Birçoğu her daim hatırlanması gereken müelliflerle dopdolu edebiyatımız, maalesef halen üzerini kaplamış olan tozundan silkinebilmiş değil. Öyle unutulmuş ki Kenan Hulusi Koray sonrasında, yıllarca ne kitaplarının baskısı yapılmış doğru düzgün ne de birileri bize hatırlatmış. Türk edebiyatının belki de en nadir gotik, tekinsiz, yer yer dehşet, yer yer hayret uyandıran öykülerinden mahrum kalmışız bunca yıl. 2019 yılının kitap yayıncılığı camiası ve okurlar açısından en gözde konusu, Sabahattin Ali'nin eserlerinin telif haklarının kamulaşmasıydı, hiç şüphesiz. Bilindiği üzere eser sahibinin ölümünden 70 sene sonra telif hakkı koruma süresi bitiyor ve eseri kamulaşıyor; daha genel geçer bir ifadeyle, telifi düşüyor. Daha öncesinde de birçok yerli ya da yabancı yazarın telif hakları kamulaşmıştı elbette ama özellikle Kürk Mantolu Madonna başta olmak üzere Sabahattin Ali kitaplarının neredeyse tüm yayınevlerince yayımlanması büyük olay olmuştu. Bir yandan da bir Türk yazarın ve Türk edebiyatının bir şekilde hayatımıza yeniden, hiç tanışmamış olanlar için ilk defa girişi, işin sevindirici yanı olmuştu. Gerçi, telif düşmesi olayının her zaman bu ya da benzeri açılardan bir olumlu etkisi de olmayabiliyor. Örnek verecek olursak, 1944 yılında vefat eden Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın eserleri de yakın bir zamanda kamulaşmıştı. Birçok yayınevi, farklı edisyonlarla Gürpınar'ın eserlerini yeniden yayımladı ama birçok okur bunun farkında bile olmadı. Türk edebiyatının kıymetli romancılarından biri olan Gürpınar, belirli bir okur kitlesinin üzerine, maalesef, çıkamadı. Kabaca söyleyecek olursak, Tanzimat döneminden günümüze edebiyatımızın birçok kalemi, halen az okunuyor. Bilerek ya da bilmeyerek unutulan yazarlar ve şairlerle, hem de birçoğu her daim hatırlanması gereken müelliflerle dopdolu edebiyatımız, maalesef halen üzerini kaplamış olan tozundan silkinebilmiş değil. Yalnızca akademik çevrelerin ya da meraklı okur-yazarların nazar-ı dikkatinde kalmış bu yazarların ve eserlerinin okur nezdinde üzerindeki tozlardan arınması için de en büyük görev, sanırım yayınevleri ve editörlere düşüyor. Tam da bu hususta, İthaki Yayınları çok güzel, oldukça da dikkat çekici bir işe imza atmış. Bizim Hikaye adını verdikleri, Türk edebiyatının bir bakıma unutulmuş ya da kıyıda köşede kalmış öykücü ve öykülerini bir araya getirecek oldukça ilgi çekici bir kitap dizisi başlatmış. Sözü kendilerine bırakırsak, şöyle özetliyor bu diziyi İthaki Yayınları: Bizim Hikaye, Osmanlı'dan günümüze edebiyatımızda öykünün izini süren, öykücülüğümüzü var etmiş, geliştirmiş yazarların eserleri arasından en güzellerini, en başarılılarını, en önemlilerini belirli bir tematik bütünlük gözeterek ortaya koyan, 1850'lerden 1950'lere kadar bir asırlık öykücülüğümüzün verimlerini bir araya getiren bir kitap dizisi. Öyle unutulmuş ki Kenan Hulusi Koray sonrasında, yıllarca ne kitaplarının baskısı yapılmış doğru düzgün ne de birileri bize hatırlatmış, işaret etmiş açıkça. Türk edebiyatının belki de en nadir ve muhteşem gotik, tekinsiz, yer yer dehşet, yer yer hayret ve ürperme uyandıran öykülerinden mahrum kalmışız bunca yıl: Bir Çingene karısı ölümünün bir ağaçtan olacağını söyledikten sonra ağaçların ölüme davet eden seslerini duyan Yusuf'tan, ölen bir adamın derisini üzerime giymişim gibi birdenbire titrediğimi hissettim diyen Kavaklıkoz Hanı sakinlerinden, kemiksiz kadın Polka'dan, bir yaprak kadar taze ve bir su gibi hafif diyerek ölümü betimlediği cümlelerinden, daha daha nice Türkçenin tertemiz akıp gittiği tüm bu öykülerden bihaber bırakılmışız. Bilakis en çok inanmak istemediğimiz şeyde hakikatin en çok hissesi vardır ve bir gün herhangi bir yerde sinirlerimize hakim olamamak korkusu ile onu reddetmiş, daha doğrusu güneşi balçıkla sıvamaya kalkmışızdır. Türk ve dünya edebiyatında gotik, fantastik, korku vb. türlerdeki yetkin eserleri biz okurlarına ulaştıran İthaki Yayınları'na, özel olarak Bizim Hikaye dizisi için teşekkür etmek bir borç. Bir Yarasa Bir Kıza Aşık Oldu seçkisi de gerek Kenan Hulusi Koray'ın bu ilgi çekici öyküsünün adının kitaba verilmesi gerek dikkate değer kapak tasarımı gerekse dizi editörü Serdar Soydan'ın titiz çalışması ve ön sözüyle, umarız ki tüm okurların ilgisini çeker ve edebiyatımızın bu usta öykücüsü, öyküleriyle binlerce yıl daha yaşar.


Shirley Jackson, hikayelerinde okuyucusunu şok geçirterek korkutmaktan ziyade tekinsizlikle sarmalayıp huzursuz etmeyi amaçlayan bir kalem. Tehdit yahut huzursuzluk getirecek durum, çoğu zaman mutluluğun örtüsü altında gizlidir ve sabırla çıkmayı bekler. Ancak bu gizemli örtü, anlatı ilerledikçe yavaş yavaş saydamlaşır. Yani bize yavaş yavaş problemli karakteri, cemaati, toplumu ustaca sezdirir yazar. İşte o zaman ürpermeye başlarsınız. Kitlelerin ince iplik üzerinde seyreden kırılgan zalimliği. Gruplaşmanın mantığı bir kenara bırakan akıl almaz dışavurumu... Yazın dünyasında sık sık karşılaştığımız, gerisinde kült eserler bırakan bir husus. İnsanın şiddete olan meylini ve şaşırtıcı doğasını ele alma konusuna William Golding'in kaleminden çıkan, ardından kah yazılı kah görsel sanat dünyasını oldukça etkileyen, katıksız masum olarak addedilen çocukların acımasızlığını okuduğumuz eser Sineklerin Tanrısı ve George Orwell'in ünlü, Bütün hayvanlar eşittir, ama bazı hayvanlar daha eşittir, sözünün yer aldığı dönemine eleştirel bir bakış açısı sunan tartışmalı siyasi hiciv novellası Hayvan Çiftliği örnek verilebilir. Bu örnekler elbette çoğaltılabilir, zira insanlığın karanlık tarafının gerçek hayattaki yeri baki. Nükleer silah, zehirli gaz ve türlü bomba kullanımı... İnsan eliyle gerçekleşen felaketleri ve kıyımları saymaya kalksak üzülerek yazmak gerekir ki bitmez. Doğal felaketler nasıl korkulu rüyamız olduysa, insanın sebebiyet verdikleri de hiç geri kalmadı. Edebiyatta korkunun başvurduğu havuz çok geniş: Gerçek hayatta yaşanan ürkütücü olaylar, psikopatlar, işkencelerin yanı sıra daha doğaüstü bir yapıda hayaletler, vampirler, kurt adamlar, şeytanlar, şeytani palyaçolar, cadılar, canavarlar ve daha nicesi... Bununla birlikte psikolojik korkudan komediye, fantastikten bilimkurguya kadar eşlik eden birçok alt türü de içeriyor. Bunlardan birisi de geleneklere körü körüne bağlılığı ve toplumların acımasız gizemli yönünü açığa çıkaran halk hikayelerini, törenlerini, ayinlerini, yerli halkın kendine özgü yaşayış biçimlerini işleyen eserler. Genellikle bizi yeni tanıştığımız tuhaf kültürün bilinmeyenleri aracılığıyla ürkütmeyi kendine amaç edinir bu eserler. Masum ve kendi halinde şirin bir toplumla karşı karşıya olduğumuzu zannederiz, ama gerçek hiç de göründüğü gibi olmaz. Toplumsal ve bireysel çürümüşlük dendiğinde tabii ki akla şüphesiz gaddarlığa karşı üç maymunu oynamayan, inkardan kaçınan ve karanlığı satırlarına dökmekten çekinmeyen Amerikalı ünlü kalem Shirley Jackson geliyor. Bilhassa yaşadığı dönemde yayımlanan tek öykü derlemesi özelliğine sahip 1949 tarihli Piyango ve Diğer Öyküler kitabıyla. Bu derleme, yakınlarda yazarın diğer eserlerinde olduğu gibi Berrak Göçer'in temiz ve anlatının edebi değerini koruyan çevirisiyle dilimize kazandırıldı. Kitapta yer alan bazı öyküler yazarın kalemine aşina olanlar için oldukça naif. Kötülüğün filizlenmesini ve huzursuzluğun sınırlarını zorlayacak seviyede seyretmesini beklerken o noktanın çok altında sonlanabiliyor. Rahatsızlık düzeyi nispeten hafif hikayeler mevcut. Düşündürücü ve etkileyici yönü benzer olsa bile okuyucu için asıl şok da bu oluyor. Bazılarıysa sonradan yazdığı Tepedeki Ev ve Biz Hep Şatoda Yaşadık gibi romanlarının adeta sinyalcisi, huzursuzluğun pençelerinde geziyor. Beklenen üzere kitapta da adı geçen, Amerikan edebiyatının en ünlü kısa hikayelerinden birisi olarak görülen Piyango, öykü derlemesinin de yıldızı. Assolist tavrı kitabın sonunda olmasıyla da taçlandırılmış. İlk olarak The New Yorker'da yayımlanan hikaye, kışkırtıcı unsurları sebebiyle okuyuculardan olumsuz tepkiler almış. Okuyucular tarafından yazara ve dergiye nefret mektupları yazılmış ve birçok kişinin aboneliklerini sonlandırmasıyla sonuçlanmış. Hatta kimi yerlerde ne yazık ki yasaklanmış. Zamanın ötesine geçen esere yasakların ve tehditlerin engel olamadığını rahatça söyleyebiliriz. 300 insanın yaşadığı şirin, küçük bir kasabada geçen hikayede, piyango adı verilen ve her yıl bir kere yapılan etkinliği deneyimliyoruz. Jackson'ın diğer anlatılarında da karşılaştığımız gibi her şey rutinin bir parçası gibi tüm sıradanlığıyla başlıyor. Havada sükunet, insanlarda mutluluk hakim. Yerli halk her zaman yaptıkları gibi havadan sudan konuşuyor, dedikodularını yapıyor. Fakat anlaşılanın aksine bu şiddetin olağanlaşmasının tezahürü. Daha iyi hasat sağlamak ve toplumun iyi halinin devamı için yıllık olarak yapılan bir kurban ayini, acımasız bir eylem. Ve ritüel zamanı... Her ailenin başındaki kişiye kağıt dağıtılır ve tek tek açmaları beklenir. İşaretli kağıdı seçen aile için sıra ritüelin ikinci aşamasındadır. Bu sefer küçüğünden büyüğüne ailenin tüm üyelerine kağıtlar dağıtılır. İşaretli olan topluluk için bir müjdenin habercisi, seçen ve ailesi içinse kederin. Herkesin gözü kurbana, heyecanla hazırladıkları önlerinde duran taşlara döner. Ve sonrası... pek hoş değil. Bu ritüel, toplumun caniliğinin harcanması için bir yol, içsel ve toplumsal kötülüğün temizlenmesi için günah keçisinin seçilmesidir adeta. Jackson öyküde kötülüğün ekstrem durumların ürünü değil, insanlığın bir parçası olduğunu vurgular. Bu doğal olarak okuyucuyu rahatsız edebilir, zira insan doğasına dair sert bir söylemdir. Yazara göre şiddet her bağlamda gerçekleşebilir, yanı başımızdadır. İnsanların öfkelerini sergilemeleri an meselesidir, olağandır. Bu dışavurum için ufak bir uyarım yeterlidir. Bunların yanı sıra Piyango başta olmak üzere yazarın öykülerinde gelenekleri, 'diğerlerini' körü körüne takip etmenin nerelere varabileceğini, amaçsız şiddetin kederli sonuçlarıyla da yüzleştirilir okuyucu. İnsanların bir grubun parçası olduğunda nasıl riskli kararları daha kolay alabildiklerini, mantığı bir kenara atarak acımasızlığa nasıl yol aldıklarını gösterir yazar. Bu cesur anlatısıyla da gelecekteki birçok eserin esin kaynağı olur. Hatta sonrasında kendi yazdığı ve Piyango'ya benzer şekilde kitlelerin zalimliğe yatkınlığını Biz Hep Şatoda Yaşadık romanında da görürüz. Jackson hikayelerinde şok geçirterek korkutmaktan ziyade okuyucusunu tekinsizlikle sarmalayıp huzursuz etmeyi amaçlayan bir kalem. Tehdit yahut huzursuzluk getirecek durum, çoğu zaman mutluluğun örtüsü altında gizlidir ve sabırla çıkmayı bekler. Bu şizofreni, panik atak gibi bireysel sorunlar olabileceği gibi amaçsız toplum şiddeti de olabilir. Ancak bu gizemli örtü, anlatı ilerledikçe yavaş yavaş saydamlaşır. Yani bize yavaş yavaş problemli karakteri, toplumu ustaca sezdirir. İşte o zaman ürpermeye başlarsınız.


