Murakami, Dans'ta kapitalizmin bütün yıkıcılığı, yok ediciliği, öğütücülüğü içinde ruhunu kaybetmeden yaşamanın mümkün olduğunu düşünür. Ya da insanlar kapitalist yok ediciliğin içinde ruhunu kaybetmeden nasıl yaşayabilir, bu sorunun cevabını arar. Haruki Murakami'nin Türkçeye yeni çevrilen romanı Dans Dans Dans'ını Renksiz Tsukuru Tazaki'nin Hac Yılları ve Yaban Koyununun İzinde romanlarıyla birlikte değerlendireceğim. Dans Dans Dans'la Yaban Koyununun İzinde'nin kahramanı aynı. İki roman boyunca onun başından geçmiş türlü olayları okumamıza rağmen, ismini halen bilmiyoruz. Yaban Koyununun İzinde konu, bazı insanların içine giren ve onları şöhrete kavuşturan, iktidar ve güç sahibi yapan yaban koyununu bulmaktır. Dans Dans Dans'ın konusuysa, bizatihi kahramanımızın kendisidir. Dans Dans Dans'ta olaylar, yaban koyunu macerasından dört yıl sonra başlar. Anlatıcı-yazar-kahraman rüyasında Yunus Otel'de kendisi için birinin ağladığını görür. Yunus Otel, Yaban Koyununun İzinde'nin de kilit noktalarından biridir. Koyun Profesör/Adam orada yaşar. Kendisi, otel sahibinin babasıdır. Koyunlarla ilgili ciltler dolusu belge, broşür, fotoğraf ve kitap toplamıştır. Dans'ta otel gizemini korumaya devam etmektedir. Fakat büyük bir farkla. Dans'ta, Yaban Koyunu'ndaki ahşap bütün aksamlarından ses gelen, dökülmek üzere olan, halıfileksleri yıpranmış otel yıkılarak beş yıldızlı, büyük bir otel yapılmıştır. Fakat Yunus Otel yine Yunus Otel'dir. Yunus Otel'in otantik, nostaljik ve romantik hali ortadan kalkmıştır. Fakat otel, Koyun Adam halen orada yaşadığı için ruhunu kaybetmemiştir. Murakami, Dans'ta kapitalizmin bütün yıkıcılığı, yok ediciliği, öğütücülüğü içinde ruhunu kaybetmeden yaşamanın mümkün olduğunu düşünür. Ya da insanlar kapitalist yok ediciliğin içinde ruhunu kaybetmeden nasıl yaşayabilir, bu sorunun cevabını arar. Ve sonra gelişmiş kapitalist toplum çıkageldi. Bu toplumda ben bir başına kaldım. Murakami, her fırsatta kapitalizmi eleştirmekten de geri durmaz. Böylesi bir toplumda tüketim en büyük erdemdir. Oysa yazarımıza göre tüketim, boşa harcamak ve israftır. Ama o, kapitalist toplum ve sistemden kaçışın mümkün olmadığını da söyler. Hoşuma gitmiyorsa, Bangladeş ya da Sudan'a gidebilirdim. Ama gidemez. Yapabileceği şey, kapitalist sistemin yıkıcı gücüne rağmen yaşamayı başaran duygu, düşünce ve inançlara yoğunlaşmaktır. Mesela Koyun Adam'la birlikte otelin diğer bir ruhu aşktır! Yaban Koyunu'nda Kiki vardı, Dans'ta Yumiyoşi var. İki romanda da ben senin için varım diyen gizemli Koyun Adam var. Koyun Adam, bir telefon santrali gibi, her şeyi birbirine bağlayan bir güçtür. Karşılık beklemeden, iyilik yapmak da, yine kapitalist düzen içinde yaşatılabilecek erdemlerden biridir. Kahramanımızın Yuki'yle ilişkisi, çıkara dayanmaz. Hatta kahramanımız arkadaşlık ilişkisinin çıkarcı bir hal alacağını anladığı an, buna engel olur. Dans'ta olaylar, henüz cep telefonunun olmadığı yıllarda geçer. Dans, Yaban Koyunu ve Hac Yılları'nın diğer bir ortak yönü de, kurgularının dedektif romanlarını andırmasıdır. Yaban Koyunu'nda koyun, Hac Yılları'nda ortaokul arkadaşlarının kahramanı neden terk ettiği, Dans'ta ise, Kiki'nin neden ağladığı soruşturulur, aranır. Her üç romanın başında da sayısız soru ve belirsizlikler oluşturulur. Sonra tek bölümde bunların hepsi çözülür, birbiriyle olan bağlantıları gösterilir. Murakami her üç romanında da ortaya attığı soruların hepsine cevap vermez. Özellikle Yaban Koyunu ve Hac Yılları'nda kafkaesk bir boşluk duygusu oluşturur okuyucularında. Hayatın anlamsızlığını, boşluğunu, sebepsizliğini, arkası belirsiz olaylar ve cevabı olmayan sorularla okuyucuya hissettirir. En büyük başarısı da buradadır. Hac Yılları'nda kendisi hakkında asılsız bir tecavüz suçlaması nedeniyle yalnızlığa mahkum edilen kahramanın acı dolu yıllarını okuruz. Ama bu suçlama neden yapılmıştır, bilinmez. Aynen Kafka'nın Dava'sında olduğu gibi. Yaban Koyunu'nda Kiki, sevgilisi olan roman kahramanını terk eder. Ama neden terk ettiği halen muammadır. Dans'ta Koyun Adam kaybolur. Onun akıbeti bilinmez. Ayrıca eski Yunus Otel'in sahibinin akıbeti de belirsizdir. Dans'ta lüks içinde yaşayan Gotada'nın Kiki'yi neden öldürdüğü, Kiki'nin ona neden Beni öldür... dediği de belirsizliğini korur. Belki de Murakami Dans'ta artık bu tür boşluk/anlamsızlık duygularını aşmaya başlamıştır. Çünkü Koyun Adam, Müzik çaldığı sürece dans etmeyi sürdürmelisin. Bizim dediğimizi anlıyor musun? Dans edeceksin. Dans dans dans. Dans etmeye devam edeceksin. Neden dans ettiğini düşünmeden. Anlamını düşünmeden. Anlam diye bir şey baştan beri yok zaten. der. Murakami'nin buradan, anlam arayışını bıraktığını ya da anlam arayışının oluşturduğu sancılardan azade olduğunu düşünebiliriz. Belirsizlikler artık onu rahatsız etmez. Bu sancısızlık nedeniyle Dans'ta diğer iki romana kıyasla sürükleyiciliği sağlayan okuyucuda merak uyandırma azdır. Üç roman da çok rahat okunur. Fakat Hac Yılları ve Yaban Koyunu daha düşündürücüdür. Yaban koyununun sembolik anlamı, romanın siyasi ve felsefi boyutunu oluşturur. Hac Yılları'nda çekilen sebepsiz acılar, hayatı yeniden sorgulatır. Dans'ta ise Murakami, evet bu belirsizlik, boşluk ve acıları kabul edelim, başka seçeneğimiz yok, yenilgiyi kabul etmek zorundayız, azıcık da olsa, bu acı dolu dünyada rahat etmek istiyorsak demeye getirir. Bu yüzden Dans, diğer iki romana kıyasla daha konformisttir. Hac Yılları'nın kahramanı da, ortaokul yıllarındaki arkadaşlarını özlem ve sevgiyle anar, Dans'taki kahramanımız da. Murakami için ergenlik yılları, geleceğimizin şekillendiği yıllardır. Bu yüzden Murakami, kahramanlarını sık sık ortaokul ve lise yıllarına götürür, sınıf arkadaşlarıyla yeniden ilişkiye sokar. Dans'ta dananın kuyruğu, kahramanımızın ortaokul arkadaşı, film artisti, çok yakışıklı ve çekici Gotada'da kopar. Murakami Gotada üzerinden kapitalizmi, bütün büyük nimetlerine rağmen tercih edilmemesi gereken bir düzen olarak eleştirmeye devam eder. Ayrıca on üç yaşındaki kızları Yuki'yi başıboş bırakan, ebeveynlik vazifelerini üstlenmeyen, anne fotoğraf sanatçısı Ame ve baba roman sanatçısı Hiraku Makimura üzerinden de yerden yere vurur. Ne ilginçtir, Gotada onca mal mülk ve şöhret içindeyken mutsuzdur; Maserati yerine Subaru'ya binseydi daha mutlu olacağını düşünür. Henüz yirmili yaşlarda olan, Yunus Otel'in resepsiyon görevlisi Yumiyoşi de öyle düşünür. On üç yaşındaki Yuki ve roman kahramanımız da Subaru'yu Maserati'ye tercih ederler. Demek ki Dans'ta henüz kapitalizmin ruhlarını bütünüyle ele geçiremediği karakterler anlatılmıştır. Romanın sonunda Koyun Adam kaybolur. Acaba bu, yeni bir romanın konusu, ayrıca ruhunu bütünüyle şeytana satan kapitalist insanın romanı mı olacaktır? Gotada, aşık olduğu kadınla evlenmiştir. Eşi, kendisi gibi film oyuncusudur. Fakat eşinin ailesi çok kötüdür. Onlar türlü düzenbazlık yapıp, Gotada'nın bütün mal varlığını ele geçirirler. Gotada çok sevdiği eşinden ayrılmak zorunda kalır. Kapitalist düzenin, temsilci ve göstergelerinden biri olan film şirketi, Gotada'nın bu zayıf durumundan faydalanarak, onun hayatı boyunca ödeyemeyeceği bir borç bataklığının içine çeker. Gotada, ne yapsa mutlu değildir. Maserati'si, lüks evi kendisinin değil firmanındır. Yaptığı bütün harcamalar, firmanın gideri olarak gösterilir. Sürekli firma kazanır. Kişi ve devlet kaybeder. Diğer bir örnek; on üç yaşındaki Yuki'nin annesi, onu Yunus Otel'de bırakıp gider. Kızını otelde unuttuğunu üç gün sonra fark eder. Bunu Yuki defalarca yaşamış ve bunlar onda büyük ruhsal sorunlara yol açmıştır. Yuki'nin babası, çok varlıklı bir roman yazarıdır. Fakat Yuki babasından da ayrı yaşar ve babasına hiç saygı duymaz. Dans'ın kahramanına bol para teklif ederler, yeter ki kızları Yuki'yle vakit geçirsin, ona anne-babasının yokluğunu biraz olsun hissettirmesin diye. Murakami hem Gotada hem de Yuki'nin ebeveynleri üzerinden, kapitalizmin her sorunu parayla, çok harcamakla ve tüketmekle çözmeye çalıştığını belirtir. Ama çözemez. Maalesef çok harcamak insanların ebeveyn olmanın gerektirdiği sorumluluklardan türlü bahanelerle kaçmalarını, birbirini çok seven eşlerin ayrılmak zorunda bırakılmalarını, film artistlerinin borç batağına saplanmalarını ve sonunda katil olmaya kadar sürüklenmelerini engelleyemez. Özetleyecek olursak, Murakami özellikle Yaban Koyunu ve Dans'ta kapitalist düzene karşı edilgen kalmayı bir teklif olarak sunar okuyucusuna. Kapitalist çarkın içine girmemek de denilebilir buna. Yeterince para kazanmayı, ihtiyacı kadar harcamayı, kitap okumak, yüzmek, müzik dinlemek, kendi yemeğini kendin yapmak, teklif edilen büyük paraların üzerine atlamamak, Maserati yerine Subaru kullanmak, lüks olmayan, 1+1 bir evde yaşamak... Murakami için, kişiyi huzura taşıyan yaşam biçimidir. Hırs, kötülük, şehvet, şöhret, tatminsizlik, sanat saplantısı, dümensiz hareket etmek ise insanı felakete götüren unsurlardır.


"Her kitabın kendi kaderi vardır." Türk edebiyatının büyük yazarlarından birinden işittiğim bu sözü zaman zaman hatırlarım. Doğru söze ne denir? Kimi zaman çeviri kitaplar için bile böyle olabildiğini düşünürüm. İşte Silo da bana bu kaderi düşündüren kitaplardan biri. Hugh Howey'nin kaleme aldığı, dünyada ve özellikle Amerika'da çok sevilen, çok tartışılan Wool Serisi'nin ilk kitabının Türkçeye çevrilme tarihi öyle karanlık bir tesadüf ki, romanı ait olduğu tür olan bilimkurgu gibi okumayı imkansız kılıyor! Evet, bu iki sorunun peşine düşen ilk kahramanımız Silo'nun şerifi Holston. IT bölümünde çalışan karısının bir takım verilere ulaşması nedeniyle, kendi isteğiyle temizliğe gönderilmesinin ardından, karısının ve ulaştığı bilgilerin peşine düşüyor Holston. Ve dışarısının onlara yüzlerce yıldır anlatıldığı gibi olmayabileceğini fark ederek karısı gibi yine kendi isteğiyle temizliğe gidiyor. Kaderi zannettiğinin aksine karısınınkinden pek farklı olmuyor ama. O da çıkar çıkmaz bir heves ekranları temizliyor ve 20. dakika içinde ölüyor. Holston'un yerine gelebilecek şef için Başkan ve şef yardımcısının en-derine yaptıkları yolculuk başlıyor sonra. Başkan'ın yolculuğu hem kendi yaşamıyla hem de Silo'nun hikayesiyle yüzleşmeye dönüşüyor kısa bir süre içinde. Ve bizi esas kahramanımız olan Juliette'e götürüyor. En-dipte yaşan mekaniker Juliette gönülsüzce de olsa Holston'un yerine geçecektir. Ancak şefliği hem kısacık birkaç gün sürer hem de kendisini ne olduğunu anlayamadan temizliğe, yani ölüme gönderilirken bulur. Başkan ve şef yardımcısı gizemli bir şekilde öldürülmüş, IT bölümünün şefi kontrolü tamamen eline geçirmiştir. Ona göre Juliette de diğerleri gibi içinde bulunduğu dünyayı gereğinden fazla sorgulayan bir çapak, bir pisliktir, temizlik şarttır. Ancak Juliette'in kaderinde diğerlerinden farklı bir şey vardır. Ve bu farklılık yaşadığı Silo'nun kaderini de etkileyecektir, hem de sonsuza kadar. Hikayenin devamını açık ettiği sırlar nedeniyle fazla deşmeden devam edeyim. Son yirmi yılın en iyi bilimkurgu eserlerinden biri sayılıyor Wool serisi. Otoriter ve baskıcı bir yönetim altında yaşayan insanları yönlendirme sanatını ele alırken, sistem dediğimiz şeyin insan aklının ürettiği sorularla nasıl pek çok yerinden çatlayıp bir süre sonra da yıkılmaya mahkum olduğunu ima ediyor hikayemiz. Neden, diye soran biri varsa eğer etrafta en güçlü iktidar bile bu soruya dayanamıyor, yani düşüncenin ve özgürlük arzusunun önüne geçilemiyor. Neden, sorusunu silmeye çalışmak ise insan zihnini yok saymaktan geçiyor ancak ve yönetmek istediğiniz şey bir insan topluluğu ise düşünen aklı yok etmeniz imkansızlaşıyor. Tabii bir de insanın içinden takvimlerle, hesaplarla, çekilişlerle sökülüp atılamayan, geleneklerle her zaman mücadele eden aşk duygusu, bu türden bütün sistemlerin kör noktasını oluşturuyor. Silo, ne kadar karanlık bir dünyayı anlatıyor olsa da, felsefi temeli ile biraz önce de söylediğim gibi insan aklını, ruhunu, özgürlük ihtiyacını temel izlek olarak alan bir roman. Serinin bu ilk kitabında Howey, elbette ki kurduğu dünyanın bütün sırlarını ifşa etmiyor, okurun aklına takılan bütün soruları yanıtlamıyor. Seri'nin en zayıf noktası da bu kanımca. Okur için bir süre sonra soruların yanıtlarını merak etme duygusu, soruların öneminin önüne geçiyor. Kısacası bu anlamda felsefi temeli biraz havada kalıyor. Ancak serinin diğer kitaplarını okumadan bu tespitimde çok da ileri gitmek istemem doğrusu. Yarattığı atmosfer, kurgusu, dili, akıcılığı ile kendini okutturan, soluk almadan okutturan Silo'nun Ridley Scott tarafından sinemaya uyarlandığını da söylemeden geçmeyeyim. Romanın gerçek uyarlamasının ise bugünlerde tam da bizim içimizde yaşanıyor olduğu duygusu, baskıcı iktidarlara karşı mücadele veren toplumlara sesleniyor olması ise cabası! Kim bilir belki de bu kadar çok sevilip okunuyor olması da, işte bu cabası kısmıyla ilgili bir şeydir.


