Prof. Dr. Haşim Şahin, geçtiğimiz ay yayınlanan Dervişler, Fakihler, Gaziler: Erken Osmanlı Döneminde Dini Zümreler 1300-1400 başlıklı kitabında Osmanlı Devleti'nin kuruluş dönemine dair daha önce pek ele alınmayan çalışmaları büyük bir vukufiyetle ortaya koyuyor. Osmanlı Devleti'nin kuruluş dönemine dair ilgi, Diriliş Ertuğrul ve Kuruluş Osman gibi dizilerin de etkisiyle son günlerde iyice arttı. Osmanlı Devleti'nin kuruluş döneminin siyasi tarihi son yarım asırda bilhassa Halil İnalcık hocamızın, önce İslam ansiklopedisine yazdığı maddelerle başlayıp daha sonra kitap haline dönüşen padişahların biyografileri ve Feridun Emecen'in çalışmaları ile belli bir düzeyde aydınlığa kavuştu. Ancak beyliğin kuruluş dönemine dair yapılan çalışmalar hala M. Fuat Köprülü, Ömer Lütfi Barkan ve Cemal Kafadar'ın yaptığı çalışmaların ilerisine geçmiyor, yapılan çalışmaların çoğu da hamasi olmaktan çok öte değil. Bu konuda yeni yayınlanan akademik bir çalışma ise Prof. Dr. Haşim Şahin'e ait. Haşim Şahin, Yapı Kredi Yayınları tarafından geçtiğimiz ay yayınlanan Dervişler, Fakihler, Gaziler: Erken Osmanlı Döneminde Dini Zümreler 1300-1400 başlıklı kitabında Osmanlı Devleti'nin kuruluş dönemine dair daha önce pek ele alınmayan çalışmaları büyük bir vukufiyetle ortaya koymuş eserinde. Bu eserde beyliğin kuruluş sürecinde doğrudan etkili olan ve dini boyutlarıyla öne çıkarılan üç zümre hakkında çok değerli bilgiler mevcut. Mesela benim en çok dikkatimi çeken isimlerden birisi Şeyh Edebalı. Cihan Ünal'ın başrolünü oynadığı Kuruluş dizisinden bu yana büyük bir hayranlıkla takip ettiğimiz, Osmanlıların koca çınarı Şeyh Edebalı'nın ne kadar etkili ve önemli bir şahsiyet, adeta bir sosyal beyin olduğunu eseri okuyunca bir kez daha görmüş ve kavramış oldum. Şeyh Edebalı, Osmanlı Devleti'nin kuruluş devrinin sembol ismi. Beyliğin kurucusu Osman Gazi'nin kayınpederi olarak onun danışmanı durumunda. O dönemin en güçlü tarikatı olan Vefaiyye'nin temsilcisi. Bu nedenle başta Kumral Abdal olmak üzere dervişlerin etrafında toplandıkları bir merkez durumunda onun dergahı. Orhan Gazi devrinin meşhur dervişi Geyikli Baba da Vefaiyye tarikatına mensup. İlk Osmanlı kroniklerinden birinin yazarı Aşıkpaşazade ve onun damadı Seyyid Velayet de yine bu tarikatın Osmanlı topraklarındaki önemli temsilcileri. O yüzden Osman Gazi, böylesi önemli bir şahsiyetin kızı olan Bala Hatun ile evlenerek onun desteğini yanına almayı arzuluyor. Şeyh de, geleceğini parlak gördüğü bu genç gazi ile yakınlık kurmaya sıcak bakıyor. Üstelik Şeyh Edebalı sadece Osman Gazi ile yakın değil. Kardeşi Ahi Şemseddin ve yeğeni Ahi Hasan, Türkiye Selçuklu, Beylikler ve erken Osmanlı döneminde iktisadi yapının bel kemiğini oluşturan, erdemli insan modelinin belki de o yüzyılda en önemli temsil merkezi olan Ahi Teşkilatının Osmanlı topraklarındaki reisleri durumundalar. İşte bu nedenle Şeyh Edebalı da bir Ahi şeyhi olarak tanındı ve tanıtıldı hep. Edebalı Ahi miydi kesin bilinmiyor, ama kardeşi ve yeğeni vasıtasıyla ahiler arasında büyük bir saygı gördüğü ve nüfuza sahip olduğu kesin. Şeyh Edebalı'nın bağlantılı olduğu bir diğer zümre ise Fakihler. İslam'ın şer'i yönünün en kuvvetli temsilcisi olan, yazdıkları eserler ile, faaliyetleriyle, Sultan'ın veya beylerin yanında bir nevi fıkhi danışman olarak görev yapmalarıyla tanınan bu zümre mensupları da Osmanlı topraklarında oldukça aktif durumdalar. Aşıkpaşazade'ye göre Osmanlı Beyliği'nin 1299 yılında ilk bağımsızlık hutbesini okuyan Dursun Fakih bilinen en önemli isim. Dursun Fakih aynı zamanda Şeyh Edebalı'nın diğer damadı. Dolayısıyla o da Osman Gazi gibi Edebalı dergahının müdavimlerinden. Dursun Fakih, gaza ruhunun hakim olduğu Osmanlı coğrafyasında, yazdığı Cumhur-name, Muhammed Hanefi Cengi, Hz. Peygamber'in Ebu Cehil ile Güreş Tuttuğudur gibi eserleriyle, adeta Osman Gazi, Orhan Gazi ve takipçilerinin Hz. Peygamber ve ashabının o yüzyıldaki temsilcileri olduğu mesajını veriyor. Uç toplumunda gaza anlayışının daha derin bir anlam kazanmasını sağlıyor. Dursun Fakih, o coğrafyada faaliyet gösteren tek fakih değil. Kitapta isimleri sayılan çok sayıda fakih, bu zümre mensuplarının Osmanlı kuruluşundaki etkisini açık bir şekilde ortaya koyuyor. İlk Osmanlı tarihi yazarı Yahşi Fakih de babası İshak Fakih gibi Kuruluş Dönemi'nde faaliyet gösteren pek çok fakihten sadece ikisi. Yukarıda sözünü ettiğim dizilerde en fazla öne çıkarılan karakterler alpler. Osman Gazi ve takipçileri ele geçirdikleri toprakların sahibi oldular ve Bythnia bölgesinden başlamak üzere Rumeli ve Anadolu'da geniş bir fetih hareketi başlatıp ele geçirilen toprakların Türk ve İslam yurdu haline gelmesini sağladılar. Ellerinde kılıç, emirleri altındaki Türkmenler ile fetih hareketine girişen bu alpler fethettikleri topraklara kendi isimlerini verdiler. Konur Alp, Hasan Alp, Aydos fatihi Gazi Abdurrahman, Turgut Alp, Samsa Çavuş, Sülemiş, Mihal Gazi, Gazi Evrenos, Balabancık erken dönemin isimleri en fazla bilinen gazi alpleri. Ama bunlar içerisinde birisi var ki, benim doğup büyüdüğüm kente adını vermiş: Akça Koca. Karadeniz sahilindeki bu güzel kenti Osman Gazi devrinde fethetmiş ve buradaki Ceneviz kalesinin kontrolünü ele geçirerek Konur Alp ile birlikte Düzce-Ereğli hattında fetihler yapmış. Osman Gazi'nin en önemli yoldaşlarından birisi. Kitabı okurken gazilerin dünyasında da seyahat etmek mümkün. Kitapta ele alınan konular elbette bunlarla sınırlı değil. Bütününe baktığımızda, en fazla dikkat çeken hususlardan birisi, her ne kadar 1300-1400 tarihleri arasını konu edinse de, gaza geleneğinin, mistik hayatın ve medrese kökenli fakihlerin faaliyetlerinin Osmanlı öncesi döneme ait alt yapısını da çok detaylı bir şekilde ortaya koyuyor olması. Osmanlı sufiliğine uzanan yolda, Selçuklu geleneği, iktidar-tekke ilişkileri, Ahmed Yesevi ve Türkistan Sufiliği, Mevlana ve Mevlevilik, Hacı Bektaş Veli ve Bektaşilik, Yunus Emre, Evhadüddin Kirmani, Gazzali kardeşler ve temsil ettikleri tasavvuf ekolü, Türklerin İslamlaşma süreci ve bunun Osmanlı dönemine kadar geliştirdiği seyir, gaza anlayışının kökenleri, medrese kültürü, sosyal yardımlaşma ve dayanışma kurumları, ribat, hankah ve tekkeler, bunların sosyal hayata etkileri üzerine bilgi edinmek isteyenlerin elinden bırakamayacakları bir eser olduğu kanaatindeyim.


Mevlana İdris'in bugüne kadar yazdığı çağdaş çocuk masalları içerisinde yazısı en az metinlerden oluşuyor Hayvanlar İşbaşında serisi. On iki kitaplık seride hayvanların çeşitli meslekleri yaparken karşılaştıkları zorluklar eğlenceli bir dille anlatılıyor. Oldukça eğlenceli ve küçük okurların çok hoşlanacağı bu metinler güzel ve kaliteli baskısıyla da epeyce dikkat çekici. Dikenli okları bulunan bir kirpiden baloncu olur mu ya da devasa filden bir asker? Peki, bir tavşandan şoför, kurbağadan trafik polisi ve timsahtan diş hekimi olur mu? Cankurtaran yunus balığı ne işe yarar veya doktor olan bir tilki? Peki, bir köpek kasap olursa, bir kaplan bakkal dükkanı açarsa, bir öküz öğretmen olmaya niyet ederse, bir ayı davulculuk yapmaya kalkışırsa ve bir eşek öğrenci olmaya karar verirse ne olur? Süper komik şeyler olur elbette. Hele ki bu usta bir çocuk edebiyatçısının kaleminden çıkarsa tadına doyulmaz hayvan maceralarına dönüşebilir. Yazar Mevlana İdris'in bugüne kadar yazdığı çağdaş çocuk masalları içerisinde yazısı en az metinlerden oluşuyor bu seri. Hayvanlar İşbaşında üst başlığında yayınlanan on iki kitaplık seride hayvanların çeşitli meslekleri yaparken karşılaştıkları zorluklar eğlenceli bir dille anlatılıyor. Bu kitaplar daha önce İBB Kültür A. Ş. tarafından yayınlanmıştı. Kitapların yeni adresi Vakvak Yayınları. Kitabı farklılaştıran şey ise bu serinin İngilizce-Türkçe ve Osmanlı Türkçesi -Türkçe olarak bir arada sunuluyor oluşu. Yani çift dilli iki ayrı seri olarak henüz geçen hafta yayınlandı bu kitaplar. Hayvanlar üzerinden bir olayı anlatmak, onu masala dahil etmek bir fabl türü. Bu kitaplarda öne çıkan şey ise modern bir fabl örneği oluşu. Evet, çocuklar hayvanların masal ve hikayede konuşturulmasını sever, aynı zamanda meslekleri de severler. Hayvanların sevdiği bir meslekte yapıp ettikleri de elbette ilgi alanlarına girer. Serideki her kitapta bir hayvan kahramanı bulunuyor ve her biri farklı bir meslekle karşımıza çıkıyor. Seçtiği meslekle ilgili değişik ve komik maceralar yaşayan kahramanlar masalın sonunda bir ders alıyor. Kitabın az yazılı ve bol resimli olması, okumayı yeni sökmüş, çok sayfalı kitaplara şimdilik mesafeli duran çocukları cezbedecektir. Kitabı değerli ve önemli kılan bir diğer unsur ise illüstrasyonları. Son derece farklı ve çocuğun görsel dilini yakalayan bu çizimler Türk kültürünün motiflerini barındırması bakımından övgüyü hak ediyor. Resimlerdeki mimari tarz, insanların ve hayvanların giyimleri, yiyecek ve içecek gibi unsurlar tamamen ülkemize has motiflerle süslenmiş. Oldukça eğlenceli ve küçük okurların çok hoşlanacağı bu metinler güzel ve kaliteli baskısıyla da epeyce dikkat çekici. Kitapları önemli kılan şey ise en başta sözünü ettiğim gibi İngilizce-Türkçe ve Osmanlı Türkçesi -Türkçe olarak yayınlanması. Yabancı dilini geliştirmeye başlayan çocuklar hatta büyükler için sade bir masal gibisi yoktur. Kitabın alt kısmında daha küçük harflerle metnin Türkçesi yer alıyor elbette. İngilizce gibi Osmanlı Türkçesi de özellikle üniversite düzeyindeki gençlerde rağbet görüyor. Haliyle bu iki dili öğrenenler için serinin bir cazibe unsuru oluşturacağını hatırlatalım. İngilizce çevirisini Vehbi Baysal'ın yaptığı çeviri başarılı ama Mevlana İdris'in kendi dilimize ait kullanımlarının ve yansıma seslerinin İngilizceye tam olarak çevrilemediğini söylemem gerek. Tabii ki bunda çizgi dilinin bu kültüre yaslanmasının da payı var. Her ne olursa olsun, okuma eşiğine yeni adım atan çocuklar açısından bu serinin büyük bir boşluğu dolduracağı açık. On iki kitaptan oluşan ve on iki hayvanla birlikte on iki farklı mesleği ele alan bu eğlenceli ve komik diziyi çocuklar çok sevecek. . Ben çocuk olsam kitabın kısa metinlerini yalayıp yutar ve çeşitli mesleklere bürünen hayvanların maceralarına bayılırdım. Muhtemelen kitabı okuduktan sonra ben de başka hayvanlarla ilgili meslek hayalleri kurmaya başlar ve yeni maceralar düşünürdüm. Kitapların içeriği kadar resimlerine de bayılırdım. Bu çizgiler hayal gücümü geliştirir ve muhtemelen ben de resim yapmaya koyulurdum. Kitapların Türkçesini okuduktan sonra yabancı dilimi geliştirmek için de bu kitaplardan faydalanırdım. Okul öncesi dönemdeki küçük okurların okuma alışkanlığı kazanması ve kitapları sevmesi güzel metin ve çizimlerin eşlik ettiği kitaplarla karşılaşmasıyla mümkün. Daha önce dilimize çevrilen Sıradan Bir Gün ve Ada kitaplarıyla ilgi gören Mark Janssen'in gerçekten güzel resimleriyle hayat verdiği ve Annemarie van der Eem'in kaleme aldığı Bir Aslan İstiyorum! isimli kitap son derece muzip. Bir çocuk evde beslemek için aslan ister mi? Söz konusu çocuksa elbette ister, bunu garip karşılamamak lazım. Kahramanımız Robin de bir aslan istiyor işte. Hem de gür yeleli, sivri dişli ve keskin pençeli bir aslan! Ve evinde hayvan beslemek isteyen her çocuğa engel olan bir anne olacağı için, Robin'in annesi de bu fikre hemen karşı çıkıyor tabii ve bir dal böceği beslemesini istiyor. Robin de ayak diretiyor ve teklifini hipopotama çeviriyor. O olmayınca maymun, keçi, papağana gözünü çeviriyor. Ve en sonunda kendine güzel bir hayvan seçiyor. Son derece akıcı ve güzel bir metne sahip kitabın çizgileri muhteşem. Tavsiye olunur. Bu kitabın en çok resimlerini beğenirdim. Hikayeyi metne ihtiyaç duymadan resimlerle takip edebilir ve kitaptaki rengarenk çizimlere bayılırdım. Bu hikayeyi okuduğumda kahramanın sevdiği hayvana ulaşma çabasını beğenirdim. İstediğimiz şeyleri elde etmek için uğraşmamız gerektiği fikrine varırdım.