Bir TV platformu tarafından yayınlanan The Social Dilemma adlı belgesel hayli konuşuldu. Sosyal medyanın kötü yönlerine odaklanan belgeseli sosyal medyadan övmenin ironik olduğundan bahsederek övdü insanlar, biraz da çekinerek. Teknoloji hayatımıza sirayet ettikçe, ondan kaçış yollarına dair anlatılara, bilimin kötü yönlerine odaklanan hikayelere daha sık rastlar olduk; hem filmlerde hem kitaplarda. Bu ay, Netflix tarafından yayınlanan The Social Dilemma adlı belgesel hayli konuşuldu. Sosyal medyanın kötü yönlerine odaklanan belgeseli sosyal medyadan övmenin ironik olduğundan bahsederek övdü insanlar, biraz da çekinerek. Primitive Technology adlı, kaba tabirle teknolojik araç gereç olmadan yabanda yaşayan bir adam kurmacasını anlatan kanalın 10 milyondan fazla abonesi var, toplam izlenmesiyse bir milyara yakın. Teknolojiden herkes şikayetçi, ama bununla ilgili harekete geçen çok az sayıda insan var. Biraz tartışmalı bir konu aslında, belgeselin de dediği gibi, bir dilemmadan bahsediyoruz. Herkes Black Mirror övüyor, sosyal medyanın zararları hususunda herkes aynı fikirde tüm bunlarda, Lincoln'a mal edilen o sözü hatırlamamak mümkün değil. Arabaların modern hayatta yeni yeni yer etmeye başladığı dönemde, Lincoln arabaların atların yerini hayatta alamayacağını belirtmiş. İnternete karşı durmanın bir anlamda değirmenlere karşı durmaktan farksız olduğu bir dönemde, tüm bu uzak durma çabalarını tutuculuk olarak görmek de mümkün. Demem o ki, teknoloji zararlı diyen kimsenin cesaret edemediği bir şeyin altına elini koymak yazar Mark Boyle'a düşmüş. Bu konuda bir şeyler yapması gerektiğini düşünüyor Boyle ve Eve Giden Yol kitabında, teknolojisiz hayata dair deneyimlerini aktarıyor bizlere. Hem de bu yaşam tarzı sadece sosyal medyayı bırakmak gibi kimine göre basit bir deneyimden ibaret değil; Boyle, tüm teknolojik nimetlerden elini ayağını çekiyor, İrlanda'da bir köyde kendi kulübesini inşa ediyor ve tarımla uğraşmaya başlıyor. Netflix belgeseli The Social Dilemma'dan bahsetmiştik. Yazar Afşin Kum, belgeselle ilgili şöyle bir tweet atmış: Bu filmi Twitter'dan tavsiye etmek biraz oksimoron gibi olacak ama herkesin Netflix belgeseli The Social Dilemma'ya bir göz atmasında fayda var. Oksimoron gibi olacak... Evet, sosyal medyayı sosyal medyada kötülemek, bariz bir oksimoron. Afşin Kum gibi, Mark Boyle da bunun farkında. Sosyal medyayı bırakma deneyimini şöyle aktarıyor: Birçok arkadaşım tamamen bırakmak yerine görüşlerimi sistemin kendi silahıyla dile getirmemi tavsiye etti. Ama kendi kullandığın şey için ancak bir noktaya kadar eleştirel olabilirsin. Bir şeyin kötü olduğunu söylemenin en iyi yolu ondan feragat etmektir. Bu görüşünü biraz radikal bir yere taşıyor Boyle ve her şeyden vazgeçiyor; öyle ki tüm kitabı kağıt ve kalemle yazıp sonra dizgiye gönderiyor. Kitap içinde kendi mürekkebini yaratma çabası da var, kendi avını yakalama yeteneğini, balıkçılık ve tarımını geliştirmesi de.


Hangi kaynaktan / eserden alındığı belli olmayan alıntılara karşı olmakla birlikte denemeler şeklinde de düşünülecek konulardaki alıntılarla iyilik, kötülük vb. konularında bir deneme kitabı sayılabilir. Hızın bu kadar bizleri esir almadığı zamanlarda mektup vardı! Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden... Sonra e-mail, WhatsApp derken sanırım bir yerde kaybolduk. Mektuplaşmalardan gelen lezzeti de unuttuk. Düşünsene; durarak, üzerine bolca düşünerek yazıyorduk. Ve 36 yaşında intihar eden Vladimir Mayakovski'nin son sözleri: Hayatın akışı parçaladı, aşkın kayığını. Hayattan bir alıp vereceğim yok artık. Gerisi... Al, oku, dünyanı değiştir!


Sokaklar giderek sessizleşiyor. Korona virüsü nedeniyle tüm dünyanın kendini evlere hapsettiği zamanlardan geçiyoruz. Zorunlu gönüllülükle... Dünyaya sığamayan, giderek daha da sosyalleşen, evde durmaktan kaçınan insanlık evden çıkmaktan kaçıyor. Daha önce türlü salgınları; İspanyol gribinden veba salgınlarına kadar türlü badireleri atlatan dünyamız globalleşmenin etkileriyle aynı anda tüm yaşayanlarıyla, hastalığı önlemenin / yenmenin çözümlerini üretmeye çalışıyor. Evdesin, evde olmak zorundasın. Moralimizi yüksek tutalım, şakalardan vazgeçmeyelim. Öyleyse 1 Nisan'ı anmadan geçmek olmaz: Şaka deyince akla ilk gelen günle yazıyı bitirelim. Güzel günleri şakalaşıp, kitap okuyarak getirebiliriz belki!


Erken yaşta intiharı seçmesine rağmen dünya edebiyatında unutulmaz izler bırakan Cesare Pavese (d:9 Eylül 1908 ö:27 Ağustos 1950), 1935 1950 yılları arasında tuttuğu günlüklerinde 10 Kasım 1938 tarihinde yazdıklarına şöyle başlamıştır: Hayatın saldırılarına karşı bir savunmadır edebiyat. Pandemi sürecinin tek güzel tarafı, kendimize ait daha fazla vaktimiz olması sanırım. Şimdilerde biraz daha rahat davranıyor olsak da hala tedbiri elden bırakmamak gerekiyor. O tokalaşmaların, sarılmaların yerini; yumruk ve dirsek tokuşturmalar, uzaktan selamlaşmalar aldı. Haliyle insanın yaşadığı, herhalde bu en uzun yalnızlık sürecinde okumak hepimize iyi gelecek. Can sıkıntımızı başka nasıl geçirebiliriz ki zaten! Kitap tabii ki salt can sıkıntısını gidermek için okunmaz / okunmamalı da ama kitap okumaya daha fazla vakit ayırmak için böyle güzel bir bahane de olamaz sanırım! Pavese'yle aynı yıl kaybettiğimiz 'Bir Garip Orhan Veli'miz, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat ile birlikte yayınladıkları Garip adlı şiir kitabıyla Türk edebiyatında Garipçilik adlı bir akım başlatmış ki bu akım günümüz edebiyatının da temellerini oluşturmuştu. Evet, Orhan Veli Kanık'ı (d:13 Nisan 1914 ö:14 Kasım 1950) bir Kasım ayında, 36 yaşında yitirmiştik. Onunki de erken ölümdü ama kendi seçmemişti Pavese'ye nazaran bu erken gelen ölümü. 10 Kasım'da bir haftalığına geldiği Ankara'da, belediyenin kazdığı bir çukura düşmüş ve başından hafifçe yaralanmıştı. Önemsememiş ve iki gün sonra İstanbul'a dönmüştü. 14 Kasım günü bir arkadaşının evinde öğle yemeği yerken fenalık geçiren şair hastaneye kaldırılmış fakat beyinde oluşan damar çatlaması yüzünden başlayan rahatsızlığın sebebi doktor tarafından anlaşılamayınca Kanık'a alkol zehirlenmesi teşhisiyle tedavi uygulanmış, beyin kanaması geçirdiği sonradan anlaşılmıştı. Aynı akşam komaya girmiş ve vefat etmişti. Ceketinin cebinden diş fırçasına sarılı kağıtta daha önce yayınlanmamış bir şiiri bulunmuştu: Aşk Resmi Geçidi. Zaman demişken... Bu yıl Orhan Veli ve Cesare Pavese'nin 70. ölüm yıldönümleri olduğu için telif hakkı süreleri doluyor. Yepyeni baskılarıyla, yeni yılda birçok yayınevinden çıkacağını tahmin etmek zor değil sanırım, hazırlanın! Öğretim hayatımız boyunca edebiyat derslerinin gediklisi, sınavlar nedeniyle ezberlemek zorunda kaldığımız bu akımlar, ezberleme zorunluluğu olmadan okununca çok daha keyifliymiş. İnkılap Kitabevi tarafından dört kitabı birden yayınlanan yazarın özellikle Bizim Yokuş isimli kitabını tüm kitapseverlerin okuması gerekiyor. Edebiyat tarihimize anıt niteliğindeki kitap, eski adıyla Babıali yokuşunu anlatıyor. Yayıncılık dünyamızın kalbinin attığı yeri çeşitli portrelerle anlattığı yazılar, Ortaç'ın şairliğinin de etkisiyle olsa gerek bir solukta okunuyor. Gazeteler, dergiler, kitabevleri, matbaalar, yazarlar ve daha pek çok şey hakkında; gülümseten, duygulandıran, nereden nereye gelmişiz de dedirten ve hala güncelliğini koruyan yazılar... Bülent Şeren'in çizimleriyle hazırlanmış. Kitapların iki yüz-üç yüz, dergilerin bin-bin beş yüz, gazetelerin -o da, en efsane olanının- on bin satıldığı zamanlar... Dergi dediklerimiz 4 sayfalık, 8 sayfalık da oluyormuş o zamanlar. Ama büyük emek harcanan zamanlar. Alınan teliflerle ancak birkaç gün yemek yenilebilen zamanlar. Karanlık odalarda, az paralı, bol dumanlı, 4 sandalye 2 masayla dergi kurulan zamanlar... Öyle tek başına yayınevlerinin olmadığı dönemler, kitapları türlü uğraşlar sonucunda matbaalar ve kitabevleri basıyormuş. Kitabevi sahiplerinin bile okuma yazması olmayanları varmış. Mesela dönemin ünlü kitabevlerinden İkbal'in sahibi Hüseyin Efendi kitapla ilgili biri değilmiş. Basılması düşünülen kitapları eve götürür, çocuklarına verirmiş. Onlar yüksek sesle annelerine okurmuş. Anneleri ağlarsa kitap basılırmış. Telif ücreti de ağlamanın şiddetiyle doğru orandaymış, iyi mi! Bunun gibi bir başka kitabevinden de bahsediyor yazar; o da aynı şekilde 2 asıl ortak ve 1 daha az hissesi olan 3 ortaklı kitabevinde de durum aynıymış mesela... Dükkan kapandıktan sonra 2 asıl hisseli ortak, az hissesi olan ortaklarının yüksek sesle okuduğu kitabı dinler ve duygulanmalarına bağlı olarak basarlarmış kitabı ve tabii telif ücreti de yine aynı şekilde ağlamanın şiddetiyle belirlenirmiş!


Aşı kelimesinin, Latincesi vacca olan sığır kelimesinden geldiğini biliyor musun? Dur şaşırma, olay tamamen 1796 yılında bir İngiliz doktor olan Edward Jenner'in (d:1749 ö:1823), o sıralarda yaygın olan çiçek hastalığını önlemek için geliştirdiği yöntemden kaynaklanıyor. Köyde doktorluk yaparken sütçü kızların elle sığırlara dokunmalarından dolayı bazen, çiçek hastalığının daha düşük bir şekli olan sığır çiçeği hastalığına yakalandığını farketmiş. Bu sütçü kızlar, çiçek hastalığına dirençli görünüyorlarmış. Jenner, bir sütçü kızın elindeki enfeksiyonlu sıvıyı alıp, çiftlikteki sekiz yaşındaki bir çocuğa enjekte etmiş. Çocuk sığır çiçeği hastalığından yatağa düşmüş ama hemen iyileşmiş. Jenner sonrasında çocuğa çiçek hastalığı enjekte etmiş fakat çocuk hastalanmamış. Sığır çiçeği hastalığının, çiçek hastalığından koruduğu sonucuna varmış. Yani ilk aşı, aslında sığır çiçeği hastalığı virüsüymüş. Aralık ayındayız. Bu derin yalnızlık yılında Godot'yu bekler gibi aşıyı bekliyoruz. Yalnızlık yılı ve Godot... Bu kelimeleri özellikle seçtim. Çünkü bir Aralık ayında kaybettiğimiz Samuel Beckett'tan(d:13 Nisan 1906 ö:22 Aralık 1989) bahsetmek istiyorum. James Joyce'la olan dostluğu, kitaplarının önemi... Babasının ölümünün etkisiyle, Tavistock Kliniği'nde Dr. Wilfred Bion gözetiminde iki yıl sürecek olan bir tedaviye başlaması... Göğsünden bıçaklanması, 1941'de bir yeraltı direniş grubuna katılması ve 1942'de Gestapo'nun grubun üyelerini tutukladığını öğrenince gizlenmeye başlaması; ardından da Fransa'nın işgal altında olmayan bölgesine geçmesi... 20'nci yüzyılın son modernisti ya da ilk postmoderni kabul edilmesi gibi daha bahsedemediğim bir sürü özelliği var yazarın. Eserlerinin çoğunu Fransızca ya da İngilizce yazıp, diğer dile kendisi çevirmiş. Az konuşup, gelen eleştirilere de cevap vermemiş. Kitapları hakkında sorulan sorulara verdiği cevaplar 'anlayanlar' için gayet nettir: Yönteminin yöntem yokluğu olup olmadığı sorusuna, Hiçbir yerde hiçbir yöntem izi göremiyorum, cevabını vermiş. Beckett ekonomiye ilgisiz miydi? Karakterlerinin hayatlarını nasıl kazandıklarına dair sorunları hiç mi ele almadı? Benim karakterlerimin hiçbir şeyi yok, diyerek konuyu kapatmış. Beckett'e, neden onca roman yazdıktan sonra oyun yazmayı seçtiği sorulmuş. Oyun yazmayı seçmedim, diye cevap vermiş Öyle oldu. 2006 yılında, Beckett'ın doğumunun yüzüncü yılı anısına, İrlanda Merkez Bankası tarafından 20 Euro'luk altın hatıra paraları basılmış. 20.000 adet basılan ve 2 Mayıs 2006'da tedavüle çıkan paraların yazı tarafında İrlanda arpı ile Samuel Beckett 1906 - 1989 yazısı bulunuyormuş. Tura tarafında ise Beckett'ın yüzü ile en bilinen oyunu olan Godot'yu Beklerken'den bir sahne yer alıyormuş. Dünyamızın geldiği yer ortada... Kötü geçen bir yıl ve bundan daha kötü bir yıl olmaması sanırım hepimizin ilk beklentisi olacak. O zaman; Beckett'ın, Dünya ve Pantolon kitabının girişindeki anekdotla bitirelim bu yılı: MÜŞTERİ: Tanrı dünyayı altı günde yarattı, ama siz, altı ayda bana bir pantolon dikmeyi beceremediniz. TERZİ: Ama, bayım, bir şu dünyanın haline bakın, bir de pantolonunuza.


Yine Alice'den devam edelim o zaman... İlk önce de Ocak ayında hem doğum günü hem de ölüm yıldönümü olan yazarından başlayalım. Asıl adı Charles Lutwidge Dodgson olan Lewis Carroll (d:27 Ocak 1832 ö:14 Ocak 1898), Oxford Üniversitesi'nden dereceyle mezun olmuş ve matematik alanında doçentlik unvanı almış. 1862 yılında yazmaya başladığı çocuk öyküsü Alice Harikalar Diyarında'nın kahramanı, okul müdürünün ortanca kızı Alice'miş. Alice Harikalar Diyarında ve 1872'de bu öykünün devamı olarak yazdığı Aynadan İçeri kısa sürede klasikler arasına girmiş. Kendi adıyla yazdığı pek çok şiirin yanında matematikle ilgili eserler de vermiş. Yaşamının büyük bölümünü İngiltere'nin kuzey sahillerinde geçirmiş, zaten burada da hayatını kaybetmiş. Eserlerinin çoğunu yazdığı Whitburn'de anısına bir heykel dikilmiş. Buraya kadar her şey normal aslında... Ama özellikle zamanında pedofili ile suçlanmış ama kanıtlanamamış sıradışı bu isim, pek çok özelliği ile mutlaka incelenmesi gereken bir yazar. Yayınlanışının üzerinden 150 yıldan fazla olmuş kitaplarının günümüzde ne karşılığı olabilir ya da salt çocuk edebiyatı diye değerlendirilmemesi gerekir. Mesela günümüzde Scrabble diye bildiğimiz harflere numara verilmesiyle puan kazanılan oyun onun buluşuymuş. Birçok şey sayabiliriz yine kendi icadı: Üç tekerlekli bisiklet... Geceleri yazmayı kolaylaştıran bir düzenek... Kitapların rafta daha kolay bulunmasını sağlamak için sırtına isim yazılması vb. 1856'da ünlü olduğu ismiyle ilk eserini yayınlamış. Romantik bir şiir olan Solitude, The Train dergisinde yazarı Lewis Carroll olarak yer almış. Bu takma isim gerçek ismi üzerinde bir kelime oyunuymuş; Lewis, Ludovicus isminin ingilizleştirilmiş haliymiş ve Lutwidge isminin Latincesiymiş, Carroll ise Latin ismi Carolus ile benzeyen ve Charles'ın türetilmiş olduğu isimmiş. Dodgson kroket, dama, bilardo ve satranç oyunlarını çok seviyormuş, hokkabazlık ve kart sihirbazlığından zevk alıyormuş ve birçok matematik ve sözcük bulmacası, oyun, şifre ve hafıza yardımı ile ilgili şey icat etmiş. Birçok kitap okumuş ve pek çok kitaba sahipmiş. 13 ciltten oluşan günlükleri varmış. Özellikle şanslı bir günü olursa, 'Bugünü beyaz bir taşla işaretliyorum' diye yazıyormuş. Ayrıca, mektup yazmayı, özellikle de çocuk arkadaşlarına mizahi mektuplar yazmayı çok seviyormuş. Ocak 1861'den 1898'deki ölümüne kadar, yazdığı bütün mektupların kayıtlarını tutmuş. Bunlar 24 ciltten oluşup ve 98.721 mektup içeriyormuş!