Uzun bir tren yolculuğunun ardından Weimar'a ulaştığımda sadece yirmi bir yaşımdaydım. Genç yaşımda yapmak istediğim, Goethe'nin hayatının bir kısmını geçirdiği şehre gitmek ve kendime belki bir parça ışık bulmaktı. Tam olarak ne aradığımı bilmez halde şehre indiğimde 21 yıl önceydi ve internet yaygın değildi. İstasyon görevlisine en yakın gençlik evinin nerede olduğunu sordum. Germania ismindeki gençlik evinin tarifini aldıktan sonra kararmakta olan havada şehrin sokaklarında süzüldüm. Weimar, ertesi yıl Avrupa'nın kültür başkenti olacaktı ve şehir kocaman bir şantiyeyi andırıyordu. Gençlik evine gittiğimde, hayli cüz'i ibrahimizgi@gmail. com GÜNCEL HALİL İBRAHİM İZGİ olan kalma ücretini verip yatakhaneye çıktım. Odada Kölnlü bir çocuk ve bir Japon vardı. Kölnlü ile Almanca, Japon olanla İngilizce anlaşmak mümkün oldu. Kölnlü genç yan taraftaki kızların gürültücülüğünden şikayetçiydi. Berlin Duvarı yıkılalı henüz dokuz sene olmuştu ve bu arkadaşımız birleşen Almanya'nın görmediği parçalarını tamamlamaya çalışıyordu. Anlaşılır bir durumdu ama Japon'un burada ne işi vardı? Kısa sürede tanıştık ve kaynaştık. İsmi Shinichi Naito'ydu. Dünya turuna çıkmış genç bir Japon'du. Hayır, öğrenci değildi. Sadece matbaa işçisi olarak biriktirdiği parayı cebine koymuş ve içinde yaşadığımız bu tuhaf dünyanın kaç bucak olduğunu anlamaya çalışıyordu. Elindeki kitap Japoncaydı, anlamam mümkün değildi tabii olarak. Bana Goethe'nin kitaplarından biri olduğunu söyledi. Zihnim yanıltmıyorsa, Doğu-Batı Divanı'ydı. Kitaptan neler anladığını sordum ama aklımda fazlaca kalmayan birkaç cevap verdi. Karnım kurt gibi açtı ve doyurmak için bir pizzacıya gittik. Shinichi'nin karnı aç değildi ama beni yalnız bırakmak istememişti. Gençlik evinde sadece kahvaltı verildiği için pizzacıya gitmek en makul çözümdü. Akşam iyice çökmüştü ve parmak arası terlikleriyle kış gününde benimle birlikte yürüyordu. Aldığım pizzadan ikram etmek istedim ama gülerek teşekkür etti. Hayatımda yakından tanıdığım ilk Japondu ve tuhaf bir şekilde ikimizi bir araya Goethe getirmişti. Gençlik evine döndüğümüzde birbirimizle para değiş tokuşu yaptık. Japon yeniyle de ilk defa orada tanışmış oldum. Gençlik evine girmek için en fazla 26 yaşında olmanız gerekiyordu. Shinichi teknik olarak o yaşın altında olmalıydı. Ertesi sabah çok erken saatlerde kahvaltımızı yapıp Weimar sokaklarına attık kendimizi. Goethe'nin son nefesini verdiği yatağı, Schiller'le heykelini birlikte ziyaret ettik, sonra yollarımız ayrıldı. Uzun bir tren yolculuğunun ardından kişisel tarihimin sayfaları arasına girdi. Geçen hafta sonu Turkuvaz Kitap'tan henüz çıkan Kasiyer kitabını okumaya başladığımda Shinichi'yle konuştuğumu hissettim. Sayaka Murata'nın yazdığı Kasiyer, 18 yaşından itibaren 18 yıldır bir markette yarı zamanlı kasiyerlik yapan bir kadının hikayesini anlatıyor. Sıradanlığın içinde sistemle kavgası olmayan sıradan bir hikaye olarak başlayan macera katmanlar halinde içine aldı beni. Kasiyer Keiko, bana adeta Shinichi'nin anlatmadığı hikayenin detaylarını aktarıyordu. Tüm detaylarıyla, hemen hemen hiçbir sansüre tabi tutmadan bir itirafname gibiydi. Yazarlığın yanında kasiyerlik de yaptığına göre otobiyografik çağrışımlar içermesi kaçınılmazdı ve kasada Meiji restorasyonundan bugüne Japonya'nın geçirdiği evrimin Z raporu çıkıyordu. Kapitalizmin kabaca insanı hapsettiği şatafatlı akvaryumlar da diyebilirsiniz, ilerlemeci modernizmin ürettiği hava yastıkları da. 126 sayfalık uzun bir öykü ancak sınırlarını bilerek görevini yapmış olabilir. Murata da tastamam bunu yapmış. Teknoloji katmanını sıyırınca altında görünen insanlığın ta kendisi. Statü endişesi, hayatın ritmine ayak uydurma çabası ve elbette delirmemek için kendini nehrin akışına bırakan modern insan. Kasiyer Keiko, sadece şahit olduklarını serinkanlı bir bakışla aktarmakla yetinmiyor. Aynı zamanda hepimizin hayatına ayna tutuyor. Geçip giden günlerin içinde geride kalanları gösteriyor. Japon toplumunun minimal halini yansıtan kitap duru bir Türkçeyle okurlarla buluşuyor ve sözü uzatmadan meramını ifade ediyor. Makineleşmenin insanın omzuna yüklediği dertlerin devasının sisteme yürekten biat etmek olduğunu da sarsıcı bir şekilde ifade ediyor. Shinichi acaba bu kitabı okumuş mudur? Okuduysa o da 21 yıl öncesine bir yolculuk yapmış mıdır? Belki bu kitabın Japoncasını basan matbaada çalışıyordur, bilemeyeceğim. Kasiyer'in onunla kısa süren kısmen tuhaf arkadaşlığımızın posta idaresinden gönderilmiş bir mektup olduğunu düşünüyorum. Sayaka Murata, sadece yarı zamanlı bir hayat hikayesini anlatmakla kalmamış, kendisini görme şansından mahrum kalmış sistem dişlileri olan bizlere de şefkatini esirgemediği bir ayna hediye etmiş. Oraya baktığımda Weimar sokaklarında birlikte yürüdüğümüz Japon arkadaşımızla Goethe'nin şehrinde gerçekte ne aradığımızı anlamış oldum. Kendimizi arıyorduk ve onu birbirimizin yüzünde bulduk. Edebiyat, başka nedir ki zaten? .


Edebiyat çevirilerinden tanıdığımız, 2006 yılında yayımlanan ilk romanı Katilin Şeyi ve hemen ardından gelen Katilin Meselesi ile polisiye türünde ürünler veren Algan Sezgintüredi, Katilin Uşağı ile polisiye maceralarına bir yenisini ekliyor. Daha doğrusu diğer kitaplardan tanıdığımız özel dedektif Vedat Kurdel'in maceralarına... İnsan irisi, yakışıklı, orta halli, gayet kalender ve öyle çok da olağanüstü bir zekaya sahip olmayan dedektifimiz Vedat ve onun kısa boyluluğu, kavrukluğu, düzenli aile hayatı ve parlak zekasıyla her anlamda tezatı olan ortağı Tefo... Bu kez bambaşka bir amaçla gittikleri bir sosyete partisinde yaşanan trajik bir katliamın tam ortasında buluyorlar kendilerini. Ölümün kıyısından tesadüfen geçtikten sonra, tesadüfler tesadüfleri kovalıyor elbette ve heyecan düzeyi yüksek bir polisiye macera başlıyor. İşte bu iki sorunun yanıtı oldukça çetrefilli bir yola çıkaracaktır dedektifimizi. Parası, ne kadar çok parası olduğunu düşünmeyecek kadar çok parası olan insanların halet-i ruhiyelerini kendi orta halli bilinci ve bilinçaltıyla çözmeye çalışır Vedat Kurdel, üstelik bu sırada olayla bağlantılı başka cinayetler de işlenir ve en nihayetinde maceranın sonlarına doğru ortağı Tefo geri döner. Onun dönüşüyle çözüme daha da büyük hızla yaklaşmaya başlayan olay, cinayet denli dramatik bir şeyi daha gözler önüne serdirecektir kahramanlarımıza: Tatmin olmayan insan ruhunun, kendini eğlendirip heyecanlandırmak için çevresine ve hatta sevdiklerine neler yapabileceği, kötülük konusunda ne kadar ileri gidebileceği gerçeği... Algan Sezgintüredi, son dönem giderek daha keyifli ve olgun bir hal aldığına şahit olduğumuz Türk polisiye edebiyatının yeni ve son derece başarılı temsilcilerinden biri. Karakter ve atmosfer yaratmada, bunları keyifli bir şekilde işlemede, heyecan dozunu düşürmeden hikayeye dair çıkarımlar yapmada ve en mühimi de dili kullanmada gayet başarılı. Sezgintüredi, anlaşılıyor ki heyecanlı bir hikayeyi anlatmak kadar, o hikayeyi, dilin olanaklarını iyice genişletmek suretiyle kullanarak, anlatmaktan da keyif alıyor. Haliyle de söz konusu keyfi okuruna bulaştırıyor. Vedat da, ortağı Tefo da bizden biri, artık klasikleşmiş olan parlak, çok çok parlak zekalı, hiçbir ayrıntıyı kaçırmayan, özel yeteneklere ve ince zevklere sahip, kültürlü, elitist dedektif tipine hiç mi hiç uymayan, hatta bu durumla inceden alay edip, ona karşı çıkan bir tavra da sahipler. Neticede işin ucunda ekmek parası kazanmak ve bir baltaya sap olmak gibi Türk geleneklerinin ve sosyal hayatının dayattığı çeşitli gereklilikler var. Bu durum biz okurları ister istemez onlara ve hikayeye yaklaştırıp, özdeşim kurmamıza yarıyor. Dahası kahramanlarımızın tam da bugünün Türkiye'sinde, bizimle aynı şartlarda yaşamaları. Algan Sezgintüredi, son dönem yıldızı parlayan diğer bir polisiye yazarın, Emrah Serbes'in gittiği yoldan giderek, Türk polis teşkilatının gerçeklik sınırı çerçevesinde hareket etmeyi seviyo; biraz da ironik bir şekilde, elbette! Katilin Uşağı, bu haftanın en şahane kitabı, hem keyifli ve sıkı bir polisiye roman okumak, hem de Sezgintüredi gibi bir yazarı tanıma fırsatı bulmak isteyenlerin dikkatine...


Altı ayda sadece tek bir geminin geçtiği bir nehrin üzerindeki köprüde, tek işi o gemiye yol vermek olan bir bekçi... İnsansız, büyüleyici bir doğanın içinde, aylarca hiç konuşmadan, sadece okuyarak, yazarak yaşayan; yalnız bir romancı imgesi... Benim hayatımda ilk karşılaştığım yazardı Sadık Yemni. Bundan yıllar yıllar öncesinde, henüz bir lise öğrencisiyken gittiğim kitap fuarında tesadüfen söyleşisine katılmış, anlattıklarından büyülenmiştim. Bu tuhaf tesadüften midir bilmem, hala düşünüp dururum kendi kendime; fanteziye, gizeme, polisiye edebiyatına bunca tutkunluğum ve doğanın içinde yalnız kalarak yazma gayretim? Yemni bilse bana eminim söylerdi, sırları açarken başka gizemlere giden yolu gösterirdi... Evet, Sadık Yemni'yi Muska, Yatır, Amsterdam'ın Gülü'yle tanımıştık hepimiz. Capcanlı dilini, anlattığı günden ve zamandan koparmadan gerçeğin içinden çıkarıyor, tekinsizin, tuhafın, olağanüstünün alanına zarifçe süzülüyor, hakikat ve hayal arasında düşündürücü, etkileyici bir ağ dokuyordu. Zamanla kalemi fantastikten polisiyeye kaydı, bir yazar olarak polisiye verimleri çoğaldı. Şimdi yine bir polisiyeyle karşımızda: Kayıp Kedi, Yemni'nin son romanı. Kayıp Kedi bir polisiye, daha doğrusu ülkemizde örnekleri ender görülen bir siyasi polisiye. Kendi adıma, siyasi alanı bunca kaygan, bunca kaypak bizim gibi coğrafyalarda siyasi polisiye yazmanın ne güç bir iş olduğunu tahmin ederim. Baştan söyleyeyim, Yemni bu güç işe hiç zorlanmadan dalmış, kendi siyasi önermelerini de hikayeye ustalıkla yedirmiş. Siyasi önermelerine katılmak konusuna gelince, işte onu tartışmaktan bitap düşebileceğimizi garanti edebilirim. Ama öncelikle Kayıp Kedi'nin hikayesine geçelim. Genç bir kadın cinayetiyle başlıyor Kayıp Kedi ve bu cinayet üzerinde şekilleniyor. Yemni'nin yazı evreninin mekanı İzmir'dir. Hikayemiz de yine İzmir'de geçiyor elbette. İşin içinde İstanbullular, Ankaralılar, Avrupalılar, Türkiye'nin farklı coğrafyalarında doğup büyümüş insanlar var ama kesiştikleri yer İzmir. Sıcak bir İzmir gününe, çok yakın bir arkadaşının, hem dostu hem de kiracısı olan Meral'in cesedini bularak başlıyor kahramanımız Deniz. Orta yaşa gelmiş, iyi bir çevirmen, kedisever, yogasever, orta halli, duyarlı, hoş, tam bir İzmir kadını. Meral'le olan tanışıklığı onu polisiye bir maceranın içine sürüklüyor. Daha doğrusu kendi canını korumaya çalıştığı bir vahşetin içine. Meral'in gönül ilişkileri onu bir şekilde devlet içindeki paralel yapının hedefi haline getirmiş. Dolayısıyla şimdi Deniz de bu yapılanmanın hedefinde. Yazara göre hükümetin paralel yapıya karşı açtığı savaş bir parça göstermelik, artık iyice ortaya çıkan yapıyı görünürde yok etmeye çalışıyorlar ama işin özünde, daha derinde bir yerlerde, onu yaşatmak amaçları. İşin içinde olanlar, yani dini inançtan yola çıkarak sonsuz zenginliğin yolunu bulanların vicdanları en temel düzeyde rahatsız, dolayısıyla Deniz'in hayatını korumaktaki en büyük şansı bu rahatsız vicdanlar. Kendi şebekesine savaş açan İslamcı zengin Behdi Ülger, işte bu nedenle hikayemizin baş kahramanlarından bir diğeri. Onu, yaşadığı iç çatışmalar ve hayatta edindiği güç kahramanlaştırıyor. Bir diğer önemli kahramanımızsa Emre Tuğrul. MİT için çalışan, teknolojiye hakim, zeki bir ajan. Emre Tuğrul'un sağduyusu, yeteneği onu klasik bir polisiye kahramanı yapıyor. Ama bir şekilde tutturduğu doğru yol, bir anlamda yazarın düşüncesinin doğrultusunda hareket etmesi, içsel çatışmasızlığı, kahramanlığını ve hikayeyi zayıflatan bir unsur olarak karşımıza çıkıyor. Özdeşim kuracağımız en önemli kahramanlardan biri olduğu için Emre Tuğrul, devletin içinde var olma özelliğiyle de bizi kendisinden uzaklaştırıyor. Kayıp Kedi çok karakterli bir roman. Yemni kahramanlarını olay içinde, hal ve tutumlarıyla, onlar hakkında verdiği kısa ama doyurucu bilgilerle capcanlı çizmeyi başarıyor. Dolayısıyla kim neydi diyerek sıkıntılanmadan kendinizi hikayenin akışına bırakabiliyorsunuz, diyebilirim. Hikaye de baş döndürücü bir hızla, iyi bir akıcılıkla ilerliyor, okurunu merak uyandıran sona taşıyor. Gelelim, en başta sözünü ettiğimiz siyasi önermeye. Kayıp Kedi, Türkiye'deki paralel yapılanmayı konu edinmesi bakımından ilk polisiye örnek. Sadık Yemni bunun içinden, hükümet, muhalefet, derin devlet üçgeninden, yepyeni bir sağ ve sol önermesi de çıkarıyor. Alegorik olarak, teknoloji yardımıyla her şeyi görmek ve duymak isteyen daha maddeci, kendiyle çatışan bir İslamcı sağ gösterirken; maddi dünyayı kullanımda bir sınırın bulunduğu, maneviyatı boşlamayan Anadolu merkezli bir sol ideali kurguluyor kahramanları aracılığıyla. Çok ideal bir söylem biliyorum. Saf bir yanı da var belki. Özellikle bu konjonktürde. Süleyman Tapınağı'nı üçüncü kez inşa ederek Armageddon'u başlatma, tanrıyı kıyamete zorlayarak The Mehdi'ye davetiye çıkarma fikrinden çok daha olgun, gerçekçi ve insansever bir fikir ama. Dediğim gibi tartışmalı bir siyasi önerme bu. Kabul edip etmemeyi bir kenara bırakırsak eğer, elimizde Türkçe edebiyatta nadir bulunan bir siyasi polisiyeyi okuma fırsatı kalıyor. Karar her zamanki gibi okurun...


