Alev almış zihnin kıvılcım fikirlerine nasıl yetişsin kelimeler? Ancak küle dönünce dile düşer düşünceler. Peki ya alev almış gözler? Namlu gözler, tek bir bakışıyla dahi tetikler. Namlu gözlerin en namlısı Ali Şeriati'yi de böyle yakıp yıkan bir nazar vardır. Louis Massignon'u, Şems'in Mevlana'yı çarptığı gibi kendisini çarpan bir yıldırım olarak tasvir eden Şeriati, ayrıca Onu görmemiş olsaydım ne yoksul bir ruhum ne vasat bir kafam ve ne sönük bir bakışım olacaktı der. -Oi Va Voi'den Refugee eşlik edebilir bu yazıya- Oturdum ve mum ışığının güzel cilvesine gözlerimi diktim. Yeryüzündeki hiç kimse masamın üzerindeki bu muma nasıl baktığımı bilemez. Sınıfta her zaman pencereden dışarı bakan, ders kitapları yerine gece yarılarına dek kitap okuyan genç Ali, Belçikalı sembolist yazar ve şair Maurice Maeterlinck'in mumu söndürdüğümüz zaman alevi nereye gidiyor? mısraının peşinde kendi tefekkür yolcuğunu başlatacaktı. Ruhu, kendi değerler hiyerarşisinin zirvesine koyan, ruhsal aşka meyil ve düşünce üzerine şekillenen tefekkürünün mumla başlaması büyülüdür. Yalnızlık Sözleri'nde Ah! Benimle mum arasında ne büyük bir benzerlik var. Mum ben değil miyim? cümlesinin geçtiği sayfalar onun muma dair sırrını ifşa eder niteliktedir. Namlu gözlerin en namlısı Ali Şeriati'yi de böyle yakıp yıkan bir nazar vardır. Louis Massignon'u, Şems'in Mevlana'yı çarptığı gibi kendisini çarpan bir yıldırım olarak tasvir eden Şeriati, ayrıca Onu görmemiş olsaydım ne yoksul bir ruhum ne vasat bir kafam ve ne sönük bir bakışım olacaktı. der. Böylelikle Şeriati'ye bu denli tesir eden bu nazar bir Müslümana değil dindar bir Hristiyan'a ait olacaktı. Ruhsal, zihinsel, kalbi çekicilik de var. Şahsiyeti, benliği çekici olanlar... Çekiciliğin bedene, beden diline indirgenmesi fahiş bir yanılgı bu yüzden. Bazı düşünür, yazar ve kitaplara duyduğumuz dikkat; bu soyut çekiciliğin varlığının en büyük işareti. Ve sürükleyici kitaplar gibi sürükleyici insan da var. Varlığının enerjisiyle varlığınızı tetikleyen, ruhunuza tesir eden, zihninizi tahrik eden, kalbinizin ritmini değiştiren insanlar. Paris'te Sorbonne Üniversitesi'nde doktora yapan Ali Şeriati'nin dönemin en moda felsefelerinden egzistansiyalizme olan alakası tesadüf değildir. Sartre gibi dönemin varoluşçularıyla bağ kuran Şeriati, kendi doktrinini onlarınkiyle mukayese ederek incelikli bir ayrıma varır. Şeriati, Dua kitabında yalnızlığın felsefe, sanat ve edebiyatın ruhu haline geldiğini söyleyerek Heidegger, Sartre, Jaspers, Beckett ve Erich Fromm gibi düşünürlerin yalnızlıktan bahsettiğini ama onlar gibi yalnızlık kelimesini seçmekle hata ettiğini söyler. Batılı Varoluşçuluk, hiççilik ve modern absürtlüğün kast ettiği yalnızlığın, kendi yalnızlığıyla örtüşmediğini fark ederek; Varoluşçuların başat kavramlarından olan solitudeye karşılık Ali Şeriati kendi ontolojik yalnızlığını ayrılık kavramıyla isimlendirir. Ali Şeriati 20. yüzyılda bir Müslümanın soluduğu entelektüel atmosferin sosyalizm, varoluşçuluk ve İslam üçgeniyle sınırlı olduğunu ifade eder. Şeriati bütün doktrinlerin en değerlisi diye övdüğü Varoluşçuluk için ise şöyle diyordu: Egzistansiyalizm insan varlığına asalet vermenin başka bir türüdür. Bu yüzyıla bu egzistansiyalist izahlar demode geliyor artık, insanlar gökyüzünde değil dokunulabilir gerçekler istiyor çünkü. Bir hakikati yok etmek istiyorsan; ona iyi saldırma, onu kötü savun sözüyle Şeriati, hakikati ifade etmenin en iyi yöntemlerini bulmaya çalışır. Ali Şeriati, tehlikeli zamanlar ve tekinsiz ortamlarda kendi hakikatini söyleme cüreti gösterir. Bunu yaparken her cenahtan gelecek olumsuz yakıştırmaların riskini de göze alarak, fikri radikalliğini ilan etmiş olur. Örneğin, Fatıma Fatımadır kitabında kadının cazibesi ölçüsünde alınıp satılan ekonomik bir meta konumunda olduğunu ve kapitalizmin kadını kendi işine yarayacak şekilde dizayn ettiğini ifade eder. Kierkegaard'in Korku ve Titreme'si gibi iyi bir şerh olan Hac kitabında Şeriati; rahatsız eden bir soru sorar yine: Senin İsmail'in Kim? Ancak sen bilebilirsin, başkası değil. Belki eşin, işin, yeteneğin, gücün, cinsiyetin, statün vs. Ne olduğunu bilmiyorum, ama İbrahim'in İsmail'i sevdiği kadar sevdiğin bir şey olmalı. Şeriati, insanı hakikati bilmekten ve duymaktan alıkoyan, özgürlüğünden çalan, görevlerini yerine getirmeyi engelleyen ve insanın sorumluluk kabul etmektense meşrulaştıran sebepler üreten her şeyi İsmail'in işaretlerinden sayar. Okurun yazarını seçişi gibi tıpkı yazar da seçer okurunu. Aşk, her tezatlığa ve mümkünsüzlüğe misafir olduğu gibi yazar ve okur ilişkisine de sirayet eder. Yaşamayan bir yazara aşık olunca; okunmamış her kitabını, açılmamış bir mektubun heyecanıyla tutar okurun elleri. Yaşamayan bir yazarı sevmek, gerçeküstü bir etki yaratır. Her şey tuhaf rastlantılarla muştulanır. İnsan bir şeyi çok fazla sevince sevgisine karşılık olarak Rastlantılar Nişanı bahşedilir ona sanki. Bu fikrin sahibesi bu yüzden kabir ve kalbi benzetir birbirine. Kalplerin de kabri olurmuş çünkü: Şam'da bir cami: Seyyide Zeyneb Camii. 1990'da açılmış. Meğer kalbinde Zeyneb bint Ali ve Ali Şeriati'yi saklıyormuş. Yalnız yaşımız değil, aklımız da gencecikken aklımızı reşit kılan kitaplar ve o kitapların yazarı vardır. Yalnız o kitapların yazarı değil, gözleriyle irşat eden, acıyan akılların mürşidi vardır. O'ydu. Benimki O'ydu. Şeriati, ruhunu ateşe veren gözler için Onu görmemiş olsaydım ne sönük bir bakışım olacaktı demişti. Kendi bakışının kimlerin ruhunu ateşe verdiğini bilmeyecek. Ne hazin. Ahıskalı, M. M. (2019). Bir Kültür Gerillası: Fecr Yayınevi. Şeriati, A. (2013). İbrahim le Buluşma: Fecr Yayınları. Şeriati, A. (2015). Kendini Devrimci Yetiştirmek: Fecr Yayınları. Şeriati, A. . Dua: Fecr Yayınları.


Müstear Adresler Hüseyin Su'nun Ekim 2020'de Şule Yayınları arasında çıkan kitabı. Daha adından başlayan bir gizem sizi kitaba çağırıyor. Müstear isimlere aşina iken müstear adresler büyük bir merak uyandırıyor. Deneme ve anılarla bezenmiş bir kitap Müstear Adresler. Üç bölümden oluşuyor kitap; Müstear Adresler, İz Bırakan Adresler, Ufuk Adresler. Bir kitap okuyorsunuz ve karşınızda mekanlar, hayatlar, kişiler, yaşanmışlıklar tören geçişi yapıyor adeta. Adresler belli olmasa da kişiler bir siluet gibi belirse de siz bütün parçaları tamamlayarak çeviriyorsunuz sayfaları. Çünkü canlı bir tarihin ete kemiğe bürünmüş hali vardır elinizde. Müstear Adresler Hüseyin Su'nun Ekim 2020'de Şule Yayınları arasında çıkan kitabı. Daha adından başlayan bir gizem sizi kitaba çağırıyor. Müstear isimlere aşina iken müstear adresler büyük bir merak uyandırıyor. Deneme ve anılarla bezenmiş bir kitap Müstear Adresler. Üç bölümden oluşuyor; Müstear Adresler, İz Bırakan Adresler, Ufuk Adresler. İlk bölüm Müstear Adreslerin girişinde zihnimizde şekilleniyor bir adresin nasıl olup da müstear olabileceği. Yaşıyoruz, mekanları hayatımızın merkezine alıyoruz ama bir bakıyoruz aslında her şey bir göçebe ruhun hercailiğinden ibaretmiş. Görünen ile yaşanan arasındaki derin uçurum da buradan geliyor. Biz aslında mekanları değil olayları yaşıyoruz. Bir şeyin zihnimize yerleşmesi için fıtratımızla uyuşması gerekiyor. Hüseyin Su'nun verdiği örneklerden hareketle şunu düşünebiliriz; Necip Fazıl'ın Kaldırımlar şiirini okuruz ama o kaldırımların neresi olduğunu düşünmeyiz. Böylelikle şiirin somut bir imgesi bizim dünyamızda müstear bir hale bürünmüş olur. Elbette bu mekan bizim için müstear olsa da Necip Fazıl için gerçek bir mekandır. Müstear adresleri tam olarak ifade etmese de yazar bize öyle bir yol tarifi yapıyor ki gönül yoluyla gidilip bulunacak adreslerin ardına düşüyoruz. Burada Hüseyin Su belli bir adres vermiyor ama gönül birlikteliği olanların aklına; merkez insanların kişisel büroları ifadesinden hemen Eskişehir ve Atasoy Müftüoğlu geliyor. Zaten kitabın ilerleyen sayfalarında Atasoy Müftüoğlu'nun Mekanları isimli bir bölüm de var kitapta. Hüseyin Su, Edebiyat dergisi geleneğinden gelen bir yazar. Bu geleneği çalışmalarıyla sürdüren isimlerin ilk sıralarında geliyor Su. Edebiyat dergisi mekanları ve Nuri Pakdil kitapta en hacimli yer tutan bölümler... Bu bağlamda sadece dergi büroları değil bu yola çıkmış emek ve yürek insanlarının evlerine de dikkat çekiyor Hüseyin Su. İz Bırakan Adresler bölümünde karşımıza sırasıyla Akif Emre, Abdallar, Nurullah Ataç ve Tomris Uyar çıkıyor. Akif Emre ve İslamcılık Düşüncesi üzerine yapılan tespitler kitabın omurgasını oluşturuyor. Fani dünyada mekan arayanlar için yurt edinecekleri adresler var bu bölümde. İslam en büyük mekan. Yeter ki idrak edilebilsin. İnce Uçlu Bir Kalem başlıklı bölümde Tomris Uyar'ı anlatıyor Hüseyin Su. Burada, edebiyatın birçok türünde eser veren isimlere değiniliyor, edebiyatın yazma mekanına dikkat çekiyor Su. Önemli olan yazarın, yazdığı her türde verdiği eserleriyle o türün hakkını vermiş olmasıdır. diyerek çok yerinde bir tespit yapıyor. Son bölümün son iki yazısı Ufuk Adres başlığını tam anlamıyla karşılıyor. Nuri Pakdil'in Edebiyat Kuleleri ve Batı Notları üzerine kaleme alınmış iki yazı var burada. Hüseyin Su, Nuri Pakdil'i anlatırken bütün kelimelerini daha bir özenle seçiyor. Bütün yol işaretlerini Pakdil'in ruh iklimine çeviriyor. Bu mekan, adres bir kurtuluş reçetesi gibi yer alıyor kitapta. Müstear Adresler kitabı okununca aslında herkes kendisinin de bir ya da daha fazla müstear adresinin olduğunu fark ediyor. Gitmesek de içimizin bir yerlerinde her zaman tetikte duran ilk fırsatta gönül haritasıyla yollara düşülecek müstear bir adres. Hüseyin Su, dünya hayatında insana ferahlık veren adresleri paylaşmış okuyucular ile. Bu adresler ne kadar çok olursa insan o kadar güvende ve huzurda hissediyor kendini. Adres müstear olsa da muhabbet oldukça gönülden her zaman.


Hikmet Hükümenoğlu, Körburun'daki uzun ve hacimli anlatısının ardından Aşka İnanmayanlar İçin Aşk Öyküleri ile kısa formlarla da nelerin başarılabileceğini gösteriyor; çağdaş Türk edebiyatı adına yüz akı bir öykü kitabı. Adına kılıçların şakıdığı, mürekkeplerin sel olup aktığı, hayatın ve edebiyatın gündeminde tükenmez bir yerin sahibi aşk hakkında romanslar, destanlar, mesneviler, ciltler dolusu şiirler, ucuz aşk romanları, epik hikayeler, başucu kitabı klasikler ve daha niceleri yazıldı... Hükümenoğlu öykülerinde aşkın epik tarafını değil de tam da hayatın içindeki o eksik, hasarlı, çoğunlukla sonu mutsuzluğa açılan taraflarını anlatmayı tercih ediyor. Aşk Öyküleri No. şeklinde numaralandırdığı altı kısa metnin tamamı, hızlandırılmış bir şekilde, insanın aşk adını verdiği o tutkunun, kıvılcımın, çekimin nasıl olup da büyük bir mutsuzluğa dönüştüğünü gösteriyor. Sosyal veya ekonomik statü farkından dolayı bitiveren şehirli aşkların yanında, orta sınıfın aşklarında evlilik öncesi heyecanların evlendikten sonra klişe hayatlara dönüşümünü veren bu kısa metinler, bizim büyük mutsuzluğumuzun aldığı farklı halleri gösteriyor. Bu metinlerin çabuk gelişen hikayesini bıçak gibi kesen sonların okurda oluşturduğu rahatsızlık hissi de, bu mutsuzluk vurgusunu güçlendiriyor. Şu mesela: Sonra evlendik, iki çocuğum oldu; biri kız biri oğlan. Oğlanın ciğerleri sürekli su topluyor, doktor doktor dolaşıyoruz. Bu ifadelerin basitliğine karşıt bir çarpıcılığı olması, Hikmet Hükümenoğlu'nun anlatmayı seçtiği karakterlerin sesini bulmakta ve hikayenin yüreğindeki karşıtlığı ortaya koymadaki başarısı bence. Bu kısa hikayelerden başka yedi tane klasik formda öykü var kitapta. Hepsinden bahsetmek bu yazıda mümkün olmasa da, kitabın ilk öyküsünü son öyküye bağlayan o küçük oyunun, okurun yıllar sonra dahi hatırında kalacak naif, buruk bir tat bırakarak bu iki metnin dramatik gücünü yükselttiğini not etmekte fayda var. Bu gruptaki öykülerde aşk, kendisini metinlerin konularında değil ama temalarında gösteriyor. Örneğin, kitaptaki en güçlü öykülerden biri olan Mersedes 80de, yaşlı ve zengin bir çift için şoförlük yapmaya başlayan karakterimizin genç bir kız olur kendileri aşkı, bu eski püskü ama asil arabadan başkası değildir. Kitabın bir diğer dikkat çekici öyküsü Hudut ise, Oğuz Atay'ın Ne Evet Ne Hayırındaki takıntılı aşık karakteri hatırlatıyor. Kötü bir aşk deneyiminden sonra tanıdığı gazeteci abisi ile sınıra, savaş muhabirliği yapmaya gidiyor karakterimiz. Bu bakımdan, güncel bir meseleyi de farklı bir perspektiften ele alıyor Hükümenoğlu. Ama özgün olan, hikayenin bu dengesiz, şiddet eğilimli oğlanın diliyle anlatılıyor oluşu. Aslen trajik olan savaş, bombalar, çöken binalar ve ölen insanların okurda bıraktığı etki, metnin ilerlemesiyle anlatıcının bu tuhaf takıntılı yönünü görmemizle birlikte trajikomik bir hal alıyor. Metnin başarısı tam da burada; anlatıcının tutarsız ve takıntılı olduğunun okura yavaş yavaş hissettirilmesi ile öykünün ritmi giderek yükselerek finalde patlıyor. Aşka İnanmayanlar İçin Aşk Öyküleri, yalnız hikaye anlatmayı seven değil, bir derdi de sırtlanan, okurda etki bırakmayı başaran bir kitap.