Simone de Beauvoir sabah 11'den öğleden sonra 1'e kadar yazar, sonra da arkadaşları ile buluşurmuş. Sonra yine saat 5'ten akşam 9'a kadar yazarmış. Jane Austen kalabalık bir ailede yaşadığı için çok fazla yalnız kalamıyormuş; o da küçük kağıt parçalarına yazmayı tercih edermiş. Öyle ki; gıcırdayan bir kapı herkesi rahatsız etmez mi? Onu etmiyormuş. Yazdığı odanın kapısı gıcırdadığı halde yaptırmamış, ki birinin geldiğini anlayabilsin Thomas Mann ise sabah saat 9'da yazı masasının başına oturur ve her gün düzenli olarak yazarmış. Madde 22'nin Amerikalı yazarı Joseph Heller ünlü eserini 8 yılda her gece 1-2 saat çalışarak, mutfakta yazmış. Birkaç yıl karısıyla televizyon seyretmek için yazmamış ama kendi ifadesiyle geceleri roman yazmayan Amerikalıların hayatları çok sıkıcıymış ve sonunda romanını bitirmiş. Şubat ayı doğumlu Charles John Huffam Dickens, karakterlerinin yüzlerini çağrıştırması için aynalara ihtiyaç duyarmış! Kuzgunlar ve kargalar, Corvus denilen kargagiller ailesinin bir parçasıdırlar. Yani hepsi karga türü altında geçer. Karganın yaklaşık 30-40 çeşidi, kuzgunun da 8-10 çeşidi vardır. Ve bunların da altında başka alt türler vardır. Karga boyut olarak daha ufaktır ve sürüler halinde yaşar. Kuzgun daha iridir ve genellikle ya yalnız ya da eşiyle yaşar ve tek eşlidir. Karga daha çok şehir, köy gibi kalabalık yerlerde yaşarken kuzgun ormanlık alanlarda dolanır Kuzgunun gagası kargaya göre daha kavisli ve kıllıdır. Bir karga yaklaşık 8-18 yıl civarında yaşarken, kuzgunun ömrü 30 yıl civarındadır (evet, 150 yıl yaşamazlar!) Yine de, bir habere göre 56 yıl yaşayan bir karga olduğu iddia ediliyor; evcil ortamda kargaların yaşam sürelerinin uzadığı da biliniyor. Üstelik kargalar evcilleştirildiklerinde gayet eğlenceli kuşlar. Pek çok sesi taklit edebiliyor, şaka amaçlı çeşitli sesler çıkarabiliyorlar. Kuzgunun da bir papağandan daha fazla ses taklit yeteneği var. Zeka olarak da kuş türleri arasında en zeki olmakla birlikte yunus ve şempanzelerle yarışır durumdalar. Genellikle her ikisi de leş, fare, kurbağa, solucan, ceviz, tohum ve meyve dahil ne bulurlarsa yiyorlar. Tabii her ikisi de siyah. Kutsal kitaplarda anlatılan ve tarihteki ilk cinayet sahnesinde rol almışlardır. Kabil ve Habil hikayesinde iki karganın kavgasında biri ölünce diğeri onu gömer, ölünün gömülmesi gerektiğini öğretendir. Musa Peygamber'in tufandan hemen sonra karayı tespit etmesi için gönderdiği ilk hayvan beyaz güvercin değildir, beyaz bir kuzgundur. Fakat o geri dönmek yerine bir leşle oyalandığı için dönmemiştir ve ceza olarak renginin siyah yapıldığı rivayet edilir. Mitolojide kuzgunun sesinin çatallaşma sebebi olarak Apollon'a yalan söylemesi gösterilir. Viking tanrısı Odin'in, her gün dünyayı dolaşıp ona haber getiren Hugin ve Munin adında iki kuzgunu varmış. Birçok kültürde, bu kuşların tanrının habercisi olarak gönderildiğine inanılmış. Çinliler, tanrının geldiğini haber vermek için, kötü havayı kuzgunların getirdiğine inanmışlar. Bazı Kızılderililer, dünyayı yarattığına inandıkları kuzguna bir ilah olarak tapmışlar. Çiçero'nun Kehanetler Üzerine adlı kitabında; sağa doğru uçarak haber taşıyan kuzgun olumlu iken, sola doğru uçan karga uğursuz olarak belirtilmiş. Şair Cahit Külebi küçükken, çocukların konuşturabilmek maksadıyla -Zile'de yöresel ifadeyle Cula olarak tarif ettiği- kargaları besleme alışkanlıklarından bahsetmiştir. Fakat Donuk kara rengi, boncuk mavisi rengindeki gözleri ve avuç içinde sığanmış gibi duran gövdesiyle ondan günün hiçbir saatinde ayrılmazdım. dediği culaların konuştuğunu hiç duymamış. İşte saymakla bitiremeyeceğimiz bir sürü hikayenin ve özelliğin kahramanı kargagilleri burada bitirip, Dickens'a dönelim. Barnaby Rudge -Seksen ayaklanmalarının hikayesi kısa ömürlü (1840-1841) haftalık yayın Master Humphrey's Clock'ta yayımladığı iki romandan biriydi. Kitapta başkarakterle birlikte dolaşıp kehanetlerde bulunan geveze kuzgun, Dickens'ın sevgili kuzgunu Grip'ten başkası değildir, kitaptaki adı Chip'tir. O sırada bir başka süreli yayın olarak Amerika'da yayınlanan Graham's Magazine'de Barnaby Rudge hakkında bir inceleme yazısı yayınlanır. Kuzgunun seri halinde yayınlanan dizide daha fazla yer alması gerektiğine vurgu yapılır. İnceleme yazısının yazarı o sırada bir kitap turnesi nedeniyle Amerika'da olan Dickens'ı dergiye davet eder. Davete kuzgunu Grip'i de götürür yazar. Kuzgundan oldukça etkilenen ve dünyanın en çok bilinen şiirlerinden biri olan Kuzgunun yazılmasına aracılık eden bu olayda, Graham's Magazine'in baş editörü ve inceleme yazısını yazan davet sahibi, 40 yaşında hayata gözlerini yumacak olan Edgar Allan Poe'dan (d:19 Ocak 1809 ö:7 Ekim 1849) başkası değildir. Poe, Kuzgun'u 1845 yılında yazmıştır.


-Theodor Adorno Philip Roth, her halükarda kötülüğe giden yolun iyi niyet taşlarıyla döşeli olduğunu anlatıyor Amerika'ya Tuzak kitabında. Amerika'ya Tuzak, yılın en iyi kitaplarından; bunda çevirmen Merve Sevtap Ilgın'ın hakkını da teslim etmek gerek.


Toshihiko Izutsu'ya göre gerçek müminin yapması gereken, cahiliyye dönemi şairlerinin böbürlenerek dillendirdikleri düşüncesiz bir cesarettense gücünü Allah ve Kıyamet'e olan kesin bir imandan alan fütüvvet ya da bahadırlık içre bir hayat sürmektir. İklim, yalnızca bitkilerin yetişmesinde değil insanın yetişmesinde de belirleyiciliği yüksek bir etmendir denebilir mi? Hikmete müptela olanlardansanız, hoş bir iklimin size sağladığı olanakların gidişatınıza yön vermesi kaçınılmaz bir durum olarak görünüyor. İklim ve soluk, görünüşte olmasa bile çağrışım düzeyinde bir yakınlığa işaret ediyor. Ezelde verilen sözün öncelendiği bir iklim, biteviye yeni soluklar katıyor anlam arayışımıza. Böylesi bir iklimde yaşamak ise kuşkusuz başlı başına bir şifa kaynağı, ömrünü boğuşmayla geçirenlere modern tasallutlarla. Böylesi bir iklimden devşirdiklerini bize sunmaya koskoca bir ömür adayan Toshihiko Izutsu da saygıyı hak eden müstesna şahsiyetler arasında. 1914 yılında Zen yolunun inceliklerine kafa yoran bir babanın oğlu olarak Tokyo'da dünyaya gelir Izutsu. Babasının Zen içre bir hayat izlemesi ısrarlarına rağmen, genç Toshihiko dilbilimden yana bir tercihte bulunur. Lisansüstü eğitimin ardından Keio Üniversitesi'nde Yunanca ve Latince felsefe metinleri üzerinden dilbilim dersleri verir. Tevafuk bu ya, o sıralarda Japonya'da bulunan Musa Carullah Bigi ile tanışır. Bu tanışma, Izutsu'nun hayatında bir dönüm noktasıdır. Zira onun vasıtasıyla İslam ve İslam kültürüne ilgi duymaya başlar. Birlikte Sahih-i Müslim gibi temel eserleri okuma fırsatı bulan Izutsu, daha sonra İtalyanca, Fransızca, İspanyolca ve Almanca gibi Batı dillerinin yanı sıra Türkçe, Farsça, Sanskritçe ve Çince gibi kendisine Doğu'daki hikmeti daha yakından tanıma fırsatı sunacak çok sayıda dil öğrenir. Toshihiko Izutsu, dilin zahirine yönelik bu ilgisinin meyvelerini aslında o günlerden itibaren devşirmeye başlamıştır. 1958'de Kur'an'ın Japonca mealini tamamladıktan sonra Mısır ve Lübnan'a yolculuklarda bulunur ve buralarda tanınmış bazı ilim adamlarıyla görüşür. 1961 yılında McGill Üniversitesi İslam Araştırmaları Enstitüsü'nde ders vermek üzere Kanada'ya gider. 1969'da Enstitü'nün Tahran şubesini kuran ekip içinde yer alan Izutsu, Tahran'da William Chittick, Gulam Rıza A'vani gibi seçkin simaların yer aldığı öğrenci gruplarına Fusus dersleri verir. Seyyid Hüseyin Nasr ve Henry Corbin gibi saygın düşünürlerin de aynı muhitte ilmi çalışmalarını yürüttükleri düşünülürse, Toshihiko Izutsu'nun zihnindeki canlılığın kesintiye uğramadan üretkenliğini sürdürdüğü açıktır. 1979 yılında Tokyo'ya dönen Izutsu Ibn Arabi'nin Fusus'undaki Anahtar Kavramlar, Kur'an'da Tanrı ve İnsan, İslam Düşüncesinde İman Kavramı gibi değerli birçok eseri kaleme alarak ömrünün sonuna kadar telifatla meşgul olur. Toshihiko Izutsu'ya göre gerçek müminin yapması gereken, Cahiliyye dönemi şairlerinin böbürlenerek dillendirdikleri düşüncesiz bir cesarettense gücünü Allah ve Kıyamet'e olan kesin bir imandan alan fütüvvet ya da bahadırlık içre bir hayat sürmektir. Sapir-Whorf hipotezini çağrıştıran kimi çalışmalarda da bulunmuştur Izutsu. Kur'an'a semantik bir yaklaşım olarak da ifade edilebilecek bir anlam arayışına girerek, kullanageldiğimiz dini ve ahlaki terimlerin, dilimizdeki geniş çağrışım sistemi içindeki belli bir kategori sistemini oluşturduğunu düşünür. Izutsu, bu kavramları araştırma amacıyla yola çıkanların temel odağının, her terim için tanımlayıcı birtakım nitelikleri keşfetmelerinin zorunlu olduğuna inanır. Yaratılan ve Yaratıcı, birbirini iki temel formda anlar: İlki beşer dili ve ikincisi de söze sığmayan ve fakat Yaratıcı tarafından evrendeki işaretlerin beşere tarifi. Bu tarifin bir sonucu olarak erişilecek irfan, modern anlayışla hermenötik, metinlerarasılık, yapısöküm vb. uğraşların ötesine geçme imkanına sahip keşfe dayanan anlambilimsel bir yaklaşım olarak öne çıkmaktadır. Mütevazı bir hayat sürse de insan ömrünün kayıtlarını zorlayan bir çabayla çok sayıda eser kaleme alarak anlam arayışımıza yeni bir soluk getiren Izutsu'nun anlamaya çalıştığı işaretler, hikmete müştak canlara şifa olsun.