Şimdiye kadar altı atlas yayınlayan yayınevi, son çıkardığı Sanatçı Burada Ne Anlatmak İstemiş? kitabı ile zengin bir hayal evreni inşa etmeyi sürdürüyor. Daha önce Gezgin Eşek'in Oyun Atlası, Hayvan Atlası, Böcek Atlası, Kafası Değişikler Atlası, Dünyanın Öbür Ucunda Ne Var? ve Ağaç Atlası ile çocukların merak dünyasında yaldızlı bir iz bırakan Taze Kitap yeni çıkan atlas serisinde bu kez ressamların dünyasına mercek tutuyor. Sanatçı Burada Ne Anlatmak İstemiş? hacmiyle, baskısı, tasarımı ve cildiyle göz dolduran bir kitap her şeyden önce. İsmindeki muziplik çocuğu çeken bir üslup olarak artı puanı hak ediyor. Anlamlandıramadığımız bir sanat eseri karşısında sıkça tekrarlanan bu meşhur söz, bu kitapta sanatçının ne anlatmak istediğini ya da uzmanların bugüne kadar ünlü sanat eserlerinden ne anladığı bilgisini sunması bakımından yerine oturuyor. Ancak sanatçı derken eserin ünlü ressamları merkezine aldığını söylememiz gerekiyor. Resim sanatına yön veren ve çeşitli akımların oluşmasını sağlayan toplam 37 ressamı buluşturan Sanatçı Burada Ne Anlatmak İstemiş? anlatım dili ve ekstra bilgilerle dolu dolu bir yolculuk yaptırıyor. Herhalde şu soruların cevabını birçoğumuz bilmiyordur: Picasso'ya neden kübist denir? İspanyol ressam Diego Velazquez'in Nedimeler tablosunda görülen duvardaki aynada sanatçı kimleri gizlemişti? Munch'ın Çığlık tablosunda gökyüzü neden kızıl renkteydi? Osman Hamdi'nin Kaplumbağa Terbiyecisi tablosundaki mesaj neydi? Frida'nın Otobüs tablosunda dışarda görünen kafenin adı neydi ve neden onu oraya yerleştirmişti? Ve daha bunun gibi bir sürü soru ve cevap, ünlü ressamların en bilinen tabloları ve hangi müzede yer aldıkları bilgisiyle birlikte çocuklara sunuluyor. Kitap boyunca kronolojik bir sırayla resim tarihinde yolculuk yapıyor olunması da kitabı önemli kılan unsurlardan. Ben çocuk olsam bu kitabın her sayfasında dakikalarca vakit geçirir ve ünlü ressamların hayatlarıyla yaptıkları eserler arasındaki bağlantıyı düşünürdüm. Kitabın dilini, kurgusunu ve mizanpajını çok severdim. Resim sanatı tarihini böyle sıkmadan anlatması hoşuma giderdi. Müzeleri gezme merakım artardı. Bir büyüğümden hemen beni müzeye götürmesini rica eder ve sanat eserlerine artık daha dikkatli bakmaya başlardım. Kitap kronolojik bir sıra takip etse de eseri çocukların gözünde değerli kılan unsurlardan en önemlisi çocuklarda var olan merak hissinin kitabın her başlığında kamçılanması. Ressamların kendisi ya da eserleri üzerinden atılan güzel ve mizahi başlıklar çocuğu ister istemez sayfaya çekiyor. Ve tabii bu kitabı okuyan bütün çocuklarda müzeleri daha farklı bir gözle gezme isteğinin artması kaçınılmaz görünüyor. Zaten kitapla aslında hayali bir müze gezisi yapıyorlar. Dünyanın dört bir yanındaki müzelerden seçilen önemli eserler ile çocuklar resim tarihi içinde salon salon geziyorlar. Enstalasyon, barok, fresk, kübizm, empresyonizm gibi havalı kelimeleri öğrenmeleri de cabası. Leonardo Da Vinci'den Frida Kahlo'ya, Rembrandt'tan Osman Hamdi'ye, Andy Warhol'dan Matisse'e, Monet'den Matrakçı Nasuh'a, Vigee'den Van Gogh'a kadar birçok sanatçının hem hayat hikayeleri hem de eserlerinin hikayelerini buluşturan kitabın sonunda sayfalar boyunca görülen eserlerin çıkartmaları verilmiş. Ve bir kartondan müze duvarına çocuklar istediği gibi bu çıkartmaları yapıştırarak kendi küçük müzelerini oluşturabiliyorlar. Duygu Dalgakıran'ın yazdığı ve Pınar Ulus'un resimlediği kitap, 8 yaş ve üzeri çocukların hele de resme merakları varsa mutlaka ilgisini çekecektir. Sanatçı Burada Ne Anlatmak İstemiş? çocuklara sanat tarihinin temel bilgilerini öğretmesi bakımından oldukça başarılı. Ayrıca çocuğa ve yetişkine bir sanat eseri karşısında nasıl bir bakış açısına sahip olunması gerektiğini göstermesi bakımından da tebriği hak ediyor. Bu kitaptaki çizimleri çok ama çok severdim. Çocukların yüzündeki sevinci ve oynadıkları oyundan aldıkları zevki saatlerce inceleyebilirdim. Kitaptaki şiirsel metinleri çok severdim. Ve sanırım bu kitabı ezberleyebilirdim. Hemen babamın yakasına yapışır ve ben de böyle bir oyun isterdim. Evdeki eşyalardan nasıl bir oyun çıkar diye düşünür ve babamdan buna benzer bir macera isterdim. Bilirsiniz okul öncesi yaş grubu çocuklarının canı çok sıkılır. Ve bu yüzden sık sık sizin bacağınıza sarılıp çekiştirmeye başlarlar: Canım çok sıkılıyor, oyun oynayalım mı, gezelim mi? Evet miniklerin canı çok sıkılsa da aslında onları can sıkıntısından alıkoymak da dünyanın en kolay işidir. Çünkü basit bir nesne bile onların hayal gücüyle birleşince dünyanın en inanılmaz şeyine dönüşebilir. Tıpkı Babamın Battaniyesi'nde olduğu gibi. Sara Şahinkanat belki de hiçbir işe yaramayacağını düşüneceğiniz bir battaniye ile çocukların hayal gücüne seslenen güzel bir masal çıkarmış. Masal boyunca iki kardeş babalarının battaniyesiyle öyle eğleniyorlar ki macera su gibi neşeyle akıp gidiyor. Bir Kızılderili çadırından bir gemiye, bir hamak salıncaktan bir brandaya dönüşen battaniyeyi tek besleyen şey babanın ve çocukların hayalleri işte. Elbette kitaba güzellik katan en önemli unsurun Ayşe İnan'ın nefis ve çocuksu çizimleri olduğunu da belirtelim. Babalar Günü için güzel bir hediye önerisi Babamın Battaniyesi ve tabii ki çocuklarını eğlendirmek isteyen büyüklere de güzel ipuçları fısıldayan bir kılavuz.


Dil ve üslup olarak belli bir yetkinliğe ulaşan isimlerin kalemlerini çocukların safına dahil etmeleri anlamlı bir kazanım olacaktır. Usta hikayecilermizden Abdullah Harmancı'nın çocuklar için yazdığı öykülerden oluşan Hışırtı Avcısı kitabı bu anlamda dikkatimi çeken bir eser oldu. Yazar imgesel ve hayalsi bir yolculuk vaadediyor küçük okurlara. Çocuklar için yazmak... Sanırım son yılların en dikkat çekici konu başlıklarından birisi bu. Çocuklar için masallar, romanlar yazmak, resimli kitaplar hazırlamak birçok insan için heyecan verici bir hedef haline geldi son yıllarda. Bu rüzgarın oluşmasında elbette sosyal medyanın etkisi büyük. Ama burada tuhaf bir durumun olduğunu göz ardı etmemek lazım. Öyle ki artık takipçi sayısı belli bir yeküne ulaşanlara kitap yazdırılır hale geldi ve çocuk edebiyatı da bundan payını alıyor ne yazık ki. Bu kitapların nitelikleri ve içerikleri başka bir yazının konusu elbette. Ama çocuk edebiyatı dediğimiz alanın bu kalıcı olmayan ve takipçilere kitap satışına dönüşen bir raf haline gelmesi de iyi kitapların görünürlüğünü azaltıyor. Oldum olası yetişkinler için kalem oynatan yazarların çocuk edebiyatı alanına ilişkin metinler kaleme almasını önemsemişimdir. Dil ve üslup olarak belli bir yetkinliğe ulaşan isimlerin kalemlerini çocukların safına dahil etmeleri anlamlı bir kazanım olacaktır. Usta hikayecilerimizden Abdullah Harmancı'nın çocuklar için yazdığı öykülerden oluşan Hışırtı Avcısı kitabı bu anlamda dikkatimi çeken bir eser oldu. Yazarın yetişkinler için yazdığı hikayelerin güzelliğine alışkın olanlar için bu kitaptaki öykülerin de çocuklar için hoş bir tınıya dönüşeceğine şüphe yok. Hışırtı Avcısı geleneksel motiflerle çağdaş çocuk edebiyatı dilinin harmanlandığı bir metin olarak öne çıkıyor. Haran Kafa isimli iri cüsseli, uzun kollu ve devasa Ramiz Amca'nın anlattığı ilginç öykülerden oluşuyor kitap. Birbirinden bağımsız yedi farklı öykü yer alıyor kitapta. Ama anlatıcının ve öyküleri dinleyen çocukların kitap boyunca devam eden serüvenleri bu bağımsızmış gibi görünen metinleri birbirine bağlıyor. Haliyle bir anlamda bağımsız ama kendi içinde birbirini tamamladığı için küçük bir romana da dönüşüyor kitap. Sade ve yalın bir anlatım tarzı var yazarın. Günümüz çocuklarının merak duyabileceği konuları başarılı bir öykü diliyle harmanlayan yazar aynı zamanda imgesel ve hayalsi bir yolculuk vaadediyor küçük okurlara. Hışırtı Avcısı kitabıyla ilgili eleştireceğim iki husus var. Bunlardan ilki öykülerin içinde geçen bazı kelimelerin günümüz çocukları için ağır ya da kapalı olması. Mesela 'yekinince', 'oturma', 'bağlık bağlık bağırma', 'zırtapoz' gibi yerel sayılabilecek kullanımları birçok yetişkinin bile anlayacağı meçhul. Belki parantez içinde bunların anlamları verilse günümüz çocukları için daha manidar olabilirdi. Aynı zamanda kitaptaki öykü anlatıcısı olan ve kendine 'Haran Kafa' diyen Ramiz amcanın Yahu Haran Kafa'yı hiç duymadınız mı daha önce? Ben arada Haran Kafa olurum. demesi bu anlamdaki kafa karışıklığını çözmüyor. Açıkçası ben bugüne kadar Haran Kafa ifadesini duymadım ve bir metinde rastlamadım. Sanırım bu yerel bir karakter olsa gerek. Aynı zamanda kitabın anlatıcısı olan ve yazarın özelliklerine oldukça vurgu yaptığı Haran Kafa tiplemesinin kitabın çizimlerinde hiç yer almaması büyük bir eksiklik. Sadece bir karede çizilen ama yazarın anlattığından tamamen farklı olan bu tiplemenin kitabın ruhuna ters düştüğünü belirteyim. Öykü-çizgi uyumsuzluğunun birçok yerde var olması da kitabın çocuklar nezdindeki etki gücünü azaltıyor kanaatindeyim. Kitabın çizgi diline ilişkin bir eleştiri değil bu elbette, sadece metnin ruhundan uzak durmasıyla ilgili bir kaygı. Daha önce çocuk edebiyatı dergisi olarak yayınlanan Beyaz Bulut'un bir yayınevine dönüşerek yayınladığı bu ilk öykü kitabını bütün çocuklara tavsiye ediyorum. Abdullah Harmancı'nın kaleminden çocuk öyküsü okumak büyük bir keyif, daha ne olsun! Şiirsel bir dille yazılan bu öykü kitabının kahramanı Kamer isimli bir erkek çocuğu. Bir kış günü doğan Kamer'in büyüme macerasının anlatıldığı sevimli öyküde, küçük bir çocuğun serüvenine eşlik eden babasıyla yaşadığı macera anlatılıyor. Bir ayağından dolayı engelli olan Kamer'in her türlü ihtiyacını karşılayan babasıyla yaşadıklarının anlatıldığı kitap, farkındalığın aynı zamanda sorumluluk olduğunu fısıldıyor bize. Çok kolay okunan bu kitabın resimlemesinin de çok güzel olduğunu ve kitabın ruhuyla birebir uygunluk içinde bulunduğunu söyleyelim. Yazarının bu ilk kitabının oldukça başarılı olduğunu ve yeni güzel kitaplarının habercisi olduğunu da belirtmeliyim. . Ben çocuk olsam bu kitaptaki öyküleri bir çırpıda okur ve bazı öyküleri çok fantastik bulurdum. Kitabın öykü dilini ve anlatım tarzını çok severdim. Kitapta okuduğum öykülerin resimlerinin öyküye uygun olmasını umardım. Okuduğum metinde hayal ettiklerimi çizim olarak kitapta görsem fena olmazdı. Bu kitabın şiirsel dilini çok severdim ve kitabı kısa sürede ezberlerdim. Kitaptaki kahraman Kamer gibi engelli olan insanlara karşı empati duygum daha çok gelişirdi ve onların dünyasını anlamak için daha çok çaba sarfederdim. Kitabın metni kadar çizimlerine de bayılırdım.