Her gün diri olmanın vermiş olduğu sorumluluk ve insanlar arasında bulunmanın ufak tecrübesi ve trajedisi ile... Modern sanat telakkisinin adeta dinselleştiği ve bunun da en önemli etkisini mimarlık alanında gösterdiği bir bağlamda yaşadı Turgut Cansever. Türkiye ekseninde bir yanda pozitivist bir dünya görüşünün diğer yanda da seküler mistik ve yaratıcı insan düşüncesinin egemen olduğu, bilimin dogmatikleştiği bir dönem. Hayat parantezi 1916'da İstanbul'un Fatih semtinde, Atik Ali Paşa'da açıldı Behçet Necatigil'in. Sonra parantezin içerisine bir başka şehir girdi: Kastamonu. Zeki Ömer Defne'nin zilleri çalarken derslere bir bir girenler arasında o hassas ortaokul öğrencisi de vardı. Evlerden, kırlardan, denizlerden duyulan bu ses zil değil şiirin tınısıydı. Çağdaş Amerikan edebiyatının en parlak yazarlarından Michael Chabon'un bir söyleşisini hatırlıyorum. Yaratıcı yazma atölyelerinin desteklenmesi gerektiğini söylüyordu: Tamam, kimse kimseye dahi olmayı öğretemez kuşkusuz ama yazarken hata yapmamak, yazmak denen şeye 'okur' gibi değil de 'yazar' gibi bakmak pekala öğrenilebilir. Nehir söyleşi, ara bir tür. Ne biyografi ne de otobiyografi. Otobiyografi değil çünkü hayatınızı nasıl anlatacağınızı söyleşiyi yapan kişinin soruları belirliyor. O çerçeveyi siz çizemiyorsunuz ve birkaç soruyla hiç istemediğiniz günlere veya olaylara geri dönmeniz mümkün.


Aynur Dilber'in ilk öykü kitabı Az Hüzünlü Bir Yer (İz Yay. 2018), gerçekçi ve gerçeküstü tarzda öyküler içeriyor. Ben kendi payıma, kitaptaki gerçeküstü öyküleri daha çok beğendim. Bu beğeninin elbette öznel bir tarafı var ama gerçeküstü öyküleri neden daha çok beğendiğimi kendime sorduğumda, bunun tek sebebinin benim edebiyat zevkim olmadığını itiraf edeyim. Ne demeye çalışıyorum? Her yazarın, bir zaaf gibi, bir refleks gibi, adeta otomatik pilota bağladığı zaman yazdığı metinleri vardır. Bunu yazarın kendisi de fark edemez veya daha doğrusu, kendisi daha geç fark eder. Sanırım Az Hüzünlü Bir Yer'in gerçeküstü öyküleri yazarın bu reflekslerinden uzaklaştığı için öne çıktılar. Benim bir okuyucu olarak görüşüm bu. Kitapta en beğendiğim öykü olan Kelebek Takvimi hapishaneye girince koğuştaki bütün mahkumları karizmasıyla avcuna almış bir dervişi anlatıyor. Dervişin duvara çizdiği takvim tamamen fantastik bir takvim. Kışın yazı, yazın kışı yaşayabiliyorlar. Derviş bu güce ve dolayısıyla bu etkiye sahip. Diyeceğim, Kelebek Takvimi, genel olarak kitabın karakteristik bir öyküsü değil. Büyülü gerçekçilik diyebileceğimiz bir anlatıma sahip. O halde kitaba asıl rengini veren gerçekçi öyküler neden bahsediyor, diye soralım. Az Hüzünlü Bir Yer'in önemli bir kısmı, mutsuz ailelerin veya mutsuz ilişkilerin öykülerinden oluşuyor. Bu mutsuzluk genellikle kadınların gözünden aktarılıyor. Zaman zaman söz konusu mutsuzluğun anlatıcıları çocuklar oluyor. Kadınlar, kendilerini fark etmeyen, başını telefonlardan kaldırmayan erkeklerden bizarlar. Erkekler, dalgın, meşgul, yoğun... Sözünü ettiğimiz mutsuzluk, zaman içerisinde bir buhrana, bunalıma dönüşüyor. Bunalım ise hastalıklı, marazi bir hal alıyor. Aynur Dilber'in, hocası Güray Süngü'ye benzediği yerler işte bu hastalıklı hallerin anlatıldığı yerler. Kadınları mutsuz eden sebepler arasında, çocuksuzluk, diğer kadınların varlığı, erkeklerin anlayışsızlıkları gibi sebepler var. Yazar, tavrını kadınların lehine olarak belirlemiş. Şunu da belirtmeli ki, öykü eleştirisi yazılarında, öykülerin içerikleri özetlenerek anlatıldıkları için, bu yazıyı okuyan kişiler, yazarların öykülerindeki anlatım başarılarını göremiyorlar. Aktardığımız tespit cümleleri oldukça genel ve alışıldık bir izlenim bırakıyor. Bunu engellemek için, her seferinde, eleştirmenin bazı açıklamalar yapması gerekir. Bu durum Aynur Dilber'in öyküleri için de geçerli. Örneğin Çok Sevenin öyküsü, bir fabrika işçisi olan genç kızın sevdiği erkeği başka bir işçi kıza kaptırışını anlatır. Böyle söylemek öykünün başarısını okura duyurmuyor. Özellikle şunu belirtmek lazım: Aynur Dilber, bir fabrika işçisi genç kızı başarıyla konuşturuyor. Günümüz öykücülüğünde, halktan tiplemelerin öykülerde böylesine canlı bir biçimde yer almaları pek görülmüş şey değil. Zira öykücülüğümüz giderek entelektüelleşiyor. Halkı anlatma başarısını göstermekte zorlanıyor yazarlarımız. Halktan karakterleri, ağzımıza yüzümüze bulaştırmadan, sahiciliğini vererek yansıtmakta mahir değiliz. Bunun sebepleri herkesçe malumdur. Sebepleri konuşarak zaman ve yer kaybetmeyelim ama bu bir hakikat. İşte Dilber'in başarısı burada başlıyor. Karadenizli olduğunu sandığım halktan kişileri öyküleştiriyor, portreliyor. Sahicilik duygusu vererek canlı karakterler var ediyor. Gerçeküstücü bir üslupla yazıldığı halde gene kadın erkek ilişkilerine odaklanan, sembolik anlamda derin mesajlar içerdiğini düşündüğüm Dünyanın Son Harikası öyküsü, kitabın iki yönelimini bünyesinde birleştirmiş. Hem kadın-erkek ilişkilerini işliyor hem de bir rüya atmosferinde geçiyor öykü. Metinde konuşan kadınla karşısındaki erkeğin herkes tarafından izleniyor olması, aslında hayatlarımızın ne kadar şeffaflaştığını ve ne kadar savunmasız hale geldiğimizi gösteren sembolik bir anlatım. Buna bir de, geleneğimizde var olan, akrabaların evli çiftin hayatına gereksizce müdahale edişlerini eklemek yerinde olacaktır. Aynur Dilber, bu kitaptaki Üç Tek, Dünyanın Son Harikası, Kelebek Takvimi, Çok Sevenin, Gök Yıldızları Kabristanı gibi başarılı öyküler üzerine düşünerek, kurduğu öykü dünyasını çeşitlendirmeye ve/veya derinleştirmeye çabalamalı. Az Hüzünlü Bir Yer, başarılı bir ilk kitap. Yukarıda ifade etmeye çalışmıştım; her yazarın bir otomatik tarafı var. İşte bu sakıncalı bir durum. Dilber'in refleksi de bu. Mutsuzluklarını anlatan kadınlar ifadesi ne kadar kolaycılık da olsa, bir anlamda yazarın bu refleksine işaret eder.


Nabokov'u okumak için okumayı bilmek yeterli değildir, aynı zamanda Nabokovca da bilmek gerekir! Bilimsel Rus zekasıyla İngilizcenin dil cambazlığını yoğurduğunuzda, ortaya Nabokovca çıkar. Alışık olmayan bünyede rahatsızlık yaratan Nabokov'un, okurları ilk etapta Nootropic ilaçlara yönlendirmesi muhtemeldir. İlk defa Nabokov okuyacak birinin şu hususlara dikkat etmesi gerekir: Sürekli kullanılan kelimelerin bambaşka anlamlara büründüğünü görmek, o kelimelerin oluşturduğu cümlelerin hızına okurken yetişmek fakat anlam olarak yetişememek zekanızdan şüphe etmenize neden olmasın; sadece, okuduğunuz yazarın çok sıradışı bir yazar olduğunu kabul etmeniz yeterli. Nabokovca söylemek gerekirse; sevgili okur, senin burada zaten yapabileceğin hiçbir şey yok. Türkçede ilk kez yayımlanan İhtişam, Nabokov'un Rusça yazdığı ve daha sonra İngilizceye çevrilen kitaplarından biri. İhtişam'ın nasıl bir roman olduğunu ve ana karakteri Martin'in kim olduğunu, neler yaşadığını ve neleri hedeflediğini, dahası onu bir kitabın sayfalarına taşıyabilecek hangi özelliklere sahip olduğunu Nabokov kimseye bırakmayıp, yine kendisi anlatır: İhtişam'ın ana karakterleri benim diğer 14 romanımın karakterleriyle nasıl bir ilişki içinde duruyor? Martin benim genç erkeklerimin en iyisi, en dürüstü ve en dokunaklısı; küçük Sonya ise, ışıksız kara gözleri ve kaba görünümlü kara saçlarıyla, aşkın cazibesinin ve ilminin uzmanları tarafından benim genç kadınlarımın en tuhaf çekiciliğe sahip olanı, tabii biraz da açıkça huysuz ve açıkça acımasızca çapkın olanı olarak görülecektir. Martin, Nabokov'un kalemiyle sadece hayat bulmayıp aynı zamanda onun referansını da almıştır. Kaç kuluna referans olur bir Tanrı? Nabokov'un Martin'e olan sempatisi ve merhamet taşıyan sevgisi, satırlarda da kendisini belli eder. Sahipsiz biri ve bir dosta ihtiyacı varmış gibi duran Martin'in en iyi dostu, yine Nabokov'dur. Çok küçük yaştan itibaren annesi, Martin'e, insanlara derin bir yaşantıyı, bir anda öylece boşluğa savrulan, solan ve tuhaf bir şekilde başkası için benzer bir yaşantı haline gelen bir yaşantıyı seslice dile getirmenin sadece kaba olmakla kalmadığını, aynı zamanda o duyguya karşı günah olduğunu da söyler. İhtişam'da öne çıkan hikaye değil, ana karakterdir. Nihayetinde karakterin hayatı bir hikaye içerir ama karakterin varlığındaki güç, kitabın genel konusunun önüne geçiyor. Diğer bir deyişle; okuduğumuz, güçlü bir hikayesi olan bir roman değil, güçlü bir karakteri olan bir roman. Nabokov da Martin hakkında konuştuğunda, bunu destekleyen sözler kullanıyor: Martin o nadir insanlardan, yani 'rüyaları gerçek olanlar'dan biri. Nabokov'un Martin'e sevgi dolu bir dille yaklaşması, onun karakterlerine genel olarak böyle bir tutum sergilemesinden kaynaklı değildir sadece; sanki Martin'in yaşadıklarını dışarıdan izleyen biri gibidir. Anne babasının ayrılmasından sonra duygusal olarak bir bölünme yaşayan Martin, bu bölünmeyi izleyen dönemde doğduğu yeri terk etmesiyle sonuçlanacak bir yolculuğa çıkar. Bu gemi yolculuğunda yaşadıklarının etkisi, hayatının geri kalanında bir şekilde de olsa kendisini gösterecektir. Nabokov'un kendisi de en az yazdıkları kadar ilginç ve ilgi çekici biri. Kendisiyle gurur duyduğu yönlerinden biri olarak kamusal cazibesinin olmayışını gösterir. En fazla sıkıldığı şeylerden bazıları, siyasi romanlar ve toplumsal güdümlü edebiyattır. Yazdığı roman taslaklarını etrafa gösteren yazarları, hırslı boş beleşler ve cevval vasatlar olarak gördüğünü söylemekten de çekinmez. Günümüzde yaşasaydı muhtemelen kimse onunla bu konuda tartışmak istemezdi. Kendisine, konuştuğu diller arasında en güzelinin hangisi olduğu sorulduğunda ise şu yanıtı verir: Kafam İngilizce diyor, kalbim Rusça, kulağım Fransızca. Nabokov edebiyatında hikaye İngilizce yol alır, karakterlerin kalbi Rusça atar ve Fransızca susarlar...


