Okuyanlar bilirler, Necip Mahfuz, İslam dünyasında tepki çeken ve yıllarca yasaklara takılan romanı Cebelavi Sokağı'nın Çocukları'nda, tek tanrılı ve kitaplı dinlerin etkileyici bir alegorisini yapar. İnsanlığın kültürel ve dini inanışlarında yüzyıllar boyunca gözlenen evrim eksenine oturan romanda özellikle hikayelerin inanç ve sosyalleşme üzerindeki etkisi vurgulanır. Son peygamber Muhammed'e gelindiğinde ise artık Tanrı'nın ilk emri okudur. Oku ve yaz... İnsanlık yeni bir çağa girmektedir çünkü, hikayeler çağına, roman çağına... 19. yüzyıl roman türünün yüzyılıdır hiç şüphesiz. 20 ve 21. yüzyıllar da öyle, hikayelere olan düşkünlüğümüzün farkındayızdır artık ve bu farkındalık satış rakamlarıyla, okunma oranlarıyla da tescillidir. Geçtiğimiz günlerde Sabit Fikir'de yer alan bir haber tüm zamanların çok okunan çok satan kitaplarına ve yazarlarına dair yapılan bir araştırmayı içeriyordu. 16.08.10 tarihli haberde gerçek çok satanlar tespit edilmişti. Buna göre listenin başında Kuran ve İncil yer alıyordu. Bu iki büyük dinin kutsal kitaplarının hemen altında ise, ironik bir şekilde bir başka kutsal kitap; yani Mao Zetung'un Çin'de kurduğu komünist düzeni anlattığı Küçük Kırmızı Kitap'ı... Bu üçlüyle edebiyat eserlerinin arasına Çince-İngilizce sözlük giriyor ve sözlüğün ardından J. R. R. Tolkien'in Yüzüklerin Efendisi, Agatha Christie'nin On Küçük Zenci'si, J. K. Rowling'in Harry Potter serisi, Dan Brown'un Da Vinci Şifresi ve Salinger'in Gönülçelen'i yani Çavdar Tarlasında Çocuklar'ı geliyor. Yaşadığı dünyanın bir parçacık farkında olanlar için hiç de şaşırtıcı bir liste değil... Proust Kayıp Zamanın İzinde'de ancak başkalarının tutkularını anlayabileceğimizi söyler; başkalarının tutkularını okudukça, öğrendikçe kendimizinkilerin de farkına varırız ona göre. Sadece tutkuları mı, hayatı da başkalarının hikayeleri aracılığıyla tanır, yaşar ve severiz. Hikayeler, bizim aynamız, hem de öyle çok derinlikli ruhani olmaları da şart değil, gündelik yaşamımızın en sıradan yönelimlerimizin ve duygularımızın da aynası onlar... Dolayısıyla listenin en tepesindeki kutsal kitaplara kimsenin diyecek bir sözü olamaz. Onlar kısa öyküler aracılığıyla kocaman bir felsefeyi ve toplumsal düzeni ruhlarımıza kazıyan kitaplar. Gelelim edebiyata... Araştırmaya göre dünya üzerinde en okunan edebiyat eseri Yüzüklerin Efendisi. Pek çoğumuzun hala fantastik diye burun kıvırdığı bu üçleme üzerine, sinema uyarlamasının da etkisiyle çok yazıldı çizildi. Ve belli ki önümüzdeki yıllarda da daha çok yazılacak, Tolkien'in başyapıtı nice incelemeye konu olacak gibi görünüyor. Eserin satış rakamı: 150 milyonun üzerinde ve bu rakam her geçen gün artıyor. Peki neden en çok Tolkien'i okuyoruz? J. R. R. Tolkien öncelikle son derece özgün bir dille insanlığın içinde bulunduğu kaotik toplumsal ve ruhsal iklimi hikayeleştiriyor da ondan. İyisiyle kötüsüyle içimizde yaratıp yaşattığımız, kolektif bilinçaltımızın ürünlerini kahramanlaştırarak yapıyor bunu. Hiçbirini kayırmadan, iyinin hakkını iyiye, kötünün hakkını kötüye vererek yapıyor. Fantastik dünyanın içinden yüzlerimize son derece berrak bir ayna tutuyor. Tolkien'in bu kadar sevilmesinin bir diğer nedeni de anlattığı küçük hayatların büyük bir hikayenin içinde yer aldığı izlenimini uyandırması, devamında ise önümüzde yavaş yavaş açılan büyük hikayeyi etkileyecek olanın küçük hayatlar olduğunu açık bir şekilde vurgulaması. Küçük, sıradan hayatlar yaşayan bizlere roman boyunca beyhude yaşamadığımızı hissettirmesi. Agatha Christie'nin On Küçük Zencisi de, görünenin ardındakini görmeye dair tutkumuzu, merakımızı irdelemesiyle bir anlamda Tolkien'le aynı düzleme oturan bir eser. Tıpkı bu romandaki gibi ev sahibini bir türlü bulamadığımız dev gibi bir evin içinde küçük karanlık sırlarımızla dolaşıyoruz bizler de ne de olsa. Bilinmeyenlerle çevriliyiz, ölümse etrafımızda kol geziyor... J. K. Rowling'in Harry Potter serisi ise Tolkien'le başlayan fantastik edebiyatın, kahramanın epik yolculuğunun en iyi örneklerinden biri. Yıldızlı gökyüzünün altında uzanıp hayallere dalmak gibi berbat bir ailede yaşayan mutsuz bir çocuğun büyülü maceralarına ortak olmak hoşumuza gidiyor belli ki. Ve 2003'te yayımlandığında edebiyat dünyasını yerinden oynatan Da Vinci Şifresi de tıpkı On Küçük Zenci de olduğu gibi görünenin altını kazmaya dair bir roman. Yanı sıra günümüzdeki yeni edebiyat eğilimlerini de içeriyor: Tarihi ve dini sırların açığa çıkması, bu günü geçmişin derinliklerinde arama, anlama ve yorumlama çabası... Ne de olsa yetişkinlerin dünyasında kendine bir yer arayan yeni yetmeleriz hala... Ve işte bu nedenle Salinger'in Çavdar Tarlasında Çocuklar'ını da Yüzüklerin Efendisi'ni de, listeye giren tüm diğer edebiyat eserlerini de o kadar çok okumuşuz ve okumaya da devam ediyoruz iştahla. Dünya üzerinde kaleme alınmış bütün hikayeler hayatımıza doğru tutulmuş birer ayna ve biz kendinden bir türlü emin olmayan yeniyetmeler gibi o aynalara bakmaya doyamıyoruz, ne mutlu ki...


Derler ki Amerika'nın yerlileri, sahillerinde bir gün ansızın bitiveren İspanyol gemilerini önceleri görememişler. Burunlarının ucunda durduğu halde koca koca gemiler, o güne değin görsel algılarında buna benzer bir şey bulunmadığı için, onlar sadece üzerinde hiçbir şey olmadığına inandıkları masmavi denizi izlemişler. Ta ki o göremedikleri gemilerden inen adamlar, topraklarını işgal etmeye, canlarını almaya başlayana dek... Ne dram. Psikolojide de açıklaması olan bir durum bu. Algının ötesinde bir şeyle karşılaşan zihin, onu görmemeyi, duymamayı seçermiş bir süre; fiziken de kabullenemezmiş. Tıpkı Suç ve Ceza'nın kısacık bir bölümünü televizyonda duyduğumda bana da olduğu gibi. Özellikle gerçek edebiyata dair herhangi bir şeyle televizyonu hele hele ki reklam kuşağını bağdaştıramadığım için ilk birkaç saniye tamamen kitlendim. Etrafımdakiler, ne var ne oluyorsun dediklerinde sesimi çıkaramadan sadece televizyonu işaret ediyordum. Derken sizin de bildiğiniz gibi Boğaziçi Üniversitesi'nin sosyal projesiyle karşı karşıya olduğumuz ortaya çıktı: Telefon kütüphanesi. Bu kütüphanenin ardında Boğaziçi Getem var. Getem, aslında 2006 yılından beri internet üzerinden geniş bir arşivle sesli kütüphane hizmeti veriyor. Bizim son birkaç gündür izlediğimiz reklam ise Getem'in Türk Telekom'la işbirliği yaparak bu hizmeti, internet erişimi olamayanlara da verme amacını bildiriyor. Yazınızı çok beğendim çok haklısın ne yazık ki yayın evleri veya kitap evleri halen yaptıklarını bir aydınlanma vazifesi olarak değil, bir meta pazarlaması olarak görüyorlar. Sadece onlar değil devletimizde halen kitaptan vergi alıyor. Matbaada yaptığımız hatanın aynısını şimdi e-kitaba karşı yapıyoruz, ne yazık ki tarihten de ders almıyoruz. Ben bir e-kitap okuyucu kullanıcısıyım, gerçekten çok memnunum. Okuduğum üniversitede bir topluluğa üyeyim ulusal ajansa proje yazabilen bir topluluk ve e-kitap fikrini ortaya koydum bu konuda uzman kişiler çok şaşırdılar ve çok olumlu buldular çünkü çok farklı fikirler aranıyor artık projelerde, ilerleyen günlerde bu projeyi yapabilirsek ki projemiz telif hakları kalkmış kitapları halkımıza bir web sitesi üzerinden e-kitap olarak yayınlamak. Bunun benzeri projeler dünyada var en ünlüsü de gutenberg projesi site binlerce telifsiz kitabı yayınlıyor, umarım bizde bir yerden başlayabiliriz.100 temel eseri yayınlayarak bile başlasak bence halen bu eserlerin e-kitabını 10 lira gibi ücretlere satan satıcılara güzel bir ders olur...


Bu hafta Ekim ayından itibaren hararetini sürdüren edebiyat dünyamızdan başımı kaldırıyor, biraz da sanat ve tarih diyorum. Sebeb-i derdim iki özgün çalışma: Biri kültür sanat camiamızın önde gelen isimlerinden Faruk Şüyün'ün Bir Arkeoloji Detektifinin Maceraları, diğeri ise İtalyan sanat tarihçisi Giovanni Curatola'nın Türkiye: Selçuklulardan Osmanlılara Sanatı. Geçmişi bilmek geleceği bilmektir, demiyorum ama şimdiyi anlamak, anlamlandırmak açısından son derece faydalı olabilir umuduyla sayfaları çevirmeye başlıyorum... İçimde her zaman canlı duran ve bu tür çalışmaların daha da yeşerttiği bir safiyane umut da, tarihi savaşlardan ve iktidar sahiplerinin siyasi çıkar çekişmelerinden ibaret bir çerçeveye sıkıştırma eğiliminin azalmasının, her anlamda zihinlerimizi açacağı umududur. Faruk Şüyün, yaptığı her iş bir yana kendini bir arkeoloji detektifi olarak tanımlıyor. Arkeoloji tutkusunu farkında olmadan önünden geçtiği bir heykelin lanetine, detektiflik özlemini ise çocukluğundan beri okuduğu bu tür romanlara bağlayan Şüyün, nihayetinde arkeolojik detektiflik gezilerini kitaplaştırmış. Gidenleri hayalkırıklığına uğratan o tarih öncesi şehirleri gezdiriyor bizlere yazar. Dikkatsiz gözlere hiçbir şey söylemeyen bu antik şehirler dünya tarihini değiştiriyorlar aslında azar azar. Bir de Şüyün gibi hayalgücü kuvvetli gezginlerin gözünde asırlar öncesinin gündelik yaşamının nasıl olabileceğine dair önemli fikirler veriyorlar. Ama bir de alt alta rakamsal olarak sıraladığımızda Anadolu topraklarının tarihi zenginliğini gözler önüne seriyorlar. Aynen alıntılıyorum: Türkiye'de Roma İmparatorluğu'ndan kalan antik kent sayısı inanmayabilirsiniz ama İtalya'dakilerden fazla. Kazılmayı bekleyen 20 bin höyük bulunuyor. 25 bin tümülüsün neredeyse yüzde 99'una hiç dokunulmamış. Antik çağlardan bu yana dikilmiş 25 bin kadar irili ufaklı anıt yer alıyor ülkemiz topraklarında. Yani toplam 70 bin civarında tarihsel, kültürel, dinsel nokta var. Bütün bunlara karşılık bugün halen yaşanan 36-37 bin civarında köy olduğu söyleniyor. Böylelikle de her köye ortalama 2 tarihsel yer düşüyor. Bu topraklarda İslamiyet öncesi adı bilinen 42 uygarlık yaşamış. Dünyanın hiçbir yerinde böyle bir zenginlik yok! Daha ne olsun... Şüyün'ün verdiği diğer rakamlara ise hiç değinmiyorum. Zira bu zenginlikten faydalanmak bir yana onun farkında bile olmadığımızın iç acıtan rakamları bunlar. Bir kez daha dile getirmeye bilmem gerek var mı... En iyisi ben zenginlikleri sayayım, Şüyün'ün rehberliği size eşlik etsin, Anadolu'daki antik şehirler 21. yüzyıl insanına da hikayelerini anlatmaya devam etsinler... Antik şehirler bakmayı bilmeyen gözlere kendilerini göstermiyor olabilirler. Peki ya, Selçuklular'ın ve Osmanlılar'ın anıtsal sanat eserleri, onlar da mı bir şey ifade etmiyorlar bizlere. Görünen o ki, gerçek ne yazık ki böyle. İtalyan gezgin ve sanat tarihçisi Giovanni Curatola'nın büyük çaplı araştırmasının sayfalarını çevirirseniz eğer siz de anlayacaksınız yoksul sanat tarihi sevgimizi. Bir de en mühimi kılcal damarlarımıza kadar ayrışmaya çabaladığımız bu dönemde, bizden önce bu topraklarda yaşayanların sanat aracılığıyla nasıl bir buluşma-bütünleşme kültürü yarattıklarını. Kanımca Curatola'nın çalışmasının nirengi noktasını oluşturuyor bu düşünce. Yazar kısa ancak zihin açıcı bir Türk tarihiyle giriş yapıyor ve incelemesini Büyük Selçuklular'dan başlatıyor. Bizans topraklarını da ele geçirerek Anadolu'ya iyiden iyiye yayılan Selçuklular, yüzyıllar süren kültürel ve siyasi ilişkilerin de etkisiyle Bizans sanatından çok şey alıyorlar kendilerine. Özellikle de taş kullanımını. Ancak taş kullanarak yaptıkları binaların cephelerini ve taç kapılarını yine aynı malzemeyi incelikle işleyerek, bozkırlardan getirdikleri şamanlık çağrışımlarına İslam'ın sonsuzluk düşüncesini katarak ve bütün bunları geometrik motif tutkularıyla birleştirerek eşsiz bir süs zenginliği yaratıyorlar. Osmanlılar ise Anadolu'daki Türk, Rum, Ermeni, Süryani buluşmasını göz ardı etmek şöyle dursun bilakis bu buluşmayı tamamen özümseyerek eksenini Akdeniz geleneği ve Asya kültürü arasında daha da genişleterek oluşturuyorlar sanat anlayışlarını. Üstelik Curatola'ya göre 18. yüzyıldan itibaren bir çöküş sanatı olması bir yana Osmanlılar, Avrupa'dan ve Art Nouveau'dan gelen ve bütün 19. yy boyunca başkent sanatını belirleyen etkilere yeni bir biçim vermeyi bilmişler. Yani bizden öncekiler, kültürde, sanatta ve toplumsal yaşayışta zamanın getirdiği etkilere kendilerini kapatmak yerine onu özümsetip yeni bir yaratım haline getirmeyi başarmışlar. Bugün hala hayranlıkla hatırlanmalarının önemli bir sebebi bu. Van Gölü'nün kıyısında Selçuklulardan kalma Ahlat Mezarlığı'nın, zarafetiyle göz kamaştıran Konya'daki İnce Minareli Medrese'nin, Selimiye'nin, Süleymaniye'nin, Sultan Ahmet'in, Topkapı Sarayı'nın, Balyan ailesinin İstanbul'a damgasını vuran Dolmabahçe-Çırağan-Beylerbeyi Sarayları'nın hikayelerinde, zannederim siz de benim gibi çok şey bulacaksınız.