İlk romanın ne olduğu Türkiye'de hayli tartışılmış bir konu. Bugün bile o tartışma devam ediyor. Gelen kabul, ilk Türk romanının Şemsettin Sami'nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat'ı olduğu. Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat'ın tefrikası 1871, kitap halinde yayımlanışı ise 1875. Oysa, ilk Türkçe roman dediğimizde Vartan Paşa'nın Ermeni harfleriyle Türkçe olarak yazdığı Akabi Hikayesi'ni (1851) görüyoruz. Tabii son dönemki çalışmalarla yeni eserler gün yüzüne çıkıyor ve nereden baktığınıza bağlı olarak ilk roman meselesi sürekli değişiyor. Öte yandan, ilk romancının kim olduğu ise bellidir: Ahmet Midhat Efendi. Roman, bize Tanzimat ile geldi. Tanzimat edebiyatı dediğimiz dönemi 1870-1900 gibi düşünebiliriz. Tanzimat romancıları arasında, Ahmet Midhat'tan başka, Üç Zadeleri -Recaizade Mahmut Ekrem, Nabizade Nazım, Samipaşazade Sezai-, Mizancı Murat'ı, Namık Kemal'i, Şemsettin Sami'yi ve Fatma Aliye'yi görüyoruz. Son yıllardaki çalışmalar, genellikle yedi-sekiz kişi olarak kabul edilen bu listeyi biraz değiştirdi. Fatma Aliye'nin kardeşi Emine Semiye'yi, Latin harflerine ilk kez 2018 senesinin Aralık ayında aktarılan Haver'i ile Ahmet İhsan'ı, Recaizade Mahmut'un kardeşi Mehmet Celal'i de artık Tanzimat romancıları arasında saymamız gerekiyor. Ama Ahmet Midhat'tan -ve bir ölçüde Fatma Aliye'denbaşka bu isimlerin hiçbiri gerçek manada bir romancı değil. Bunu edebi nitelik anlamında söylemiyorum. Öyle bakarsak, bütün bu dönemin edebi üretimi Araba Sevdası'nın gölgesinde kalır. Bu yazarların hepsi yeni tür olan roman formunda ürünler vermişler. Ama genellikle bir, nadiren de iki-üç tane yazıp bırakmışlar. Ahmet Midhat ise diğer bütün meziyetlerinin yanısıra, Nüket Esen'in saptamasına göre, otuz beş romanın yazarı olarak karşımıza çıkıyor. Elli senelik gazeteciliğinin ve devlet memurluğunun yanında çeviriler, hikayeler, ders kitapları, tiyatro oyunları, felsefe kitapları, iktisat ve askeriye alanında incelemeler, tarih, anı, seyahatname... Ahmet Midhat'ın ürün vermediği bir edebi tür nerdeyse görmüyoruz. Bunları yaparken birçoğunun da ilkini oluşturduğunu, bu manada yol açıcı olduğunu söylemek gerekir. Ahmet Midhat, Fransızca okuduğu eserler sayesinde natüralizm akımından haberdar olur, dahası beğenir ve bir roman yazmaya karar verir. Dolayısıyla, elinde bir örnek olmadığı için yazacağı bu roman Türkçe'deki ilk natüralist roman olacaktır. O dönemin terimleriyle söylersek, Ahmet Midhat, tabii roman yazmak için Müşahedat'ı kaleme almıştır. Bu romanın en çarpıcı özelliklerinden biri, Ahmet Midhat'ın bizzat bir roman kahramanı olarak metnin içine girmesi ve çeşitli yerlerde bilerek ve isteyerek Türkçedeki ilk tabii romanı yazmakta olduğunu söylemesidir. Getirdiği yeniliğin farkındadır. Bunu okurun da anlamasını ister. Müşahedat'ı ben Everest Yayınları'ndan okumuştum -Behçet Necatigil sadeleştirmesiyle. Necatigil, Müşahedat'ın başında Ahmet Midhat'a dair uzun bir giriş yazar. Orada, yazarın kişiliğinden bahsederken, bir kitaptan sık sık alıntı yaptığını görürüz. O kitap, oğlu Kamil Yazgıç tarafından yazılmış olan Oğlunun Kaleminden Ahmet Midhat Efendi ve Dönemi'dir. Kamil Yazgıç, 1880 doğumlu -bir rivayete göre ise 1878. Ahmet Midhat'ın ölümü ise 1912. Babasına dair anlattıkları birinci elden tanıklık olduğu için çok önemli. Başka hiçbir yerden öğrenilmesi mümkün olmayan bilgilere ulaşıyoruz: Ahmet Midhat'ın evdeki hali, neler yaptığı, kamusal hayatın dışında nasıl yaşadığı, zevkleri ve daha birçok özelliği... Hurda malumat ilk başta önemsiz gibi gözükse de bir insanı anlamaya çalışırken en ihtiyaç duyulan şeye dönüşür. Kamil Yazgıç, babasını anlatırken çok sevgicil bir dil kullanıyor. Onun çok çalışkan, becerikli, birikimli, inançlı bir insan olduğunu döne döne anlatıyor. Ama bunları yaparken bazı matrak özelliklerini de ilk kez ondan öğreniyoruz. Aktarın yanında çıraklık yapan Ahmet adlı bir delikanlı, Midhat Paşa'nın maiyetindeki abisine yazdığı mektuplarda dile ne kadar hakim olduğu fark edilince apar topar Sofya'ya çağrılır. Çeşitli olaylardan sonra Paşa kendisini sever, birlikte Bağdat'a giderlerken Ahmet'in abisi Hafız Ali vefat eder. Paşa da bunun üstüne, en değerli varlığı olan ismini genç Ahmet'e teklif eder. İşte o günden sonra Ahmet Midhat diye çağrılır olmuştur. Tabii bu ismi Abdülhamid devrinde taşımak risklidir. Kamil Yazgıç, babasının Sadrazam olmasının önündeki tek engelin ismi olduğunu ve Abdülhamid'in hükümdarlığı boyunca Midhat adı taşıyan kimseye paşa unvanı verilmediğini söylüyor. Ahmet Midhat, matbaasını ve gazetesi Tercüman-ı Hakikat'i binbir maddi imkansızlığa rağmen bu devirde kurar. O Tercüman-ı Hakikat'te Ahmet Rasim, Hüseyin Rahmi gibi birçok ismin yazıları yer alır. Bir yerde, kendi yazdıklarının toplumu eğitmek için olduğunu, edebiyatı ise Abdülhak Hamid ve Recaizade Ekrem'e bıraktığını biraz da küçümseyerek anlatır. Henüz eğitilme aşamasında olan bu topluma ciddi bir eser vermenin zamansız olduğu inancını bir ömür taşır. Ne yalan söyleyeyim, elimde imkan olsaydı onları da o devirde 'edebiyat' yapmaktan men ederdim. Ona göre, yüzde doksan dokuzu koyu cehaletten tamamıyla kurtartılamamış bir memlekette edebi eserler yazmak, karnını doyuramamış bir kimseye meyve ikram etmekle eşdeğerdi. Ama Cevdet Paşa'nın kızı Fatma Aliye gibi kadın yazarların da, kabiliyetli gençlerin de önünü hep açtığını görürüz. Abdülhamid devrinden İstibdat diye bahsediyor olsa da Ahmet Midhat saraya uzak biri değil. En çok yakındığı şeyin sansar dediği sansür olduğunu Kamil Yazgıç anlatıyor. Hakkında çok sayıda jurnal yazıldığını ama sevilen bir insan olduğu için birçok zaman başına bir iş gelmediğini bizzat oğlu söylese de, Ahmet Midhat, Namık Kemal'in Vatan Yahut Silistre'sini öven bir makale yazdığı için Rodos'a sürgüne de gönderilmiş -Abdülaziz devrinde. Kamil Yazgıç'ın babasına dair farklı mecralarda anlattığı hikayeler Erol Gökşen tarafından titizlikle biraraya getirilmiş. Bu kitapta ilk Türk romancısına ve yaşadığı döneme dair önemli bilgiler var.


Türk şiiri içinde arada kalmış bazı şairler vardır. Bu şairler içinde bazıları da yalnızca arada kalmakla yetinmezler, başka büyük şairlerin veya akımların periferisinde kalırlar. Ercüment Behzat Lav'dan Sabahattin Kudret Aksal'a doğru bir eğri çizebiliriz böylece. Edebiyat tarihçilerinin işine geliyor sıralamalar, ayrımlar yapmak. Bizim gibi şiir okurları için de, okuduğumuz, bildiğimiz şairleri aklımızdaki çekmecelere kaldırmak için işe yarayan formüller bunlar. Fakat Türk şiiri içinde hiçbir formül ve sıralamanın işlemediği cins şairler de var. Misal, Behçet Necatigil böyle bir şairdir. Garipçilerin ortalığı salladığı dönemde yazmaya başlamasına rağmen, hakim şiir anlayışının önce kıyısından geçmiş, sonra da kendi söyleyişini oturtmuştur loncaya. Üstelik Necatigil, Garipçilerin şiir ve gelenek anlayışından da uzaktır, hatta geleneği yeniden okumayı teklif eder. Şeyh Galip'i hatırlatır ustalık dönemi şiirlerinde: Ateş denizlerini mumdan kayıklarla geçmek... Hüsn ü Aşk'la bir tür bağ kurmaktır tabii ki, ama aynı zamanda çağdaşı olan şairleri de boşa düşürür bu yaklaşımıyla Necatigil. Ziya Osman Saba da öyledir. Bugün bile hala hakim şiir anlayışı Ziya Osman'ı dışlamak, görmemek, etrafını kalın perdelerle örtmek için elinden geleni yapıyor. Cahit Sıtkı Tarancı ile olan ahbaplığı, yakın dostluğu bile yetmiyor Ziya Osman'ı konuşmak için. Oysa Ziya Osman derin inceliklerin, unutulmaz yaraların, mütevazı hallerin şairidir; bütün bunları akılda tutarak yeniden söylemek de lazım ki, Ziya Osman yüksek ahlak şairidir. Eh, onun da tek kusuru, yüksek ahlakı mütevazı bir söyleyişle yazması. Serin ikindi taşlıklarını, öksüz tepelerde kalmış Beyaz Evleri, ölümünün ardından ardiyeye kaldırılan dedelerin seccadelerini, her çekişte bir ah sesi duyulan babaların yetim tespihlerini, ayrılığı, acıyı ve her şeyden önce Rabbini tanımanın güzelliğini, küçük şeylerle yetinen yüce ruhları, hasılı kelam mutmain insanları yazmıştır Ziya Osman. Kendisi de mutmaindir bundan. Arada kalmış şairler dedim, oradan yürümeye devam edelim... Bu yazıyı da yazmama sebep olan bir güzelliği tutuyorum ellerimde bugünlerde. YKY çok güzel bir iş yaparak Gülten Akın'ın bütün eserlerini Delta serisinden basmaya başladı. Delta serisi kitaplığındaki özel baskılar arasına eklenen Akın'ın bütün eserlerinin bu ilk cildinde, şairin yazdığı tüm şiir kitapları başta olmak üzere, Şiiri Düzde Kuşatmak, Şiir Üzerine Notlar ve Toplu Oyunlar gibi düzyazılarını da bulmak mümkün. Son şiirlerine doğru daha temiz, daha çapaksız bir şiir yazdı Gülten Akın. Türk şiirinin en anne şairi olmayı hak etti böylelikle. Hayatta bir kez karşılaşabildik onunla. Kulağına eğilip, o günlerde çok sevilen Sonra işte yaşlandım dizesini hatırlatarak, hayır, siz hep genç kaldınız demiştim. Gülmüştü, o sımsıcak gülüşü kalmış aklımda. Türk şiirinde ben kullanımı Nazım Hikmet'ten Attila İlhan'a, oradan İsmet Özel'e kadar uzanır. Şair benini mükemmel kullanmakla yetinmez bu şairler. Aynı zamanda şahsiyetleriyle de konuşulmuşlardır her zaman. Türk şiirini böylece ikiye ayırıp, ethos ve pathos üzerinden konuşmak mümkün. Çünkü ben söyleyişini kullanan şairler, aynı zamanda şiirin teknik meseleleri hakkında da söz sahibi olmuşlardır. Onunla da hayatta iki üç kez karşılaştık. Periler Ölürken Özür Diler'i Şiirlerimiz sonsuz ovalarda koşarken diye imzalamış. Toprağı bol olsun.


Bachmann, her öyküsünde; insanlar arasındaki iletişimsizliği, dil sorununu, hayat karşısındaki yaralanmışlığı ve çıkışsızlığı tartışır. Eski ilişki biçimleri, eski anlayışlar ve eski bir dil ile artık insanların hayata tutunma imkanlarının kalmadığını, hayatı yeniden yorumlamak gerektiğini belirtir. Yürekleri umutsuzluk ve öfkeyle dolu insanların içlerine doğru ilerleyen öyküler yeni bir dünyanın özlemiyle sonuçlanır. Çağdaş Avusturya Edebiyatı'nın en önemli isimlerinden biri olan Ingeborg Bachmann şairliği ve romancılığı yanında iyi bir öykücüdür de. Daha çok şair olarak tanınan, Malina romanı ile ün yapan Bachmann; öykünün de nitelikli, kalıcı örneklerini vermiştir. Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkan Otuzuncu Yaş, Bütün Öyküler her öykü kitaplığında bulunması gereken bir başyapıttır. Öykülerinde; bağımsız, özgür birey olmanın önündeki engelleri, bu uğurda çekilen acıları, alınan mesafeleri ve kaçınılmaz yenilgilerini dile getirirken imgesel, yoğun, şiirsel bir dili tercih eder. Nerede başlıyordu faşizm? Atılan ilk bombalarla, ya da üzerine yazılıp çizilen terörle değil... Faşizm, iki insan arasındaki ilişkide başlar. diyen Bachmann öykülerinde bu iletişimsizliği gündeme getirir. İnsanlar arasındaki incelik, anlayış, hoşgörü çekilmiş, ağır ağır birbirlerini öldürmektedir. İnsan en büyük kötülüğü bizzat insanlardan görmektedir. Birey için ütopya niteliğindeki başka ülkelere gitme, başka kentler görme de ona bir çözüm olmayacaktır. İç dünyalarının yoğunluğunda boğulan kahramanlar için hiçbir çıkış yoktur. Öykülerinde savaş sonrası yıkımları anlatırken aslında hiç kimsenin bu savaştan sağ çıkmadığını vurgulamak ister. Çünkü hayat, yaşamamaktadır. Öykülerde yerleşik her yapıya kuşkuyla yaklaşılır ve bu yapıların değişmesi gerektiği, bu halleriyle insana yabancı oldukları vurgulanır. Adalet kurumu, eğitim kurumu, evlilik kurumu tümü yeniden sorgulanmalıdır. Bir Wildermuth öyküsünde adalet sistemi sorgulanır ve mevcut kanunların doğruyu bulmakta yetersiz kaldıkları işlenir: İnsanlar konusunda doğruyu aradım, bulmaya çalıştım hep, yasalar karşısında suçlu durumda olan bunca insan, yasalar karşısında suçsuz olan bunca insan konusunda -ama ne anlam taşır bu! Çünkü yasa denilen şey nasıl doğruyla bağdaşabilir. Doğru kanlı bir biçimde gelse bile, niçin sorusuyla kendini bir türlü açığa vurmaz ve verilen karar bu yüzden hep tartışmalıdır. Ingeborg Bachmann'ın öykülerinde kullandığı anlatım biçimlerini bilinç akışı, fotoğrafik anlatım, şiirsel anlatım, flash back tekniği, içsel serüven tekniği vb. olarak sıralayabiliriz. O öykülerinde ayrıntı, gösterme, iç monolog, atmosfer yaratmak gibi modern öykünün tüm imkanlarını etkin bir şekilde değerlendirir. Coşkulu, lirik, şiirsel dil, öykü-şiir yakınlaşmasının iyi örnekleri olarak ortaya çıkar. Özellikle görüntünün gücü pek çok öyküde bir anlatım imkanı olarak kullanılırken sinemasal, fotoğrafik anlatım öykülerde baskındır. İncelikli, derinlikli gözlemler, ayrıntılarda yoğunlaşan yaklaşımlar ve görsel/şiirsel biçimsel yapılarla öyküleşerek kalıcı olmanın gereklerini yerine getirirler. O, öykülerini ağırlıklı olarak imgesel anlatıma yaslar. Bu anlamda kişileri, doğayı, eşyayı sadece betimlemekle kalmaz, aktaracağı imgenin emrine sokar. Anlatacağı konuyu, imgesel anlatımın bir parçası olarak kullanır. İmgesel anlatımda olay genelde geri planda hatta görünmeyecek kadar siliktir. Onun öyküleri de genelde durum öyküleridir ve öyküde pek fazla olay yer almaz. Çıkışsız insanların dünyasına eğilir, ne yaparlarsa yapsınlar hayattan çıkış yolları yoktur. İçlerine gömülmüş çıkmazlarda yaşayan bu takıntılı tipler, aşklarda da şaşkındır. Kendi kendilerine konuşur, olayları, durumları yorumlarlar. Öyküler giderek, iç monologlara, sayıklamalara, gerçeküstü konuşmalara döner. Bütün bunlar olmuş mudur yoksa anlatıcının zihninde mi geçmektedir bazen tam ayırt edilemez. Tüm dünyaya başkaldırı, onları doğruya çağırma talebi, içe kapanışı ve iç monolog anlatımı zorunlu kılar. Öykülerde, kadın erkek ilişkilerinde kadının ezilmişliği, erkek egemen yapı eleştirilir. Öyküler, serinkanlı bir anlatımdan uzaklaşır, bir başkaldırı bir manifesto giderek bir çığlığa dönüşür. Lirik, destansı bir anlatımla zorbalık, zalimlik ve yanlış hayat algısı açık edilir. Onun anlatılarında her durumda kadın erkek ilişkileri sorunludur. Bu olumsuz ilişkide erkeğin payı daha çoktur. Çünkü toplumsal düzen erkeği daha fazla baskıcı olması açısından cesaretlendirmektedir. Kadın ise daha seçeneksiz ve daha yenik bir roldedir. Onun öykülerinde ruhun ve bedenin istekleri peşindeki birey, kendini arar, kendiyle yüzleşir, doğrunun peşinde sürüklenir ve kendini bütünlemeye çalışır. Bazen çatışma bazen uyumla varoluşunu anlamlı kılma peşindeki birey gelip gelip fanilik gerçeğine çarpar ve paramparça olur. Çünkü ölüme ayarlı bir yaşam için gelecek kurgulamak ona daha baştan hayatı küçük görmesini dayatmaktadır. Birey de bunu reddeder ve çatışma bu ikilemden doğar. Ruhunun yangınını söndürecek yolculuklar, başka insanlarla dayanışma, başka acılara sahip çıkma teşebbüsleri de çoğunlukla hayal kırıklığı ile sonuçlanır..