Köpekler İçin Gece Müziği'nin ilk baskısı Can Yayınları arasından 2014'te çıkmış. Yeni baskısıysa, Ocak 2020'de Yapı Kredi Yayınları'ndan çıktı. Bu arada üç baskı yapmış kitap. Faruk Duman dikkat çeken bir romancı... Köpekler İçin Gece Müziği'nin okuyucu üzerinde negatif etkiye neden olduğu söylenebilir. Roman bitince okuyucu merak içinde kalıyor. Bu arada epey hırpalandığını da düşünüyor. Çünkü kasvetli hava roman boyunca hiç dağılmıyor. Karakterler sürekli şüpheli hareketlerde bulunuyorlar. Karakterlerin kendileri de tedirgin zaten. Romanda normal olanla anormal olan, realle surreal sürekli yer değiştiriyor, iç içe giriyor. O aradaki boşlukla uğraşmaktan okuyucu yoruluyor. Yorgunluktan ziyade geriliyor. Faruk Duman biraz da romanında bu gerginlikten, merak uyandırıcı yöntemden faydalanıyor. Roman bu şekilde sürükleyici, ilgi çekici bir hale geliyor. Romanın ismi neden Köpekler İçin Gece Müziği'dir, bunu da romanın sonunda anlıyoruz. Bu yöntemi zaten Faruk Duman roman boyunca ustalıkla kullanmıştır. Yani önce ortaya bir şey atmak. İlgi çekici bir şey atmak: Köpekler için gece müziği. Sonra da bunun ne anlama geldiğini sorgulatmak. Nedir ki bu diye sordurduğunda okuyucuya, hedefi on ikiden vurmuş oluyorsun. Fakat sonrasında etkileyici bir açıklama sunmadığında, içi havayla dolu bir balonmuş bu, dedirtme tehlikesi de olan bir yöntem. Faruk Duman, içi havayla dolu olaylar anlatmıyor. Düşünüyor ve düşündürüyor. O yüzden romanda sık sık aforizmatik cümlelerle karşılaşıyoruz. Anlatıcının da düşündüğünü, hiç olmazsa karakterler üzerinden düşünmeye devam ettiğini gösteren cümlelerdir bunlar. Duman, ilginç cümleyi ortaya attıktan, okuyucunun dikkatlerini üzerine çektikten sonra, soğukkanlı, acelesiz, paniğe kapılmadan, sakin sakin anlatmaya devam ediyor. Tarık'la Filiz, uçurum kenarından kurtulabilecekler mi? Avcıatmaca kimdir, gerçek ismi nedir, ne iş yapar, nasıl yaşar? O kartalı, o atı, o köpeği nasıl evcilleştirmişti? Peki, ağzından burnundan kan gelene kadar dövdüğü çocuk kimdir? Neden sürekli dayak yemektedir? Kara Zühre, neden kocası Avcıatmacanın yanında yaşamaz? Tarık'la Filiz'e ne olacak? Sorular daha da çoğaltılabilir. Soruların birçoğuna da, romancı ikna edici cevaplar veriyor. Romanın sonunda sadece Bundan sonra ne olacak? diye merak ediyoruz. Onun dışında kurguda bir sıkıntı yok. Olay ve kişiler birbirine sımsıkı bağlanıyor. Bundan sonra ne olacak sorusunu sordurarak, romancı, romanın başında kullandığı yöntemi sonunda da kullanmış oluyor. Diğer romanlarında bu olayların devamı var mıdır bilmiyorum. Fakat olsa, bunların derinliğine kolay ulaşılamayacaktır. Duman'ın Köpekler İçin Gece Müziği'nde yaptığı tasvirler de ilgi çekicidir. Orman, yağmur, kan kokusu, karanlık, kartal, at, köpek, tavşan bir dekor değildir romanda. Adeta onlar da canlı, olayları etkileyen, olaylardan etkilenen romanın birer karakteridirler. Düşünürler, hissederler, vefa gösterirler, korkarlar, kaçarlar ve saldırırlar. Faruk Duman ormanı, tavşanı ve diğerlerini tabii romanın o koyu, karanlık, çamurla dolu, bitmek bilmeyen, gerilim dolu atmosferini oluşturmak için kullanır. Romanda düşünen kartalın, aldığı emri ne pahasına olursa olsun yerine getiren köpeğin, ayrıca masalsı, surreal dediğimiz atmosferin oluşturulmasında büyük etkisi vardır. Zaten her birinin bir isminin olması, yani kişileştirilmesi de bu yüzdendir. Mesela kartal yani Timsal yaralı halde Sincabı gagasıyla tuttu, pençesinin altına aldı, çok geçmeden parçalara ayırdı. Kanı temizleyen yağmura söve söve yedi. (s. 88). Söve söve yemek insana özgü bir hareketken, bunu kartal yaptığında, romanın atmosferi bir anda değişiyor. Karanlık, umutsuz ve gergin atmosferle birlikte fantastiğe doğru bir adım da atılıyor. Her ne kadar romancı, gayet realist düşünse, romanını realist bir anlayışla kurgulasa bile.


Yirmi dokuz yaşındaki Sally Rooney bir hayli konuşuluyor. Normal İnsanlar kitabının şimdi dizisi de geldiğine göre, ismini daha sık duyacağız. Normal İnsanlar'da, basitçe, bir çift anlatılıyor; Connell ve Marianne. Connell okulun popüler öğrencisi ama fakir, Marianne ise içedönük ve zengin. Pek denenmemiş, özgün bir aşk hikayesi anlayacağınız. Connell fakir bir genç. Üstelik annesi hoşlandığı kadının, Marianne'in evinde çalışıyor. Connell'ın Marianne'le ilişkisi, Connell'ın kendi kendine koyduğu yasaklarla sınırlandırılmış durumda; çünkü Connell, Y kuşağının asla izlemediği olasılıkla ailesinin evinde rastladığı, soap-opera'lardan gördüğü kahramanlardan öğrendiklerini tekrarlıyor. Hayır diyor sürekli, o zengin, sen fakirsin, bu imkansız bir aşk. Sally Rooney, karakterlerini Türk dizi ve filmlerinden almışa benziyor. Öyle ki Marianne, büyük olasılıkla Sodom'un 120 Günü'nü izleyerek idman yapmış ailesiyle yaşadıklarını anlattığında, Connell, dilini damağında gezdiriyor, bir süre sonraysa burnundan içeri ağır bir nefes alıyor, sonra dudaklarının arasından veriyor. (s.183) Connell'ın yoksulluğunu unutamamasına, Kuzey Tekinoğluvari maço mimikler de eşlik ediyor. Rooney'nin yazmadığı kısımlarda ses çıkararak dişinin arasındaki et parçasını çıkarıyor belki ve boynunu kütletiyor. Ama daha komplike bir karakter olduğu için, bu tavırları hafif tutması uygun görülmüş. Üniversitede, bu iki sorunlu karakterimiz, Connell ve Marianne, yine bir ayrıl bir barış ilişkiye dalıyorlar. Bunun sebebi büyük ölçüde Connell. Bazen Tanrı'nın seni benim için yarattığını düşünüyorum diyor Marianne'e. (s.117) Öyle büyük aşık. Ama Marianne kendisine bir adım attığı anda uzaklaşıyor. Tavrı Groucho Marx'a mal edilen o şakadan ibaret: Beni kabul eden bir kulübe asla üye olmam. Beni beğenen bir kadınla nasıl sevgili olabilirim ki? Marianne'e duyduğu arzu, Lacancı o meşhur örneği hatırlatıyor: Tatmin duygusu, arzuladığı nesneyi yasak bir olguya çevirmesinde yatan yalnız bir cimri. Eve girip kapıları kilitliyor, sandığı açıp saklı nesnesine bakıyor ve öylece seyrediyor. Onu seyrettiği ve asla ulaşamadığı sürece nesne onun için bir arzu nesnesi olarak kalmaya devam edecek. Öyle ki bir gün sevişirlerken, Marianne, Connell'dan kendisine tokat atmasını istiyor. Connell bunu reddediyor; bir yerde durmayı bilmeli ve yasaya uymalı. Çünkü tokat yemeyi isteyen Marianne olduğunda ihlal edilen olmaktan çıkacak, arzuyu mümkün kılan yasaklama kendini yok edecek. Tüm bu fakir oğlan-zengin kız kavuşamamazlığına bir de Sally Rooney ekleniyor. Sally karakterleri sevmiyor olsa gerek, Marianne ve Connell'ın birleşmesini istemiyor. Arzu tatmin edilir gibi olduğu anda birkaç küçük ve sebepsiz hamleyle kahramanlarımızı yine ayrı düşürüyor. Bunlardan en önemli ve can sıkıcı olanıysa kahramanların birbirleriyle yazar istediğinde hiçbir şey konuşmamaları ya da birbirlerini yanlış anlamaları. Rooney, karakterlerden birine okulu, diğerine evi terk ettiriyor, iki karakterin iletişimini kesiyor. Şöyle bir sahne var mesela: Çekip gitmedim, sigara içme alanına gidelim mi diye sordum, hayır dedin diyor Connell. Marianne ise şu cevabı veriyor: Sormadın. Ben sigara içme alanına gideceğim dedin, sonra da gittin yanımdan. Bir yanlış anlama sonucu Marianne dans pistinde bırakılıyor. Tuhaf ve absürt kaçsa da doğru bir örnek geliyor akla: Recep İvedik'in altıncı filminde İvedik'in arkadaşı, İvedik'in Konya'daki kamyoncular şenliğine gidebilmesi için acentayı arar ve yanlış anlaşılma sonucu kendilerini Kenya'da bulurlar. Konya-Kenya karmaşasının hikayede işleyebilmesi için gereken tek şey, uçağa binene kadar İvedik ve arkadaşının seyirciye konuşmama sözü vermesidir. Connell da Marianne de, hikayenin devamlılığı hatırına arada iletişimi kesiyorlar. Bir örnek daha: Connell evinde kalıp kalamayacağını sormak için Marianne'in yanına gidiyor, Marianne bunu yanlış anlıyor ve Connell'a Aaa demek evine gidiyorsun diyor ve vedalaşıyorlar... Anlayacağınız, ikisi de burs alacak kadar akıllı bu iki insan, konuşmayı bilmiyorlar. Doğru iletişim kuramamanın tam da bu kuşağın alametifarikası olduğunu iddia edenler de çıkacaktır şüphesiz; ama hayır, buradaki iletişim doğru kurulmayan bir iletişim değil. Hikayenin devamlılığı için tüm sohbetin aniden sonlanmasından ya da bir şekilde yanlış anlaşılan bir yere çıkmasından bahsediyorum. Normal İnsanlar bir yerde Twilight gibi, Wattpad kitapları gibi ya da Fifty Shades of Grey gibi kitaplarla da kıyaslanabilir. Herkesin hep bir ağızdan Salinger ya da Jane Austen diye bağırdığı bir evrende, kimsenin aklına bu türden kitapların gelmediğine inanmak hayli güç. Sert erkek figürü, zorbalığa maruz kalan kız, şiddete meyilli aile, birbirine tutunarak hayatta kalmaya çalışan genç çift ve her şeye rağmen başarılı bir okul kariyeri... Happily ever after. Connell da Marianne de, okullarında hayli başarılı. Fifty Shades of Grey'deki Ana'nın yazı çizi işleriyle uğraşmasına benziyor bu. Marianne de, Ana gibi, içinde şiddetin de olduğu tuhaf ilişkiler deneyimliyor. Burada bir yargı yok; hatta bilakis, bu tür bir yargıyı Sally Rooney'de sezmek mümkün: Kötü biri olduğum için kötü şeyleri hak ettiğimi düşünüyorum diyor Marianne, yaşadığı ilişkilerle ilgili. (s.137) Connell ise, önceden bahsettiğim gibi, Marianne'e vurmaya kıyamıyor; çünkü kötü çocuk da olsa, Marianne'in saçının kılına zarar gelmesine razı olamaz. Yazı işlerine dönecek olursak, bu karakteri üç boyutlu hale getirmek için kolay bir yöntem sanırım. Evet, Connell, arkadaşının tabiriyle köylü, hiç unutmadığı gibi yoksul fakat bir yandan da yazar olma iddiası taşıyor. Marianne ise burs alıyor bir yerlerden; bu iki karakter de tavırları da klişe olabilir, ama Rooney karakterlere parlak bir zeka katarak kitaba bir tık daha derinlik katmaya çalışmış. Çünkü kitabı klasik bir young adult kitabından ayıran tek şey, Connell'ın arada edebiyat ve sanat dünyasına dair yaptığı tespitler, sınıfsal gözlemler, vesaire.


Ev dediğimiz şey, içinde yaşadığımız, kararlar aldığımız, güldüğümüz, ağladığımız, öfkelendiğimiz, aşık olduğumuz, acı çektiğimiz, uyuduğumuz, rüya gördüğümüz, yas tuttuğumuz, zaman zaman mağaraya kapanır gibi içine kapanıp yaralarımızı iyileştirdiğimiz yer. Sığınağımız. Dahası hapishanemiz. Edebiyatçıların evlerine bakarsak ne görürüz diye düşündük bu ay. Ev dediğimiz şey, içinde yaşadığımız, yediğimiz, içtiğimiz, kararlar aldığımız, güldüğümüz, ağladığımız, öfkelendiğimiz, aşık olduğumuz, seviştiğimiz, acı çektiğimiz, uyuduğumuz, hayal kurduğumuz, rüya gördüğümüz, yas tuttuğumuz, zaman zaman mağaraya kapanır gibi içine kapanıp yaralarımızı iyileştirdiğimiz yer. Sığınağımız aslında. Dahası şu pandemi dönemindeki kapanmalarımızın da gösterdiği gibi, hapishanemiz aynı zamanda. Oysa kendimizi en özgür hissettiğimiz yer olmalıydı belki de. Ama bu yazıda konumuz evlerin güzelliği değil, edebiyatçıların evleriyle olan ilişkileri. Birçok edebiyatçı için evleri biz sıradan insanların evlerinden daha mühim mekanlar olsa gerek çünkü onlar bu yazarların ilham kovaladıkları, yazdıkları, eserlerini yarattıkları -kimi zaman da onları daha basılmadan çöpe attıkları- yerler. Aşk ve Gurur, Akıl ve Tutku yazarı Jane Austen'ın kalabalık bir ailenin mensubu olduğunu ve eserlerini salonun köşesinde duran küçük masasında kaleme aldığını biliyoruz mesela. Bir evin içinde her şey olabilir, demiş zaten. Çiçeklerin Tanrısı, Melekler Erkek Olur ve Yalnız Kaldınız, Peyami Bey romanlarıyla tanıdığımız arkadaşım Hamdi Koç da çoğu zaman kuytu bir yerde değil, hayatın tam kalbinde yaşamayı ve üretmeyi tercih edenlerden. Evinin salonunda, sokaktan gelen otomobil ve kuş seslerini dinleyerek, mutfaktan gelen tabak çanak tıkırtılarını umursamayarak veya umursasa bile, bu gürültü patırtılara yazma macerasında bir nevi itici güç, mücadele edilecek bir düşman muamelesi ederek ve sonuna kadar açtığı müziği dinleyerek yazar o. Mücadelesinde kazanmaya yaklaştığı anlar günün yerini geceye terk ettiği saatlerdir. Latife Tekin'in Gümüşlük'teki evi var bir de. Kendi kurduğu Gümüşlük Akademisi'nin içinde yer alan bir hayal mekan. Epeyce büyük bir ormanın orta yerinde. Yanı başında küçük bir göl bile var. Gürültü orada da eksik değil; rüzgarın, kuşların, küçük hayvanların sesi birbirine karışıyor ve harikulade bir ezgi oluşturuyor. En iyisi ben gördüklerimden birkaçını anlatayım, görmediklerimi de görenlerden aktarayım... Genç Werther'in Acıları, Faust, Doğu Batı Divanı gibi büyük eserlerin yaratıcısı Goethe'nin Frankfurt'taki müze evi, büyük şairin doğduğu, hayatının sonlarına doğru da otobiyografisi Dichtung und Wahrheit'ı kaleme aldığı yer. Goethe'nin evi değil belki ama doğumunu anlattığı bu pasaj onun gözle görünmeyene, daha doğrusu akılla ve mantıkla kanıtlanamayacak olana tutkulu ilgisini gösteriyor aslında. Tanıdığım yazarları bir kenara bırakıp hayatta olmayan yazarları evleriyle devam edeyim... Truman Capote'nin New York'ta yaşadığı evin yatak odası şık ama çok sade hatta yazarın fırtınalı hayatına zıt bir şekilde neredeyse hijyenik, adeta dokunulmamış. Virginia Woolf'un evinde kitapların hepsi okurken eskimesinler diye renkli kağıtlarla kaplanmış. William S. Burroughs'un yatağının üzerine kırkyama bir yatak örtüsü serili. Henry David Thoreau'unkinde hepi topu bir yatak, bir masa, bir sehpa ve üç koltuk var. Victor Hugo'nun yatak odası, koyu kırmızı renkte kadife kumaşlarla döşenmiş, alabildiğine gösterişli, neredeyse görgüsüz bir mekan. Sir Walter Scott'un İskoçya'daki şatosu Abbotsford ise büyük dış cephesi, yüksek tavanlı odaları ve yazarın o muazzam romantizmi simgelercesine göğe uzanan orta çağdan kalma kuleleriyle dikkat çekiyor. Hemingway'in Florida'daki tropikal villasını gezenler de yazarın sayısız vahşi kedisiyle birlikte havuz başında oturup Çanlar Kimin İçin Çalıyoru yazdığı zamanları gözlerinin önüne getirebiliyorlar. Ses ve Öfke, Ağustos Işığı romanlarının büyük yazarı William Faulkner'ın Mississippi, Rowan Oak'daki evinde bir zamanlar bir edebiyatçının yaşadığı hemen belli oluyor. Yatak odası, yatak odasından ziyade çalışma odasını andırıyor çünkü. Faulkner, romanlarının olay örgülerini haftalık çizelgelere not eder, aralardaki boşlukları da daha sonra küçük kağıtlara yazdığı notlarla doldururmuş. Evdeki duvarlardan birinde bugün bile boydan boya böyle bir çizelge duruyor. Evine bakınca Marcel Proust'un titiz ve hijyene aşırı önem veren biri olduğunu anlamak kolay. Astım ve alerji hastası olan Proust tozdan ve dışarıdan gelecek polenlerden korunsun diye bembeyaz keten çarşaflar örtülmüş mobilyaların üzerine. Kalemliği dahil geri kalan her şeyse ağır dolaplarda, kilit altında saklanıyor. Yazar evlerinin en tuhaf ve etkileyici olanı 1876, Düello, İmparatorluk gibi kitapların yazarı Gore Vidal'ın güney İtalya'nun Amalfi kıyılarındaki La Rondinaia'sı. Vidal, sadece havadan görülebilen ve bir tarafı tehlikeli bir uçuruma bakan bu villayı 1972'de satın almış. Orada sürgüne gönderilmiş bir Roma imparatoru gibi bir başına yaşadığı söyleniyor. Villaya normal yoldan ulaşmaya imkan yokmuş, otomobille de ulaşılamıyormuş. Ravello'daki meydandan geçiyor, dar sokakları dolaşıyor ve çamlarla kaplı bir keçi yolundan giderek eşsiz güzellikteki bahçenin demir kapısına ulaşıyormuşsunuz.


