Fatih Balkış ve kitaplarıyla ilgili yazılan hemen her yazıda Thomas Bernhard'ın adı geçiyor, geçmeli de. Yazarın üslubu, tıpkı öteki kitaplarında olduğu gibi, Karaçam Ormanı'nda da handiyse Bernhard'ın metinleri üzerine bina ediliyor. Fakat bu, çiğ bir 'yerel şube' imgesinden çok, hiç tanışmadığı ustasından zanaatını adamakıllı öğrenmiş bir çırağı getiriyor akla. Fatih Balkış'ın adı okura yabancı gelmeyecektir. Fars, Yerçekimi ve Baht Dönüşü kitapları Can Yayınları tarafından basılan romancı, dört yıllık bir aradan sonra dördüncü romanını da çıkardı. Bugüne dek hep iyi işlerle karşımıza çıkan Kafka Kitap'ın, ilk Türkçe edebiyat örneklerinden biri olarak sunuldu Karaçam Ormanı'nda. Bu noktada İlker Aksoy'un ve eski editörüm Öykü Özçinik'in çabasıyla adeta diriltilen Cahide Birgül'ün isimlerini de anmak lazım... Türkçe edebiyat okurunun, bu vesileyle, Kafka Kitap'ı radarına almasını öneririm. Roman, Ekim ayının on altısında, PEN International'ın düzenlediği Karaçam Ormanı Buluşmaları'nın üçüncüsüne katılmak için yola düşen yazar-anlatıcının, söz konusu davet ve yıllar önce terk ettiği ülkesine böylelikle geri dönüyor oluşuyla ilgili bilinçaltı anlatılarıyla başlıyor. Esasında başlıyor demek doğru değil... Zira metnin tümü, yazar-anlatıcının bir zaman sonra karşısında olacak öteki yazarla yer yer konuşup yer yer susarak sürdürdüğü bir tür iletişim anlatısını çağırıyor. Ev sahibi konumundaki kadın yazar, hapse girip çıkmış, bu vasıtayla bir çeşit sürgüne mecbur bırakılmış ve kendini Karaçam Ormanı'ndaki bu sığınakta unutmuş. Issız orman köyündeki bu remote yaşamı istenir kılanın yalnızca politik meseleler olmadığı zamanla anlaşılacak ama daha mühimi, yıllar önce dışa-göçmüş davetli yazar ile ev sahibinin kaygı, korku ve heyecanları birbirlerinden çok uzakta duran iki paralel çizgi gibi görünecek. Ev sahibi yazarın Witold Gombrowicz saplantısı -herhalde yanlış bir ifade olmayacaktır- bir noktadan sonra romanın ana hatlarından biri haline geliyor. Öyle ki, uzun zamandır 'yazamadığı' Gombrowicz hakkındaki kitabın evrenini konuk yazara açıyor. Bir yazarın, henüz bitirmediği kitabından daha mahrem nesi olsun da paylaşsın? Bir yazara karşı yazar diyaloğu olarak sürmesini tahmin ettiğimiz metin, okuru, kendi sürgününün izini Gombrowicz'in günlükleri ile sürdüğünü anladığımız kadın yazarla yan yana yürüyen bir kulak olarak yazar-anlatıcının aktarım aracına dönüşerek şaşırtıyor. Okur nezdindeki bir diğer olası şaşkınlık, romanın hemen başında anlatılan Karaçam Ormanı Buluşmaları'nın detayıyla ilgili. Yazar-anlatıcı, bu buluşmanın sonunda içeride-dışarıda temalı bir metin üretmesi gerektiğinden bahsediyor. Bir de üçüncü bir yazardan... Aralarına sonraki sabah katılacak olan öbür yazar ve ev sahibesiyle bir hafta geçirecek. Anlıyoruz ki, ülkenin orta batısında olarak tarif edilen K. kasabası bir inziva ve kolektif üretim mekanına dönüşecek. Gelgelelim, kadın yazarın zihninden taşıp da gelen Gombrowicz'ten başka bir öbür yazar belirmiyor. Ve belki de gün bitmediğinden, yani o bir hafta geçmediğinden olacak, okur, elinden tuttuğu Karaçam Ormanı'nda adlı romandan başkaca bir içeride-dışarıda temalı metne rastlamıyor. Fatih Balkış ve kitaplarıyla ilgili yazılan hemen her yazıda Thomas Bernhard'ın adı geçiyor, geçmeli de. Yazarın üslubu, tıpkı öteki kitaplarında olduğu gibi, Karaçam Ormanı'nda da handiyse Bernhard'ın metinleri üzerine bina ediliyor. Fakat bu, çiğ bir yerel şube imgesinden çok, hiç tanışmadığı ustasından zanaatını adamakıllı öğrenmiş bir çırağı getiriyor akla. Bir çırak olarak yazar, Yerçekimi'nden bu yana yazdığı her metinde ustalığa bir adım daha yaklaşıyor. Türkçeyi apaçık, tüm imkanlarıyla kullanmanın yanında, zihnin odalarının kapısını birer birer aralıyor.