Uluslararası Af Örgütü için yazmışlar: Joyce Carol Oates'ten Ariel Dorfman'a, Kate Atkinson'dan Paulo Coelho'ya, Yann Martel'den Nadine Gordimer'a, Henning Mankell'den Amit Chaudhuri'ye... Dünyanın çeşitli kültürlerinden gelen bu parlak yazarları biraraya getiren parlak buluş, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesinde yer alan maddelerle ilişkili öyküler yazmaları. Amaçları belli; edebiyatın gücünden faydalanarak insanlığı bir kez daha özgür dünya düşüncesine, eşitliğe ve adalete; sözün kısası insanlığa çağırmak. Tıp ve edebiyat ilişkisi, tıbbın insanla olan ilişkisi gibi tarih boyunca şekil değiştirmiş, her dönem yeni yaklaşımlarla genişlemiştir. Tıbbın tarihi, insan acılarının da tarihidir aslında. Edebiyatın içinde kapladığı yer, diğer bilim dallarından hep daha büyük olmuştur tıbbın. Roman türü denilince aklıma hemen Lukacs'ın ünlü sözü geliyor: Roman, tanrının bırakıp gittiği bir dünyanın destanıdır. İlk büyük roman diyebileceğimiz Don Kişot da aslında Tanrı'nın olmadığı bir dünyanın romanıydı. Roman 18 ve 19. yüzyıllarda siyasi politik bir etki alanına sahipti. Bana kalsa siyasi politik etki alanından hiç vazgeçmedi roman. Edebiyat en basit tanımıyla malzemesi insan olan bir sanattır. Çünkü insanı anlatmada aracısızdır edebiyat. Tarihin insanı anlattığı söylense de, bu bana hep kocaman bir yalan gibi gelmiştir. Öyle ya, insanı tarih değil, edebiyat anlatır. Tarih ise insanı anlatmada yine edebiyattan faydalanır. İnsanın kendini bulması için önce araması gerekir sanırım. Doğu Batı sorunu yalnızca bizim edebiyatımıza özgü bir sorunlar yumağı değildir aslında, Rus edebiyatında da benzer bir tartışma söz konusudur. Bütün bir 19. yüzyıl romanı daha sonra şiddetlenecek bu tartışmanın ilk alevinin yakıldığı metinlerle doludur. Ev ki ayrıntıdır. Susmalar, küçük sevinçler, küçük acılar, küçük konuşmalar, küçük yalnızlıklar... Hepsi hepsi. Tüm dünyayı eve sığdırmaya çalıştığımız şu günlerde İlhan Berk'in evle ilgili metnine bile küçük şeyleri konu etmesi o kadar güzel ki. Siz nasıl düşünürsünüz bilmem ama bana göre de evle ilgili olan her şey küçüktür.


Eren Aysan, Hande Gündüz, Gaye Boralıoğlu, Şebnem İşigüzel, Menekşe Toprak ve Latife Tekin. Bu yıl hemen tüm edebiyat ödülleri kadın yazarlarımızın! Her şeyi bir yana koyup edebiyat adına ne kadar sevinçli bir yıl içinde olduğumuzu konuşacağız kanımca uzun bir süre. Çünkü bu yıl, bir yanda kadınları kamusal hayattan el etek çektirmek için uğraşan, sanat, edebiyat ve kadın düşmanı bir iktidarla boğuşurken, diğer yandan tarihsel süreçte edebiyatta yerleşmiş erkek egemen, eril dille savaşan kadın edebiyatçıların yılı olarak anılacak belki de. Üstelik tam da bitirim erkek dili edebiyatımızı iyiden iyiye ele geçirmeye çalışıyor kaygısı artmışken; piyasanın sanatta, edebiyatta, toplumsal kültürün her alanında eril dili giderek daha çok pompaladığı, parlattığı gerçeğiyle iyiden iyiye yüzleşmişken... Edebiyat bastırıldığı yerden fışkırıyor, kadın edebiyatçılar kendi dillerini kurup çatıyor, sonra da bu dilin içine iyiden iyiye yerleşip yazıyor, yazıyor. Latife Tekin, 20 yaşında gencecik bir kadınken Sevgili Arsız Ölüm'le edebiyatımıza, deyim yerindeyse bomba gibi düşen, Berci Kristin Çöp Masalları, Gece Dersleri, Ormanda Ölüm Yokmuş gibi başyapıtlara imza atan ve hemen her çalışmasıyla kurduğu dili derinleştiren, hep sarsan, hep şaşırtan bir edebiyatçı. Bu yıl Ankara Öykü Günleri'nin Onur Ödülü onun. Hande Gündüz, Çaparide Tırmanmak adlı ilk öykü kitabında kurduğu doğacıl ve doğaüstünde gidip gelen diliyle dikkat çeken yazar, ikinci kitabı Uzun Irmak Boyunca ile Haldun Taner Öykü Ödülü'nün yeni sahibi. Türkiye edebiyatının giderek yükselen genç öyküsüne güçlü ve duyarlı bir kadın kalemin adını yazdırıyor böylelikle. Eren Aysan, Yunus Nadi Roman Ödülü'nü ilk romanı Gece Uyurken ile alıyor. Edebiyat yolculuğuna şiirle başlayan Aysan'ın romanına sinen şiir dilini, gerçeküstüne hafiften dokunan elini yavaş yavaş, keyifle tanımaya başlıyoruz. Gaye Boralıoğlu, öyküyle başladı romanla devam ediyor derken, son yazdığı öykülerle Yunus Nadi Öykü Ödülü'nün sahibi oluyor. Boralıoğlu ilk kitabından bugüne edebiyatımızda kadın dili üzerine düşünen, dişil dili kurcalayan etkileyici bir yazar. Gözümüz Mübarek Kadınlar'ın kahkahalı yolu üzerinde olacak. Şebnem İşigüzel, kuşkusuz en üretken kadın edebiyatçılarımızdan biri. Romanlar, öyküler, denemeler ve çocuk kitapları yazıyor. Gözünü budaktan sakınmayan, abartılı yergiden kaçınmayan, mizahi, cesur, sert bir dili olan İşigüzel, son romanı Venüs ile Notre Dame de Sion Edebiyat Ödülü'nü kazandı. Yazarın ilk öykü kitabı Hanene Ay Doğacak ile Yunus Nadi Öykü Ödülü'nü aldığını da söylemeden geçmeyelim. Ve Menekşe Toprak. Kadının hakkı kadının olsun, Duygu Asena Roman Ödülü, Ağıdın Sonu'na verildi. Toprak da hem öykü hem roman türünde verimi olan yazarlarımızdan. Düşlerden ve doğadan elini çekmeden birey oluşun gündelik sıkıntılarını dile getiriyor. Ödüllerin sahiplerine baktığımızda, çoğunun edebiyatın hemen her türünde eserler verdiğini, somut gerçeklileri dile getirirken gerçeküstüne, doğaya dokunmaktan çekinmediklerini görüyoruz. Üç kuşak yazar, bir dolu ödül... Tebrikler bizden olsun, okuması sizden.


Çağdaş Türk edebiyatının güçlü kalemlerinden sevgili Ayfer Tunç, Pen International için etkileyici bir yazı kaleme almış. Hem nitelikli edebiyatı gölgeleyen piyasanın işleyişini hem de Doğu-Batı arasında düzelmek bilmeyen algı çarpıklığını tartışmış. Bir tür isyan yazısı bu, yetenekli yazarlarımızı, yapıtlarımızı harcayan, onları küçücük bir okur kitlesine hapseden algılama biçimine, sisteme karşı zarif bir yazar isyanı. Ve herkesin köşesine çekilip küçük çıkar ve iktidar hesapları yaptığı, yapıtlarını kitlelere ulaştırmak için şeytan misali piyasayla işbirliği yapıp yapmamanın muhasebesiyle boğuştuğu bugünlerde etkileyici, sağduyulu bir çıkış. Ama gelgelelim, bir kör noktaya bakıyor, eski bir hastalığı nüksettiriyor. Eski, kökleşmiş ve bir türlü kabuk bağlamayan bir yaradır bizim edebiyatımızda doğu-batı sorunu. Öyle ki Peyami Safa'nın Türk ruhunun en büyük işkencesi dediği bu sorundan doğmuştur modern Türk edebiyatı. Üstelik Nurdan Gürbilek'in Kör Ayna, Kayıp Şark'ta ayrıntılarıyla ele aldığı gibi, doğu ile batı arasında saf tutmak yerine, bu çelişkiyi, bu yalpalamayı bizzat mesele edenler parlak eserler verirler edebiyatımıza. Tanpınar, Atay, Pamuk, liste uzar gider. Bir de bu yalpalamanın bizzat dışına çıkanlar vardır ki bunlar da şüphe çekici biçimde kadın yazarlarımızdır daha çok: Leyla Erbil, Latife Tekin, Tomris Uyar gibi. Anlatma endişesinin, eril iktidarı kaybetme, efemineleşme endişesiyle iç içe geçmesinin bir sonucu olabilir ki bu; bu satırların ötesinde, edebiyatımız kendi içinde zaten tartışmaya devam etmektedir hala. Ancak burada mesele sadece Batılı yayıncılar olamaz elbette. Bizim yayın dünyamız ve okur kitlesi dediğimiz o büyük muallak boşluk da aynı şeyleri arzulamaktadır pekala. Ayfer Tunç'un belirttiği beklentiler hem batıda hem doğuda kök salmıştır. Doğu-batı sorunundan doğan Türk edebiyatı, bu sorunla nice hesaplaşmalara girmiş, sınavlarını vermiş, hatta yeni edebiyatımız bu hesaplaşmaların da üstüne çıkmış olduğu halde, neden hala bu kompleksle boğuşuyoruz biz? Neden hala hem içeride hem dışarıda oryantalizm duvarlarına çarpıyoruz, nitelikli edebiyatımız gözlerden uzak kalıyor? Kanımca Ayfer Tunç'un dünyaya yönelttiği asıl soru bu. Başta sözünü ettiğim kör nokta da yine buradan geliyor. Batının bize bakmak için taktığı oryantalist gözlüğü çıkarmak için çırpınmaktan vazgeçtiğimiz anda, değişecek her şey çünkü. Çünkü asıl yapmamız gerekeni yapmış, kendi kendimize taktığımız oryantalist gözlüğü çıkarmış olacağız. Bu gözlüğü çıkaranlar var evet, Ayfer Tunç da gücünü hem bu yazarlardan hem de kendinden alıyor. Geriye ise edebiyatı parçalara ayırıp bizden alan piyasa şartlarıyla mücadele etmek, kalıyor ki, en zoru da o.


Eskilerin beni en çok kızdıran sözlerinden biridir, şöyle samimiyetsiz, derinliksiz bir şey oldu mu ortamda, Edebiyat yapma! derler. Bu tür bir olumsuzlamanın edebiyatı kapsaması kültür dünyamızın alt yapısına dair de acı bir fikir verir, kabullenemez, kızarım, bozulurum konu her ne olursa. Ancak, hayat öyle şeylere gebe ki; Serdar Özkan'ın son romanı gibi kitapları okurken, bana bile Edebiyat yapma diye avaz avaz bağırma isteği verebiliyor zaman zaman. Ne diyeyim, büyük konuşmamak lazım. Serdar Özkan'ın adını Kayıp Gül adlı ilk romanıyla duymuştuk. Roman adeta patlamıştı hatırlayacak olursanız: Şu kadar bastı, bu kadar dile çevrildi diye diye bitirememiştik kitabı. Yanlış anlaşılmasın lütfen, varlık düşmanı olabilirim ama, bir çoksatar düşmanı değilim kesinlikle. Bu tür çoksatar kitapların, kitap okuma alışkanlığı olmayanların da ellerine geçmek suretiyle edebiyata olan ilgiyi arttırdığını düşünürüm hep. Evet, siz de bilirsiniz, biraz safım... Neyse... Dolayısıyla Özkan'a karşı da herhangi bir önyargı beslemeden, aldım elime Hayatın Işıkları Yanıncayı, başladım okumaya. Roman kısa, dil sade, sayfalar geçti gitti önümde... Diyeceksiniz ki, demek ki sürükleyici bir hikaye. Ne yazık ki hayır, zira bir hikayenin sürükleyici olması için ortada bir hikayenin olması lazım. Ama yok, ara tara yok. Şöyle ki; bir küçüklüğüne bir büyüklüğüne gittiğimiz Ömer adlı bir kahramanımız var, yaşlı teyze ve denizkızı formatında şekil değiştiren bir meleğimiz var, konuşan kuğu ve yunus, bir de ölüm meleği... Ama hikaye yok. Dolayısıyla üzerinde konuşulacak pek de bir şey yok. İntihar etmeye çalışan büyük Ömer'le tanışıyoruz ilkin; eski teknesinin içinde tam intihar edecekken bir denizkızı tarafından durdurulan Ömer'le. Sonra, içindeki meleğe ulaşmaya çalışan çocuk Ömer giriyor araya. Onun yaşam dolu çabası, büyük Ömer'in ölme arzusuyla pek bağdaşmıyor. Aradaki kopukluğun sebebini söylemeyeyim. Zira, romanın ana izleğini bu kopukluk oluşturuyor. Metaforlarla dolu bir roman Hayatın Işıkları Yanınca; küçük Ömer'in hayatında, meleğini arayışında, onunla yüreğinin içinden konuşan bir yunus ve ışık olmuş bir kuğu mevcut; büyük Ömer ise denizkızı ve ölüm meleğiyle uğraşıyor, bir de sahibi aranan gizemli, büyülü kitabımız var... Zaman daralıyor, kitabın yeni sahibine verilmesi gerekiyor ivedilikle. Ama niyesi, nasılı meçhul. Kitabın Ümit kitabı olduğunu anlasak da içinde yazanları, devir tesliminin önemini bilemiyoruz. Tıpkı intihar etmeye çalışan Ömer'i anlamadığımız gibi... Roman boşluklarla ve sorularla dolu. Yazar, anlattığı her şeyi öylece kabul etmemizi istiyor. Ancak atmosfer, kurgu, karakterler hiçbir şekilde yerine oturmuyor. Büyülü gerçekçi bir hikayeyle karşı karşıyayız desek de, hikayenin atmosferinin de, karakterlerinin de hikaye çerçevesinde herhangi bir derinliği olmadığı gibi, inandırıcılıkları da yok. Kısa bir öykü var romanın girişinde, ki roman boyunca da çeşitli karakterlerin ağzından üç kere daha tekrarlanıyor söz konusu öykü, sanırım romanın felsefi-mitolojik altyapısı olarak düşünülmüş. Gelgelelim, öylesine zayıf, öylesine altyapıdan yoksun ki, dolayısıyla hikayeyi de taşıyamıyor. Evet işte budur tam demek istediklerimi dile getirilmiş, müthiş. Bende dahil olmak üzre bir çok kitap sever arkadaş, yayınevlerinin ilan karşılığı kitap tanıtım yazıları yazdırmasından, kitap eklerinin asıl amacından çıkıp tamamen ticari kaygılar üreten bir yapıya bürünmesinden gerçekten çok sıkılmıştık. iyi para harcanan kötü eserleri çogalttı. Ilgili kitabin ve yazarin hem sanat hem de zanaat acisindan yetersiz oldugu asikar. Ancak, hic bu kadar entipuften elestiri yazisi gormedim, belki de gordum ama idefix te gorunce ayri dikkatimi cekti. ELestirmen kurdugu yargi cumlelerini aciklamaya calisir en azindan, aksi takdirde elestiri yazisinin ve mecmuasinin sayginligi olmaz ki.