Romanları yanında kısa öykünün de en iyi örneklerini veren Andrey Platonov, insanın yaşanan acılar karşısında var olma mücadelesini, sevgi, dostluk, mutluluk arayışını hikaye eder. Atmosfer yaratmada, karakter oluşturmada başarılıdır. Açlık ve acı onun temel vurgularından olmasına karşın, hiçbir acı sömürüsüne başvurmaz. Acı, doğal bir insani durum olarak öykülerde yer bulur. İnsanın onunla baş edebilme yolları, hayatın gereklilikleri ve insanın zaafı bu bağlamda incelikle örülür. Andrey Platonov (1899-1951), iki önemli romanı Çevenkur ve Çukur yanında, güçlü atmosfer, derinlikli karakterler ve çarpıcı temalarıyla kısa öykünün de başyapıtlarını kaleme aldı. John Berger'in günümüzde dünyanın muhtaç olduğu hikayecilerin öncüsü dediği Platonov; insanın yaşanan acılar karşısında var olma mücadelesini, sevgi, dostluk, mutluluk arayışını hikaye eder. Özelikle devrim sonrası insanların yaşamları ve savaşın yıkımları öykülerinin odak noktaları olur. Kuşağının pek çok yazarı gibi Stalin döneminin ağır baskısıyla sansüre uğradı ve ancak 1990'lardan sonra eserlerinin eksiksiz ve sansürsüz basımı yapılabildi. Dünya Öyküsü Kitaplığı için benim seçimim Türkçede Dönüş adıyla basılan çok sayıda öyküden seçilmiş derlemeden yana. Platonov öykülerinde, sakin, sıkıcı, yaşanmaz Rus doğasında; savaştan çıkmış, bezgin, yorgun, ayakta kalmaya çalışan insanların dramına eğilir. Bu insanların açlık ve yoksulluktan başka bir şeyi düşünmeye vakitleri yoktur. Öykülere giren insan davranışlarındaki, ilişkilerindeki küçük ayrıntılar, gözlemler zengin ve kuşatıcıdır. Acı, yoksulluk ve kaybedişlerle sınanan insanların bu olaylar, durumlar karşısındaki tavırları, duyguları ustalıkla gözler önüne serilir. Bir aile düzeni ve bu aile düzenini tehdit eden durumlar, olaylar hikayelere konu olur. Özellikle savaş bunların başında gelir. Savaş için evden ayrılan bireyin yokluğunda geride kalanların özlemleri, ayakta kalma mücadeleleri, savaş sonrası dönen bireyin uyum çabası ağırlıklı olarak işlenir. Tüm öykülerde ölüm ve onun muhtemel sonuçları gündeme gelir. Diğer yandan Rusya'nın devrim sonrası yaşadığı çalkantılar, sosyolojik, tarihsel pek çok tanıklıklar öykülerde yer bulur. Devrim, sosyalizm, burjuvazi, emek, sömürü kahramanların gündemindedir ve komünizm-faşizm ayrışması da arka planda yerini alır. Öykülerde genel olarak devrim ve savaşın etkisini üzerlerinde hisseden, bir yandan da yaşama tutunmak isteyen insanların var olma çabaları gündeme getirilir. Platonov özellikle sade ve yalın anlatımla bir derinliği gözetir. Zaman zaman fazla süslemeli olmayan şiirsel, lirik bir dil de öne çıkar. Atmosfer yaratmada, karakter oluşturmada başarılıdır. Kahramanlarını idealize etmez, bireysel ve yaşamsal gerçekliğinden koparmaz. Çizdiği atmosfere uyum içerisinde karakterlerini oluşturur. Rus devrim sonrası yazarlarında gördüğümüz angaje, devlet yanlısı bir edebiyat oluşturmak için suni bir çaba içinde olmaz. Kendi özgür bakış açısını yansıtmaya çalışır. Hatta zaman zaman cesur, muhalif bir bakış açısı sergiler. Uzun süre yasaklı olması da bu bakış açısının bir yansımasıdır. Ama yine bir devrim ülkesinde yaşadığının farkındadır ve satır aralarına sızan devlet övgüsü belki de bir korunak amacıyla yer eder. Kahramanlarının komünist olduğunu belirtmek gereği duyar. Ama onun önemi bağımsız, özgür bir yazar tavrıyla devrim ve savaş sonrası Rusya'daki insanlık dramlarını derinlikli, gerçekçi bir şekilde yansıtabilmesinden gelir. Diğer yandan açlık ve acı onun temel vurgularından olmasına karşın, hiçbir acı sömürüsüne başvurmaz. Acı, doğal bir insani durum olarak öykülerde yer bulur. İnsanın onunla baş edebilme yolları, hayatın gereklilikleri ve insanın zaafı bu bağlamda incelikle örülür. Bir ölü anne için toplanan altı yetişkin evladın, anne acısını yaşarken, biraz sonra hayata, sevinçlere dönebildiğini örnekler. Acının doğurduğu durumları ayrıntılarıyla tartışmaz, madem acı var insan bununla nasıl baş edebilir bunu öyküler. Melodrama düşmez, gözyaşı sömürüsüne başvurmaz. Tam da buralarda Çehov'u, onun serinkanlılığını anımsatır. İnek öyküsünde yoksul bir ailenin ineği üzerinden yaşanılan bir dram anlatılır. Bu kez insan değil inek dramı öne çıkar. Yavrusu eti için satılan inek, bundan sonra kendine gelemez. Dilsiz hayvan acılarının anlatıldığı öykü oldukça etkili bir yaklaşımla gözler önüne serilir. Özellikle hayvan acıları ile insan acılarının karşılaştırıldığı bölümler oldukça iyi tespitler olarak akılda yer eder. Nikita öyküsünde babası savaşa giden çocuğun, etrafındaki her şeyi yaşayan birer varlık olarak niteleyip onlarla konuşması, baba yokluğunun acısı, özlemi odağında aktarılır. Üçüncü Oğul öyküsünde ise bir anne ölümü karşısında oğullarının duyguları, kocanın durumu anlatılır. Kitaba da adını veren Dönüş öyküsünde savaştan dönen Yüzbaşı İvanov'un eve geldikten sonra yaşadıkları gündeme getirilir. Platonov'un öyküleri, Rus devriminden 1950'lere kadarki dönemde Rusya'da yaşananları, devrimin amaçlarını ve sonuçlarını birey ve olaylar üzerinden hikaye eder. İdeallerle, yaşananlar ve karşılaşılan güçlükler bir arada anlatılırken, aradaki mesafe ve bireyin önemi öne çıkar. Onun tüm öykülerinde aradığı; acının nedenleri, kötülüğün kökenleri ve merhametin insanlığı kurtaracak bir duygu olduğu yönündeki inancıdır. Pek çok öyküsünde insanı acıdan kurtaracak nedenler üzerine düşünür. Evrenin büyük, dilsiz bir acısı vardır. İnsanın görevi ise bu acıyı anlayıp, dillendirip üstesinden gelmektir. Bu bazen bireysel acıları dindirme yöntemleri olarak ortaya çıkar bazen hayatı, doğayı düzenlemek, yabaniliğini insanın kullanabileceği hale sokmakla mümkün olabileceği bir durum olarak var olur. Platonov öykülerinde ağırlıklı olarak ekmek ve savaş konularını işler, bunların insanlardaki karşılığını irdeler. İnsana dair en değişmez ve kalıcı iki gerçek öykülerde yer bulur. Bireysel seçimler ile devlet politikaları arasındaki çatlakları, kırılmaları, çatışmaları; psikolojik derinlik, sosyolojik gerçekliklerle etkileyici bir dille öyküleştirir.


Osman, Ayfer Tunç'un diğer bir romanı olan Dünya Ağrısı'nın Mürşit'ine çok benzemektedir. Dünya Ağrısı, bütünüyle Mürşit'in bakış açısı ve anlatımından oluşur. O yüzden Dünya Ağrısı tek boyutlu ilerler. Her şeyi Mürşit'in dilinden öğreniriz. Karşı tarafa veya çevresindeki insanlara söz hakkı tanınmaz. Onların sözleri de, Mürşit'in yorumlarıyla romanda yerini alır. Osman'ın günlüklerindeki boğuntu ve bunalım hali Mürşit'te de vardır. Mürşit de Osman gibi çok iyi bir insandır, kötülük düşünmez. Mürşit de kitaplara düşkündür, sanata ilgi duyar, Osman da. Mürşit de bir tutunamayanlardır, Osman da. Ayfer Tunç'un yeni romanı Osman, bireysel ve toplumsal olmak üzere iki ana boyuttan oluşmaktadır. Romanın bireysel boyutunu, Osman'ın günlükleri; toplumsal boyutunu ise, Osman'la ilgili yazarın yaptığı söyleşiler oluşturur. Yazar, Osman'ın günlüklerini bir sahaftan alır. Günlükleri okudukça, Osman'la ilgili bir kitap yazmaya karar verir ve intihar mı, yoksa kaza mı olduğu tam olarak bilinemeyen ve bilinemeyecek olan Osman'ın ölümü, eşi Şebnem, kardeşi Teoman, babası Necmi üzerine söyleşiler yapmaya başlar. Söyleşiler, Osman ve ailesinin çevresi tarafından nasıl algılandığını gösterir. Okurken Edip Cansever'in Ben Ruhi Bey Nasılım kitabını hatırlamamak mümkün değil. Orada da Ruhi beyi hem kendi gözünden hem de çevresi tarafından nasıl tanımlandığını okumaktayız. Bu toplumsal boyut, romana hareketlilik kazandırır. Diğer boyut olan Osman'ın günlükleri boğucudur çünkü. Bunalım anlarında yazar Osman. Osman'ın bakışı da karamsar ve kötücüldür. Dolayısıyla günlüklerinde, hep kendini rahatsız eden şeyleri yazar. Osman, çevresini eleştiri bombardımanına tutar. O, kimseyi beğenmeyen bir estet, diğer ifadeyle mükemmeliyetçidir. En büyük kavgası ise, babasıyladır. Romanın ilerleyen sayfalarında, bu kavga küçük kardeşi Teoman'la devam eder. Osman, babasından da onu öldürmek isteyecek kadar nefret eder, kardeşi Teoman'dan da. Dolayısıyla Osman'ın hep bardağın boş tarafını gören bakış açısıyla yazılmış başarısızlık, öfke, nefret ve eleştirisini okumak, okuyucuyu da boğar. Söyleşiler ise, farklı kişilerle yapılır, onların kısa, özet, akıcı cümleleri, bu boğuntuyu dağıtır. Osman, Ayfer Tunç'un diğer bir romanı olan Dünya Ağrısı'nın Mürşit'ine çok benzemektedir. Dünya Ağrısı, bütünüyle Mürşit'in bakış açısı ve anlatımından oluşur. O yüzden Dünya Ağrısı tek boyutlu ilerler. Her şeyi Mürşit'in dilinden öğreniriz. Karşı tarafa veya çevresindeki insanlara söz hakkı tanınmaz. Onların sözleri de, Mürşit'in yorumlarıyla romanda yerini alır. Osman'ın günlüklerindeki boğuntu ve bunalım hali Mürşit'te de vardır. Mürşit de Osman gibi çok iyi bir insandır, kötülük düşünmez. Mürşit de kitaplara düşkündür, sanata ilgi duyar, Osman da. Mürşit de bir tutunamayanlardır, Osman da. İkisi de dünyaya uyum sağlayamamıştır. Hiçbir hayalini gerçekleştirememiştir. Arkadaşlığa, vefaya değer verirler. Parayı önemsemezler. Hepsinden önemlisi ikisi de babalarıyla kavgalıdırlar. Osman'ın babasıyla kavgası, nefret boyutunu çoktan aşmış, hınca dönüşmüştür. Max Scheler ve Nietzsche'nin sözünü ettiği cinsten bir hınçtır bu. İnsanı kör eden, olay ve kişileri doğru değerlendirmeye engel olan, yok edici, muhakemeyi devre dışı bırakan bir duygu birikimi ve sapması. Bu tür hıncın en korkunç tarafıysa, artık hedefini kaybetmiş olmasıdır. Osman da babasına duyduğu hınçla hareket eder. Bütün dünyaya bu hınç çerçevesinden bakar. Babası ölüp gittiği halde Osman'daki bu hal değişmez. Kayınbabasını gördüğünde yeniden nükseder, kardeşi Teoman'a yönelik karışık duygu ve düşüncelerinde yine öyle. Mürşit de, babasına yönelik hiçbir olumlu olay ve düşünceyi hatırlamaz. Bazen oğluna bakışında ortaya çıkar bu hınç, çoğu zaman da babasını hatırlatan oteli değerlendirişinde. Ama kendini her zaman hissettirir. Hınç yüklüdür Osman da Mürşit de çünkü dünyaya dur diyememektedirler. İnsanlara hayır diyememektedirler. Öfkelerini ve nefretlerini dışarı yansıtamamaktadırlar. Duyguları sürekli içlerinde birikir. Bu olumsuz duygu birikimi, hedefini şaşırır ve bütün dünyaya yönelir. Bu yüzden Osman'ın da Mürşit'in de hayatları, nefes alış verişleri, bütün hareket ve sözleri dünyadan intikam almaya dönüşür. Bu, aslında babadan alınan intikamdır. Ellerinden başka bir şey gelmediği için, kendilerini mahvederek baba, toplum, dünya ve hayattan intikam alırlar. İkisi de ağrı duymaktadır. Bu ağrı, mahvoluşlarını gerektirse de, onları intikama sürükler. İkisi de ölmek istemektedir ama intihar edemeyecek kadar korkak ve edilgindirler. Dünya Ağrısı'nda bir nevi Mürşit'in günlüklerini okuruz baştan sona. Okuyucu sürekli Mürşit'i dinlediği için onun çektiği ağrıya benzer ağrı duymaya başlar. Osman'ın günlüklerine denk düşer, Dünya Ağrısı'nın bütünü. Ayfer Tunç, Dünya Ağrısı'nın bu tek boyutluluğunu gidermek için Mürşit'i bazı toplumsal olayların içine sokar. Maraş Olayları, Alevi-Sünni, Sağ- Sol çatışması gibi. Zorlama durur romanda bu toplumsal olaylar. Sonradan romana giydirilmiş, sokuşturulmuş gibidirler. O yüzden roman bütünlüğü içinde aslında anlamlı bir konumları yoktur. Kurguda aktif bir role sahip değildir yani bu siyasi olaylar. Kurguya bir şey de kazandırmazlar. Onları çıkardığımızda Mürşit'in hayatından veya karakterinden bir şey eksilmez. Osman'ın toplumsal boyutunu oluşturan söyleşiler ise, daha incelikli ve derinliklidir. Ayfer Tunç bu söyleşilerde toplumun kılcal damarlarına kadar sokulur. Toplumsal sınıf ayrımını; merhameti, fırsatçılığı, bencilliği, aşkı, zenginliği, mürailiği, fakirliği, evliliği, aileyi tartışır, işler. İlginçtir, romandaki karakterlerin birçoğu eşinden ayrılmıştır: Teoman, Gazi, Tandoğan, Pakize. İkinci üçüncü defa evlenmiştir çoğu. Yine de aradıkları huzuru bulamamışlardır. İşlerinde de başarısızdırlar. Fakat yine de, hayat mücadelesini bırakmamışlardır. Osman'dan farkları da budur: mücadeleyi bırakmamak; Pakize'nin deyimiyle kaderine razı olmak. Söyleşiler bu şekilde Osman'ın hangi toplumsal şartlarda, nasıl bir insan profili içinde yaşadığını, konumlandığını göstermesi açısından ilginç ve kurguyu güçlendirici, daha doğrusu tamamlayıcıdır. Osman, anne ve babasından kalan büyük serveti, fütursuzca harcayarak intikam alır. Zaten Osman'ın umursamazlığı nedeniyle ölmüştür Necmi Bey. Bu da intikamın farklı bir boyutu. Osman'ın, babasının ölümüne üzülmemesi ise, diğer bir boyutu. Osman hınç içinde olduğu için intikamının farkında değildir. Osman'ın eşi Şebnem, porno bir dergiye verdiği pozlarla, kendini ve babasını terk edip giden annesinden intikam alır. Şebnem de hınç yüklüdür. O yüzden kendini mahvederek annesinden intikam aldığının farkında değildir. Şebnem altın vuruşu, emniyet müdürüyle ilişkisini faş eden videoyu internet ortamına yükleyerek gerçekleştirir. Osman'dan, emniyet müdüründen, Teoman'dan bu şekilde intikam alır. Emniyet müdürü ve Teoman büyük suçludur Şebnem'in gözünde. Osman da onlara direnemediği için suçludur. Şebnem, öyle bir bomba patlatır ki, kendinin de mahvı olur bu, diğerlerinin de. Kimse artık toparlanıp, kendine gelecek durumda değildir. Teoman iflas eder, eşinden ayrılmak zorunda kalır. Emniyet müdürü görevden alınır, yurtdışına kaçmak zorunda kalır. Özellikle Osman, bir daha belini doğrultamaz. Osman, emniyet müdürünün desteğiyle açmak üzere olduğu müzik aletleri dükkanını açamaz. Elinde kalan son kuruşları da kaybeder. Çok sevdiği eşinden ayrılır. Teoman ve emniyet müdürü gibi dünyayla uyumlu, kötü ve gaddar kişiler, bir şekilde taptıkları parayı yeniden elde edip, hayatlarına devam ederler. Ama Osman gibi onurlu kişiler, başını yerden kaldıramaz hale gelirler. Osman'ın annesi, kanser olup ölür. Osman, bu ölümden babasını sorumlu tutar. Teoman da böyle düşünür ama bu onun babasına karşı hınç beslemesine neden olmaz. Çünkü Teoman babasının, aldığı yerden vererek onun mülkünü elde etmek peşindedir. Osman'da ise, bu tür ayak oyunları yoktur. Osman dürüsttür. Teoman aynı ayak oyunlarıyla, babasının ölümünden sonra ağabeyinin mülkünü elde etmeye çalışır. Teoman, annesinin ölümüne takılıp kalmaz. Kaba saba ve duygusuzdur Teoman. Osman ise, annesinin acısını ölene kadar hisseder. Teoman, Dünya Ağrısı'nda Mürşit'in oğlu Özgür'e denk düşer. Hasis, ikiyüzlü, acımasız, bencil ve fırsatçı... Hepsinden önemlisi, dünyayla uyumlu ve hırslı... Yani Mürşit ve Osman'ın tam tersi. Bu yüzden Teoman ve Özgür yüzeysel karakterlerdir, hiçbir mevzuda derinleşemezler. Kendi tabirleriyle geçmişe takılıp kalmazlar. Osman, annesinin ölümüne takılıp kalır, bu acıyı hayatı boyunca derinleştirir. Mürşit de, babasının kendini otele hapsetmesini hayatı boyunca affedemez, bu konuyu deşip durur. Takılıp kalma, derinleştirme, kangrene dönüşene kadar yaralarını kaşıma ve kanatma, affedememe, Mürşit'le Osman'ın, babalarına dair sürekli olumsuz olay ve özellikleri toplamalarına neden olur. Osman'ın babası aslında Osman'ın anlattığı kadar kötü bir adam değildir. Osman, babasından daha kötü babalar gördüğünde şaşırır bu yüzden. Yıldız Teknik Üniversitesinde jeoloji profesörüdür Necmi bey. Estet ve mükemmeliyetçidir, aynen oğlu Osman gibi. Yakışıklı ve çekicidir. Güzel giyinmeyi sever. Onun Osman'dan farkı, para kazanmayı da bilmesidir. Necmi bey, oğullarını iyi bir şekilde yetiştirmek, onların iyi bir eğitimden geçmelerini sağlamak istemektedir. Ama başarılı olamaz. Teoman'ın paragözlülüğü, Osman'ın hassas ruhu babalarını doğru değerlendirmelerinin önüne geçer. Osman, babasıyla sohbet dahi edemez haldedir. Onun annesini ve kendini dövmesi, acımasızlığı, despotluğu, cimriliği, geçmişini saklaması ve insanlara rol kesmesini kafasında döndürüp durur. Bu, kendi mahvına rağmen babasından alacağı intikama bir nevi zihinsel ve psikolojik hazırlıktır. Osman'ın sonunda, keşke Ayfer Tunç, Şebnem karakterini biraz daha işleseydi demekten kendimizi alamıyoruz. Çünkü Şebnem, intihar komandosu gibi hareket eder. Kitabın yazarı, Şebnem'e ulaşamaz. Büyük ihtimal öldürüldü diye düşünür. Fakat Ayfer Tunç, ilginç bir noktaya işaret eder. Şebnem, annesinden dolaylı yollardan da olsa intikam almaya, annesi babasını terk ettiğinde başlar. Baba çalıştığı inşaatta kaza geçirip, sakat kalır. Ondan sonra huysuz, gaddar, alkolik birine dönüşür. Hiçbir hayat ışığı taşımaz. Şebnem bu durumdan dolayı babayı hiç suçlamaz. Tek suçlu, annedir. Şebnem annesinin ve üvey babasının yanında da rahat durmaz. Erkek arkadaşları, giyim kuşamı ve rahatsız edici hareketleriyle annesinden intikam alır. Annesini affedemez. O da Osman ve Mürşit gibi geçmişe takılıp kalır. Ve Osman'da olduğu gibi annesini anlamaya çalışmaz. Ortaya çıkardığı hıncın kurbanı olur.