Emily Dickinson'a geçmeden önce kendi çocukluğumu ve bahçe hikayemi anlatacağım size... Macera olsun diye evden kaçıp gün batarken kimsenin ruhu duymadan döndüğüm çocukluk yıllarımda, bütün evlerin bahçeli olduğunu sanırdım. Neden, çünkü şanslıydım; oturduğumuz sakin mahallede bütün evler bahçeliydi, bizimki de. Evimizin ön tarafında güller ve başka kaprisli çiçekler yetişirdi. Mis kokulu hanımelleri, sümbüller, mevsimine göre kış gülleri, krizantemler. Saati gösterirken zamanın hiç geçmediği hissini uyandıran çarkıfelekler, tarafımdan icat edilmiş en saçma oyun olan parmak kapmacadaki oyun arkadaşlarım aslanağızları, yalnız kalmaya tahammülsüz unutmabeniler, bir kase su karşılığında size en güzel düşleri vaat eden yaseminler. Ayvasından eriğine, şeftalisinden narına meyve ağaçlarıyla ortancalar da vardı. Arkada, kömürlüğün hemen yanındaki avuç içi kadar işlevsiz alanıysa bana vermişlerdi. Demişlerdi ki, Burası senin, yeter ki ilgilen, temizle, sev. Bence esas bahçeyi rahat bırakayım, her akşam eve yüzüm gözüm kir pas içinde girmeyeyim diyeydi. Neden, çünkü apartmanın tek çocuğu olarak icat ettiğim oyunlar hep bahçede olmayı gerektiriyordu. Bir dönemimin gözdesi heykel yapmaktı; bütün gün çamur içinde debelenip eğri büğrü şaheserler yaratırdım. İlham kaynağım okuduğum masallardı. Mimarlıkla meşgul olduğumda taştan, çamurdan ve ottan evler, dükkanlar, fiyakalı köşkler hatta parklar yapmaya başladım. Gönlümde mutfak sevgisinin ağır bastığı bir dönem geldi sonra, bahçenin en manzaralı yerinde bir lokanta açtım. Köfteler çamurdan, sebze yemekleri otlardan, tatlılar çiçeklerdendi benim lokantamda. Oyun alanımı tırtıllarla, kelebeklerle, kuşlarla, kedilerle paylaşıyordum. Büyükler işe gidiyor ve ben her geçen gün bitkiler aracılığıyla doğumu, hayatı, sevişmeyi, mücadeleyi, acıyı, iyileştirilebilir yaraların güçlendirdiğini, iyileşmeyenlerin ölüm getirdiğini, ne ekilirse onun biçileceğini, araya hep ayrık otlarının karışacağını, can sıkıntısına sadece hayatın çare bulduğunu keşfediyordum. Alçakgönüllü bahçem küçüktü müçüktü ama benimdi! Şimdi iyi biliyorum: Bir çocuk, insan icatlarına karşı güçlü olmayı en çok tabiatın içindeyken öğreniyor. Tabiat dedikleri iki karışlık bir bahçeden ibaret olsa bile. Şair Emily Dickinson'ın da benim gibi bahçede büyüdüğünü yıllar sonra öğreniyorum. Emily Dickinson, botanik eğitimi almaya dokuz yaşında başlamış, bir yandan da bahçe işlerinde annesine yardım ediyormuş. On iki yaşının sonlarında Mount Holyoke'a gitmeye karar vermiş. Okulun kurucusu ve ilk müdürü olan botanikçi Mary Lyon, tüm kız öğrencilerini çevredeki çiçekleri toplamaya, incelemeye ve kurutmaya teşvik ediyormuş. Genç Emily bir herbaryum, yani kuru çiçek albümü hazırlamaya onun etkisiyle başlamış. Emily Dickinson'ın 66 sayfalık deri ciltli herbaryumunda, hayatı boyunca neredeyse hiç çıkmadığı Amherst bölgesinden toplanmış 424 çiçek yer alıyor. İhtimamla kuruttuğu bu çiçeklerle otları, baharın güzel çocukları diye adlandırıyor Dickinson ve sonra her birinin üzerine zarif mi zarif bir el yazısıyla adlarını yazdığı birer etiket tutturuyor. Eşsiz bir duyarlılık, titizlik ve emeğin ürünü olan herbaryum, bugün Harvard Üniversitesi'ndeki Houghton Nadir Eserler Kütüphanesi'nin bir parçası olan Emily Dickinson Salonu'nda korunuyor. Gelin görün ki, kurutulmuş çiçekler en küçük bir temasta parçalanabileceği için araştırmacıların bu albüme bakmasına ya da dokunmasına izin verilmiyor. Albümün Harvard Üniversitesi Yayınları'ndan çıkan tıpkıbasım kopyası da çoktan tükenmiş. Neyse ki bir süre önce bütünüyle dijital platforma aktarıldığı için bugün bu nadir eseri tüm güzelliğiyle inceleyebiliyoruz. Okuduklarıma göre Dickinson'ın bahçesi güzel ve bereketliymiş. Aileden gelen bir tutkuymuş bahçecilik onun için. Annesi -onun da adı Emily- incir ağaçlarına olan düşkünlüğü, önüne gelen yere incir ağacı dikmesiyle bilinirmiş. Abisi Austen da usta bir bahçıvanmış. Şairin bağ bahçe işlerindeki en büyük yardımcısıysa kız kardeşi Vinnie'ymiş.


Nabokov beş yıl çalışarak Puşkin'in 250 sayfalık manzum romanı Yevgeni Onegin'i Rusçadan İngilizceye çevirdiğinde ortaya 1500 sayfalık bir metin çıkmıştı. Uzun açıklamalarıyla dikkat çeken şerhli çevirinin hikayesini Nabokov sonradan bir makalesinde -ve bir şiirindeanlatmıştı, aşağıda okursunuz. Meraklısına minik bir tüyo: İngiliz düello kurallarının Rusya'da nasıl uygulandığını, bankacılığı, yahut da dağ kızılcığı ile bildiğimiz kızılcık arasındaki farkları bilmiyorsanız Puşkin çevirmeye sakın yeltenmeyin. Çağdaş edebiyatın büyük ustası Vladimir Nabokov, Çeviri Sorunları: İngilizcede Onegin başlıklı bir makalesinde, çeviri metinlerin tanıtımlarında rastlanan su gibi akıp gidiyor ifadesinin onu ne kadar hiddetlendirdiğini anlatıyor. Nabokov'a göre çeviri denen disiplini sulandıran bu türden ifadeler, erek metni bir gazete veya dergide tanıtma görevini üstlenen kişinin kaynak metinden tamamen bihaber olduğunu ve sırf okunabilir olması sebebiyle berbat bir taklide methiyeler düzdüğünü gösteriyor. (İngilizcede rhyme kelimesinin crime kelimesiyle kafiyeli oluşundan yola çıkarak serbest çeviri teriminin sadece ve sadece alçaklığa, tiranlığa hizmet ettiğini düşünen Nabokov'un gözünde bir edebiyat yapıtını ticari bir dille ve gereksiz uyaklarla şairaneleştirmek, bağışlanmaz bir cürüm.) Yazar açıklamalara da karşı çünkü en beceriksizce yapılmış çeviri, en güzel açıklamadan bin kat daha yararlıdır, diyor. Fikirlerini daha anlaşılır kılmak için de beş yılda tamamladığı şerhli Yevgeni Onegin çevirisini