600 sayfayı aşan bir çalışmadır Ben Buradayım. Yıldız Ecevit yaşamı ve yapıtlarıyla anlatır Oğuz Atay'ı uzun uzun, ince ince... Hem eserlerini eleştirir hem yazarın esinlerini, yapıtlarıyla yaşamının örtüştüğü o ilgi çekici noktaları işaret eder. Çalışmada tekrar tekrar dönüp okuduğum iki bölüm vardır. Biri Sevindir, Oğuz Atay'ın hayatının aşkı Sevin Seydi'yle ilişkilerine odaklanan bu bölümde, insanın içini titreten bir büyük aşk, ve bu aşkın yaşandığı sırada yazılan, Atay'ın Türk edebiyatına büyük armağanı Tutunamayanların öyküsü vardır. Edebiyatımızın başyapıtlarından biri, iki insanın birlikte var ettikleri aşkın içinden doğar sanki. Bu doğumu tekrar tekrar okumaktan, hayal etmekten alamaz kendini insan. İkincisi ise Sevinin hemen ardı sıra gelen Tutunamayanlar, ki o da adından belli, yapıtın dönemi içinde yer buluşunu/bulamayışını ve yazarının onu yazma öyküsünü anlatır Yıldız Ecevit. 2010 İstanbul kültür başkenti çerçevesinde İstanbul Edebiyat Haritası adlı önemli bir çalışma hazırlanmıştı geçtiğimiz sene. Bahriye Çeri, şehrin içinde sokak sokak, ev ev gezerek edebiyatçılarımızın yaşadığı yerleri tespit etmiş, anlatmıştı. Herkesler vardı, vardı da bu çalışmada Oğuz Atay, yoktu işte. Bu haritada Atay'ın ve evinin olmaması, yer almaması belki bir tesadüftü, belki bir kehanet... Ne yapmalı sorusuna benim kendi adıma vereceğim ilk yanıt oluyor işte bu: Ne olursa olsun Atay, haritada yer almalı. Diyeceksiniz ki, ne bu çaba, Oğuz Atay'ın yaşadığı ev, apartman, sokak yıkılsa, onarılsa, yok olsa ne olur, yazarın buralarda yaşadığına dair hiçbir iz, hiçbir ipucu kalmasa... Ne olur... Tutunamayanlar nasıl olsa hala elimizde, onu okumayan yazarlar bile neredeyse yazardan sayılmıyor, onu okumayan Türkiye'de yazar olamıyor... Atay, zamana ve mekana inat evlerden, sokaklardan, şehirlerden, kelimelerden, kurgudan taşıyor... O da doğru. Ama yine de insanın içi sızlıyor, insanın içi biliyor, zamana yetişememek, ona sahip olamamak mukadderat, ama eşyaya, ama mekana en azından bir süre sahip olmak duygusu, işte bu yanılsamalı mutluluk, işte bu bilinçle kültürü ayakta tutmak düşüncesi bize çok görülmesin istiyor. Edebiyat haritasında bir yer, belki klasik bir müze, belki de başka bir şey, fark etmez, illa ki istiyor.


Son zamanlarda ara ara sayfalarını karıştırdığım kitaplardan biri Kuran-ı Kerim'in Gizli Öğretisi. Gizli öğretilerle haşır neşir yazarlarımızın başında gelen Ergun Candan, bu defa tasavvufi batıni ezoterik öğretilere göre Kuran-ı Kerim'i yorumlama yoluna gitmiş. Bu tür çalışmalar, eğer yazarı alttan alta bir ideolojiyi, bir düşünceyi dayatmaya çalışmıyorsa ve kendi kör inançları uğruna gerçeklik yolundan sapıp çalışmasını can sıkıcı bir komediye dönüştürmüyorsa, ilgimi çeker. Her şeyin pragmatist bir tavırla rasyonalize edildiği bu can sıkıcı modern-sonrası dünyada, benim de içimde her an gizli öğretilerin peşine cesurca düşmeye hazır bir kutsal hazine avcısı yaşamaktadır... Kim sıkıcı yorumları ve gerçekliği şifrelere, sırlara tercih eder ki... İşte bu güdü ekseninde beni kendine çeken Kuran-Kerim'in Gizli Öğretisinde aradıklarımı, arayıp da bulamadıklarımı ve de aramadığım halde karşıma çıkanları sizlerle paylaşmak istedim... Günümüzde hadis kaynaklarına dayandırılan İslamiyet ile ilgili pek çok bilginin gerçeklere uymadığı görüşü Ergun Candan'ın ana çıkış noktası. Bu bilgilerin ve yorumların gelip dayandığı noktalardan biri de doğal olarak Kuran'da geçen doğaüstü olaylar ve hikayeler. İslam alimlerinin fikir birliğine varamadığı yerde günümüzün ana akım yorumcuları bütün bunları akli ölçülerde değerlendirmememiz gerektiğini söyleyip bir anlamda işin içinden çıkıveriyorlar. Candan'a göreyse Kuran-ı Kerim'de bir olaydan söz ediliyorsa eğer bu bizim için anlaşılabilir bir şey olduğu için aktarılmış demektir. Anlaşılabilir ve öğretici olması gerektiği için. Dolayısıyla da akli ölçülerde değerlendirilmesi gerektiği için... Elif lam mim... Mu kıtasının anlatılmamış öyküleri olabilir mi?! Buradan yola çıkarak bugüne kadar nice tartışmaların konusu olanlara da, tuhaf bir şekilde görmezden gelinen surelere de el atıyor Ergun Candan. Örneğin gizemi hala çözülememiş mukataa harfler. Bilindiği gibi Kuran-Kerim'in 29 suresi bizim bildiğimiz herhangi bir anlam içermeyen harf kalıplarıyla başlar: Elif lam mim, Ya sin, Elif lam ra gibi. Hz. Ebubekir'in : 'Her ilahi kelamda bir sır vardır. Kur'an'ın sırrı da surelerin başlarında bulunan harflerdir. Her kitabın bir özü vardır. Kur'an'ın özü de bu hece harfleridir.' Dediği rivayet edilir. Bu görüşü dört halifenin de kabul ettiği bilinmektedir. Ancak bu harflerin bilinebileceği kanısında olan bilginler de vardır, çeşitli ezoterik yorumlar da. Ergun Candan ise bu konuyu Türk Dil Kurumu arşivlerinde karşılaştığı bazı bilgiler ışığında değerlendirmiş. Sonuç oldukça ilginç: Mukataa harflerin kayıp Mu kıtasının dilinde bir anlam ifade etmesi. Yani, Kuran'da insanlığa kayıp Mu kıtasıyla ilgili bazı hikayelerin anlatılacağının planlanması ancak bunun şifreli bir şekilde verilmesi! Sadece mukataa harfler değil elbette, Kuran-Kerim'in Gizli Öğretisinde sure sure ilerleyerek, kıyamet gününden insanın yaradılışına, spiritüel döllenmeden yenidendoğuşa pek çok ilgi çekici ezoterik yorum getirmiş Candan. Doğrusu hiçbir zaman anlayamamışımdır batıni, ezoterik ne derseniz deyin, dini inanışlarda kutsal kitaplarda, görünmeyenin ötesini araştıran ve görünmeyenin de ötesinde bir şeyler bulunduğuna inanan insanların, akımların toplum içinde bir tür meczup, yarı-deli olarak tanınmasını. Zira yıllar geçtikçe etkisini kaybetmesinden midir acaba, din dediğimiz olağanüstü hikayelerin, ritüellerin toplum içinde sindirilip farklı seslere kapanması... Bilemem ama bildiğim bir şey var ki bu tür araştırmaların bilakis dine hizmet ettiği, farklı eğitim, kültürden gelen insanları da kendine çektiği. Kuran-ı Kerim'in Gizli Öğretisi de işte bu tür çalışmalardan biri kanımca. Zaten yorumlara dayanan İslamiyet dinine dair, onunla temelde çelişmeyen başka bir tür mistik yorum getirmesi... Peygamberin gök katına çıkışını astral seyahat, peygamberlik öncesini inisiyasyon dönemi, ona yol gösteren bilge kişileri de evrenin sırrını çözmüş Melakut tarikatının üyeleri olarak tanımlaması; İbn-i Arabi'nin anlatımlarında bulduğu eski dünya uygarlıkları ve diğerleri... Tıpkı tüm diğer kutsal metinlerde olduğu gibi sembollerle örülü bir kitapla karşı karşıyayız yazara göre, ancak onun rehberliğinde fark edip sırrını çözmeye vakıf olduğumuz hiçbir sembol, hiçbir şifre aslında bize bilmediğimiz yeni bir şey söylemiyor. İnananlar için tutarlılık ve güven veren bu keşif, ne yazık ki şüphecilerin işine hiç yaramıyor. James Joyce'sun da dediği gibi biz ilerledikçe bizimle dalga geçen işaretlerle sarılıyor hep dört yanımız...


Garip akımının şairlerinden Rüştü Onur'a ve Muzaffer Tayyip Uslu'ya Orhan Veli'nin Garip'ini getirir Behçet Necatigil. Şairler sevinçten ve heyecandan deliye dönerler, iyi ama neden? Kelebeğin Rüyası bunun cevabını vermez. Tıpkı halkın yoksullar ve Cumhuriyet elitleri olarak ikiye ayrıldığını gösteren ve böyle bir ortamda iki gencin şiir diye niye delirdiğini de söyleyemediği gibi... Ama yanıt çok ama çok önemlidir. Çünkü ne kadar tartışılırsa tartışılsın Orhan Veli, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat, Türkiye'de en az harf inkılabı kadar güçlü ve devrimci bir işe ön ayak olmaktadırlar. Yüzyıllar boyunca yükseklerde bir yerlerde yer alan, halktan kopuk olan şiiri yere indirmektedirler. Şiiri hece ile aruzun sesinden kurtarmak ve yine de kendine özgü bir sağlamlık yakalamak... Sadece bu da değil tabii, kafiye ilkel; mecaz, mübalağa, teşbih ve benzeri söz sanatları gereksizdir Garipçiler için. Bütün gelenekleri atmak, yeni bir dil kurmak için savaş başlamıştır, hem yıkıcı hem de yapıcı bir savaştır bu. Gelenekçiler ile Garipçiler arasında sonsuz bir tartışma alanı açılır, derken ikinci yeni şiiri doğar Birinci Yeni'nin üzerine, fena mı olur? Fena ne demek, Türk şiiri kaynamaktadır fokur fokur, bugün edebiyat ortamı dediğimiz ve ölümsek ölümsek sürüklenen şey o yıllarda bir bayram yerine dönmüştür artık. Rüştü Onur'un Memnuniyet adlı şiirinden. Rüştü Onur- Şiirleri, Yazıları, Ardından Yazılanlar, Salah Birsel, Sel Yayıncılık, 2012.


Beyindeki hayaletler demek, olmayan bir şeyi hayal etmek demek değil. Başka bir oluş şekli, başka bir algılayış demek. Algının sınırlarının genişliği karşısında şaşakalmak demek... Hayaletleri düşünürken uzun uzun, olmayan bir şeyi varsaymanın ve hatta buna göre yaşamanın gündelik yaşantılarımızla ne kadar örtüştüğünün, hatta gündelik yaşam dediğimiz şeyin tam da bu türden kişisel uydurmalarımız olduğunun bir kere daha ayırtına vardım. Ben bu konu üzerine tevekküle dalmışken Elif Şafak'ın intihal haberleri patlamıştı çoktan. Beynimdeki hayaletler bu iki konuyu hemen birleştirmediler ama beklenmedik bir şekilde Murat Gülsoy'un hayaletlerini anımsayınca iş değişti.


1964 ilkbaharında Stanley Kubrick, Arthur C. Clark'a bir mektup yazar. Birlikte dillere destan bir bilimkurgu filmi yapmak istediğini söyler, yazarın bu konuda iyi bir fikri olup olmadığını sorar. Ve büyük efsane böyle başlar... Arthur C. Clark'ın, ilk yazıldığında kimselerin dikkatini çekmeyen, Ay'a yabancı bir medeniyet tarafından yerleştirilmiş ve insanlıkla karşılaşmayı 3 milyon yıllık sabırla bekleyen küçük bir piramidin keşfini anlatan 1948 tarihli Gözcü adlı öyküsü, muhteşem ikilinin çıkış noktası olacak ve kendi deyişleriyle düşündüklerinden çok daha fazlasını yapmalarını sağlarken ünlü siyah tektaş efsanesinin de gelişimine yol açacaktır. 2001 Bir Uzay Efsanesi, filmiyle de romanıyla da hem kültürel bilincimizi, hem bilimsel araştırmaları derinden etkiler, yıllar boyu 2001'i ve bu yılda gerçekleşecek olağanüstü gelişmeleri beklediğimiz, bu yılı geçeli çok olduğu halde hala gizemini bir gün karşımıza çıkaracağını umduğumuz gerçek bir efsaneye dönüşür. Dünya yüzünde yazılmış tüm diğer bilimkurgu eserleri bir yana, bu öykünün en önemli ayırt edici özelliği, insanlığın hayal gücünün gelecekte bilimle kesişebileceğini açıkça kanıtlamış olmasıdır. Clark, büyük bir cesaretle geleceğe dair kurduğu hayalleri oldukça yakın bir zamanla tarihlendirir. Zira onun hikayesi, bilim ve uzay araştırmaları ekseninde insanlığın çok kısa bir süre de gelişeceği, evrimleşeceği üzerine kuruludur da ondan. Bilim, bilincin gelişimine hizmet edecek, ona ruhani yönden de çağ atlattıracaktır. Bu roman yazıldığında henüz aya bile gidilmediğini hatırlarsak eğer Clark'ın tahminlerinin, hala bizden çok ilerde olsa da, bilimsel olarak çok ama çok yerinde olduğunu rahatlıkla gözleriz. Sadece bu gözlem bile, yapıtın büyülü, mistik yüzünü keskinleştirir. Arthur C. Clark, 2001, 2010, 2065 ve 3001 olmak üzere Bir Uzay Efsanesini dörtleme olarak tamamladığında, bilimsel hayalgücü/tahminlerini daha da ilerletirken, yapıtının alt metninde insan ruhuna, onun cesaretine ve merakına olan inancını da sağlamlaştırmıştır. Isaac Asimov'un Vakıf dizisi, Robert A. Heinlein'in Yaban Diyarlardaki Yabancısı, Ursula K. Le Guin'in Mülksüzleri, Frank Herbert'ın Dune serisi... Bu bilimkurgu başyapıtlarının hemen hepsi Bir Uzay Efsanesi gibi insan ruhu merkezlidir, kimi hayalgücüyle geleceği ararken kimi çok çok uzak bir gelecekte iyilikle kötülüğün, güç karşısında verilen savaşın hikayesini anlatır. Ve hepsinin temelinde başat bir düşünce yatar: İnsana ve evrendeki zekaya duyulan güven ve umut... Bu başat düşünceyi J. R. R. Tolkien'in olmayan orta dünyasında da, H. G. Wells'in Dünyalar Savaşı'nda da ve hatta George Lucas'ın Yıldız Savaşları serisinde de okur ve izleriz. Bütün bu destansı hikayeler içimizde, çok içerlerde bir yerlerde yatan kahramanı, hatırlatıp güçlendirirken, o her şeye muktedir olduğuna inandığımız bilince, tanrıdan bir parça olma durumuna da bizi bir adım daha yaklaştırır. İşte son günlerde yediden yetmişe hararetli tartışmalarına katıldığımız Cames Cameron'un dev bütçeli Avatarı her şey bir yana tam da bu anlamda dikkat çekici bir kırılmayı işaret eder gibi görünüyor... Avatar, tüm diğer bilimkurgu hikayelerin aksine, insan ruhuna olan inancın büyük ölçüde kırılışını sergilemekte. Hatta belki de ona artık pek inanmamaya başladığımızı... Arthur C. Clark, bir nokta da fena halde yanılmıştı. 2010 yılında, elde ettiğimiz teknolojik ilerleme bizleri büyük bir uzay çıkarmasına değil, insan ruhu-merkezli yaşam inancının sarsılmasına götürdü ancak... Teknoloji üzerine yapılan büyük araştırmalar bugün hala para - savaş ekseninden çıkamamış ve hep beraber büyük bir ekolojik kıyameti bekler haldeyken, tek yapabildiğimiz barbarlığımızla yüzleşmekten ibaret. Filmde her ne kadar dünyalı esas oğlan, yabancı gezegenin şefi olup oradaki yaratıkları kurtarsa da, netice de kötüler, bitmek bilmeyen hırslarına her defasında yenik düşen ve kendi gezegenlerini bile mahveden tekno-barbar dünyalı insanlardır. Ve bu noktada Avatar, James Cameron'dan pek beklenmeyecek bir felsefi önermeyi de içerir: İnsanlığın kurtuluşu, artık bilinen şekliyle insan olmamaktan geçer... Filmin kahramanı, hikayenin sonunda insan olmaktan vazgeçip başka bir yaratığa dönüşürken, belki de insani bilincin artık alarm sınırına gelmiş evrimleşme gerekliliğini vurgulamaktadır. İnsan ruhu değişmelidir; daha fazla kendini ve çevresini tüketmeden önce süratle yapmalıdır bunu, üstelik bedeli artık insan olmamak olsa bile! Her türlü Hollywood klişesini içinde barındırsa da Avatar, bugün dünya yüzünde yaşayan her iki kişiden birinin halet-i ruhuiyesine tercüman oluyor aslında: Dünyanın köküne kibrit suyu döktük ve böyle devam edersek uzayı bile mahvedeceğiz... Hep beraber insanlıktan umudu kesiyorsak eğer -klişelerle dolu, derinliksiz, sistem eleştirisinden ziyade onun geleceğine yeni bir biçim vermek üzere kurgulanmış ve destansı olmaktan çok çok uzak olsa da- Avatar, buna dair yazılmış ilk bilimkurgu hikayesi demektir... Ne zaman doğayla hayati bağımızı gerçekten hatırlar, teknolojiyi onu ve kendimizi iyileştirme yönünde kullanma düşüncesine yaklaşırız işte o zaman Arthur C. Clark başta olmak üzere tüm efsane yazarlarının hayallerine de o kadar yaklaşmış oluruz. Bu zaman gelene dek umalım ki Cameron'un geleceğe dair öngörüsü ve hayal gücü, geleceği etkileme konusunda Arthur C. Clark ve tüm diğer bilimkurgu yazarlarından daha zayıf olsun.