Niçin şiir kitapları? Çünkü içimizdeki ve dışımızdaki yabancılaşmaya karşı biricik panzehir şiirdir. Ev de bir şiirdir ve evde kalmanın kıymetini anlamak için öncelikle eve dönmek şart. Çünkü ev biricik şarkımız ve kalbimizdir. Dünyayı kasıp kavuran bir salgının içine düştük. Dünya tarihinde isimleri farklı olsa da buna benzer salgınlar yaşandı. Hepimizi ölümle ve yaşadığımız hayatla yüzleştiren bir sürecin içindeyiz. Şimdiden korona sonrası dünyanın nasıl bir sosyolojik, psikolojik dönüşüm yaşayacağına dair tezler ortaya atılmaya başlandı bile. Bekleyip göreceğiz. Bu süreç halka yapılan evde kalın çağrılarıyla hatırlanacak en çok da. Ev, o eşsiz ve bereketli imge, böyle kötü bir vesileyle de olsa sözlüklerimize yeniden kazındı. Günlerdir evlerimize kapandık ve başta alışkanlıklarımız olmak üzere baştan ayağa sarsıcı bir değişimin içindeyiz. Eve kapanmak, eve çekilmek, eve dönmek, evde kalmak, evle kalmak... Ev üzerinden zengin bir çağrışım haritası çıkartabilmemiz mümkün. Şu süreçte evde kendi evimizi yani kalbimizi bize yeniden hatırlatacak belli başlı şiir kitaplarından söz edelim istedik. Bu kitaplara başka kitaplar da ilave edilebilir elbette. Bizim yaptığımız bir işaret fişeği yakmak. Eve dön! Şarkıya dön! Kalbine dön! İsmet Özel'in Of Not Being A Jew kitabı evde kalanlar için özel bir davetiyedir. Önce ev imgesinin dillerde yankılanıp duran o güzel dizesini hatırlayalım: Eve dön! Şarkıya dön! Kalbine dön! Kitapla aynı isimdeki şiirde geçen bu dize/ler yerleri değiştirilmiş bir şekilde üç ayrı dizede tekrar edilir. Dön vurgusu, kendisinin bile ücrasında yaşayan insana yapılan bir köklere dön çağrısıdır bir bakıma. Ev çünkü kalmak zorunda olduğumuz bir yerden daha çok dönmemiz gereken bir mekandır. Mekan kökünün kevn yani oluş, olma köküyle olan bağını düşündüğümüzde Özel'in Eve dön! çağrısı daha bir anlam kazanacaktır. Ev, olduğumuz ve olacağımız yerdir. Ve dahi şarkı da kalp de bu oluştan bağımsız değildir. Ev bizim değilse kalp veya şarkı da hiç şüphesiz bizim değildir. Özel'in dönülecek yerleri ihtar ederken söze evle başlaması da bu bahiste oldukça anlamlıdır. Kalbime döneceğim, ama hangi yolla? sorusunu sorar Özel. Of Not Being A Jew bu özel soruların eşliğinde, evde kalanlar için usta işi bir yol rehberidir. Ev aynı zamanda bir menzildir bizim için. Ahiret yurduna göçmeden önce konakladığımız bir yer. Ev değişir ama kalbimizde deveran eden faniliğin tınıları hiç değişmez. Ev de, insan da, dünya da gelip geçicidir. Cahit Zarifoğlu'nun Menziller kitabı, insanın yeryüzü macerasına odaklanmış bir şiirler toplamıdır. Menziller, Çoğalmak şiiriyle başlar. Bir oda sıcaklığında okunacak şiir kitaplarına başka neler ilave edebiliriz? Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın bir çocuğun muhayyile dünyasında Allah'la kurduğu teklifsiz ve içten bağları anlatan bir şiirler toplamı olan Çocuk ve Allah, Attila İlhan'ın ikinci ve belki de en meşhur şiir kitaplarından biri olan Sisler Bulvarı, evde hasretlik bağları güçlenen insanı o hasretin coğrafyasına sürükleyecek Ahmet Arif'in Hasretinden Prangalar Eskittim kitabı, yine Ahmet Muhip Dıranas'ın bize söylenmemiş aşkların güzelliğini anlattığı Şiirler'i, Alaeddin Özdenören'in okundukça bir ateş gibi içe doğru büyüyen bir aşkın alevine bürünen Bütün Şiirler kitabı bu listeye ilave edilebilir. Dünya şiirinden birkaç kitabı da evlerimizde misafir etmemiz ufkumuzu açacaktır. Nizar Kabbani'nin İbrahim Demirci ve Turan Koç çevirisiyle yayımlanan Gazaba Uğramış Şiirler, Mahmud Derviş'in Mehmet Hakkı Suçin çevirisiyle Bu Şiirin Bitmesini İstemiyorum, Lorca'nın Alova çevirisiyle yayımlanan Ne Garip Federico Adında Olmak, Rilke'nin Ahmet Cemal çevirisiyle yayımlanan Bütün Şiirlerinden Seçmeler ve şairimiz Ezra Pound'un Ülkü Tamer'in harika çevirisiyle yayımlanan Cathay kitapları şu süreçte okuyabileceğimiz bazı kitaplar.


İnsan bazen, aklını bulandıran, onu belki bir kıyıya belki bir uçurumun kenarına iten kitaplarla karşılaşır. Bu hayatta pek az olan bir şeydir. İnsan kitap elinde, itilip kaldığı yerden dünyaya bakakalır. Okuduğu satırların aralarına sıkışır, ağırlığı fark edilmeyen bir kitabın altında kalır. Boğazda bir yumru aynaya bakmaktan korkmaktır bazı kitaplar. Delilik elinizin altında sayfaların arasında, bir çığlık atsanız göğün göğsü yarılacak gibi durur yine de sakin kalmalı, diye kendi kendinizi sayıklarken bulursunuz. Disko Topu Ayça Güçlüten'in üçüncü kitabı. Güçlüten, pek çok yayında muhabirlik, köşe yazarlığı, metin yazarlığı ve içerik yönetmenliği yaptı ve halen yapıyor. Daha önce Uykusuz (2014) adında bir romanı ve 2016 yılında da Oda kitabı yayımlandı. Disko Topu bir varolamayış hikayesi olarak okunabileceği gibi, varlığa ve akla bir karşı duruş hikayesi olarak da okunabilir. Bir kadın, kayıp, ölmüş bir anne, ölmüş bir Nene, bir küçük kız çocuğu, akıl hastanesi, sürekli kaybolmalar ve yeniden bulunmalar, çalışmayı denemeler, gerçek hayatta varolamamalar, yardıma ihtiyacının olduğunun bile farkına varamamak... Meczupluk ya da çaresizlik değil, hayata karşı tek arzunun, hissedilen yegane şeyin insanların uzak durması olması. Bir başkaldırı değil, bir durma hali. Ben bir yıldızdım. Adiydim. Bir tesadüftüm. diyerek başlıyor roman. Tesadüfün ne demek olduğunu okudukça anlıyorsunuz. Bir sayıklama gibi başlıyor her şey, sonrasındaysa hikaye kendi karmaşık yapısı içerisinde akmaya devam ediyor. Karmaşık yapısı derken, çözülmesi gereken bir olaylar zincirinden ziyade kahramanın aklının kayboluşlarına kendinizi bırakmanız gerekiyor. Sokaklar, çöpler, aramalar, bulmalar ve kaybolmalarla örülü Disko Topu. Bir ev, konuşan mobilyalar, Nene ve küçük bir kız çocuğu ile hayatta kalmaya çalışan bir kadın. İnsanlarla iletişimi kötü olsa dahi duvarlarla, kapı tokmaklarıyla, çekmecelerle bir şekilde iletişim kurabiliyor. Onun aklı pek çok şeye, pek çok insanınki gibi ermiyor. Görünmeyen ve görünmek için çaba sarf etmeyen, bir şekilde öylesine hayatta kalmış insanlardan biri. İğreti. Görülecek bir hesabı yok. Kendi varlığından dahi emin değil. Savrulmuş. Ayça Güçlüten'in dili şiire oldukça yakın. Bir kadının bilinçaltında dolanıp duruyor. Ayak izi görünmeyecek kadar hafif bir kadın yalnızlıkla, dünyayla, bir küçük çocuk ile nasıl başa çıkacağını bilemiyor. Hayata dair öğrendiği şeyler diğerleri gibi değil. Bir ağzın içerisindeki olmayan bir diş gibi yaşıyor hayatını. Yoklukla ve asla var olmayı istemeyerek, beklemeyerek. Küçük kuytusunda mesut insanlara dışarıdan müdahaleler geldiğinde hayatın nasıl sarpa sardığına dair bir roman Disko Topu. Hayatına tesadüf eden her şeyin, onu olduğu yerden daha aşağıya çekmesini anlatıyor kadın. Kitabın ilk sayfasında Unutulmamak hayata ait değil zaten. değil diyor, sonlarına doğru ise Unutmak... Zorunda kalırsan olur. Seni içinde bulunduğun karanlığa körleştirecekse olur. diyor. Kendi halinde yaşamaya ve kendini ait gördüğü disko topundan bir dünyanın içerisinde kaybolmaya hazır... Her daim gün yüzüne çıkartılan, asla güneş görmemesi gereken bir çiçek gibi. Ayça Güçlüten tınısıyla, içine dönüşleriyle, kayboluşlarıyla, metinin sessizliği ve kahramanının yokluğu, yoksunlukları ve yoksullukları ile pek çok şeyi anlatıyor. Aynaya baktığında bütününü gören insanlarla aynada kendi gözünün içine bakan insanlar arasındaki ayrımı anlatıyor. Sevmeyen, sevilmeyen insanın zamanla çürüdüğüne tanıklık ettiriyor. Ve dünyanın bayağılığı ile yaşamayı reddeden bir kadına bir hayat resmediyor. Disko Topu son zamanlarda okuduğum en sağlam metinlerden biri. Kurduğu lokomotifin sürekli aşağıya doğru ve hızla gidişini okutuyor Güçlüten. Birçok kısa cümlesinin içerisinde insana uzun bir suskunluğun yanı sıra bir kırgınlığı hatırlatıyor. Sting'in o çok sevdiğim şarkısının sözlerini hatırlatır gibi öfkeli bir yıldızın altında doğan biz insanlar / ne denli kırılgan olduğumuzu unutmayalım diye yazılmış bir roman Disko Topu. İnsan ziyandır demeyi kendine hak gören bir roman.


E Evi'nin yazarı Cem İleri, Ayşe ve Bülent Erkmen'in yapıtları/işleri/eserleri üzerinde odaklanırken biz okurları da zihninin kıvrımları arasında dolaştırıyor. Onur Erkmen 'in işleri/yapıtları/eserleri üzerinde neler düşündüğünü, neler okuduğunu, bunların onda uyandırdığı çağrışımları bizler okur olarak tek tek, fakat yazarının zihninde nasıl canlandığını da görerek okuyoruz. Bu açıdan bakıldığında Cem İleri'nin görsel sanatları yazıyla bir anlama/aktarma/açma/açıklama girişiminin nasıl yazı/metin ve görme/görsellik arasındaki ilişkiye dönüştüğünü izlemek de mümkün. İzlemek diyorum, çünkü tüm kitap boyunca yazar kimi zaman anlatıcı/aktarıcı kimi zaman okur/izleyici olarak farklı rollerde karşımıza çıkıyor. Erkmen'in farklı dönemlerindeki farklı iş/eser/yapıtlarını anlatırken, Erkmen'i de anlatının parçası yapıyor. Biçim/anlam/anlatı arasındaki ilişkilerin Erkmen'in eserlerindeki önemi ve bunların bileşenleriyle/dönüşenleriyle arasında kimi zaman eşzamanlı kimi zaman ardışık kimi zaman da geriye dönüşlü bir şekilde kurduğu bağıntı/bağlılık/bağdaşıklık ilişkilerinin nasıl bir uzam/evren oluşturduğu da E Evi'nin temel meselelerinden biri. Problem değil, mesele. Çünkü mesel'i de çağrıştıran mesele kelimesi hem mesel'in benzer/örnek/misal anlamlarını, üstü kapalı olarak söylenen ibretlik sözü, kıssayı ve atasözünü hem de mesele olduğunda sorun/bilmece anlamlarını bir arada taşıyor. Cem İleri, Erkmen'in iş/eser/sanatını bir mesele gibi ele alarak onun farklı yönleri arasındaki ilişkileri sadece benzerlikler üzerinden değil, bileşenler ve bağıntılar olarak incelediği için bu sanatın gözümüzün önünde nasıl bir bellek kazandığını da biz okurlara/izleyicilere aktarıyor. Fakat burada onun kullandığı yöntemin, ele aldığı işi bir mesel/e olarak okuması olduğunu düşünüyorum. Bu da metni bir "enerji" haline getiriyor. Nitekim Cem İleri'nin geçtiğimiz 15 Mayıs'ta gerçekleştirdiği "Remix Konuşma Dizisi: Bazı Kitaplarımı Nasıl Yazmadım?" başlıklı konuşmasını dinlediğimde ve sonrasında Bülent Erkmen ile E Evi hakkındaki ayak üstü konuşmamızda metnin bir "enerji"si olduğu konusunda hemfikir olmamız da, "enerji"den kastımızın Erkmen'e mesel/e gibi yaklaşmakta olduğunu görüyorum. Olağan ile olağanüstü'nün, yazı ile söz'ün, yazı ile göz'ün karşılaşmalarının bir araya gelişinin yazar tarafından biz okurları nasıl okura/izleyiciye dönüştürdüğünün sırrı da burada sanırım. Metni bir mesel/e şeklinde kurmak, yapmak da yazanın yazdığı hakkında neler düşündüğünü, düşünme aşamalarının her evresini, sonradan oradan sonuçlara nasıl açıldığını, bağlam/bağlantıları nasıl yakaladığını yavaş yavaş açarak mümkün. Bu, yazarı da o işleri bir araya getiren, yoğuran, inşa eden bir başka role büründürüyor. Yine tam da bu noktada, Cem İleri'nin Akbank Sanat'ta "Remix" kavramı üzerinde yaptığı konuşmasının ardından Bülent Erkmen'in, İleri'ye E Evi'ne dair yazdığı metnin ne anlattığına dair doğrudan bir konuşma yapmaması, okuru metniyle baş başa bırakması konusundaki önerisini hatırlıyorum. 18 parçadan meydan gelen E Evi, aslında her bir parçanın farklı, ayrı ve başka düzenlerle okunmasını da mümkün kılan bir yapıya sahip. Bu yönüyle her okurun kendi tecrübesi ve onu nasıl bir sıralamaya tabi tuttuğu da metni anlamlandırma/anlama konusunda bir başka tecrübenin ortaya çıkmasını sağlıyor. E Evi, her okunduğunda kendini yeniden yazacak/yaratacak bir kitap.


