır. Balzac insan & şeytan üzerine ve kötülük problemine felsefi bir yorum sunar bu öyküsüyle. Charles Maturin'in romanında ruhunu şeytana satan bir karakter olan John Melmoth; Balzac'ta para ve yükselme ihtirasıyla yanıp tutuşan bir veznedar olan Castanier'in karşısına çıkan Şeytan John Melmoth'tur. Balzac, Aklanmış Melmoth'da şeytan olarak görünen karakterini aklayarak; okuruna asıl şeytanın insanın kendisi olduğunu göstermeye çalışır. Richard Sennett'in Balzac için söylediği kendi kendini tüketen tutkunun varlığı kadar doğru bir şey daha vardır belki de. Balzac fethetmek istiyordu, kendini tüketen tutkuları vardı. Fakat belki de tıpkı Melmoth gibi en sonunda aklanmak istiyordu. Tıpkı ak zambağı Henriette gibi, aklanmak istiyordu.


Harun Candan, Yarınsız ile kendi dilini, meselesini, üslubunu ve sesini kanıtlamış bir yazar olarak yeniden karşımızda. Karanlık, gizemli, tıpkı kader gibi ele avuca sığmaz hikayelerin katmanları arasında okura bir ayna tutuyor Harun Candan. Hikaye, öykü, roman okumak bir şeyleri tam olarak anlamak için değil, dünyayı anlama/tanımlama/yorumlama yolunda bizim gibi çaresiz kalan kurmaca kahramanlarla bir anlam yolculuğu deneyimini yaşamak içindir çünkü. Aslında bir başka benimiz olan kurmaca kahramanlarla, başka başka dünyaların kötü aydınlatılmış sokaklarında gezintiye çıkarız kitaplarda. Okur kendisini arar en başta sayfaların, cümlelerin, kelimelerin arasında. Harun Candan'ın romanlarında da tıpkı yukarıda anlatmaya çalıştığım gibi karanlık cümleler arasında kendini arayan karakterlerle karşılaşıyoruz daima. Ilk romanı Hayalname'den itibaren, hikayelerini kendi ağızlarından dinlediğimiz roman kahramanları, bize eksik parçalardan oluşan gizemli, zaman zaman polisiye ve gerilim unsurlarına da yaslanan hikayelerini anlatıyorlar. Özellikle 2017 yılında yayımlanan Yarım Ay romanında gizemle örülü bir kayboluş ve arayış hikayesini birçok katmanın içinde eriterek, oldukça sade ama bir o kadar da ustaca bir dille biz okurlarına ulaştırmayı başaran Candan yine yarı karanlık bir sokağın ortasına bırakmaya hazır okurunu. Harun Candan'ın geçtiğimiz günlerde yayımlanan dördüncü romanı Yarınsız için de tıpkı diğer romanları gibi bir arayış hikayesi dersek, sanırım hata etmiş olmayız. Bir metafor olarak kişinin kendini arayışı elbette ana meselesi romanın, ama bir başkasını değil kendini arayan biri var bu sefer karşımızda. Roman boyunca savrulup giden hayatını farklı kimlikler üzerinden yarınsız bir şekilde devam ettirirken, kim olduğunu hiç hatırından çıkarmadan kendisini unutmaya çalışırken, bir başka Deniz'de kendisini buldum derken, arayışı hiç bitmiyor kahramanımız Deniz Yelkencioğlu'nun. 1987 doğumlu Harun Candan, şimdiye kadar yayımlanan üç romanının yanına eklediği yeni romanıyla kendi dilini, meselesini, üslubunu ve sesini kanıtlamış bir yazar olarak yeniden karşımızda. Kendi içine gömülen, insan tekinin aslında bambaşka birçok insanı içerisinde nasıl barındırabileceğini gösteren, aranıp da bulunmaya çalışılan o benin kim, hangisi olduğunu okura tekrar tekrar sorgulatan, ismi ile müsemma Yarınsız, edebiyatın karanlık sokaklarında sonsuz arayışlar içinde olan okurun mutlaka bulup okuması gereken bir roman.


Simone de Beauvoir, feminizmin başucu kaynaklarından İkinci Cins kitabında özgür kadın henüz doğmakta diyerek yeni kadının doğuşunu müjdeliyordu. Kristeva, Simone de Beauvoir Aramızda kitabı ile Beauvoir'ın yeni kadınının şerhini yapıyor adeta. Kristeva, Beauvoir'ın İkinci Cins kitabıyla başlayan bu süreci antropolojik devrimle izah ediyor. Kendinden Bulgar asıllı, Fransız uyruklu ve Amerika'yı benimsemiş bir Avrupa vatandaşı olarak bahsediyor Kristeva. Alakaları da kimliği gibi birkaç katmandan oluşuyor. Roland Barthes'tan ders alan, Foucault ve Derrida gibi filozoflarla aynı dergilerde birleşen bu zihin; felsefe, psikoloji, edebiyat, eleştiri, feminizm gibi alanlarda da kalem oynatarak felsefesinin ve metninin katmanlarını gösteriyor okuruna. Feminist olup olmadığı sorusunu hakikatin tekilde olduğunu düşünen Duns Scotus'un hakikat yorumundan yana tavır aldığını göstererek Feminist, özcü ya da farklılıkçı değilim, Scotusçuyum diye yanıtlıyor Kristeva. Kendisini Scotusçu olarak tanımlayışını, felsefesini ve en popüler kitaplarından olan Kadın Dehası üçlemesini tekil kadınların tekil deneyimlerine adayışını böyle izah ediyor. En popüler çalışmalarından olan Kadınların Zamanı makalesinde birinci ve ikinci dalga feministleri eleştiren Kristeva, farklılıkların her tekil deneyim için yeniden ele alınmasını ileri sürerek üçüncü dalga feminizmin oluşmasına da katkı sağlamış olur. Kristeva, Beauvoir'ın evrenselinin tekilde kendini gösterdiğini söyler. Kristeva, İkinci Cins kitabının geriliminin bireysellik ve kolektiftik arasında, kadının tekil beni ile tüm kadınların arasında geçtiğini söyler. Biz adına yaptığımız genellemelerde birçok bene kıymıyor muyuz bazen? Julia Kristeva, biz kelimesinin gittikçe bir sorunsala dönüştüğü bu zamanda biz yerine benlerden bahsetmeliyiz diyor. Biz yerine benler demeyi salıklayan bu bakış onun feminizm anlayışında da benzer bir tavrı işaret ediyor. 1996'da bir konuşmasında Artık bütün kadınlar diye konuşmamızın imkansız olduğu bir döneme girdik diyor Kristeva. Kadın topluluklarının kitlesel değil, her biri özgün bireylerden oluşan bir topluluk olarak yorumlanması gerektiğinin altını çiziyor ki ona göre feminizmi tehdit eden en büyük tehlike sürü şeklinde bir feminizm yapma dürtüsüdür. Kristeva, Kadın Dehası eserini dehalarıyla örnek teşkil eden, kendini nesneden özne / birey olma düzeyine çıkartan, kendini gerçekleştirmeleriyle 20'nci yüzyılda özgürlüklerini ortaya koyup özgürlükler için çağrıda bulunan üç kadına ithaf eder. Bu kadınlar siyasi felsefe alanında Hannah Arendt, psikanaliz alanında Melanie Klein ve edebiyat alanında Colette'dir. Kristeva'ya göre bu kadınların üçü de kendi özgürlüklerini gerçekleştirmek için dünyadaki kadınlık algısının değişmesini beklemeden varoluşlarını ortaya koymuşlardır. Bu yüzden Kadın Dehasının varlığını tescil ettirircesine sorar: Deha tam da bu durumun içinden geçip ötesine çıkan bir yarma harekatı değil midir? Kristeva, Kadın Dehası üçlemesinin sonuç kısmını Beauvoir'a adar. Beauvoir'a diğer bir göndermesi ise Samuraylar kitabıdır. Kristeva, 20'nci yüzyıl felsefesini üç evrede açıklar: Süfrajetler, Simone de Beauvoir ve 68 Mayısından sonra yeni özgürleşmeler ve yeni çıkmazlar. Kristeva'nın Beauvoir keşfi, 1958'de İkinci Cins kitabıyla tanışmasıyla başlıyor. Kristeva bu süreci, Dünya'nın Stalin Sonrası çözülme sürecinde olduğunu söyleyerek, özgürlüğün açıkça tartışıldığı o süreçte Beauvoir'da özgürlüğün vücut bulmasıyla izah ediyor. Simone de Beauvoir, feminizmin başucu kaynaklarından İkinci Cins kitabında özgür kadın henüz doğmakta diyerek yeni kadının doğuşunu müjdeliyordu. Kristeva, Simone de Beauvoir Aramızda kitabı ile Beauvoir'ın yeni kadınının şerhini yapıyor adeta. Kristeva, Beauvoir'ın İkinci Cins kitabıyla başlayan bu süreci antropolojik devrimle izah ediyor. Çünkü bu kadınların sosyal, ekonomik, politik haklar elde etmesinin de ötesinde annelik seçimi, yeni var olma biçimleri gibi konularda aşkın bir yol devrimi ve deneyimidir. Beauvoir, İkinci Cins kitabının giriş bölümünde özgürlüğe yeni bir tanım kazandırır: Mutluluğun modern anlamı özgürlüktür. Beauvoir özgürlük üzerine güçlü bir felsefe inşa eder. Buradan hareketle onun felsefesinin bir özgürlük felsefesi olduğunu söylemek yanlış olmaz. Kristeva, Beauvoir'ın özgürlüğünün neliği üzerine güçlü sorular sorar: Özgürlük başkaları üzerinde nüfuz gösterme hırsı mıdır? Yoksa insanın benliğinde filiz verdirdiği fallik iktidara duyduğu ölçüsüz bir aşk mıdır? Kristeva'ya göre onun aşkınlık olarak adlandırdığı ve yorulmaksızın kendi benliğini yonttuğu