Adı blogosfer, evet itiraf edeyim ki seviyorum ben bu atmosferi. Bir kere kelimenin tam anlamıyla karnavalesk bir ortam; rengarenk, kışkırtıcı, ilhamlarla dolu, hareketli, değişken. Üstelik rüyasal hafızayla işliyor; buraya nereden geldim, şimdi okuduğum, şimdi baktığım ne ki, diye düşünemiyorsunuz bile. Ancak uyanırsanız, ancak başından kalkarsanız... Nihayetinde düşündükçe silinip giden izler halinde bir şeyler kalır zihninizde. Ve her gün rüyaya dalar gibi, uykuya yatar gibi onun içine girmekten alamazsınız yine de kendinizi. Bazıları bu cümlelerde istihza sezebilir, hayır kesinlikle yok, bilime değil büyüye, gerçeğe değil rüyalara inanırım çünkü ben, sabit bir şekilde. Edebiyat konusundaki sabitlenme ise, bilenler bilirler, esas o, hiç değişmezdir. Velhasılı söz konusu ettiğim şey edebiyat blogları elbette. 'Edebi blogosfer' mi desek acaba, oldu bence. İşte haftanın konusu bu, edebi blogosfer. İki ilginç haber var elimde, onlar üzerinden gitmek istiyorum. Ah dil, ey dil, sen yok musun sen, sen yaratan ve yok eden... Bir kere Stothard'la bir konuda hemfikiriz, edebi eleştiri iyiyi ve istikrarlı olanı belirleyebilir. Bu, bir gerçek değilse de, inançla ilgilidir. Bir eleştirmen olarak buna inanırım her şeyden önce ben, diğer eleştirmenlerin de buna inandıklarına, inanırım... Ancak blog yazarlarının çatlak sesler çıkardığı iddiasına gelince, Stothard'ın da sesi de çatlamakta sanki. Dilin kendisi bir kaos değil midir zaten, ve her kafadan bir ses çıkmazsa dil, dilliğinden kaybetmemekte midir hızla. Şüphesiz, bir kaybediştir. Bu noktada bir paradoksla burun buruna geliriz. İşte fallus harekete geçmiş, blogosferin kaotik ortamına bir nizam getirmek üzere kolları sıvamıştır. Edebi bir blogun en azından de'leri, da'ları ayıracak, noktalama işaretlerini doğru kullanacak yazılara sahip olması beklentisi bile bizi bir tür tirana dönüştürebilir. Karnavalda mana, esrime de mantık ararız, gülünçtür ama yaparız bunu. Ecnebiyatı bilmem ama Türk edebi blogosferinde zaten daha çok eleştirmenlerin, yazarların bloglarının takip edildiğini görmek bu bağlamda beni hem üzmekte, hem de aynı ölçüde sevindirmektedir. Doğal seleksiyon fiziksel olarak bilmem gerçekten var mıdır ama zihinsel olarak onun geçerli olduğuna eminim.


Görevini yerine getirmenin gururu ve komisyonumun karşısında ezilmiş olmanın hazzıyla dopdolu geri geldim. Cesaretle açtım kolileri. Korkusuzca evirip çevirdim; hangisinin daha tehlikeli ve toplumu yıkmaya muktedir olduğunu bulup çıkarmalı, bu görevi gerekirse bir başıma ben yapmalıyım. Yolum belli, kendimi güzel toplumum ve komisyonum uğruna ateşe attım, şimdi hepsini yeni baştan okumaya başladım.


Camilerinin önüne asılı elektronik panolardan durmaksızın akan Kuran ayetleri, geleceğin en siber aleminden seslenirken yüreğimizin ta içine, işte tam bu sırada bitmek bilmeyen bir dolmuş kuyruğuna takılı kalmışsa bedeniniz, yahut bir arabanın içinde, aynı şeritte ömür sayarken, içinde yaşadığımız şehre dair bir efsane mi uydurmaktayız, gelecek günlere bağlanabilmek için... Şehir elbette, içinde yaşayanların kurgusu, şehrin efsanesi ise adı üstünde efsane, nereden geldiği bilinmeyen. İstanbullu görünenin ardındakinin derdine düşen, işbu türden kurguların batağına saplanıp İstanbul'u sinematografik bir edebiyat yatağına çevirendir belki de, kim bilir... Kurgusu dışında hiçbir şeyi meşhur değildir İstanbul'un, ki efsanesi de tam buradan gelir. Bunun aksini kanıtlamaya çalışırsanız eğer, şehir sizi tanımaz oluverir, kültürel kodların en dışında bulursunuz kendinizi, kimliğinizin hangi vakit buharlaşıp uçtuğunu, görünmez olduğunuzu anlayamaz, şaşarsınız. Efsane, sizi yutuvermiştir işte, kurguysa devam etmektedir... İşte elimde efsanenin yutmaya meylettiği bir kitap olduğu halde düşünüyorum bütün bunları: Dr. Mustafa Duman'ın kaleme aldığı İstanbul Efsaneleriyle, şehrin efsanesini düşünüyor, bu kitabı okuyacak İstanbullu bilincinin ne kadar zedelenebileceğini kestirmeye çalışıyorum. İstanbul Efsaneleri, her şeyiyle hayal kırıklığı yaratan bir çalışma; diliyle de, anlatımıyla da, içeriği ve hatta tasarımıyla da... İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti damgasını taşıması ise hayal kırıklığımı arttırır nitelikte. Efsane, şüphesiz ikircikli bir kavram, hele ki an be an kendi kişisel tarihiyle birlikte şehrin de efsanesini yazıp duran İstanbullular söz konusuysa. Boğaziçi efsaneleri, Ayasofya efsaneleri, İstanbul'un kuruluş efsaneleri, padişah efsaneleri, İstanbul tılsımlarının efsaneleri, Kız kulesi efsaneleri, İstanbul'un velileri ve delilerine dair efsaneler... İşte bu minvalde bölümlere ayrılmış İstanbul Efsaneleri. Bu son derece ilgi çekici, göze büyülü gelen başlıkların altında ne yazık ki, aradığımız büyüden eser yok. Kitabın ilk sayfasından son sayfasına kadar bir okur olarak, Mustafa Duman sanki bu çalışma için bir taslak hazırlamış ve üzerinde çalışılmadan bu taslak yayımlanmış kanaatine varıyoruz. Unutmayalım ki, İstanbul gibi, kültürel mirası zengin kentler, yalnızca arkeolojik kalıntılarıyla değil, tüm kültür varlıklarıyla yaşatılmalıdır. İstanbul'un velileri de, halk arasında velileri kadar tanınan ve sevilen delileri de kültür mirasımızdır. Onları unutmamalıyız. Duman'ın bu sözleri son derece doğru, ona kimse karşı çıkamaz elbette ama kitap boyunca anlatılan efsanelerin bir yerlerine yerleştirilmiş mesaj içerikli bu tür cümleler hem okurun dikkatini dağıtıp sıkarken hem de zaten bu amaçla hazırlanmış çalışmanın değerini düşürüyor, yersiz kaçıyor. Dediğim gibi bir türlü efsanelerin büyüsüne giremiyorsunuz. Daha önce pek çok araştırmaya imza atmış bir isim olan Dr. Mustafa Duman'ın kaleme aldığı efsanelerin bir eksiği de yazılanların tam olarak hikayeleştirilmemesi. Yani, oldukça zengin bir kaynakça taraması yapılarak hazırlanmış olsa da, zaten bir kaynak kitap niteliği taşımayan bu derlemeyi okurken ne tam olarak bilgilenebiliyorsunuz ne de aklınızda ve ruhunuzda gizemlerle dolu bir efsanenin kapıları açılıyor. Dolayısıyla da siz şehre dair kendi kişisel hikayenizi yazmaya devam ederken şehir de bir yerlerde durmaksızın efsanevi kurgusunu üretiyor... Onu derinden kavrayıp yaşayacakları bekliyor...


Orhan Pamuk, PBS'de konuşmuş, batılılara, ülkemizde her şey yolunda demiş, kısaca... Ergenekon davası, darbe tehlikesi altında olduğumuz konusunda ikna olduğunu, ülkenin o kadar da dindar olmadığını, söylemiş. Bunun üzerine saflara ayrılıp çok konuşulacaktır ister istemez. Mesela, iktidardakiler yazarı bağırlarına basacaklardır... Seçim öncesi, seçim öncesi, Nobel ödüllü uluslararası çoksatar yazar, yola devam ediyoruz demiş, daha ne olsun. İktidarda olmayanlarla iktidar sarhoşu olmayanlar da doğal olarak, yakında ortada ne ülke kalacak ne de yol, ayıptır, diyerek tepkilerini göstereceklerdir... Ama ben bütün bunlarla ilgilenmiyorum doğrusu... Pekala, diyelim ki yazarı siyasi bakış açısıyla değerlendirmekten vazgeçtik. Ancak, yazar illa ki bu şekilde değerlendirilmek istiyorsa, hadi biraz olumlu olalım, elini taşın altına koymaktan çekinmiyor, kültürler arasında bir köprü, ülke bazında bir kültür elçisi olmak istiyorsa, demeçleriyle gündeme yerleşiyorsa ne olacak? Egosal benliği yüksek yazar için, siyaset de bir tür iktidar olma biçimi, dilin iktidarını her alanda elinde tutmak istiyor Pamuk, öyle ya da böyle... Ülkede aksaklıklar var ama, bakmayın siz, her şey yolunda, demek, sadece iktidarın, kötü niyetli anlamda destekçisi olmak demek değil, iktidarı bizzat paylaşmak, demek. Peki, ya edebiyat... Edebiyatçılarımızdan, kültür elçisi olmalarını, siyasi fikirleriyle de ortada olmalarını talep ederken, sanki yazarlarımızla birlikte edebiyatın içine öylesine dalmışız, dalmışız da hayattan, toplumdan, ülkeden kopmuşuz, havasındayız... Edebiyat zaten bütün bunları kendinde içermiyorsa, ne yapıyor olabilir? İşte, sevgili okur, şimdi tam karadeliğin içindeyiz. Edebiyat diye bize sunulan pek çok şey, temelde bütün bunların hiçbirini içermiyor, çünkü. Herkesin roman yazdığı bu çağda, çoğunluk gerçek edebiyatın ayırdında da değil, peşinde de değil. Bir iş olarak var oluyor roman. Zira, kazanan çok kazanıyor bu işten, öyle yabana atılır gibi değil hem, kaç yazar var bizim ülkemizde de yıllık geliri eski parayla trilyona yaklaşan, geçen. Bu trilyonların etrafına örülmüş binalar var, ama gerçek edebiyat, edebi kaygılar, arayış, yok. Para oldukça bütün bunlara gerek de yok. Orhan Pamuk'un yazarlığının, edebiyatının temel meselesi Doğu-Batı ayrımı. Bunu sadece romanlarında değil, makalelerinde, verdiği demeçlerde de hep görüyoruz. Bu anlamda kendi kendiyle çelişmeyen bir yazar. O, içine doğduğu aydın-elit-batıya benzeyen çevreden bakıyor Türkiye'ye ve batıya karşı hep Türkiye'nin o kadar da doğu olmadığını kanıtlamaya çalışıyor. Onun durduğu yerde öyle çünkü, Türkiye o kadar da doğuda değil. Bir Avrupalının Amerikalının karşısına çıkıp vallaha evet, biz de pek bir geriyiz demek, tarımı öldürdük, hayvancılığı öldürdük, sanayi can çekişiyor, ülkede yaşayan tek sektör inşaatçılık, rant kazandırıyor bize, bir tek rantı seviyoruz demek, işsizlik, şiddet, korku kol geziyor, kalemler tutuldu, düşünceler tutuldu demek; ülkede bir türlü sindirilememiş modernizm projesinin çökmüş, hem de çoktan çökmüş olduğunu kabullenmek demek... Hayatını bu proje çerçevesinde yaşayan biri için söylemesi zor, çok zor ve zaten uzaklardan bakınca yıllar önce ülkecek çıktığımız yolların taşları pek ufak görünüyor olmalı. Hal böyle olunca da Charlie Rose, anlayabilmek için Pamuk'a soruyor, neden İstanbul'da yaşıyorsunuz, diye? İstanbul, burada Türkiye demek... Yazarımızın metni ele alırken psikolojisi büyük ihtimalle şu şekildeydi:Ya Orhan Pamuk sen nobel dülü almış ve dünya çapında bilinen koskoca yazarsın, nasıl olur da dünyaya Türkiye ile ilgili olumlu izlenim verirsin?Senin bu ülkede zulüm var, diktatörlük var ve yaşam tarzımız tehlikede diyerek modern irtica söylemlerine başvurup iktidarı körü körüne yaptıklarını değerlendirmeden eleştirmen lazımdı.


Peki, hal böyleyken, emeği soyutlaştırmaya yönelen kapitalizmin paradigmasını aşmak nasıl mümkün olacaktır? Bağsızlaşmış, hiçbir yere ait olamayan yığınlar haklarını nasıl, hangi platformda savunacaklar, kısacası örgütlenemezlerin örgütlenmesi gerçekten mümkün müdür? Sömürü ve tahakkümün olduğu yerde direniş de olacaktır. Lakin bu Deleuze'ün terimleriyle- 'denetim toplumu'nda 'eski' 'disiplin toplumu'nun fabrika ve sendikasından görece farklı olabilecek olan ortaklaşma ve dayanışma yolları ve zeminlerinin bulunmasını gerektiriyor: Tam istihdam ve emeğin homojenliği mantığı üzerine bina edilmiş olan sendikalar gibi geleneksel örgütlenmelerden farklı, sermayenin vazettiği 'esnekliğe' cevap verebilen ve çok çeşitli katmanlarıyla işsizleri, yoksulları ve güvencesiz çalışanları buluşturabilen yeni direniş biçimleri. Bu noktada Bora, Robert Castel'in Bir işsiz grevi tasavvur eder miydiniz? sorusunu anımsatıyor. İşsizlerin lüzumsuz, başarısız olarak tanımlanmaya karşı isyan ettikleri, varoluşlarının anlamını iş dışında kurmaya giriştikleri bir grev hayali... Ve bu türden hayata geçmiş diğer direniş biçimleri. Kim bilir belki de yeni bir politik devrim perspektifi.