Edebiyat ödülleri, ister ulusal olsun ister uluslararası, daima tartışmalarla örülü bir ağın içindedir. Çünkü roman, öykü, şiir, kurmaca hatta edebiyatın ta kendisi dahi yüzde yüz objektif bir bakış açısıyla değerlendirilecek, teraziye konulup tartılacak, laboratuvara sokulup incelenecek şeyler değil. Tabii bir de okurun, yani tek tek birbirinden bağımsız binlerce sesin varlığı işin içine girince, seyredin cümbüşü... Ah, unutmadan: İşin siyasi, politik, ideolojik, adam kayırmacılık, çıkarcılık, kankacılık ve sair diğer unsurlarını saymıyorum bile. Uluslararası edebiyat alanında son zamanlarda epeyce dikkat çeken, aday listeleri açıklandığı zaman bile edebiyat dünyasına bir hareketlilik kazandıran ödüllerden birisi, hiç şüphesiz Man Booker Uluslararası Ödülü. Man Booker Prize for Fiction adıyla 60'lı yılların sonlarında verilmeye başlanan, yalnızca İngiliz Milletler Topluluğu ülkeleri ve İrlanda vatandaşı olan yazarlara verilen bu ödülün yanına 2005 yılından itibaren eklenmiş uluslararası bir ödül bu. Ülkemizde de hem bu ödülü kazanmış hem de aday listesine giren kitaplar kısa sürede çevrilip okurla buluşma fırsatı buluyor. Geçtiğimiz sene (2017) bu ödülü kazanan ve geçtiğimiz günlerde Aylin Ülçer'in çevirisiyle Siren Kitap tarafından yayımlanan Bir At Bara Girmiş de okurla buluştu. Böylece biz Türk okurlar da kitapları daha önce otuz aşkın dile çevrilmiş İsrailli bir yazar olan David Grossman'la tanışmış olduk. Bir At Bara Girmiş altmışına merdiven dayamış bir tuhaf adamın, bir komedi kulübünde standup gösterileri yapan Dovaleh G.'nin hikayesi. Daha doğrusu onun bize sahnenin üzerinde, spot ışıkları altında, çoğu meraklı çoğu umursamaz izleyicilerinin karşısında anlattığı hikayelerden mürekkep bir kitap. Canlı canlı bir stand-up gösterisine tanık oluyoruz kitabı okurken. Fakat işin daha da ilginç yanı, kendisini dinlemesi için gösterisine davet ettiği, mecburen erken emekli olmuş ve bir zamanların en gözde yargıcı olan eski arkadaşının gözlerinden, sözlerinden dinliyor ve görmeye çalışıyoruz bu garip, tuhaf, ilginç adamı. Kahramanımız Dovaleh, aslına bakılırsa bir gösteri sahnesinin üzerinde durmaktan ziyade, sanki bir psikolog koltuğunda oturur gibi anlatıyor hikayelerini. Yaptığı birkaç sulu şakayı saymazsak, acıklı bir güldürüden ibaret tüm gösterisi. Geçmişi, çocukluğu, hatıraları... Tüm yapamadığı, olamadığı, şu hayatta bir türlü anlam veremediği ne varsa içinde, döküveriyor üzerimize. Nurdan Gürbilek'in Kemalizmin Delisi Oğuz Atay başlıklı yazısında Oğuz Atay'ın Tutunamayanlar romanındaki Selim Işık ve Tehlikeli Oyunlar romanındaki Hikmet Benol karakterleri için söylediği şeyler, sanırım Dovaleh için de geçerli: Hayat karşısında beceriksiz, hayatın acemisi bir komedyen, bir soytarı, bir maskara karşımızdaki. Romanı okurken, aklıma sık sık gelen bir isimdi zaten Oğuz Atay. Özellikle de Hikmet Benol. Fakat Hikmet Benol bilinç ve bilinçdışı tüm unsurlarıyla kendini okura açmış ve salt kendi çıplak gerçekliğiyle karşımızda dururken, Dovaleh kendisine bir yargıç tutarak ve kendini açmaktan çok gizlemeye yeltenerek savuruyor sözlerini. Ancak romanın sonlarına doğru, artık gösteri bitmek üzereyken çıkarmayı başarıyor ağzındaki baklayı. Elbette o bakla da kendisinden başkası değil; bakılmayı ve görülmeyi bekleyen kendisi. Grossman, artık günümüzde komedi denince akla gelen belki de ilk şeylerden biri olan standup gösterisi fikrini oldukça başarılı bir şekilde uygulamış romanında. Böyle bir karakter, ancak bir komedyen olduğu zaman bu kadar ciddiye alınabilirdi çünkü. Tabii burada o ilk akla gelen O palyaço benim... klişesine sığınmadığını da belirtmek isterim yazarın. Tersine, komedinin aslında nasıl bilinçdışı bir gizlenme, tutunamamanın tersine çevrilmiş bir gösterisi olduğunu çok iyi görebildiğini düşünüyorum yazarın. Buna ek olarak Grossman, bir komedyen karakter üzerinden aslında pek de komik olmayan bir hikaye sunarak, bastırılan duygulardan alternatif bir çıkış yolunun -her zaman komik olmasa da- komediden geçtiği düşüncesini oldukça etkili bir biçimde ele almış Bir At Bara Girmiş romanında. Komik, ama ne tarafından tutarsanız tutun acıklı bir güldürü bu. Oğuz Atay'dan ilhamla söyleyecek olursak, belki de tüm mesele şu aslında: Komiklik sevgili okur, bazı acı anlamlara geliyor.


Tüm Kapıları Kilitle, Roman Polanski imzalı Rosemary's Baby filmini izleyenlere bir nevi devam hikayesi gibi gelecek. Bir solukta okunan, son derece sürükleyici bir şehir paranoyası. Karantina, sokağa çıkma yasağı, kısıtlamalar, evde kal çağrıları derken, tüm dünya olarak daha önce deneyimlenmemiş çok ilginç zamanlardan geçiyoruz. Tüm bunların, kendimiz ile baş başa kalmak, kendi sesimizi dinlemek, belki içsel bir yolculuğa çıkmak gibi modern insanın gitgide uzağında kalan olgular adına bir fırsata dönüşmesi dileğiyle... Karantina günlerinde okuduğum kitaplardan birisi de Riley Sager imzası taşıyan Tüm Kapıları Kilitle oldu. Yeni çıkanlara göz atarken gördüğüm bu mosmor kapaklı kitabı, içinde bulunduğumuz zamana uygun olacağını düşünüp fazla tereddüt etmeden aldım. Amerikalı yazarın adını, 2017'de yazdığı ve yirmi beş dile çevrilen Kurtulan Kızlar ile duymuştum. Tanışma kitabımız ise geçtiğimiz şubat ayında İthaki Yayınları etiketiyle çıkan Tüm Kapıları Kilitle oldu. Mekanların ruhu olduğuna inanıyorsanız ve gerilim seviyorsanız, zamanın yavaş aktığı karantina günlerinde bu kitap size iyi gelecek. Tüm Kapıları Kilitle, Roman Polanski imzalı Rosemary's Baby filmini izleyenlere bir nevi devam hikayesi ya da bir yeniden kaleme alma tadında gelecek. Zaten kitabın kapağındaki İngiliz suç yazarı Ruth Ware'in şu övgü sözcükleri her şeyi anlatıyor: Kenara çekil Rosemary'nin Bebeği, şehir paranoyasının yeni bir gotik adresi var. Bu tespit sadece biz okurlara ait bir çıkarım değil, zira yazar eserini Ira Levin'e ithaf etmiş. Ira Levin ise Rosemary's Baby romanının yazarı. Jules Larsen, yirmi beş yaşında, yakın arkadaşı Chloe'dan başka hayatta kimsesi kalmamış bir genç kızdır. On yedi yaşındayken ablası Jane kaybolur ve bir daha kendisinden haber alınamaz. On dokuzundayken anne - babası birlikte intihar ederler. Büyük bir firmada asistandır ve sevgilisi ile aynı evi paylaşıyordur. Ancak işten kovulur ve aynı gün erken saatte eve dönünce erkek arkadaşının kendisini aldattığını görür. Geçici olarak Chloe'nin yanına taşınıp iş ilanlarına bakarken bir ilan dikkatini çeker. Manhattan'da, Central Park'a komşu görkemli bir apartmandaki boş bir daire için geçici olarak bakıcı aranıyordur. Üç ay boyunca boş bir evde yaşayacak ve karşılığında tam on iki bin dolar para alacaktır. Daha ilginci ise buranın ilk gençliğinde hem ablasının kem de kendisinin bayıla bayıla defalarca okudukları Bir Hayalperestin Yüreği isimli romanda geçen Bartholomew Apartmanı olmasıdır. Jules mülakata başvurur. Şehrin en lüks bölgesindeki meşhur bir apartman dairesinde üç ay yaşayıp aylık dört bin dolar kazanacak olması hem fazla garip hem de fazla caziptir ve bu arkadaşı Chloe'ye tuhaf gelmektedir, ama cebinde birkaç yüz dolar kalmışken başka hiçbir şey düşünmez. Ve işi alır. Fakat bazı kurallar vardır. Eve asla kimseyi getirmeyecektir. Jules bunu da umursamaz. Central Park manzaralı lüks dairedeki ilk gecesinde şehrin ışıklarını seyredip okuduğu romandaki hayalin gerçeğe dönüştüğünü düşünürken Chloe'den bir e-posta alır. Arkadaşı ona Bartholomew Apartmanı'nda 1919'dan bu yana meydana gelen esrarlı olayları ve ölümleri yollamıştır. Jules o gece zaten yeterince gerilmişken, alt kattaki daireye inen küçük mutfak asansörünün makaralı sistemi hareket eder. Jules korka korka aşağı kattan gelen mesajı alır. Böylece alt kattaki evin bakıcısı Ingrid ile tanışırlar. Ingrid de kendisi gibi genç bir kızdır. Ona apartmanda tuhaf olayların döndüğünü, burada yaşayanların garip tipler olduklarını söyler. Bu tuhaflıklar yetmezmiş gibi Jules apartmanın lobisinde hayatının kitabı Bir Hayalperestin Yüreği'nin yazarı Greta Manville ile karşılaşır. Yaşlı kadın da Bartholomew'de yaşamaktadır. Jules ona hayranlıkla yaklaşır ama kadın çok soğuk davranır. Gece yarısı duyduğu bir çığlıkla tuhaflıklar silsilesinin dozu yükselir. Jules korkuyla aşağı kattaki Ingrid'in kapısını çalar. Ingrid kapıyı yarım aralar, yüzünde işlerin ters gittiğine dair bir ifadeyle ses duymadığını söyleyip alelacele kapıyı kapatır. Jules Ingrid'in başının dertte olduğuna inanmakla beraber elinden bir şey gelmez. Fakat ertesi gün Ingrid ortalardan kaybolunca işler ciddiye biner. Tüm Kapıları Kilitle, elinizden bırakmak istemeyeceğiniz, bir solukta okunan, son derece sürükleyici bir roman. Hikayenin seyri gotik bir masaldan mantıksal bir kurguya son derece güzel bir geçişle bağlanıyor. Sonu tatmin ediyor. Bittiğinde yazarın diğer kitaplarını da okunacaklar listesine aldım. Tavsiyemdir.


Çocuk kitaplarıyla tanıdığımız Buket Tahmaz Savaş, bu kez okuyucunun karşısına bambaşka bir romanla çıkıyor. İçimdeki Gölge, okurun her bölümde yeni bir gerçekliğin kapısını araladığı ve tüm gördüklerini yeni bilgiler ışığında baştan yorumlamak zorunda kaldığı bir izlekte ilerliyor. Öncelikle, engelli kadrosuyla başvurduğu kütüphanede ilk iş günü olan ana karakterimize dönen bakışları görüyoruz. Kendi sınırları dışında kalan her şeyden ve herkesten alabildiğine tiksinen yaygaracı bir sekreterin sırtına, dış dünyanın tüm tahammülsüzlükleri bindirilmiş. Özürlü, geri zekalı ve sapık gibi çirkin yaftaların sıklıkla tekrar edilmesi, okuru gündelik hayatta karşılaştığı ya da bilmeden kendi de kullandığı sözcüklerle yüzleştiriyor. Bunca kötü muameleye karşı dahi suskunluğunu bozmayan karakter sonraki sayfalarda sesine kavuşuyor ve tüm bastırılmışlığın acısını çıkarırcasına, 237 IQ'ya sahip bir gencin hayatı boyunca aşmak zorunda kaldığı durumları, babasının eksikliğini, annesinin her şeye rağmen onu kollayışını, önemli kırılma noktalarını anlatıyor. Çünkü yıllarca zihinsel engelli taklidi yapmayı seçse de, kütüphanenin arşiv görevlisinin tanıdık gelen ve önyargılardan uzak gülümseyişi, sanki ona artık her şeyi anlatma zamanının geldiğini fısıldıyor. Artık anlatacak bir şey kalmadığında ise, kamera bu kez arşivcinin gözünden göstermeye başlıyor olayları. Tüm bildiklerimizi bambaşka bir pencereden izlerken, içimizdeki gölgenin sesini duymazdan geliyor ve bu sefer de yeni gerçekliğin hayaline kapılırken buluyoruz kendimizi. Oysa sayfalar ilerledikçe, tutarsızlıkları ve arka plandaki karanlığı içten içe hissediyoruz. Arşivcinin pişmanlığıyla beraber açılan yeni kapıda, bu kez kitabın ve karakterimizin tanrısına çeviriyoruz kameramızı. Böylece büyük resim gözler önüne serilirken, bir kez daha tongaya düştüğümüzü kendimize kızarak fark ediyoruz. Özgürlüğüne kavuşmak adına yıllardır plan yapan bir gencin tüm sırlarının döküldüğü yerin bir kütüphane olması şaşırtıcı değil. Her göze farklı görünen kütüphanenin boyasının altında aslında bambaşka bir şey olduğu fazlasıyla ortada. Borges'ten Murakami'ye tüm yazarların yolunun bir şekilde kütüphanelere ve onların tuhaf yanlarına çıkmasına alışık olan okurlar, ister istemez büyülü gerçekçi noktalar arıyor. Gerçekliğin sadece kedilerce malum oluşu bir ümit doğursa da kurgu içinde kendisine sağlam bir yer bulamıyor. Labirentvari koridorlardan ve kilitli kapılardan geçerken aslında her şeyi gözlemleyen bir kameranın sadece gözlemci olarak kalmayıp alabildiğine müdahil oluşuysa, özgürlük imgesiyle adeta dalga geçiyor. Delilik ile dahilik kavramları arasında bocalarken, sırların farklı karakterlerin ağzından anlatıldıkça açığa çıkması, okuru bir anlamda atıl bırakan bir anlatı biçimi. Puslu bırakılan kısımlar ya da çözülmesine ramak kalan düğümler olmaması, kitabı kapattıktan sonra bir tatminsizlik hissi veriyor. Zekanın bunca yüceltilmesine rağmen içten içe lanetlenmesi de insan psikolojinin ters köşe oyunlarından biri olsa gerek. Öteki olmanın, toplum baskısının ve bu baskının verdiği kapana kısılmışlık hissinin, aslında toplumun en küçük mekanizması olan aile üzerinden verilmesi, çok temel bir soruna parmak basıyor. Gündelik hayatta sıradanlaşmış hakaret sözcükleri, kendisi de bir öteki olarak baskı gören karakterin ağzından bile rahatlıkla dökülebiliyor ve bu da metni belli noktalarda yabancılaştırıyor. Sayfalar arasına serpiştirilmiş şiirsel anlatı yerine, ana karakterin o boş vermiş mizahi diline metinde daha fazla yer verilseydi diye sık sık düşünsem de karakterlerin yazarı belli noktalara sürükleyip kurguyu dahi kimi zaman baştan yarattığını göz önünde bulundurduğumda yazara da hak vermeden edemiyorum. Bir solukta okunabilecek bu kısa romanın gelgitlerinden sağ çıkarsanız, sizin de benzer fikirlere kapılacağınızdan eminim.


Jim Thompson imzalı Vahşet Gecesi, ucuz polisiye alanındaki en iddialı eserlerden biri. Ardından gelenlerin basamak taşı olsa da, genel görüş, henüz onu kimsenin geçmediği ve daha bir süre geçemeyeceği yönünde. Geoffrey O'Brien tarafından ucuzcu dükkanların Dostoyevski'si olarak adlandırılan Thompson'ın aslında o kadar da masum olmayan masumların elinde parlayan baltasıyla Suç ve Ceza'ya, yaşadığı gelgitlerle sadece daha da karanlığa gömülen ve sempati duyulamayacak kadar rahatsız edici karakterleriyle Rus edebiyatına göndermeler yapsa da, gerçek bir Amerikalı olduğunu anlamak için şeytani kötücüllüğüne bakmak yeterli. Özellikle romanın sonunu yazarken oldukça eğlenmiş olmalı. Aslına bakarsanız, katil-maktul-cinayet nedeni üçgeninde klasikleşmiş bir anlatı sunacakmış gibi hissettiren Vahşet Gecesi romanı, daha ilk sayfada karnımıza sıkı bir yumruk indiriyor. Yarı-ölü sakinleriyle grileşmiş basit bir kasabaya adım atan kahramanımız Charlie Little Bigger 1.50 boyunda, takma dişleri ve lensleri olmadığında bir hilkat garibesinden farksız, veremli bir adam olmasına rağmen şimdiye kadar ardında en ufak bir iz dahi bırakmamış bir kiralık katil. Ya da yazar bizi buna inandırmak için zehirli yemler atıyor. O kadar ki, bazen şüpheye düştüğümüz için kendimize kızıyoruz. Daha derine girdikçe mükemmellikten uzaklaşıyor ve absürdlük batağında yolumuzu bulmaya çalışıyoruz. Tek çaremiz Bigelow'un ensesinden ayrılmamak, yoksa pimi çekilmiş bomba her an elimize patlayabilir! Çemberi daraltan ise bebek ayaklı bir kadın, tarlada yetiştirilen organlar, öldürülmemek için kendini zehirlemekten çekinmeyen bir adam ve katile işkence eden uluyan keçiler. Evet, keçiler yeterince vahşileşirlerse en kötü kabuslarınızda bile karşılaşamayacağınız biçimde uluyabilirler. Alışık olduğumuz sulardan uzaklaşsak ve modern örneklerde bulamadığımız, sürrealist bir dünyaya çekilsek de, aslında önemli olan tek şey belki de yok oluş. Roman boyunca kesilen diyaloglar ve maksadını asla karşılamayan cümlelerle ortaya çıkan bu durum, sonlara doğru daha bariz bir hal alıyor. En sonunda sadece jestler ve homurdanmalar seviyesine gelen iletişim, kurgunun tuhaflığının en önemli parçası haline geliyor. Asıl vahşet tam da bu noktada ortaya çıkıyor. Thompson'ın polisiyesine dalma cesaretini gösterecekler, bunun edebi bir kaygıyla yazılmamış olduğunu unutmamalılar. Elinizde saf bir öfke, kara mizah ve berbat bir gerçeklikten başka bir şey yok. Belki de bu kitabın özensiz çevirisi ve okumayı neredeyse imkansız kılan imla hataları da romanın atmosferini okura ilk elden yaşatmak için yapılmıştır, kim bilir.