Mieke Bal Dergah Yayınları tarafından yayınlanan Yusuf Nasıl Sevilir'de Yusuf peygamberin Kitab-ı Mukaddes ve Kur'an-ı Kerim'de anlatılan kıssasını 17. yüzyılın en önemli ressamlarından Rembrandt'ın resimlerindeki izdüşümlerinden ve Nobel ödüllü Alman romancı Thomas Mann'ın Yusuf ve Kardeşleri romanından da istifade ederek, disiplinlerarası bir okumaya tabi tutuyor. İnsanın kelimelerle olan ilişkisi, gördüklerini ya da hissettiklerini bir şekilde anlatma ihtiyacı, anlattıklarını salt düz cümlelerle değil bir tahkiye usulünce yapması vb. unsurlar, sözlü anlatılardan modern romana kadar uzanan başlı başına upuzun bir hikayedir. Hatta sadece kelimelerle de değil, müzik ya da resimle, heykelle de anlatılar kurmuş, hikayesini anlatma derdinin neticelerini birbirinden farklı birçok formda ortaya koymuştur insanoğlu asırlar boyunca. Anlatılan ne olursa olsun, sonuç olarak daima birer ayna olmuştur bizi kendimizi tanımaya, kendimizi bilmeye çağıran. Yaratıcısının insana vahyi de insandan tecelli etmesi hasebiyle peygamberler aracılığıyla ve kelimelerle olmuştur. Kutsal kitaplar, bizi her daim onları okumaya ve yine okumaya çağırmıştır. Hatta bir metafor olarak da okumak eylemi daima ön plana çıkarılmış, kainattaki her şey okunması gereken ilahi bir mektup olarak görülmüştür. Bunun en hakiki örneği, şüphesiz, Yaratan rabbinin adıyla oku! ayet-i kerimesinin sırrıdır. Öyleyse okumak sadece bir metni düz bir şekilde okumak anlamı da taşımamalıdır zihinlerimizde. Üzerinde inceleme yapıp kafa yorarak hakkında bilgi edinilmesi, ders ve ibret alınması, iyi ve faydalı sonuçlar üretilmesi gereken yönlerinin tanınması, hakikatini anlayıp kavranması gerekir okunan her şeyin. Okumak, ancak o zaman tam manasıyla okumak olur. 1991-2011 yılları arasında Amsterdam Üniversitesi'nde Edebiyat Teorisi profesörlüğü yapmış, kültür kuramcısı ve eleştirmen Mieke Bal da bu minvalde bir okuma yoluna girerek çok farklı bir çalışmaya imza atmış. Mieke Bal'ın Dergah Yayınları tarafından Gülden Güllü'nün çevirisiyle Türkiye'de yayımlanan ilk kitabı olan Yusuf Nasıl Sevilir (kitabın kendi dilindeki ilk baskısı 2008 yılında yapılmış) adlı eseri bu okumanın en başat örneklerinden. Yusuf peygamberin Kitab-ı Mukaddes ve Kur'an-ı Kerim'de anlatılan kıssasını 17. yüzyılın en önemli ressamlarından Rembrandt'ın resimlerindeki izdüşümlerinden ve Nobel ödüllü Alman romancı Thomas Mann'ın Yusuf ve Kardeşleri romanından da istifade ederek, disiplinlerarası bir okumaya tabi tutuyor Bal, Yusuf Nasıl Sevilir kitabında. Geleneklerin bizim için korumayı başardığı metinleri anlamamız gereken yerin, sabit fikirli olarak metinlerde değil sorularda olduğunu iddia ediyorum diyen Mieke Bal, tıpkı yazının başında değinmeye çalıştığım tarzda bir okuma yaparak, kişisel belleğinden başlayıp felsefeye, modernist anlatılara, resim sanatına, farklı kültürel yansımalara vb. kadar birçok açıdan Hz. Yusuf'un kıssasını mercek altına alıyor. Hz. Yusuf ve bizim kültürümüzde Züleyha ismiyle bilinen Mısır kralının hanımı arasında geçen kıssaya odaklanan bu okuma macerası, oldukça katmanlı ve zihin açıcı bir anlatıya sürüklüyor bizleri. Aslında tüm bu metinler arası okumaların yanında, kitap boyunca çok önemli bir ders sunmakta Mieke Bal, biz okurlarına: Sanatın, edebiyatın ya da kutsal metinlerin, hayatımızın her aşamasında bizi nasıl var ettiğinin, hayatımızı nasıl şekillendirdiğinin farkına varmamız gerektiğinin altını çiziyor. Bu farkındalık sayesinde, hakikatin bilgisine erişme yolunda okumalar arasında salınırken, bizi biz yapan ve asıl okunması gereken bilgilere, öğretilere, geleneklere ve hikayelere de ışık tutuyor.


Meryem Mine Çilingiroğlu tarafından Türkçeye kazandırılan Domenico Starnone'nin Şaka kitabı, basit diliyle, yoğunluğuyla sunduğu yalın hikayeye nazaran yarattığı büyük etkiyle herkesin empati kurabileceği bir dede-torun hikayesi. En prestijli edebiyat ödüllerinden Strega Ödüllü Domenico Starnone, Napoli Romanları'yla dünyayı kasıp kavuran gizemli yazar Elena Ferrante olduğu iddialarıyla da gündeme gelmişti. Yazarla, son romanı Şaka üzerine bir söyleşi gerçekleştirdik. Hikayeyi ilk yazdığımda, ek ve ana metin iç içeydi ve buna çizerin, yani benim yaptığım çizimler eşlik ediyordu. Ek nasıl ortaya çıktı derseniz cevabım basit: Yaptığım resimlerin kesinlikle vasat olduğunu anladığımda. Bu noktada metni Dario Maglionico'ya okuttum, kendisine ne istediğimi anlattım; hayalle gerçekliği birbirine karıştırmaya dair eskiden beri var olan ve daima şiddetli eğilimimden dolayı, hayal ürünüm olan çizere de gerçek çizerin adını verdim. Kitabın kapağı da aynı çizere ait. Biz Türkiye edisyonunda farklı bir resim kullanmayı tercih ettik. Evet. Türkiye'deki kapak da iyi ama İtalyan kapak şakayı biraz daha tamamlıyor. Jolly Cornerı Napoli'yle birleştirmek on yıllardır aklımdan geçiyordu. O öyküyü, James'in diğer öykülerinden daha çok seviyorum belki de. Özellikle de hayaletlerin arkamızda bıraktıklarımızdan ibaret olduğu fikrinden hoşlanıyorum, arkamızda kalmasalardı geleceğimiz olabilirlerdi. O korkuyu iyi biliyorum ve sanatımda da dile getiriyorum. Bu her zaman olması gereken, yerinde bir korkudur; hem ben de sahneyi her zaman işgal etmek isteyen aydınlardan, sanatçılardan hoşlanmam. Zaman geçiyor, değişimler oluyor, yeni nesil farklı bir bakışa sahip. Asıl böyle olmasa, vay halimize! Bu zeka meselesi değil de zamanlama meselesi. Ben yazmayı mürekkep hokkası ve emici kağıt zamanında öğrendim. Olgunluk dönemimde tükenmez kalem ve daktilo vardı. Yaşlılığımda ise kişisel bilgisayara, elektronik yazışmalara ve internete uyum sağlamaya çalışmam gerekti. Oysa bunlar çocuklarım, torunlarım için fazlasıyla tanıdık araçlar. Onlar bu döneme, tıpkı benim kendi dönemimde gösterdiğim, o alışageldik ustalıkla konumlanıyorlar. Beni ilk olarak eşim, ardından da çocuklarım okuyor. Onların karmaşık bulduğu sayfaları hemen her zaman baştan yazıyorum. Yeniden yazmayı çok seviyorum; bu, öncesinde temkinli olmak adına gitmediğim yerlere gitmemi sağlıyor. Ama okurum bana takip etmem için bir patika çizerse, o patikayı asla takip etmem. Takdir ettiğim ve çok sevdiğim bir kişiyse bile bu değişmez. Övgü ya da eleştirilere ihtiyaç duyarım ve bunları kabul ederim ama sonra, pekala, canım ne istiyorsa onu yaparım. Senaryo ve kitap yazmak tamamen başka iki farklı yazım biçimi. Bir hikaye yazmak, bağımsız olan, tamamı sayfaların içinde yer alan bir eser bitirmek demektir. Bir senaryo yazmaksa, tamamına ermek için bir film yönetmenine, sahne düzenleyicisine, görüntü ve ses direktörüne, kurgu yönetmenine, kompozitöre vesaire ihtiyaç duyan bir eserin temelini atmak demektir. Kısacası burada, metinden filme, yazılı anlatıdan görsel anlatıma yapılan bir sıçrama vardır. İlk yazan kişi ilk gören olduğundan, ekranlarda görülen şey, asla yazarken görülmüş olan şeyle örtüşmez. Haliyle de azımsanmayacak bir hayal kırıklığına neden oluyor. Ferrante'yi de okudum ve kendisine hayranım. Çok yerel hikayeler yazmasına karşın, bütün dünyada okuyucu bulabildi. Burada hem talih hem de hiç de azımsanamayacak bir yetenek söz konusu. Kendisiyle, aynı şehirde doğmuş olmak haricinde, herhangi bir bağım yok. Hayır ama kendime gülmeyi severim. İnsanın kendine gülmesini çok severim, kendini fazla ciddiye almasındansa nefret ederim. Not: Röportajda Starnone'nin cevaplarını İtalyanca aslından Meryem Mine Çilingiroğlu çevirmiştir.


Rivers Solomon Derinlikler'de, ne kadar acı olursa olsun toplumun geçmişiyle hesaplaşmasını ve kabullenmesinin önemini işliyor. Yazar hamile köle kadınların katledildiği vahşi katliamı gözler önüne seriyor ve alternatif kurgusuyla geleceğe, geçmişi hatırlayarak umutla bakıyor. Spekülatif kurgunun farklı alanlarında eserler veren 1989 doğumlu yeni bir kalem Rivers Solomon. Amerikalı yazar, ne yazık ki daha dilimizde okuma fırsatı bulamadığımız bilimkurgu türündeki An Unkindness of Ghosts (2017) adlı ilk kitabıyla adından söz ettirmişti. Ardından son yazdığı doğaüstü unsurlarıyla dikkat çeken ikinci kısa romanı Derinlikler (The Deep, 2019) ile tekrar okurun karşısına çıktı. Bu kitap yakınlarda Burcu Uluçay çevirisiyle, Çınar Yayınları aracılığıyla orijinal basım tarihinden kısa süre sonra Türkçede okurlarıyla buluştu. Kitabı elinize aldığınızda önemli bir detay dikkatinizi çekecektir. Rivers Solomon'un yanı sıra kapakta 3 isim daha yer alıyor. Bunun sebebiyse aslında proje diyebileceğimiz farklı bir eserle karşı karşıya olmamız. Solomon dışındaki diğer isimler edebiyat camiasından değil; Clipping adlı deneysel rap grubunun üç üyesi. Lakin şarkı sözleri ve hikaye anlatıcılığına yer vermeleriyle edebiyata yakın bir müzik grubu olduğunu söyleyebilirim. Müzik her zaman edebiyatla içli dışlı oldu. Hatta birçok müzik eserini, özenli sözleriyle edebiyat eseri dahi kabul edebiliriz. Edebiyat camiası da bu görüşe hiç uzak değil. Öyle ki ne kadar birçokları tarafından sürpriz olarak karşılansa bile, hatırlanacağı üzere 2016 Nobel Edebiyat Ödülü birçok efsane şarkıya imza atan usta Amerikalı şarkıcı ve söz yazarı Bob Dylan'a verilmişti. Bu da müziğin edebiyatla ilişkisinin bilinen yüzünün resmi belgesi olmuştu. Bilhassa progresif rock müzik gruplarında sadece itinalı söz yazımı değil, aynı zamanda detaylı hikaye anlatımının da olduğu uzun şarkılarla yıllardır sık sık karşılaşıyoruz. Bunun en güzel örneği olarak Kanadalı müzik grubu Rush'ın albümüyle aynı ismi taşıyan 20 dakikanın üzerindeki şarkısı 2112 verilebilir. Ancak sadece sözsel anlatıma sınırlanmamak lazım, salt melodilerin edebiyatla ilişkisini de küçümsememek gerekiyor. Enstrümantal şarkılar üzüntüden mutluluğa farklı farklı hissiyatları yaşatmasının ötesinde açık uçlu olarak dinleyiciye mikrofonu vererek yeni dünyalar yaratmasına imkan tanıyabiliyor. Hatıralar olmadan yaşamak pek mümkün değil. İnsanların hayata adapte olması ve varlığını sürdürebilmesi için geçmişine ihtiyacı var. Bu sebeple her nesilde geçmişin acılı yükü Tarihçi adını verdikleri bir kişiye veriliyor. Toplumsal hafıza sadece Yetu adlı bir kadının omuzlarında ve Tarihçi her yıl bir kere olmak üzere hatıraları tüm halka aktarıyor, Wajinrular uzun süreli bellekleri ve ayrıntılarla dolu hatıralar olmadan hayatı içlerinden geldiği gibi yaşıyor, suçluluk hissinden azat oluyorlardı ama bir zaman sonra daha fazlasına ihtiyaç duymaya başlarlardı. İşte bu yüzden, Yetu'nun yılda bir kez sadece birkaç gün sürse de onlara Hatırlayışlar'ı vermesi gerekirdi. Ne kadar kaçılsa da Wajinrular için bile hatıralar olmadan yaşamak mümkün değil, toplumun iyiliği için Tarihçi Yetu kendini feda ediyor, ancak bir noktada toplumun geçmişiyle hesaplaşması gerekli. Solomon kitabında, ne kadar acı olursa olsun toplumun geçmişiyle hesaplaşmasını ve kabullenmesinin önemini işliyor. Yazar hem vahşi katliama ışık tutuyor hem de alternatif kurgusuyla geleceğe hatırlayarak umutla bakıyor. Akıcı anlatımı ve keyifle okunmasının yanı sıra anlattıklarıyla okurun düşünmesine, toplumsal geçmişe yeni bakış açısıyla bakmasına vesile olabilecek değerli bir eser. Okyanusun nabız atışları; Wajinrular, yani isimlerinin ardındaki anlama göre derinliklerin korosu, hatırlıyor ve yaşıyor.


Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç. Fiziksel olmayan öz, yani ruhun biyolojik ölümden sonra tekrar farklı bedende yeni bir hayata başlaması özellikle merkezi ve detaylı olarak Budizm, Hinduizm, Jainizm gibi Hint dinlerinde görülüyor. Ancak ruh göçü inancını sadece bu dinlerle sınırlayamayız, öyle ki Sokrates, Platon gibi bazı filozofların yeniden doğuş düşüncelerini yahut bazı dinlerde bu kavrama doğrudan inanç olmasa bile atıfları görüyoruz. Hatta farklı bedende yeniden hayata dönmeye Nors Mitolojisi'nde dahi rastlanıyor. Kısacası dünyadaki birçok insan bu görüşe tarih boyunca inanmış, hatta günümüzde de bu sayı oldukça fazla. Modern sanat telakkisinin adeta dinselleştiği ve bunun da en önemli etkisini mimarlık alanında gösterdiği bir bağlamda yaşadı Turgut Cansever. Türkiye ekseninde bir yanda pozitivist bir dünya görüşünün diğer yanda da seküler mistik ve yaratıcı insan düşüncesinin egemen olduğu, bilimin dogmatikleştiği bir dönem. Hayat parantezi 1916'da İstanbul'un Fatih semtinde, Atik Ali Paşa'da açıldı Behçet Necatigil'in. Sonra parantezin içerisine bir başka şehir girdi: Kastamonu. Zeki Ömer Defne'nin zilleri çalarken derslere bir bir girenler arasında o hassas ortaokul öğrencisi de vardı. Evlerden, kırlardan, denizlerden duyulan bu ses zil değil şiirin tınısıydı. Çağdaş Amerikan edebiyatının en parlak yazarlarından Michael Chabon'un bir söyleşisini hatırlıyorum. Yaratıcı yazma atölyelerinin desteklenmesi gerektiğini söylüyordu: Tamam, kimse kimseye dahi olmayı öğretemez kuşkusuz ama yazarken hata yapmamak, yazmak denen şeye 'okur' gibi değil de 'yazar' gibi bakmak pekala öğrenilebilir. Nehir söyleşi, ara bir tür. Ne biyografi ne de otobiyografi. Otobiyografi değil çünkü hayatınızı nasıl anlatacağınızı söyleşiyi yapan kişinin soruları belirliyor. O çerçeveyi siz çizemiyorsunuz ve birkaç soruyla hiç istemediğiniz günlere veya olaylara geri dönmeniz mümkün.


Oğuz Atay'ın kitapları okuru yoracak kadar yüklüdür. Mektup, şiir, oyun, ansiklopedi maddesi gibi çeşitli anlatım tekniklerini bir arada kullanan Atay, bilinç akışı ve iç konuşmalarla kişilerin iç dünyalarında dolaşırken okuru ciddi bir atıf yığını ve kavram dünyasıyla karşı karşıya bırakır. Dile getirmek istediği duyguyu, düşünceyi bir başka romana, filme, kurgu karaktere, şarkıya, şiire yaptığı göndermelerle, hatta çoğu defa bunları, konuyu melodrama dönüştürecek şekilde deforme ederek kullanan Atay'ın kitapları, okurundan hatırı sayılır birikim ister. Yıllar önce Tutunamayanlar'ı ilk kez okuyacaklar için bir kılavuz hazırlamak niyetiyle yola çıkmıştım. Romanın yoğun göndermeler ağında kaybolmadan ilerleyebilmesi için okura bir el kitabı oluşturmaya çalışırken, Atay'ın tek kitapla sınırlanamayacak edebi dünyasının bütün eserlerine yayıldığını, referansların kitaptan kitaba birbirine bağlandığını gördükçe, elimdeki çalışma Oğuz Atay okuma kılavuzuna dönüşmeye başladı. Tahmin edileceği gibi, her adımda yeni bir konu başlığı eklenen, neredeyse her biri için ayrı makale gerektiren çalışma genişledikçe o kaçınılmaz akıbete uğradı ve masamda ölmeden bitirilecek işler sırasına girdi. Bir okur olarak, yazarlar üzerine hazırlanmış ansiklopedileri, sözlükleri, okuma kılavuzlarını çok severim. Yazarın edebi dünyasını bütünlüklü olarak algılamaya yardımcı olan, tekil esere nüfuz etmeyi kolaylaştıran bu tür kitapların yurt dışında çok sayıda örneği olsa da bizim edebiyatımızda maalesef emek verilen bir alan değil. Böylesi çalışmalar geniş bir zaman ve odaklanma istiyor. Adına bir Araştırma Merkezi kurduktan sonra dijital ortamda büyütmeye çalıştığımız Tanpınar Ansiklopedisi de yine aynı nedenle -ah araya giren gündelik işler!- kendisine vakti ayırmamı beklemekte. Sabitfikir dergisinden, bir Oğuz Atay yazısı ricasıyla arandığımda, değil yazmak, okumaya bile fırsat bulamadığım bu günlerde olur ya, belki bir motivasyon yaratır, yeniden başlarım diye Oğuz Atay Ansiklopedisi'ni hatırladım; bu kabarık notlardan bazı maddeler seçip bir yazı kurabilirdim. Oğuz Atay'ın kitapları okuru yoracak kadar yüklüdür. Mektup, şiir, oyun, ansiklopedi maddesi gibi çeşitli anlatım tekniklerini bir arada kullanan Atay, bilinç akışı ve iç konuşmalarla kişilerin iç dünyalarında dolaşırken okuru ciddi bir atıf yığını ve kavram dünyasıyla karşı karşıya bırakır. Dile getirmek istediği duyguyu, düşünceyi bir başka romana, filme, kurgu karaktere, şarkıya, şiire yaptığı göndermelerle, hatta çoğu defa bunları, konuyu melodrama dönüştürecek şekilde deforme ederek kullanan Atay'ın kitapları, okurundan hatırı sayılır birikim ister. Okurunun bu metinlerle uygun adım yürüyebilmesi için usta bir tenisçi gibi gelen her topa karşılık verebilmesi gerekir. Hazırlıksız okur, bu nedenle Atay kitabını elinde epeyce dolaştırır, kolay tamamlayamaz, ancak bir yandan da edebi kamuoyunun üzerinde yarattığı baskıyla, kitapla savaşmayı sürdürür. Bu nedenle olsa gerek, öğrencilerimin, Atay'ın edebiyatına hangi kapıdan girmek gerektiği sorusuyla çok karşılaşırım. Önerim daima Korkuyu Beklerken olur. Bu öyküler, okuru Atay'ın dünyasına küçük adımlarla alıştırır. Bütünü kavramak için iyi bir kılavuz gibidir Korkuyu Beklerken. Atay öykücü olarak da çok başarılıdır. Ancak roman türünde yaptığı çarpıcı yenilikler öykülerini bir süre için de olsa romanlarının gölgesinde bırakmıştır. Alighieri, Dante, , 214; , 55, (1265-1321, İtalyan şair ve politikacı). Arsen Lüpen, , 221. Aşk-ı Memnu, , , 186, 196. Bailey, Paul, , 222, (1937 - İngiliz tiyatro oyuncusu ve oyun yazarı). Balzac, Honore de, 81, 82; , 370, 432, 437, Barth, John, , 222, (1930- ABD'li romancı ve kısa öykü yazarı). Bener, Vüsat O., , 12; (1922-2005, Türk yazarı). Benim Üniversitelerim, , 371, 373, Beyatlı, Yahya Kemal, , 145, 146, 154, 156, 179, 234, 243, 255; , 92, Bir Tereddüdün Romanı, , 588. Camus, Albert, , 214, 244; , 364, (1913-1960, Fransız yazar ve filozof). Canetti, Elias, , 222, (1905-1994, İngiliz yazar). Capote, Truman, , 260, (1924-1984, ABD'li yazar). Conrad, Joseph, , 224, 228, (1857 - 1924, Polonya asıllı İngiliz yazar). Cronin, A. J., , 222, (1896-1981, İskoç yazar). Culus-u Hümayun, , , 127. Cyrano de Bergerac, , ,161. Çapan, Cevat, , 222, (1933 - , şair). Değişim, , ,613. Demirhane Müdürü, , , 659. Dickens, Charles, , 391, 588, (1812 -1870, İngiliz romancı). Diderot, Denis, , 664, (1713-1784, Fransız yazar ve filozofu). Don Kişot, , 424, 592, 596, 733. Donne, John, , 471 (1572 -1631, İngiliz şair ve vaiz). Dorian Gray'ın Portresi, , 367. Dostoyevski, Fyodor Mihailoviç, 78, 79; , 130, 132, 244, 250; , 58, 61, 109, 239, 240, 243, 326, 349, 389, 401, 402, 405, 586, 587, 588, 596, Dumas, Aleksandre, , 192, (1802 1870 Fransız romancı). Dürer, Albrecht, , 9; , 469 (1471-1528, Alman ressam). Efruz Bey, , 588. Einführung in Die Baustatik, , 195. Ekmekçi Kadın, , 659. , 278, (1873 -1936, Türk şair ve düşünce adamı). Evdeki Yabancı (tiyatro, Claude Magnier 1920-1983) , 393. Evliya Çelebi, , 77, (1611- 1682 ?, Türk gezgin ve yazar). 1912-1914 yılları arasında birlikte yazdığı, 43 ciltlik kitap serisi). Farelerle İnsanlar, , 49. Finnegans Wake, , 222. Fowles, John, , 222, (1926-2005, İngiliz yazar). Fuzuli, , 28, 47, 52, 83, 91, 115, 116, 117, 133, 134, 145, 184, 189, 195, 255; , 96; , 236, 243. (1480/90?-1556) Azeri asıllı Türk divan şairi). Gide, Andre, , 663, (1869-1951, Fransız yazarı). Goethe, Johann Wolfgang von, 116; , 588, 589; , 410, 437, Gogol, Nikolay Vasilyeviç, 104; , 57; , 403, 404, (1809 -1852, Gorki, Maksim, , 230, 235, 239, 240, 243, 372, 373, 374, 391, 590, 646, Grand Encyclopedie de France, , Güzel günler göreceğiz çocuklar. 102. Hamlet, , 83; , 50, 58, 60, 160; , 61, Hardy, Thomas, , 471, (1840-1928, İngiliz roman ve kısa hikaye yazarı). Hortlaklar, , 617. Hürriyeti Seçtim, , 58. Istrati, Panait, , 376, 646, (?-1935, Romanyalı yazar). İbsen, Henrik, , 617, 619, 624, (1828 - 1906, Norveçli oyun yazarı ve şair). İki Sene Mektep Tatili, , 733. James, Henry, , 224, (1843-1916, ABD doğumlu yazar). Beklerken), 82; , 102, 320, 349, 402, 588, 604, 606, 608, 609, 613, 616, Kanuni Mersiyesi, , 370. Kaptan Grant'ın Çocukları, , 733. Karacaoğlan, , 248, 249, (1606-1679, halk şairi). Karamazov Kardeşler, , , 596. Keats, John, , 471, (1795- 1821, İngiliz şair). Kelile ve Dimne, , 164; , 63. Kırık Hayatlar, , 186, 188. Kinsley Amis, , 222, (1922-1995 İngiliz yazar). Kipling, Joseph Rudyard, , 89; , 184 (1865 1936, İngiliz şair, Kreutzer Sonatı, , 260. Krilov, İvan, , 710 (1768 1844, Rus fabl yazarı). Ksenophanes, , 54, (M. Ö. 570- M. Ö. 475 Antik Yunan filozofu). Kurtlarla Kuzular, , , 49. Kutatgu Bilig, , , 238. La Senfoni Pastoral, , 162, , 63. Leblanc, Maurice, , 221, . Lind, Jacob, , 222, . Maeterlinck, Maurice, , 218, (1862-1949, Belçikalı yazar). Mai ve Siyah, , 186. Makber, 14. olmak üzere çeşitli tarihlerde sinemaya uyarlanmıştır). Miller, Henry, , 268, (1891-1980, ABD'li yazar). Montaigne, , 462, 621, 622, (1533-1592, Fransız deneme yazarı). Muallim Naci, , 60, (1850-1893, Türk şair ve yazarı). Nabi, , 267, (1642-1712, Divan edebiyatı şairi). Naili Kadim, , 255, (?-1666, Divan edebiyatı şairi). Namık Kemal, , 75, 224; 101; , 74, 237, 241, 243, (1840-1888, Ne mümkün zulm ile bidad ile imha-yı hürriyet (Hürriyet Kasidesi, Nedim, , 47, 71, 72, 83, 91, 145, 255; , 96; , 236, 243; , 97, (1681 - 1730, 18. yüzyıl Divan edebiyatı şairi). Nef'i, , 96, (1572-1635, 17. yüzyıl Divan edebiyatı şairi). O. Henry, , 256, (1862-1910, ABD'li kısa öykücü). Oblomov, , , 30, 109, 585, 586. Oğuzcan, Ümit Yaşar, , 148, (1926-1984, Türk şair). Old Mortality, , 220. On Binlerin Ricati, , 54, 56. Otuz Tabutlu Ada, , 220. Ölü Canlar, , 594. Ölüme Dair, , 127. Ömer Hayyam, , 89, (1048-1131, İranlı şair, filozof, matematikçi ve astronom). Ömer Seyfettin, , 588, (1884-1920, Türk öykücü. Milli edebiyat akımının öncüsü). Pardayanlar, , , 127, 218, 219, 221, 733. Paris Esrarı, , 219. Parma Manastırı, , 159; , 61. Pascal, , 28, 197, (1623-1662, Fransız matematikçi ve bilim adamı). Pembe Yıllar, , 222. Pilgrim's Progress, , 46. Pitigrilli, , 127, 218, 219, 221, 713, (1893-1975, Proust, Marcel, , 471, (1871-1922, Fransız romancı). edebiyatının kurucusu kabul edilen şair ve yazar). Raban, Jonathan, , 260, (1942- , İngiliz romancı). Rhys, Jean, , 222, (1894-1979, İngiliz kadın yazar). Rilke, Rainer Maria, , 665, 666 (1875-1926, Alman şair). Rousseau, Jean-Jacques, 343, 344, 379, 436, (1712-1778, Fransız yazar, Rubens, Peter Paul, , 218, (1577-1640, Flemenk ressamı). Ruhii Bağdadi, , 96, (?-1605, Türk Divan edebiyatı şairi). Safa, Peyami, , 226, (1899-1961, Türk yazarı). Saffet Nezihi, , 261, (1871-1939, Türk yazarı). Salinger, J. D., , 664, (1919- ABD'li yazar). Satıcının Ölümü, , 49. Savaş ve Barış, , 162; , 62; , 390. Schiller, Johann Christoph Friedrich, 588, (1759-1805, Almanya'da 19. Segur, Comtesse de, , 471, (1799-1874 Fransız yazar). Selimname, , 147, 179. Seyfi Baba, , , 278. Shakespeare, William, , 83; , 22, 48, 50, 58; , 55, 103, 471, (1564 1616, İngiliz şair ve oyun yazarı). Shaw, Bernard, , 452, (1856-1950, İrlandalı yazar). Shelley, Mary, , 471, (1797-1851, İngiliz yazar). Steinbeck, John, , 130, (1902-1968, ABD'li yazar). Stendhal, Marie-Henri, , 244; , 81; , 471, Suç ve Ceza, , 6; , 63; 376. Sue, Eugene, , 219, (1804-1857, Fransız romancı). Süleymaniye'de Bir Bayram Sabahı, , 156. Şeyh Galib, , 255, (1757-1799 Divan edebiyatı şairi, mutasavvıf). Şol Cennetin Irmakları, , 134. Tahir ile Zühre, , , 127. Tahir, Kemal, , 182184, 198, 218, 226, 228, (1910-1973, Türk romancı). Talu, Ercüment Ekrem, , 222, (1886-1956, Türk gazeteci ve yazarı). Tarhan, Abdülhak Hamit, 14, , 235, 236, 237, 238, 243, 280; , 98, (1852-1937, Türk şair ve oyun yazarı). Tarık bin Ziyad, , 62. Tevfik Fikret, , 283; , 69, (1867-1915, Türk şairi). Twain, Mark, , 401, (1835-1910, mizahi romanlarıyla ünlü ABD'li yazar). Underworld, , 16. Vadideki Zambak, , 432. Vergilius, Publius, 28, (M. Ö. 70 - M. Ö. 19 Romalı şair). Verlaine, Paul Marie, 471, (1844-1896, Fransız şairi). Verter, , , 437. Walden, , , 230. Yeraltından Notlar, , 61. Yorgun Savaşçı, , 182. Yunus Emre, , 33, (1238 1328, Mutasavvıf Türk halk şairi). Zavallı Necdet, , 162; , 261. Zen ve Motosiklet Bakım Sanatı, , 230. Ziya Gökalp, , 241, (1876-1924, Türk sosyolog ve yazarı).