Elbette öncelikle güzelin güzeli bir oyuncu, son moda harika giysiler, arabalar ve evler, hatta yalılar bizim izlediğimiz, izlemeye doyamadığımız. Ve uyarlama ne kadar kötü olursa olsun, senaristlerin asla bozamadıkları, esere ait o derin, o insani ve en çok da kültürümüze ait çelişki; Osmanlı'nın çöküşünü Cumhuriyete bağlayan yıllardan itibaren Türk insanının sözleşmişçesine ortak bir nişan gibi üzerinde taşıdığı her türden arada kalmışlıklara ait o tükenmez endişe... Kültürel yapının değişimini bir ailenin çöküşü üzerinden veren Yaprak Dökümü'nde de, çok partili hayata geçiş dönemindeki Türkiye'nin çalkantılarını, sarsıntılarını iktidar ve ahlak üzerinden anlatan Hanımın Çiftliği'nde de, belki en çok içimizdeki bu toplumsal karanlığa durmaksızın çekiliyoruz. Aksini düşünmek toplumsal eğilimlerimizi çok hafife almak olurdu zira. Ve kadınlar elbette. Bu dizilerin izleyenleri kendilerine çekmelerinin en önemli sebeplerinden birinin de kadın kahramanları olduğunu düşünüyorum. Bir araştırma yapılsa, televizyon dizilerine uyarlanan kadın kahramanların hepsinin yazıldıkları döneme damgasını vuran, çığır açan kadınlar olduğu görülecektir hiç şüphesiz. Bihter'in aynaya bakma sahnesi edebiyatımızdaki ilk erotik sahnedir, Reşat Nuri Yaprak Dökümü'nde toplumsal yozlaşmayı kötü gelin Ferhunde üzerinden anlatırken bir femme fatele yaratmıştır, Dudaktan Kalbe'nin Cavidan'ı için de aynı durum geçerlidir ve son olarak da Güllü; Orhan Kemal'in cinsellikleri de olan, tutkulu, ateşli, yaşayan kadın kahramanlarının en güçlülerinden biridir o. Kadınları cinsellikleriyle ele alışı Orhan Kemal'in göz ardı edilemeyecek yazarlık özelliklerinden de biridir. Geleneksel erkek bakış açısını yırtıp ortaya çıkan kadınlık durumunu okumak ve elbette izlemek belli ki hala büyülüyor bizi. İster günümüzde olsun isterse yakın tarihimizin derinliklerinde, hiç mi hiç fark etmiyor. Bütün klasiklerimiz dizi film olsun lütfen! Tıp ve edebiyat ilişkisi, tıbbın insanla olan ilişkisi gibi tarih boyunca şekil değiştirmiş, her dönem yeni yaklaşımlarla genişlemiştir. Tıbbın tarihi, insan acılarının da tarihidir aslında. Edebiyatın içinde kapladığı yer, diğer bilim dallarından hep daha büyük olmuştur tıbbın. Roman türü denilince aklıma hemen Lukacs'ın ünlü sözü geliyor: Roman, tanrının bırakıp gittiği bir dünyanın destanıdır. İlk büyük roman diyebileceğimiz Don Kişot da aslında Tanrı'nın olmadığı bir dünyanın romanıydı. Roman 18 ve 19. yüzyıllarda siyasi politik bir etki alanına sahipti. Bana kalsa siyasi politik etki alanından hiç vazgeçmedi roman. Edebiyat en basit tanımıyla malzemesi insan olan bir sanattır. Çünkü insanı anlatmada aracısızdır edebiyat. Tarihin insanı anlattığı söylense de, bu bana hep kocaman bir yalan gibi gelmiştir. Öyle ya, insanı tarih değil, edebiyat anlatır. Tarih ise insanı anlatmada yine edebiyattan faydalanır. İnsanın kendini bulması için önce araması gerekir sanırım. Doğu Batı sorunu yalnızca bizim edebiyatımıza özgü bir sorunlar yumağı değildir aslında, Rus edebiyatında da benzer bir tartışma söz konusudur. Bütün bir 19. yüzyıl romanı daha sonra şiddetlenecek bu tartışmanın ilk alevinin yakıldığı metinlerle doludur. Ev ki ayrıntıdır. Susmalar, küçük sevinçler, küçük acılar, küçük konuşmalar, küçük yalnızlıklar... Hepsi hepsi. Tüm dünyayı eve sığdırmaya çalıştığımız şu günlerde İlhan Berk'in evle ilgili metnine bile küçük şeyleri konu etmesi o kadar güzel ki. Siz nasıl düşünürsünüz bilmem ama bana göre de evle ilgili olan her şey küçüktür.


Bazı hikayeler an'ı gösterir, şimdiye ve geçmişe seslenir ne güzel. Bazı hikayelerse uzun solukludur, hayata eşlik eder, hayat eşlikçisidir... Sizi bilmem ama benim son iki yıldır günlerimin, aylarımın bir kısmı George R. R. Martin'e ait. Buz ve Ateşin Şarkısının yazılmasını, cilt cilt Türkçeye çevrilmesini, bir yandan da hikayenin dizi versiyonunun sezon sezon çekilip yayımlanmasını beklemekte ve okumakta ve izlemekteyim... Ve madem ki bahar geldi, madem ki bizim gibi okur-izler kitle için nisan ayı artık biraz da Taht Oyunları demek, öyleyse Westeros'a yeniden bir göz atmanın, serinin üçüncü cildine dalmanın tam zamanı. Öncelikle George R. R. Martin'in fantastik edebiyatta gerçekten de Tolkien'le yarışacak denli bir fenomene dönüşmesini masaya yatırmak isterim. Zira aslında ne diliyle, ne edebi lezzetiyle ne de bir dünya yaratma biçimiyle Tolkien'le mukayese edilebilecek gibi değil yazar. Hatta neredeyse fantastik bile değil! Öyleyse niye? Son zamanlarda kitleleri kendine çeken fantastik ve masalsı hikayelerin daha çok klasik yaklaşımlar üzerinde oynayan, klasiği yapıbozuma uğratan hikayeler olmasında bence işin sırrı. Martin, her şey bir yana fantastiğin temel taşı olan kahramanın yolculuğu izleğini alaşağı ediyor Buz ve Ateşin Şarkısı'nda. Kahraman yaratıp işleme ve onu hiç acımadan yok etme, hikaye dışına atmakta üzerine yok. Öyle ki kimi okurların sabrının sınırlarını bile zorluyor bu hususta. Ancak kahraman beklentili, insan-merkezli bir dünyada insanı-kahramanı alaşağı etmenin ilginç de bir yolunu bulmuş: Hayatın içinde haince bulunan ölümü, ustaca hikayesinin içine taşıyor yazar. Kanımca onun bizi en çok büyüleyen yanı bu: Kahramanlar ölüyor ve hikaye devam ediyor. Evet, anlaşılacağı üzere bu sezonda, yani serinin üçüncü cildi olan Kılıçların Fırtınası'nda baş tacı ettiğimiz nice kahramanımızı kaybedeceğiz. Korkmayın, isim vermeyeceğim, ama hazırlıklı olun derim. Bu cildin, hikayenin genel gidişatında özel bir yeri var. Hikayenin sonuna kadar bize eşlik edeceğini sandığımız kahramanlar ölüyor, yeni karakterler sızmaya başlıyor içeri, ancak taşlar da yerine tam olarak oturuyor. Buz ve Ateşin Şarkısı kısacası daha yeni başlıyor... Evet, tahmin ettiğiniz gibi, Daenerys ve John Snow... Birbirini hiç görmeyen, hiç tanımayan, birbirlerinden kilometrelerce uzak bu iki kahraman, kendi varoluş mücadelelerini verir gibi görünürken aslında Westeros'un geleceğini de inşa ediyorlar yavaş yavaş. Snow Kuzeyde, yabanıllar ve akgezenlerle uğraştığını zannederken krallığın merkezine git gide yaklaşıyor, Daenerys, düşmüş prenses, Güneyde ejderhalarını büyütürken Westeros'ın belki de en büyük ordusunu topluyor... Kalbimizi fethetmiş Stark hanedanının üyeleri ise her ne kadar hükümsüz kalmış, parçalanmış da olsalar, sürprizlerle, beklenmedik talihsizliklerle dolu yollarında, kendi özgün talihlerini yaratmaya, taht oyunlarına devam ediyorlar, yani merkezden ayrılmıyorlar.


Kitaplarla, edebiyatla, sanatla iktidarların bir dertleri vardır evet hep. Biliyoruz ki ne çağımıza ne bize özgü bu didişme. Lakin bize özgü olan bir şey var burada: Her iktidar, her ideoloji kendisine karşı olan, kendisini beslemeyen düşünceye, sanata karşı çıkmış, onu hiçleştirmek üzere hareket etmiş, genelde de bilindiği gibi yapamadığıyla, kendini gülünçleştirmekle kalmıştır. Söz konusu durumda ise görülüyor ki ne ideolojik ne düşünsel bir mücadele var temelde. İnsanlığın bilinmeyene karşı açtığı bir savaşı izliyoruz! Savaş çünkü mesele bilmek değil, bilmediğini, anlamadığını yok saymak, hatta mümkünse de yok etmek. Üstelik bu insanlığın cinsel olarak her şeyden hemen tahrik olan, cinsel açıdan çok fazla istismara açık özelliği, savaşı hararetlendiriyor gözümüzün önünde. Cahiller- kültürlüler, bilenler -bilmeyenler ayrımı üzerinde durarak elitist bir yaklaşımla olayı değerlendirmek değil amacım. Dünya tarihi boyunca edebiyat her zaman çok ama çok azınlığa hitap etmiştir, bu bilinir evet ama, etkisinin kalıcı, uzun süreli ve yaygın olduğu da bir gerçektir. Edebiyat dönüşüm ve değişime dairdir, her türlü iktidarın karşısında duran kaotik, elle tutulamayan, öngörülemeyen, zamansız, ele geçmeyen bir dönüşümün kendisidir. Genç Bir Don Juan'ın Maceraları da kadın-erkek ilişkilerine, cinselliğe, cinsel kimliklere dair, sarsıntı yaratmış, ataerkil düzenin ikiyüzlü cinsellik anlayışını alaşağı eden bir ters köşe metin örneği. Ve sayısız örnekten biri... O yargılansa sıraya hangi yenisi/eskisi girecektir? Beyhude bir kör dövüşüdür izlediğimiz.


İşçiler ayakta, küçük esnaf geleceğini yitirdi yitirecek, emekli dullar televizyonlarda başka emekli dulları aramakta, gençler tuhaf yetenekleriyle kısa yoldan para kazanma yolunu seçmişken; televizyon yıldızları mafyayla tuhaf bir iktidar birlikteliği içinde, bürokratlarımız mahalle kavgası tarzında üstümüzde yavaş yavaş tepinmekte ve çocuklar şarkı yarışmalarında gün be gün hayattan ve geleceğimizden elenip dururken, bir çılgınlıklar imparatorluğu değilse içinde yaşadığımız o zaman nedir peki, diye düşünüp duranlara kısacık bir kitap tavsiye ediyorum hararetle: Zamane... Daha önceki pek çok çalışmasından tanıdığımız psikiyatrist Engin Geçtan son çalışması Zamane ile toplumumuzun yaklaşık son elli yılını psikoterapiye alıyor. Geleceği şekillendirebilmek ancak bugünü anlamlandırabilmekten geçiyor kuşkusuz. Günümüzde ekseninden kaymış bireyler topluluğu içinde yaşadığımızı düşünenlerdenseniz eğer, Geçtan'ın psikanalitik teşhislerine kulak vermekte fayda var. Türkiye'nin son yıllarını bir terapist olarak deneyimlerinden, hasta profillerinden yararlanarak bireyden topluma, toplumdan bireye bir ağ gibi dokunan yapı ekseninde ele alıyor Engin Geçtan. Eskiden pek dikkate alınmayan ama artık ülkenin ve dünyanın, politik, ekonomik, sınıfsal ve teknolojik dönüşümlerinin birey üzerindeki sabit etkisinin psikiyatrinin alanına fena halde girdiğini belirtiyor. Çocuklukta yaşanan özerklik denemeleri, ebeveyne çarpıp kendimize geri dönünce, yetişkin bireyler olarak ilk önce kendimiz olmaktan vazgeçer oluyoruz. Kendinden vazgeçmişlerin bir araya gelince ise tam da içinde yaşadığımız topluluğa benziyor... Hayata öncelikle ebeveyninin mülkü olarak başlayan bebeklerin dünyasında, bir yandan evrenin tekliğiyle bütünleşmek isteyen diğer yanda ise evrenden tamamen kopmuş mülkiyetçi ruhların yönetimi hakim oluyor zamanla. Ve birilerinin işçisi, köylüsü, öğrencisi, esnafı, halkı oluyoruz hızla... Etnik kimliğinden başka tutunacak dalı kalmayanların, kimlik geçişmesi derdinden mustarip olanların kaygı ve öfkeleri bambaşka iktidar odakları yaratırken otorite dediğimiz şeyin anlamı da değişti, ondandır ki birileri televizyonlardan, meydanlardan bizlere doğru gün aşırı büyük bir kızgınlıkla bağırmakta... Bazıları toplumsal değerleri giderek çözerken, diğerleri de yapay ve fanatik inanç sistemleri kuruyor, ta ki bunlar da zamanla bazılarımızın başına yıkılana dek...


Kötü kalpli ve hatta kötü niyetlisiniz Sayın Sabit, o kadar da değil, diyenler olabilir. Olabilir, lakin Türkçe çevirisiyle de bir tür başyapıt olan İlahi Komedya'yı bağlamından koparıp bir parçasını bu şekilde ayırarak çevirmek niye? Piyasanın virütik yapısı karşısında hiç mi savunması olmayacak edebiyatın? Bizi edebiyattan koparan ticari oyunlara ne zaman tok olacak karnımız, diye sormayacak mıyız en azından? Bu yazıyı Dante'nin Cehennem'i hakkında bir fikir edinmek ve böylelikle Dan Brown'ın yeni romanına donanımlı bir şekilde girmek isteyenler okumasın. Zira Dante'nin Cehennem'inin ne olduğuna, konusuna, simgesel vurgusuna dair herhangi bir cümle edecek değilim. Ancak edebiyatı, edebiyatçıları kuşatan piyasa cehennemine dair edecek bir iki sözüm olacak... Edebiyatı bir proje olarak yaratıp bu proje üzerinden değerlendirmeler yapmaya devam ettiğimiz sürece projelerin sonu gelmeyecek, gelmiyor. Eleştirmenleri susmaya çağırıyor değilim ama piyasanın işleyişine katılmak zorunda olmadığımızı düşünmeye başladığımız anda değişim de başlayacak bence. Popüler edebiyat bir yerde, nitelikli edebiyat başka bir yerde duruyor ve birbirlerine dokunmadan gül gibi geçinip gidiyorlar algısının ne kadar hayali olduğunun gayet güzel bir kanıtı Cehennem. Edebiyat anlamından giderek boşalıyor, boşaltılıyor, piyasanın çarkı edebiyatın her noktasına nüfuz etmeye çalışıyor. Dünya edebiyatının başyapıtları da bundan nasibini fazlasıyla alıyor. Edebiyat ortamı piyasanın içinde bir anlamda Dan Brown'un cehennemi gibi, buradan bir çıkış olmalı. Çıkışı bulmak için de çıkış yolu olabileceğine öncelikli olarak inanmalı. Manşette kullanılan görsel; Botticelli'nin Dante'nin Cehennem'inden esinlendiği yapıtı. "piyasanın işleyişine katılmak zorunda olmadığımızı düşünmeye başladığımız anda değişim de başlayacak bence." Bence de!