Ülkesiz Bir Adam'da ABD'nin üstüne kurulu olduğu değerleri; dini, devleti ve savaşları masaya yatıran Kurt Vonnegut, her zamanki gibi ait olduğu topluma içeriden bir eleştiri getiriyor. Vonnegut, kitabında kendilerine küçük yaşlardan itibaren öğretilen büyük anlatılara meydan okuyor. Kurt Vonnegut, Türkiye'de denemeleriyle pek gündeme gelen bir yazar değil. Geçtiğimiz yıllarda ilk kez yayınlanan mezuniyet konuşmaları Daha Ne Olsun'un birkaç baskı yapması sevindiriciydi. Şimdi yine, Algan Sezgintüredi çevirisiyle, bir başka denemeler toplamı okurla buluştu: Ülkesiz Bir Adam. ABD'nin üstüne kurulu olduğu değerleri; dini, devleti ve savaşları masaya yatıran Vonnegut'ın denemeleri, her zamanki gibi ait olduğu topluma içeriden bir eleştiri. Vonnegut, kitabında kendilerine küçük yaşlardan itibaren öğretilen büyük anlatılara meydan okuyor. Aksi mümkün mü? 13 Şubat 1945 tarihinde, Dresden'de, tek bir gecede 135 bin kişinin öldürüldüğü bombardımandan sağ kurtulanlardandı Vonnegut. Boğulup ölenleri bodrumlardan kazıp çıkardılar. Cesetleri kocaman ateşlere atıp yaktılar. Berbat kokan o şehirden çıkmayı başardılar; o ve birkaç arkadaşı daha. Tüm bunlardan yıllar sonra, arkadaşının eşi Mary ile konuşurken, savaşla ilgili bir kitap yazmak istediğinden söz açıyor Vonnegut. Mary'nin tepkisi çok sert oluyor bu sözlere; Vonnegut'ı, savaş övücülüğü yapmakla suçluyor Mary. Oysa tüm bu hayat hikayesi Vonnegut'ın sarkastik diliyle birleşecek ve edebiyat tarihinin en önemli savaş karşıtı romanlarından biri ortaya çıkacak: Mezbaha 5. Savaşta, özellikle Dresden'de yaşadıkları, Vonnegut'ın hümanizm anlayışını şekillendirir. Amerikan Hümanist Birliği Fahri Başkanı olan Vonnegut'ın hümanizmi, dinin, politikanın ya da devralınan kültürel anlayışların üstündedir. İsa'nın Tanrı'nın oğlu olup olmadığı onu ilgilendirmez. Eğer İsa doğruları söylüyorsa, bu kimin umurundadır ki? Yine de onun hayalindeki İsa, Tepe'deki Vaaz'i veren İsa'dır: Ne mutlu yumuşak huylu olanlara, ne mutlu merhametli olanlara, ne mutlu barışı sağlayanlara diyen İsa. Pentagon'da Ne mutlu barışı sağlayanlara yazısının asılı olduğunu hayal ediyor Vonnegut ve şöyle diyor: Daha neler! Ülkesinin kölelik utancını, Vietnam'da yaşananları her fırsatta hatırlatıyor ve toplumunu tüm bu kötülüklerle yüzleşmesi için zorluyor adeta. Kahramanlarından biri Jefferson olsa dahi, onun da bir efendi olduğunu asla unutmuyor; Lincoln, onun için her daim daha önde geliyor. Ülkesiz Bir Adam, Vonnegut'ın tasvirindeki dünyayı gözler önüne seriyor bu yönüyle; temel, başat insan haklarının elimine edilmediği, yüzünü insana dönen, aileyi, kalabalık olmayı önemseyen, sanatı savunan, bir tür tasavvuf anlayışına yakın öğreti denebilir. Genel hatları itibariyle politik hicvin ağır bastığı kitapta dikkat çeken bir başka unsur, kitap tavsiyelerinden hikaye türlerine, Vonnegut'ın yazma deneyimlerine, bir edebiyat atölyesi özelliği de taşıması. Vonnegut'ın öykü türlerini kendi tarzını kullanarak sınıflandırması, yaratıcı yazarlık derslerini andırıyor; Kafkaesk bir hikayeden, Oğlan Kızla Tanışır hikayesine, birçok kurgunun şekillenme serüveni grafiklerle anlatılıyor kitapta.


Zaten kitabın adı da kendisini ele veriyor: Esperanza demek, umut demek İspanyolcada. Cafe Esperanza da hikayemizin kahramanı olan üç gencin sürekli bir araya geldikleri, hatta çoğu zaman buradan hiç ayrılmadıkları mekanın adı: Umudu bekledikleri bir dünya. Mühendislik eğitimi alan Altuğ, Cioran'ın hemşerisi olan Doğu Avrupalı felsefe öğrencisi Xeno ve sokak ressamı, güzel sanatlar öğrencisi olan Brezilyalı Rapazinho; bu üç arkadaşın, özelikle de anlatıcı karakter Altuğ ve konuşmaya bayılan, laf ebesi Xeno'nun sohbetlerinden kesitler toplamı diyebiliriz bu kısa roman için. Umuda oldukça farklı bir açıdan bakan bir roman olarak, Dino Buzzati'nin meşhur Tatar Çölü de bu sıralar en çok okunan kitaplardan birisi. Bastiani Kalesi'nde yıllarca, kuzeyden, Tatar Çölü'nden gelecek olan düşmanı bekleyen ve tüm ömrünü bu bilinmez bekleyişe adayan Teğmen Drogo'nun kaderine bizler de artık her gün ortak oluyoruz.


Şimdilerde geleceğin sinemasından söz etmek geleceğin teknolojisinden bahsetmekle aynı anlama geliyor. Oysa sanat olarak sinemada tekniğin payı bu meseleye haddinden fazla önem verenlerin cehaletine nispeten daha azdır. Mukayese etmenin anlamsızlığını hatırlatarak, Antionioni'nin 1961'de tamamladığı La Notte filmi, Alfonso Cuaron'un 2018 yapımı olan Roma filminden daha yakındır geleceğe; tıpkı Hamlet'in dört yüz yıldır aramızda yaşıyor olmasına rağmen Joker'in birkaç ay içinde müteveffa olması gibi. Martin Scorsese sonuna kadar haklıdır. Son birkaç yılın filmlerine ve sinematografik geleneklerine bakılırsa sinema, eğlence ile sanatın birlikteliğinden doğan bir mutant: Cinsiyetsiz, apolitik, estetik yorgunu. Gerçek olamayacak kadar gerçekliğe zorlanmış, estetik olamayacak kadar estetize edilmiş. Çok değil belki yarım asır kadar önce, yerle gök, iyiyle kötü, erkekle kadın, güzel ve çirkin birbirini tamamlayan mütenasip tezatlar olarak ihtiyatlı mesafelerini koruyabiliyordu. Bugün bütün duyguların iç içeliği, en uçtakiyle merkezde olanın duygusal ve mekansal birlikteliği, keskin tezatların tehlikeli yakınlığı sinema için hemen ulaşılabilen ideal bir malzemeye dönüşüyor. Filmlerin iyi ya da kötü olduğu, neyi başarıp neyi ıskaladığı, muhteşem teknik uygulamalara, görsel efektlere, filmin bütçesine, oyuncu kadrosuna ve elbette festival süreçlerinin başarısına bakılarak değerlendiriliyor. Bir filmi perdede görmeden önce onlarca bilgiye ve yönlendirmeye maruz kalıyoruz. Filmler bildiğimiz estetik kodlara uygun biçimde çekiliyor, hiçbir şey söylemeyen filmler bile belli bir görsel tutarlılığa sahip. Her şey yeteri kadar güzel, hatta olması gerekenden daha güzel. Bugün güzellik kolayca ulaşılabilen teknik bir mesele hükmünde. Son on yılın filmlerine baktığımızda manzara şu: sinema eğlenceden daha fazla, sanattan daha az bir değer taşıyor. Filmler bizi bir tanıklığa, seyrin doyumsuz tanıklığına davet etmiyor; zevklerimize, beğenilerimize, estetik hazlarımızın parıltısına talip değil. Martin Scorsese yukarıda bahsi geçen manifesto kıvamındaki yazısında şöyle diyor: Ve bizim için anahtar buydu: sinema bir sanat formuydu. O zamanlar bununla ilgili tartışmalar vardı ve biz de edebiyatın, müziğin ya da dansın eşiti olarak sinemayı savunduk. Ve şunu anladık ki sanat çok farklı yerlerde ve bir o kadar çok biçimde bulunabilir. Sinemanın ortaya çıkışıyla Batı sanatındaki avangarde arayışların başlangıç noktası neredeyse aynı döneme denk geliyor. Biri rüştünü ispat etme çabasıyla heyecan dolu bir yolculuğa başlarken diğeri daha radikal bir seyir takip ederek hayatı sanatsal malzemeye dönüştürmenin sonsuz imkanlarını arıyordu. Ne zaman bugünkü kadar hızlı ne de mesafeler bu kadar yakındı. Ancak kesin olan şu ki, yirminci yüzyıl baş döndürücü bir yaratıcılığa ev sahipliği yapıyordu. Sinema böyle bir ortamda bütün klasik sanat protokollerini altüst ederek kendine bereketli bir memba yarattı. Bugün sinema sanatı geçmişin bütün avangarde çılgınlıklarını geride bırakacak kadar büyük bir hıza, ilerleme ve değişme yeteneğine, muazzam bir ticari kapasiteye sahip. Bu öylesine büyük bir hız ve değişim ki, yarına ilişkin bütün tahayyüllerimiz, varsayımlarımız, arayışlarımız ve sanatsal öngörülerimiz daha şimdiden nafile bir çabanın boşluğu, hiçliği ve anlamsızlığıyla sonuçlanmış gibi. Çünkü yarının estetik, teknik ve sanatsal değerleri ivedilikle şimdinin malzemesi olarak tüketiliyor. Sinema, tarihi bir dönemecin başında. Yüzyıllık sinema sanatının oluşturduğu habitat sessizce kayboluyor. Netfilix gibi küresel ölçekte işler yapan büyük yapımevlerinin sermayeyi, dolayısıyla hedef kitleyi büyütürken sinema sanatını ne denli küçülttüğünü anlamak zor değil. Film yapmanın dışında elinden her iş gelen bir kısım teknisyen yönetmenler için durum makul görülebilir. Oysa Martin Scorsese gibi sadece film yapmakla ilgilenmeyip dünyanın herhangi bir köşesinde unutulmaya terk edilmiş, dikkatlerden kaçmış iyi filmlerin peşine düşerek onları seyirciyle buluşturan, kurucusu olduğu World Cinema Project için nadide bir arşiv oluşturan, sinemanın bir sanat olarak yaşaması adına elinden geleni yapan bir yönetmenin son filminde Netfilix'le çalışmış olmasını anlaşılabilir kılan şey, yalnızca finansal hakimiyetin sektörü ele geçirmiş olması değildir. Netfilix sanatsal olanla ticari olanı ustaca tornistan edebilecek bir stratejiye sahip. Böylesine güçlü bir etki yaratmış, büyüklüğü tartışmasız kabul edilmiş, etrafında örülen efsanelerle enigmatik bir esere dönüşmüşken The Irishman'i beğenmemek ya cehaletle ya da küstahlıkla açıklanacaktır. Yine de The Irishman Martin Scorsese sineması için ne eşsiz bir yenilik ne de kusursuz bir sinematografik buluş vaat ediyor. Film, kusursuzluğunu ve büyüklüğünü Scorsese sinemasının yarattığı şöhretli nostaljisine borçlu. Filmi seyrederken neredeyse bütün Scorsese filmlerinin izlerini görüyoruz: Bir tür hüzünlü veda seremonisi. Sinemanın klasik dönemi her yönüyle bir deha çağı olarak görülebilir. Bu dönemin yönetmenleri dünyayı anlama ve ifade etme konusundaki benzersiz yeteneklerini, hayatın ve sanatın bütün biçimlerini kuşatan sahici ve samimi ilgilerine borçludur: Arada hiçbir vasıta olmaksızın hayatla bir bağ kurmak ve onu sanatsal malzemenin en yüksek değeri olarak kabul etmek; hayatı taklit etmemek, onu yeniden yaratmak... Antonioni, Bergman, Cassevetes, Traffaut, Visconti, Scorsese gibi yönetmenlerin yaptıkları tam da böyle bir sanat faaliyeti idi. Şimdilerde geleceğin sinemasından söz etmek geleceğin teknolojisinden bahsetmekle aynı anlama geliyor. Oysa sanat olarak sinemada tekniğin payı bu meseleye haddinden fazla önem verenlerin cehaletine nispeten daha azdır. Mukayese etmenin anlamsızlığını hatırlatarak, Antionioni'nin 1961'de tamamladığı La Notte filmi, Alfonso Cuaron'un 2018 yapımı olan Roma filminden daha yakındır geleceğe; tıpkı Hamlet'in dört yüz yıldır aramızda yaşıyor olmasına rağmen Joker'in birkaç ay içinde müteveffa olması gibi. Bir nostalji arzusu olarak anlaşılmamak kaydıyla denilebilir ki, geçmişin mirası geleceğin vaatlerinden daha sahici.