tamamlama sürecinde öğrendiklerini okurlarla paylaşıyor. Makalesinin ilk bölümünde, Puşkin'in 5551 dizelik manzum romanı Yevgeni Onegin'in neden çevrilmesi imkansız olduğunu anlatıyor. Temel zorluk, Puşkin'in Fransız şiir geleneğinden etkilenerek yazması ve Fransızca deyişleri ve dilsel kullanımları metne Rusça olarak yedirmesi. İkinci bölümde, Rus ve İngiliz poetikalarına dair bilgi veriyor. Amacı, Puşkin'in başyapıtının Rus şiir dizgesi içindeki yerini göstermek, bunu da Rus şiir dizgesiyle erek dil İngilizcenin şiir dizgesini karşılaştırarak yapmak. Rus şiirindeki gallisizmin benzeri bir yaklaşımın İngiliz şiirinde de görüldüğünü savunan Nabokov'a göre, Onegin özelinde bu karşılaştırma bir zorunluluk. Bu yüzden Puşkin'in Rusça yazdığı ve bolca gallisizm içeren bir eseri İngilizceye çevirecek kişinin, Marvell, Wordsworth, Pope ya da Byron gibi İngiliz şairlerin aynı ölçüde gallisizm içeren şiirlerinin de peşine düşmesi gerekiyor. Üçüncü bölümdeyse, Puşkin'in Puşkin olma yolunda hangi edebiyatçılardan beslendiğini öğreniyoruz. Gençliğinde Lamartine ve Stendhal'den çok etkilenmiş ama yaş aldıkça Boileau, Bossuet, Corneille, Fenelon, La Fontaine, Moliere, Pascal, Racine ve Voltaire'e yaklaşmaya başlamış. Ayrıca Lord Byron'ı zevk için Fransızcaya çevirmiş olsa da İngiliz ve Alman edebiyat geleneklerine hiçbir zaman fazla yakınlık duymamış, Shakespeare'in eserlerini bile hep Fransızca çevirilerden okumuş. Nabokov'a göre Puşkin, Onegin'de bolca gallisizme yer vermiş çünkü Fransız şiirinin büyük eserlerinin asıl Rusçaya aktarıldıklarında nefes almaya başladıklarını, işte o zaman özgün hallerinde olmayan türden bir hayatiyet kazandıklarını düşünüyormuş. Nabokov'un bir diğer önemli saptamasıysa Puşkin'in, Rus ya da Fransız şiir geleneklerinden ikisine de ait sayılamayacak kadar biricik bir şiir dilinin yaratıcısı olduğu... Dördüncü bölümde esas konuya geliyoruz. Nabokov, Onegin'i çevirmek konusunda temel stratejisini belirlerken zihnini, hangi büyük sorunun kurcaladığını açıklıyor burada: Bir çeviri, metni tam sadakatle aktarırken aslının biçimini, yani ritmini ve uyağını koruyabilir mi? Nabokov manzum bir metnin çevirisinde bunun mümkün olmadığı görüşünde. Stratejisini, salt anlamı aktarmak üzerine kurmasının sebebi de bu türden biçemsel eşdeğerliliğin asla elde edilemeyeceğini düşünmesi. Beşinci bölümde, Onegin'in eski çevirileri inceleniyor. Tiksinti uyandıran bir şairaneliğin gölgelediği önceki çevirileri kıyasıya eleştirirken Nabokov son derece açık ve net: Onegin, bugüne dek birçok dile yanlış çevrilmiştir. Fransızca ve İngilizce Onegin çevirilerini daha dürüst bulan Nabokov'a göre, uyak tutturma çabasındaki Almanca Onegin çevirileri, içlerinde en kötü olanlar. Genel olarak Puşkin çevirmenlerinin aşılmaz problemiyse, cahillikleri. Çevirmenin kaynak metinde yer alan bazı terimleri erek dile hakkıyla aktarabilmesi için 1800'lerin Rusya'sını çok iyi bilmesi gerekiyor. 18. yüzyıl Fransız şairlerini tanıması, Krilov'un fabllarını, Byron'un eserlerini, Jean Jacques Rousseau'nun Yeni Heloise'ını, Puşkin'in hayatını, Rus ilahilerini, dahası Rus ordusunun Avrupa ve Amerika'daki ordulardan farklı olan temel yapısını, bankacılığı ya da dağ kızılcığı ile bildiğimiz kızılcık arasındaki farkları, İngiliz düello kurallarının Rusya'da nasıl uygulandığını ve kuşkusuz Rus dilini bilmesi de şart. Nabokov'un 1964'te yayımlanan İngilizce Yevgeni Onegin çevirisinin başında, şairi ve eserini tanıtmış, ayrıca kendi uyguladığı stratejiyi birkaç makaleyle ayrıntılı bir biçimde anlatmıştı. Kitabın sonundaysa yoğun açıklamalar yer alıyordu. Yoğun derken abarttığımı düşünmeyin, tek bir dize için dört sayfalık yorumun yer aldığı kitap, bu şekilde toplam 1500 sayfaya ulaşıyordu. Çeviriyi okunması imkansız sözleriyle eleştiren Edmund Wilson, Nabokov'u cüretkar ve acayip bir dil kullanmakla, sado-mazoşistlikle, gereksiz yere sakar bir biçem kurmakla, ciddi yorum hataları yapmakla suçlamıştı. Eserin daha sonraki çevirmenlerinden Douglas Hofstadter ise, bu kargaşada insanın Puşkin'i arasa da bulamayacağını yazmıştı. Nabokov hayatının projesi saydığı çevirisini tamamladıktan hemen sonra New Yorker dergisine bir şiir göndermiş ve bir anlamda Puşkin'den özür dilemişti. Ben de yazımı, Hepsi diken, ama akraba senin gülüne, dizesinin, çeviride sadakatin doğasına ilişkin çok şey söylediği düşüncesiyle sonlandırırken, yaptığım bu harcıalem çeviri için Nabokov'dan özür dilemek istiyorum. Çeviri nedir? Bir tepside duran Solgun ve göz kamaştırıcı başı bir şairin. Papağanın çığlığı, maymunun gevezeliği, Ve ölülerin hunharca suistimali. O beş para etmez parazitler bile bağışlanır, Sen bağışlarsan eğer, ey Puşkin, Benim o hilebazca kurduğum stratejimi: Bir ağaç gibi uzanan gövdene sarılarak, Köklerine indim ben, oradan beslendim, Sonra yeni öğrenilmiş bir dilde, Taptaze bir filiz büyüttüm ve senin Bir soneye uygun sıraladığın dizelerini, Harcıalem bir düzyazı haline getirdim... Hepsi diken, ama akraba senin gülüne. Yansıyan kelimeler sadece titreşebilir, Şehrin ve sisin içinden akan bir nehrin Simsiyah aynasında eğilip bükülerek Şekil değiştiren ışıklar gibi. Ah, ele avuca sığmaz Puşkin! Azimliyim, Senin tırmığını almış, otların arasında Tatyana'nın küpelerini arıyorum hala. Başka birinin hatasını buluyorum, Kulak kesiliyorum şöleninde yankılanan seslere, Sekizinci Kanto'nun dördüncü kıtasına musallat oluyorum. Benim zorlu vazifem işte bu -şairin sabrıyla Alimin tutkusunu harmanlıyorum. Geriye sadece Anıtına düşmüş birkaç parça güvercin boku kalıyor.