Çağdaş sanatçılardan Harun Farocki öğrencilik yıllarında yaptığı bir işle dikkatleri üzerine çeker: Öncelikle okuldan kovulur. Sanatçı Napalm bombası yemiş bir Vietnamlı'nın hikayesini anlattıktan sonra elinin üzerinde bir sigara söndürür. Napalm bombasının yarattığı ısı 3000 dereceymiş, sigara yanığı ise sadece 400... Hemen Susan Sontag'ın Başkalarının Acısına Bakmak'ı geliveriyor aklımıza, Farocki bir adım ileri gitmiş başkalarının acısını bir parça da olsa paylaşmak, anlamak noktasına gelmiş. Ya da her şey sanatsal bir işten, bir gösteriden ibarettir, diyebiliriz, kim bilebilir... Aslında hikayeyi, nasılını niçinini Enis Batur'dan dinliyoruz. Geronimo'nun Ölümü adlı deneme kitabında, Usame Bin Ladin'in öldürülüş serüveninin bir okumasını yapıyor. Daha doğrusu 11 Eylül 2001 sabahı ile Bin Ladin'in öldürüldüğü sabah arasında tutulduğumuz imge bombardımanının içinden çıkmaya çalışıyor. Başkalarının acısına bakmak nasıl bir şey, onu kurcalıyor. İmgelem ile hayat, gerçek ile kurmaca, gerçek ile yalan arasında bizi bölenleri anımsatıyor bu noktada Batur. Bilemiyoruz şimdilerde, sinema mı hayattan, hayat mı sinemadan beslenmişti diye? İşte o yüzden bakıp duruyoruz başkalarının acılarına. Bakıp durmaktan kendimizi alamıyoruz. Biz baktıkça acı azalıyor gibi oluyor, biz baktıkça gerçekler yalana dönüşüyor.


Dil üzerine düşünenler bilirler, dilden başka bir hayatımızın, dilden başka bir dünyamızın olmadığını. Duygusal ve zihinsel bütün sınırlarımızın dille çizildiğini... Bu dünyayı değiştirmenin, sınırları kaldırmanın, sözlerden başlayıp dili değiştirmekle olacağını ise edebiyatçılar bilirler. Anlamı değişen bir sözcük, hayatı da değiştirebilir pekala. Çok mu iddialı geliyor sözlerim? Gelmesin. Geçtiğimiz iki yıl içinde, dünya üzerinde bir kelimenin anlamı değişti ve böylelikle de dünya değişti: İşgal. İtaatsizlik üzerine üç tezden mürekkep İşgal Et'in yazarlarından antropoloji profesörü Michael Taussig bakın kelimenin dönüşümünü nasıl açıklıyor: İşgal kelimesinin anlamındaki değişikliğin en açık belirtisi, kelimenin yakın tarihteki başlıca kullanımından, askeri fetihler ve yeni sömürgecilik bağlamından dönüşümüydü. Yıllar boyunca işgal deyince pek çoğumuzun aklına Irak'la Afganistan'ın işgali, Ortadoğu'daki otoriter rejimlerin desteklenmesi, İsrail devletinin Filistin topraklarını yarım asırdır istila etmesi gelmiş, işgali hep direnen bir nüfusa dayatılan sıkıyönetimlerin, komünizmle, köktendincilikle ve terörizmle savaşma kisvesi altında diktatörlüklerin yayılmasının ve 'özgürlüğün', ama insanların değil, piyasaların ve spekülatif sermayenin özgürlüğünün teşvik edilmesi üzerinden düşünmüştük. Ne var ki kelime birden bire yeni bir anlam kazanmıştı. İşgal kamusal alanların, haklarından mahrum kalan kitleler tarafından geri istenmesi; yeni bir başlangıç yapma çabasıyla mekanların şiddetten uzak, barışçıl yollarla ele geçirilmesi; adalet, demokrasi ve eşitlik için bir alan yaratılması demekti artık. İşgal etmek fiili, bir isim, bir sıfat, ikonik bir marka, bir özne, dışavurumcu bir 'söz-eylem'di artık. Peki ya şu "bir alan", yani boş alan. Belki de 'boş alan' yalnızca devrimin değil gelecek yeni bir demokrasi, yeni bir küresel düzen ihtimalinin de gerçek anıtıdır. Boş Alan... Evet şimdi en çok 'boş alan' üzerine düşünüyoruz, ta ki çok düşünmeyip dünya üzerinde yeniden bir boş alanı işgal edene kadar! Boş alanın anıtlaşması da, en az işgal kelimesinin anlamının değişmesi kadar büyüleyici geliyor şimdilerde.


Gazinoları, kumpanyaları, müzikli oyunları unuttuk çoktan, tiyatro olmasın istiyoruz, her ne kadar büyük bir ivme yakalamış olsak da, sinemaya ne gerek var, diyoruz, yayıncılık ölü sektör zaten, dergicilik ise bitti biter... Kültür dediğimiz şeyin yapı taşları, birer gereksiz kıymık gibi ayrılıyor içimizden yavaş yavaş. Peki hepsi tamamen çıkınca hayatımızdan toplum dediğimiz şeyden geriye ne kalacak; yani bizden? Dergiciliğin öldüğünden eminiz, dergi çıkarmanın zorluklarından söz edilirdi geçtiğimiz senelerde, şimdi dergiciliğin sorunlarından söz etmekten dergiciler bile sıkılır oldu. İnternet ortamı kuşkusuz yeni bir sayfa açtı kültür hayatımızda ama dergi dediğimiz şeyi var eden düşünsel altyapıdan, derlitopluluktan, çeşitlilikten nasibini almış kaç internet dergisi mevcut elimizde? Haksızlık etmek istemem ama bir elin parmaklarını geçmez... Yine de korkmayın sayın okurlar, derdim dert yanmak değil, güzel haberler vermek. İki tane taptaze basılı dergi doğdu bu ay yayın dünyamızın içine. Masamda duruyorlar, karıştırıp duruyorum kaç gündür: Panpa ve İkibin50. dergiler bır ay boyu sıze dusuncecek yeni başlıklar açan, elınızın altında karıstırabılecegınız okunası kıtapcıklar. mutlaka bır dergıyı duzenlı takıp etmek gerekır fıkrındeyım. Kesinlikle okumalı ve bunu sürdürmeye devam etmeliyiz. Bu güzel yayınlar zihnimizin açılmasına yardımcı olur. Sabahın erken saatlerinde bir dergi karıştırmak ve kahve yudumlamak. Eğer insan kendini bundan mahrum ederse neyine nefes almak ve yaşamayı sürdürmek.


Geçtiğimiz hafta yayımlanan bir genelgeyle kamu kuruluşlarında F klavyeye geçileceği, bizlere beyan edildi. Oysa yıllar içinde F'den Q'ya adapte olmak için ne çabalar göstermiştik. Kolay değildi F'i bırakmak zira, şimdi de dendiği gibi bize, Türk diline en uygun yazım şekliydi. Önemli insanlar uzun yıllar bunun için çalışmış, hayatımızı, düşünce sistemimizi en kolay yansıtacağımız şekli vermişlerdi F klavyeyle, hem de ta 1955 yılında. Hem de dünya üzerinde kendi dili için geliştirilmiş en iyi klavyeye sahip olmanın onuruyla... Türkçe düşünenlerin dünyası F klavye aracılığıyla daha kolay, daha hızlı, daha mantıklı ilerliyordu, duyduğumuz kıvanç ise cabasıydı. Ama heyhat, dünya kültürü- ekonomi- politiği- teknolojisi öyle işlemiyordu. Hop attık sevgili klavyelerimizi bir kenara, Q'ya geçtik ite kaka. Gazetelerde klavyeye bir an olsun bakmaksızın on parmak yazan gazeteci-yazar ağabeylerimizin, ablalarımızın görüntüsü silindi gitti hızla hafızalarımızdan. Herkesin başı önüne eğildi. Peki şimdi ne oldu? Yine ite kaka F'e dönmemiz isteniyor. Klavyeler, onlara uyumlu bilgisayarlar değiştirilecek, yerine yenileri gelecek, F'e en kolay uyum sağlayanlar çalışma alanlarında diğerlerinden bir parça da olsa fazla parlayacak. Ve birilerinin de büyük ihtimalle ekonomik durumu olumlu anlamda değişecek. İşte birileri bu yapboz tablosundan zengin olsun diye gıkımızı çıkarmadan değişmeye hem de çok hızlı değişmeye çalışan bizler 2017 yılının sonuna kadar yeniden F'ye geri döneceğiz. Döneriz, nasıl olsa en iyisi F, ister isteyelim, ister istemeyelim. Türk dilini bilemem ama Türk insanın kendi yazamadığı kaderinde, yapılan olumlu değişikliklere bile üzülmek, öfkelenmek var, en azından son yirmi yılda. Bitse de gitsek!


Bugüne kadar inanılan pek çok arkeolojik yorum çöpe gidiverir böylece. Örneğin, insanlığın tarım yapmaya başlayıp yerleşik hayata geçtikten sonra dile ve inanca geldiği düşüncesi dünya üzerindeki diğer bulgular da göz önüne alınınca, kocaman bir yanılgıdır artık. İnsanların yerleşik hayata geçmeden, köyler, şehirler kurmadan, tarlaya tapana saplanıp kalmadan çok önce bir araya gelip dini ritüeller gerçekleştirdiklerinin en önemli kanıtıdır buldukları. Göbeklitepe insanlığın bilinen ilk mabedidir ve insanlığın yine bilinen ilk dini inanışına işaret eder: Şamanizm temelli fallus kültü.


Divan şairi Ahmet-i Dai'nin Çengnamesi bugün arp da diyebileceğimiz bir müzik aletinin maceralarını anlatan bir şiirdir. Konusu kulağa ilginç geliyor şüphesiz ama divan edebiyatının bilinen sembolleriyle örülü bu şiiri ayrıcalıklı kılan bir şeyler var mıdır içinde? Evet, diyor Gönül Tekin, o şiirin büyük bir kutlama sahnesiyle açıldığını, bu sahnede üzerinde dünyanın her türlü meyvesini bulunduran, köklerinden sular fışkıran devasa bir ağacın gölgesinde insanların yiyip içip eğlendiğini, hatta ne tuhaftır ki Yıldırım Beyazıt'ın şahzadelerinden Emir Süleyman'ın da orada yer aldığını ve hikayenin ona anlatıldığının altını çiziyor. İşin daha da tuhafı, maceralarını okuyacağımız 'çeng'in bu sahnedeki ağaçtan yapılmasıdır, diyor. Peki nedir bu ağaç, bu eğlence sahnesi, bu ağacın köklerinden çıkan su ve Emir Süleyman'ın orada bulunması? İşte bu ardı ardına sorulan sorular Gönül Tekin'i zaman içinde geriye doğru bir yolculuğa çıkarır. Hikayedeki ağaca çok benzer bir ağacın Tevrat'ta da olduğunu anımsar Gönül Tekin. Bu tesadüftür ki onu hayatına damgasını vuran, yıllarca sürecek bir büyük çalışmanın içine iter. Bu zaman yolculuğu bugün Harward Üniversite'sinde ders veren bu önemli edebiyat profesörünü Sümerler'e götürür çünkü. Yani hikayenin özüne! Gönül Tekin bir edebiyat profesörüdür ama Çengname nedeniyle çıktığı yolculuk bugün pek çok arkeologa ve hatta tarihçiye nasip olmayacak bir bilgi birikimine, çeşitli keşiflere yol açar. Onun önünde dünyanın tek ve büyük hikayesi açılmıştır çünkü. Bu hikaye en basit haliyle yazıyı kullanan ilk uygarlık olan Sümerliler'in yaşamdöngüsü için var ettikleri hikayedir. Temmuz ve İnanna'nın kutsal evlilik, ölüm ve yeniden doğum hikayesinin, önce tektanrılı dinlerin yaradılış efsanelerine oradan Leyla ile Mecnun, Romeo ve Juliet gibi büyük aşk hikayelerine dönüştüğünü keşfetmiştir Gönül Tekin. Sümerlilerin ülkesini fethedip onların büyük uygarlından etkilenen Akatlar, bu yaşamdöngüsü hikayelerini ticaret yollarıyla Fenikelilere, Fenikeliler gidip yerleştikleri Kıbrıs halkına ve oradan Antik Yunan'a aktarırlar. Yunan'ın ardından Roma'ya geçen bu hikaye Bizans'ta ve Osmanlı'da da yaşar. Temmuz ve İnanna'yı ve onların maceralarını Sümerliler yaratmışlardır belki ama tüm insanlık, özellikle de yakın doğu ve Avrupa halkları bu hikayeyi değiştirerek, kendi yaşam biçimlerine uyarlayarak, zaman zaman kutsallaştırıp zaman zaman da basitleştirerek ve her daim üzerine yeni temalar ekleyerek sürekli bir biçimde yeniden yeniden var etmişlerdir hevesle. Temmuz bitkilerin ve ağacın içindeki yaşam enerjisinin tanrılaştırılmış biçimidir, İnanna ise toprağın içindeki enerjiyi temsil eden aşk ve bereket tanrıçasıdır. Onların hikayesi mevsimlerle bağlantılı döngüsel bir hikayedir; bahar geldiğinde büyük bir törenle evlenirler, bu törende İnanna ve Tammuz'un birleşmesi bolluk ve bereket anlamına gelir. Onların evlilik töreninde İnanna önce hamamda yıkanır, sonra annesinden tavsiyeler alır, gelen çeyizler konuklara gösterilir ve bütün bunlar tamamlandıktan sonra Tammuz'un İnanna'nın yanına girmesine izin verilirdi. Tıpkı tam altı bin yıldır Anadolu'da yapılan her evlilik töreni gibi... Bu bereket getiren evliliğin ardından yaz geldiğinde ise Temmuz ölerek yeraltına çekilir, tıpkı kuruyan dereler, döktüğü tohumları toprakta derin bir uykuya çekilen sararmış bitkiler gibi... İnanna onu yeraltında arar bulur ve yeryüzüne çıkarır, bu Tammuz'un ve doğanın yeniden doğuşudur. Peki bu hikayelerin çıkış sebebi nedir? Bitki, toprak, su, rüzgar, ateş içindeki yaşam enerjisini tanrılaştırarak somut bir hale getirir Sümerliler. Çünkü o zamanın insan algısı soyut düşünce için hazır değildir henüz. Varoluşunu, içinde yaşadığı doğayı somutlaştırma eğilimindedir. İşin ilginç tarafı yaklaşık on bin yıl sonra artık kendini soyut düşünceyle özdeşleştiren insanlığın halen aynı hikayelerle yaşamı anlamlandırmaya çalışmasıdır tabii. Hikaye öylesine büyük ve eklektik ki, hangi kültürün onu nasıl şekillendirdiğini tek tek anlatmak neredeyse imkansız. Tek tanrılı dinlerdeki kadınların başörtüsü adetinin İnanna için yapılan tapınaklardaki tapınak fahişelerinin takmasından gelmesi; Hz. Meryem'e Madonna, yani bizim büyük hanımefendimiz denmesinin kökeninde yine İnanna'ya sesleniş şeklinin olması; Hz. İsa'nın 25 aralıktaki doğumu; Sümerlilerin eski tanrılarının tek tanrılı dinlerde Hızır, İlyas gibi peygamberlere ya da azizlere, velilere ve hatta meleklere, cinlere dönüşmesi; Sümer'de tarlaya benzetilen kadınların Tevrat'ta ve Kuran'da da aynı benzetmeyle tanımlanmaları, Sümerliler'in kırmızı rahiplerinin tapınağa gelen insanlara Hıristiyanlıktakine benzer şekilde günah çıkarma seansları uygulamaları... vd. Gönül Tekin'i Divan edebiyatından Sümerliler'in yaradılış efsanelerine, inançlarına götüren şey, cesur ve tarafsız bir bakış açısıyla parçaları birleştirmekten ibaret aslında. Biz Tekin'i Türk üniversitelerinden sürmüş, dünyanın en önemli Türkologlarından biri olan eşi Şinasi Tekin'le Cunda adasında açtığı eğitim merkezini lavetmişiz de şimdi televizyon sayesinde iki kere izleyerek, izlediğimizi de pek anlamayıp tek tanrılı dinlere dair kötü bir şey mi demek istiyor acaba diyerek şüpheyle yaklaşmışız, ama ne gam... Onun bu büyük tarihi ve edebi okuması, ne olursa olsun ileriki kuşakları etkileyecektir. Ne de olsa hikaye devam etmektedir. tek tanrılı dinlere göderme yapıyor şeklinde anlamak yerine aksine, Yaradanın bir çok kavme aynı şeyleri vahyetiiğini düşünmek daha mantıklıdır. Gerçi Göksel Hoca yahudiler tek tanrılı dini keşfettiler diyor, oysa Kuranı Kerimde hz İbrahimin yahudi olmadığı anlatılır. Şu bilimeliki tek tanrılık en baştan beri Hz Ademden beri var olmuş birşeydir, ancak insanlar arasında bu inanç bozulma göstererek çok tanrıcılığa dönüşmüştür. Onlar Tek tanrının elinde bulundurduğu gücü bölerek birden fazla tanrılara ithaf ettiker, zaman zaman Peygamberler aracılığıyla uyarıldılar ancak anlaşışıyorkı çok tanrıcılık tek tanrı inanışına göre daha yaygın olmuş. Taki.. Hz. İbrahime kadarki o çok tanrıcılıklıkla aklı delillerle mücadele etmiş, tek tanrıcılığı tekrar yaymaya başlamıştır. Yahudilerin ortaya çıkması Hz. yakupladır namı diger İsrailledir, onun oğullarına israiloğulları denmesi bundandır. Ancak onun oğullarından üreyenler yahudilerdir. Yani Göksel Hoca' nın yahudi dehası bunu buldu tesbiti yerinde değildir. başlığa takıldım. amaç ilgiyi yazıya çekmekse başka bi sayfanız da eleştirdiğiniz "izdiham"dan farkınız nedir? adı geçen hanfendiyi tenzi ederek soruyorum;inanç tarihinin önünü açan bi çalışma olduğundan ne derece eminsiniz. yaşam ağacı eski bi geyiktir. tammuz ve inanna da öyle... ki anlattıklarınız sümerler de ritüelleşmiştir. yani onlar sadece kayıt altına alanlar da olabilir. konu ile ilgilenenler bolca türkçeye aktarılmış "mircea eliade" okuyarak nefslerini köreltebilirler. kolay gelsin. Baskalarini yiyailargmayaz. Önce durup ben nasil müslümanim, bugün Allah icin ne yaptim diye kendimize sormaliyiz. Atilla gibi cok insan var aramizda. Hikayenin sonunu merakla bekliyorum. Sevgiler...