Sessizliğin üç türüyle başlayan uzun, çok uzun bir hikaye... Rüzgarın, müziğin ve ateşin eksikliğinden kaynaklanan sessizlikle başlayıp giderek tüm bunların sesine kulak veren bir hikaye; sessizliği seslendirmeye, sessizliği anlamlandırmaya çalışan... Rüzgarın Adı: Genç, tanınmamış bir yazarın kaleminden çıkma yeni bir fantastik serinin ilk kitabı. Yayımlanmak için yıllarca bekleyen ancak yayımlandıktan hemen sonra New York Times başta olmak üzere çoksatar listelerinin tepesine yerleşen bu fantastik serinin yazarı Patrick Rothfuss. Kahramanı ise Kvothe. Kansız Kvothe, Kralkatili, Kırık Ağaç, Gökgürültüsü, Hafifparmak ve daha niceleri onun ismi. Çünkü o bir efsane. Ona verilen isimlerinden de çok hakkında anlatılan öyküleri var. Kimileri gerçek kimileri yalan, kimileri yetersiz kimileri bir efsaneye yakışır şekilde olan biteni fazla abartan... Patrick Rotfuss, ona şöhret getiren bu ilk çalışmasında Dune serisiyle Mesih düşüncesini, Mesih mitini inceleyen Frank Herbert misali, efsane dediğimiz şeyin yaratılış sürecine ve yaşayışına odaklanıyor. Ve fantastik edebiyatın ana izleklerinden biri olan kahramanın yolculuğu izleğinde giderken, kahramanlık öyküleriyle gerçek hayat arasındaki o ince çizgide yürüyor. Kvothe'u, ıssız bir kasabanın daha da ıssız bir hanını işletirken tanıyoruz; dünya işlerinden elini eteğini çekmiş ilginç bir hancı olarak. Kısa süre içinde de onun izini bulup gelen bir tarihçiyi karşısına alıp baştan sona efsanevi hayat hikayesini anlatmaya başlıyor. Efsaneyi, efsanenin bizzat kendisinden dinliyoruz roman boyunca. Patrick Rothfuss, hikayesini tek bir ağızdan, kahramanının bakış açısından anlatıyor ancak olay örgüsünü Bin Bir Gece Masalları'yla andığımız daha doğulu bir tarzda, birbirinin içinden geçen öyküler şeklinde kurgulamış. Dolayısıyla kahramanımızın anlattığı hikayede pek çok karakter ve birbirini zenginleştiren pek çok farklı öykü var. Kvothe, farklı bir fantastik karakter. Gezici bir kumpanya içinde doğmuş, müzisyen, oyuncu ve büyücü. Alışkın olduğumuzun aksine müzisyenliğinin de, oyunculuğunun da ve hatta büyücülüğünün de ayrıntılarını verebiliyor. Büyüyü, Ursula Le Guin'in de Yerdeniz serisinde yaptığına benzer bir şekilde, bilimsel bir bağlamda bizlere aktarıyor: Kendi vücut ısısını kullanarak bir mumu ve bir öğretmeninin bacağını nasıl yaktığını, rüzgarı çağırmaya çalışırken nasıl yanlış yaptığını ve harç olmadan iki tuğlayı birbirine ne şekilde bağladığını... Zira bin bir emekle girmeyi başardığı Üniversite'de bütün bunlar öğretilebilir şeyler ve başını rahatlıkla belaya sokmasını sağlayan. Onun başını belaya sokan şey, sadece büyü değil elbette. Rothfuss efsaneyi kurcalarken, efsane dediğimiz şeyin içinde başarıyla başarısızlığın, şansla talihsizliğin kolkola gezdiğinin fazlasıyla bilincinde. Kvothe da buna paralel olarak, olağanüstü zekasının kimi zaman hayatını dilenciliğe kadar gerileten, kimi zamansa bir yıldız gibi parlamasına yola açan etkisinin farkında. Üstelik yazarı gibi gerçek hayatla hikayeler arasındaki farkı dile getirecek kadar da samimi. Gezici bir kumpanya sahibi olan annesiyle babasını dramatik bir şekilde kaybeden, bu kaybedişte tüm hayatına damgasını vuracak olan düşmanını bulan kahramanımız, o büyük yolculuğuna incinmiş, intikam ateşiyle dolu ve yapayalnız bir şekilde başlıyor. Kısa sürede bir trajediye dönüşen hayatı, Üniversite'ye alınması, bir müzisyen olarak kendini kanıtlaması ve hayatının aşkını bulmasıyla ivme kazanıyor. Ancak bütün bunların hiçbiri onun için yeterli değil. Zira intikamını alması ve rüzgarı çağırmayı öğrenebilmesi ve hatta kralkatili olabilmesi için daha önünde uzun bir hayat var. Kralkatili Günceleri olarak geçen serinin bu ilk kitabının 700 sayfadan fazla olması boşuna değil. Rüzgarın Adı, kurgusu, edebi anlamda son derece zengin dili, uzunluğuna rağmen keyifli akıcılığıyla fantastik okurları son derece tatmin edecek bir roman. Canavarlardan, türlü çeşit yaratıklardan ve kahraman çeşitliliğinden hoşlanmadıkları için fantastik serilerden uzak duran okurlara ise farklı bağlamda seslenebilecek bir çalışma. Bu anlamda da haftanın en şahane kitabı. Le Guin'in Yerdeniz serisi fantastiktir, Mülksüzler ise bilimkurgu... Kaba taslak değerlendirmek bu kadar kolay, ancak sadece öyle mi? Yerdeniz dizisinde büyü teknikleri verir Le Guin, kurduğu dünyada büyü bir çeşit ilimdir. Tepki vermeden bir saniye olsun düşünebilsek keşke... Yazınızı göndermeden önce,"Ben ne yazmışım acaba?" diyerek bir göz gezdirme fırsatınız olmadı mı acaba? Daha doğru düzgün cümle kuramaz, atıp tuttuğu edebiyat türünün inceliklerini bilmez. Uzun zamandır okuduğum en kötü yazı. Bu cümle kulağımı fena halde tırmaladı.


Türk polisiye edebiyatının yüz akı, biricik kadın dedektifimiz Kati Hirşel, yeni macerasıyla huzurlarımızda: Tango İstanbul. Esmahan Aykol'dan, türün hakkını veren, sağlam kurgulu, hareketli, akıcı, neşeli, bir o kadar gerçekçi ve kesinlikle siyasi bir polisiye okuyacağız demek anlamına geliyor bu. Kitapçı Dükkanı, Kelepir Ev ve Şüpheli Bir Ölüm'ün ardından eminiz buna ya Esmahan Aykol, bizi yine yanıltmıyor. Ve son dönem Türkiyesinin çetelerden, dinlenme paranoyalarından, cemaatçi yapılanmalarından, içi boşalmış medya patronlarından mürekkep bir hikayenin içine çekiyor. En mühimi de Türkiye'de yabancılık, ötekilik algısı üzerine düşüyor, düşündürüyor. Kuledibi'nde polisiye kitaplar satmaya, polisiye romanlar okumaya devam ediyor Kati ve burnunun dibine yine şahane bir hikaye geliyor. Bilenler bilirler, Kati yine aynı Kati. Meraklı komşu teyze Mrs. Marple havasında olaya bodoslama dalıveriyor. Tek dayanağı başlangıçta hep olduğu gibi sezgileri, altıncı hissi... Altıncı his demişken hikayemizin bir falcı sahnesiyle açılması da oldukça manidar. Kati ve ev arkadaşı Fofo'nun, Firuzağa'da bir falcıya gidip genç bir kadının öleceğini gören falcının evinden apartopar ayrılmalarının hemen ardından olaylar hızla gelişmeye başlıyor. Falcıdan çıktıktan sonra kitapçıda çalışan Pelin'in arkadaşlarından birinin tuhaf bir şekilde rahatsızlanarak Taksim İlkyardım'a kaldırıldığını öğreniyor kahramanımız. Yoğun bakımdaki bu genç kadının, faldaki genç kadınla aynı insan olabileceği düşüncesiyle, biraz da boşluktan, olayı kurcalamaya başlıyor Kati. Birkaç ay önce çalıştığı gazeteden atılmış, kendini romanını bitirmeye adamış yalnız bir genç kadın Nil. Ancak İstanbul'un en lüks yerinde tasarım mobilyalarla ve sanat eserleriyle dolu bir evi var. Kati ister istemez soracak tabii kendine, bu işte bir tuhaflık yok mu diye. Soruyor da ve bu soru etrafında dolanmaya başlıyor. Nil'in ailesi tarafından reddedilmesine yol açan bir roman yazması, bu romanın bilgisayar kayıtlarından şüpheli bir şekilde silinmesi, hikayenin çetrefilleşmesine yol açıyor. Nil'in, Cumhuriyet'in tango gecelerinde tanışıp daha sonra Arjantin'e yerleşen Eleni ile Naci'nin hikayesini yazdığını, bu birbirine aşık çift üzerinden diaspora insanlarını anlattığını öğreniyoruz. Böyle bir hikaye kimi rahatsız eder ki? Evine sırf Afrikalı diye hizmetçi almayanların, Hrant Dink'i Ermeni diye öldürenlerin ülkesinde bir Rum'a aşık olmak doğal olarak utanç verici. Bir Alman olarak İstanbul'da yaşayan Kati'in bu yabancılık durumuna kaygısız kalması, bu hikayeyi hakkaniyetle çözmemesi mümkün değil. Öyle de oluyor, geriye kahramanımızın bile ulaşamayacağı cevapların soruları kalıyor tabii.