Oldukça sıradan bir çocuk olan Matthew'un üvey babası, onu göremediği biriyle konuşurken, hatta duydukları yüzünden öfke patlamaları yaşarken bulduğunda klasik bir hayali arkadaş vakasından fazlası olabileceğinden şüphelenmekte çok haklıydı. Hangi hayali arkadaş bir haftanın neden yedi gün olduğunu, insan ırkının tekerleğe takıntısının sebebini ya da iki cinsiyet olmasının işlevsiz olduğunun farkına neden varamadıklarını merak eder ki? Chocky isimli bu hayali arkadaş, rahatsız edici derecede sıra dışıydı ve acilen ona karşı önlem almaları gerekiyordu. Çünkü kimse kendi anlamadığı şeyleri merak eden kişilerden hoşlanmaz. Kimse bize kendimizi aptal hissettiremez. Chocky üzerinden şaşkınlığı attıkça, okur olarak bizler de tıpkı Matthew gibi cevaplarını daha önce düşünmediğimiz ve sınırlı algımızın çok dışında kalan sorular karşısında afallıyoruz. John Wyndham tam da bunu amaçlıyor. Bilmediğimiz bir evrende geçen ya da günümüzde geçerliliği olmayan canlılar tarafından yaşanan bir kıyamet senaryosu yerine odak noktasına okuyucuyu oturtuyor. İnsan zihninin tüm reddedişlerini Matthew'un anne ve babasıyla birlikte haykırırken, zihnimizin ardında minicik bir ses fısıldıyor: İmkansızı eledikten sonra elinde kalan şey gerçek olmalı. İster istemez kendimize dönmek zorunda kalıyoruz. Yazar John Wyndham'ın belki de en güçlü özelliği, kendimizi yakın hissettiğimiz gerçekçi karakterlerle oluşturduğu o harika diyaloglar. Yazarın Triffidlerin Günü isimli kitabında da aynı özellik göze çarpıyordu. Bilimkurgu dünyasına inat, sanki olaylar kapımızın hemen önünde cereyan ediyormuşçasına okuyucuyu avcunun içine alan da bu olsa gerek. Medyanın çarpıtmaları, geniş ailelerin bitmek bilmez kıyaslamaları, bilim uğruna yapılabileceklerin sınırsızlığı, her işe burnunu sokan kasabalılar; fazlasıyla gerçek ve fazlasıyla esprili. Tabii bir de sürekli vurgulanan ifade yetersizlikleriyle yazar gerçek ustalığını ortaya koyuyor. Chocky'nin de en büyük problemlerinden biri, anlatmak istediklerini karşılamayan dil sorunu. İnsan ırkının gelişiminin en temel sınırını dil oluşturur. 0 rakamının kullanımıyla beraber matematiğin çağ atladığı ya da Yunan metinlerinin çevrilmesiyle gelen Rönesans düşünüldüğünde, yetersiz bir dilin ne kadar kısıtlayıcı olduğu anlaşılabilir. Aslında bilgi evrende serbestçe salınırken biz de en az Matthew kadar ne yapacağını bilmez bir haldeyiz. Hala tüm teknolojik gelişimimiz tekerlek fikri üzerine kurulu ya da günlerimizi 5000 yıl öncesinin ay döngüleri ve hasat takvimleri doğrultusunda yaşıyoruz. İşin acı tarafı ise, bunu bize başkası söylediğinde bile hemen idrak edemememiz. Bilim, gelişme, ilerleme, inovasyon gibi büyük lafların ardına sakladığımız cehaletimizi yüzümüze vurmalarını istemiyoruz. Yazarın bu son romanıyla insanlığın bilinmeyene duyduğu -kimi zaman manasız olan- korkuyu ele alması çok da şaşırtıcı değil. İlerlemeyi sağlamak bilim insanlarının göreviyken, onların yolunu aydınlatmak da sanatla uğraşanlara düşer her zaman. Bunun için bilimkurgu klasiklerine, Geleceğe Dönüş'e, Uzay Yolu'na ya da Jetgiller'e bakmak yeterli. İmkansız görünen görüntülü konuşma ve herkesin heyecanla beklediği uçan kaykaylar artık var! Chocky'nin bize yönelttiği sorulara biraz dikkat edersek çok fazla şey öğrenebiliriz. Evrende dünya dışı varlıkların kullandığı bir enerji mutlaka olmalı; yapmamız gereken tek şey, bir çocuğun açık fikirliliğiyle bakabilmek. Anlatıcı olarak da Matthew'un babasının seçilmesi bu noktada devreye giriyor. Annenin aşırı duygusallığı, Matthew'un şaşkınlığı ve Chocky'nin üstenci tavrıyla değil, mantığın ve sağduyunun sesi olan David'in çabalarıyla her şey gün yüzüne çıkabilir. Çünkü bizler zeki varlıklar olmamıza rağmen, hantal ve geçmişe bağlıyız. Daha özgür olanlarımızın ilhamından faydalanarak bilinmeze ulaşabiliriz. Genç-yetişkin türüne fazlasıyla yakın bir bilimkurgu olan Chocky, kimsenin gözünden kaçmaması gereken bir kitap, özellikle de her şeyi bildiğini iddia eden yetişkinlerin.


Ali Işık'ın acele etmeyen, yavaş yavaş anlatan, okuru yormayan, detaylarda boğulmayan, öykünün finaline doğru okuru telaşesizce taşıyan bir tavrı var. Yazarın üçüncü öykü kitabı Uzaklık Yaralar postmodern uygulamalar anlamında da oldukça yetkin bir anlatıma sahip. Ali Işık üçüncü öykü kitabını neşretti: Uzaklık Yaralar. Özellikle ikincisine göre bu kitabının postmodern uygulamalar anlamında daha seyrelmiş olduğunu gördüm. Görece daha serbest, daha sade bir anlatıma sahip Uzaklık Yaralar. Yazarın yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızla ilgili bir mesleğinin olması veya bu alana ilgi duyması Türk öykücülüğü bakımından yenilik teşkil eden öyküler yazmasına sebep olmuş. Kitabın bir bölümünü bu yeniliğin belirlediğini söyleyebiliriz. Afrika veya Balkanlar'da yaşananlar, öykülerin konusu haline geliyor. Boşnak bir Müslümanın senelerce hapiste kaldıktan sonra ansızın çıkan bir afla ailesine kavuşmasını anlatan 'Eve Dönüyorum' hem konu hem de mekan anlamında öykücülüğümüz için yeni. Farklı. 'Beyaz Ev' ise Afrika'da dışarıdan gelenlere nasıl bakıldığını, özel olarak da Türklere nasıl bakıldığını göstermesi bakımından ilginç. Burada beyaz adamla Türk olan bir beyaz adamın ayrı ayrı algılanması, Türklere daha olumlu bir bakış sergilenmesi önemli bir ayrım. Kitabın uzaklıklara ilişkin öykülerinden biri ise 'Tam O An'. Afrikalıları çekeceği güzel fotoğrafları için malzeme gören bir Batılı ve fotoğrafını çekmek istediği kişinin bu durumu anlayarak Batılıya olumsuz bakışı yansıtılıyor. Afrika'yı ve Afrikalıyı aşağılayarak bakan Batılı bakış malumumuzdur çokça. Ama burada bu bakışı yakalayan ve ona hak ettiği küçümseyici tavrı iade eden yerli bir bakış daha var. Bir yerde oryantalizmle oksidentalizm aynı karede birleşmiş. Hasılı, Ali Işık, Türkiye'nin çok uzaklarından mekanlar ve insanlar devşirerek onu öykücülüğümüzün bir konusu haline getirmeyi başarmış. Aynı öyküde şair Adonis'ten yapılan alıntılar, belki yazar için kaçışın adresini göstermesi bakımından önemlidir. Kaçış daima kentten uzağadır. Kaçış daima doğaya doğrudur. Bunu sadece Ali Işık bağlamında söylemiyorum. İnsanoğlu, kentte yitirdiğini doğada bulacağına inanır ve sağalmak için yönünü kırsala çevirir. Yakınlık yorar ama insanın da kaçıp kurtulacağı bir yurdu, bir telafi imkanı vardır. Bu da belki biraz tabiatsa biraz da sanattır. Kitaptaki 'Seher Yeli' öyküsü bence bu kaçışın ifadesidir. 'Kaçış' kente rağmen yeniden durum almak ve ruhunuza çeki düzen vermek ise elbette kaçış olmaktan çıkar. Bu bir anlamda dirilişe dönüşür. Kitapta doğaya ve şiire atıf yapılması, yazarın alıntıladığımız bölümde girdiği açmazı nasıl telafi edeceğine dair bir işaret değeri taşır. 'Yeniden' öyküsü de bu yenilenme, değişme, dirilme teşebbüsünde köyün, çocukluğun bir adres olabileceğine işaret eder. Kitapta yer alan ve son zamanlarda ülkemizde hızla yükselen seyahat etme alışkanlıklarımız paralelinde yazılmış olan 'Acelemiz Var' da seyahatin yeni biçimlerine yöneltilmiş bir eleştiridir. Duyumsamadan, durmadan, dinlemeden, düşünmeden, hissetmeden, özümsemeden hızla yapılan yolculuklar insana kişisel bir tatmin duygusu vermez, doyumsuzluk verir. Kitabın son öyküsü de belki başka bir yazımızın konusu olmalıdır. Bu öykü, dört Balıkesirli öykücünün birbirleriyle oynadıkları bir oyundur. Oyunun üçüncü halkasıdır. Postmodern edebiyat bu tür oyunlaştırmaları sever. Ali Işık'ın acele etmeyen, yavaş yavaş anlatan, okuru yormayan, detaylarda boğulmayan, öykünün finaline doğru okuru telaşesizce taşıyan bir tavrı var. 'Seher Yeli'nde bu telaşesiz ve hararetsiz anlatım birden hızlanıyor. Dil şiirselleşiyor. Devrik ve eksiltili cümleler anlatının hararetini artırıyor. Tempo bir hayli yükseliyor. Son cümlemiz: Uzaklık Yaralar, geride bıraktığımız yılın en iyi öykü kitaplarından biri.


Bolano, Şili'nin başkenti Santiago'da dünyaya gelmiş. Çocukluk yılları çeşitli kentler, birbirine karışmış kültürlerin içinde geçmiş. Gençlik yıllarının başında Meksika'ya göçmesi onun edebiyat serüveni için bir kırılma noktası olmuş. Meksika'daki entelektüel ortamlarda Latin Amerika Edebiyatı'nı sulayan birçok yerli akımı araştırma imkanı bulurken, şiir eskizlerine bu yıllarında başlamış. Bolona için anavatanı Şili'de yaşanan siyasi krizler zinciri hayatındaki bir başka dönüm noktasını teşkil etmiş. Amerika karşıtı sosyalist lider Allende'nin başlattığı reform sürecinde birçok Şilili aydın, sanatçı gibi Bolano da Santiago'ya dönme kararı alıp, sürece katkı sunmak istemiş. Fakat Allende döneminin kanlı bir ABD müdahalesiyle sona erdirilip Pinochet devrinin başlamasıyla ABD- Pinochet karşıtı direniş hareketlerine katılması neticesinde başı epey derde girmiş. Yeniden Meksika'ya dönen Bolano, burada arkadaşlarıyla birlikte bir şiir ekolü oluşturma çabasına girse de, Latin Amerika'da yaşanan krizlerin şiirden ziyade roman türünü domine etmesinin sonucu olarak o dönemin bir grup Latin şairi gibi kurmacaya yönelmiş. Katulunya'ya gidene kadar Meksika'daki edebi çalışmalarının odağına romanı ve bilhassa en çok tesirinde kaldığı Borges'in kurgu poetikasını koyarak; dil, teknik, muhteva kanallarını genişletmek için okumalar, etütler yapmış. Bolano'nun Katalonya macerası onun roman hususunda olgunlaştığı yıllardır. Katalonya'da geçim sıkıntısı çeken yazar, lokantalarda muhtelif işlerde çalışırken bir yandan da roman taslakları yazmaya girişmiş ve peş peşe yayınlanan eserleri kısa sürede ses getirip birçok ödüle layık görülmüştür. Özellikle, Vahşi Hafiyeler romanı Latin Amerika'da büyük yankı bulmuş, 'Herralde 've Ramulo Gallegos' gibi saygın edebiyat ödüllerini almıştır. Bolano, 2003 yılında hayata veda edene kadar, eserleri birçok dile çevrilmiştir. Roberto Bolano, edebiyatı oyun sahası gibi gören bir yazardır. Onun hem romanları hem de öykülerinde kurgunun seyrini takip etmek güçtür. Yetmişli yılların siyasi atmosferini, bu atmosferin öncesinde ve sonrasında yaşanan dünya tarihine yön veren olaylarla karıştırıp ortaya nedensellik ilkesine göre temalar çıkarması, aynı karakterleri başka çehreler ve farklı kimliklerle okurun karşısına dikmesi, sevdiği yazarların metinlerinden sızan epigrafları metnin can alıcı yerlerine nakletmesi, çok yalın gibi duran dilinin altında Latin Amerika'nın kesik damarlarını göstermek için çattığı ironik, yabani ve mizahi hatlar, belirsizlik kavramını çok yönüyle yorumlama isteği gibi manevralar okur için zorlayıcı fakat yazarın oyunbazlığına alışıldığı takdirde şaşırtıcı ve eğlencelidir. Bolano'nun nevi şahsına münhasır bir kurmaca üçgeni vardır. Bu üçgenin dışındaki alan, bir lunapark kadar eğlenceli gibi görünse de, her an ışıkların sönüp gizemli ve uğursuz olayların başlayacağı bir ruh hali taşır. Üçgenin tepe noktası, siyasi, sosyal, psikolojik ve iktisadi olayların eğilip bükülerek edebiyata dönüştürüldüğü yerdir. Latin Amerika'nın dilemmaları, kendi içindeki mücadeleleri ve ABD'ye karşı verilen savaş buradadır. Bu köşede doğmuş karakterler, genellikle sol hareketin onlarca fraksiyonunu temsil ederler. Karakterler, ideal olan sistem üzerinde uzun uzadıya tartışırlar. Fakat aynı karakterler bir yönüyle var olmanın huzursuzluğunu da yüklenmişlerdir. Kırıp dökmeyi göze alarak umut eden ama olduramayan tiplerdir. Sınıf ayrımıyla uğraştıkları kadar varoluş bunalımlarının harcını karan cinlerle de mücadele ederler. Bu savaş, bir anlamda iyi ile kötünün de savaşıdır. Fakat anlatıcı akın ya da karanın savunuculuğunu yapmaktan uzak bir edayla belirsizlik kırbacını şaklatarak bu iki zıtlığı dengede tutmayı amaçlar. Üçgenin diğer ucundaki gotik binalarla dolu sokakta ise Cervantes, Casares, Faulkner, Borges, Cortazar, Vache, Kafka gibi yazarların hayaletleri dolaşır. Bolano pek sevdiği yazarların karmaşık kurgu ve dil sistemleriyle oynayıp bu isimlerin ruhunu, metinlerinde ağırlar. Varla yoku, düşle uyanıklığı, hayal ile gerçeği, mistik olan ile maddesel olan dünyayı eşitlemek ister Bolano. Bu mefhumları birbirinin içine katarak ortaya çok katmanlı alem çıkarır. Bu iklimin retoriği ve bilinci olağandışıdır. Karakterlerin içine yuvarlandıkları dünya sonsuz ve gizemlidir. Bu nokta, metin için oyun içinde oyun üreten bir mekanizma görevi yapar. Bu disipline göre her şey, kırık ya da yarımsa bu yapbozun parçalarını toplayıp birleştirmek gerekir. Ortaya çıkacak görüntü önemli değildir. Esas olan bütünlük, zıtlıkların uyumundan doğan kusurlu güzelliklerdir. Üçgenin diğer köşesinde ise gündelik hayatın akışı durur. Fakat gündelik hayatın ölçülerinde anormallikler vardır. Misal, bazen bir gün yirmi dört saatten çok, kimi zaman ise saniyelerle sınırlandırılmıştır. Bolano, sadece Şili'yi ya da diğer Latin ülkelerini değil dünyanın birçok coğrafyasının referanslarını; olaylar ve kişiler ekseninde de gündelik hayata dahil eder. Ölüme çıkan yollar o yollarda gelişen dostluklar, o dostlukları bıçak gibi ayıran şüphecilik... Göçler, belirsizlikler, travmalar, aşklar, başka yazarların hayatları... Bolano'nun deşmeyi sevdiği konulardır. Bolano karakterlerinin gözünden hayat, hacmi kadar vahşet üreten bir sistemdir. Bolano ise bu vahşetin izlerini elinde büyüteçle inceleyen bir iz sürücü, belki de vahşiliğin anatomicisidir.