Ama bütün bunlar içinde belki de en ilgi çekicisi Descartes'ın Düşünüyorum öyleyse varım argümanının sorgulanması. Bu sorgulamayı Kartezyen Özne bağlamında yapıyor Tura. Ona göre Düşünüyorum öyleyse varım büyük olasılıkla yanlış. Elbette uzay-zamanda geçen, benim adımı taşıyan dört boyutlu bir biyolojik olay olarak var olduğuma itiraz etmeyeceğim. Tıpkı uzay-zamanda bir süre sonra artık bu isimli biyolojik bir olayın var olmayacağına itiraz etmeyeceğim gibi. 'Ben' dediğim biyolojik olayın varlığına değil, bu 'ben'in düşünüyor olmasına, yani bir zihin edimi yaptığına, o halde öncelikle argümanın öncülüne itiraz ediyorum. Tura'ya göre düşünüyorum, olgusal anlamda yanlış bir öncül, çünkü düşünce bir edim değil, ben denilen biyolojik olayın beyninde geçen daha kısmi bir biyolojik olay. Eğer öyleyse hiç kimse düşünmüyor demektir. Düşünmek, öznesiz bir doğa olayı, demektir. Demek ki düşünmüyorum; düşünce olayı 'ben' olayında meydana geliyor. Tıpkı kalbimin çarpması ya da böbreklerimin kanımdaki bazı molekülleri süzmesi kısmi olaylarında olduğu gibi düşünce olayı da 'ben'de, yani beynimde oluyor. Kışkırtıcı değil mi... Tura'nın özne sorununa bu bağlamda dikkate değer açıklamalar getirdiğini belirtmeliyim. Saffet Murat Tura'nın üstlendiği temel tartışma aslında, insan olarak ne olduğumuza ilişkin temel problemimizin hem klasik metafizik hem de çağdaş zihin felsefeleri bağlamında tek bir sorunsal çerçevesinde birleştirmek. Burada metafiziğin hakkını metafiziğe vermek de var. Zaten neticede, metafizik hakikatimiz fizik hakikatimizdir noktasına getiriyor işi yazar. Ki bu da oldukça kışkırtıcı bir yargı... Her anlamda bugün bilimin ve felsefenin geldiği noktada hep beraber üzerinde düşünmemiz gereken sorular... Felsefeyi, belli ki yeniden içselleştirmek için, ciddi bir yüzleşmeden geçmemiz gerekiyor. Madde ve Manaya kulak vermekte fayda var. Felsefe filan çok güzel de bu "düşünüyorum öyleyse varım" derken karıştırmış biraz. Bu tür kitaplar daha anlaşılır yazılmalı.


Duygu ve düşünce... Çağımız insanını en çok yaralayan, nevrotikleştiren temel eğilimlerden biri bu ayrışma, ayrıştırma hastalığı. Şüphesiz eril bir hastalık biçimi bu -ki hepimizin toplu halde mustarip olduğu... Ayırdıkça parçalanıyor, bir daha da geri toplanamıyoruz, bizden geriye sanki bir şey kalmıyor, demek isterim ya yeni çağcı gibi görünmek istemem; duygu dişile, düşünce erile işaret etmiyor mu yahu, diye sormak isterim, cinsiyetçi bir izlenim vermek istemem... Ve de hemen edebiyata dönerim. Ne demiştik? Duygu ve düşünce... Şimdi hep beraber oturup tüm dünya edebiyatını duygu ve düşünce ayrımı üzerinden inceleyip yargılayabiliriz elbette. Başyapıtlara çevirebiliriz gözümüzü. Sözgelimi Proust ya da Kafka ya da Dostoyevski ne kadar duygu ne kadar düşünce adamıdır, diye sorup tartabiliriz. Hemen söyleyeyim, neye kime bakarsak bakalım karşımıza hep bütünlük kavramı çıkacaktır, Proust'un zaman duygusunu, zaman düşüncesinden ayıramayacağımızı görürüz. Kafka'nın o derin muhalefetinin, sistem eleştirisinin içinde duygusallıkla dolup taşan yaralı bir benliğin ağlayışlarını duymamamız imkansız olacaktır. Ya Dostoyevski? İnsanı insan yapan temel duygulanımlar üzerine yazılmış başyapıtlar değil de nedir onun eserleri? Bizim edebiyatımızın Yaşar Kemal'i, Leyla Erbil'i, Latife Tekin'i, Oğuz Atay'ı hatta en soğuk, en mesafeli görünen Yusuf Atılgan'ı... Düpedüz duygusaldırlar, hayata ve insana dair düşüncelerini neredeyse insanüstü bir duygu seli içinde bize aktarırlar. Aralarında tek ama sadece tek bir duygu üzerinde dans edenleri bile vardır. Örnekleri uzatmak mümkün. Ne kadar ararsak arayalım, duygusunu düşüncesinden, saf gerçeği düşlerden ayıran ayıklayan iyi bir edebiyat eseri bulamayacağımız aşikardır. Animus ve anima evet hep ayrı ayrı çalışırlar ama tek bir benliğin, tek bir varoluşun içinde, tektirler onlar. Aslında yazarımız bir konuda çok çok haklı. Bir duyguyu kağıt üzerine dökmek gerçekten de cesaret işi. Duyguyu düşünceden ayırmamak, bütünlüklü bir yaşam ve benlik algısı üzerinden bir yapıt kurmak zor, çok zor. Ya edebiyatın derin sularında sonsuza kadar boğulursunuz -ki üstelik de kendi adınızı rezil etmek pahasına- ya da kültür yoluyla aradığımız ölümsüzlüğe bir adım da siz yaklaşırsınız, isminizi edebiyat tarihi sayfalarına yazdırırsınız.


İlk önce aklıma Sait Faik geldi nedense. Oysa o yaşamı boyunca edebiyat çevreleri içinde dışlanmayı, beğenilmemeyi, ötelenmeyi zarif ve iç burkan bir şekilde kabul etmiş gibiydi. Beğenmezler beni, hem belki de haklılar, deyip geçerdi. Peki bunun neresi direnmekti? Sait Faik, yazmaya hep devam etmişti. Onu içine almayan edebiyat dünyasının içine içine, gözüne gözüne, ölümüne, ölene kadar yazmıştı. İçindeki o büyük direnişçiyi öldürseydi, öldürmelerine izin verseydi yazmayacaktı; yazdı, direndi... Neden geldi peki aklıma Sait Faik? Leyla Erbil'den elbette. Edebiyatımızın en büyük isimlerinden, Leyla Erbil'i kaybedeli birkaç gün olmuşken ve onun hayatta ve edebiyatta direniş biçimi üzerine bunca konuşuluyorken ister istemez edebiyatın zaten bir direniş biçimi olduğunu bir kez daha düşündüm kendi kendime. Ve Türkiye'de edebiyatını ve yaşamını direnerek sürdüren yazarlarımıza tek tek bir selam çaktım kendimce. Mesela hemen Yusuf Atılgan. Nasıl da sıkılarak direnmişti, sıkıntısından bir dil, yalnızlığından bir edebiyat biçimi geliştirmişti. Sustu. Konuşmak gereksizdi. Bundan sonra kimseye ondan söz etmeyecekti. Biliyordu; anlamazlardı, diye bitiriyordu Aylak Adam'ı. Aylak adam susuyordu ama Yusuf Atılgan, anlamayacaklarını, belki de hiç anlaşılamayacağını bile bile yazıyordu işte. Mesela Aziz Nesin. Aksilikte yarışacak pek az kişi çıkabilirdi önüne. Muktedirler onu susturmak ne kelime, yakmaya bile çalıştılar. Ateşlerin içinden çıktı, Rıfat Bey'ler hep kaşındı, o da onlara karşı hep yine yine yaşadı ve yazdı. Mesela Sevim Burak, delirerek kurtulan, delilikten edebiyat çıkarandı. Mesela Sevgi Soysal, o hep Tante Rosa, hep bütün kadınca bilmeyişlerin adıydı. Kadının cinsel kimliğinin, cinselliğinin dibe vurduğu, vurdurulduğu bir zamanda bilmeyişini oturup yazan, yazdıkça keşfeden... Ve cinselliğini keşfettikçe de daha çok direnen bir yazardı. Mesela Oğuz Atay, düzene düzenin istediği biçimde tutunamamaktan kendine ve kendi gibi olan çaresizlere ne dersler çıkardı. Mesela ders demişken Latife Tekin. Gece Dersleri, ders değil, tam anlamıyla içinde bulunduğu topluma çakmaktı... Mesela Tanpınar, bir vakitler kimselerin beğenmediği kırtipil Hamdi'ydi o. Ne kadar uzun zaman anlaşılmadı. Daha doğrusu yanlış hem de çok yanlış anlaşıldı. Geçmiş zamanı alıp hastalıklı bir biçimde bugüne koymak isteyenlerden değil, zamanın geçişine yanandı. Selam çakma listem hiç kısa değil. Durup uzun uzun düşünmem gerekmiyor isimleri. Şairler hep sırada zaten, romancılar, deneme yazarları ve öykücüler... Kuşak kuşak direnmişler, biz de onları okuyarak direnmişiz, ne güzel... Yazmak mıydı başlı başına bir dert olan, insanı belaya bulaştıran, yoksa yazarak mı bir parça olsun ferah nefes alıyordu insan. Hayata karşı, devlete, otoriteye, muktedirlere karşı geliştirdiği sonsuz duyarlığın içinde mi inadına kendi oluyordu? Bu sorulara cevap bulmak zor. Belki hepsine birden evet, belki hepsine birden hayır. Ama asıl önemli olan edebiyatın; ruhen ve fiziken iktidarla el sıkışanların değil, iktidarlara sırtını dönme cesaretini, ateşini içinde bulanlara ait olduğunu kavramak. Edebiyatın zaten başlı başına direnmek demek olduğunu bir kez daha hatırlamalı. Piyasa, kariyer düşkünü yazarlar, hayatla mutlu barışık el sıkışanlar, edebiyattan ticaret çıkaranlar bize bunu hep unutturmaya çalışıyorlar, lakin heyhat, işte bazen bir ölüm, bir yaşam, bir mucizevi patlama geliyor dayanıyor kapıya ve hatırlatıyor hepsini birer birer, o yüzden içim rahat, pek rahat...


Amerika'da yapılmış bir araştırmanın neticesi: Edebiyat erkeklerin tekelinde (Sabitfikir, 02.04.12), diyor. Bu sonuca varmak için, üstelik de tüm dünya edebiyatında, hiçbir araştırmaya gerek yok ki. Görünen köy kılavuz hiç istemiyor. Ancak yine de bu türden her araştırma ister istemez bazı konular üzerinde insanı düşünmeye sevk ediyor. Edebiyat erkeklerin değil, tüm dünyaya egemen olan beyaz-eril sistemin tekelinde. Sorun sadece yayın ve yazın dünyasında kadınların azlığından kaynaklanmıyor, sorun kadın ya da erkek fark etmez, dile, anlatım ve elbette okuma biçimlerine egemen olan bakış açısında. Peki romanın ölümü olabilir mi bütün bu konuştuklarımız? Roman artık çağa ayna tutan muhalif bir ayna, başta yazarın kendisini olmak üzere her şeyi, herkesi acımasız bir eleştirellikle süzen yakıcı bir göz, değil mi? Eğer değilse, onu niye okuyalım ki! Buyurunuz okurun da ölümüne!... Romancılar yayın piyasasının daraldığından yakınmaktalar. Gerçekten de eğilim, aslında eskiden olduğundan daha az sayıda roman satılıyorken, ideolojik içerikli yapıtlara olan talebin artması yolunda.


Biliyorsunuz Nobel ödüllü Çinli yazar Mo Yan, Türkiye'ye geldi. Mo Yan yaptığı konuşmada kendisine sorulan sorular üzerine dikkat çekici, kanımca edebiyat okurunu da biraz zedeleyici, iki yanıt verdi. Biri sansür üzerineydi. Yazar sansüre elbette karşı olduğunu lakin sansürün kimi zaman halkların yararına olabileceğini belirtiyordu. Kendisine yöneltilen bir diğer soru da Türkiye'ye dairdi. Yan'a göre Türkiye sokakları capcanlı ve huzurlu idi. Amacım elbette Mo Yan'a çatmak değil. Çünkü yazar her şeyden önce Türkiye'nin politik hayatı üzerine fikir sahibi olmak zorunda değil. Onun gözüne sokaklarımız gerçekten de cıvıl cıvıl ve huzurlu görünmüş olabilir... vs. Duyarlı okur, ülkesinin gündeliğine dair kavrayışı/kavrayışsızlığı ve duygudaşlık kuramaması nedeniyle Mo Yan'a kırılabilir, ya da belki de sırf bu yüzden onu alkışlayabilir, bu Mo Yan ve Türkiyeli okurları arasındaki özel ilişkidir, karışılmaz. Ama iş sansüre gelince, insan ister istemez edebiyat, edebiyatçı duruşu ve vicdan üzerine düşünüyor... Uzun uzun düşünüyor. Edebiyatı her şeyden, akıldan, mantıktan, sezgiden, duygudan, şimdiki zamandan, geçmişten ve gelecekten, ayırabilirsiniz. Onu yerin dibine sokabilir ya da ulu mu ulu kutsal bir köşeye taşıyıp ayrıştırabilirsiniz. Edebiyat neresinden tutarsanız orasını görebileceğiniz cam bir küre olabilir pekala. Bakış açınızla, aklınız ve duygularınızla şekillenen, sizi de değiştiren büyülü, oyuncu, elle tutulamaz şeffaf bir küre... Ama onu vicdandan ayırmak, sanırım imkansız. Vicdan dediğimiz, sözlükte tanımlanması aslında neredeyse imkansız ama yüreğimizde hissettiğimiz o sezgisel, muğlak ve yol gösterici kelime en az edebiyat kadar elle tutulamaz ve en çok edebiyatın kendisiyle özdeşleşir. Peki, halkları korumak ve kollamak edebiyatın, edebiyatçıların işi midir? Belki bir bakıma öyle, yürekleri ve zihinleri açmak demek, insanı ve toplumları korumak demek de olabilir elbette. Ama bunu sansür aracılığıyla yapmak, bizzat kendin yapmasan da sansürü savunmak, doğası gereği muhalif olan edebiyattan uzaklaşmak anlamına gelebilir. Çünkü iktidara ve güce sahip olmadan sansür uygulanamaz, malum. Yarar veya zarar fark etmez, sanatçının ve edebiyatçının iktidarın ve gücün yanında yer alması, onun sözcüsü olması sanırım herkesten çok edebiyatçı kimliğini zedeler. Ama kimlik edebiyatın bir yan ürünü olabilir olsa olsa. Önemli olan edebiyattır, yazarın bize eseriyle, eserleriyle verdiği yanıttır. Ve hiç şüphesiz ki kararı edebiyatın dışında bir yerlerde aramak da haksızlık olacaktır, art niyetin ta kendisi olacaktır. Mo Yan'ın Türkçeye çevrilen tek kitabı olan Kızıl Darı Tarlaları'nı okumaya başlayacağım birazdan. Edebiyat ve vicdan üzerine biraz da onun bu romanını okuyarak düşüneceğim. Yazara değil ama kendi adıma edebiyata bir şans vereceğim. Size de tavsiye ederim. mo yan ın eserleri ülkesinde sansür nedeniyle 'korsan' baskılarla yayılmaktadır. ama nobel onun için bir ayrıcalığa dönüşmüş olacak ki sansürü bile destekleyebilecek hale gelmiş. Yazar, keşke insanların özgürlüklerini kısıtlayan ve otosansüre yol açıp beyinlere ve düşünceye set çeken sansürün, ne şekilde "halkların yararına olabileceğini" açıklasaymış. Bu ifadeyi kullanan bir yazarın ya hiç sansüre uğramadığından ve bu nedenle nasıl bir şey olduğunu bilmediğinden ya da uygulanan yoğun sansür nedeniyle ister istemez otosansür uygulamaya başladığından şüphelenmemek elde değil.