Bu olumsuz bir eleştiri olarak okunmasın. Hem Martin'in böyle bir iddiası yok hem de William Faulkner'den esinlenerek kendiyle çelişen insan ruhunu yazmayı hedeflediğini de açık açık belirtmiş. Onu büyüleyici yapan şey tam da bu, hedefini gerçekleştirmek. Tüm dünyada çok okunan ve çok satan, televizyon dizisiyle de fantastikseverleri büyüleyen Taht Oyunları, kelimenin tam anlamıyla incelikle işlenmiş bir karakterler geçidi, insan ruhunu tel tel ayrırıp didikleyerek yaratılmış görkemli bir uzun hikaye. Martin, yazların ve kışların yıllar sürdüğü, kış zamanında doğup yaz mevsimini hiç göremeden ölen insanların olduğu, zorlu, oldukça vahşi ve çeşitli hanedanlara ayrılmış bir dünya ile çıkıyor karşımıza. Hikayenin merkezine ise temelde iki hanedanı alıyor: Starklar ve Targeryenler. Starklar Kuzey'e ve kışa hükmedenler, Targeryenler ise düşmüş bir kraliyet soyu; ateşe hükmediyor, ejderha soyundan geliyorlar. Zaten serinin adı olan Buz ve Ateşin Şarkısı da buradan geliyor. Stark ailesinin Lord'u, kahramanımız Ned Stark'la başlıyor hikaye. Targeryen hanedanının düşmesi için savaşmış, en yakın arkadaşı Robert'ın tahta geçmesi için yardım etmiş ve nihayetinde Kuzey'e, Kışyarı'na çekilmiş, mağrur bir lord, bir aile babası olarak karşımıza çıkıyor Ned Stark. Ancak, Kral'ın sağ eli beklenmedik bir şekilde ölünce bizzat Kral tarafından bu makama çağrılıyor. Bu teklife olumsuz yanıt verme şansı yok Stark'ın. Olumlu cevabı ise onu ait olduğu topraklardan ayırmakla kalmıyor, tüm ailesinin dağılmasına ve hatta yıllardır barış içinde yaşayan tüm krallığın kaosa sürüklenmesine yol açıyor. Kralın topraklarında entrika, yalan, ikiyüzlülük ve siyasi oyunların hepsiyle birden baş etmek zorunda. Üstelik, Targeryen hanedanın varisleri krallığın dışında güçlenmeye, binlerce yıldır görülmediği söylenen Ak Yürüyenler Kuzeyde harekete geçmeye başlarken en fenası; kış geliyor... İstemediği bir görevin üstesinden gelmeye çalışırken Stark'ın aynı anda ailesini koruması, kralı tehdit eden entrikaları çözmesi, ayağını kaydırmaya çalışanlara karşı durması ise en az kışın gelmesini engellemesi kadar imkansız görünüyor. İşin en keyifli yanı, olayların baş döndürücü bir şekilde ardı ardına geldiği, şaşırtıcı ölümlerin ve yeniden doğumların olduğu, bir solukta okunan bu birinci kitabın sonunda daha hikayenin yeni başladığını anlıyoruz. Martin'in Tolkien'e benzeyen belki de en önemli özelliği bu. Sonsuza dek dönen bir sarmal gibi işliyor öyküsünü ve okuruna her satırda daha büyük, daha gizemli bir hikayenin içinde olduğunu hissettirmeyi başarıyor. Taht Oyunları'nda birkaç hayalet ve söylentisi ile yok olan ejderhalar dışında fantastik öğe pek az. Daha çok siyaset, cinsellik ve şiddet var. Yazar, yarattığı dünyayı betimlemeler yerine karakterlerin ve karakterlerin başından geçen olaylar aracılığıyla vermeyi tercih etmiş. Politik bir dünya yaratmış. Her epik fantastik eserin başına gelen gibi, Taht Oyunlarına dair de çeşitli alegorik okumalar yapılmış eleştirmenler tarafından. Martin'in dünyası Ortaçağ Avrupası'na benzetilmiş, Kuzeyli Starklar İngilizleri, İskoçları, Atbeyi Dothraklar Moğolları, Hunları ve Türkleri temsil ediyor denmiş. Ancak bu türden alegorik okumaların hepsi aynı anda hem doğru hem yanlış olur hep. Tıpkı geniş çerçevede roman türünde kurmaca ile hakikatin peşine düşüldüğünde olduğu gibi. Üstelik fantastik romanlarda bu yönelimler okuma deneyimini yavanlaştırmak ve kısırlaştırmaktan başka işe de yaramaz. Martin, yine kendisinin de ifade ettiği gibi bize çeşitli kültürleri ve mitleri anımsatan bu tür öğeleri bir dekor olarak kullanıp, iktidar, savaş, aile, onur, cinsellik gibi mevzuları kurcalıyor hevesle. Kitabın çevirisi ortalama seviyede bence. Yine de kitap konusunda başka bir alternatifimiz yok maalesef. Ama alternatif olarak Game Of Thrones Türkiye sitesinde tüm bilgiler var. game of thrones uzun zamandan beri takip ediyorum, haberlere Türkiye fan sitesi olan http://www. gameofthronesturkiye. com adresinden ulaşabilirsiniz. Açıkçası ben çeviriyi o kadar da kötü bulmadım yalnız düzelti/edisyon kötü. Çok fazla yazım ve anlam hatası var. Sanki çeviriden sonra kimse okumamış kitabı MS Word Check'in insafına bırakmış gibi. Ben de okurken orta çağ Avrupası, göçebe orta Asya halkları, Akdeniz limanları, feodalite gibi benzerlikler kurdum. Ancak bu ister istemez oldu; özellikle böyle bir okumaya/incelemeye gitmedim. Bu kitap için iyi mi kötü mü yoksa önemsiz mi o konuda net fikrim yok. Cinsellik konusunun da kitabın ana izleklerinden biri olduğunu düşünmüyorum. Sanki ergen okuyucular için bir sos gibi hikayede fonksiyonu olmayan, gerekli gereksiz görünüp kaybolan bir unsur. Özellikle bu konuda bütün söyleyeceklerimi buraya sığdıramam :) devamı http://kitapnot. blogspot. com/2012/02/taht-oyunlarnn-hic-mi-kotu-yan-yok.... 'da. Aslına bakılırsa, Tolkien gibi Fantastik kurgunun bir edebiyat dalı olmasını temin etmiş ve Frank Herbert, Salvatore, Weiss, Hickman gibi bu edebiyat dalını zirvelere taşımasına önayak olmuş bir şahsiyetin, sürekli mukayeseye maruz bırakılarak hak ettiği ve hakkıyla elinde tuttuğu makamda yıpratılmaya çalışılması dünya edebiyat cemiyetinin sürekli tekrar ettiği bir hatadır. Zira önderler bir tanedir, diğerleri ilkin açtığı yoldan yeni ufukları keşfeder. George Martin de, fantastiğin kışkırtıcılığını kullanarak, Tom Clancy tadında biraz da Agatha Christie sarsıcılığında ortaya koyduğu "Tamahkar insanın karanlık dünyası ve daimi maskeli balosu" temalı bu çalışması, üstadı geçmek adına değil, kendi kulvarında erişilmiş başarılı bir çalışma olarak değerlendirilmeyi hak ediyordur. Yeni ama yeni olmayan bir eser, şüphesiz yeni bir ufuk açmayacak ama üzerinde yürüdüğü yolu derinleştirecektir. Taht oyunları da aslında tam olarak böyle bir eser. Saygılarımla. Burda iyi deniyor ama okuyan bir iki kişiden "çok kötü" diye duymuştum çeviriyi. Raymond E. Feist gerçeğini görmezden gelerek Martin'i yeni Tolkien ilan etmek ne kadar doğru olur, tartışılır! Kanımca Feist çoktan Tolkien'i geçmiş durumda ve gelmiş geçmiş en iyi fantastik serinin yaratıcısıdır.


Bastonunu kafama indirdi, evet resmen indirdi, ama allahtan başım yok, yani var da zahiri alandan sızan bir görüntü olsa olsa. Evet, bir hayaletim ben, Orhan Duru'nun kıyak otelinde yaşayıp ona musallat olanlardan hani. Elinde bastonu, geceleri sık sık çişe kalkan, yaşlı, zayıf bir adama niye mi musallat oldum? Bir kere otelin adı kıyak kendi kıyak, romanının adı az kendi az; ondan ve yardımcısı Burak Fidan'dan yazma dersleri alıyorum. Biliyorum şimdilerde yazı atölyeleri pek moda, girenler yazar olaraktan çıkıyorlar hep oradan. Ama ben dili, yazıyı seyrelten bu hikayeye, az pilav gibi azaldıkça yoğunlaşıp bereketlenen az romana vuruldum. Bu hikayenin içine de işte böyle bir hayalet olarak dahil oldum. Az Roman, bir ömrü öyküye, denemeye, çeviriye, uyarlamaya adayan bir yazardan ömrünün sonunda bizim için yazılmış bir ilk roman, bir son kıyak. Serbest çağrışımlı bir sayıklama mı Az Roman? Öyle belki, hatta neden olmasın. Orhan Duru, kurguyla, kahramanlıkla, roman atmosferiyle ve dille Donkişotvari didişmelerini mi yazmıştır? Evet ama, sadece o kadar değil, o kadar değil diye inler benim hayaletim. Sivri dil, topluma da, kültüre de, ulusa ve devlete de elbet uzanır. Duru, bunu az pilav tarzında illa ki yapmış, yapmaktadır.


Dünyanın en dürüst ya da en dindar adamı değildi, ama cesur bir adamdı. Adı Diego Alatriste y Tenorio idi, Flandr Savaşları'nda eski piyade alaylarında er olarak savaşmıştı. Onu tanıdığımda üç beş kuruşa, daha çok kendi meselelerini halledecek kadar yürekli ya da maharetli olmayanların eften püften kabadayılık işlerine baktığı Madrid'de sürünüyordu. Bildik şeyler işte: Boynuzlanmış kocalar, kuşkulu miraslar ya da borçlar, yarısı ödenmiş kumar borçları gibi birtakım işler. İşte böyle tanışmıştık tarihi-macera romanları yazarı Arturo Perez-Reverte'nin son kahramanı Komutan Alatriste ile. Savaşmaya gitmediği zamanlarda hayatını kiralık kabadayılık yaparak kazanan biraz düşkün, geçkin, ümitsiz ama bir o kadar onurlu, güçlü, gizemli bir adam ve ona maceralarında hem eşlik eden hem de bu maceraları bizlere anlatan genç, deneyimsiz bir yetim: İnigo. Türk okurunun Kılıç Üstadı, Dumas Kulübü ve Flaman Tablosu adlı romanlarıyla tanıyıp sevdiği bir yazar Arturo Perez-Reverte. Yaklaşık iki yıldır Türkçeye çevrilen Komutan Alatriste'nin Maceraları adlı serisi de yine aynı ilgiyle takip ediliyor. Serinin son halkası olan Saflığın Çekiciliği ile bir cinayetin ardından yeni maceralara atılan kahramanlarımızın başı yine bir şekilde siyaset-din-para üçgeni içinde büyük dertlere giriyor. Ancak, onların dertleri, diğer kahramanlardan farklı olarak, maceranın sonunda çözülmüyor. Yakayı paçayı geçici olarak kurtarsalar da geçmiş düşmanlıklar daha bir perçinlenip yeni düşmanlıklara sebep oluyor; İnigo ile Komutan an be an daha büyük dertlere doğru yelken açıyorlar. Komutan Alatriste'nin Maceraları her ne kadar klasik tarihi-macera türüne girse de, bu noktada benzerlerinden ayrılıp lezzetli bir hal alıyor zaten. Saflığın Çekiciliği için de, işte bu bela üzerine bela, dert üzerine dert getiren cinsten bir yeni macera türü diyebilirim: Reverte, tarih içinde bir yerlerde hep kaybedenlerin, tutunamayanların hikayesini yazmaya devam ediyor. Hikayemiz her zaman ki gibi Madrid'in arka sokaklarında, gölgeli meyhanelerinde, bitirimhanelerinde başlıyor. 1700'lü yılların ilk çeyreğinin İspanya'sı bir yandan savaşlarla diğer yandan da koyu Katolik inancıyla toz duman... İnigo'nun deyişiyle, batıl inançlarla ve sahte dindarlıklarla dolu bir dönemde İspanyollar huzursuz, karamsar, hayal kırıklıklarıyla dolu ve üstüne üstlük berbat bir şekilde yönetiliyorlar. Komutan'ın şair dostu Don Fransisco'nun yaptığı teklif bu ortamda onlar için hem kazançlı hem de son derece tehlikeli. Zira bir randevuevi gibi işletilen manastıra kapatılmış kızlarını kurtarmak isteyen Yahudilikten dönme bir aileye yardım etmek demek, din ile siyasetin karanlık birlikteliğine çomak sokmak demek. Üstelik işin içinde eskimeyen düşmanlar da var tabii... Hayat işte böyledir ve bu olay ileride şahit olacağım benzer olaylardan biriydi. Görünüşün gerçeklerin önüne geçtiğini ve zalimlerin kötülüklerinin onur, iffet ve dindarlık maskeleri altında nasıl da saklanabildiğini bana öğretmişti. Ayrıca kötü insanları kanıt olmadan suçlamanın, onlara silahsız saldırmanın ve mantığa ve adalete körü körüne güvenmenin, nüfuzlarını ve paralarını kalkan olarak kullanan aşağılık heriflere bir şey olmazken kendi mahvına yol açmak için genelde en iyi yol olduğunu da gördüm. Erken yaşlarda aldığım bir diğer ders ise, kaybetmemiz kazanmamızı göre daha muhtemel olduğundan, gücümüzü kudretli kimselerin gücüyle eşit sanmanın ne kadar büyük bir yanlış olacağıydı. Zaman ve kader bir hançer yarasıyla bizi alt edene dek acele etmeden, telaşsızca beklemek daha iyi. Ancak Komutan Alatriste ve İnigo elbette ki bir an bile beklemiyorlar. Genç kızı kurtarmak için manastırı basmayı göze alıyorlar. Manastırı basmalarıyla da kendileri fark etmeden çevrelerine örülen ağın içine düşmeleri bir oluyor. Daha doğrusu, Engizisyon mahkemesinin düzenlediği, hem bu dönme ailenin üyelerinin hem de Komutan'ın yer aldığı halka açık bir yakma töreninin içine! Ve herkes gibi kahramanlarımız da çok iyi biliyor ki araya birilerini sokarak Engizisyonun elinden adam almak, İspanya'da yapılacak son şeylerden biri... Komutan ile İnigo bir şekilde paçayı kurtarmanın yolunu buluyorlar elbette ancak heyecanla ilerleyen hikayenin satır aralarında bir yandan da din-siyaset ilişkisine; dinin, bağnazlıkla ve çıkar ilişkileriyle birleşerek gündelik hayata girmesine karşı ciddi bir eleştiri okuyoruz. Arturo Perez-Reverte sözünü sakınmayan sivri diliyle soluk soluğa bir macera anlatırken İspanyol tarihiyle de hesaplaşmaya devam ediyor Komutan Alatriste'nin Maceraları serisiyle. Saflığın Çekiciliği sade suya tirit tarihi romanlardan kaçan okurlara söyleyecek bir şeyleri olan, iyi kurgusu ve düzgün diliyle de, el, göz, cep yormayan formuyla da şahane bir kitap. Ancak son olarak, dizinin ilk kitabında yer alan şiirlerin lezzetini, ne yazık ki, yakalayamamış bir çeviriyle karşılaştığımı da belirtmeden geçmeyeyim.


Kozalak, çamları dolayısıyla adayı getirirdi de aklıma, insanı getirmezdi hiç. Kozalağın ait olduğu yerden mecbur kopup düşen, yaşamına düştüğü yerden devam eden, göz göz açılıp yemişini, meyvesini veren insan ruhu olduğunu, kozalakların da bir yaşamı olduğunu Sema Aslan, yazıyor... Bu yıl parlak, verimli, insanı edebiyata umutla bağlayan ilk romanlar yılı olsa gerek. Sanırım beklenen oluyor ve çalakalem, roman olsun diye yazılıp ortalığı dolduran, kirliliğe yol açan, edebiyatı istila eden roman furyası yavaş yavaş yerini dilde, hikayede yetkin; edebiyat tutkusuna, söz ve ses arayışına bağlanan yeni ve sonuna kadar muhalif bir yazar kuşağına bırakıyor. Ne güzel oluyor... Sema Aslan da, ilk romanı Kozalak'la, kozalakların dile gelmiş ruhuyla edebiyatın içinde işte kendine böyle bir yer açıyor. Kozalak, temelde bir ailenin hikayesi. Aile her anlamda toplumsal bir dramdır ya, Kozalak'ın ailesinin de işte böyle bir dramın merkezinde dönüp duran bir hikayesi var. Önce ailenin kızının diline, içine kulak veriyoruz. O adsız sansız, iyi ev kızı, iyi eş-iyi ev hanımı-anne, yıllar boyu ar etmiş, konuşmamış kadın; çok iyi bildiğimiz, tanıdığımız yok-kadınlardan biri. Emniyet mensubu babası ve güçlü karakterini kocası aracılığıyla silen annesinin yanında, kayıp abisinin uzağında, ailevi ve toplumsal baskıların tam ortasında yaşanan bir kadın hayatı... İşte o silik, o derin sese kulak veriyoruz evvela. Hayırlı bir kısmetle başgöz edilip, hiç sevmediği ve sevemeyeceği bu hayırlı kısmetten bir oğlan çocuğu doğuran ve böylelikle ailevi bir laneti devamettiregelen bu kahraman, ataerkinin doruk noktasında kadınların ne olduğunun dramatik bir simgesi. Tıpkı annesi Çiçek gibi... Babasını, kocasını, oğlunu anlatıyor. Onlardan geriye kendine ne kaldıysa onu anlatıyor, daha doğrusu, sözünü arıyor. Toplumsal cinsiyet kavramıyla sınırları iyice belirlenmiş erkek dünyasının tek erkeği ise Paşa. Daha doğrusu Paşa denilen adam. Baba, dede, koca, teşkilatın ve devletin vücut bulmuş hali... Uçkuruna sağlam bir toplum yaratmak için ant vermiş, doğacak her kız çocuğuna iffet, her erkeğe mert denecek bir yapı için bahis tutmuş, bir adam. Ama heyhat, önce oğlu, sonra torunu bu hayali toplumu zehirleyen ucubelerden biri olup çıkıyor işte. O, travesti, transeksüel denen 'yaratıkları' temizlemeye çalışıp travesti-transeksüel cinayetlerini çözmeye uğraşırken, ailesinin erkekleri bir bir dökülüyor. Kadınları ise bu işe ortak oluyor. Aslında romanın sonuna atladık bütün bunları söyleyerek ya, Sema Aslan'ın izlediği yol da buna benzer. Bir baştan, bir sondan, kahramanları ve kahramanlarının algıları aracılığıyla gidip geliyor hikaye içinde, hikayesini bir dantel gibi örüyor. Romanın ikinci bölümünde L. çıkıyor karşımıza, kadın kahramanımızın oğlu Bedir'in Dolunay'a dönüşmüş halini anlatıyor, onun Dolunay halini arayan bir gazeteci-anlatıcı'ya. L'. nin cüretkar, alaycı ve saldırgan dilinde erkekten kadına dönüşmüşlerin dünyası beliriyor söz söz, cümle cümle. Dolunay'ın, Mıstık'ın, Şafak'ın gizemleri çözülür gibi oluyor, yeni sırlarla, yeni yokluklarla beslenerek tabii. o kadar içselleşmiş bir eril dünya ki söz konusu, onu artık okur da anlatabilirmiş, hepimiz yazabilirmişiz gibi geliyor. Zaten, ilk bölümde Paşa'yı durmaksızın hikayeler anlatan baba olarak tanımamız da bu düşünceyle birebir bağdaşıyor. Sema Aslan'ın kahraman erkeği kahraman kadını gibi söz aramıyor kendine, dünyayı sözlerle sınırlamış çoktan, kendi hikayelerini bitimsiz anlatmaya koyulmuş, gibi görünüyor. Bedir nasıl Dolunay oldu? Bu soru ekseninde Sema Aslan aile kurumunu da, toplumsal cinsiyet düşüncesini de ta içeriden ateşe vermiş, diyebilirim. Dilin bölünmüş, yaşama damgısını vuran yönünü de edebiyat aracılığıyla kurcalayan yazar; kadın dilinin sezgilerden, düşlerden, sayıklamalardan ibaret yapısı ile erkek dilinin başat, baskın ve tüm dünyayı kapsayıcı kurgusu arasındaki o tekinsiz alan içinde, bir ilk romandan beklenmeyecek yetkinlikte, yürümüş. Devam etmesini diliyoruz.