Tim Parks, Yaşam ve Yapıt kitabındaki denemelerinde Charles Dickens'tan Haruki Murakami'ye, Çehov'dan James Joyce'a toplam yirmi yazarı ele alıyor ve bu ünlü yazarların eserleri ile hayatları arasındaki kesişimleri ortaya çıkarıyor. Kitap, yazar ve elbette okur arasındaki yaşam ve yapıt bağını oldukça anlaşılır ve incelikli bir şekilde ele almayı başarıyor. Tim Parks, Yaşam ve Yapıt kitabındaki denemelerinde Charles Dickens'tan Haruki Murakami'ye, Çehov'dan James Joyce'a toplam yirmi yazarı ele alıyor ve bu ünlü yazarların eserleri ile hayatları arasındaki kesişimleri ortaya çıkarıyor. Kitap, yazar ve elbette okur arasındaki yaşam ve yapıt bağını oldukça anlaşılır ve incelikli bir şekilde ele almayı başarıyor. ... elimizdeki romanın bir yazar tarafından hesaplanıp planlanarak yazıldığını bile bütünüyle unutabiliriz saflıkla. Ya da unutmuş gibi yapabiliriz. Roman sanatının kuvvetli özelliği, yazarı en çok unuttuğumuz anlarda onun metinde en çok var olmasıdır der Orhan Pamuk, Saf ve Düşünceli Romancı eserinde. Pamuk'un gayet güzel bir şekilde ele aldığı bu ikilem, kurmaca metnin okura sunduğu en büyük hazların da başında gelir. Okuduğumuzun tamamen uydurma olduğunu bilir ama bunu uyduranın da gerçek biri olduğunu ve ne olursa olsun kalemini en başta kendisine bir ayna olarak tuttuğunu da aklımızdan söküp atamayız. Kendine has, neşeli ve içten üslubunu Ben Buradan Okuyorum (Metis, 2016) kitabıyla daha öncesinde pek sevdiğimiz romancı ve eleştirmen Tim Parks'ın Yaşam ve Yapıt: Yazarlar, Okurlar ve Yazar-Okur Karşılaşmaları kitabındaki denemelerin de ana izleği tam da bu mesele. Charles Dickens'tan Haruki Murakami'ye, Çehov'dan James Joyce'a toplam yirmi yazarı ele aldığı denemelerinde Parks, bu ünlü yazarların eserleri ile hayatları arasındaki kesişimleri ortaya çıkarıyor. Romanlarındaki, öykülerindeki ya da tiyatro metinlerindeki karakterinin içlerine sızmış olan yazarların hayatları ile eserleri arasındaki bağın izini sürüyor. Çünkü bu sözlerine rağmen, ne şekilde olursa olsun, kurmaca metinlerin altında yatan otobiyografik öğelerden yazarın dünya görüşüne kadar farklı katmanların incelenmediği, bu tip eleştirel okumaların sadece akademik çalışmaların soğukluğu içerisinde kaldığı bir zamandayız. Yazarlar da okurlar da kuramsal yaklaşımların ve yorumlamaların oldukça gerisinde duruyor. Artık edebi bir metni, tek kelimeyle eleştirdiğimizi sanıyoruz çoğu zaman: İyi ya da kötü. Tim Parks, yazdıklarıyla yeniden eser-yazar-okur arasında bir köprü kurma niyetinde ve aslında bu bir davet olarak da okunabilir. Okur, yaşamın ve yapıtın arasındaki bağı görmeye başladıkça ve kendi öznel yorumlarını -belirli bir çerçeve dahilinde elbette- çoğalttıkça, kurmaca metinlerin aslında ucunda bir ölüm kalım meselesi olmayan ama ölüm kalım meselesi kadar mühim şeyler olduğunu tekrar hatırlayacaktır.


H. E. Bates'e göre, Sherwood Anderson, Amerikan kısa öykü tarihinde bir dönüm noktasıdır. O Avrupa yazın geleneklerine sırtını dönerek, Amerikan toplumuna uygun bir yazın anlayışını geliştirmiş, yavaş, dingin ve renksiz biçimine karşın devrimci bir yazar işlevi sergileyerek yazarları kendi iç dünyalarına ve doğallığa yöneltmiştir. Sherwood Anderson özellikle kendisinden sonra gelen Ernest Hemingway, William Faulkner, John Steinbeck, Scott Fitzgerald gibi yazarları derin bir şekilde etkilemesine rağmen her nasılsa takipçileri kadar öne çıkan, çok bilinen bir yazar olmadı. Anderson, daha çok yazarların yazarı olarak bilindi ve Amerikan öykücüleri için önemli bir yol açıcı görevi gördü. Kendinden sonrası yazarlar onun açtığı yollardan yeni yollar ve yönler bularak öyküyü zenginleştirip geliştirdiler. Amerikan tarzı hayat biçiminin, Amerikalı olmanın bütün özelliklerini onun öykülerinde görmek mümkündür. Amerikan ruhunu en iyi yansıtan yazarların başında o gelir. Bunu da kısa öykünün imkanlarıyla oldukça etkili bir şekilde gözler önüne sermiştir. O kendi halkını, özellikle kasaba halkını, taşrayı anlatmayı seçmiştir. Onun yaklaşımına göre; bir yazar kendi döneminin insanlarını, kendi çağını, zamanını, anlayışını yansıtmalıdır. Bir edebiyat eserinin yaşayabilmesi için sadece büyük bir incelikle yazılması yetmemektedir. Aynı zamanda bir gerçekliğe de işaret etmesi gerekir. Çünkü Dostoyevski hep kendi döneminin insanlarını, onların hayatlarını yazmıştır. Bunun için de zamanın gerçeklerinden yola çıkar. Ona göre, Amerikan ulusu kendini sanayiye, gelişmeye adamıştır. Ne var ki ne sanayi kasabalarında ne de büyük sanayi şehirlerinde güzellikten bir eser vardır. Anderson işte bu dünyayı anlatmak gerektiğini düşünür. Bu yavanlık, çirkinlik de olsa bununla yüzleşmek gerekir. Mark Twain elbette; ormanlardan, ırmaklardan söz edecektir. Ama şimdinin Amerika'sının baskın hayat tarzı işçilik ve gerçeği ise sanayileşme olgusudur. Günümüz yazarın yapması gereken bu dünyayı anlatmaktır. Amerika yaşam tarzının ortak değerlerini araştıran, tartışan, hikaye eden Anderson, yaşanan eksiklikleri, yanlışları ve yabancılaşmayı gündeme getirmiştir. Gerek kapitalistleşme sürecinde yaşanan sıkıntılar, gerekse ulusal değerlerin aşınması onun konuları olur. Tam da burada insanlar yaşamın özünü, yaşam macerasını ve insani değerleri kaybeder. O da öykülerinde bu yabancılaşmanın, yalnızlığın arkasında yatan değer aşınmasını örnekler. Öykülerinde Amerikan hayat tarzını idealize etmekten öte tıkanan, yürümeyen yanlarına değinir. Baskı altında kendini ifade edemeyen insanların dramına, açmazlarına yönelirken başkalarını anlamanın önemine işaret eder. Winesburg, Ohio kitabı yayınlandığında yoğun bir ilgiyle karşılanır. Kimi kasaba hayatını kötülediği, küçümsediği için eleştirir kimi de cesur ve içten bakışı için alkışlar. Öykülerde tümüyle çıkışsız, tedirgin, yalnız