Edebiyat eseri nedir? Bir kitabın edebi değeri nasıl, hangi ölçütlere göre anlaşılır, yaratıcısıyla arasında ne tür bir bağ vardır? Ve bir nesne olarak kitapla okurun ilişkisi hangi düzlemlerde gelişir? Edebi eserlere karşı çoğunlukla unuttuğumuz ya da özümlediğimizi sandığımız sorular bunlar. Bir kitabı, nesne olarak, elimize aldığımız ilk birkaç dakika içinde, onunla ilgili kararımızı vermiş oluruz; kitabın kapağından tasarımına, yazarından basıldığı yayınevine, tanıtımının-eleştirisinin yayımlandığı dergiden, reklamının yapıldığı mecraya genel-geçer bir fikir edinir, vardığımız kanıyı pek de sorgulamayız. Hatta bu kanılardan hareketle okuduğumuz kitaba dair beğenimiz bile, özünde farklı bir sonuca varsak da, değişmez genellikle... Gel gör ki edebiyat, ne mutlu ki yerinde durmaz, durgun sularda, her zamanki yatağında akmaktan pek hoşlanmaz. Böylelikle de bizim yapamadığımızı yapar: Okurunun dönemsel eğilimlerini, özne-nesne ilişkisini, yaratıcı ile kurmaca arasındaki ilişkiyi yine kendi içinde sorgular, cümle sığlıkların ipliğini pazara çıkarıverir. Tıpkı Tahsin Yücel'in son romanı Sonuncuda yaptığı gibi... Sabitfikir'in sayfalarında görüntülü söyleşisini de izleyebileceğiniz Tahsin Yücel'i Türk okuruna anlatmaya ne hacet; Türk dili içinden çıkardığı özgün ve tertemiz Türkçeyi, okurunu zaman zaman kahkahalara boğan ironik anlatımını, sivri dilini, yarattığı unutulmaz roman atmosferlerini, kimselerin bozamadığı alçakgönüllü yazar tavrını... İlk romanı Mutfak Çıkmazı, 1960 yılında yayımlandığından bugüne, Türk edebiyatının son elli yılını etkilemiş yazarların başında geliyor Tahsin Yücel. Dolayısıyla son romanı Sonuncu ile kendini masaya yatırırken, Türk edebiyatını da masaya yatırmış oluyor. Sonuncunun iki kahramanı var: Seksen küsur yıllık ömrünü tek bir kitap yazmaya adayan paşa torunu Selami Harici ve onun olağanüstü eseri Serencam. Her ikisini de farklı kişilerin gözlemlerinden okuyoruz: Eşi Zarife, küçük oğlu Müşfik ve torunu Lami. Üç kuşak Hariciler, deli mi yoksa dahi mi olduğunu kestiremedikleri Selami Harici'yi ve onun deli saçmalığı ile başyapıt arasında gidip gelen görkemli eseri Serencam'ı anlatıyorlar bize. Serencam'ın hikayesi her şeyiyle olağanüstü: 40 yıldan fazla süren yazılışı, bir servete malolan basımı, uzunluğu, ağırlığı ve bütün bunların yanı sıra yazarının bunca sayfada ne anlattığının bir türlü anlaşılamaması, sözde okurların onu okumak yerine sadece ona bakmak için sıraya girmeleri ve yazarının da bunu bilircesine Serencamı tek bir kitap olarak bastırması... Peki ne anlatır bu kitap, 24 bin sayfa ve 40 yıl boyunca Selami Bey ne yazmış, niye yazmış ve ne anlatmak istemiştir? İşte kimseler bunu çözemez. Yapıtı kimse tam olarak okuyamaz, içindeki bütünlüğü saptayamaz, böylelikle yazarı da bir muamma olarak kalır. Peki bu kadar uzun olmasaydı, 40 yıl yerine 4 yılda yazılmış olsaydı, sonuç değişecek, Serancam ve yazarı anlaşılacak mıydı? Tahsin Yücel, elbette yanıtı okura bırakıyor, herhangi bir yazarı ve yapıtını tam olarak anlayabilmenin, okunan eserin her anına, her türlü anlamına nüfuz etmenin mümkünlüğünü sorguluyor. Sonuncu, yaşamımızı saran tüketim çılgınlığı ve nesnelerle kurduğumuz hastalıklı bağımlılık ilişkileri üzerinden ilerlerken, Tahsin Yücel de Türk aydınının, Türk edebiyat camiasının cümle boşluklarını ve türlü sığlıklarını nefis bir anlatımla eleştirmekten geri durmuyor. Sonuncu, Türk edebiyat dünyasına pek çok şey söylüyor, umalım ki bunlar son kez söylenmiş olmasın. Türlü düzlemlerde hep konuşulsun, tartışılsın...


Diğer ve son soru da işte kanımca ne yazık ki edebiyatın bugünkü gündemini oluşturmakta. Edebiyatı, yazarları sınıflara ayırmak, ayrıştırmak edebiyatı ne hale getirmektedir? Kendi adıma cevap veriyorum: Çöl. Edebiyatın çölüne hoş geldik.


Şairin Romanı'nı okuyalı yaklaşık iki yıl oluyor. İşte ben bu romana; şiirin ve şairlerin baş tacı olduğu o fantastik dünyaya; işte ben Türk dilinin en büyüleyici yerlerinde usulca gezinen, dilden büyü çıkaran, rüyalarımdaki kanı temizleyen, o rüyaya takılı kaldım sevgili okurlarım. Ve bir okur olarak, birkaç gün önce romanın yazarına verilen ödülü, sanki yazardan çok ben aldım! FABİSAD, yani Fantazya ve Bilimkurgu Derneği, bilindiği üzere Türkiye'nin fantastik, bilimkurgu ve korku üreticilerinin bir araya geldiği, türün ülkemizdeki gelişimini, sanatçıların korunmasını ve bilinirliklerinin yükselmesini, okur ve takipçi kitlesinin artırılmasını, daha nitelikli eserlerin ortaya çıkmasını ve hayal gücünün öneminin anlatılmasını amaçlayan bir dernek. Yazarlardan, çizerlere, akademisyenlere pek çok üyesi var bu amaç için çalışan. Dernek, fantastik edebiyat yazarlarımızdan Giovanni Scognamillo adına düzenlenen; yani adını 50 yılın üzerindeki gazetecilik, sinema yazarlığı ve araştırmacı yazarlık hayatında eserlerinin büyük bir bölümünü ülkemizde fantastik edebiyat, korku ve bilimkurgu gibi türlerin gelişimine adamış bu isimden alan, GIO Ödülü'nü Şairin Romanı'yla Murathan Mungan'a verdi. Şairin Romanı yaklaşık altı yüz sayfalık ve tam on beş yılda yazılmış bir roman, açıkçası bir başyapıt. En önemli özelliği fantastik kurgunun yazarı kısıtlayan tüm sınırlarını dil aracılığıyla yok etmesi, sözün kısası edebiyatın hakkını fantastiğe vermesi. Başka önemli özellikleri de var tabii. Mungan'ın yarattığı fantastik diyarın Anadolu toprağından bolca beslenmesi, nefes kesici bir kurguya sahip olması ve düşler aracılığıyla dilin içinden çıkan dile kapılarını tamamen açabilmesi.


İnsan olarak evrimimizi tamamladığımızı kim söyleyebilir? Biyolojik bir gelişimden söz etmiyorum elbette. Oturmuş hep birlikte ruhani ve zihinsel bir evrimi, bireysel ve toplumsal bir tekamülü bekliyoruz ya, öyle zararsız bir bekleyiş değil bizimkisi. El ele vermiş dünyanın köküne kibrit suyu dökmekle meşgulüz bir yandan. Dolayısıyla vakit daralıyor, yokoluşun eşiğine geldik ve yok etmeden var etmeyi tez elden öğrenmek bir yana, istememiz gerekiyor. Çok şükür ki içimizden bazıları nicedir hazırlıklara başlamıştı aslında. Geniş bir çerçeveden baktığımızda edebiyatın hem özgürleştirici hem de önermeci yanının altını çizen pek çok yazarla karşılaşıyoruz. Andere Gide'den Samuel Beckett'e uzanan bir çizgide ataerkil, kapitalist, ilerlemeci düzenin kokuşmuşluğunu anlatıyor edebiyat. Ancak çerçeveyi daraltıp, sistemin yıkılışına ve yeni bir çevreci düzenin gelişimine, insan ruhunun şiddet ve iktidar hırsından arınarak evrim çizgisinde bir büyük basamak atlamasına odaklanan düşüncenin temelini, felsefede de edebiyatta ta 1970'ler itibariyle açık seçik görmeye başlıyoruz. Bir çöl gezegeninin ekolojik sisteminin ve yaşama felsefesinin değişimine odaklanan Frank Herbert'tan doğu felsefesiyle batının teknolojisinin birleştiği bir toplum öneren Aldoux Huxley'e, hemen her çalışmasında dişil yanı ağır basan yepyeni yaşam biçimleri tasarlayan Ursula K. LeGuin'den feminist edebiyatın ünlülerinden biri olan Dorris Lessing'e, ekolojik anarşizmin öncü isimlerinden J. G. Ballard'dan son yılların popüler kalemlerinden Zadie Simith'e pek çok ünlü yazar, düşlerini sistemle cesurca yüzleşemek suretiyle, yepyeni bir dünya anlayışına odaklıyorlar. Vandana Shiva, Françoise d'Eaubonne, Val Plumwood gibi isimler ise onların edebi düzlemde düşlediklerini, politik ve felsefi ölçekte netleştirmeye çalışıyorlar. Bu hafta, ekolojik anarşizmin ve ekolojik feminizmin umut veren sularında dolaşmama yol açan yazar ise Ernest Callenbach. Kaleme aldığı Ekotopya, dünya literatüründeki ilk ekolojik ütopya, tüm ekolojik ütopyaların bir manifestosu... Bugüne kadar yazılmış tüm çevreci kurmacalara baktığımızda, ister alttan alta, ister direk olarak, hepsinin ekofeminizmi baz aldığını görürüz. Bu türün bir gereği gibidir zira, meseleyi doğaya dönüş gibi indirgemeci bir yaklaşımla ele alsak bile, doğayla kadını, yahut doğayla dişil yanımızın ortaklığını göz ardı etmemiz mümkün değildir. İşte Callenbach'ın da Ekotopya'daki kahramanı gazeteci Will, her ne kadar Batılı-beyaz-orta sınıf erkek olsa da, ekolojik dengeyi gözeten dişil bir toplumsal sistemi gözlemler. Hikayemiz 1999 yılında geçer. Amerika'nın San Fransisco bölgesi yirmi yıl önce bağımsızlığını ilan etmiş ve Ekotopya adını alarak kapitalist ekonominin tamamen dışına çıkmayı başarmıştır. Kahramanımız, Times-Post'un ünlü yazarı Will de, Amerika'nın arkasını döndüğü bu garip ülkeyi yıllar sonra gözlemlemek üzere görevlendirilmiştir, o Ekotopya'ya giden ilk Amerikalı'dır. Ekotopya'yı William Weston'un gazetesine göndermek üzere kaleme aldığı yazılarından ve günlüklerinden tanırız. Bu ütopik ülkede doğaya geri dönemeyecek herhangi bir madde üretilmez, işçiler çalıştıkları küçük fabrikaların ve işliklerin sahipleridir aynı zamanda, resmi çalışma saati haftada 20 saattir sadece, iktidarda kadınların yönettiği Yaşam Kavgası Partisi vardır, arabalar toplumsal hayattan tamamen silinmiştir, şehirler küçültülmüştür ve çekirdek ailenin yerini kabile usulü yaşayan komünal aileler almıştır. Yollar, köprüler, büyük fabrikalar yıkılmış yerlerine park ve bahçeler yapılmıştır. Duygusal ve cinsel bağımlılık diye bir şey yoktur burada, herkes istediğiyle özgürce beraber olur ve istediği yerde cinsel ilişki kurabilir. Futbol, basketbol gibi iktidar hırsını ve şiddeti körükleyen spor dallarının toplumsal hayatta yeri yoktur. Yürüyüş yapmaktan, oyun oynamaktan, ağaçlardan, yüzmekten ve tuhaf savaş oyunlarından hoşlanan Ekotopyalılar kendilerini rahatça hayvan olarak düşünürler. İlerleyen zaman içinde Will'in yazıları ve günlükleri giderek alaycı ve küçümseyici tonunu kaybeder. Ekotopyalılar'dan etkilenmeye, aralarından dostlar edinmeye ve hatta o garip savaş oyunlarına bile iştirak etmeye başlamıştır çünkü. Üstelik yaşamına farklı bir sevgili olarak giren Ekotopyalı Marissa'nın da bu değişimde büyük rolü vardır. Klasik Amerikan tarzı yaşamını sorgulamaya başlar Will; ayrıldığı karısı, çocuklarını yetiştiriş biçimlerini, sözde özgür bir ilişki yaşadığı Amerikalı sevgilisi ve uğruna her şeyi feda edeceği mesleği ona ne ifade etmektedir. Kendini güçlü, güdülerinin farkında olan akıllı bir hayvan gibi görmek o kadar da kötü gelmemektedir artık. Ama gelip çatan bir şey daha vardır ki, o da kahramanımızın Amerika'ya dönüş zamanıdır. Callenbach, Ekotopya'da aşkın ve doğanın gücüne inandırır bizi. Ancak bir yandan da tüm dünya düzeninin değişimini Hollywoodvari bir aşkın sırtına yükleyerek inandırıcılığını azaltır. Hikaye ilerledikçe, batılı eril gözü temsil eden -ve bu anlamda da son derece oryantalist-kahramanımızdan ve hezeyanlarından sıkılırız, ancak romanın çıkış noktasıdır bizi en az tatmin eden. Bunca ayrıntıyla bezediği Ekotopya'ya ulaşma noktasında Callenbach en kolay yolu seçmiş gibidir. Her şey bir yana 1975 yılında kaleme alınmış bu eser umutlarımızı besler, hayal gücümüzü zenginleştirir ve başka bir dünya mümkün sloganına dair inancımızı tazelemeyi başarır. Agora Kitaplığı tarafından yeniden basılan Ekotopya'nın tüm eko-kitaplıklarda bulunmasını hararetle tavsiye ederim.