Dünya Fantazya Ödülü, İngiliz Fantazya Ödülü, Bram Stoker ve Pushcart gibi pek çok edebiyat ödülünün sahibi Jonathan Carroll. Amerikalı yazar okuma yıllarının hemen ardından yaşamaya seçtiği Viyana'ya götürüyor bizi Gölgemizin Sesi ile. Viyana'nın tarihin içinde yaşayan, soğuk, karlı ve büyüleyici atmosferine körleştirici bir aşkı katarak etkileyici bir korku hikayesi örüyor. Kahramanımız Joey Lennox, Amerikalı orta sınıf bir ailenin küçük oğlu. O, uslu, saf ve silik olan. Ağabeyi Ross ise deyim yerindeyse küçük bir şeytan. Çocukların yetişkinler tarafından anlaşılamayan ya da hoş görülen türlü çeşit entrikalarının, zalimliklerinin, işkencelerinin kralı. Dolayısıyla ailesinin onunla başı dertte gibi. Ama asıl kurban Joe. Hem fiziksel hem de ruhsal işkencelerinden bolca nasibini alıyor ağabeyinin. Ta ki Ross'un ölümüne istemeden de olsa sebep olana dek. bakabilmek, üzerine itinayla bir perde çektiği ağabeyi Ross'un ölümünü tüm çıplaklığıyla yeniden değerlendirmek, İndia'ya karşı gerçek ve temiz bir aşk duyup duymadığını anlayabilmek. Ve zorunlu New York ikameti sırasında beklenmedik bir şekilde karşısına çıkan Karen ile yasak aşkı İndia arasında sağlıklı bir seçim yapabilmek. karakterlerin gerçekte kim oldukları ve neye hizmet ettikleri düşüncesi üzerine sorulduğunu söyleyebilirim. Jonathan Carroll, Gölgemizin Sesi'nde gerçekte olağanüstü olanın insanın içindeki karanlık olduğunu ima ediyor sanki bize, daha doğrusu insanın içindeki karanlığı fark edip onunla yüzleşmesinin serüveninin hikaye değerini vurguluyor. Bunu da oldukça sade bir dil ve anlatım biçimiyle okuruna aktarmayı başarıyor. Üstelik diyebilirim ki, Jonathan Carroll'ın son derece eğlenceli bir üslubu da var. Komiklik ile tüyler ürperticilik arsında bir ip cambazı gibi gidip gidip geldikçe, okurların da yüreği hop ediyor. Kısacası son derece farklı bir tarzda korku edebiyatının hakkını veriyor. Yazarı tanımak için iyi bir fırsat.


Tesadüfen tanıdığımız yabancı birinin içinden geçen kötü bir his olabilir mi hayatımız? O kadar basit, tekinsiz ve beyhude olabilir mi hani; içinde ne yapacağımızı bilemediğimiz, bu kıymetli, neredeyse yaşamaya kıyamadığımız güzelim hayatımız? Ben, senin içinden geçen bir kötü his, cansıkıcı bir cümle olabilir miyim sadece ve o cümlenin içinde başlayıp bitebilir miyim? Kulağa hem romantik hem de tekinsiz geldiğinin farkındayım. Ama edebiyat, içinde hapsolduğumuz tek şeyin dil olduğunu bize bildirmekle kalmaz, bu evrenin hem sınırlarını çizmeyi hem de sınırları zorlayıp yıkmayı almıştır üzerine. Bu durumda, hem gerçeği hem yalanı aynı anda içerebilir, canı isterse de tek cümleden ibaret bir hayat hikayesini önce yazıp sonra yerle bir edebilir. Yo, deneysel bir metinden söz etmiyorum aslında. Yeni tür gerçekçi bir metin var elimde sayfalarını çevirdiğim. Gerçekçi, dokunaklı ve edebiyatın oyuncu yapısını çok iyi özümsemiş bir novella: Genç bir İngiliz yazar olan Alison Moore'un kaleminden çıkma, Işıklı Ev. Senin de bazen içine bir şeylerin ters gideceğine dair bir his doğuyor mu? diye soruyor Carl. Birkaç saat önce İngiltere'den Avrupa'ya geçen feribotta tanışmışlar, güvertede tekrar karşılaşınca kahramanımız Futh, Carl'ı yol üzerindeki evine bırakmayı teklif etmiş, o kadar. Carl'ı evine bırakıyor, annesinin metazori ikram ettiği kurabiyelerden yiyor ve tatiline başlamak üzere harekete geçiyor Futh. Karısından yeni ayrılmış, karısı ve hayatı tarafından terk edilmiş, sıradan, silik, öylesine bir adamın tatili bu. Futh yakışıklı değil, yetenekli değil, içinde parlayan hayat enerjisi olduğu bile şüpheli. Babasının doğduğu yere yakın bir yürüyüş güzergahı üzerinde, uzun orman ve kır yürüyüşleri yapacak bir hafta boyunca. Sonra da yeni hayatına, yeni kiralık evinde, açılmamış kolilerinin arasına onları tek tek açmak için dönecek, o kadar... Kahramanını sevmeyen yazarlar olabilir. Her yazar, başkarakterini sevmek, koruyup kollamak zorunda değildir. Moore'un da Futh'u sevmediğini hemen her satırda hissedebiliyorsunuz, onun sıradanlığını, yüzeyselliğini, haydi açık açık söyleyeyim, sıkıcılığını kendi de sevmiyor, okura da sevdirmiyor. Futh'un neden terk edildiğini hemen kavrayabiliyor ve karısının ondan nasıl da sıkılmış olabileceğini derinden hissedebiliyoruz. Fakat kahramanı okura sevdirmekten daha zor bir şey yapıyor yazar, sevilesi olmayan bir kahramanın hikayesini, merak edici ve okunası kılıyor. Başlangıçta bunu yazarın sade ve akıcı diline yoruyoruz, hikaye ilerledikçe ise atmosfer yaratmadaki becerisi, kurgudaki yeteneği giriyor işin içine. Futh'un hikayesi çıktığı yolculuğun başından itibaren çözülmeye, derinleşmeye başlıyor. Yolculuğun ilk durağında karşısına çıkan Ester novellanın diğer kahramanı. Futh'un başlangıcı değil belki ama sonu olacak. Her cümleye sirayet eden gerilim unsurunun da kaynağı Ester. Bu gerilimin merkezinde, cinsellik var elbette. O, kadının, terk eden annenin, terk eden eşin, çevresindeki herkesi, en başta da kendisini aldatan, aldanan geçkin kadının temsili. Menekşeli kokusu, gereğinden çok sarartılmış saçları, modası geçmiş kıyafetleri ve hareketleri Futh'un takıntılı hayatının karanlığına taşıyor bizleri. Işıklı Ev'in hikayeyi sürükleyen en güçlü imgesi kuşkusuz ki deniz feneri. Futh'un annesine hediye edilen aile yadigarı bir gümüş parfüm kutusu, annesinin o şişeden yayılan menekşe kokusu, Futh'un babasının terk edilmeden önce söz ettiği deniz feneri, Ester'in ahşaptan yapılma deniz feneri kutusu... Hepsi roman boyunca, Futh'un yürüyüp geçtiği yollarda sürekli tekrar eden imgenin hikayeye yayılmış göstergeleri. Işıklı Ev'de, bir şeyin, ışıklı, yol gösterici bir anlam taşıyorken, insanın kişisel hikayesinde nasıl uğursuz bir noktaya, bir tür kara deliğe dönüşeceğinin etkileyici bir simgesine dönüşüyor deniz fenerleri. Kahramanımızın babasının da dediği gibi Fener her üç saniyede bir çakar ve elli kilometre uzaktan görülebilir. Sisli havalardaysa sis düdüğü kullanılır. Ancak ne var ki deniz feneri inşa edildikten sonra bile gemiler karaya oturuyordu. Alison Moore'un Işıklı Ev'i, bu bağlamda bir insanın nasıl karaya oturduğunun etkileyici bir hikayesi. Futh, Avrupa'da dolaşıyor, hissiz, kişiliksiz otel odalarında uyuyor, ait olmadığı doğanın içinde geziyor. Ailesinin köklerine, çocukluğunun, ilk gençliğinin ve en az diğerleri kadar kötü yetişkinliğinin anılarına takılıp takılıp düşüyor. Zaman geçiyor, anılar bulanıklaşıyor, ailesinin pek çok üyesi ölüyor, hayatına girmiş hemen her insan hayatından çıkıyor, ama cebindeki deniz feneri onun sonunu görmeden kaybolmamaya kararlı görünüyor. Çünkü hayatta iyi olan ne varsa zamanla unutuluyor ya, uğursuz hatıralar, uğursuz anıları yaşatan eşyalar bedenle bir bütünmüş gibi var olmayı sürdürüyor. Uğursuz eşyalar, kokular ve hayatın kırılma noktalarında söylenmiş, bir daha hiç tekrarlanmaması gereken cümleler.


Rüzgar pencerelerin içlerinde, kapıların eşiklerinde inliyor, kurtlar uluyor gecenin en karanlık yerine doğru, ay ışığının soğuğunda kanat izleri görülüyor, uzaklardan tekinsiz kanat sesleri yükseliyor ve Kont Dracula yürümeye başlıyor en zayıf, en biçare, en korkunç rüyalarımızın içinde... Çünkü kötülüğü iyiliğin içinden, insandan ve tanrıdan ince ince ayırıyor Batı düşüncesi, kötülük insan kılığındaki bir tanrıya dönüşüyor. Her tanrının en az bin yüzü vardır. Şeytan doğdukça, yüzünü arıyor. Şeytan yeni yeni yüzler edinmeye doymuyor. Şeytan işte sırf bu yüzden korku edebiyatını yaratıyor... Şeytan Kont Dracula'da kendini buluyor... Dracula gece, Dracula kan ve şehvet... Kapkara, geceden de kara pelerininin içinde o incelmiş zarif zevklerin, dünyevi ve maddi hırsların timsali, Dracula eski gece dininin en güçlü kalıntılarından biri... Ve yazıldığı günden itibaren onu bizden, onu içimizden söküp atacak biri ya da birileri henüz dünyaya gelmedi. Aslında yeni bir Dracula hikayesinin yanı sıra bir kez daha basılmış Dracula. Ancak hikayenin kendisi o kadar çekici ki. Kendimi yeniden Bram Stoker'ın hikayesinin içinde buluyorum, bu hikayeye doğru tekinsiz bir şekilde çekildiğimi hissediyorum. Yazıldığı günden bugüne gerçek bir efsaneye, modern bir mite dönüşen Kont Dracula'yla zayıf ve iyi olduğunu zanneden bir ruh olarak yeniden yüzleşiyorum. Şato, tekinsiz, kasvetli, eski ve yalnız. Kont Dracula ise bir erkeğin yakışıklılığının, kültürünün, zenginliğinin ve zarafetinin korkuya dönüşmesinin kıyısında. Sadece geceleri yapılan toplantılar, kilitli odalar, uçuruma açılan kapıları ve pencereleriyle, bu şatoda kısa süre içinde Harker bir tutsak olduğunu anlıyor. Ancak çözmesi gereken önemli bir başka sorunu daha var: Nasıl bir şeytani oyun içinde olduğu... Kont Dracula Transilvanya'yı ve kendi kimliği içinde var ettiği bu şatoyu terk edip Londra'ya taşınmak niyetinde. Kötülüğünü ada ülkesine yaymak üzere... Aslında bu, Kont Dracula'nın olduğu kadar Harker'ın da hem kendini hem de doğup büyüdüğü toprakları kurtarma kudretini gösterip gösteremeyeceği üzerinde gidip gelen bir hikaye. Tabii şer güçlerin söz konusu olduğu her hikayede olduğu gibi bolca kadın kahramanımız da var. Harker'ın nişanlısı Mina, onun sevgili dostu Lucy ve Harker'ın şatodaki varlıklarını dehşetle tespit ettiği üç güzel vampirella... Dracula büyük ve dehşetli bir fırtınayla varıyor İngiltere'ye. Ve kara, korkunç bir tesadüf sonucu Harker'ın nişanlısı Mina ile Lucy'nin çok yakınında bir yerlere... Lucy'nin gece yürüyüşleri onu şer güçlerle tanıştırıyor ve etraftaki tüm doktorların tanı koymakta zorlandıkları bir hastalığın pençesine düşürüyor. Kısa süre sonra Harker'ın da bir manastırda beyin hummasından mustarip yattığına dair gelen haber, hikayemizin kahramanlarını delilikle kötülük arasında gidip gelen bir savaşın içine sokuyor. Modern zamanlar kötülüğü hastalık adı altında bilimsel teşhislerle yok saymayı kendine görev biliyor. Kısacası Stoker, Batı kültürünün tüm bilinçdışı korkularını bu hikayeye ustalıkla yediriyor.