Yaşayan en önemli Boşnak yazarlardan Cevad Karahasan Gece Göğünün Tesellisi/ Küllerin Anlattığı'nda okuyucuyu tarihte yolculuğa çıkararak, Ömer Hayyam'ın astronomi, şiir, felsefe ve siyasetle örülü farklı bir o kadar da gizemli dünyasına tanıklığa çağırıyor. Çağdaş Balkan edebiyatı Türkçe için hala keşfedilmeyi bekleyen bir ada. Balkan dillerinden dilimize çevrilen kitap sayısı çok kısıtlı. Son yıllarda bir hareketlenme olduğunu görüyoruz fakat Batı'dan çevrilen kitap sayısı düşünüldüğünde çok da anlamlı olmadığı ortada. Bunda şüphesiz bu dillerden çeviri yapan yetkin çevirmen azlığı da etkili. Hatta Balkan kökenli olup kendi dilinde yazmayan yazarların kitaplarının dolaşıma daha hızlı girdiği ve ön plana çıktığı söylenebilir. Bize her anlamda yakın olan bu coğrafyanın edebiyatına bir şekilde uzağız. Yaşayan en önemli Boşnak yazarlardan Cevad Karahasan'ın son bir yıl içerisinde iki kitabı Türkçeye kazandırıldı. Cevad Karahasan'ın yakın zamanda Türkçeye çevrilen Sara ve Serafina'sı bizi yazarın anavatanına, 1990'ların ilk yarısına, savaşın, katliamın, bombaların, tutsaklığın Saraybosna'sına götürüyor. Karahasan'ın Gece Göğünün Tesellisi/ Küllerin Anlattığı romanında ise Saraybosna'dan çok uzağa İsfahan'a, Selçuklu dönemine gidiyoruz. Okuyucuyu Ömer Hayyam'ın astronomi, şiir, felsefe ve siyasetle örülü farklı bir o kadar da gizemli dünyasına tanıklığa çağırıyor. Bu kitap kimi eleştirmenlerce Umberto Eco'nun Gülün Adı, Amin Maalouf'un Semerkant'ına akraba sayılıyor. Bu kıyaslama edebi yetkinlik anlamında yerinde olacaktır fakat burada bir parantez açarak Karahasan'ın bu romanı ile nihayetinde oryantalist bir anlatı kurguladığını fakat bunun ötesine geçebildiğini söyleyebiliriz. Karahasan Küllerin Anlattığı ile 11. yüzyıl Doğu'suna daha içeriden bir gözle bakıyor. O zamanlar Selçuklu'nun payitahtı dünyanın da en önemli merkezlerinden sayılan İsfahan'da şüpheli bir ölüm gerçekleşir. Ölen kişi önce Ömer Hayyam'ın yakın dostu Sali hemen arkasından ise bir başka yakın arkadaşı Feridun'un babasıdır. Büyük şair, astrolog ve düşünür Ömer Hayyam bu ölümlerin iç yüzünü araştırmaya koyulur. Hikaye Selçuklu İmparatorluğu'nun parlak günlerinden düşüşüne tanıklık ederken, tarihsel arka planında Hayyam'ın ruh dünyasına, şiirine, felsefesine uzanır. Karahasan'ın bu kitabını tarihi roman veya diğer iki kitabını savaş romanı kategorisine koymak haksızlık olacaktır, Karahasan daha sofistike bir anlatı ile karakterlerin psikolojisinin derinliklerini su yüzüne çıkarıyor, iç dünyasına dair çözümlemelerde bulunarak okuyucuyu mekanın ve dönemin atmosferine götürüyor. Kitap üç bölümden oluşuyor, bunların dışında sonsöz ve yazarın ruhunda savaşın bıraktığı karanlıktan çıkışını anlatan, umut vadeden bir itirafla bitiyor. Boşnak bir yazarı tarihte yolculuğa çıkararak çok da bilmediği bir coğrafyaya, Şark'a götüren motivasyonu itirafında okuyoruz. Yazar Saraybosna'daki Ulusal Üniversite Kütüphanesi'nde yüksek lisans tezi için çalışmalarda bulunur ve tesadüfen rastladığı ve defalarca okuduğu el yazması bir eserden bahseder. 25-26 Ağustos 1992'de fosfor bombaları ile bir şehir alevler içinde kalarak yanıp kül olur. Yazar bu olay sonrası derin bir suskunluğa düşer. Yıllar sonra suskunluğuna son vererek o kütüphanede okuduğu ve 1992'de kül olan her şeyi zihninde canlandırmaya karar verir. İşe o el yazması eserden başlar. Kül olan bir şehrin arkasından sadece hafızasında kalanlar vardır ve onları tekrar tekrar canlandırarak yazmaya koyulur. Küllerin Anlattığı romanı Çağdaş Boşnak Edebiyatı ile tanışmak isteyen okuyucuyu fazlasıyla memnun edecektir. Umuyorum ki Karahasan'ın diğer romanları da arayı çok açmadan Türkçeye çevrilir.


Istrancalı Abdülharis Paşa'yı Rumeli'yi kaybımızın hikayesi olarak da okumak mümkün, Trakya'nın yerel Türkçesinin edebiyata yansıması ya da yerli bir vampir anlatısı olarak okumak da... Hangi niyetle okursanız okuyun bir okur olarak karşılıksız kalmayacak beklentiniz. Karlofça Antlaşması ile Balkan Savaşları arasındaki felaketler silsilesinin haddi hesabı yok. Bizim Rumeli dediğimiz diyarın Balkanlaşmasının hikayesi ise ciltlere, kütüphanelere sığmayacak bir facialar silsilesi. Elbette bu facialar silsilesinin kolektif hafızaya sinmiş nice uzantısı var. Peki, edebiyatımız bu izlerden ne kadar yararlanabiliyor? Edebiyatta karşılığı olmayan travmalarımız hem bugünümüze hem de geleceğimize ket vuruyor. Mehmet Berk Yaltırık'ın yazı mesaisinin ürünleri; söz konusu travmalara dışarıdan bakmanın, onlarla yüzleşmenin ve hatta onlara şifa aramanın bir yöntemi olabilir mi? Bu yazının konusu o kadar büyük bir soruya cevap verme iddiası taşımasa da bir açılış sorusu olarak bunu not düşmekte fayda görüyorum. Mehmet Berk Yaltırık, edebiyatın örneklerini büyük ölçüde tercüme kitaplardan okuduğumuz korku, gerilim, fantastik gibi alttürlerini yerli kaynaklardan inşa edebilen az sayıdaki yazarlar arasında yer alıyor. Bu toprakların hikayesini tercüme olmayan bir dil, üslup ve olay/tema örgüsüyle kaleme alıyor Yaltırık. Istrancalı Abdülharis Paşa, Mehmet Berk Yaltırık'ın ikinci romanı. Tarihi roman denince zihnimizde bir dizi klişe beliriyor. Korku yahut fantastik denince başka bir klişe denizine dalıyoruz. Mehmet Berk Yaltırık, bu klişelerin dışında bir yerde otağını kurmayı başarıyor. Bu farklılığı konunun kaynaklarına olan ünsiyetine ve hakimiyetine bağlıyorum ben kendi adıma. Istrancalı Abdülharis Paşa, bir yörükken Trakya'da iskan edilen beg çocuğu. Bu çocuk, roman boyunca kah eşkıya olup dağa çıkıyor kah eşkıya Azrail'i olarak nam salıyor. Bu romanın bir ayağı. Romanın bu ayağı bizi 17. yüzyıldan alıyor bugüne kadar getiriyor. Romanın bir başka ayağı ise günümüzde geçiyor. Kariyerinde başarılı ilişkilerinde sorunlu akademisyen bir karakterimiz var. Henüz ilk basamaklarında olsa da ele aldığı konuyu dibine dek araştırmayı bir takıntı haline getirmiş. Tarihçi ama bir şekilde Balkan folklor anlatılarına yöneliyor. Daha doğrusu Istrancalı Abdülharis Paşa'ya... Romanın neticesinin tam bir kızılca kıyamet olduğunu söyleyebilirim ama daha fazlasını söylemem pek de doğru olmaz. Metinde yer alan yerel ağızlara ait kelimeler de Osmanlıca kelimeler de öyle bir bütünlük içinde yer alıyor ki hiçbiri bilmeyenlere bile yabancı gelmiyor. Bu açıdan biraz da İhsan Oktay Anar'ı hatırlatan bir tarafı var romanın. Ancak yeni bir İhsan Oktay Anar ile karşı karşıya değiliz. Geçmişle günümüz arasında kurduğu bağlantı, diyaloglar ve karakterlerin seçimi açısından yepyeni bir yazar Mehmet Berk Yaltırık. Onun İhsan Oktay Anar'dan en temel farkı işin yerlilik kısmına daha çok önem vermesi ve olay örgüsünün daha sağlam olması bence. Yaltırık, okurunu Anar'dan daha çok kolluyor sanki. Bu onun hem güçlü hem de zayıf yönünü temsil ediyor. Istrancalı Abdülharis Paşa'yı Rumeli'yi kaybımızın hikayesi olarak da okumak mümkün, Trakya'nın yerel Türkçesinin edebiyata yansıması ya da yerli bir vampir anlatısı olarak da okumak mümkün. Hangi niyetle okursanız okuyun bir okur olarak karşılıksız kalmayacak beklentiniz. En azından ben karşılıksız kalmadım.