insanların dünyasına eğilir. Kasabada yaşayan bu insanlar için hiçbir çıkış yoktur. Bu insanlar birey olarak kendilerini var edebilecek ortamdan yoksundur. Hayat tekdüze, sıkışmış ve bunaltıcıdır. Öykülerin en temel özelliği sıkıntının, boğuntunun bir insanın nasıl değişmez bir kaderi olduğunu ustalıkla anlatmasıdır. Toplumun kendini bilinçsizce baskı altında tuttuğu, rüyaları, arayışları, kendi olma gücünü yok ettiği hikaye edilir. Mutsuzluklarının nedeninin bu baskı olduğu aktarılır. Oysa insan baskı altında tutulursa hastalıklı haller baş gösterir ve insan ucubeye dönüşür. Herkesin kendisinin haklı olduğuna inandığı bir toplumsal yaşam paylaşmayı değil yalnızlaşmayı doğurur. Bu baskı, insanları ruhsal, cinsel sorunlara, hastalıklı hallere sürükler. Kitabın kahramanı George Willard üzerinden, kasabanın boğucu havası, toplumsal baskılar ve kasabanın rüyaları öldürüşü hikaye edilir. Kitaptaki öyküler seriyaldir ve roman olmaya yatkın yapısal özellik gösterir. Aynı kahraman, aynı mekanlar ve aynı atmosfer. Ama Anderson bunu öyle bir düzenler ki her öykü neredeyse birbirinden tümüyle bağımsız bir vurgu, işleyiş ve bitişi yansıtır. Bu öykülerde birbirleriyle iletişime geçemeyen, daha çok kendi doğruları içine gömülmüş, yabansı, yalnız ve dışarıdaki insanlar anlatılır. George Willard tüm kasaba yalnızlarının gelip çarptığı, dert döktüğü kişidir. Çünkü bir gazete muhabiridir ve otelleri bulunmaktadır. Bu insanlar adeta yazamadıkları hikayeleri, hayatları ve kasabanın insanlara yaptıklarını ona emanet ederler. Anlatıcı da sanki bu emaneti yerine getirmektedir. Kasabanın bu insan öldüren atmosferi kitapta dile gelir ve bu yalnızların kasabayla iç içe dramları hikayeye dönüşür. Ucubeler Kitabı, kitabın en güzel öyküsüdür. Görmüş geçirmiş bir yazar küçük bir düş görür ve burada bir yığın ucube vardır. Sonra ucubelerle ilgili bir kitap yazar: Başlangıçta dünya gençken pek çok fikir vardı ama gerçek diye bir şey yoktu. İnsan gerçekleri kendi yarattı; her gerçek pek çok belirsiz fikrin bileşimiydi. Dünyanın her yanı gerçekle doluydu, hepsi de güzeldi. Erdenlik gerçeği ile tutku gerçeği, varsıllık gerçeği ile yoksulluk gerçeği, tutumluluk ile hovardalık, ilgisizlik ile özveri gibi yüzlerce gerçek vardı, hepsi de güzeldi. Sonra insanlar geldi peşinden. Sırası gelen, gerçeklerden birini kapıveriyordu; en güçlü olan bir destesini birden kapıyordu. İnsanları ucubeleştiren gerçeklerdi. Bu konuda yaşlı adamın oldukça işlenmiş bir kuramı vardı. O sanıdaydı ki, bir insan gerçeklerden birini kendine alıp ona gerçek dediği, hayatını da bu gerçeğe göre yaşamaya çalıştığı an bir ucube olup çıkar, kucakladığı gerçek ise yalan haline gelir. Öykü; insanın takıntılarını, gerçek diye yaşadıklarını nasıl hayatın tek gerçeği kabul ettiklerini, kendileri dışında bir gerçek kabul etmediklerini mükemmel bir şekilde aktarır. Anderson'un kısa öykülerinin planını özetlemek hiçbir zaman tam mümkün değildir; çünkü olayları doğal ardışımları içinde sıralamazdı. Ona göre insan yaşamı belirli bir ögeden yoksundu ve birçok gevşek, bağlantısız ögeden oluşuyordu. Kısa öykülerinde bu biçimsizlik duygusunu yansıttığında yayıncılar ilk başta buna karşı çıktılar, dahası öykülerini dergilerinde yayınlamaktan vazgeçtiler. Ancak Anderson, öykülerinin yapısını kuvvetle savundu. Çoğu çağdaşı gibi, yazın biçiminin hayatın gevşek biçimini yansıtabileceği kanısındaydı. Hayat düzgünce planlı olmadığına göre, romanda öyküde açık seçik bir planın bulunmayışı bu algıyı verebilirdi. Ona göre hayat, son derece güçlü dramatik ve anlamlı birtakım anlardan oluşuyordu. Amerika'nın Orta batı yöresindeki bir kasabanın sıkı bir toplumsal panoraması olan Kasabamız, Amerikan hayat tarzı üzerine etkileyici bir eleştiridir.


Kendimi bildim bileli kelimelerle uğraşıyorum. Kelimelerle uğraşmayı sevdiğimi ilkokulda keşfettim. Şen şakrak bir çocuktum ve yaptığım şakaların çoğu, kelime oyunları üzerine kuruluydu. Kimi zaman kelime oyunlarım o kadar dolaylı olurdu ki onları açıklamak zorunda kalırdım. Tabii esprinin esprisi kalmazdı o zaman da. Fakat benim için kelime sadece oyun demek değil elbette. Kelime insan olmanın gereği, insana ait bir şey. Yuhanna İncil'i Başlangıçta söz vardı diye başlar. Bu söz Arapçaya, Başlangıçta kelime vardı. diye çevrilir. Kur'an-ı Kerim'de kelime Allah'ın kelamı, Kur'an, Allah'ın vaadi, hikmet, din, müjde, kanıt, hüküm, vahiy gibi pek çok anlamda kullanılır. Yani kelime çok fazla açımlanabilecek, deyim yerindeyse çok boyutlu bir sırdır. İlkokulu memleketin ücra bir köyünde okudum. Çoğu zaman öğretim yılının büyük bir kısmı öğretmensiz geçerdi. O nedenle ilkokul yıllarında gerçek anlamda kitapla tanışamadım. Kitaplarla tanışıklığım, yalnızca birkaç ders kitabıyla sınırlıydı. Sonra İmam Hatip okuluna devam etmek üzere şehre gittim. Ders kitapları dışındaki kitaplarla tanışmam bu yıllara rastlar. Okul kütüphanesinde Ömer Seyfettin'in öykülerini okuduğumu hatırlıyorum. Ve Aziz Nesin'den Fil Hamdi'yi. Bu kitabı o kadar çok sevmiştim ki iki üç kez okudum. Ancak ortaokulda edebi okumalarım çok sürmedi. Bizim zamanımızda kurgusal okumalar küçümsenir, boşa vakit geçirmek olarak görülürdü. Daha ziyade Seyyid Kutub, Mevdudi, Muhammed Kutub ve daha geç bir aşamada Ali Şeriati okuyorduk. Bununla da kalmıyorduk; İslam, sosyalizm ve kapitalizmi karşılaştıran pek de derinlikli olmayan düşünce kitaplarını okuyorduk. Az da olsa Hasan Hanefi ve Cabiri okumalarım, daha sonraki bir döneme rast geldi. Şimdi geriye baktığımda söz konusu düşünce kitaplarını okurken edebiyat ilgimin hep canlı kaldığını fark ediyorum. Lise yıllarımda Steinbeck'in Gazap Üzümleri'ni, Hemingway'in Silahlara Veda'sını birkaç kez okudum. Gazap Üzümleri'ni her okuyuşta gözlerim dolardı. Yazar