şey, kendi benliğini aşma yoluyla gerçekleşen bu özgürlük gücüdür. Kritsteva, Beauvoir'ın Freud'dan ziyade kendisine entelektüel dost olarak Heidegger ve Kierkegaard'ı seçtiğini söyler, bu tercihini ise varoluş ve benlik kaygısı taşımasına bağlar. Varoluşçulardaki öz ve kendilik kaygısı onu bütünüyle kendi olma cesareti ve entelektüel dürüstlüğe iter. Kristeva'nın Beauvoir'ı tanımlama şekli enteresandır: Ben Beauvoir'ı politik ve hukuksal bir militana indirgenmiş feminist klişesi içinde tanımlamıyorum. Benim için o özel hayatında ve düşüncesinde kendini sürekli riske atan ve her kadını kendi kişiliğini tekrar oluşturmaya, yaratıcılığını geliştirmeye davet eden bir laboratuvar deneycisidir. Kristeva, Beauvoir'ın kendi soruşturmasının merkezinde deney yapan, yaptığı deneyin hem kobayı hem mesafeli gözlemcisi hem de parçalanmış bir av hayvanı olarak değerlendirir. Kristeva, Beauvoir'ın romanını ise onun büyük kadın entelektüel eserinin bir parçası olarak değerlendirir Kristeva. Beauvoir, Tput Compte Fait kitabında yirmi sayfalık rüya anlatımını sunar okuruna. Kristeva benzer şekilde Beauvoir'ın Sartre'la olan ilişkisinde içinde filizlenen kıskançlığı, kitabı Konuk Kız'da aşikar ettiğini söyler. Kristeva, biliçaltını ortaya seren Beauvoir'in bu metinlerine Kendi mahremiyetini kamuya sunmak acaba bir baştan çıkarma eylemi midir? Nüfuzunu kanıtlama mıdır? Ya da bir aşk ve kırılganlık çağrısı mıdır? sorularını sorar. Kristeva, zihnini, bilinçaltını kamuya açma cesareti gösteren Beauvoir'ın bu tavrını entelektüel dürüstlükle izah eder. Kristeva, Beauvoir'ın tek kadınların tekil deneyimlerinden bahsettiğini işaret ederek kadınların tekil deneyimlerini ve bu deneyimleri paylaşmasının gerektiğinin önemini vurguluyor. Bunun için de Helene Cixous, Luce Irıgaray'la birlikte kadının kendini ve deneyimini yazıya getirmesini amaç edinen dişil yazı çalışmalarının içinde bulunuyor. Tüm bunlardan hareketle kadınlara iki var olma biçimi öneriyor: hak ve eşitlikler mücadelesini sürdürmek ve bütün insanların tekilleşerek özgürleşip, yaratıcılıklarının ardına düşmek.


Roman edebiyatın bukalemunudur. Kanonik olmayan doğası gereği, kılıktan kılığa girme becerisine sahiptir. Bu durum roman kuramına, eleştirisine de yansır. Öyle ki her romanı, romancıyı aynı şekilde açıklayacak bir inceleme yöntemi bulamayız. Romancılığı tartışma götürmez isimler bile ifratla tefrit arasında gidip gelen yorumlara maruz kalabilir. Mesela Nabokov, Dostoyevski'yi önemli Rus yazarları arasında görmez. Ona göre Dostoyevski, nevrotik Hırıstiyanlığa saplanıp kalmış sıradan bir yazardır. Rus edebiyatının burnunda bir sivilcedir. Fakat Bahtin'e göre Dostoyevski, tekdüze burjuva romanı yazan Avrupalı yazarlardan çok farklıdır. O, tek sesli Avrupa romanının karşısına çok sesli romanı çıkarmıştır. Yazarıyla tartışabilen özgür karakterler yaratmıştır. Yine, Freud'a göre Karamazov Kardeşler romanı Kral Oedipus ve Hamlet'le birlikte edebiyat mirasının üç zirvesinden biridir. Buna karşın Thomas Mann, romanlaşmaya çalışan oyunlara benzetir Dostoyevski romanlarını. Çünkü Dostoyevski'nin yeteneği dram üzerinedir ama tiyatro, roman gibi çabuk paraya çevrilememektedir. O, para için romanı seçmiştir. Görüldüğü gibi Dostoyevski'yle ilgili görüşler bile romanın doğasına uygun şekilde kanonik değildir. Yine de roman kuramında, bazı romanları veya yazarları bir araya getirip yorumlamaya dönük sistematik çabalar vardır. O çaba sahiplerinden biri Rene Girard'dır. Rene Girard'ın mimetik arzu kuramını ele aldığı temel eseri Romantik Yalan ve Romansal, yine bu kuramın değişik duraklarını merkeze alan Günah Keçisi, Şiddet ve Kutsal, Dostoyevski Yeraltı İnsanı ve Kültürün Kökenleri gibi kitaplar daha önce Türkçeye çevrilip yayımlanmıştı. 2019'da bunlara Sanatın Dönüşümü de eklendi.


Lydia Davis kimi zaman ona ilginç gelen takıntılı bir fikri, bir gazete haberini, bir mektubu malzeme ediyor. Anlaşılmazlık ve can sıkıntısı arasında kurduğu küçük, yoğun dünya bizim modern dünyamızı hiç mi hiç aratmıyor esasen. Uzun bir zaman, ciddi ciddi, insanı bir yazıya başlamaya, onu sürdürmeye yönelten ya da başlamaktan ve sürdürmekten alıkoyan gerçek şeyin ne olduğunu düşünmeye çalıştım. Sanırım buna iyi bir cevabım var artık: 'Sonra'yı düşlemek. Her ilk cümle, kendisinden önceki herhangi bir cümlenin devamı olmadığı için yalnız, özgür ve davetkar. Bütün başlangıçlar gibi baştan çıkarıcı. Korkusuzca, apaçık sunuyor kendini. Peşi sıra gelen ikinci cümleyle birlikte ise artık bir kurgudan söz edebiliriz demektir. Bir sayfada yan yana ya da alt alta gelmiş iki cümle pekala bir hikaye anlatabilir bize. Kemik kadar temiz bir ilk cümle yazabilmek. Amaç bu. Sonra yapılacak tek şey var, onu ete bürümek. Yaratıcı her eylem, şimdinin içinde var oluyor. İkinci cümleden itibaren başlayan kurgu, henüz hiç bilmeden tayin ediyor geleceği. Sanatın gerçeği tam da bu yüzden tesadüfi bir gerçek. Oğuz Atay'ın Kötü bir resim asarım korkusuyla hiç resim asmadım, kötü yaşarım korkusuyla hiç yaşamadım cümlesini hatırlamakta fayda var. Kötü şimdiye ait bir yargı olamaz kesinlikle. O, sonranın negatif bir görünümüdür yalnızca. Oğuz Atay haklı. Bütün şimdilerimiz, sonraya ait görünümlerden edinilmiş yargıların tehdidi altındayken, üstelik bir de bunun son derece farkındayken yaşamak çok zor. Kuşkusuz bu yüzden yazıyoruz. Ve başlangıçlar kadar peki, sonra ne olmuş? sorusu da baştan çıkarıyor bizi. Edebiyat eleştirmeni Christopher Ricks, Davis'e 2013'te Uluslararası Man Booker ödülünün verildiği gün yaptığı konuşmasında onun öykülerinin şiirsel dikkat isteyen öyküler olduklarını söylüyordu. Sahiden birçoğu sadece birkaç satır veya bir paragrafa yayılan kısa ve yoğun öykülerde tıpkı şiirde tecrübe edilene benzer bir kamaşmaya şahit oluyoruz. Yalnızca saf bilincin kavrayacağı ve yine onun gözüyle algılanabilecek bu kamaşmayla düşünceyi dönüştürebilecek berraklıkta bir dil kuruyor Davis. Genellikle hayatımı nasıl yaşadığımı incelerim. Her zaman. Evet, bu biraz acımasızca. Sabit bir yargıç var. Belki de kafamda yaşayan zavallı annemdir. O her zaman yargılayıcıydı. Hatta onun annesi de... Lydia Davis, bazen bir kartalın bazen de bir sineğin gözünden inceliyor yaşamı. Aynı zamanda onun bağlamlarından, kuşku götürmez ilintilerinden saparak göz ardı edilen ya da olduğundan fazla abartılan her şeyi öyküleştirebiliyor. Elbette her yazar gibi zihninde sonraya ait yargıların saldırısı sürerken yapıyor bunu üstelik. En büyük farkı ise sözü kısa tutmak. Romancı Jonathan Franzen'in tabiriyle söylersek kısaltılmış bir Proust. Saf bir kurgudan ziyade bulduğu şeyleri hikaye ediyor. Kimi zaman ona ilginç gelen takıntılı bir fikri, bir gazete haberini, bir mektubu malzeme ederken kimi zaman da bir yazarın mesela Kafka'nın dilinden hareket ederek o dille Kafka'ya dair bambaşka bir hikaye anlatıyor. Anlaşılmazlık ve can sıkıntısı arasında kurduğu küçük, yoğun dünya bizim modern dünyamızı hiç mi hiç aratmıyor esasen. Davis'in öykü kişileri kendi çapında gösterişli ve histerik olma eğiliminde kişilerdir. Göremedikleri engeller yüzünden sinirlenen, bazen herkese karşı kibar olmak idealini sorgulayan, bol bol tekrar eden, neredeyse hiç hatırlamayan ya da kimseye zarar vermeden bencil olmanın bir yolu olup olmadığını merak eden ilginç ve isimsiz kişilerdir birçoğu. Hemen her öyküsünde saçma ve verimsiz bir şey yapmak için oldukça güçlü bir motivasyona sahip karakterlere rastlayabilirsiniz. Bilerek ya da yazgının tuhaf bir cilvesiyle kendini bir şekilde bu hikayelerden birinin içinde bulan herkes, yaşamın sandığımızdan çok daha uzun, çok daha kalabalık, tutku ve acı dolu bir gerçekliğe sahip olabileceği gibi, onun aynı zamanda bir kerelik bir fırsat olarak oldukça kısa, mantık sapmalarıyla karmakarışık hale gelen tuhaf bir şey olduğunu da keşfedecek.