Bu kahince belirlemeler yeni değil, orijinali 1995, Türkçe çevirisi 1998 tarihini taşıyan bir kitaptan, Immanuel Wallerstein'in Liberalizmden Sonra başlıklı kitabından. Her zaman olduğu gibi okuyanlar için bu krizin gelişini de on sene önceden görmek mümkündü. Geldiği halde göremeyenleri ise hiç konuşmayalım. Bu kriz ne gördüklerini zannedenlerin, ne de görmedikleri halde hayatın gözlerine soktuklarının algılayabildikleri türde bir kriz değil. Bazı insanlar bu konuda yıllardır çalışıyorlar, çok gelişkin modeller geliştiriyorlar ve bu matematiksel modellerle de olabilecekleri boş lafların ötesinde zamansal ve hatta miktarsal kesinlikte öngörebiliyorlar. Wallerstein bir yandan Marksizmden, öte yandan Annales Okulu geleneğinden ve Bağımlılık teorilerinden yararlanarak 1970'lerde Magnum Opus'u olan Modern Dünya Sistemi 'ni yazmıştı. Şu anda Yale Üniversitesinde. Dünya ahvali üzerine 15 günlük yorumlarını şu adresten izlemek mümkün: http://www. binghamton. edu/fbc/cmpg. htm. Türkçe çevirileri biraz gecikmeli olarak aynı sayfada yayınlanıyor. Wallerstein'in kitaplarını okurken bilinmesi gereken kavramlardan birisi "Kondratiyef Safhaları" ya da dalgaları. Kapitalist ekonominin bu uzun dalgalarının ismi, konuyu ilk kez analiz eden Nikolai Kondratiev'e atfen Joseph Schumpeter tarafından konulmuş. Çok kısaca söylemek gerekirse, ekonominin uzunluğu 40 ila 60 yıl arasında değişen safhaları/dalgaları söz konusu. Bu safhaların ilk yarısı Kondratiyef A safhası ya da yükseliş, gelişme, refah; ikinci yarısı Kondratiyef B, ya da düşüş, kriz safhası olarak adlandırılıyor. Wallerstein'in yazının başına aldığımız cümlesinde 2025/2050 yıllarından dem vurmasının nedeni, ilki 1771'de Sanayi Devriminin başlangıcı ile tarihlenen bu dalgaların, 1971'de başlayan 5. sinin içerisinde olmamız. Şimdi 5. dalganın çöküş ya da diğer deyişle "kış" aşamasındayız. Ancak bu tarihler konusunda ekonomistler arasında bir konsensus bulunmuyor. Görüldüğü gibi olaylara insanlık tarihinin bilimsel birikimini kullanarak bakınca hamdolsunlu ya da morgıçlı yorumların ötesinde ormanı görebilmek mümkün oluyor: Orman yanıyor. Wallerstein bu kitabında teorik çerçevesi içerisinde Liberalizmi, Komünizmi, Modernleşmeyi, Kalkınma paradigmasını ve soğuk savaş dönemini siyasal ve ekonomik açıdan çözümlüyor. Yaşadığımız dönemi ve geleceği daha iyi anlayabilmek, ve aslında hiçbir şey anlatmayan, anlatırmış gibi duran açıklamaların ötesine geçebilmek için bugünlerde mutlaka okunması gereken bir kitap bu. Özellikle ABD'deki konut sektörü ile ilgili çok bilmiş açıklamaları duydukça şu tesbit hatırlanmalı: " Yine de Braudel'in bize hatırlattığı gibi "olaylar değersizdir", büyük olaylar bile. Olaylar, onları konjonktür ritimlerine ve uzun vadeli eğilimlere yerleştirmediğimiz sürece hiçbir anlam taşımazlar." (s.219) Yani "Normal bir Kondratiyef B safhasının semptomları olan fenomenler şunlardır: Üretimde büyümenin yavaşlaması ve muhtemelen kişi başına dünya üretiminde düşüş; faal ücretli çalışma işsizliği oranında yükselme; kazanç mevkilerinin nisbi olarak, üretim faaliyetlerinden finansal manipülasyonlara kayması; devlet borçlanmasında artış; "eski" endüstrilerin düşük ücret bölgelerine kayması; meşrulaştırmaları aslında askeri olmaktan çok, karşı-döngüsel talep yaratılmasıyla ilgili olan askeri harcamalarda artış..." (s.36). Buyrun, 1995'te çizilen bir 2000'ler panoraması; kuramın sağlam temellerinde savaşın, Çin üretim bölgesinin ve finansal manipülasyonların öngörüsü. 15 Ekim'de yazdığı yorumda da http://www. binghamton. edu/fbc/cmpg. htm, kitaptaki yorumlarına paralel olarak korumacılığın artacağı bir dünya ve çok bilenlerin hala bel bağladığı "babalar gibi özelleştirme" yerine devletin üretimde artacak olan rolüne; daha demokratik ya da daha totaliter rejimlerin ortaya çıkacağına değiniyor. Ama her hal ve şartta kısa vadede ortada güzel bir resim olmayacak ve sonrasında yeni bir düzen olacak, diyor. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Yazının başlığı da methiye cephesini epeyce açığa çıkarıyor ama en sonda ulaşmam gereken yargıyı en başa taşıyarak atayım ilk adımı: Türkçe yazılan ya da Türkçeye çevrilen kalburüstü bütün tarihi romanları okuduğunu varsayan, kendisi de az çok ilgi görmüş hacimli üç örnekle bu alana katkıda bulunan biri olarak, bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Ölmek ve gülmek kelimeleri yan yana çok da gelmez. Belki fonetik olarak ya da bir şiirin kafiyesi olduğunda yakalanan uyum kulağa hoş gelse de ölüm ne olursa olsun acı verir insana. Gülecek yanını bulmak zordur ölümün. Sen adamı öldürürsün diyerek kahkaha atarken bile güldürmek ve öldürmek aynı cümlede geçti diye kısa süreli bir sarsıntı geçirdiğimiz olur. Mehmet Akif'in seciyesini en çok şu üç şey inşa etti der Mithat Cemal Kuntay: Kur'anlı ev, pehlivanlı mahalle, müspet ilimli mektep. Bu üç dayanağı anlamak, Türkiye'nin ve şiirin zeminine dair iyi bir fikir verecektir. Akif'te tarih kültürel bir miras değil. O bunu çok erken zamanda anlıyor ve Namık Kemal'in korktuğu varoluş krizinin ortasında kendisini buluyor. Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç.


Bu ay sizi bir edebiyatçıyla tanıştırmak istiyorum. Genç, ilgi çekici, kendisine özgü bir edebi tarzı erkenden geliştirmeye başlamış Dror Burstein'la. Burstein, İsrail edebiyatının gözbebeklerinden biri. Hemen her kitabıyla ayrı bir ödülün sahibi oluyor. Ne yazsa, hızla dünya dillerine çevriliyor. Üstelik çok yönlü bir edebiyatçı; küratörlük, radyo programcılığı, akademisyenlik, editörlük yapıyor, aynı zamanda da şair... Onun dikkat çeken çalışmalarından biri olan Emile adlı romanı, şimdi Türkçede. Emile, iyi bir çeviri, bambaşka bir yazım dili ve yeni bir edebi atmosfer vadeden bir roman, bu ayın da şahane bir kitabı. Çok katmanlı bir dil ve duygu dünyasına sahip bir roman Emile. Hikayemizin kahramanı aslında Emile'i henüz bir bebekken evlat edinen Yoel. Daha doğrusu, bir zamanlar saygın bir işi, sevdiği bir karısı olan, ama şimdi yaşlı, dul ve yalnız bir adam. Kısır olduğunu öğrendiğinde karısıyla bir erkek çocuk evlat edinen, ama kısa bir süre sonra karısı bir kazada ölünce onun olmayan bir çocukla baş başa kalan Yoel'in öyküsünü okuyoruz roman boyunca. Yoel, her şeyi sondan başlatıyor. Onu öldürecek hastalığı ilerlemiş durumda ve 37 yaşındaki çocuğu, -evet onun için hala bir çocuk Emile- arkasında yapayalnız bırakmamak için çırpınıyor. Çılgın ve bir o kadar yürek burkan bir planı var Emile için. Onun gerçek anne ve babasını bulacak, şimdi yaşadığı evi Emile ile birlikte onlara verecek. Yeter ki çocuk hayatta yalnız kalmasın! Bir yandan Emile'in biyolojik anne ve babasıyla irtibata geçip çocuğu onlara kabul ettirmeye çalışırken, diğer yandan, hatırladığı kadarıyla kendi kişiliği ve hayatıyla cebelleşiyor Yoel. O hatırladıkça ve çırpındıkça karşımızda yeni bir kahraman beliriyor: Emile. Emile, siyahi bir çocuk. Yoel'in en büyük derdi henüz o küçük bir bebekken bembeyaz tenli anne babası arasında onu görenlerin bir evlatlık olduğunu anlaması. Onun evlatlık olduğunun anlaşılması, Yoel'in kısırlığının da anlaşılması demek. Ataerkil bir toplum içinde, kısır bir erkek. Yani erkek olamayan erkek... Ve böylelikle kendi eksik erkekliğinin daimi bir tür yüzleşmesine dönüşüyor Yoel için Emile. Diğer yandan da, ebeveyn olmanın, anneliğin ve babalığın nasıl da temsili, nasıl da toplumsal bir şey olduğunu her can yakıcı anısında ayrı ayrı kavrıyor. Adettendir, kadınların kısırlığı üzerine daha çok konuşulur ama erkeğin kısırlığı olmayan bir şeymiş gibidir toplum içinde. Yoel, kısırlığının daima göz önünde olduğu bir hayata mahkum, bu çocuk sayesinde. Ama hayat Emile'i de ister istemez ona mahkum etmiş durumda. Kimi zaman donarak yok oluyor dünya, kimi zaman kuraklıktan kuma ve toza dönüşüyor. Durmaksızın yağan yağmurdan çürüyebiliyor her şey ya da ağaçlar ve sarmaşıklar ele geçirebiliyor onu. Kimi zaman da çarpan bir astroitle insansız bir hal alıyor, tüm şehirler, ülkeler. Ama illa ki, bir şekilde yok oluyor, şehir, ülke ve dünya. Tıpkı nasıl öleceğini bilemeyen ama illa ki ölecek olan Yoel gibi, tıpkı onun unuttuklarının, durmaksızın hatırladıklarından çok olduğu gibi... Yoel, durmaksızın notlar alıyor, görünümü değişen, giderek inceleşen kızlar ve erkekler, düşük belli pantolonlar, cep telefonları, hızlanan arabalar, değişen dil üzerine notlar. Yaşlı bir insan için dilin değişimi ne anlama gelir, ya da yaşadığı şehrin durmaksızın değişen görünümü? Herkes benim dilimi kullanıyor, der gibi Yoel, ama ben onları anlayamıyorum. İnsanın modern hayat içinde yaşlanarak ölüme hazırlanmasının nasıl bir travma olduğuna dair bir kitap da diyebiliriz bu bakımdan Emile için. Emile'in hikayesi bir ülkenin ve şehrin kuruluşuna tanıklık eden ve bütün bu sürece aynı zamanda hizmet eden, geç-modern bireylerin, bize de çok tanıdık gelecek olan, kendiliğinden trajik hikayesi, bir yanıyla. Hızla kurulan ve aynı hızla bozuma, çözülmeye uğrayan üç kuşaklık çok ama çok tanıdık bir hikaye. Türkçe edebiyat okuyucularının, Dror Burstein'ı seveceklerini düşünüyorum.


İnsanın suratına soğuk bir su gibi çarpan, zihnini açan vahşi alaycılık, bitimsiz bir dil ve biçim arayışı, ve sonsuz bir edebi haz. Leyla Erbil deyince ilk aklıma gelenler... Ondandır ki, Erbil'in yapıtlarını elime almadan önce içimde bir parça tedirginlik hisseder, hemen elime alıp okumaya başlayamam. Beni çarpacak, sarsacak, içimde kendimin bile dokunmaktan, görmekten, dile getirmekten çekindiğim şeylere cesurca dokunacak olduğunu, ipliğimi pazara çıkaracağını bilirim de ondan; korktuğumun başıma geleceğini... Öyle de olur hep... Politiktir dili, kendini politikadan ayrıştırmaz, karanlığa baktırır, ikiyüzlülüğünüzü yüzünüze vurur, deliliğe davet eder, deli olmaktan besler dilini ve kurar biçimini... Türk edebiyatının tartışmasız kraliçelerinden Leyla Erbil, bu yıl sekseninci yaşını kutluyoruz, nice yaşları olsun. Şimdi Kalanla karşımızda. Zaman, hakikat ve bellek üzerine yazılmış politik bir şiir, diyebilirim Kalan için. Evet, Kalan, bir tür şiir kitap. Doğrusu Erbil'e aşina olanlar, onun dilinin şiirselliğini bilenler için hiç de yabancı gelmeyecek bir biçem. Zor mu? Biraz belki, ama yorucu değil kesinlikle. Anlatının kahramanı bir anlatan/yazar, Lahzen. Aydın olmanın, devrimci ve kadın olmanın tüm zorluklarını, çelişkilerini içinde barındıran Lahzen'in bilinçakışında geziniyoruz Kalan boyunca. Annesi, annesinin sevgilisi ve ablasıyla geçirdiği çocukluğun dibini kazıyoruz. Bir vakitler Fatih'in Urum tebaasına ayırdığı Fener semtinin kıyısında, Rumlardan, Ermenilerden ve Yahudilerden kalan o çok da eski olmayan kozmopolit, çok kültürlü İstanbul'u hatırlıyoruz. Hikayenin devamında Lahzen'in özgürleştiremediği kadınlığı, kocası, sevgilisi ve politik arayışı var. Aslında bir kaybedenin, tutunamayanın hikayesini okuduğumuzu, dinlediğimizi daha en baştan biliyoruz. Türk edebiyatında bilinçakışı tekniğini en usta şekilde kullanan yazarlardan biri hiç şüphesiz Erbil ve bu şiir kitapta, söz konusu ustalığını, yeteneğini tertemiz bir şekilde gözler önüne seriyor, hadi doğrusunu söyleyeyim, döktürüyor. Lahzen, ilaçlarla bastırılan, değiştirilmek istenen bir bilince sahip. Peki baktığımız aynanın bizzat kendisi çarpıksa, gördüklerimizin tamamen doğru, dosdoğru olma imkanı yok mu? Ya da şöyle sorayım, Lahzen'in anlattıkları, bizi onun gerçekliğine götürebilir mi, onun, yaşadığı ülkenin, kültürün gerçeğine? sen hangi bilinçtesin lahzen / hangi göklerin bulutlarından yağdın/bu çorağa söyle/ son bilinç ölüm olacağına/ölüm anındaki bilincin bilinci yazılamayacağına göre/hangi kavşağındasın tinsel gerçeğin Hakikatin özünü arıyor Lahzen ancak onun ilaçla bastırılmış, çarpıtılmış zihni, tıpkı bizim çarpıtılmış toplumsal belleğimiz gibi, özü bulmaktan uzağa düşürüyorsa da kendini, arayışı anlamlı kılıyor. Marguerite Yourcenar, tragedyayı tragedya yapan şeyin dekor olduğunu, mekan olduğunu söyler. Leyla Erbil de Lahzen'in hem toplumsal hem de kişisel trajedisinde doğup büyüdüğü şehrin, İstanbul'un etkisini kurcalıyor. Bozulan, dağılan, yozlaşan sürekli değişimden mustarip İstanbul'a, Roma'dan, Bizans'tan, Osmanlı'dan ve Cumhuriyetin ilk yıllarından kalan, acılı ve bir o kadar da tekinsiz ve büyülü olan bir yazgı Lahzen'e de hakim. Başta da dediğim gibi politik bir şiir Kalan. Lahzen'i delirten, karanlığa bırakan kişisel mücadelesi ülkenin siyasi çalkantılarıyla karışıyor. 6-7 Eylül olayları, Dersim, Ermeni katliamı, kanlı pazar, ülkede yaşanan tüm darbeler ve niceleri Lahzen'i nasıl delirtmez, ve hatta milletçek hepimizi... Erbil'in şiirinden, büyülü dilinden son derece radikal toplumsal-siyasal eleştiriler sızıyor. Kalan; koca bir tarihin bir kitaba sığdırılma ustalığı. Sözün bittiği yer; okumak gerek. Eli öpülesi bir kadın yazar. Onun nice bol yazmalı yıllar geçirmesini istiyorum.