ve kitap saplantım yok. Kusursuz yazar olmadığı gibi kusursuz kitap da yok gibi geliyor bana. Bu nedenle son derece fikri hür, okuması hür bir okur olduğumu sanıyorum. Ama sevdiğim bir metni pek çok kez okuduğum da olur. Sanırım bu, okuyucu olarak metinle birlikte yarattığımız anlamın çoğalmasıyla ilgili. Anlamı çoğalttıkça metni yeniden var ediyoruz ve daha önce okuduğumuz metni yeni bir metinmiş gibi bir daha okuyabiliyoruz. Ya da aynı metinde yeni anlamlar keşfediyoruz. Özellikle iyi bir şiir okurken bunu yaşadığımızı düşünüyorum. Bir eseri çevirmeye başlamadan önce o eserle bağ kurmaya çalışırım. Bu bağ oluşmuşsa zaten içimdeki çeviri canavarını durduramam. Bir an önce çeviriye başlamak için sabırsızlanırım. Fakat yine de kendimi tutar, çevireceğim metindeki muhtemel zorlukları kestirmeye çalışırım. Metnin üstünde notlar alırım. Çevirdiğim metnin yazarını tanımıyorsam mutlaka diğer kitaplarını da karıştırır, hakkında yazılanlara göz gezdiririm. Sonra çeviri aşaması gelir. Bu süreç kitaba göre kimi zaman hızlı kimi zaman yavaş ilerler. Çeviri bitince bir iki kez kendim okurum. Çevirdiğim metni, çevirdiğim dile doğru aktarmış mıyım diye bakarım. Kaynak dil ile hedef dil arasında bir elçi gibi hissederim kendimi. Mesaj doğru aktarılmazsa elçinin kafası koparılacakmış gibi hisseder, telaşlanırım. Sonra mümkünse edebiyattan anlayan birine okutmaya çalışırım. Bu konuda şanslıyım. Evde bir şair var: Elçin Sevgi Suçin. Eşimle birbirimizin ilk okuyucularıyız. Bundan dolayı yayınevlerine genellikle temiz metinler göndeririz. Arapçayla uğraşmak başlı başına zor bir iş. Ne İsa'ya ne Musa'ya yaranırsınız. Kimileri Arap'ın edebiyatı mı olur? diye dudak büker, kimileri de sizden hep ahlak merkezli steril metinler çevirmenizi bekler. Yani kimileri elitist yaklaşımlarla Arap edebiyatına mesafe koyarken kimileri de şurası erotik olmuş, burasını camiamız kaldırmaz gibi gerekçelerle önyargılı davranır. Oysaki bana göre, sağda olsun solda olsun zihne sınır getiren hiçbir yaklaşımın edebiyata faydası olmaz. Böyle bir ortamda edebiyat gelişemez. Bütün bu önyargılara rağmen son yıllarda Arap edebiyatına, her eğilimden yayıncıların ilgi gösterdiğini görmek beni sevindiriyor. Kuşkusuz bu değişimde Arapçadan yapılan başarılı çevirilerin payı büyük. Türkçe ile Arapça arasında çeviri problemleri, tahmin edilenin aksine Batı dillerine kıyasla daha fazladır. Arapçanın yapısından kaynaklanan problemler olduğu gibi, Türkçe ile Arapça arasındaki farklılıklardan kaynaklanan problemler de var. Biraz açarsam; ortografik olarak dini metinler dışındaki Arapça yazılarda ünlüler yani harekeler kullanılmaz. Arapçayı yabancı bir dil olarak öğrenen kişi için bu durum, önemli okuma zorluklarını da beraberinde getirir. Doğru okuyamadığınız metni doğru da anlayamazsınız. İkinci husus da Arapçanın, iki dilli bir dil oluşudur. Standart Arapça ile pek çok Arap diyalekti iç içe, birlikte yaşar. Türkiye'de Arapça öğrenen birçok insan Arapçanın bu sosyodilbilimsel özelliğini ya inkar eder ya da görmezden gelir. Arapça öğreten kurumlarda diyalekt öğretimi ya programlara entegre edilmemiştir ya da zayıftır. Bu durum çevirmen adayının, öğrendiği dilin yerel ve kültürel unsurlarını alımlamasını geciktirir. Akademik çalışma alanım olan Arap edebiyatını klasiğiyle, moderniyle bir bütün olarak görüyorum. Nitelikli metin eskimez. Yeni olsun eski olsun, her okuyucu metni, entelektüel ve estetik birikimi ve duyuşu oranında alımlar. Üstelik yeni ile eski sıkı bir etkileşim halindedir. Mesela İbn Hazm'ın Güvercin Gerdanlığı ile Muhammed Bennis'in Aşkın Kitabı birbiriyle çok ilişkilidir. İbn Hazm'ı okuyan biri, Bennis'in metnine daha fazla nüfuz edebilir. Aynı şekilde klasik Arap şiiri bilginiz olmadan Adonis'in, Mahmud Derviş'in, Nizar Kabbani'nin metinlerine layıkıyla nüfuz edemezsiniz. Metinler arasındaki bu gelgitleri yakaladığımda her şeyden önce bir okuyucu olarak haz alıyor, heyecan duyuyorum. Octavio Paz'a göre özgün metin yoktur. Her metin başka metinlerden aktarılır. Dolayısıyla yazdığımız ve okuduğumuz her şey çeviridir. Çeviri dediğimiz şey ise zaten bir çeviri olan başka bir çevirinin çevirisidir. Bu yaklaşım, edebiyat çevirmenini, kopyalayan bir konumdan yazar konumuna yükseltir. Çevirmen, bu anlamda belki de gölge yazardır. Sadece yazar olmakla da kalmaz, aynı zamanda eleştirel bir okur ve sahici bir editörden önce kendi metninin editörüdür de. Çevirmenin yaratıcılığı bütün bu aşamalar boyunca asıl yazara eşlik eder; ancak onun yaratıcılığı yazarın yaratıcılığıyla sınırlanır. İşte burada da asıl yazardan ayrılır. Yazarken ve çevirirken şelale sesi, kuş sesleri, deniz dalgası gibi doğaya ait sesler dinlemeyi tercih ederim. Bu yazıya daha fazla odaklanmamı sağlar. Dünyanın her köşesinden otantik müzikleri severim. Yıllar önce Yurtdışı Türkler Başkanlığı adına burslu öğrencileri belirlemek üzere Erbil'e gitmiştik. Orada Li Dine adında bir grup keşfetmiştim. Onların yaptığı müzik gibi yerel ile evrenseli sentezleyen müzikleri hep çok sevmişimdir. Mağrip ülkelerinde yaygın olan Rai müziği, Nusret Ali Khan'ın qawwali'si gibi yerel unsurlar barındıran müzikleri de çok severim ve dinlerim. New Age, country, caz gibi türler de ilgimi çeker. Ama diğer müzik türleri konusunda da katı değilim. Kulağıma hoş gelen müziği dinlerim. Karantina sürecinde Yedi Askı Şiirleri'ni, muallakaları çevirdim. Bugün Arapların dahi anlamakta güçlük çektiği bu metinleri Türkçede yeniden var etmek benim için farklı bir deneyim oldu. İslam öncesi Arap şiirinin ne kadar da keşfedilmemiş bakir bir alan olduğunu fark etmeme de vesile oldu. Öte yandan çok zengin bir Suriye öykü antolojisi hazırlıyorum. Ve tamamlanmayı bekleyen pek çok telif ve çeviri eser, benden özel ilgi bekliyor.