Virginia Cox, kitabını altı bölüme ayırmış. Burada önce Rönesans'ın ne olduğunu, ne zaman başladığını tartışarak anlatmaya başlıyor. Sonra, sanat, kitap boyunca bir daha ayrılmamak üzere işin içine giriyor. Tabii, Rönesans, hümanist düşünceden ayrı tasavvur edilecek bir şey değil. Her şeyin ölçüsü insandır, diye formüle edebiliriz belki. İtalyan Rönesansı'nın Kısa Tarihi'ni görür görmez almamın sebebi, salgının başından beri Batı Sanatı Tarihi hakkında hayli kafa yormamdı. Kapakta Botticelli'nin çok meşhur bir resmine yer verilmiş: Venüs'ün Doğumu. Şimdi, kitabın iç sayfalarına geçmeden önce bu resmin çevresinde biraz dolanalım istiyorum. Tuhaf bir resim bu. Venüs, malum, istiridye kabuğundan çıkar, deniz köpüğünden yapılmıştır vs. Ama bir özelliği de dünyanın en güzel kadını olmasıdır -Afrodit, İştar gibi adlarla da bilinir. Yani, Venüs, dişilik sembolüdür. Biz gene Botticelli'nin resmine dönelim. 1486'da yapmış. Kabaca 550 yıldır dünyanın en bilinen resimlerinden biri. Resmin merkezinde Venüs, yanında çıplaklığını örtmek için bekleyen nedimesi, arkada ufuk çizgisi. Bu ufuk da önemli çünkü resim sanatında perspektif dediğimiz şey daha yeni başlamış diyebiliriz. İşte Rönesans diye adlandırdığımız dönemi de son kertede, belki perspektif ve kumaş kıvrımlarıyla düşünebiliriz. Ama İtalyan Rönesansı deyince aklımıza gelen ilk isim Botticelli değil. Güzel sanatların her kolunda zirveye çıkmış üç kişiden söz etmemiz gerekir: Resimde Masaccio, heykelde Donatello, mimaride ise Brunelleschi. Yazar, tamamen benim ayıbım, listeye daha önce duymadığım birini daha ekliyor: ... en önde gelenler, hepsi de 1370-80'lerde doğmuş olan, mimar Filippo Brunelleschi ve heykeltıraşlar Donatello ve Lorenzo Ghiberti ile tahminen 1401'de dünyaya gelen ressam Masaccio idi. Masaccio, deyince, 1428'de, yirmi yedi yaşında ölmüş olmasına rağmen büyük bir ustadan, sanatçıdan söz etmiş oluyoruz. İnsanların ressam olsam mı? diye düşündüğü dönemde kendisi üstat mertebesinde. Donatello da benzer. Donatello'dan söz açınca istemsiz bir yakınlık kuruyorum. Bu şahsi bir hikaye ama anlatayım: Ben, ilkokula başladığımda zaten okuyup yazıyordum. Annem öğretmiş. Anaokulundayken bugün hiçbirinin adını hatırlamadığım üç arkadaşımla beraber biz Ninja Kaplumbağa olmaya karar vermiştik. Ama kim, hangi karakter olacak? Anaokulunda bir Saadet Öğretmen vardı, biz Ninja Kaplumbağa adayları ona gidip danıştık. Bana, okuma-yazma bildiğim için Donatello çıktı. Benim gözüm aslında Leonardo'daydı ama böylece Donatello'ya karşı içimde hep bir yakınlık hissettim! Donatello da her şeyden önce iki heykel demektir: Bunlardan biri At üstünde Şarlman, ötekiyse Davut. Kitabın 68. sayfasında Davut heykelinin fotoğrafına da yer verilmiş. Virginia Cox, bu heykelin 1430'larda meşhur Medicilerden Cosimo için yaptığını söylüyor. Özellikle kahraman çıplağı betimleme tercihinde heykelin algılanışı klasik olup heykelde, mağlup edilmiş Goliath'ın Eros ve Ruh friziyle süslü miğferi gibi all'antica detaylar mevcuttur. Ancak Davut'un dekoratif şapkasıyla kız gibi, zarif bir şekilde poz veriş figürü, klasik olduğu kadar Gotik estetikten de nasiplenmiştir. Cox, kitabını altı bölüme ayırmış. Burada önce Rönesans'ın ne olduğunu, ne zaman başladığını tartışarak anlatmaya başlıyor. Sonra, sanat, kitap boyunca bir daha ayrılmamak üzere işin içine giriyor. Tabii, Rönesans, hümanist düşünceden ayrı tasavvur edilecek bir şey değil. Her şeyin ölçüsü insandır, diye formüle edebiliriz belki. Mesela, işte şimdi Rönesanstan konuşuyoruz, her şeyin birey ölçüsüne yöneldiğini söylüyorum. Bir bina yaparken, daha önce Gotik'te olduğu gibi değil yani, insanı ezmemesine gayret ediyorlar. İyi de, hümanist düşünce nereden çıkıp geldi Rönesansa? Virginia Cox, İtalyan Rönesansı'nı 14. ile 16. yüzyıl arası olarak tarihlendiriyor. Demek ki, bundan hemen önce İtalya'nın gündemine girmeli. Tam burada iki büyük isim bizi bekliyor. Resimde karşımıza Giotto (1266-1337) çıkıyor. Ama bir de İlahi Komedya'nın yazarı Dante Alighieri var aynı yıllarda -ölümü 1321. Bir şehre bir Dante yeter denebilir ama Floransa'daki Uffizi'nin yan sokağında şöyle bir dolaşınca karşınıza gelen büyük Floransalılar heykelleri akıllara durgunluk verici seviyededir. Michelangelo'dan, kaşif Vespucci'ye, Boccaccio'dan Botticelli'ye, Dante'ye, bugün hala siyaset biliminden söz ederken referans verdiğimiz Machiavelli'ye, din alimi Savonarola'ya, Petrarca'ya... İtalyan yarımadasında kültürel hayatın Rönesans öncesi ve sonrasında çok hareketli olduğunu görüyoruz. Rönesans akla hemen Floransa'yı getiriyor, bu yanlış bir düşünce de değil ama öncesi olduğu için Rönesans'ı Floransa'yla özdeşleştirebiliyoruz. Dönelim tekrar perspektif meselesine. Perspektif çok önemli çünkü böylece ilk kez bir yerden baktığını kabul etmiş oluyorsun. Ayakların yere basması, ufuk çizgisi, gördüğünü çizmen bir bireycilik getiriyor. Resim, bir nevi anonimleşmekten çıkıyor. Eğer tren raylarını çiziyorsanız ilerde uçlarını birleştiriyorsunuz. Perspektiften önce onlar birleşmezdi. Peki, raylar birleşiyor mu? Hayır. Ama biz öyle görüyoruz. Bunu tabii perspektife uzunboylu yer vermeyen Japon resmiyle mukayese edip hakikat hangisi? diye sormak da mümkün. Bir gelişmişlik ölçüsü de değil perspektif. Japon resmi büyük bir kültürü taşıyor arkasında. Ama modern çağda ressamların perspektifi yok etme mücadelesi verdiğini de görüyoruz. Rafael'in mükemmelleştirdiği perspektifi misal Matisse'le Picasso kimi zaman ellerinin tersiyle itiyor. Bir örnek: Guggenheim'daki Karaf, Sürahi, Meyve Tabağı tablosu -böyle aratınca alışveriş sitelerinden başka sonuç çıkmadığı için: İngilizcesi Carafe, Jug, and Fruit Bowl, orijinal adı Carafon, Pot et Compotier. 1909'da yapmış bunu Picasso. Perspektifi nasıl bilinçle, isteyerek yok ettiğini görüyoruz. Bu resimden devam edelim. Perspektiften önce burada bir sürahi görünecekti. O sürahi orada gene var ama biz ressamın gördüğü şekilde görüyoruz artık. Bu çok büyük bir devrim. Bireyin sanatçı olarak ortaya çıkışını sağıyor. İtalyan Rönesansı'nın bireyciliğin yükselişine şahit olduğu tartışılmaz görünür. Bunun en dramatik işareti, bu dönemde müstesna bireylerin fiziksel görünüşünü korumaya yönelik realist portre geleceğinin yeniden ortaya çıkmasıdır. 15. yüzyıldan itibaren, yalnızca hükümdar ve büyük adamların değil, umumiyetle şehirli ve kültürel seçkinlerin, yani hekim, avukat, tüccar, akademisyen, yazar, sanatçı, oyuncu ve soytarıların gerçekçi portrelerinin muazzam şekilde arttığını tescil edebiliyoruz. İtalyan Rönesansı'nın Kısa Tarihi, bu konuyu merak edenler için iyi bir başlangıç kitabı. Zaten yazar da böyle yapmak istediği için kitabın arkasına bir ileri okuma önerileri listesi koymuş. ... Kısa Tarihi serisinin yeni kitaplarını beklemeye devam edeceğim.


Türkiye'de ve dünyada, yazarların ithafları da yazdıkları kadar hikaye barındırabiliyor; Peyami Safa'nın Nazım Hikmet'e adadığı fakat sonraki baskılarda aralarındaki anlaşmazlık sebebiyle çıkardığı Dokuzuncu Hariciye Koğuşu kitabındaki gibi, taltif edici ithaflar yerini kimi zaman pişmanlığa bırakabiliyor. Kimi zamansa, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Yahya Kemal'e ithaf ettiği Beş Şehir kitabındaki bir ustaya ebedi saygı ve hürmeti bir gönül borcuyla dile getirebiliyor. Bu ithaflardan bazılarını Sabitfikir için derledik. Çok defa onunla konuşurken veya ondan ayrıldığım zaman, bu adam bu kadar sarahatle ve şaşmaz realite duygusuyla nasıl oldu da bize bu hayal ve şiir alemini yaratabildi; hatta nasıl oldu da bu düşünce devam edebildi, diye düşünürdüm. Pek az şair bir cemiyet tarafından onun gibi kayıtsız ve şartsız kabul edilmiştir. Ahmet Hamdi Tanpınar Beş Şehir kitabını, her adımı milli hayatın ve tarihin bir köşesini aydınlatan Yahya Kemal Beyatlı'ya bu satırlarla ithaf ediyor. Eser Sakarya'nındır. Fena olabilir; fakat benim sanatımın yapabileceği en iyi şeydir, diyor Halide Edip, Ateşten Gömlek'in girişindeki mektupta. Sonrasında, Ateşten Gömlek adını ondan önce kullandığı için Yakup Kadri'ye teşekkür ediyor: Size bu kadar Anadolu'ya yakışan ve kendi başına bir şaheser olan isim için teşekkür etmek ve sizden af dilemek isterim, Yakup Kadri Bey. İsmin kudretinin, eserden kavi olması benim kabahatim değildir. Bu mektup, Selim İleri'nin kelimeleriyle, belki de edebiyatımızdaki hemen hemen tek romancıdan romancıya teşekkür mektubu. Halide Edip Adıvar, Ateşten Gömlek kitabını, Sakarya Ordusu'na ithaf ediyor. Saint-Exupery, Küçük Prens'i dostuna, ustasına, Leon Werth'e adıyor. Werth böyle bir kitabın varlığını ve kendisine ithaf edildiğini, ancak Exupery öldükten sonra öğrenebilecek. Yalnız hayatımın değil, ruhumun da en ezeli refikasına, İthaf Mehmet Rauf'un Son Yıldız kitabından. Kitabı üçüncü eşi Muazzez Hanım'a ithaf eden Rauf, evlendikten on üç gün sonra felç geçirince romanı Muazzez Hanım kağıda geçirir. Altı kardeşin en küçüğü İsmet Özel, Bir Yusuf Masalı'nı kanserine alıştığı annesine ithaf ediyor.


Flannery O'Connor, henüz yirmi yaşında deri veremine yakalanınca bir çiftliğe yerleşerek ölümü beklemeye başlar. Dinmeyen ağrılar, acılar ve uzun, yorucu tedavilerle geçen yıllardan sonra 39 yaşında hayatını kaybeden Flannery O'Connor geride nitelikli kitaplar bırakır. İyi İnsan Bulmak Zor (1955) onun en başarılı kitaplarından biridir. Koyu bir Katolik olan öykücü din ve edebiyat üzerine konferanslar vermiş, öykülerinde de; insanlara hayatın yüceliğini, merhameti, güzelliği anlatan öyküler kaleme almıştır. Flannery O'Connor tüm öykülerinde kötülüğün doğasını irdeler. Siz ne kadar iyilik yaparsanız yapın, kötülüğün insanın içinde ve onu önlemenizin imkansız olduğunu adeta test eder. İki çocuk çiftliğin yanına gelir, konaklar, onlara çiftlik sahibi her türlü iyiliği yapar ama çocuklar ormanı yakıp kaçarlar. Islahevinden kendi evine aldığı sakat çocuk, kahramanın yaptığı tüm iyiliklere karşın aileye kötülük yapmaktan geri durmaz. Özellikle kötülükler anlatılırken İncil ve İsa bir kurtarıcı olarak gündeme gelir. İsa bir kurtarıcı olabilir mi? İncil onlara bir yol gösterebilir mi? Ne var ki herkes İncil'i kendine göre yorumlar. Hatta kimi kötüler onu kendilerine paravan olarak kullanırlar. Tanrı ile şeytan arasındaki seçişin nelere mal olacağı öykülerde yer bulur. Kötülüğün aslında nasıl sıradan, derinliksiz ve mizaç meselesi olduğu aktarılır. İnsan hiçbir yerde güvende değildir. Ne yolculukta ne bir şehirde dolaşırken ne de gökyüzünü seyrederken. Kötülük tık tık kapıyı vurur ve 'ben geldim' der. İyi İnsan Bulmak Zor'da; zencilere olumsuz bakış, adalet mekanizmasının iyi işlemeyişi, insanların Tanrı'nın düzenini bozmaları öykülerin hep bir yerlerinde yer alır. Talih Kuşunda hiç istemediği halde hamile kalan kadının duyguları, Kutsal Ruhun Tapınağında iki küçük kızın manastırdaki dini eğitimi ve bu bakış açısından dünyayı yorumlayışları, Ateşte Bir Çember öyküsünde, iki çocuğun ormanda çıkardığı yangın ve anne-kız arasındaki iletişimsizlik, Kurtardığın Hayat Seninki Olabilirde evde kalmış sakat bir kızla evlenmek zorunda kalan işsiz, yoksul adamın arayışları, Temiz Köylülerde acımasız bir gönül avcısı anlatılır. Öyküler aslında ağır bir çağ eleştirisi üzerine oturur. Toplum, çağ, düzen; adeta suç, mutsuzluk ve yoksulluk üretmektedir. Etraf yaralı, sakat, kimsesiz insanlarla doludur. Kötülük, suç, kibir kol gezmektedir. Şehir merkezleri dışında, Güney'de geçen bu hikayelerde, iyi insan bulmak zordur. Kırsal bölgede yaşayan bu insanlar, taşranın sıkıcı, boğucu havasında din ile hayata tutunmaya çalışırlar. Kahramanların büyük çoğunluğu dışarıda kalmış, hayata sokulamamış kişilerdir. Çiftlikler ise öykülerin ana mekanlarındandır. Öykülerde çiftlik sahipleri öykülerin merkezindedir ve çocukları sakattır. Onlara yoksul, hasta gençler yaklaşır. Buraya yoksul, kimsesiz insanlar sığınır ve hayata çiftlik sahipleri ile birlikte tutunmaya çalışırlar. İnsanlar, saflığı, temizliği ve merhameti kaybettiklerinden kötü olmuşlardır. Bir şekilde içlerindeki kötülükleri gün yüzüne çıkarırlar. Kitaba da adını veren İyi İnsan Bulmak Zor adlı öyküde, yolda, Ayarsız isimli bir hapishane firarisi ve adamları, bir ailenin yolunu keser ve tümünü öldürür. Öyküde suç ve ceza kavramları tartışılırken, psikolojisi bozulmuş Ayarsız, işlenen suçla verilen cezanın orantısız olduğunu ve asıl hapishanenin insanı suça ittiğini düşünür. Hapishanelerin şu halleriyle insanları ıslah etmediği hatta büsbütün suç işleme arzusunu artırdığı vurgulanır. Öyküde Güney Gotiği olarak bilinen anlatının tüm özellikleri görülür. Yaşanan hiçbir yer tekin değildir, dünya kıyamete doğru gitmekte ve insanlar Tanrı'dan kopmuşlardır. Serinkanlı anlatım, bir ailenin katlinde bile korunur. Flannery O'Connor şiddeti adeta hayatın içine alıp sarmalar ve birden tersinden ortalığa açıverir. Neyin içinde yaşadığımızı açık eder. O'Connor özellikle atmosfer yaratmada başarılıdır. Öyle ki kimi öyküler sadece atmosfer olarak var olurlar. Olup biten ve olacak şeyler, kurulan atmosferden anlaşılır. Atmosfer bu anlamda pek çok fazlalığın önüne geçer. Öyle etkileyici bir atmosfer yaratılır ki; orada hiçbir şeyin söze dökülmesine gerek yoktur, söylenmek istenen her şey söylenmiştir. Bir başka deyişle söylenmesine gerek kalmadan ayan edilmiştir. Söz artık fazlalıktır, anlamsızdır ve anlatıma yüktür. Flannery O'Connor'ın Irmak adlı öyküsünde, hiç acıdan, tacizden bahsedilmeden sadece oluşturulan atmosferle okurda duygudaşlık yaratılarak bir çocuğun intiharı anlatılır. Çocuğun çıkışsızlığı ve intiharı, İsa'ya ulaşma arzusuyla yumuşatılır ve dramatik durum iyi kurgu ve diyaloglarla oluşturulur. Gündelik işler, gündelik ritüeller sergilenirken alttan alta yeni bir hayat kurulur. Okur artık yeni dünyanın gerçeklerine ulaşmış, anlatıdan onun gereklerini beklemektedir. Kitapta yer alan Düşmanla Gecikmiş Bir Karşılaşma onun en güzel öykülerinden biridir. Öyküde, bir mezuniyet töreninde yer alacak olan yüz dört yaşındaki General Sash torunu için bu duruşuyla, onu var eden şanlı maziyi temsil edecektir. Ancak General geçmişten kopuk yaşamaktadır. Karısından, oğlundan, geçmişinde yaşadığı bütün kötü anılardan kurtulmuştur. Bu unutuş onun huzuru olmuştur. Ancak bu tören anında General kafasında bir delik hisseder. Bu deliğe müzik açmış, oradan da hafızasındaki kelimeleri canlandırmaktadır. Sonunda bütün bir geçmiş sanki yerden bitmiş gibi ansızın üzerine ateş açmaya başlarlar. Bedeninin delik deşik olduğunu hisseder. Sonra karısının yargılar gibi bakışını ve oğlunu görür. Ardından da ömrü boyunca peşini bırakmayan bir kara alayını... Artık o kara alayı da oradan içeri sızar. Sonunda gerçek düşmanla, geçmişle karşılaşmış ve o artık yalnızca gelecekmiş gibi onu sarıp sarmalamıştır. Gerçek savaş tam da budur. General bu savaşı kaybeder ve tören alanında ölür. Öyküdeki ölüm gerçeği bir metaforla oldukça etkileyici bir şekilde verilir. Diğer yandan gerçek savaşın insanın içinde olduğu ve bunun ölüm olduğu yoğun, kalıcı bir anlatımla aktarılır.