Eski bir masal vardır, çocuk masalı değil de daha çok hazin bir kadın masalı: Kırmızı Pabuçlar. Öylesine fakir bir kızdır ki kahramanımız, ayakkabılarını bile kendi yapmıştır; topladığı kumaş parçalarını dikerek, kaba, tuhaf ama yine de işe yarayan pabuçlardır bunlar... Bir gün zengin bir yaşlı kadınla kesişir yolları. Yaşlı kadın kıza gel der, gel ve benimle yaşa. Sıcak bir yemeğin, yatağın, yepyeni giysilerin ve ayakkabıların olsun... Kız kabul eder teklifi ve yaşlı kadının evine yerleşir. O eve girer girmez zengin ve yaşlı kadının ilk işi kızın eski kıyafetlerini ve kendi elleriyle yaptığı ayakkabıları yakmak olur. Kahramanımız çok üzülür ama yapacak bir şey yoktur. Bundan sonra zengin hayatında uslu durmak, yaşlı hamisinin her istediğini yerine getirmek zorundadır. Ancak bir gün karşısına bir mağazada büyüleyici kırmızı pabuçlar çıkar, eski ayakkabılarını hatırlar ve hevesle alır onları kız, yaşlı kadının itirazlarına aldırmadan... Ve ayağına geçirir geçirmez dans etmeye başlar. Ayakkabılar, kötüdür, sihirlidir. Dans eder, eder, ama bir daha hiç duramaz, ta ki ayakları kesilerek o ayakkabılardan kurtulana kadar... Toplum, özellikle kadın cinsinin bataklığı... Bu hüzünlü, hüzünlü olduğu kadar da vahşi masal gösterir ki bizlere; toplumun yönlendirdiği amaçlar, suni mutluluklar uğruna kendi sahip olduğun şeylerden vazgeçmek seni köleleştirir; geri dönüş yolları ise tehlikelerle, ruhu zehirleyen oyuncaklarla, bağımlılıklara yol açan heveslerle doludur ve son darbe ne şekilde olursa olsun her zaman ölümcüldür... Tıpkı Lily Bart'ın hikayesinde olduğu gibi... Amerikalı yazar Edith Wharton'ın Keyif Evi, bizde pek bilinmese de Amerikan edebiyatı için bir klasik... Tıpkı Kırmızı Pabuçlar gibi, sırtını klasik dramatik kurguya yaslamış hazin ve vahşi bir masal... Kahramanımız Lily Bart, 1800'lerin sonunda New York'un yüksek sosyetesine mensup gelinlik yaşa gelmiş genç ve çok güzel bir kız. Güzelliğin altını çizeyim, zira Lily'nin sosyetede kalabilmesinin tek yolu... Arkalarında pek de bir şey bırakmadan erken yaşta ölmüştür kahramanımızın anne ve babası. Zengin ve eli sıkı halasının hamiliğinde zengin bir koca bulabilmek için dönemin elit tabakasının takıldığı mekanlarda boy göstermektedir Lily sabırla. Lüks sayfiye evlerinde, kışlık malikanelerde, opera localarında, muhtelif kulüplerde... Ancak yaşı hızla ilerlemekte ve bir türlü evlenememektedir. Daha doğrusu damat adaylarıyla her seferinde evliliğin kıyısından dönmektedir. Bir arkadaşının dediği gibi: Lily hep böyledir: Toprağı hazırlamak ve tohumları ekmek için köle gibi çalışır, ama hasadı kaldırma günü gelince ya uyuyakalır ya da pikniğe gider. Evet tam olarak böyledir. Çünkü bir süs bebeği olarak evlenmek için yetiştirilse de Lily aslında evlenmek istememektedir! Fakat bu noktada iki tane çok büyük sorunu vardır: Birincisi yaşadığı toplumda bir kadının evlenmeden toplum içinde var olması mümkün değildir, ikincisi ise Lily kendi imkanlarının elvermediği lüks içinde yaşamaya başka bir şey düşünemeyecek kadar tutkundur. Devreye bir de hali vakti yerinde ama kesinlikle zengin olmayan Lawrence Selden girince Lily Bart'ın bıçak sırtındaki yaşamı iyice zorlaşır. Selden'e sırılsıklam aşıktır ama tutkuları ve toplum baskısı bu aşkı yaşamasına engel olacaktır. Onu Kırmızı Pabuçlar'dan ayıran tek ve çok önemli bir farkı vardır Keyif Evinin: Lily Bart'ın masaldaki küçük kız gibi geri dönebileceği bir yer yoktur, bir zamanlar elleriyle yapmış olduğu ayakkabıları yoktur... O yüzden ne yaparsa yapsın, kendine uygun bir çıkış yolu bulamamaya yazgılıdır kahramanımız. Yazar Edith Wharton, kendinin de bir üyesi olduğu dönemin New York yaşamını çok iyi bilir ve kahramanına o da bir çıkış yolu göstermez. Kadını öğütmek üzere kurulan bir düzen içinde şahsi çabaların önemli olamayacağını, ancak toplumsal bir tavırla durumun düzelebileceğinin kendisi de farkındadır çünkü. Ağır bir yergiyle betimlediği dünyaya bu yüzdendir ki son derece cesur, sıkı bir eleştiri yollar.


XIX. yüzyılın sonu ile XX. yüzyılın başı, bazıları için çok farklı anlamlar ifade edebilecek bu zaman aralığı, dünya üzerindeki hemen tüm kadınlar için tek bir şeyi işaret eder: Uyanış. Üstelik hem aklın hem de ruhun uyanışı. Nasıl olmuşsa olmuş, kadınlar gündelik yaşamın, toplumsal koşulların değişmesi gerektiğine karar vermiş, değişim için kolları sıvamışlardı. Bunu sadece ekonomik dönüşümle, sanayi devrimiyle açıklamak mümkün değildi, çünkü kadınlar, hangi etnik ve kültürel gruba ait olurlarsa olsunlar, hangi eğitim düzeyinden gelirlerse gelinler, insan gereksinimlerini kardan üstün tutan bir toplumsal ekonomi görüşünü paylaşıyorlardı. "Günlük yaşamda olan biten her şey politiktir." diyorlar ve ayrı ayrı harekete geçiyorlardı. Ne savaşlar, ne ekonomik krizler, ne toplumsal göçler, ne de büyük teknolojik gelişmeler... XX. yüzyılı, cinsellikten özgür aşka, vatandaşlık haklarından demokrasiye; eşit toplumsal ve ekonomik hak mücadelesinden anneliğe, ev işlerine; yeni bir çağın hayali olarak kadınlar yaratıyorlardı. 8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar haftasını geçeli çok olmadı. Bu ayın zamanlamasıyla sessiz sakin çıkan bir kitabı karıştırıp duruyorum kaç gündür. Sosyalist feminizmin önde gelen isimlerinden biri olan Sheila Rowbotham, Yeni Bir Çağ Hayali adı altında özellikle ABD ve İngiltere'deki yüzyıllık kadın mücadelesinin ayrıntılı bir dökümünü yapmış. Uyanışın başlamasından günümüze, feminizm ve feminizmi de içine alan geniş kapsamlı kadın hareketini ele almış. Hangi gelenekten gelirse gelsin kadın hareketi içinde yer alanları "hayalci maceracı" olarak niteliyor Rowbottam ve geniş kapsamlı amaçları ile toplumun her yerine yayılan varlıklarının yarattığı dönüşümü kurcalıyor. Gündelik yaşam ve kültürün yanı sıra kendi yazgılarını da değiştirmeye çabalayan kadınlar, hem hayalci hem de maceracıydılar, çünkü en kabataslak haritalardan yararlanarak keşfe çıktılar ve bilinmeyene doğru yola çıkarak, kişisel ilişkilerde ve toplumda öngörülen davranışları sorguladılar. Toplumsal cinsiyet ayrımlarına, cinsel tutumlara, aile düzenlerine, ev işi ve annelik yapma biçimlerine, var olan tüketim ve ücretli emek koşullarına karşı çıktılar. Bedene ilişkin yeni yaklaşımlar, farklı giysiler ve yiyecekler önerdiler; dikkatlerini kentsel mekanın kullanımına, uğraşlara ayrılacak boş zamana, çalışmanın amaçlarına çevirdiler. Ancak yeni bir çağ hayal eden bu asiler ve reformcular grubu, tutarlı bir topluluk ya da bir eğilim bile oluşturmuyorlardı. Başkaldırılarının kaynağı bile farklıydı hatta. Haksızlığa duyulan öfke, gündelik yaşamı düzeltme isteği ya da ütopya hayalleri... Görüş ve niyet konusunda belli bir birleşme de yoktu. Kimileri var olan kültürü değiştirmek, kimileri de dünyayı dönüştürmek istiyordu; kimileri düzenlemeyi, kimileri de kurtarmayı ve özgürleştirmeyi diliyordu. Ve bütün bu farklı eğilimler, farklı arzular birleşip kadın hareketini oluşturuyordu işte. XIX. yüzyılın sonsundan çıkıp XXI. yüzyıla maceracı-hayalci-asiler ara sıra duraklasalar da geliyorlardı. Evet, kayıplar da var kazançlar da, bize ait olanlar da var bize hiç dokunmayanlar da Sheila Rowbotham'ın ortaya koyduğu dökümlerde. Ancak tarihe bakmak, neler yapılabildiğini görmek bir parça da olsa kendimize gelmemizi sağlıyor. Geri çekildiğimiz her anda, hortlayıp hortlayıp karşımıza çıkan kürtaj yasağı, cinsel ve ekonomik özgürlüğü kısıtlayıcı gelenekler; yasalar, kabullenilmiş ve onaylanmış erkek şiddeti, kadın sığınma evlerine yerleştirilen vaizeler gibi, nice hayalette uğraşmak zorunda kaldığımızı unutmamalıyız. Ve kadın hareketinin tarihi ne büyük mücadelelere sahne olmuşsa da, erkek egemen sistemi hala yıkamadığımızı, ama yıkmak için hala çok geç olmadığını, başlangıçtan bugüne egemenliğin olmadığı, güçten, güç düşüncesinden azade bir sistem kurmak üzere harekete geçtiğimizi, hatırlamalıyız. Geçmiş haftamız kutlu, gelecektekiler de şahane olsun.


Bu haftanın şahane bir kitabı oldukça sıradışı. Hem yazarı hem yayınevi hem de türü itibariyle öyle. Şahane Bir Kitap okurları çocuk edebiyatına karşı temkinli olduğumu bilirler. Ama bazen tedbiri elden bırakmak geriyor, heveslerin önüne geçilemiyor. Çünkü eleştiri konusunda ne kadar cimri olursam olayım, iş çocuk kitapları ve masal okumaya geldi mi, kendimi durduramam. Ama çocuk kalbimle okuyup sevdiklerimi, büyük aklımla etkilenip kendimi kaptırdıklarıma karıştırmaktan korkar, çocuk edebiyatıyla ilgili hemen hiç eleştiri yazmam. Dediğim gibi, bazen hevesler baskın çıkıyor! Çocukken çok sevdiğim neredeyse eşanlamlı iki kelime vardı: Macera ve serüven! Macera ya da serüven, hangisini kullanırsam kullanayım fark etmez, benim için anlamının ötesinde kitap okumak demekti. Çünkü çocuk hayatımın içinde macera yaşamanın ancak okumak yoluyla olacağını çok erken bir vakitte anlamıştım. Okuyarak çıkıyordum macera dolu yolculuklara ben. Dünyanın türlü yerlerine gidiyor, tuhaf, komik ve ilgi çekici kahraman-arkadaşlarımla esrarlı yolculuklara katılıyor, nice çözülemez gizemi çözüyor, kötülerin foyasını ortaya çıkarıyordum. Bir de elbette yetişkinlerin hiç bilmedikleri, varlığını zaten kabul etmeyecekleri alternatif büyülü dünyalarım vardı. Hayvanların konuştuğu, doğaüstü güçlerin hüküm sürdüğü ve iyiliğin her zaman galip geldiği dünyalar... Bu olağanüstüdünyalar bilirdim ki illa bu yaşadığım dünyaya sızar, onu daha iyi, daha doğru ve kuşkusuz ki daha eğlenceli bir hale getirirdi. Ve okumazsam eğer, bunların hepsi, yok demekti. İşte Hakan Bayhan'ın kaleminden çıkma Maceraperest Kerem'in Serüvenleri beni kendine böyle çekti. Bahçedeki incir ağacının dibinde tıpkı benim çocukluğumda hep arayıp bulduğum dünyalara benzeyen bir karınca dünyası bulan ve kendi dünyasından olağanüstünün dünyasına geçebilen Kerem'in serüvenlerine ben de böyle dahil oldum. Kahramanımız Kerem, evinin bahçesindeki incir ağacının dibinde Kaninda adlı karıncalar ülkesini keşfediyor. Ona bu keşfinde ve macerasında serçe Nino ile karınca prenses Mari eşlik ediyor. Ancak her iki dünya arasında Kerem'in başına gelecekler var, üstelik de doğumgününe tam bir gün kala! Bahçedeki İncir Ağacı, gazeteciliğe uzun yıllarını vermiş usta bir ismin elinden çıkma şahane bir çocuk kitabı. Yarattığı dünya, bir çocuğun içinde yaşattığı merak ve yaşama hevesini ortaya koyuşu ve hikayeler aracılığıyla bir ömür içimizde yaşattığımız serüven ruhuna dokunuşuyla sıkı bir çocuk kitabı çıkarıyor ortaya yazar. Ve son olarak Bahçedeki İncir Ağacı vesilesiyle yayın hayatımıza oldukça farklı bir yayın anlayışıyla katılan Yitik Ülke Yayınları'na değinmek isterim. Özenli baskıları, kendine özgü kapak tasarımları, genç yazarları ortaya çıkarma çabalarıyla dikkate değer çalışmalara imza atıyorlar. Ve gezi ruhuna değmeyi hiç bırakmıyorlar. Kısacası macera başladı ve devam ediyor!