Dünya gündemi bir andan virüs salgınının etkisi altına girdi. Birçok ülkede hayatın akışı virüs salgınıyla belirlenmeye başladı. Tarihte yaşanan diğer salgınlarla kıyaslanan bu yeni gelişme insan hafızasını geçmişi yoklamaya götürdü. Bundan yüz yıl kadar önceki İspanyol gribi bunlardan biriydi. Ya da kolera salgınları... O devrin insanlarının nasıl tepkiler verdiğini görmek için kitaplara müracaat edildi. Kolera Günlerinde Aşk, Gabriel Garcia Marquez'in önemli eseri ve evet benzer dönemlerde yazılmış empati kurulabilecek bir roman. Yüzyıllar değişse de insan tabiatında değişen çok az şey var. Edebiyat tutkunları birbirlerine bu kitabın ismiyle türetilmiş yeni muhayyel kitapları hatırlattı hemen: Corona Günlerinde Aşk? Tolstoy'un Anna Karanina'sı da hemen Anna Karantina olarak esprilerdeki yerini aldı. Hatırlanan kitaplar bununla sınırlı değil. Boccacio'nun Decameron'u ilk akla gelenler arasındaydı. Salgın hastalıktan kurtulmak için bir şatoya sığınan sağlıklı insanların günler boyunca birbirlerine anlattıkları hikayelerden müteşekkil bu kitap aynı zamanda zor zamanlarda kurgunun nasıl bir liman olduğunu da gösteriyor. Sadece kitaplar değil elbette, masal anlatıcıları teknolojinin imkanlarını kullanarak sosyal mesafeyi internet üzerinden aşmaya çalıştılar. Edebi üretim ve izole hayat denilince konu dönüp dolaşıp Shakespeare'ye geldi. Tiyatro ile ilgilenen Shakespeare'nin veba günlerinde kendini korumak için şiire verdiği ve bazı eserlerini bu dönemde ortaya koyduğu ifade edildi. Demek ki zor zamanlar edebi üretim için verimli bir zemin sağlayabiliyormuş. Broadway için oyunlar üreten bir yazarın New York Times'ta yayınlanan yorumunda perdeler kapandığı zamanda yapılacak işin şiire dönmek olduğu ifade ediliyordu. Günlük yaşantıdaki kurallar çoğu zaman, yazılan eserler için de geçerlidir. Zorla gerçekleşen, kendine biçilen rolden fazlası istenen veya aşırıya kaçan her şey güzelliğini yitirir. Şair Eyyüp Akyüz, son kitabı Eskiden Buralar'da, adeta bu bilginin ışığında şiirlerini uzun tutmadan bitiriyor ve akılda kalan mısraları bize yadigar kalıyor. -Kimsin? -Anneannemin torunuyum. Divan Edebiyatı, sahibi meçhul bir kavram. Her halükarda 20. yüzyılın başında ortaya çıktığı konusunda bir tartışma yok. İskoçyalı oryantalist Elias John Wilkinson Gibb'in 1900 yılında yayınlanan Osmanlı Şiiri Tarihi kitabında bu kavrama hiç yer verilmez. Hepsi batılılaşma döneminde düşünülen isim alternatiflerinden biridir Divan Edebiyatı. Arap coğrafyasında üretilen roman, öykü ve şiirler son yıllarda edebiyat gündeminde karşılık buluyor. Avrupa başta olmak üzere Batı'da düzenlenen büyük ve uluslararası kitap fuarlarındaki temsiliyetin güçlenmesi, en yeni eserlerin prestijli birçok ödüle değer görülmesinin bu ilgideki payı büyük elbette. Batı'nın doğuyu gördüğü egzotik gözle romantize edilemeyecek bir yükseliş bu. Yirminci yüzyıl başlarında İngiltere genelinde Müslümanlara yönelik hasmane tavırlar öne çıkarken, İslam'ı seçenlerin sayısında da gözle görülür bir artış söz konusudur. İslam'la müşerref olan bu şahsiyetler, yeri geldiğinde İslam dünyasının savunucuları olarak da önemli faaliyetlerde bulunmuşlardır.


Yazma, yayımlama ve baskı ile ilgili birçok meseleye çocuksu bir üslupla değinen Gelmiş Geçmiş En Kötü Kitabım, kitabın oluşum süreciyle bir yazarın yazma serüvenini gerçekten iyi ve eğlenceli bir kurguyla çocuk okuruna sunuyor. Ayrıntılara boğmadan ana hatlarıyla süreci özetleyen eser aynı zamanda yazarın gündelik hayatından da kesitler aktararak bir yazarın kendi gibi bir insan olduğu fikrini de çocuğa veriyor. Talihsiz bir kitabın başına gelenleri eğlenceli kurgu, dil ve iyi bir illüstrasyonla anlatan bu kitap sanırım çocuklar kadar büyüklerin de ilgisini çekecektir. Çocuklar okumayı sever evet ama kitabı yazan kişinin nasıl yazdığını, nelerden etkilendiğini de acayip merak ederler. Konferans ve imza günlerimde sıkça karşılaştığım soruların başında geliyor bu: Nasıl yazıyorsunuz, nerede yazıyorsunuz, kimden ilham alıyorsunuz, kitap nasıl yapılıyor? Yazarın kitabının raflara çıkıncaya kadarki serüveni çocukların ilgisini çekiyor. Peki bu süreci anlatmak yerine bir masal halinde okumak eğlenceli olmaz mıydı? İşte böyle bir kitap, yazar Allan Ahlberg'in yazdığı Gelmiş Geçmiş En Kötü Kitabım isimli eser. Doğrusu bir kitabın ortaya çıkma serüvenini masalsı bir atmosferle ve küçük nüansları atlamadan sunma becerisiyle dikkate değer bir kitap bu. Aklında timsah ile ilgili bir hikaye yazmak olan yazar bunu kağıda dökmek için yazı masasına oturuyor oturmasına ama işler o zaman başlıyor işte. Sonuçta iyi bir fikir harika bir başlangıç olsa da tek başına yeterli bir şey değil. Dış müdahalelerden bağımsız değil çünkü hiçbir şey. Evin yaramaz kedisinin masadaki fincanı kağıtların üstüne devirmesiyle başlayan aksiliklerin ardı arkası kesilmiyor. Buna bir de kağıt yiyen salyangozları, zırt pırt odasına dalan çocuklarını ve yaz tatilini de ekleyin. Bütün bu zorlu süreçleri atlatan ve hayal ettiği kitabı bitiren yazarın işi bitiyor mu dersiniz? Bitmiyor elbette. Yazdığı metnin resimlenmesi aşaması var bu süreçten sonra. Kendi kitabının kahramanı olan yazarımız önce hikayesini resimlendirmek için illüstratör arkadaşına gidiyor. Timsahı çok sıkıcı bulan illüstratör timsah yerine bir suaygırı çiziyor ve bunun daha iyi olduğunu söylüyor. Çizerini timsah yapmaya ikna eden yazar bir hafta sonra çizerle beraber yayınevine gidiyorlar. Yayınevindeki editör yazara timsahı dinozorla değiştirmesini öneriyor. Tasarımcısı süslü yazı tiplerinden bir kitap fikri sunuyor vesaire... Bütün bu fikirlere