Hayır, tabii ki korkmuyoruz. Özellikle elektriğin, televizyonun icadının ardından Vikinglere gönülden bağlı olduğumuz anlar bile var. Çocukken akıllı bıdık Viki'yi, büyüdüğümüzde ejderhasını eğiten Hıçkıdık'ı ya da koltukta usulca genişleyerek Odin soyundan gelen Ragnar ile Lagertha'yı seyrederken... Ortaçağın bu amansız topluluğunun birçok karakteristiği bize bakıyor. Cesaret, akıl, irade, sadakat gibi. Aslında suyla, herhangi bir topluma göre daha haşır neşirler. Seviyoruz onları. Temiz insanlar. İşin iç yüzü elbette böyle değil. Vikingler, tıpkı Moğollar gibi, ortaçağın en yıkıcı topluluğu. Avrupa'nın baş belası. Yağmacı. Can alıcı bu insanlar, karşı saldırıyla Hıristiyanlaşıncaya kadar durmadılar. Paris'te başarılı olamasalar da, Ragnar'ın oğlu Björn, İtalya'yı korkuyla tanıştırdı. Nice ocaklar söndürdüler, nice aileleri parçaladılar. Üzerinden geçtikleri her köyün yıkıntıları arasından ölümün dumanları yükseliyordu. Bu böyle anlatılır, ancak Georges Dumezil başta olmak üzere birçok araştırmacının dikkatini çeken, tarihin seyrini bu denli değiştiren, kentlere sığamayan yaşamları ve inanış biçimleriyle Vikingler ile ilgili ne yazık ki çok fazla kaynak yok. Yunan tabiriyle Vikingler barbardırlar, öyle pek okuryazar bireyler değiller. Arkalarında çok fazla yazılı materyal bırakmadılar. Mitlerinden başka. Ne var ki, bu söylenceler de Hıristiyanlar tarafından derlenip toparlanmaları nedeniyle tutarsızlık ve keyfi müdahalelerle dolu. Kuzey Buz Denizi'nin etrafından toparlanan bu kaynakların en önemlileri Snorri Sturluson'un iki Edda'sı. Birisi şiir, diğeri düzyazı. Henüz Türkçeye aktarılmayan Edda şiirleri birer balad olarak yazılmış. Tanrıların serüvenlerini aktarmak için olayların birbiri ardına hızla aktığı, araya konuşmaların serpiştirildiği bir tekniğe sahip. Bilgilerin, dinleyiciye aktarılması amacı doğrultusunda, olağanüstü yaratıklar arasında geçen diyaloglar kullanılıyor. Ayrıca neredeyse, Yunan mitolojisinin bir prototipi. Bu metinlerde Zeus, Hera, Herkül ve diğerleri mısraların arasında geziyor. İnanmıyorsanız Odin, Frigg ya da Thor'u Olimpos'takilerle karşılaştırın. Herkül'ün ateşten kılıcı varsa, Thor'un alev alev çekici var. Yunan kültürünün İskandinav destanlarına etkisi tartışılır ancak Olimpos'taki hikayelerin günümüze daha ciddi yordamlarla aktarıldığı kesin. Hem düzyazı hem de şiir olan Edda'ların sahip olduğu mizahi unsurların çokluğu dikkat çekici. Özellikle ne zaman kağıda aktarıldığını bildiğimiz Nesir Edda'yı kimin yazdığını biliyoruz: Snorri Sturluson. Kendisi şahane bir Hıristiyan. Derlediği söylencelerde, bir bakıma Vikingler, hem Tanrılardan yardım umuyor hem de onların insani ve Tanrısal yönleriyle dalga geçiyorlar. Snorri Sturluson, ülkesinin tarihi ve söylenceleri hakkında her şeye hakim. İzlandalı zengin bir çiftçi, siyasi önder, bir sefir ve dönemin Norveç kralı Hakon Hakonarson'un emri altında bir hizmetli. Şiir de yazan Sturluson, nesir olan Edda'yı genç şairlere bir kılavuz olarak 1220 yılında hazırlamış. Kitap, üç bölümden oluşuyor: Skaldskaparmal ve Hattatal biçiminde. Giriş bölümünü ise Gylfaginning çatıyor. Edda kelimesinin karşılığı tam olarak bilinmiyor. Belki de Sturluson'un köyünün adı olan Oddi'den geliyordur. Gylfaginning, bir anlamda Kuzey söylencelerinin bir özeti. Gylfi, İskandinavların ilk hakanı. Efsanevi. Burada Odin aramıza zuhur eder. Snorri, ardından, bir araya getirdiği mitolojik unsuru kurgulayarak aktarır, okura. Bu metinlerin aslına sadık olduğu bu yüzden şüpheli. Detayların yoğunluğunun, Sturluson'un mevzuya üst düzeyde vakıf olduğunun bir göstergesi olmasına rağmen. Kitabın ilk iki bölümü tıkır tıkır işliyor. Zaten yazarın ölümünün ardından tamamlandığı düşünülen giriş bölümünün amacı, okuru Skaldskaparmal'a hazırlamak. Bir bakımdan, genç şairlere şiir dilini öğretmek, geleneksel terimleri kapsayan geniş bir kelime haznesi kazandırmak ya da şiirleri takip edebilmeleri için şiirlerde yer alan eğretilemeleri doğru anlamalarını sağlama düzeyinde çalışılmış. Son bölüm Hattatal, ilk dönem İskandinav saray şairleri tarafından kullanılan çeşitli şiir teknikleriyle donanmış. Bu bölüm ağıtlarla doludur. İlki, Kral Hakon Hakonarson'a yakılmış. İkincisi onun kayınpederine. Sonuncusunda her iki acı bir araya gelmiş, türkü olmuş. Loki bu metinlerde başat rolü üstleniyor. Onun üzerinden dokuz dünyalı atmosfere geçiyoruz. Bu önemi biraz da Dumezil yardımıyla belirliyoruz. Nesir Edda'da tüm doğa olayları Olimpos'ta olduğu gibi mitolojik öykülerle yakalanır. Bu anlatılarda, Viking kültürünün birer parçası olan hayvanları, ev eşyaları, ritüelleri, alışkanlıkları, hastalıkları okuruz. Her bir doğa olayı farklı bir Tanrı tarafından gerçekleştirilir. Bir güç dengesi içerisinde Tanrı ve Tanrıçalar yaşamlarını sürdürürken, biz de Norse dilinin inceliklerini öğreniriz. Bu açıdan ayını zamanda elimizdeki, etimolojik bir kaynak. Sıklıkla yazarın araya girip sesini duyurduğu bu metinlerin sağaltılmış olduğu yönünde eleştiriler bir yana, kullanılan sembollerin, metaforların ve eğretilemelerin İskandinav mitleri bağlamında yeniden yorumlanmasına yardımcı olan bir metin. Belki de Sturluson'un amacı bu. Sıkı bir mümin olan Sturluson, ortaçağın sonlarında Orta ve Güney Avrupa sakinlerini korkutan Vikingleri, belki de Nesir Edda'sıyla biraz daha evcilleşirdi. Tüm bunlardan sonra, ortaçağda, Her askerin bir komutan olduğu Vikingler ölümcül kılıçları ve baltalarıyla yurdunuza doğru geliyor, onlardan korkuyor musunuz? denilseydi, Hayır, korkmuyoruz, diye cevap verilmesi neredeyse imkansızdı. Şükür ki bu çağda yaşıyoruz, Vikingleri seviyoruz. Yakın zamanda Vikinglere gösterilen ilginin yeniden canlanmasında, hiç kuşkusuz, en önemli etmen Vikings dizisi. 2013'te başlayan dizi, doksan bölümlük dev bir yapım haline geldi.


Öyküde ritim dendiğinde ilk akla gelecek isimlerden biri de Wolfgang Borchert'tir. Borchert, coşkulu, şiirsel öykülerini bütünüyle ritmin gücüne yaslar. Melankoli, hüzün ve başkaldırıyla ördüğü öykülerini müziksel araçlarla destanlaştırır. Borchert, öykülerinde, bu kısacık hayatının sorumlusu gördüğü savaşla hesaplaşır. Savaş atmosferini, silah seslerini, korkuları, ölümleri çok sesli bir besteye dönüştürür. Örneğin Kedi Donmuş Karda öyküsünde, doğayı ritmik bir unsur olarak kullanır. Wolfgang Borchert hemen her öyküsünde ritmi temel bir öge olarak kullanır. Bir öykü kitaplığında bulunması gereken önemli kitaplardan biri de Wolfgang Borchert'in (1921-1947) Ama Fareler Uyurlar Geceleyin kitabıdır. Borchert yirmi altı yıllık küçücük hayat serüveninde ölüm ile en gerçek yüzleşmeyi yapmış bunun sonucunda da ölüm ve hayat ikilemini öykülerine ustalıkla yansıtmıştır. Gece, yıldızlar, ölüm, yalnızlık, savaş, hayat, fanilik, kent kavramları etrafında kurduğu öykü dünyası; yaşamsal deneyimlerinin sanat katına yükseltilmesi sonucu derinleşir, zenginleşir ve kalıcı insanlık dramına dönüşür. Asıl şaşırtıcı olanı bütün bunları ömrünün iki yılına sıkıştırabilmiş olmasıdır. Bir savaş mağduru ve kayıp kuşağın bireyi olarak dönem gençliğinin çığlığını, ağıdını, başkaldırısını yazmak ona düşer. Ölümleri, açlıkları, yalnızlıkları içtenlikle dile getirdi. Alman ruhunun acı inleyişlerini kağıda döküyordu. Siperleri, mezarlıkları, yangınları en acıtıcı bir şekilde anlatıyordu. Savaş sonrası yersiz yurtsuzları, yenilgileri, toplum dışına düşmüşleri, bedensel ve ruhsal acılar çeken insanları kayda geçirir. Bir acılı kuşağın yaşadıklarını unutuşa terk etmeden abideleştiriyordu. Sadece yazmıyor, besteliyordu. Çünkü bir sesti, bir çığlıktı yazdıkları. Gür ve dramatik. Aynı zamanda acıyı, kaba, abartılı çizgilerle değil; incelikle dokurken, yüzeysel bir aksiyondan çok, içsel bir sızı olarak işliyordu. Öykülerinde yenilginin değil, öfkenin ve başkaldırının yüceltimi vardır. Amaç bu güzelim hayatı yaşanmaz kılan olumsuzlukları mahkum etmek, insan deneyiminin altını çizmektir. Hastanede yazdığı ve en güzel öykülerinden biri olan Karahindiba öyküsünde hayat coşkusunu emsalsiz bir simge ile dile getirir. Öyküde, hücreye kapatılan anlatıcının hissettikleri, psikolojisi Borchert'in kendisi de hücrede kaldığı için belgesel bir dramaya dönüşür. Öyküde ritim dendiğinde ilk akla gelecek isimlerden biri de Wolfgang Borchert'tir. Borchert, coşkulu, şiirsel öykülerini bütünüyle ritmin gücüne yaslar. Melankoli, hüzün ve başkaldırıyla ördüğü öykülerini müziksel araçlarla destanlaştırır. Borchert, öykülerinde, bu kısacık hayatının sorumlusu gördüğü savaşla hesaplaşır. Savaş atmosferini, silah seslerini, korkuları, ölümleri çok sesli bir besteye dönüştürür. Örneğin Kedi Donmuş Karda öyküsünde, doğayı ritmik bir unsur olarak kullanır. Wolfgang Borchert hemen her öyküsünde ritmi temel bir öge olarak kullanır. Wolfgang Borchert'in öykülerini açıklayacak ikinci sözcük ise şiirselliktir. Öykülere coşkulu, lirik bir atmosfer hakimdir. Anlatıcı kendi sesiyle değil duygu anının sesiyle konuşmaktadır. Şiirsel öykülerde, soyut, imgesel, simgesel bir anlatım tercih edilir. Bu öykülerde, dil işçiliği iyice incelmiş, felsefi boyut derinleşmiş, anlam soyutlama/metaforlarla zenginleştirilmiş bir haldedir ve okurdan dikkat/çaba isteyen biçimsel bir yapı oluşturulmuştur. Yoğunluk ve şiirsellikle anlam parlatılmıştır. Akışkanlık, şiirsellik ve yoğunlukla oluşturulan öykülerde anlam öbekleri simgesel ifadelerle izah edilir. İşte tüm bu özellikler de onu kaçınılmaz olarak düzyazının gerçekliğinden uzaklaştırıp şiire, onun imkanlarına başvurması sonucunu doğurur: Şiirsellik tam da budur. Wolfgang Borchert Kargalar Akşam Yuvalarına Uçar öyküsünde, sevgiliden, sevgiden, talihten yoksun, rıhtımdaki iki kişinin; sadece diyaloglarıyla, yoksul ve kimsesiz hayatları, yoğun ve şiirsel bir anlatımla üç sayfada açığa vurur. Çatıların Üstünde Konuşmada öyküsünde ise yalnızların, kimsesizlerin dünyasına eğilir. Trenler, Öğlesonraları ve Geceler öyküsünde, insan ve trenin aynılığını anlatırken soluk soluğa, şiirsel bir metin oluşturur. Onun pek çok öyküsü savaş karşıtı bir manifesto gibidir. Yıkıcı savaşın mağduru Wolfgang Borchert, savaşın ruhlarda, bedende, toplumda yarattığı dramları ustalıkla öyküleştirdi. Öykülerindeki kar motifinin çokluğunu, Rusya'da yaşadığı savaş atmosferine bağlamak mümkündür. Savaşı en ağır şekilde mahkum ederken bunu kaba bir mesajla değil, etkili göndermeler, ince ayrıntılar ve vurucu imgelerle gerçekleştirir. Saz Benizli Kardeşim öyküsü bembeyaz karlar içinde yatan gencecik asker ölüsüne yazılmış bir ağıttır. Jesus 'Benden Paso Artık' Diyor öyküsü de yine dokunaklı bir savaş dramını işler. Savaşta mezar kazıcılardan biri, her Allah'ın günü onlarca mezar kazmaktan bıkmıştır. İnsanların, insanlık dışı cesetler olarak üst üste yığılması onu dehşete düşürür ve askerden firar eder. Bowling Oyunu öyküsünde, siperde; silah, öldürme, savaş üzerine konuşan askerlere mikrofon uzatılır. Savaşın saçmalığı bir cinnet hali olarak sunulur. Wolfgang Borchert bu türün en güzel örneklerini de vererek hayat ve eserini bütünlüğe ulaştırmış bir yazardır. Bu anlamda sadece Alman edebiyatı değil, dünya öykücülüğü de bu yaşama ve eserlere çok şey borçludur.