Marguerite Yourcenar... An'ın içinde geçmişi, tarih içinde yazgıyı arayan bir izsürücü; latif, zarif ve bir o kadar vahşi; sözdeki müziği arayıp bulan bir dil büyücüsü, edebiyat için bir mucize... Onun başyapıtlarından biri olan Doğu Öykülerinin satırları arasında geziniyorum son birkaç gündür, masalların, mitlerin içinde, kusurlu, sıradan insanlara benzeyen kahramanlarının hüzünlü, şiirsel, bilge, kimi zaman acımasız ve kanlı yazgılarının içinde... Doğu Öykülerini okumadan, edebiyatın bize kattığı bilgeliğin, dilin güzelliğinin ve sınırsızlığının olanaklılığının yetersiz geleceğini düşünüyorum, tüm varlığımla seziyorum ve açıkçası bütün bunlara şaşıyorum... Marguerite Yourcenar; birkaç cümle önce de söylediğim gibi, edebi bir mucize gibi... Belçika doğumlu Yourcenar, Amerika'nın, İsviçre'nin ve Fransa'nın yanı sıra İtalya'da ve Yunanistan'da da yaşamış. Belli ki Doğu Öykülerinin esini yazara bu iki ülkede deneyimlediklerinden geliyor. Ancak yanlış anlaşılmasın, sadece Slav efsaneleri ve Balkan baladlarından değil, Çin kıssa'larından, Hindu efsanelerinden ve İstanbul'un lalelerinden de yararlanmış yazar. Dinlediği balatları, okuduğu masalları, efsaneleri ve kıssaları yeniden bambaşka bir biçimde kaleme almış. Kitapta yer alan öykülerden ilki ve en dikkat çekicilerinden biri olan Wang-Fo Nasıl Kurtuldu? Çinli bir ressamın sanatla iç içe geçen yaşamının fantastik hikayesi. Ressamın çırağının gözünden başlıyor hikayemiz. Çok zengin, varlıklı bir ailenin çocuğu olan Ling'in hayatı, Wang-Fo'yla tanıştıktan sonra tamamen değişiyor, dünyaya, insanlara, hayvanlara ve bitkilere bakışı değişiyor. Ressamın sanatını icra etmesi kaygısıyla malını, mülkünü, cebindeki son kuruşunu, hatta dünyalar güzeli karısını bile kaybediyor Ling. Öyle ki, kendini ağaca asan karısının dehşet verici görüntüsü karşısında onu resmetmeye çalışan ustası için saatlerce boya karıştırabiliyor. İnsanın kanını donduran bu son derece etkileyici sahnede Yourcenar, hayata karşı sanatın üstünlüğü düşüncesinin sınırlarını zarifce zorluyor. Ancak hayat elbette her zaman sanattan yana değil... Wang-Fo, Han Krallığı'nın prensinin eline muhteşem resimleri yüzünden düşüveriyor. Yaşamın onun resimlerindeki kadar gerçek, onun resimlerindeki kadar güzel olmadığına öfkelenen prens, Wang-Fo'yu gözlerine mil çektirmek üzere cezalandırıyor ve cezanın öncesinde yarım kalan bir resmini tamamlamasını istiyor. İşte bu resmin tamamlanması kahramanımızın ve çırağının fantastik kurtuluşu oluyor. Ölümlü bedenlerimizdense ölümsüz ruhlarımıza sirayet eden sanatsal bir kurtuluş... Doğu Öykülerinin bir özelliği de Yourcenar'ın belki de Türkçedeki en güzel çevirisi olması. Buradan Hür Yumer'e bir teşekkür de benden... Geldiğimiz bu noktada Marguerite Yourcenar'ın Doğu Öyküleri için ayrıca şahane bir kitap dememe, bilmem gerek var mı!


'Masal olsun istiyorum,' diyordum. Yani böyle çok sertleşmesin. Bir kere mucizelerde bir müzik giriyor. Hani bir hatırlatma olarak. Müzik başka bir alemi işaret ediyor. Onları gerçeklikten çıkarıyor, masal gibi yapıyor. Sanki 'Bir varmış, bir yokmuş, bir adam varmış, bir köye gelmiş...' gibi. Filmin 'ciddiyetini' de azaltsın istiyordum. Kendini çok ciddiye alan filmleri sevmiyorum. Sonuçta yaptığımız nedir ki yani, hayat nedir ki? Sinemamızın son yirmi yılına altı tane incelikli film armağan eden Reha Erdem için hazırlanan Reha Erdem Sineması: Aşk ve İsyan adlı çalışmanın sonunda yer alan söyleşisi bu sözlerle bitiyor. Yönetmen son filmi Kosmos üzerine söylüyor bu sözleri. Hayalgücüne ve düşlerini aktarış biçimine hayran olduğunuz bir yaratıcının, bu sonu gelmeyen büyüklenmeler çağında, varlığın hiçleştiği o mukadder ana sadelikle işaret etmesi... Okuyanı da, dinleyeni de, izleyeni de etkiliyor ister istemez. Aslında Reha Erdem'in filmlerini sevip sevmemek ya da izleyip izlememek değil mevzubahis olan. Fırat Yücel'in editörlüğünü yaptığı, Burak Acar, Gülengül Altıntaş, Senem Aytaç, Aslı Özgen Tuncer, Engin Ertan, Ayla Kanbur, Şenay Aydemir'in yazılarından, Erdem'le yapılan bir söyleşiden ve Erdem'in Aşk ve İsyan adlı yazısından oluşan bu çalışmayı okumak için, bütün bunlar hiç gerekli değil. Bir başkasının yaratımı, hayalgücü üzerinden yola çıkarak başka bir yaratım vücuda getirmek kolay iş değildir. Bu zorlu yükün altından kalkmayı başarıp, keyifli, derinlikli bir okuma sunabilen, yeri geldiğinde anlatısından bağımsızlaşabilen Reha Erdem Sineması: Aşk ve İsyanı sadece bu başarısı gözlemek için bile okuyabiliriz. Her şey bir yana işte bu anlamda şahane bir kitap. Burak Acar'ın Reha Erdem Sinemasına Genel Bir Bakışıyla açılıyor çalışma. Acar, Erdem sinemasındaki karakterlerden, planlardan, müziklerden yola çıkarak bu filmleri izlerken kendimizi neden böylesine dünyaya yakın hissetimizi sorguluyor. Reha Erdem'in filmografisini mutluluğu arayan insanın insanlaşma sürecini, baskı ve iktidarın görünen ve görünmeyen biçimleriyle insanı ve yaşadığı çevreyi şekillendiren kültürle çatışmasını, anadan kaçırılıp babacıl kılınmasını anlatan, uzun soluklu tek bir serüven olarak okuyor Gülengül Altıntaş. İnsan-Kuru Rüyalar Alemi başlıklı yazısı boyunca; A Ay'da gerçeği, Kaç Para Kaç'ta ahlakı, Beş Vakit'te zamanı, Korkuyorum Anne'de insanı arıyor. Senem Aytaç'ın Reha Erdem sinemasında odaklandığı yer: Hayal. Daha doğrusu gerçekten bir kaçma biçimi olarak hayal ve hayat. Şimdinin yokluğunda, kaçılamayan gerçekliğe tutulmakta ve hep bir şeylerin sınırında yaşamakla özdeşleşen bir kaçışta... İnsan nedir? Et, kemik, yağ, sinir. Danadan ne farkımız var? Zamansallık ve Kaçış adlı yazısında Aslı Özgen Tuncer, Reha Erdem filmlerinde beden ve egemen kültürün kodları arasındaki ilişkiyi kurcalıyor. Hemen ardından gelen Engin Ertan da Büyüyememişler ve Büyümeye Çalışanlar ile bu filmlerdeki büyüme sancılarının belki de Türkiye'nin moderleşememe çabasının bir yansıması olabileceğini belirtiyor. Toplumsallaşmadaki psikanalitik bağ; doğayla ilişkinin insanın içgüdülerine ve bilinçaltına ayna tutmasının yerine insanların birbirlerinin aynası olduğu sınırlandırılmış bir toplumsal dünya; içsel çelişkiler, değerler ve bunların çözülüşü... Ayla Kanbur, Erdem sinemasında Yaralarıyla Büyüyen İnsan Ruhuna odaklanıyor. Reha Erdem filmlerindeki aşksızlık vurgusunu Türk sinemasında açılmış yepyeni bir kulvar olarak değerlendiren Şenay Aydemir ise bu eksende yönetmenin aşksızlığı anlatımı üzerinde duruyor. Yazımın başında bir parçasından alıntı da yaptığım, Reha Erdem'le ilk filmi A Ay'dan son filmi Kosmos'a dair yapılan bir söyleşiyle tamamlanan, bütünlenen bu yazılara ek olarak yönetmenin Suyunu tek yönlü seyirlik yerine, aşkın ve acının, inancın ve direncin, yani yaşamanın hazzından alan bir sinemanın peşindeyim. Umut doluyum ve acılar içindeyim. sözleriyle son derece etkileyici biçimde noktaladığı bir kısa yazısı da yer alıyor. Ve çalışmaya adını veriyor: Aşk ve İsyan. Reha Erdem Sineması: Aşk ve İsyan, her şey bir yana, Türk sineması ne kadar gelişip zenginleşiyorsa, o kadar yoksullaşıp sığlaşan, onun yaratıcılığına erişemeyen sinema eleştirisinin geleceğine dair de büyük bir umut veriyor bizlere. Sığlaşmanın, temellendirilememiş türlü beğenilerin eleştiri adı altında yayımlanmasının tavan yaptığı, bu tür yazıların ve yazarların baş tacı edildiği bu günlerin elbet sona ereceğini hissettiriyor. Ne güzel!


Ne zaman bir öykü anlatılsa gece olur. Nerede oturulursa oturulsun, zaman ve mevsim ne olursa olsun, masal anlatmak saçaklardan sessizce yıldızlı bir gökyüzünün ve beyaz bir ayın çıkıp süzülmesine ve dinleyenlerin kafalarının üstünde asılı durmasına neden olur. Kimi zaman masalın sonuna doğru oda şafakla dolar, kimi zaman arkada bir yıldız parçası kalır, kimi zaman da fırtınalı bir gökyüzünden bir paçavra parçası. Ve arkada kalan her ne olursa olsun, bu şey çalışmak için, ruh-yapımında kullanmak için bir armağandır. Çalışmak, iyileşmek ve mutlu olmak için; bir armağan olarak, bir ilaç olarak öykü... Televizyonda, sinemada ve hatta edebiyatta örneklerini bolca gördüğümüz eğlendirici ya da yaşamın çürüyüşünü gözler önüne seren öykülerin dışında kalan öykü: Tarihin ve eğitimsiz bilgeliğin dudaklarından dökülmüş, var olabilmek için bir hayatın baştan sona geçmesini bekleyen, anlatılmak için izin istenen ve okurlarında/dinleyicilerinde iyileştirici etkileri olan... Clarissa P. Estes, nam-ı diğer kurtlar koşan kadın ve kurtlarla koşmayı öğreten... 25 yılını verdiği baş döndürücü çalışması Kurtlarla Koşan Kadınlar ile işte bu türden öyküler aracılığıyla insanın vahşi doğasına derin psikanalitik kazılar yapıyor. Amacı, bütünsel içgüdüsel doğayı hastalıklı halinden kurtarmaya ve onun doğal dünyayla ruh-dolu ve temel psişik bağlarını göstermeye çalışmak. İnsanlığın özellikle 19. yüzyılda gittikçe belirginleşmeye başlayan doğadan kopuşuna, bu durumun kapitalist düzende daha da keskinleşen yüzüne karşı savaşmak için içimizdeki vahşi insanı çağırmamız gerektiğini söylüyor öncelikle Estes. İçimizdeki vahşiyi çağırmadan, onu serbest bırakıp onunla yüzleşmeden gerçek yaratıcılığa, güce ve şifaya kavuşmamız imkansız. Ancak vahşi insanla yüzleşebilmek için elimizden alınan iki önemli araç var: Doğa ve masallar. Estes'e göre masallar, özellikle kadınlara cinsellik, sevgi, para, evlilik, doğurma, ölüm ve dönüşüm üzerine dersler veren mucizevi hazineler. Ve ne yazık ki eski kadınların gizlerini açıklayan peri masallarının ve mitlerin üzeri zaman içinde ustalıkla örtülmüş, masallar deformasyona uğrayarak yitirilmiş. Yaşlı şifacılar kötü cadılara, hayaletler meleklere dönüşmüş; masallardaki cinsel öğeler atılmış, yardımcı hayvanlar ve yaratıklar ifritlerle, cinlerle yer değiştirmiş... Ancak Estes, kulağa imkansız gelen hatta biraz da Donkişotvari bir tavırla işe öncelikle bugüne ulaşan öykülerin özünü derlemeye çalışarak başlamış; sonrasında da bu öyküler üzerinde psikanalitik çalışmalar yapmış. Mavisakal, İskelet Kadın, Elsiz Kız, Kırmızı Ayakkabılar, Çirkin Ördek Yavrusu, Bilge Vasalisa, Kelebek Kadın, Üç Altın Saç, Kibritçi Kız ve daha pek çok masal Kurtlarla Koşan Kadınlar'da yeniden hayat buluyor, öz anlamlarına göre açıklanıyor. Estes, bir yandan bireyin erginleşme süreçlerini, 'diriliş, erginlenmenin başlangıcı, ötekiyle birleşme, tuzakları tanıma, kendine dönüş, kutsal cinselliğin ele geçirilmesi' gibi başlıklar altında izlerken bir yandan da bu masalları, mitleri, arketipleri incelemeye tabi tutuyor. Masal tadında terapiler bunlar! Ve doğayla bağını koparmamış, seçimlerini yaparken duygularıyla sezgilerine başvurmaktan korkmayan vahşi kadın arketipine ulaşmak için dinlememiz gereken vahşi masallar! Hepimizin o çok iyi bildiği Çirkin Ördek Yavrusu masalından psikolojik ve tinsel bir kök öykü çıkarıyor mesela yazar. Ve Çirkin Ördek Yavrusu onun nazarında, vahşi doğaya uyum sağlayabilmek için kendi vahşi güzelliğimizi kabullenmemiz gerektiğine, hatırlamanın ve ne olursa olsun devam etmenin gerekliliğine dair bir öyküye dönüşüyor. Mavisakal masalı ise kadınlara onları sezgisel doğalarından koparan dış etkenlerle baş etmenin yollarını aktaran bir anahtar oluveriyor. Çoğunluğun aşırı duygusal ve aptalca hüzünlerden güç alan öykülerden biri olarak kabul ettiği Kibritçi Kız da, uyuşturulmuş psişenin iyi bir ifadesine ve fanteziye duyulan bağlılığı iyileştirmeye yönelik bir öykü olarak can buluyor Estes'in kaleminde. Clarissa P. Estes, alanında tam bir fenomen. Öykü bulucusu, derleyicisi ve anlatıcısı, bir şair, araştırmacı ve psikanalist... Başyapıtı, Kurtlarla Koşan Kadınlar, kitapçı raflarında, şiir, kadın araştırmaları, kültürel araştırmalar, mitoloji ve din bölümlerinde aynı anda bulunuyor. Yola çıktığı nokta vahşi kadın arketipine dair mit ve öyküler olabilir, ama varış noktası kadınları ve erkekleri, tüm sosyal sınıfları birarada kapsayan son derece derinlikli bir kültürel-psikanalitik harita. Alarm veren doğa, alarm veren insan ruhu üzerine dikkat çekmekle, ruhlarımızı ısrarla ormana çağırmakla kalmıyor, bu sorunlara karşı son derece etkin, duyarlı ve en önemlisi de uygulanabilir çözüm önerileri sunuyor. Bireysel ve toplumsal dertlere karşı bir ilaç olarak öykü! Yüzeysel, eğlencelik, çürümeye ayna tutan değil, yer yer korkutucu, vahşi ve yüzü yaşama dönük bir tür olarak öykü... Sanırım üzerinde düşünmeye değer. Estes'in o meşhur teyzelerinden birinin dediği gibi, bilmediğini bilmemek cehalettir ama bilmediğini bilmek ve bunu umursamamak kötülük demektir. Kurtlarla Koşan Kadınlar, kendisi hakkındaki bilmediklerinin farkında olan ve bu eksikliklerle yüzleşmekten çekinmeyenlerin başucu kitabı oldu, olmaya da devam edecek şüphesiz... Ve sadece bu haftanın değil, nice haftaların şahane bir kitabı...