Vazgeçebileceğimizi değil de tercih edebileceğimizi düşünmek ne kadar aldatıcı? Her şeyden umudunu yitirmiş birini görüyorsanız belki hırslarına belki beklentilerine küsmüştür ama en çok da bir tercih yapabileceğine inanmıştır. İnsan en çok tercih edemeyince anlamını yitiriyor olmalı vazgeçince değil. O yüzden vazgeçebileceğimiz şeylerin ne kadar fazla olduğunu görünce dehşete kapılıyoruz. Sonu gelmiyor. Bir münzevi gibi yaşamayı düşünsek bile bu ne tuhaf ki vazgeçişlerin sonu olmuyor. İşte bu noktada vazgeçişlerin en esaslısının tercih edememek olduğunu kavrıyoruz. Uçurumun dibinde daha düşecek yerin olmaması gibi... Oradan daha aşağısı yok. Soruların da sonu olmalıdır. İnsan, tercih edebilir bir varlıktır. Daha doğrusu tercih edebileceği yanılgısına inanmaya devam ettiği sürece. Çoğumuz buna umut etmek diyor. Bir yanılsamaya bir başka yanılsamayla karşılık vermek gibi. Yazmak, işte tam da bu yanılsama oyununu oynamak olsa gerek. Bir şarkı bestelemek, bir heykel yontmak, bir roman kaleme almak... Bunların hepsi bir kader çizgisi... Başka ne olabilir ki? Olsa olsa iki nokta arasında sanılandan farklı koordinatlara sahip milyonlarca çizgiden yalnızca birkaçı. İki nokta arasındaki bu çizgilerden söz ederken algoritmaların karmaşasının daha karmaşığı nedir diye düşünüyorsunuz. Aklın kaosu elbette... Tüm bunların ötesinde Doğu anlatılarının hemen hepsinde yazıcının adı yerine bir takma ad hatta bazen halk anlatılarında olduğu gibi sonradan bu ad bile yerini bir belirsizliğe bırakır. Binbir Gece Masalları da böyle değil mi? İster Pança Tantra ister Elf Leyle va Leyle diye bilinsin. Her anlatıcının yeniden yazdığı, yeniden anlattığı bu sonsuz masalda isimden bile vazgeçiş bizi sarsar. Ya sonuncusu?.. Onlar, bir hikayeyi hem yazıp hem yaşayanlar... İşte bunlardır hem vazgeçip hem de tercih edebilenler... Vazgeçtiklerinin dışında da bir tercihleri olduğunun farkında kendi isimlerini yok sayanlar... Yoklukla var olmanın menzilindeler... Tercihin tersten okunduğunda bir Hicret olduğunu bilenler... İsterseniz bunlardan kendinize bir yer beğenebilirsiniz... Yahut beğenmeyebilirsiniz de... Ne tuhaf değil mi? Her seferinde hatta her an değişebilecek, dönüşebilecek bir mesafemiz ve bakışımız var.


Ruhunuz... Bu alemde, hangisi? Yalnız, tek, ayrı, başka, eşsiz, kayıp, yabancı... Çok defa iç sesimiz dış sesimize senkronize olamaz da duyumsarız bu kayıp hallerinden birini. Yalnızlığımız kadar ikna olup yarımlığımıza, asla olmadığımız o zamanı, o mekanı, o insanı ararız. Yahut ait hissetmediğimiz tüm zamanların, mekanların ve insanların tam ortasında niçin orada olduğumuzu soran dünyanın en karadelik sorusuyla göz göze geliriz. Öyle tekinsiz, bilinmez ve rahatsız edici bir sorudur ki bu. Ya o karadelik sorunun içine düşecek ya da bildiğimiz ve hep yaptığımız şeylerin konforunu seçeceğizdir. İnsan niçinin içine hakikatle düşerse başka hiçbir eylemi yapamaz hale gelir çünkü. Kaçarız o heyuladan. Bir meczubu kovar gibi öteleriz fikrimizden onu. Kovarız ve hep bildiğimiz o konforlu bölgeye sığınırız. Bazen de ruhumuzun çağrısının peşine düşmeye cesaret edip ait olacağımızı düşlediğimiz O Beldeye sürükleniriz. Ruhun ait olduğu yere iltica edişidir bu. Peki ya ait olamadığımız şey zamansa? Şimdiye ait olamadığını anlayan ruh nereye gitsin? Ait olduğu aleme... Ait olduğu aleme gidecek olan düşünün mültecisi, dünyanın müntehiridir belki de. Bazen bir çift göz gibi peşine takılırız bir çift sözün. Zihnimize kazınan bir çift bakış gibi zihnimizde yankılanır o bir çift söz. Nerval'in peşine o bir çift sözün keşfi yüzünden takılmıştım ben de. Üstelik bambaşka bir sokakta. Orhan Pamuk'un en sevdiğim romanı Masumiyet Müzesi'nde: Fransız şair Gerard de Nerval'in bir kitabını okudum. En sonunda aşk acısından kendini asan şair, hayatının aşkını sonuna kadar kaybettiğini anladıktan sonra, Aurelia adlı kitabının bir sayfasında, bundan sonraki hayatın kendisine yalnızca kaba oyalanmalar bıraktığını söyler dediği yerde. Pamuk, Nerval'e olan ilgisini kahramanı Kemal'e bahşederken bir aşk acısı boşluğundan arta kalan hissi de betimlemiş oluyordu: Güzelliğinden ya da kendimi çok yakın hissettiğim hareketlerinden ve teninden sızan bir ışık, bana dünyanın gitmem gereken merkezinin onun yanı olduğunu hatırlatıyordu. Geri kalan yerler, kişiler, meşgaleler kaba oyalanmalardan başka bir şey değildi. Pamuk'un Nerval'e tek göndermesi bu değildir. Nerval'in büyük aşkı Jenny Colon, Masumiyet Müzesi'nin başkarakteri Füsun'un çalıştığı Nişantaşı Şanzelize Butik'te ithal bir çanta markası olacaktır. Annesi iki yaşındayken ölen bu yüzden onun yüzünü dahi bilmeyen, ömrü boyunca tüm kadınların yüzünde annesini arayan ve bu kayıp anne imgesini çağrıştıran kadınlara aşık olan Nerval'in ideal imgesine karşılık düşecek bir yüz çıkar bir gün karşısına. Tombul, anaç görünen ve asla femme fatale olmayan bir tiyatro oyuncusudur bu: Jenny Colon. Nerval bu anaç kadından tıpkı Dante gibi ilahi bir güzellik, tanrısal bir aşk, bir Beatrice çıkarır. Aurelia kitabının mülhimi olur. Her yerde ölüyor, ağlıyor ve acı çekiyor ölümsüz annenin yüzü der Aurelia'da; fakat bir bölümünde sevdiği şeyin bir kadın değil bir imge olduğunu da kendine itiraf ederek. Onsuz her şeyi boş görecek denli uzaklara, varılmayana aşık