Gecelerimizi aydınlatan Ay insan ruhunda nezih, saf çağrışımlar yapan Yaratışın nişanelerinden biri. Sanat ve edebiyatta da Ayla ilgili oldukça zengin anlatımlar var. O çok güçlü bir sembol. İnsana ait güzellik bile en kamil haliyle ve ayrıcalıklı bir şekilde ay yüzlü diyerek bir benzetme aracı olarak ifadelendiriliyor. Gündüz güneşten aldığı ışığı bize sunan gecemizi halden hale girerek aydınlatan Ayın hallerinin insan psikolojisinde de karşılığı olduğunu hep düşünmüşümdür. Ay yüksek bir fedakarlık örneği gibi gelir bana. Bütün evrelerinde, en kemal hali olan dolunayken de en zeval hali olan incecik bir hilalken de o ışığını bize sunma çabasından vazgeçmez. Görevini her hal ve durumda yerine getirmeye çalışır. Bu yüzden insan için dünyadaki tutum ve davranışlarında Ayı örnek almalıdır desek yanlış olmaz. İnsan en muktedir olduğu zaman da en güçsüz olduğu zaman da hakikatle olan bağını koparmamalı, iyilik düşüncesini taşımalı, her zaman ve halde onun hizmetinde olmalıdır. Ancak o zaman çabalarımız bir değer ifade edebilir, bir değeri geleceğe doğru bereketlendirebilir. Çünkü Ay mütemadiyen öyle yapıyor, kendisine bahşedilmiş görevi daima yerine getiriyor. Ay hakkında çok şey söylenebilir. Muhyiddin-i Arabi Fütuhat'ında ondan bahsetmiştir. Mevlana'dan ilhamla mottomuza Karanlık hep vardır, çabalayan ışıktır dedik. Çünkü o bir rubaisinde Ay geceden ürkmediği için böyle parlak kaldı. Gül de dikenle uyuştuğu için bu kokuyu elde elde etti diyor. Tagore'un Büyüyenay diye çocuğu sembolize ettiği bir kitabı var mesela. Halk edebiyatı metinleri ondan geceden korkmadığı için cesaretin sembolü olarak söz eder. Eski medeniyetlerde Ay'ın kaybolma evresi cehaleti ve karanlığı, dolunay yani bedir evresi ise ruhsal aydınlanmayı simgeler. Sonra Ay hiçbir zaman insana sırtını dönmez. Bende de Büyüyenay adının açılımları her zaman genişleyerek böyle böyle ortaya çıktı. Elbette isim her şey değil önemli olan bu isim altında bir niteliğin, bir değerin ortaya çıkarılması. Asıl olan yapılan çalışmaların insanlara ve kültürümüze layıkıyla hizmet edebilmesi. Ben Batı kültür emperyalizminin özellikle aydınlarımız üzerinde başarılı olduğunu Büyüyenay'ın 7 yıllık yayın hayatında somut bir şekilde gözlemledim. Onların Medeniyetimiz derken kastettikleri şeyin başka bir şey olduğunu düşünüyorum. Henüz ne olduğunu çözemedim. Şimdilik söyleyebileceğim belki bir etiket gibi, sadece o kadar. Bir de zamanla fark ettim. Hani kültür tarihinde yazarlar için, entelektüeller için yazılmış kitaplar vardır. O kitaplar, işin erbabı için kaleme alınmıştır. Joyce'un Sanatçının Bir Genç Adam Olarak Portresi, Unamuno'nun Yaşamın Trajik Duygusu, bizim yayımladığımız Nifferi'nin Mevakıf'ı, Gazali ve Muhyiddin Arabi'nin eserleri... Yayınladığımız eserlerin önemli bir kısmı sıradan, vaktini hoşça geçirmek isteyen ya da yeni başlayan okuyucu için değildir. Bir ideali olan, ciddi merakları bulunan, köklerini merak eden, kendisini süreç içerisinde entelektüel, aydın bir kişi olarak sorumlu kabul edenler Büyüyenay'ın okuru olabilirler. Aslında kuruluşundan bugüne bizim kitaplarımızla sahih bir bağ kuran okurlarımızda bu özelliklerin varlığını gözlemlediğim için bu özellikleri onlardan hareketle ifade ediyorum. Onlar bizim kime hitap ettiğimizin de canlı örnekleri oldular. Bu anlamda bizim hedef kitlemizin kimler olduğunu onlar ilgileriyle bize süreç içerisinde göstermiş oldular. Öğretmenliğimin yanında 25 yıl Diriliş Yayınları'nda çalıştım. 1983'ten beri basın yayının merkezi olan Cağaloğlu'ndayım. Eğer bir ekipten söz edecek olursak sürekli çalıştığım, yaptıkları işe güvendiğim ve yaptığımız işe inanan birkaç genç dışında, Turgay Şafak'ın editörlüğünde çıkan Çağdaş İran Edebiyatı serimiz var. Şimdiye kadar bu seriden 5 kitap çıktı ve bu artarak devam edecek. Bir de arada sırada tashih redaksiyon gibi mutad işleri yapan gençler var. Bu soruya verebileceğim en kesin cevap: Allah'ın lütfuyla. Çünkü öyle zamanlarımız oluyor ki kitaplar hazır, matbaaya gönderilebilecek durumda ama bizim onları çıkaracak paramız yok. Bir yerden beklemediğimiz bir satışla kağıt paramızı ödüyoruz ve sonra arkası geliyor. Bizim kitaplardan başka bir sermayemiz yok. Lüksümüz de yok. O yüzden kitaptan gelen yine ona dönüyor. Kitap seçerken öncelikle bizim çizgimizi temsil etmesi aradığım ilk kriter. Sonra kültür tarihinde bir karşılığının, kendi şartları içinde bir temsil kudretinin olması geliyor. Hangi yüzyılda yazılmış olursa olsun bugüne hitap eden, transfer edilebilecek ahlaki, edebi ve kurgusal özelliklerinin olması; dil zevki taşıması, metindeki anlatımının benzerlerine göre farklı olması gibi özellikler bizim o eseri yayınlamak için aradığımız kriterlerden bazıları. Bu anlamda, yayımladığım eserler arasında keşke yayımlamasaydım dediğim çok az kitap var. Çok fark edilmese de yayıncı olarak iyi ki yayımlamışım dediğim epey kitap var. İlk aklıma gelenlerden Filibeli Ahmed Hilmi'nin yayın dünyasına kazandırdığımız birçok eseri oldu. Rahmetli Akif Emre'nin şimdiye kadar 6 kitabını yayımladık ve bu önümüzdeki zamanlarda en az 12 esere ulaşacak. Alev Erkilet'in bütün kitaplarını yayımladık. Birçok klasik edebiyat metni, fantastik hikayeler yayımladık, Heft Peyker-Yedi Suret, Ebu Ali Sina Hikayesi, Delilerin Aynası, Dalkavukname... Bunlar Büyüyenay'ın kültür dünyamıza kazandırdığı önemli eserlerden birkaçı. Mesela siyasetname klasiklerimiz 25 esere ulaştı. Bunların neredeyse tamamı ilk defa yayımlandılar. Ayrıca son yayımladığımız Halveti Azizlerinin Etvar-ı Seb'a Risaleleri 19 mutasavvıfın metinlerini bir araya getiriyor. Benim uzun süredir çıkarmayı düşündüğüm bir kitaptı. Kime söylediysem sonuç alamadım. En sonunda Fatih Yıldız üstesinden geldi ve 310. kitabımız oldu. Bu eserin bir özelliği aynı zamanda insanın ruhsal gelişimini konu edinen bir psikoloji kitabı olması.


Ülkesini savaş nedeniyle terk edenlerin acısını, hüznünü çocuklara anlatmak zor iştir. Suriye'deki savaş nedeniyle ülkemize gelen milyonlarca göçmenin yaşadıklarından elbette yüzlerce kitap, onlarca film çıkar. Ve onların yaşadıklarını buradaki çocuklara samimi ve içten bir dille anlatmak, empati kurmalarını sağlamak da kolay iş değildir. Ama işin içine çocuk edebiyatı dahil olunca her şeyin bir kuş gibi hafifleyeceği de vakidir. Çünkü çocuk dünyasının penceresinden olaylara bakıyor olmak demek politikaları, barış masalarını, dikenli telleri, bombaları ve uçakları bir kenara itiyor olmak demektir. Kelimelerinizi kanatlandırmak için bir küçük kuş yeter de artar bile. Tıpkı bu öyküde olduğu gibi. Doğrusu göçmenlik kavramıyla ilgili bugüne kadar okuduğum en sade ve en vurucu öykü oldu bu kitap: İbrahim İle Kartopu... İbrahim yani kitabımızın kahramanı olan çocuk Suriye'den ailesiyle bir gece ansızın ülkemize sığınmak zorunda kalan çocuklardan birisi. Kartopu ise bir kuş; ak yanaklı Arap bülbülü isimli bir tür. Yumurtadan yeni çıktığında onu bulan İbrahim beyaz yanakları, gri-kahve tombul karnını ve turuncu kuyruk altını görünce bu ismi veriyor ona. Sonra da bu küçük kuşun anne-babası olmadığı için gömleğinin cebine koyuyor ve ver elini Türkiye. Farkına bile varamadığı, anlamlandıramadığı savaşı yazarın anlattığından farklı görecek değil ya... Bir çocuğun bu trajedi karşısında yaşayacağı ruh hallerini çok güzel resmediyor Gülsüm Sezgin. Savaştan kaçıp Türkiye'ye sığınan bir kuşun öyküsünden insanlık hallerini seriyor gözümüzün önüne. Bir çocuğun gözünden yaşananları çok sade ve çok çarpıcı bir dille aktarırken aynı zamanda bizlerin mültecilere bakışındaki olumlu ve olumsuz yargıları da rahatsız etmeden önümüze koyuyor.