karşı mücadelesini sürdüren yazar hepsini ikna ediyor ve kitap baskıya gidiyor. Ama olay burada bitmiyor tabii. Matbaada kitap basılırken matbaacının dört yaşındaki kızının çikolatalı el izleri kitaba basılıyor. Bununla da kalmayıp küçük kızın o sırada sayfaların yerlerini değiştirmesiyle ortaya yazarı hayal kırıklığına uğratan kitabı çıkıyor. Yazarın 'gelmiş geçmiş en kötü kitabım' dediği bu kitabı onu üzüyor ama o bütün bunları unutup örümcekler hakkında bir kitap yazmaya koyuluyor. Talihsiz bir kitabın başına gelenleri eğlenceli kurgu, dil ve iyi bir illüstrasyonla anlatan bu kitap sanırım çocuklar kadar büyüklerin de ilgisini çekecektir. Küçük çocuklar hayatta karşılaştıkları zorlukların üstesinden nasıl gelir? Bir ayrılıkla öğrendiği üzüntüyü nasıl atlatır? Herhalde onun üzüntüsünü alacak en etkili yöntem, ruh dünyasına uygun bir anlatım ve masal uydurmaktır. Çünkü bu yaştaki çocukların olaylara bakışı, yaşadığı kırgınlık ve üzüntüler biz büyüklere benzemez. Bu hikaye de tam bu konuya eğilen başarılı bir çalışma. En yakın arkadaşı olan Kuzi isimli kedisinin kaybolmasıyla büyük bir boşluğa düşen küçük bir çocuğun hikayesini anlatıyor kitap. Kedisinin kaybolmasıyla birlikte yaşadığı acıyı annesinin söyledikleriyle katlanabilir kılıyor küçük çocuk. Arkadaşlığı, acıyı ve hüznü ele alan Kuzi, dokulu siyah beyaz çizim tekniğiyle de ayrıcalıklı bir yerde duruyor. 4 yaş ve üzeri çocukların seveceği bir eser. . Bu kitabın içinde anlatılan kitabın oluşum hikayesini keyifle okurdum. Okuduğum kitapların aslında ne kadar büyük bir emekle hazırlanmış olduklarını fark eder ve kitaplara başka bir gözle bakardım. Kitabın dili kadar eğlenceli bulacağım şey de resimlenmesi olurdu. Kitaptaki metnin ruhunu çok iyi aksettiren bu çizimlere de bayılırdım. Kitabın baskı kalitesi ve kare şeklindeki ebadı da ilgimi çekerdi. Kedinin kaybolmasına elbette üzülürdüm ama onu hayalimde ve kalbimde yaşatmanın da yollarını öğrenmiş olurdum. Kitabın resimlenmesini beğenirdim. Kitabın sade metinleriyle uyum sağlayan çizgiler hoşuma giderdi. Kitabın karton kapak cildi ve iç baskısı hoşuma giderdi. Kitaplığımın başucuna koyacağım bir kitap olurdu bu.


Şair, editör ve matematik öğretmeni kimlikleriyle tanıdığımız Hayriye Ünal'a ilk yayınladığı şiirinden, şiir, teori ve eleştiri dergisi Buzdokuz'un yayın hayatına başlamasına kadar birçok şey sorduk. Ünal, Buzdokuz'un yayın hayatına başlamasını İnandığımız işi inandığımız şekilde yapmanın tek yolu olarak ifade ederken; Heyecanlı, sancılı, karanlık yanları da olan bir kulis dünyasıdır sözleriyle dergiciliğe bakışını da açıkladı. Kelimeleri hikayeleri ile birlikte düşünürüm. Birer insan gibi yaşamları ve dönüşümleri vardır kelimelerin. Onun seyrini izlerim. Anlamları dışında görünüşleri ve tipografik hareketleri ilgimi çeker. Yayımlanan ilk şiirimin adını anımsıyorum. Gözleri Kamaşanlar İçin Üç Kısa Şarkı. Eserlerimi yazma koşullarıyla ve başıma gelenlerle birlikte anımsarım. Bilhassa kötü muamele edilen bazı eserlerimin verdiği duyguya çok saygı duyarım. Yaydığı mesajın kaderine ettiği etkinin bilincinde olmadan güvenle iki kapak arasında sakince kalır. Çok eskiden beri dergilerin mutfak tarafındayım. Heyecanlı, sancılı, karanlık yanları da olan bir kulis dünyasıdır dergi. Çok fazla sır ve bilgi kulağınıza erişir. Sizi, insanların zaaflarına yakından tanık eder. Ancak eserlerin doğuşlarına da tanık olur ve bir tür hakikat ebesi olursunuz. Bence renkli ve keyifli bir dünya bu. Şiirin teorik yanı çok güçlü ve eski. Hikaye ise genç ve biraz da moda bir tür. Sosyal medyanın story atma, flood anlatma, şimdi başıma gelen... olayı anlatmak istiyorum ++ zincirleri ile hikaye türünün kipleri çok uyum sağlıyor. Hikaye, insanın yaşayan tarafının kanıtı olarak daha mütevazı bir tür. İyi hikayeciler nadiren Türkçeye iniyor. Şiirse atavik yönünü de anımsatarak geleceği biçimlendirecek bir güce sahip, inşacı ve iddialı bir tür. Şiir, gerçekten şiir olmuşsa tüm sözel birikimin bir çekirdeği gibi sımsıkıdır. Okumak, bende yazmanın ön eylemi. Yan eylemi. Okuduğum sürece kilitler açılır, zihnimin koridorları birbirine bağlanır ve fikirlerle dolarım. Kitaplar bana büyük kararlar almamayı öğretti. Tabii şu oluyor, bazen yaşamdaki bir tipi kitapta da görmüş oluyorum, çok benzerini mesela. Derhal farklara odaklanıyorum. Çünkü başkasının gerçeği hakkında bilgiçlik taslamamam gerektiğini öğreten filozofları da okudum. Felsefeden öğrendiğim en derin şey farktır. Rock, metal ve insan sesli klasik müzik seviyorum. Rap dinliyorum. Auteur dediğimiz felsefesi ve gözü olan yönetmenleri beğenirim. Atilla Dorsay kitabına isim yaparak Sinemayı Sanat Yapanlar dedi onlar için. Bir klasiktir belki ama Bergman, Fransız Yeni Dalgası, sonradan sevdim Türk sinemasındaki klasikleri; mesela Erksan. İtalyan auteurler hemen hepsi çok iyi. Rusya, İran filmleri bir şekilde kalitesine dair olumlu fikrim olup kanımın çok ısınmadığı işler. Yenilerde Kore atılımda, çoğunun adını bile bilmediğim filmler izledim. Çok başarılı. Mevcut bağlamların, ortamların ifade etmek istediklerime, projelerime dar geldiğini ya da daha doğru bir ifadeyle elverişsiz olduğunu 'eskisinden daha yoğun' hissetmeye başlamıştım. Yanlış anlaşılmasın. Yazı ve şiirlerim hoşnutsuzlukla karşılanmadı hiçbir zaman. Bilakis en çok talep gördüğüm zamanlardı belki de. Konu H. Ünal olarak ben değilim yalnızca. Çevremdeki nitelikli eleştirmen ve şair arkadaşlarım da benzer şeyler hissediyordu. İnandığımız işi inandığımız şekilde yapmanın tek yolu Buzdokuz idi. Elbette yapabileceklerimizin de ötesini hayal ederek giriştik buna.