Homa Katouzian'ın kaleme aldığı, Sadi: Hayatın, Aşkın ve Tutkunun Şairi başlıklı biyografi bu büyük şairin çok daha iyi tanınıp anlaşılmasını, tarihsel perspektife daha iyi oturtulmasını mümkün kılıyor. Bu arada tarih ve edebiyat literatüründe Sadi'ye dair yapılan bütün çalışmalara da derli toplu bir şekilde bakmamızı sağlıyor. Geçtiğimiz ay yayınlanan kitabında Sadi'yi, Hayatın, Aşkın ve Tutkunun Şairi olarak betimlemiş İranlı tarihçi Homa Katouzian. Bu tanımlama büyük şairi tam manasıyla anlamak için eksik bir tanımlama bana göre. O, aynı zamanda yaşadığı dönemden günümüze hikmetin, insan-ı kamilin de en önemli temsilcilerinden birisi. Farsça ile veya hikmet ilmi olan tasavvufla yolu kesişip de Bostan ve Gülistan adlarını taşıyan eserlerini okumayan yoktur herhalde. Bu meşhur eserlerinin de tesiriyle, hemen herkesin zihninde Sadi'ye dair bir şeyler çağrışsa da gerçekte kim olduğu, nasıl bir hayat sürdüğü hatta hangi yüzyılda yaşadığını bile pek kimse bilmez. Pek çok insan için o, aşkı ve tutkuyu öne çıkaran şiirler yazan, hikmetli hikayeler anlatan bir isimden ötesi değildir. Ülkemizde bu büyük şairin hayatını konu edinen biyografik bir eser yok bildiğim kadarıyla. İşte, Homa Katouzian'ın kaleme aldığı, Sadi: Hayatın, Aşkın ve Tutkunun Şairi başlıklı biyografi bu büyük şairin çok daha iyi tanınıp anlaşılmasını, tarihsel perspektife daha iyi oturtulmasını mümkün kılıyor. Bu arada tarih ve edebiyat literatüründe Sadi'ye dair yapılan bütün çalışmalara da derli toplu bir şekilde bakmamızı sağlıyor. Eserlerinde anlatılan hikayelerin gerçekten ona ait olup olmadıklarını değerlendiriyor. Bugüne kadar onun hayatına dair verilen pek çok bilgiye ciddi itirazlar getiriyor ve okuyucuya farklı perspektifler sunuyor. Mesela, bugüne kadar Sadi hakkında ileri sürülenin aksine, seyahatlerinin sınırlı bir alanda kaldığı ve Cuveyni kardeşler ile karşılaşma ihtimalinin çok zayıf olduğu kitapta ileri sürülen iddialar arasında. Kitabı okumaya başladığınız andan itibaren, Sadi'nin o çile dolu, İslam dünyasının Moğol istilası ile perişan hale geldiği dönemin havasını soluyor, onun kendine has yaşamının içerisinde kendinize dair bir şeyler de buluyorsunuz. Sadi'nin yazdığı her satır muhtemelen kendi hayatının derinliklerinin yansımalarıydı. Küçük yaşta babasını kaybedince, anne tarafından dedesinin himayesinde yetişti. 1223 senesinde Bağdat'a giderek Nizamiye Medreseleri'nde okudu, burada tanıştığı Şeyh Sühreverdi'nin meclisine katıldı. Sühreverdi gençlik yıllarında Sadi'yi etkileyen en önemli isimdi. Bağdat'ta bir hayli kaldıktan sonra, kendisinden yaklaşık 200 yıl kadar önce okuduğu medresenin başmüderrisliğini üstlenen Muhammed Gazzali'nin yaptığı gibi insanlardan uzaklaşıp kendisini yollara vurdu. Medreseyi terk ederek, dünyaya ve dünya nimetlerine sırt çevirdi. O, dünyaya ram olanın gözünü ya kanaat ya kara toprak doyurur diyerek dünyanın faniliğini dile getiriyor, bir anlamda yaşadığı ruh halini satırlara yansıtıyordu. Sadi ellili yaşlarını aştığı yıllarda önce Bostan'ı, ertesi yıl ise İlhanlı hükümdarı Hülagü'nün, Abbasi Halifeliği'nin başkenti Bağdat'ı ele geçirip, Halife'yi atların ayakları altında çiğnettiği 1258 senesinde, en meşhur eseri olan Gülistan'ı kaleme aldı. Birer yıl arayla yazdığı bu eserlerinde erdemli, iyi bir insan olmanın gerekliliği ve bunun nasıl elde edileceği üzerinde durmuş, pek çok tasavvufi hikaye ile vermek istediği mesajı desteklemişti. Bunlar belki de sufi kimliği ile tanınan büyük yazarın mensubu olduğu tasavvuf düşüncesinin yıllar içerisinden süzülüp satırların yansımış ifadeleri belki de Moğol İstilası altında inleyen İslam toplumuna bir çeşit sabır ve teslimiyet mesajıydı. Bu eserleri belki de: Be adam, elli yaş yaşadın, hala uykudasın, bu kalan beş günün mü kıymetini idrak edeceksin cümleleriyle betimlediği gibi; olgun bir insanın, geriye bakarak geçip giden hayatını sorgulaması ve hayatın anlamsızlığını kendisinden sonra gelen nesillere anlatma gayreti, bir anlamda hayatını belli erdemlerle süslenerek, dünyaya itibar etmeyerek geçirmeleri yönündeki tavsiyeler bütünüydü. Sebebi her ne olursa olsun hem Bostan hem de Gülistan yüzyıllar boyunca pek çok insan tarafından okundu. Şerhleri yapıldı, kütüphanelerin en değerli köşesini süsledi. Bazen bir babaannenin torununa öğüt vesilesi, bazen bir şeyhin talebelerine dersi, bazen bir dostun dostuna en kıymetli hediyesi oldu. Sadi çocukluğundan itibaren kuru cehaletin karşısındaydı. Cahilliği her zaman eleştirdi. O, cahillerin en belirgin özelliğini, muhataplarına karşı verecekleri bir cevapları yahut söylediklerini ispatlayacak delilleri kalmadığında saldırıya geçmeleri şeklinde tanımlamış, hiç değişmeyen bu tavrı yüzyıllar öncesinden satırlara dökmüştü. O her zaman alimleri, hikmeti, sadeliği övüp, alimlerle dostluk kurmayı tercih etti. Bu arada anlattığı hikayeler üzerinden devrinin siyaset adamlarına üstü kapalı mesajlar göndermeyi de ihmal etmedi. Sadi, eserlerinde ve yazdığı küçük risalelerinde her zaman mutasavvıf kimliğini yansıtan bir şair ve şeyh olarak insanı, insanın kendisiyle ve nefsiyle yüzleşmesini öne çıkardı. Ona göre, insan olmanın asli unsuru birbirine saygı duymak ve insanı sevmekti. Kendisinden yaklaşık elli yıl sonra yaşayan Yunus Emre'nin de dillendireceği Yaradılanı Yaradan'dan ötürü hoş görme düşüncesi Sadi'nin de temel düsturlarından birisiydi. Onun: Ademoğulları bir vücudun azaları gibidir, çünkü hepsi aynı cevherden yaratılmıştır, vücudun bir yerinde bir ağrı hasıl olursa, diğer azanın kararı kalmaz, onlar da rahatsız olur, sen ki başkalarının mihnetinden keder duymuyorsan, sana da insan adını vermek yakışmaz cümleleri, Hz. Peygamber'in: Her kim kendisi için istediğini Müslüman kardeşi için istememiş ise iman etmiş olamaz sözünün yansımasından başka bir şey değildi.


Srebrenitsa katliamını başlattığı gün ''Osmanlı'ya karşı gerçekleştirdiğimiz ayaklanmanın anısına, Türklerden öç alma vakti gelmiştir'' diyen Bosna kasabı Ratko Mladic, coğrafya kaderlerinin zamanlararası çağrışımlarıyla Necip Fazıl'ın Sakarya Türküsü'ndeki vurucu mısrasını hatırlatır bana: Öz yurdunda garipsin, öz vatanında parya. Boşnakları kendi vatanlarında mülteci konumuna getiren bu kan emiciler, Hasan Nuhanoviç'in deyimiyle on binlerce Boşnak'ı karınları aç, ayakları çıplak ve elleri boş bir şekilde vahşi hayvanlar gibi Bosna'nın doğusundaki ormanlık alandan geçerek kaçmaya zorladı. Hasan Nuhanoviç'in Son Sığınak'ını elimize aldığımızda yıllardır okuduğumuz, dinlediğimiz, izlediğimiz hikayelerle benzeş hatıralarla karşılaşacağımızı düşünürüz. Evet, çoğuyla da tanışızdır; ancak okuyucuyu 'an' içinde hayrete düşürecek durumlarla yüzleştirdiği de bir gerçek. Tıpkı, Luka köyünden kaçarken tanıştığımız Osman gibi. Yaşlı annesiyle koşup kurtulamayacağını anladığında en nihayetinde annesinin tüm yakarış ve çaresizliğine rağmen ona bir miktar para verip yoluna devam etmek isteyen Osman gibi... Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği'nin insani yardım konvoylarının Boşnaklara ulaşmasını engelleyen Sırp anneler gibi; 'anneler'... Ziynet eşyalarının hiçbir değerinin kalmadığı, on kilo buğdayla bir kot pantolonun, üç ekmekle iki sigaranın değiş tokuş edildiği, özlenen bir sevgiliyi görmek yerine maalesef- pita ekmeğinin tercih edildiği zamanki o çaresiz araflar gibi... Günler, aylar, yıllar süren göç dalgası Nuhanoviç ve ailesini Srebrenitsa'da sabit kıldı ve işgal boyunca Bileşmiş Milletler karargahında çevirmenlik yaptı.