Shakespeare, dünyada birçok insanın alıntı yaptığı yazarlardan, ozanlardan birisi. Ticari girişimlerini tiyatro formundaki eserleriyle geniş kitlelerle buluşturan İngiliz şair, matbaanın etkisiyle dünyanın en fazla dilde dolaşan yazarlarından biri olarak kabul edilebilir. Hayat serüvenimde birçok defalar yolumun kesiştiği Shakespeare'in doğduğu yer olan Stratford upon Avon'a gittiğimde beni hiç de ilham veren bir manzara karşılamamıştı. Daha çok hasadını yapmış köylüleri eğlendirecek dönemsel bir işletmenin mahir girişimcisi olarak canlanmıştı zihnimde Shakespeare. İşlerini büyütmesi için Londra'ya gidip daha kalabalık bir kitle edinmesi şarttı ve öyle de yapmıştı. Kurduğu dil, üzerinde güneş batmayan İngiliz sömürge topraklarının birlikte tekrarladığı bir mantraya dönüşmüş: Olmak ya da olmamak... Bir ihtimal daha var Türkçe söylemek gerekirse. Paris'te ziyaret ettiğim İngilizce kitap satan Shakespeare and Company kitapçısı gurbette yalnız düşmüş İngilizce konuşan bir yabancının kendini yalnız hissetmemek için nasıl bir zihin geliştirdiğini gösteriyor. Dil sizinle birlikteyse yalnız sayılmazsınız, orada kocaman bir dünya kurabilirsiniz. Benzer isme sahip Varna kitapçısı: Shakespeare and Friends. O da bugün Bulgaristan sınırlarında yer alan bir kitapçı. Sahibesi Amerikalı tıpkı Paris'teki kardeşi gibi... Sözün gücüne inanmak için müthiş bir gözlem alanı sunuyor. Arkadaşlarımdan biri İskenderiye'ye yerleşti ve çocuklarından birinin gittiği okul İngilizlere ait. Derslerinden biri de Shakespeare. Tarihi, coğrafyayı ve edebiyatı hep Shakespeare üzerinden okuyorlarmış. Shakespeare onların hayatının bir parçası. Türkiye'ye geldiklerinde bir sahafa gidip ?? köşede kalmış kitaplardan birine göz atmış: Yaz Ortasında Bir Gecelik Rüya... Bir Yaz Gecesi Rüyası olarak bilinen kitabın Türkçe'de bu isimle bilinmeden önceki hali. Shakespeare, Üsküdar'da. Kitabı eline geçiren küçük kızım iştahla okumaya başladı. Araya sıkışmış bir formalık Kumarcılar'ı da kitabın bir cüzü sanmış. Durmadan konuşturuyor oldu ilk yorumu. Kitap ilgimi çekti ve göz attım. Genişçe kaleme alınmış takdim yazısı Cumhuriyet'in ilk dönemine ait olduğunu işaret ediyordu. Takdim yazısındaki edebi lezzet, Şekispir hakkında verilen tafsilatlı malumat yayıncının bu kitaba verdiği önemin göstergesiydi. Sadece satış yapmak, para kazanmak üzerine neşredilmemişti anlaşılan. Takdim yazısının altında imza: Kitapçı İbrahim Hilmi. İlk defa karşılaştığım bu ismin beni götürdüğü adres: Olmak ya da olmamak... Bugün Romanya sınırları içinde başlayan bir aile hikayesi, İstanbul'a uzanıyor. Osmanlı'nın son dönemlerinde yayıncılık işine giriyor İbrahim Hilmi. Askeri yayıncılık revaçta, zabitler için yayınlar gerekiyor. Gayretle başlıyor işe. Sonra dönem değişiyor. Çeşitlerini farklılaştırıyor. Ders kitabı dahil olmak üzere farklı eserler basıyor. Aralarında atlaslar da var. Ahmet Rasim ve Hüseyin Rahmi ile Boşboğaz ve Güllabi dergilerini çıkardığı da hakkında verilen bilgiler arasında. Bıkmadan usanmadan yayıncılığa adanmış bir hayat. Ne var ki hem coğrafya hem de alfabe değişiyor. İbrahim Hilmi elinde artık geçerliliğini yitirmiş ders kitaplarıyla kalakalıyor. Yeni harflerle baskı için gayret ediyor ve her kitabını ülkenin gelişmesi için eşsiz bir imkan olarak görüyor. Elimdeki Shakespeare eserinde soy adı yok. Ansiklopedi maddesinde İbrahim Hilmi Çığıraçan olarak geçiyor ismi. Soy adı kanunundan önce de Tüccarzade. Belli ki o da pek beğendiği Shakespeare gibi tüccar yanı olan bir kültür insanı. Takdim yazısındaki iyimserliği ve kelimelerin içinde parlayan gayreti takdire değer. İbrahim Hilmi'nin yayıncılık gayretini damının pek çok yerinden su sızan eski bir evde koşuşturarak tamir etmeye çalışan becerikli bir ustaya benzetebiliriz. Ne var ki çaba içinde olduğu zamanlarda yağmur devam ediyordu. Şimdi o yağmurun dindiğini ve çatının esaslı bir tadilattan geçtiğini söylemek mümkün. İbrahim Hilmi'nin şahsi gayretleriyle ateşini söndürmediği ocakta yüzlerce yayıncı binlerce kitapla kültür ateşini diri tutuyor. Eski bir kitabın takdimindeki duru ifadeler ise onun kendi çağına olan tanıklığı.


Yokluktan gelip kendini zenginlerle ünlülerin arasında bulan ama yanlarında kendini hep bir fino köpeği gibi hisseden ve başkalarını eğlendirme mecburiyetinden yakınan Truman Capote, ateşli bir silahı andıran bir intikam romanı yazmaya başladı ve bütün hayatı değişti. Üç bölümünü okuyabildiğimiz Kabul Edilmiş Dualar'ın akıbeti meçhul, tamamlanıp tamamlanmadığını bilmiyoruz. Kimilerine göre yazarı tarafından yok edildi, kimilerine göreyse bir banka kasasında tutuluyor. Kurgu dışı romanın en büyük ustalarından Truman Capote bir gün bir kitap yazdı ve bütün hayatı değişti. Ama durun, anlatmaya en başından başlayalım... Yoksul bir ailenin oğluydu. Çocukluğu kendi deyişiyle, tıka basa yokluklarla dolu bir yılan deliğinde geçmişti. Ne ailesi vardı, ne konuşacak kimsesi. Sevgiye, umuda, geleceğe dair hayallere de yer yoktu o yılan deliğinde. Bir tek kitaplar vardı. Küçük Truman oburca bir iştahla eline geçen her şeyi okuyordu. Zamanla karanlık geçmişini geride bıraktı ve yazmaya başladı. İnce yüz hatlarıyla epeyce yakışıklı sayılacak bir genç adamdı ama nörotik, kaygılı, aşırı hassas ve alıngandı, incineceği korkusuyla insanlara temkinli yaklaşıyordu. Gelecekte dönüşeceği yıkıcı karakterin ipuçları belki buralarda gizliydi. Zamanla cüretkar, intikamcı ve hakkında konuşulmasını zerre umursamayan biri haline geldi. İlk romanı Başka Sesler, Başka Odalar yayınlandığında 23 yaşındaydı. Kitap yayımlanır yayımlanmaz edebiyat dünyasının ve yüksek sosyetenin göz bebeği haline geldi Capote. Herkes onunla tanışmaya, konuşmaya can atıyor gibiydi. Şairler, yazarlar, ressamlar, aktörler, yönetmenler, yapımcılar, galericiler, müze sahipleri, iş adamları, iş adamlarının eşleri, aylak mirasyediler... Tiffany'de Kahvaltı, Gece Ağacı, Bukalemunlar İçin Müzik arka arkaya yayımlandı ve yazdığı her kitapla birlikte Capote'nin parıltısı daha da arttı. Kansaslı bir çiftçi ailenin bir psikopat tarafından hunharca katledilmesini konu alan kurgu dışı romanı Soğukkanlılıkla yayınlandığında artık zirvedeydi. Katil Perry Smith'le hapishanede yaptığı baş başa görüşmelerden yola çıkarak yazdığı kitap ona uluslararası alanda da saygınlık kazandırdı. Ardından başta sözünü ettiğim kitaba, kurgu dışı yeni romanına geldi sıra. Bu kitap için, Proust'un Fransa'da yarattığı etkiyi Amerika'da yaratacak ve benim başyapıtım olacak, diyordu Capote. İlhamını Avilalı Azize Teresa'nın, Kabul edilmiş dualara, kabul edilmemiş olanlardan daha fazla gözyaşı dökülmüştür, sözlerinden alan bu romanın adı, Kabul Edilmiş Dualar olacaktı. Okuru hararetlendirmek adına Esquire dergisinde ilk iki bölümü yayınladı. Derken sıra üçüncü bölüme geldi. Esquire'ın Kasım 1975 sayısı bayilere düştüğünde New York sosyetesi, hayatının en büyük tokadını yedi. Dergide, Kabul Edilmiş Duaların üçüncü bölümü olan La Cote Basque yayınlanmıştı. New York sosyetesi bir süre donup kaldı. Ardından herkes telefona sarıldı. Esquire'ı gördün mü? diyorlardı tanıdıklarını, arkadaşlarını teker teker arayıp, okur okumaz beni ara. Hizmetçiler bayilere gönderiliyor, harıl harıl dergiler aldırtılıyor, bazıları içinde kendi adlarını görmedikleri için derin bir nefes alırken, o kadar talihli olmayan diğerleri dehşete kapılıyordu. En karanlık rüyaları ve en büyük sırlarıyla bir dergi sayfasında yüzleşecekleri hiç akıllarına gelmemişti. O güne dek verdiği röportajlarda, tabancayı andıran bir roman a clef tasarladığını anlatıyordu; kabzası, tetiği, namlusu hatta mermisi bile olacaktı bu silahın. Ateşlediğimde o mermi görülmedik bir hızla ve kuvvetle fırlayacak, diyordu: Bammm! Namluyu aslında kendine çevirdiğinin farkında değildi, bütün o zengin ve güçlü insanların sırlarını ifşa etmek bir nevi sosyal intihardı. Bizde Sel Yayıncılık etiketiyle yayınlanan Kabul Edilmiş Dualar'da, Soğukkanlılıkla'da yaptığını yapmıştı Capote, yani gerçek insanların gerçek hikayelerini bir roman kurgusu içinde anlatmıştı. Tek farkla, bu kez akıbetini kimsenin umursamadığı bir idam mahkumunun değil, New York jet sosyetesinin, Gloria Vanderbilt, Ann Woodward, Peggy Gugenheim, Babe Paley, Slim Keith, Mona Williams ve Jackie Kennedy'nin kız kardeşi Lee Radziwill gibi önde gelen temsilcilerini anlatıyor, kuğularım diye andığı bu göz kamaştırıcı güzellikteki saygın ve güçlü kadınların gizledikleri sırları, kocalarına ihanetlerini hatta bir tanesinin geçmişte işlediği cinayeti okura altın bir tepsiyle sunuyordu. İçlerinden birinin çok ünlü bir yönetmenle evlenmek suretiyle nasıl sınıf atladığını, bir diğerinin oğlunun on sekiz yaşındaki arkadaşını nasıl baştan çıkarıp kuklası haline getirdiğini öğreniyordu okurlar. Sonradan yazar olan sosyetik güzel, Avrupalı aristokratlarla ilişkilerinden kazandığı paraları porno aktörlerine yediriyordu. Altına kaçırdığı belli olmasın diye donunun içine bebek bezi koyan çapkın armatör karısını uyuttuktan sonra, efsane gece kulübü Studio 54'te genç kız avcılığına çıkıyordu. Yoksul bir ailenin hırslı kızı çok zengin bir ailenin varisiyle evleniyor ve mirasa kısa yoldan kavuşmak için kocasını öldürüyordu ama kayınvalidesi bu skandalla aile şerefleri lekelenmesin diye gerçeği polise anlatmıyordu. Romanın en cüretkar yanı, hemen hemen herkesin adıyla, sanıyla geçmesiydi. Capote'nin şefkatten yahut saygıdan isimlerini değiştirdiği birkaç kişi hariç kitaptaki herkesin kimliği ortadaydı. O değiştirilenlerin kim olduğu da apaçık ortadaydı. Bir fino köpeği gibi sürekli olarak eğlendirmek zorunda hissettiği zenginlerden ve kuşkusuz rakiplerinden intikam almak için yazdığı romanda Capote'nin yerle yeksan etmediği üç kişi var hepi topu. Biri, gerçek Holly Golightly olarak da anılan Carol Matthau. Matthau, gençlik yıllarında baş döndürücü hızlı hayatıyla sosyete sahnesinde esip geçmiş ve bu sebeple Tiffany'de Kahvaltı'ya ilham vermişti. İyilikle anılan diğerleriyse iki Fransız edebiyatçı: Yazarın yaratıcı alandaki ilk destekçilerinden olan ve ona hayatı boyunca saklayacağı gül rengi kağıt ağırlığını hediye eden Colette ile yazarın epeyce yabani ama düşünceli bir insan olarak hatırladığı Albert Camus. Capote içinde bulunduğu durumu henüz tam anlayamamıştı. Kopan fırtınaya bir türlü anlam veremiyor, en yakın dostlarının onu bir anda terk etmesinin altında yatan sebebi bulmaya çalışıyordu. Niye böyle yapıyorlar, ben bir edebiyatçıyım, işim fino köpeği gibi onları eğlendirmek değil, edindiğim her bilgiyi kullanma hakkına sahip olduğumu bilmiyorlar mı? diye soruyordu durmadan. Truman Capote'nin düşüşü hiç beklemediği kadar hızlı oldu. Tıka basa yokluklarla dolu bir yılan deliğinde başlayan hikayesi herkesin gözleri önünde icra edilen çok yavaş ve acılı bir intiharla son buldu. Hiciv ustası Lytton Strachey, İyi bir yaşam öyküsü kaleme almak, iyi bir yaşam sürmekten zordur demiş. Ressam Dora Carrington'la yaşadığı garip aşkı Carrington filminde izleyenler hatırlar, hazırcevaplığı ve cüretkarlığıyla Strachey'nin Oscar Wilde çapında bir yetenek olduğunu düşünenler var. Eserleri dilimize çevrilmediği için o kadarını bilemiyoruz ama bu söylediğinde haklı olabilir. Ustalıkla kullanılması gereken çift taraflı bir silah şu yaşam öyküsü denen şey çünkü birisini yazmak, onu hem yüceltmek hem de sıradanlaştırmak anlamına geliyor. Yaşam öyküsü yazılacak kişinin hem kimseye benzemeyen, hayranlık duyulası yahut korkulası yönleri gösterilmeli hem de covid-19 çağında toplu taşıma araçlarını kullanmaya mahkum sıradan fanilerinkilere benzeyen zaafları... Okuyucu, vay be, ne adammış ile vay be, o da bizim gibi biriymiş meğer arasında gidip gelmeli. Benzer bir şeyi yıllar sonra Alain de Botton da yaptı aslında. Soğukkanlı bir titizlikle kaleme aldığı kitabı Öp ve Anla, herhangi bir kayda değer başarısı ya da suçu bulunmayan sıradan bir insanın da yaşam öyküsünün romanlaştırılabileceği fikrinden doğdu. Anlattıklarına bakılırsa Botton, çevresine bir müddet alıcı gözüyle baktı ve sonunda av olarak karşılaştığı en özelliksiz kadını seçti. Allem edip kallem edip ona kendini sevdirmeyi başardıktan sonra da kadınla mahrem bir ilişkiye girdi. Her şeyini öğrendi kadının; geçmişini, aşklarını, zor zamanlarını, güzel zamanlarını... Mektuplarını okudu, fotoğraflarına baktı hatta arada ilgisini çekenleri çaldı. Böylece yaşam öyküsü yazarının, anlatmayı seçtiği kişiyi şahsen tanımasının gerekmediği yolundaki yaygın kabulü yerle bir etti. Bu iki yazarın cüretkarlıkları gene de sınırlıydı. Sonuçta Botton zar zor da olsa yaşam öyküsünü yazdığı kişiyi ikna etti ve kitabını onun izniyle bastırdı. Henry James'e gelince; izin almaya gerek duymuyordu belki ama olayları, isimleri değiştiriyor, ayrıntıları hayal gücüyle zenginleştiriyordu.