Kapaklarını sevdiğimiz kitaplar, metroda yanımızdaki okurken gözümüzün kaydığı satırlar ve sevdiğimiz birisinden duyduğumuzda okumak için sabırsızlandığımız kitaplar... Hepsi bibliyoterapiye dahil midir? Okumak bizi iyileştirecekse yazarları kim iyileştirmeli diye düşünüyorum. Yazmanın da terapi yerine geçtiğini duymuştum bir yerlerden. Kitapların dünyasına yaptığımız yolculukları düşünmeye başlayalım. Önce kitapların oluşma sürecini sanki ilk defa öğreniyormuşuz gibi hatırlamamız iyi olabilir. Zihnimizde beliren düşünceler olgunlaşınca onları harflerle kelimelere dönüştürürüz. Kelimeler sözcükler halinde ağzımızdan dökülür, uzun bir konuşma halini alır. Konuşmaya dökülmeden önce bir kağıdın üzerine serilir, bu elektronik olarak yapılabileceği gibi konuşulduktan sonra da olabilir. İçimizi dolduran düşünceler böylelikle kamusal bir nitelik kazanmaya hazırdır. Yeterince kelime bir araya geldiğinde yayın dünyası bunların diğer insanlar tarafından okunmaya değeri olup olmadığına karar verir. Bu süreci yazarın kendisi de üstlenebilir ama genelde yayıncı katmanı sürecin yürütücüsüdür. Diğer insanlar kafalarındaki düşüncelerin cevaplarının ötekilerin beyinlerinde olup olmadığını anlamak, sorularına daha önce verilmiş cevapları görmek veya aynı soruları soran insanlarla karşılaşmak için kitapları okurlar. Kültürler arasındaki geçişkenlik hemen hemen böyle bir süreçle sonuçlanır. Karşımıza kocaman bir yazı dünyası çıkar. Bu sürecin içinde kuşkusuz kurmaca bir oyuna dönüşür. Şimdi başımızın sıkıştığı veya canımızın sıkıldığı bir anı düşünelim. Kitaplara müracaat ediyoruz. Rus edebiyatından ya da modern Japon edebiyatından bir eseri seçtik ve okumaya başladık. Hayatımızda karşılaştığımız durumlarla muhatap olan sadece biz değilmişiz. Rahatladık ve kitabı etrafımızdaki kişilere de tavsiye ettik. Tüm bunları yaparken içimizde tanımını yapamadığımız bir duygu belirdi. Şimdi açıklamanın zamanıdır: Bibliyoterapi yaptınız. Kendi kendinizi kitaplarla iyileştirmeye çalıştınız ve belki de bunu başardınız. Tatminkar bir sonuçla karşılaştıysanız tekrar yapma ihtimaliniz artıyor. Başka kitaplarla başka yolculuklara çıkacaksınız. Bibliyoterapi tanımına ilk olarak Yeni Delhi'den bir İngiliz gazetenin köşesine yazısını gönderen yazar sayesinde tanıştım. Bir kitapsever olarak kitapların büyülü evrenini bir terapinin aracı haline getirme düşüncesi irkiltti. Kitaplar bizi iyileştirmeye yarar mı yaramalı mı? Cevapları mı vermeli yoksa yeni sorular mı yerleştirmeli zihnimize? Bu sorular için kendimle mücadele ederken sosyal medya üzerinde yazıya döktüm düşüncelerimi. Kıymetli bir psikiyatristimiz bibliyoterapinin tamamlayıcı bir terapi yöntemi olarak işe yaradığını yazdı. Kitapların rehberliğinde içine düştüğümüz kuyulardan çıkmamız mümkün olabiliyormuş. Kişisel gelişim veya sağlıklı beslenme kitapları değil sadece, dünya klasikleri de bu yolculuktaki arkadaşlarımız arasında. Kişisel boyuttan toplumsal katmana geçtiğimizde kitapların dünyanın geleceğini şekillendirmede hatırı sayılır bir yer tuttuğunu kabul etmemiz gerekir. Gutenberg'in oluşturduğu matbaa galaksisi bu süreci hızlandırdı. Düşüncelerin olgunlaşma ve yayılma süreçleri tarihte hiç olmadığı kadar hızlandı. Yazarların zihninden çıkan düşünceler milletlerin bibliyoterapisi haline geldi. Dostoyevski öldüğünde çalkantılar içindeki Rusya'yı bir araya getiren bu ortak duyguydu belki. Şu ana kadar dünyanın farklı şehirlerinde gezdiğim kitapçıları, dillerini bilmediğim kitapların arasında ne aradığımı bilmediğim yolculukları nereye yerleştirmem gerekiyor? Kapaklarını sevdiğimiz kitaplar, metroda yanımızdaki okurken gözümüzün kaydığı satırlar ve sevdiğimiz birisinden duyduğumuz için okumak için sabırsızlandığımız kitaplar... Hepsi bibliyoterapiye dahil midir? Okumak bizi iyileştirecekse yazarları kim iyileştirmeli diye düşünüyorum. Yazmanın da terapi yerine geçtiğini duymuştum bir yerlerden. Sonra üzerime yuvarlanarak gelen bir haber: Okumayı çok seven 10 yaşında bir çocuk. Öyle böyle değil, felsefe kitaplarını yemiş yutmuş, büyümüş de küçülmüş birisi. Herkes onu konuşuyor, muhtemelen kısa süre sonra yerini başka bir harika çocuğa bırakacak ama okuma üzerine konuştukları video tüketicilerinin iştahını kabartıyor. İşte bu diyor herkes, bu çocuklardan biraz daha olsa bakın görün siz ülkeyi bekleyen geleceği. Kitaplar üzerine konuşmak kadar kitaplar üzerine konuşanlar hakkında konuşmak da terapinin bir parçası olmalı. Herkes kitap okumanın faziletleri üzerine konuşurken bunun küçük çocuğun gelişimi üzerine etkilerine de uzanıyor konu. Küresel ısınmaya dikkat çeken İsveçli öğrenci aktivistin okulu kırması gibi filozof çocuğumuz da okulun kendisini zihnen beslemede yetersiz kaldığını ifade ediyor. Kamusal alanda herkesin katıldığı bir bibliyoterapi seansına dönüşen gündemin içine başka bir haber yerleşiyor. Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi Ankara'da kapılarını açıyor. Tüm Türkiye, ülkenin bu en büyük kütüphanesinin açılmasını dört gözle bekliyormuş meğer. Neredeyse göğe değecek şekilde tasarlanmış kütüphane; Türkiye'nin belki de en büyük bibliyoterapi merkezi olmaya aday. Kafamızdaki kelimelerin, birbirimiz hakkında düşündüklerimizin tamamı raflara yerleştirilmiş durumda. Türkiye'nin çektiği sancıların cevabı belki de raflar arasında dolaşan kişilerin bulacağı satırlarda gizlidir. Dünya düşüncesinin, edebiyatının kütüphanelerde şekillendiğini düşünecek olursak haksız bir beklenti değil. Vatan düşüncesinin bayraktarlarından Namık Kemal'in düşüncelerinden önemli kısmının Britanya Müzesi'nin okuma salonunda şekillendiğini biliyoruz. Şimdi ise vatan topraklarında böyle büyük bir kütüphane var. Belki hepsini okuyacak kadar zamanımız ve enerjimiz olmayacak ama kitapların orada olduğunu bilmek bile bize kendimizi iyi hissettirecek.


Derrida, The Animal That Therefore I Am kitabında, kedisinin önünde çıplak olduğu ve kedisinin ona baktığı bir anı hatırlar. Bu onun için yeni bir deneyimdir; hayvanları gözetleyen, hayvanlar tarafından gözetlenmeyen insan için, hayvandan gelen bir bakış tedirgin edici olabilir. Hayvanın ne düşündüğünü, geçmiş deneyimlerini kendi içinde nasıl değerlendirdiğini, hatıraları olup olmadığını, düşüncelerinin ne kadarının deneyime yaslandığını ya da neyi ne kadar öğrenebildiğini çok az bilebiliriz. Lars Svendsen, Köpek ve Kedi Severler İçin Felsefe alt başlığını taşıyan Hayvanları Anlamak kitabında, hayvanların dünyayı nasıl algıladığı, bir köpek ya da kedi olmanın ne anlama geldiği, iletişimlerinin, zekalarının, diğer hayvanlarla ve insanlarla iletişiminin nasıl geliştiğini anlama ve aktarma çabası içinde. Yine Redingot Kitap tarafından yayınlanan Yalnızlığın Felsefesi, Kötülüğün Felsefesi, Korkunun Felsefesi kitaplarında insana dair duygu ve durumları ele almıştı Norveçli felsefeci. Halihazırda felsefe bölümünde profesör olarak görev yapan Svendsen'in sıkıntı ve moda üzerine de felsefi sorular ortaya attığı kitaplar var. Köpek ve kedilerin davranışlarının bilinçli olup olmadığını, bilinç durumlarını bilemeyiz. Elimizde sadece sanki vardır. İnsan iyi zihin okur, çıkarımlarda bulunabilir. Evet, hayvanlar düşünür ama ne düşündükleri tam bir karmaşadır. Vücut dillerini o kadar çabuk anlamayabiliriz. Köpekler mutlu olduklarında kuyruklarını sallar ama kediler için kuyruk sallama kızgınlık belirtisi olabilir. Niyetleri vardır, ama niyetlerinin ne olduğunu çözmek için bir deneyim gereklidir. Bu niyetlere, insanlara atfettiğimiz özelliklerden bazılarını atfedebiliriz fakat bunların ne kadarı doğrudur? Güvercin yakalamaya çalışan bir köpek, o güvercini yakalamak istiyor mudur, bunu gerçekten dilemiş midir, bilemeyiz. Motivasyonunun ne olduğu hakkında bir fikrimiz yoktur; yarın kavramı olmayan bu canlı, güvercini sadece o an kovalamak istemiş olabilir. Svendsen, hayvanların dünyasına iletişimden dahil oluyor ve tüm iletişim yollarını aktarıyor kitapta. Rüya, zeka, zaman gibi konularda insan hayvan kıyaslamasına gidiyor, iletişimin psikolojik ve felsefi yönlerini masaya yatırıyor. Hayvanları Anlamak, evcil dostunuzu anlamak için bir rehber değil. İnsan hayvan iletişimine dair Descartes'tan, Wittgenstein'dan, Kant'tan söz açan, bu konuda düşünmeye sevk eden, tarihin gelişiminden bu yana hayvanlarla etkileşimimizin nasıl geliştiğine dair fikir veren, felsefi sorular ortaya atan ve cevaplayan bir kitap. Değindiği konu itibarıyla merak uyandırıcı ve bu merakı bilimsel bulgularla, felsefi tartışmalarla derinleştirmeyi başarıyor.