Sinemanın ilk büyük yönetmenlerinden olan Carl Dreyer'in filmografisinin en tartışmalı eseri Ordet, saf gerçekle metafiziğin, imanla inkarın, mucizeyle alelade olanın aşırılıklarla dolu birlikteliğine davet ediyor bizi. Zaten, değil mi ki itidali korumak sanatta da dini tecrübede de müşkül bir meseledir. Fakat Dreyer Ordet'te büyük bir ustalıkla bu meselenin üstesinden geliyor. İfrat, mübalağa ve mucize, kolaylıkla makul bir hikayeye dönüşüyor. Şiirde, mimaride, edebiyatta, hatta musikide sanatın en yüksek örnekleriyle bütünleşen dini tecrübe, sanki sinema sanatı söz konusu olduğunda o cömert ilhamlarını esirgemiş gibidir. Rembrandt'tan Chagall'a, Itri'den Debussy'ye, Mimar Sinan'dan Michelangelo'ya, Dante'nin İlahi Komedya'sından Shakespeare'in tragedyalarına kadar, sanat ve din arasındaki etkileşimin izlerini görebileceğimiz şaheserlerin uzun bir listesini yapmak mümkündür. Fakat sinemada dini ilhamın izlerine rastlamak pek de sık karşılaşılan bir durum olmasa gerek. Bu durumun en büyük müsebbibi belki de modern bir sanat olarak sinemanın doğuşunun, dinin aşkın tezahürleri ile sanatın metafizik ufkunu buluşturan zeminin çoktan ortadan kaybolduğu zamanlara denk düşmesidir. Sözü, sinemanın ilk büyük yönetmenlerinden olan Carl Dreyer'in bir filmine getirmek niyetindeyim. Dreyer 1968'de 78 yaşında iken hayata veda etmiş. Filmografisinin en tartışmalı eseri Ordet, 1955 yılına ait bir film. Film saf gerçekle metafiziğin, imanla inkarın, mucizeyle alelade olanın aşırılıklarla dolu birlikteliğine davet ediyor bizi. Zaten, değil mi ki itidali korumak sanatta da dini tecrübede de müşkül bir meseledir. Fakat Dreyer Ordet'te büyük bir ustalıkla bu meselenin üstesinden geliyor. İfrat, mübalağa ve mucize, kolaylıkla makul bir hikayeye dönüşüyor. Lüteriyen bir baba olan Marten'in Mikkel, Johannes ve Anders adında üç oğlu vardır. Mikkel bir agnostiktir, Johannes ise teolojiyle ilgilenmektedir, kendini İsa Mesih olduğuna inandırmıştır. Ailenin küçük oğlu Anders ise komşuları olan terzinin kızına aşıktır. Bu arada Mikkel'in karısı Inger hamiledir ve kendisini büyük bir felaket beklemektedir. Çocuğunu dünyaya getirirken hayatını kaybedecektir. Mucize tam da burada Johannes'in eliyle gerçekleşecektir. Kierkegaard çalışmaları yüzünden delirdi. Ordet'in bütün felsefesini özetleyen bu cümle, filmde kendini İsa zanneden meczup Johannes'in babası tarafından dillendirilir. Eğer mümkün olsaydı da yönetmen koltuğunda Kierkegaard otursaydı galiba tam da böyle bir film çıkardı ortaya. Zira düşünce tarihinin bu büyük filozofu, Tanrı aşktır diyen bu nahif adam, ancak delilikle izah edilebilecek bir imanı sahici bir iman olarak görür. Düşüncelerine aşina olanlar bilecektir ki Kierkegaard Korku ve Titreme'de tam da böyle bir imanı anlatır: Ancak imanın bir mucize olduğuna inandığımız sürece mucizelerin hakikatine ulaşabiliriz. Zira Tanrı Aşktır ve iman onun istisna ve şüphe kabul etmeyen biricik yoldaşıdır. Kierkegaard'ın tasavvuru önce tekinsiz bir metafiziğe, oradan sınırları belli olamayan, müphem, itidalsiz bir aşkınlığa açılır. Bir kez olsun dimağında koşulsuz teslimiyetin ve imanın o büyük lezzetini tatmış bir insan, nasıl olur da hala sıradan biri gibi inanabilir? Ordet'in kahramanı Johannes inanmıştır ve Neden insanlar arasında gerçekten inanan biri yok? diye sorar. Babasına göre ona bu soruyu sorduran şey Kierkegaard'ın düşünceleridir. Bu gizli gönderme bir yanıyla mümince bir teslimiyetin, diğer yanıyla patolojik bir vakanın ifadesidir. Johannes, kendisinin İsa olduğuna inanmaktadır. Ruhsuz, ifadesiz bir hayalet gibi ortalıkta dolaşıp dururken arka planda bir hikaye akıp gitmektedir. John aşırılıklarıyla çevresine yabancılaşmıştır ama yine de aile fertleri onu bu haliyle kabul etmiş gibidir. Saplantılı davranışları, olur olmaz çıkışları hoşgörü ile karşılanır ya da görmezden gelinir. Ve nihayet mucizenin kutsal paradoksu gerçekleşir. Tanrı'nın abdalı John, ölüyü diriltmeyi başarır ama bu mucize iman edenlerin imanını artırdığı gibi şüphecilerin tereddütlerinden de hiçbir şey eksiltemeyecek; hayranlık ve şaşkınlık dolu bakışların arkasında, mutmain olmamış kalplerin hezeyanlarını görmek hiç de zor olmayacaktır. Ordet'in kahramanı John katıksız bir imanı yakalamış, mucizeyi mümkün kılmıştır. Onun imanının aşkınlığı, psişik sanrılarıyla her an yer değiştirebilir. İnancın sekineti kolayca aşırılığın tezahürlerine dönüşebilir. Bundan 500 yıl önce, kurban edilmek üzere çocuğunu And dağlarının zirvelerine çıkaran babanın bakışlarında, inanmış bir adamın teslimiyetinden başka bir şey görmek mümkün değildir. Ordet'in kahramanı John, Colomb öncesi Amerika'sında bir İnka olarak dünyaya gelseydi gözünü kırpmadan aynı şeyi yapmaktan çekinmezdi. Ya da 1970'lerin Amerika'sında yaşasaydı ve Jim Jones'in sadık bir müridi olsaydı topluca intihar eden 913 kişiden biri olmaktan imtina eder miydi veya 31 Aralık 1999 yılında 10 Emir'e uyulmadığı için kıyametin kopacağına inanarak intihar eden yüzlerce insandan biri olur muydu? Bilmek değil tehlikeli olan, inanmak. Bilmek bilmektir ama inanmak dünyayı değiştirmek için sınırsız bir güç, bazen kendi inanç ve değer skalası dışında kalan her şey için tedirgin, şüpheci ve tatmin olmayan protest bir ruh bırakabiliyor geride. İsteyen bu hikayeden manevi ya da profan, bilimsel ya da metafizik bir sonuç çıkarabilir. Gerçek imanın dirilten nefesi ya da Lazarus sendromu... Adı her ne olursa olsun inanmak üzerine, inanmanın kendisi kadar karmaşık bir film Ordet.


Zihinlerimize 'karanlık' olarak kodladığımız ve popüler kültürdeki temsillerini gördükçe 'iyi ki bu çağda yaşamamışım' dediğimiz Ortaçağ'ın ruhunu olduğu gibi aktaran bir kitap önereceğim size: Huizinga'nın Ortaçağın Sonbaharı... Kitabın, geçmişe dair 'mekanik' ve 'durağan' bakışınızı yok edeceğinden emin olun. Fransa'nın Paris kentinde 1396 yılının ekim ayında kiliselerin çanları kent sakinlerini uzun sürecek bir yasa davet için hiç durmamacasına çalıyordu. Kral VI. Charles dahil herkes şiddetli bir mateme tutulmuş; Valois Hanedanı'nın amansız düşmanları bile 'Son şansımızı yitirdik... Şimdi neler olacak?' diye titrek mum alevlerinin eşliğinde sabahlara dek düşünüyordu. Korku ve intikam hissi kol kola büyüyor, bu 'karanlık' günlerin her anına sızan kesifliği daha da artırıyordu. Çocuklar düşlerinde artık 'acımasızca yaklaşan barbarların seslerini' duyuyor, teselli bulamadıkları tedirginliklerine büyüklerini bu denli çaresiz görmenin şaşkınlığı da ekleniyordu. İşte bu Ortaçağ'ın sonlarında standart duyguların -farklı olarak hepsinin bir arada ve yüksek dozajda- yaşandığı bir geceydi. Korku, duygusal patlamalar, intikam hissi, dindar bir adanmışlık, umut vs... Çünkü, başını Fransız şövalyelerin çektiği Haçlı Ordusu 25 Eylül günü Tuna kıyısında yer alan kent Niğbolu'da Yıldırım Bayezid önderliğindeki Osmanlı kuvvetlerine mağlup olmuş ve tamamen imha edilmişti. Başta Jean de Nevers olmak üzere Eu Kontu Philippe d'Artois, La March Kontu Jacques de Bourbon, Enguerrand de Coucy, Henry de Bar ve Guy de la Tramouille ile Mareşal Boucicaut gibi asilzadeler esir alınmış, alınan duyumlara göre zincirlenerek Osmanlı başkentine götürülmüştü. Ortaçağ Avrupa'sının standart 'duygularına' artık 'Türk korkusu' da eklenmişti. Gelecek, bu 'aşırılıkların' eşliğinde belirlenecekti. Resmi belgelere dayanarak Ortaçağ tarihini öğrenen günümüz okuru, Ortaçağ ruhunun son derece heyecanlı oluşunu asla yeterince anlayamaz. Çoğunlukla resmi kayıtlara dayanan tablo, o kayıtlar ne kadar güvenilir olursa olsun bir unsurdan yoksun kalacaktır: Gerek hükümdar gerekse halkı etkileyen şiddetli tutkudan... Bu cümleler adeta erken bir 'sosyal tarihçilik' manifestosudur. Her dönemin ruhu olduğunu ve bu ruhun insan davranışlarına etki ettiğini bilmek sizi en hafifinden anakronizmden koruyacak ve geçmişe ait taşların yerlerine daha iyi oturmasını sağlayacak. Tarihin bir 'ezber' alanı olmadığını fark edecek ve geçmişin bir 'düşünce ortamı'ndan çıktığını ve geleceğin de bugünün ikliminin tesiriyle oluşacağını bileceksiniz. Johan Huizinga'nın Alfa Yayınları'ndan çıkan kitabı Ortaçağ'ın Sonbaharı, alt başlığında 14 ve 15. Yüzyılda Fransa ve Hollanda'da Yaşam, Düşünce ve Sanat Formlarına Dair Bir İnceleme ifadesi yer alsa da 'evrensel' sosyal meselelere eğilen ve her toplum için ipuçları barındıran 'ulus üstü' bir çalışma.


Tarih ve gerçeklik ilişkisini, İkinci Dünya Savaşı'nın en trajik olaylarından biri üzerinden anlatan Bir Kılıç Üzerine Çıkarsamalar, gerçek ile kurmacanın iç içe geçtiği bir kitap. Tarihin farklı kaynaklarının labirentinde gerçeğin izini sürmeye çalışan bir rahibin hikayesini okuduğumuz roman, bizi tarih bilgisinin güvenirliği, yorumun gerçekliği gibi konular üzerine düşünmeye çağırıyor. Genel tarih anlatılarına, eğer işin uzmanı veya ilgilisi değilsek, şüpheyle yaklaşmaz anlatıları olduğu gibi kabul ederiz. Bunda ilkokul sıralarından itibaren gördüğümüz tarih dersinin payı büyüktür. Derslerde devletler, savaşlar, antlaşmalar minvalinde öğretilen dünya ve ülke tarihi genel çerçevesiyle zihnimize yerleşir. Ancak okul bittikten sonra, eğer hala tarihe ilgimiz kalmışsa, yaptığımız okumalarla derinlere ineriz. Pek de sürprizi olmadığını sandığımız olayların gizlerini böylece fark ederiz. Asıl iş de bundan sonra başlar. Yüzlerce kaynak arasından doğru bilgiye ulaşmaya çalışmak sandığımızdan daha zor olabilir. Tarih ne de olsa bir yanıyla yoruma dayanır. Yorumlardan sıyrılıp salt gerçeğe ulaşmak kayıtlar, belgeler, tanıklıklar arasında epey bir mesai harcamamıza neden olabilir. İtalya'nın ödüllü (1997 Strega ve 2016 Franz Kafka) yazarı Claudio Magris'in Türkçede yeni yayımlanan Bir Kılıç Üzerine Çıkarsamalar isimli kitabı bu türden bir mesaiyi ele alıyor. İkinci Dünya Savaşı sırasında, 1944 yılında, Nazilerle ittifak kuran Don Kazakları, İtalya'nın Carnia bölgesini işgal eder. Almanlar Kazaklara, partizanlarla savaşmaları karşılığında Carnia bölgesini yurt olarak vaat eder. Carnia büyük zulüm ve şiddet görür. Bu sırada dönemin piskoposu, anlatının sesi olan rahibi trajediyi durdurmakta arabuluculuk yapmak üzere görevlendirir. Kitap, rahibin o dönemki tanıklıklarını yazdığı raporu gözden geçirmesini ve fark ettiği tarihi boşlukları doldurma çabasını, mektup-anlatı biçiminde biz okuyuculara sunuyor. Rahibi yıllar önce yaşadığı dönemi yeniden ele almaya iten neden sadece sakin geçen emeklilik günlerini doldurma çabası değildir. Rahibin ilgisini olaydan yaklaşık on üç yıl sonraki Corriere di Trieste gazetesinde yayımlanan bir haber kamçılar. Haber, Kazakların atamanı Krasnov'un ölümüyle ilgili yeni bir iddia içermektedir. Böylece o güne kadar bildiği tarihsel gerçeklik rahip için bir anda şüpheye dönüşür. Krasnov'un ölümü üzerinden tarih bilgisinin nesnelliğini sorgulama çabasına girişir. Krasnov'un ölümü üzerindeki sis perdesi rahibin araştırmasının başlangıcını teşkil eder. Bu sisi çözerse dönemin belirsizliğinin de ortadan kalkacağını düşünür. Dönem ve Krasnov ile ilgili bulabildiği tüm kaynakları okur, inceler. Ulaştığı makaleler, kitaplar birbirini yalanlayan yazılarla doludur. Rahip olayın üzerinde bu kadar farklı iddia olmasının altında yatan nedeni merak eder. Ben hakikati değil, hakikatin tahrif edilmesinin sebeplerini ve açıklamalarını arıyorum der. Adeta bir tarihçi titizliğiyle çalışır. Hakikatin tahrifatının bu ısrarlı ve azimli direnci beni de neredeyse tarihçi olmaya, olayların kendilerinden ziyade nasıl çarpıtıldıklarını yeniden kurgulayan amatör bir tarihçi olmaya itiyordu. Meselenin merkezindeki Don Kazaklarının komutanı Pyotr Krasnov 1917 devriminde Rus ordusunun komutanlığına getirilmiş, Bolşeviklere karşı savaşmıştır. Daha sonraları ise karşı devrimci Beyaz hareketin liderlerinden biri olmuştur. Renkli bir hayat süren Krasnov, aynı zamanda tarihi birçok romana imza atmıştır. Yıllar sonra Naziler tarafından tekrar keşfedilip müttefikleri olan Kazak ordusunun başına getirilen Krasnov, yurt vaadiyle kandırılan ve türlü kötülüklere alet edilen bir ulusun atamanıdır. Hem dönemin hem de Krasnov'un kişiliğinin rahip üzerindeki etkisi çok büyüktür. Sanki sadece dokuz gün boyunca hayatımla kesişen o olay en hakiki tarihimi kapsıyor ve varlığımı yansıtıyordu der. Öyle ki Krasnov'un yaşamının haritasını çıkarmakla kendi haritasını da çıkarabileceğine inanır. Yaşamdaki çabanın, kaçışın, kovalamacanın atamanın kişiliğinde vücut bulduğunu düşünür. Onda yaşamın bilgeliğinden bir kesit bulunduğuna inanır. Rahibe göre Krasnov merhametli bir komutandır, Carnia'da yapılan şiddeti onaylamaz. Ancak elinden bir şey de gelmez çünkü kontrol Almanların elindedir. Çarlık Rusya'sı zamanında Çar'ın hizmetinde özgürlüğü hayal eden bir ulusun komutanı olarak tek hayali özgür Kazak birliğidir. Onları ana vatanlarından kilometrelerce uzağa getiren de bu özgürlük tutkusudur. Krasnov'un kitapları isyankar ve avare Kazak ruhunun şanlı anısına yazılmış şiirdir. Devlet ve yasaya karşı çıkan steplerin özgürlüğü ele avuca gelmez. O... sadece altındaki atı ve üstündeki Tanrı'yı tanıyan bir özgürlüktür. Ancak rahip bu tutkunun, komutanı günaha ve köleliğe ittiğini ileri sürer. Führer'e ve faşizme teslim oluşu bunu kanıtlar. ... Krasnov maceranın, cesaretin ve geleneğin müdafaasını geleneğin ve maceranın en büyük düşmanı, hayatı, hor görülen demokrasilere atfedilenden çok daha katı bir şekilde, tekdüze hale getiren totaliter ve teknolojik Nazizm'de aramıştır. Böylece kılıcını istemeden özgürlüğe doğrultmuştur. Komutan da olsa her insan gibi hata yapar. Belki de rahibin Krasnov'da görüp hayran olduğu, o dimdik ve buyurgan tavrın altındaki insanlıktır. İkinci Dünya Savaşı ve etkileri üzerine literatürde çok sayıda eser bulunuyor. Ana akım tarih bilgisinin dışına çıkarak, dönemin aktörü olmasına rağmen bugüne kadar neredeyse hiç ele alınmamış ulusların ve olayların hikayelerine ise pek az rastlanıyor. Claudio Magris'in Bir Kılıç Üzerine Çıkarsamalar'ı yirminci yüzyılın en trajik olaylarından birinin özellikli bir hikayesi olarak karşımızda duruyor. Gerçek ile kurmacanın iç içe geçtiği tarihin küçük ama derinlemesine anlatılarından biri olan kitap, okuyucunun rahiple birlikte tarihin farklı kaynaklarının labirentinde gerçeğin izini sürmesini sağlıyor. Üstelik bu macera, kitabın ana ekseni olan tarih bilgisinin güvenirliği, yorumun gerçekliği, tahrifat derecesi gibi konuları mesele edinen ayrıcalıklı bir yolda ilerliyor. Tarihte doğruya ulaşmak bazen zor görünse de kitaptaki gibi bir tutkuya sahip olduktan sonra sabırla ilmek ilmek örülen çabaya değiyor doğrusu..