Jack London pek çok yazar gibi daha çok romanlarıyla tanınmış olsa da, iki yüze yakın öykü yazmış, öykü türünün nitelikli ürünlerini vermiş iyi bir öykücüdür. Deniz tutkusu, insan-doğa çatışması, vahşet ve ölüm, kapitalizm ve sömürü onun öykülerinde işlediği ana temaların başında gelir. London serüven, korku, ölüm odaklı öyküleriyle tanındı. Bir öykü kitaplığında bulunması gereken önemli kitaplardan biri de Can Yayınları'ndan çıkan Jack London'un (1876-1916) Meksikalı'sıdır. Jack London pek çok yazar gibi daha çok romanlarıyla tanınmış olsa da, iki yüze yakın öykü yazmış, öykü türünün nitelikli ürünlerini vermiş iyi bir öykücüdür. Deniz tutkusu, insan-doğa çatışması, vahşet ve ölüm, kapitalizm ve sömürü onun öykülerinde işlediği ana temaların başında gelir. London serüven, korku, ölüm odaklı öyküleriyle tanındı. Dondurucu kutup bölgelerindeki hayatta kalma mücadelesi ve deniz merkezli unutulmaz serüven öyküleriyle insanın büyük mücadelesini gündeme getirdi. Kar sessizliğinin, dondurucu iklimin hangi hayatları kararttığını öyküledi. Kurtlar, ren geyikleri, köpekler içinde insanın yaşama hırsını ustalıkla anlattı. Deniz insanlarının denizle mücadelesini, beyaz adamın yerlileri sömürmesini gündeme getirdi. London sıradan ve günlük olaylardan çok garip ve olağanüstü olayların peşine düşmüştür. Bu yüzden o vahşi beldelerin vahşi yaşamlarını hikaye etmiştir. Öykülerine bakılırsa onun için hayat bir dövüş alanıdır ve ancak güçlü olanların yaşamaya hakkı vardır. Bu yüzden tüm kahramanlarını bu arenaya, ölüm-kalım savaşına sokar. İnsan doğal yaşamında, yabanilikle karşılaştığında uyum yeteneğini ortaya çıkarmazsa yok olacağını pek çok öyküde hikaye eder. Onları ya dağ başında aç susuz doğanın kucağına ya da batmış bir gemi enkazının son kalıntılarında denizin ortasına bırakıp, mücadelelerini gündeme getirir. Joyce Carol Qates'in dediği gibi: Jack London 'Yerçekimi'nin esas hikayesini belirlemişti: Hayatta kalmak. Bütün bu öykülerinde Darwin, Marks ve Nietzsche'nin yansımalarını görmek mümkündür. London'un hayatı incelendiğinde yazdıkları ile yaşadıklarının iç içe olduğu; büyük çoğunlukta yaşadıklarını, duyduklarını, tecrübelerini hikaye ettiğini görürüz. Onda yazı ve yaşam birbirinin aynası gibidir. Neredeyse yazmak için yaşamıştır denilebilir. Bir gezgin, serüvenci, avare olarak tüm yazı kaynaklarını buradan almıştır. Alaska'da altın arayıcılığı, Pasifik Okyanus'u aşarak Japonya'ya yolculuk, Rus-Japon savaşında savaş muhabirliği yapmış, bütün bunları eserlerinde işlemiştir. O da tıpkı Hemingway gibi bir serüven tutkunudur. İkisi de serüven odaklı yazmasına karşın Hemingway olaydan sonraki izleri, etkileri anlatırken, London bizzat olay anını anlatır. İkisinin de hayatının intiharla sonuçlanmış olması ilginçtir. Onun öyküleri klasik anlatıma yaslı, olay öyküsü olarak kurgulanır. Serüven, merak, heyecan duygularından beslenir ve çarpıcı sonlara ihtiyaç duyar. Vahşet, ölüm öykülerinin ana temasıdır. İnsanlar adeta birbirlerini yok ederek var olabilecekleri bir ortamda yaşarlar. Yaşanan hayat vahşi ve acımasızdır. Dinmek bilmeyen fırtınanın ortasında yiyecek ve sudan mahrum insanların canavarlaşmasını hikaye eder. Çetin, korkunç yolculuklara çıkan insanları anlatır. Hayatı kanla satın alan insanları, kana bulanan dünyaları... Onun öykülerinde sanki insanlar bir yere toplanmış, yüzlerini savaş boyalarıyla boyamış ölüme koşmaktadır. Herkes er ya da geç ölümle sınanırlar. Sert, acımasız yaşam koşullarında, cesaret ve korkaklığı, erdem ve fazileti örnekler. İnsanların kayıtsızlığı, merhametsizliği ve kapitalizmin zalimliğini öykülerinde ağırlıklı olarak işler. İnsanlar genel anlamda çıkarcı, menfaatçidir. Adaletin gerçekleşmesi umurlarında bile değildir. Kapitalizm ise her şeye para ve üretim açısından bakmaktadır. Kapitalizmin kontrolsüz ve saldırgan bir şekilde var olduğu 20. yüzyılın başlarında, Amerika gibi bir toplumda, sistemi, kapitalizmi eleştirmiş ve sınıf bilincinin yanında, sosyalist bir tutum takınarak öykülerinde; sınıf çatışmalarını, işçilerin ezilmelerini, sömürüyü, bozuk düzeni gündeme getirmiştir. Yaşadığı dönemin toplumsal adaletsizliklerini, haksızlıkları sert bir dille gözler önüne sermiştir. Jack London, soğuk savaş dönemine rast gelmemiş sosyalist düşünce ikliminde eserler üretmiş bir ABD'li yazardır. Ancak Amerikalılar onun siyasi düşüncelerini fazlaca önemsemezler. Dönem, sosyalizmin henüz tehlike olarak görülmediği bir zaman dilimidir. Vahşi kapitalizmin ilk görünümlerini, işsizliği, sınıf savaşlarını hikaye ederken zaman olarak bu anlamda şanslıdır. Eserlerine yansıyan sosyalist kimliği yakın dönemde olsaydı epey sorun yaşayacağı açıktır. 1950'lerdeki tüm dünyayı saran komünizm tedirginliğini, ABD'deki cadı avını o görmedi. Belki de bu sosyalist kimliğinden dolayı uzun süre ABD'de unutturulmaya çalışılmış, gençlik/macera hikayecisine indirgenmiştir. Kuşkusuz London dönemin tanığı olarak nitelikli öyküler yazmış, bir dönemi çağın en etkili olan öykü sanatıyla yansıtmıştır. Kitaba da adını veren Meksikalıda; Meksika'da devrim için gerekli olan parayı, hayatını ortaya koyarak, büyük bir mücadele sonrasında kazanan Rivera'nın insanüstü mücadelesi anlatılır. Meksikalı devrimciler bütün hazırlıklarını yapmış ama silah için beş bin dolara ihtiyaçları vardır. Bunu hiç beklemedikleri bir devrimcinin getireceğini söylemesi herkesi şaşırtır. Rivera bir boks karşılaşmasında kazanan tüm hasılatı alır sözleşmesiyle, ünlü bir şampiyonu yenerek silah parasını temin eder. Dönek öyküsü onun en güzel öykülerinden biridir. Öyküde kapitalizm, sömürü ekseninde; var olmak, yaşayabilmek için çocuk yaşlarından başlayarak çalışmak zorunda kalan işçilerin, insanlıklarından çıkarak nasıl makinenin bir parçası haline geldikleri anlatılır. Öyküde, bir işçiyle bir makinenin nasıl örtüştüğü örneklenir. Küçük yaşlardan başlayarak sürekli çalışan dokuma tezgahından daha fazla hareket eden kahraman artık; hareket etmek istememekte, dengesiz, tutarsız hareketlerle çıldırmanın eşiğinde dolaşmaktadır. Bu hastalık, sıtmadan, ateşlenmeden farklı bir hastalıktır. Artık yapacağın şey bellidir. Dokuma tezgahlarının gürültüsünün olmadığı yeni yolculuklara çıkmaktır. John demiryoluna gelir bir trene atlar ve vagonun içine uzanarak karanlıkta gülümser. Bu hem sömürüden uzaklaşmak hem de özgürlük ve avareliği seçmek demektir. Bu öykünün genç yaşta çalışmak zorunda kalan London'un hayatından kesitler olduğu bilinir. Tarihten Bir Yaprak öyküsünde, köle ve sahip daha doğrusu kapitalist ve işçi ilişkilerini incelerken; işçi sınıfının ancak okuma yazma öğrenerek bilinçleneceği, böylece sömürücülerin sonunun geleceği anlatılır. Kapitalistlerin ise hikaye anlatıcıları ile işçileri oyaladıkları belirtilir: Öte yandan, bu insanların okuma yazma öğrenme eğilimlerini kırmak, onları bu bakımdan doyurmak için, oligarşi, profesyonel hikaye anlatıcıları yetiştirmişti. Bu kişiler yönetici sınıftan aylık alıyor ve uygun hikaye ve mallar anlatmak yoluyla, işçilerin boş vakitlerini değerlendiriyor, onların kafalarını, yönetenlerin çıkarlarına uygun biçimde yoğuruyor, yönlendiriyordu. Çizginin Güney Tarafında; grev, sendika, sınıf bilinci, gösteri kelime ve kavramları etrafında sınıf ayrımcılığı ve mücadeleler gündeme getirilir. Jack London Vahşetin Çağrısı, Beyaz Diş, Deniz Kurdu, Martin Eden romanlarıyla bilinmesine karşın öykü sanatının iyi örneklerini de vermiştir. Mark Twain'den sonra bu türün dünyada tanınmasında, sevilmesinde öncülük etmiş; Amerikan yaşam tarzına muhalif duruşuyla da Dos Passos, Steinbeck gibi yazarlara yol açmıştır.


James Joyce'un bütün bir edebiyat serüveni neredeyse Dublin etrafında şekillenmiştir. Joyce, tarih ve siyasal görüşlerini, sanat algısını, dil arayışlarını Dublin kenti üzerinden kurgular. Dublin, onun öykülerinde, bir mekan, fon değil, her şeyin izahı için en temel başvuru kaynağı, bir öznedir. Dublin onda hayatı yaşanmaz kılan modernizmin tüm olumsuzluklarını simgelemektedir. Bir öykü kitaplığında bulunması gereken önemli kitaplardan biri de James Joyce'un İletişim Yayınları'ndan çıkan tek öykü kitabı Dublinliler'dir. Bu öykülerde Joyce şehrin sesini modern öyküye kazandırmıştır. James Joyce'un bütün bir edebiyat serüveni neredeyse Dublin etrafında şekillenmiştir. Joyce, tarih ve siyasal görüşlerini, sanat algısını, dil arayışlarını Dublin kenti üzerinden kurgular. Dublin, onun öykülerinde, bir mekan, fon değil, her şeyin izahı için en temel başvuru kaynağı, bir öznedir. Dublin onda hayatı yaşanmaz kılan modernizmin tüm olumsuzluklarını simgelemektedir. Joyce, yapıtlarında bu olumsuzlukları gündeme getirip bunlarla hesaplaşır. Öncelikle İrlanda'nın kültürüne, aile yapısına, papaz baskısına karşıdır ve bütün bunların da sanatını olumsuz etkilediğini düşünür: Sevgili aşkım, Dublin beni hasta, hasta, hasta ediyor. Başarısızlık, hınç ve mutsuzluk kenti. Dışında olacağım günleri bekliyorum, diyen Joyce, sonunda Dublin'den ayrılır ve yıllarca Avrupa'da sürgün yaşar. Ama bu sürgünlüğüne rağmen, ne o Dublin'den kurtulabilir ne de Dublin onu terk eder. Bütün yazdıklarını adeta Dublin belirler. Joyce hiç kuşkusuz yapıtlarıyla düşüncelerine, inançlarına göre Dublin'i yeniden yaratmak ister. Çünkü kalbi oradadır. Sürgünde geçen yirmi sekiz yıla rağmen onun Dublin hayali hiç sönmemiştir. Joyce, şehir anlatılarıyla pek çok şeyin ifade edilebileceğini düşünür. Ona göre, çürüyüşün özel kokusu ancak şehirleri anlatmakla mümkündür. Genel olarak İrlandalılık özel olarak Dublinlilik onun aracılığı ve yorumuyla edebiyat dünyasında yer bulur. Onun Dublin günün birinde yok olursa, benim sayfalarımdan yeniden yaratılabilir sözü boşuna değildir. Bu anlamda kuşkusuz onun eserlerinde kentin toplumsal, kültürel, tarihsel, mimari ve ekonomik yapısına ilişkin pek çok gönderme yer alır. Ama asıl ilgisi kentin sosyolojik yapısı, kültürel dokusu ve insanlarıyla birlikte oluşturduğu sestir: Dublin'in sesi. O daha çok bu sesle ilgilenmiştir. Joyce, öykülerinde; yaşamın zenginleştirici yanlarından uzak, bir karabasanı yaşayan, toplumun çeşitli kesimindeki insanları, hayattaki en doğal yanlarıyla ele alıp, Dublinli olmanın ve orada kalmanın neye mal olduğunu, bir portreler galerisiyle gözler önüne serer. Joyce, her ne kadar Dublinliler'de rahipler, gazeteciler, sanatçılar, siyasiler, memurlar gibi pek çok karakter/tip çizse de, bu insanların çıkışsızlığına, felç haline Dublin kentini de dahil eder. Taşralılık, dünya ufkunu görememe, dar görüşlülük, ufuksuzluk Dublin'in ve Dublinlilerin ortak paydalarıdır. Sokakları, barları, limanları, istasyonları bu suça ortak eder. Kilise kıskacı, fanatik milliyetçilik, dar görüşlü aileler, yaşanan olumsuzlukların en büyük sorumlularıdır. Dublin, öykülerde kötülük saçan bir organizma olarak çizilir. Baskıcı, otoriter çevresel/toplumsal yapı, yeniliğe kapalı papaz hakimiyeti, katı İrlanda milliyetçiliği, anlayışsız ebeveynler/aile, hayatı yaşanılmaz hale getirmektedir. Joyce bir anlamda çizdiği bu Dublin portresiyle, İrlanda'yı terk edişinin, sürgünlüğünün de gerekçelerini ortaya koymuş olur. Öykülerde, İrlanda'nın politik yaşamını, sanatsal durumunu, aile düzenini ağır bir şekilde eleştirir. Buradan özgür bireylerin hele bir sanatçının doğması imkansızdır. Kitapta onlarca tip çizse de tüm bunlar Dublin şehrinin konumunu ortaya çıkaran bir figür olmaktan öteye gidemez. Dolayısıyla kitabın gerçek karakteri bir şehir, Dublin'dir. Kitabın ilk öyküsü, Kızkardeşlerde felç metaforu üzerinden Dublin'deki bir rahibin ölümü anlatılır. İnmeden ölen Rahip Flynn biraz da Dublin'i simgelemektedir. Rahibin ölümü karşısında, çevrenin ölüm karşısındaki tutumları bir çocuğun gözünden anlatılır. Rahip kutsal çanağı kırınca bütün bir hayatı mahvolur. Rahibin bu küçücük olaydan hayat başarısızlığı çıkarması ve nihayetinde bunun ölümüne neden oluşu çarpıcı bir ironiyle anlatılır. Sanki böylece inandığı tüm kutsal şeylere ihanet etmiş, psikolojisi bozulmuştur. Geleneksel saplantıların, bağnazlıkların bozduğu insanlık durumları; çıkışsızlık, felç, tutsaklık metaforları üzerinden temellendirilir. İşte İrlanda hayatının gelip dayandığı yer burasıdır: ölüm. Bir Karşılaşmada okuldan kaçarak özgürlük arayan çocuklar, bir arazide sapıkla karşılaşırlar. Çünkü kaçış yoktur, Dublin'de her yer kuşatılmıştır. Araby, hayalleri öldüren büyüklerin dünyasına bir eleştiridir. Komşu kızına aşık olan çocuk, aşkını bir türlü itiraf edemez. Onun övdüğü Araby adlı mağazaya gitmek ister. Ama büyüklerin duyarsızlığı onun bu düşünü öldürür. Geç kalmıştır. Gözleri acıyla ve öfkeyle yanmaktadır. İrlanda böyledir işte, düşleri bile boğar. Eveline de kıstırılmış bir hayat yaşayan genç kızın dünyasına eğilinir. Annesi ölmüş, babası despot ve bencildir. Eveline, bu hayattan kurtulmak için sevgilisiyle Buenos Aires'e kaçacaktır. Böylece bu boğuntulu hayattan kurtulacaktır. Biletler alınmış, hazırlıklar yapılmıştır. Tam gemiye binmek üzereyken Eveline turnikelerden döner. Özgürlüğü seçemez, tutsaklığa mahkum olur. Pansiyonda, toplumsal baskı/ahlak bir yaşamı mahveder. Küçük Bir Bulutta yine Dublin'in körelttiği bir hayat anlatılır. Üzücü Bir Olayda hayatın şölenini reddeden yalnızlık tutkusu, bencillik mahkum edilir. Öyküde Dublin yine öznedir. Belki de tüm olumsuzlukların tek suçlusudur. Bir bankada kasadar olarak çalışan Mr. Duffy, bencil, kendini beğenmiş, duygusuz biridir. Okuyan, entelektüel, Mozart seven biridir. Dublin'in dışında bir yerde yaşamaktadır. Çünkü ona olabildiğince uzak durmak istemektedir. Burada Dublin'in yıldızlı gençliğinden uzak durur ya parkta yürüyerek ya da opera ve konsere giderek hayatını geçirmektedir. Ne arkadaşı, ne dostu ne de kilisesi vardır. Serüveni olmayan bir öyküdür. Konserde kocası kaptan olan bir kadınla tanışır. Sonra randevulaşıp parklarda dolaşmaya başlarlar. Mr. Duffy, fikirleriyle kadını ve tanıştığı kocasını etkisi altına alır. Bu düşünceleri niçin yazmadığını soranlara ise mevcut sanat ve toplumsal yapıyı eleştirerek bilinçli bir aşağılamayla neye yarar diye geçiştirir. Kadına ilişkin duygu geliştirirken, içindeki entelektüel ses bunu önler. Ona onulmaz yalnızlığını ihtar eder: Kendimizi veremeyiz diyordu o ses: biz ancak kendimizin olabiliriz. Kadın bir gece Mr. Duffy'un elini alıp kendi yanağına yapıştırınca Mr. Duffy çok şaşırır ve ilişkisini keser. Kadın da kitapları ve notaları kendisine iade eder. Mr. Duffy kendi sıkıcı hayatına yeniden döner. Kitapları, bankası ve park yürüyüşleri ona yetmektedir. Bir akşam gazetede terk ettiği kadın Mrs. Sinico'nun tren kazasında öldüğünü öğrenir. Kendini sorgulamaya başlar. Ama kendini haklı çıkarmak peşindedir. Birlikte yürüdükleri yollardan yürür, sesini kulaklarında hisseder. Niçin ölüme mahkum etmiştir onu? Hayatın şöleninden kovulmuş biri olduğunu düşünmektedir. Hayatında tek bir insan onu sever gibi olmuş o da hayatı ve mutluluğu esirgemiştir ondan. Suçluluk duygusuyla ne yapacağını şaşırır. Belleğinin ona söylediği gerçeklikten kuşkulanmaya başlar. Kitaplara, müziğin sesine hapsolmuş hayatsız yaşam onu mutsuzluğa taşımıştır. Öyküde Dublin tüm bu olumsuzlukların tek suçlusudur. Mr. Duffy ölmeden ölümü yaşayan biridir. Kimi eleştirmenler Mr. Duffy'nin, Dublin'de kalsaydı Joyce'un kendisini bekleyen bir kişiliği temsil ettiğini ileri sürerler. Joyce Dublinliler'de sade ve doğal bir anlatıma yaslanmıştır. Müzik, şiir ve görüntünün gücünden yararlanarak bir atmosfer yaratmıştır. Gerçi öykülerde küçük semboller, işaretler, metaforlar yok değildir; ama onun asıl amacı bütünlükten bir sembol üretmektir. Seçtiği her kişilik, kurum bu karabasanın bir tonu, bir temsilcisidir. Öykülerde özel süslemelere girişmez, her şey hayatta olduğu gibidir. Ama öyküye değer olanı seçişteki başarı, gün yüzüne çıkarılan insanlık durumu her şeyi izah eden bir manifesto gibidir. Küçük bir kupanın elden düşüşü; bir hayatı mahvetmeye de, bağnaz inancın mahkum edilmesine de yeter. Geç verilen bir para, gencin bütün hayallerini yıkabilir. Nietzsche saplantısı bir hayatı kaçırmaya/ıskalamaya neden olabilir. James Joyce'un Dublinliler'de gündeme getirdiği şehrin sesleri, modern öyküde bir imkan olarak günümüze değin öykülerde yankılanacaktır.