Bugün modern resim sergilerinde görüp de Bu ne şimdi? Aynısını ben de yaparım dediğimiz eserlerin belki de tamamını derinden etkilemiş, dahi denecek bir sanatçı Kandinsky. Bizim rastgele çizgiler, gelişigüzel renkler olarak gördüğümüz resimlerin altında ciddi bir kurgu/maksat olduğunu açıklaması babında Sanatta Ruhsallık Üzerine, gerçekten muazzam bir eser. II. Mahmut döneminde, mumun hammaddesi olan kuyrukyağındaki bir fiyat artışı sebebiyle medrese öğrencileri kazan kaldırır. Çünkü akşamları mum ışığı olmadan çalışamazlar, sohbet edemezler... Bugün biz yukarıdan aydınlatılan parlak odalarımızda oturduğumuz için ışık ve gölgeye, o medrese talebeleri gibi bakamayız. Eşyanın arkasına saklanan, alevle birlikte dans edip köşe bucak kaçan gölge, onlar için bazen dost bazen düşman; fakat sabit olmayan varlığıyla her daim hayatın içindeki bir gizemdi... İşte Gombrich, Gölgeler kitabıyla bize aslında gölgenin bu serencamını sanat tarihi bağlamında, kendine has o öğretmen üslubuyla anlatıyor. İzlenimcilerin, gölgenin sade bir karartı olmadığını ve üzerine düştüğü yerin rengine göre değiştiğini gözlemlediklerini ifade eden Gombrich'in aklına Mor Dağlar türküsü elbette gelmemiştir. Gölge ile yapılan oyunları anlatırken Karagöz Hacivat'ı da zikretmez. Elle tutulmayan bir kavram üzerinden sanat tarihini yazması insanı ister istemez yine aynı kavram üzerinden kendi toprağının sanatını düşünmeye itiyor. Bana kalırsa kitabın en etkileyici yanı bu. Gombrich'in bir dış gözlemci sıfatıyla getirdiği açıklamalar son derece kıymetli. Resim sanatını icra etmiş Kandinsky'nin kuramsal nazarı ilginç bir şekilde bu dev sanat tarihçisinin perspektifini tamamlar nitelikte. Bugün modern resim sergilerinde görüp de Bu ne şimdi? Aynısını ben de yaparım dediğimiz eserlerin belki de tamamını derinden etkilemiş, dahi denecek bir sanatçı Kandinsky. Bizim rastgele çizgiler, gelişigüzel renkler olarak gördüğümüz resimlerin altında ciddi bir kurgu/maksat olduğunu açıklaması babında Sanatta Ruhsallık Üzerine, gerçekten muazzam bir eser. Kandinsky'nin kitabını okuyup resimlerine baktığınız zaman, belki ruhunuza dinginlik gelmeyecek. Onun hissettiklerini hissedemeyebilirsiniz de... Fakat şunu kesinlikle fark edeceksiniz: O ne yaptığını pekala bilen, bize karmaşık gözüken eserlerini ustaca kurgulamış bir sanatçı... Kandinsky kendi kuramını ortaya koymadan önce sanata ve sanatçıya dair önemli tespitler yapıyor. Soyut müziğin hikayesinden yola çıkarak aslında resim sanatının henüz tam olgunlaşmadığını iddia ediyor. Tarih öncesi çağlarda insan ilk başta doğadaki sesleri taklit etti, daha sonra ses denen şeyi keşfetti ve bunu tabiattan soyutladı. Bu müstakil seslerle/notalarla kendi hikayesini anlattı ve en sonunda melodiyi de aştı. İşte resim de ona göre böyle bir eşiktedir. Artık sanatçı sadece renkler ve çizgileri kullanmalı, doğadaki hiçbir formu resmetmemeli. Resmin müzikal imkanlarını kullanarak, içsel bir yolculuğun sonucu eser vermeli. Kandinsky'nin form konusundaki düşüncesinin temelinde aslında içsel kaygılar var. Ona göre tabiattan soyutlanmış bu yeni resim formu, içsel yolculuğumuzu anlatmanın en doğru yolu. İzlenimleri resmetmek eksiktir artık, çünkü onun temeli dışsal güzelliktir. Renklerin, çizgilerin, üçgen ve dikdörtgenlerin kompozisyonu ile ancak içsel sesimizi yansıtabiliriz... Form konusunda detaylı bir kuram ortaya koyan Kandinsky'nin, bunu aşkın birtakım değerlere dayandırması muazzam bir inşa. Sanatçının söyleyecek bir şeyleri olmalıdır. Zira onun görevi formun hükümranlığı değil bu formu içeriğe uydurmaktır. Kandinsky sık sık tını, titreşim gibi kelimeleri kullanır; Scriabin'den, Debussy'den örnekler verir. Hal böyle olunca kitap, resim kuramı olmaktan çıkıp daha büyük meselelere bağlanıyor ve bir sanat manifestosuna dönüşüyor. Edebiyat, müzik, resim, plastik sanatlar, ve hatta dansa dair ufuk açıcı tespitlerde bulunuyor Kandinsky. Tabii kendilerine postmodern diyenler onun görüşlerini ne kadar anlıyor tartışılır... Son bir söz, kitabın mütercimi Mehmet Ali Sevgi'ye... Sanat tarihimizde sınırlı bir yeri olan resim hakkında kuramsal bir kitabı anlaşılır çevirmek oldukça güçtür. Yıllar önce bu kitabı İngilizceden okumuş ve yeniden çevirmeyi düşünmüş biri olarak, Mehmet Ali Sevgi'nin okuyucuyu yormayan, anlaşılır ve içerikten taviz vermeyen dilini takdir ettim açıkçası. Kandinsky soyut ifadenin sınırlarını yer yer zorladığı vakit, bizim kültürümüzden bir kelime ile metni bir anlamda şerh etmiş Mehmet Ali Sevgi. Anlayarak çevirmenin güzel bir örneğini verdiği için kendisini kutlamak gerek. Jean-Leon Gerome'ün Golgotha tablosunda, çarmıha gerilmiş Mesih'in yere düşen gölgesini görürüz sadece. Ana değil, sonrasına odaklanması bakımından da önemli bir eserdir.


Sürükleyici kitapların yazarı Harlan Coben'in yeni romanı Altı Yıl okurla buluştu. Gizem dolu ve tempolu hikayede Jake ile Natalie'nin iyi başlayan ilişkisinin izleri sürülüyor. Ayrılık sonrası Jake artık sadece unutamadığı aşkını değil, kendini de aramaya başlıyor. Bu yolda karşılaşacağı zorluklar ise kahramanımızı ölümle yaşam arasındaki çizginin bir o tarafına bir bu tarafına savuruyor. Bazı kitaplar vardır, ilk sayfasından itibaren okuyucuyu sıkı sıkıya tutar, son cümlesine kadar bırakmaz. Okurun bir sayfayı bitirmeden diğerine geçmek için sabırsızlandığı, böylesine sürükleyici kitaplarla özdeşleşen bir yazar; Harlan Coben. 1962 doğumlu Amerikalı yazar Harlan Coben, polisiye, suç, gizem ve korku türünde yazdığı kitaplarla tüm dünyada tanınan bir isim. Myron Bolitar karakteri üzerine on bir, Mickey Bolitar serisi için üç ve bunların dışında on sekiz bağımsız roman kaleme almış. Oyun Bozan, Kimseye Söyleme, Asla Vazgeçme, İhanetin 5 Yüzü ve daha niceleriyle tüm dünyada milyonlar satmış. Elbette bir çırpıda okunan kitaplarında hayatın sırrını vaat etmiyor; fakat okuru uykusuz bırakacak kadar sürükleyici hikayeleriyle keyifli vakit geçirmek isteyenler için doğru tercih. Coben'in 2013 yılında kaleme aldığı, ülkemizde ise Kasım 2020'de okurla buluşan Altı Yıl adlı romanı da, tıpkı diğer eserleri gibi gizem dolu ve tempolu. Jake Fisher, başarılı bir öğretim görevlisidir. Tezini yazmak için küçük bir kasabadaki yaz kampına katılır. Burada Natalie isimli kadınla birbirlerine aşık olurlar. Ressam olan Natalie hakkında pek bir şey öğrenmeye dahi fırsat bulamaz, fakat ilişkileri kısa süreli olsa da hisleri bir hayli şiddetli ve gerçektir. Jake o yazın sonunda mutluluk rüyasından uyanıp kabusla yüzleşir. Natalie ani bir kararla Jake'ten ayrılır, eski sevgilisi olduğunu söylediği Todd isimli bir adamla evlenir. Hatta kasaba kilisesindeki mütevazı düğüne Jake'i bile davet eder. Gelinlik içindeki vedasında ise Jake'ten bir daha asla kendisini aramayacağına dair söz alır. Bu mantıksız ve acı olaylar silsilesi üzerinden altı yıl geçmiştir. Jake üniversitedeki hayatına devam ediyordur. Fakat Natalie'yi bir gün olsun aklından çıkarmamıştır. Kendisi gibi öğretim görevlisi olan en yakın arkadaşı Benedict'le ne zaman dertleşseler, ona Natalie'yi anlatır. Günlerden bir gün üniversitenin internet sitesinde bir ölüm ilanı görür. Jake'in kalp atışları hızlanır, zira ölen kişi, Todd Sanderson, şayet bir isim benzerliği söz konusu değilse, Natalie'nin kocasıdır. Daha ilginciyse Todd'un, Jake'in çalıştığı üniversitenin eski mezunlarından olmasıdır. Fotoğraftaki kişinin altı yıl önce kısa bir anlığına düğünde gördüğü adam olup olmadığından emin değildir. İçi içine sığmaz. İlk uçağa bilet alır ve cenazeye gider. Jake Natalie'yi görmeyi beklerken, her şey daha da karmaşık bir hal alır. Cenaze merasimindeki dul, Natalie değildir. Üstelik Todd'un, altı yıllık evliliğe matematiksel olarak sığmayan büyük çocukları vardır. Meselenin yalnızca bir isim benzerliği olduğunu düşünmeye başlar. Üniversiteye geri döner. Ancak aklı bir karışmış, şüphe içini kemirmeye başlamıştır. Bu defa bir şeyler öğrenebilme umuduyla Natalie ile tanıştıkları kampa gider. Çiftliğin kapıları kapalıdır ve içeride birilerinin yaşadığına dair hiçbir emare yoktur. Jake şansını yakındaki kasabada denemeye karar verir. Natalie ile beraber sık sık gittikleri kafenin ve onun düğününün yapıldığı kilisenin bulunduğu kasaba... Evet, kafenin sahibi onu tanımaz ve bu olasıdır, peki ya çiftlikteki kampa dair verilen cevaplar? Kime sorsa, orada asla böyle bir kamp olmadığını söylerler. Son çare kiliseye gider Jake. Natalie'nin nikahını kıyan papazı bulur. Papaz, kilisede kıyılan her nikahın kayıt altında olduğunu söyleyip kısa bir arşiv taraması yapar. Kilisede Natalie ve Todd diye birileri asla evlenmemiştir. Altı Yıl'da anlatılan hikayenin ivmesi bir an olsun düşmüyor ve her soru işaretinin sonuna bir yenisi ekleniyor. Jake artık sadece unutamadığı aşkını değil, kendini de aramaya başlıyor. Bu yolda karşılaşacağı zorluklar ise kahramanımızı ölümle yaşam arasındaki çizginin bir o tarafına bir bu tarafına savuruyor. Birbirine karışmış, kördüğüm olmuş birkaç farklı ip düşünün; Altı Yıl tam olarak bu. Fakat Harlan Coben, çözülemez denen düğümleri bir bir çözüp ipleri tertemiz bir şekilde birbirlerinden ayırmayı başarıyor. Düğümleri atan kendisi olduğundan, çözmeyi bilmesi doğal karşılanabilir. Ancak böylesine girift bir hikaye söz konusu olunca, yaptığı iş takdire şayan diyebiliriz. Ve daha güzeli, o bunu sürekli yapıyor.


Çocukların korkularıyla nasıl baş edebileceklerini anlatan güzel bir kitap Ülker Ürker'in Akıl Almaz Korkusu. Yazar Severine Gauthier, küçük kızın bu mücadelesinin içine fantastik ögeler ve tuhaflıklar ekleyerek serüveni adeta bir rüya iklimine çevirmeyi başarıyor. Korkusunu unutma telaşındaki Ülker'in bu yolculuğunun yedeğine zaman zaman felsefeyi de alması kitabın anlatım dilini zenginleştiren özelliklerden. Korku, çocuklarda olduğu kadar her yaştan insanın yaşadığı temel duygulardan birisi. Anlamlandırılamayan, sonucunu öngöremediğimiz bu ruhsal anlar hiç şüphesiz her insanın hayatının çeşitli aşamalarında değişerek varlığını sürdürür. Çocuklardaki korku ise bir yetişkininkinden bambaşka ve daha fantastiktir. Özellikle küçük yaştaki çocukların hayal dünyalarında beliren bu korku ögesi her ebeveynin uğraşmak zorunda olduğu bir sorun olarak ortaya çıkar. Ama bütün bunlara rağmen çocuklar korku türündeki filmleri ve kitapları okumayı severler. Tıpkı bir büyüğün korku filminden korkmasına rağmen yine de o filmi izleme isteğini dizginleyememesi gibi. Ülkemizde çocuklar için korku edebiyatı çok yaygın değil tür olarak ama çocuğu bu korku durumuna karşı biraz daha hazırlıklı yapabilmek ve bu duyguyla yüzleştirmek için nitelikli çocuk edebiyatı ürünlerine ihtiyaç olduğu da açık. Çocukların korkularıyla nasıl baş edebileceklerini anlatan güzel bir kitap Ülker Ürker'in Akıl Almaz Korkusu. Doğrusunu isterseniz ben kitabın anlatım dilini de çizgiyle ifade tarzını da çok sevdim. Kitap büyük boy ve bir çizgi roman olarak tasarlanmış; kesinlikle çocuk edebiyatı türü içinde değerlendirilmesi gereken bir eser. Kitabın kahramanı Ülker sekiz buçuk yaşında bir kız çocuğu. Korkusu mu? O da kendisiyle yaşıt. Ve nereye gitse, ne yapsa bir gölge olan korkusu peşini bırakmıyor ve kendisiyle birlikte büyüyor da büyüyor. Bu korku siyah bir kütle ve ayağına sıkıca bağlı. Çocukların sürekli arkalarından birisinin takip ettiği hissine denk düşen bir atmosferi yansıtıyor bu haliyle. Ve küçük kız korkusunun neyden kaynaklandığını ve onu nasıl yok edebileceğini öğrenmek için bir ruh doktorunu aramaya çıkıyor. Yazar Severine Gauthier, küçük kızın bu mücadelesinin içine fantastik ögeler ve tuhaflıklar ekleyerek serüveni adeta bir rüya iklimine çevirmeyi başarıyor. Korkusunu unutma telaşındaki Ülker'in bu yolculuğunun yedeğine zaman zaman felsefeyi de alması kitabın anlatım dilini zenginleştiren özelliklerden. Kahramanımız bu yolculuğu sırasında tuhaf insanlarla karşılaşıyor: Bir psikiyatrist, bir kuaför, korkusuz ve suçsuz bir şövalye, sirkte çalışan bir hayvan terbiyecisi ve bir müneccim. Hepsinden öğrendiği bir şeyler var elbette. En azından bir şey öğrenmese de yeni sorular sorabilmesi de bir kazanım olsa gerek. Kitap bu haliyle çok fantastik gibi gelse de gerçeklikten kopmamayı beceriyor yazar ve bu dengeyi iyi tutturduğunu da söyleyebiliriz açıkçası. Sonunda ne mi oluyor? Kitabın kahramanı Ülker Ürker korkusuyla barışmayı ve onunla yaşamayı öğreniyor. Belki de kimbilir kendisini asıl ayakta tutan ve yaşama gücü veren şeyin korkusu olduğunu da anlamış olabilir. Çizgi roman tarzı kitaplar ülkemizde pek tercih edilen bir tür değil. Ama edebiyatla ve iyi bir dille harmanlanmış bu nefis çizgilerin her sayfasından çocukların büyük bir keyif alacağını düşünüyorum. Kitabın sonunda yer alan 'Akıl Almaz Korku Oyunu'nu da eminim çocuklar büyük bir zevkle oynayacaklardır. Korkmadan okuyabilirsiniz. . Ben çocuk olsam bu kitabın bütün sayfalarını uzun uzun inceler ve her bir karede hayallere dalardım. Herhalde bu kitaptan sonra çizgi roman kitaplarına da merak salardım. Kitabın dili ve sadeliği hoşuma giderdi. Her anlatıma özgü çizimin olması ve bu haliyle rahat okuma biçimi sunması bu kitabı favori kitaplarım arasına sokabilirdi. Kitabı okuduktan sonra kendi korkularım üzerinde düşünür ve onlarla nasıl baş edeceğime dair kafa yormaya başlardım. . Kitabın kısa ve öz cümlelerden ibaret dilini severdim ama sonucunun daha şaşırtıcı bitmesini dilerdim. Virüsle ilgili çok bilgi edinirdim ama iç sayfalarındaki çizgilerin daha renkli ve dolu dolu olmasını tercih ederdim.


H. G. Wells'in Körler Ülkesi insan doğası üzerine yazılmış en iyi öykülerden biridir. Wells bu öyküde okura, normal kimdir, yabancı kimdir, doğrular kime göre ve nereye göredir sorularını sordurmak ister. Daha çok Dünyaların Savaşı, Görünmez Adam, Dr. Moreau'nun Adası, Zaman Makinası gibi bilim kurgu ve fantastik romanlarıyla tanınan H. G. Wells (1866-1946) öyküleriyle de bu türün iyi örneklerini vermiştir. Fantazya ve bilim kurgu türünde insan doğasına ilişkin ütopya ya da distopya eserler kaleme alan H. G. Wells, aldığı biyoloji eğitiminin gerçeklerini hikaye ile örnekledi. Hayali kurmacalarla dünyanın yaşanan ama ifade edilemeyen gerçeklerini ifade etmeyi denedi. O bir hayalperestti ve bilimin zamanla varacağı yere düşlerle varıp olup bitecekleri hayal edebilirdi. Bilim insanıydı ama zamana dirensin, kalıcı olsun diye kurmaca yazıyordu. Tahminlerle, olasılıklarla bilgiyi insan doğası üzerinde test ediyordu. Yazdıklarına bilimsel romans ve olasılık fantazyası denmesi bilimden kopmadan yeni gerçeklere ulaşma arzusunu yansıtıyordu. Bugün bilim kurgu olarak nitelenen akımın neredeyse önemli temalarının, işaretlerinin tümünü ilk deneyen, icat eden o oldu. Nitelikli edebiyat, edebiyat kanonu onu kaydetmeyi reddetti ama o bir şekilde var olmayı sürdürdü. Wells, bir uzun öykü olan Körler Ülkesi'nde (1904), dogmatik bilgilerle insanın kendisine nasıl yeni bir dünya kurabileceğine ilişkin etkileyici bir evren kurar. Körler Ülkesi'nde, körlüğü kabul ederek, onu benimseyerek ve hakikati inkar ederek yaşamak mümkündür ama bu insan doğasına aykırıdır. Bu ülkede gerçeğin farkında olan sadece kahramanın kendisidir ve topluma yabancılaşmıştır. Eğer hakikati reddeder yalanlara inanırsa belki burada bir yaşam imkanı bulabilecektir ama o bunu reddeder. Öykü bir bütün olarak, görmeye, aydınlanmaya, ışığa ve hakikate destansı bir övgüdür. Körler Ülkesi'nde, içinde bulunduğumuz evrenle ilişkisini kesmeden, yeni, farklı bir evren yaratır ve oraya bir dünyalıyı yerleştirir. Bir öneriyi, teklifi bu hayal dünyasında test eder, neler olabileceğini hikayeleştirir, öngörür, kurgular ve sahneler. Elbette bir varsayımla hareket eder buradan hakikate ulaşmaya çalışır. Bir fantastik eserin, bilim kurgunun amacı da budur. Sadece gerçekleri bulmak değil kurmaca üzerinden aramak da onun hedefleri arasındadır. Metinlerindeki çelişik durum bunu gösterir. Onun amacı fantastik dünya içerisinde bir hakikati görünür, kalıcı ve evrensel kılmadır. Dünyayla tüm bağları kesik Körler Ülkesi'ne bir gün kaza geçiren bir dağcı düşer. Köye geldiğinde insanların kendisini görmediğini fark eder. Burada yaşayan insanların gözleri ufalanıp da yok olmuş gibi göz kapakları kapalı ve içe çöküktür. Dağcı Nunez burasının efsanelerini duyduğu Körler Ülkesi olduğunu anlar. Bu ülkenin insanları onu vücuduna dokunarak tanımaya çalışır, gözün ne olduğunu bir türlü kavrayamaz, cümle içinde geçen görmek kelimesini hep şaşkınlıkla karşılarlar: Görmek ne demek? Özellikle görmek kelimesi için, manasız manasız konuşuyor derler. Çünkü görmekle ilgili hiçbir şey bilmemektedirler. Bu yabancıyı büyüklerimize götürelim derler. Buradaki insanların gözlerinin olmaması nedeniyle kulakları iyice keskinleşmiş, parmak uçları hassaslaşmıştır. Onlara göre zaman gece ve gündüz diye değil sıcak ve soğuk olarak ikiye ayrılmıştır. Nunez onlara Körler Ülkesi'nde tek gözlü insan kraldır sözünü sorduğunda kör de ne demek derler. Görmeden yaşanan hayatın felsefesini oluşturmuşlar, fiziki yolları keşfetmişler, görme duyusunun ne işe yaradığını tümüyle zihinlerinden çıkarmışlardır. Her şeyi kör olmak doğrultusunda yeniden yorumlamışlar, vücutlarında görmenin yerine başkaca yeteneklerini geliştirmişler. Çok uzaklardan insanın en ufak hareketini, hatta kalp atışını bile duyar hale gelmişlerdir. Koku alma yetenekleri son derece gelişmiştir. Vücutları yanında inançlarını da körlüğe göre uyarlamışlardır. Bulundukları ülke dışında bir dünyaya, göğün, yıldızların, bulutların varlığına inanmaz, yaşadıkları yerdeki kayaların sonunda dünyanın bittiğine inanırlar. Görmeden yaşanan hayatın felsefesini oluşturmuşlar, fiziki yolları keşfetmişler, görme duyusunun ne işe yaradığını tümüyle zihinlerinden çıkarmışlardır. Her şeyi kör olmak doğrultusunda yeniden yorumlamışlar, vücutlarında görmenin yerine başkaca yeteneklerini geliştirmişler. Çok uzaklardan insanın en ufak hareketini, hatta kalp atışını bile duyar hale gelmişlerdir. Koku alma yetenekleri son derece gelişmiştir. Vücutları yanında inançlarını da körlüğe göre uyarlamışlardır. Bulundukları ülke dışında bir dünyaya, göğün, yıldızların, bulutların varlığına inanmaz, yaşadıkları yerdeki kayaların sonunda dünyanın bittiğine inanırlar. Körler Ülkesi'nin doktoru, büyücü hekimi Nunez'e teşhisini koyar: Görme hastalığına yakalanmıştır ve bunun nedeni de gözleridir. Gözleri alındığında tamamen akıl sağlığına kavuşacak ve örnek bir vatandaş olacaktır. Nunez bu karar karşısında şaşkındır. Tereddüt geçirir. Ama sevgilisi de ameliyat olmasını ister. Sonunda gözünü kaybedip Körler Ülkesi'nin vatandaşı olmayı kabullenir. Ama ameliyattan bir gün önce yeniden görmenin haşmetine tanıklık eder: Beyaz nergislerle bezeli çayırda tenha bir yere çekilip, gözlerini feda edeceği saate kadar orada kalmaya niyetliydi, ama yürürken başını kaldırınca sabahı gördü, yamaçlardan altın zırhlı bir melek misali inen sabahı... Bu ihtişamın önünde, kendisini, vadideki kör dünya, aşkı, her şey koca bir günah çukurundan ibaretmiş gibi hissetti. Böylece ameliyattan vaz geçer, duvarı aşıp kayalara çıkar. Geride bıraktığı özgür, kendi dünyasına doğru yol alır. Kendini kral zannettiği Körler Ülkesi artık çok gerilerde kalmıştır. Körler Ülkesi'nde tek gözlü insanın kral olacağını düşünen Nunez, bunun imkansızlığını hayal kırıklığı ile test etmiştir. Öyküde, azınlık ve teklik içindeki bir doğrunun, kalabalıkların doğrusu karşısında nasıl yabancılaşacağı, hastalıklı bir hale dönüşebileceği teması anlatılır. Yeni düşünce ve kavramlara kapalı insanların, kendilerine yeni bir dünya kuracakları ve sadece kendi gerçeklerinden yola çıkarak hayatlarını sürdürecekleri vurgulanırken burada farklı bir düşünceyle var olunamayacağına işaret edilir. Öykü sembolik, metaforik olarak pek çok açıdan okunabilir. Batının aydınlanmacı, sömürgeci aydınının gelenek karşısında yenilgisi bunlardan biridir. Diğer yandan hayatın güzelliğine, fikirlerin genişliğine, hayallerimizin sınırlılığına ilişkin bir başka okuma da yapılabilir. Kör olarak da bu hayatın yaşanır olabileceği kitapta ortaya konur. Körler en ufak bir mutsuzluk yaşamazlar. Görme duyusu yerine farklı duyular, farklı gerçekler koyabilmişlerdir. Asıl onlara hükmetmek isteyen Nunez o dünyaya giremediği için mutsuzdur. Burada özellikle gerçeğin ne kadar değişken olduğu açık edilmeye çalışılır. Wells bu olasılık fantazyasıyla okura, normal kimdir, yabancı kimdir, doğrular kime göre ve nereye göredir sorularını sordurmak ister. Bunu da görme zevkinin doruğuna erişmiş bir dağcıyı, görmeden yaşayan, görmeyi bilmeyen insanların ülkesinde yaşamak zorunda bırakarak yapar. Sonuç olarak Körler Ülkesi'nde görmek bir suç, hatta hastalıktır. O ülkenin vatandaşı olabilmek için görme hastalığından kurtulmak gerekir. Körler Ülkesinde biçimsel ustalık, kurgusal arayış, anlatım yeniliği yoktur. Yazar doğrudan inandırıcı bir evren yaratmaya ve fikrini ispatlamaya çalışır. Gerçek alabildiğine açık, yalın okurun zihninde parlasın istemektedir. Wells, döneminde kuramsal temelleri atılmaya başlanan türün sıkı kurgucu öykü anlayışının dışında sade, yalın bir anlatımı tercih ederek kurgusal dayatmaların doğurganlığı, özgürlüğü engelleyeceğine inanır. Hayal gücünü gerçekleşebilir kılacak bir çarpıcılığın bir kurmaca anlayışının peşinde olur. Bu yaklaşım Körler Ülkesi gibi onun sadelikle başardığı insan doğası üzerine yazılmış en iyi öykülerden birini yazmasını sağlar.