bir ruh, neyse ki ikinci yaşamı olarak gördüğü düşlerinde avunabiliyordu. Düşler onun hem varışı, hem kaçışıydı. Aurelia'da bunu itiraf etmişti: Yaratığı yaradana yeğledim, aşkımı ilahlaştırdım ve son iç çekişimi İsa'ya adayan pagan ayinlerine uygun bir şekilde taptım. Bir yapıtına La Boheme Galante adını veren, Theophile Gautier'le beraber İki Centilmenin Aşk İtirafları diye kitap yazar fakat hiçbir zaman çapkın bir salon beyefendisi olamaz. Nadar'ın portresi de aşikar edecektir ki o kaybettiği aşkının nişanı yüzünde, hüzünlü bir adamdır. Ben senin gökyüzüne ait değilim. Beni bekleyenler bu yıldızda. Onlar senin ifşaatından önce vardılar. Onlara katılmama izin ver, çünkü sevdiğim kadın onlara ait ve biz oraya geri dönmeliyiz diyen Nerval 1800'lerin Paris'inde bir Orpheus ve Eurydike hikayesi yaşar. Nerval üzerine Türkçede en iyi biyografik kitaplardan birini yazan Erdoğan Alkan, Düş Gezgini kitabında ilginç bir mukayese yapar. Burada ve şimdiye ait olmak istemeyen, ruhu başka zamanlara ait Rimbaud'nun şiirlerinde geleceğe yöneldiği, değiştiremediği yaşamaya eklemlenemediği, Baudelaire'in fizikötesine, alegoriler içinde kaybolduğundan da bahis açarak Nerval'in geçmişe kaçtığını söyler. Mısır, Yunan, Sümer, Roma uygarlıklarına, efsanelere, mitolojilere, masallara saklanır. Ölüler Irmağını aşan Orphe, Filistin Tanrısı Belus, Fenikelilerin Tanrısı Dagon'un oğlu olup; burada ve şimdide asla teskin olamayan ruhunu başka alemlere kaçırır. Düş ile gerçeği birleştirip Sürrealizm'i doğurtan, şairliği, oyun yazarlığı yanında seyyah da olan gerçek bir düş gezgini olan bu ruh Yazık! Her şey ölecek demek ben ölürsem! der. Balzac, Alexandre Dumas, Victor Hugo'larla aynı Paris'te dolaşan, Proust, Baudelaire, Rimbaud, Mallarme, Apollinaire ve Ahmet Hamdi Tanpınar, Attila İlhan, Cahit Sıtkı Tarancı'ya mülhem olan, Umberto Eco'nun yaza yaza bitiremediği bu ruh; ait olduğu yere, zamana ve ruha erişmek düşüyle belki kendini bir sokak lambasına asar. Cebinde Aurelia kitabının son sayfası olduğu rivayet edilir. Onu görmeye gelen şairlerin, asılmış bedeni karşısında saygı duruşuna geçtiği söylenir. Polis kayıtlarına geçer gibi yazılmış ölüm haberi bile bir şiirle olur: Ahmet Oktay'ın Morg Kaydı şiiri ile. Gerçekliğin kıyısına vurmuş bir ölüm ile rüyalarına sarılmıştı belki de. Onu her ne kadar boynundan tutan bir sokak lambası olsa da, dünya yine de çekiyordu kendine. Hazindir ki bu çekim ile uzaklaştı dünya gerçekliğinden. Uzaklaştı ve kaybettiği tüm rüyaların ve dünyanın tüm masallarının peşinde, düşünün mültecisi oldu.


Ses ve Öfke, Kurtar Halkımı Musa, Abşalom Abşalom, Döşeğimde Ölürken, Çılgın Palmiyeler ve daha nicesinin yazarı William Faulkner, kalemini polisiyenin karanlık sularına daldırmayı da ihmal etmemiş. İki Hamlede Zafer toplam altı öyküden oluşan bir polisiye. Kitaptaki öykülerin beşi, daha önce Türkçeye çevrilmiş ve kitap olarak yayımlanmış. Kitaba adını veren İki Hamlede Zafer ise ilk kez okuyucuyla buluşuyor ve diğer kısa öykülerin aksine hacim olarak novella denilebilecek ölçüde uzun. Güneyin, ufku bulanıklaştıran bitmek bilmez sıcak öğlelerinde, dev meşe ağaçlarının gölgelediği Yunan Uyanışı stili evinde yazı masasına kurulmuş, mısır koçanı piposunu çok sevdiği Dunhill My Mixture 965 tütünle doldurmuş, daktilosunun tuşlarına basan bir adam vardı; William Faulkner. Edebiyat tarihinin nevi şahsına münhasır yazarlarından Nobel ödüllü Faulkner, yaşadığı coğrafyanın ıstıraplı, bazen tiksindirici, tuhaf, kimi zaman ürkütücü hikayeleriyle öylesine hemhal olup kalemini o denli ustaca kullanmıştır ki, anlatıları okuru sarıp sarmalamakla kalmaz, bir girdap gibi içine çekip boğmaya, eritmeye, kendinde yok etmeye ve artık o hikayenin içinde yaşamaya mahkum kılar adeta. Faulkner 1897'de dünyaya gelmiş, iki tane cihan harbi görmüş, Büyük Buhran'ı yaşamış, Hollywood için senaryolar yazmış, altmış beş yıllık ömrüne kimsenin yazdıklarına benzemeyen onlarca eser sığdırmıştır. Sadece anlaması ve sindirmesi değil, başlı başına metinlerinin okunması dahi zor bir yazardır. Zamanı eğip büker, cümleleri birer labirent haline getirip okuru içinde kaybeder, kısacık bir anı farklı karakterlerin ağzından sayfalar dolusu anlatarak edebiyatın sınırlarını zorlar. Sadık okurları bilirler ki, kahramanları ve hikayeleri değişse de daima büyük bir insanlık dramını anlatan Faulkner, bir derdi, bir meselesi olan bir adamdır. Belki de tüm bu kötülüklerden ve sıkıntıdan kaçmak için bir dünya yaratmıştır kendine. Kitaplarının çoğu Yoknapatawpha adını verdiği hayali bir coğrafyada geçer. Tabii bu varolmayan memleket, aslında Faulkner'ın doğup büyüdüğü, yaşadığı ve öldüğü Mississippi topraklarının izdüşümünden başka bir şey değildir. Ses ve Öfke, Kurtar Halkımı Musa, Abşalom Abşalom, Döşeğimde Ölürken, Çılgın Palmiyeler ve daha nicesinin yazarı William Faulkner, kalemini polisiyenin karanlık sularına daldırmayı da ihmal etmemiş. İki Hamlede Zafer toplam altı öyküden oluşan bir polisiye. Kitaptaki öykülerin beşi, daha önce Türkçe'ye çevrilmiş ve kitap olarak yayımlanmış. Kitaba adını veren İki Hamlede Zafer ise ilk kez okuyucuyla buluşuyor ve diğer kısa öykülerin aksine hacim olarak novella denilebilecek ölçüde uzun. İki Hamlede Zafer'in kahramanı, savcı Gavin Stevens. Kitaptaki tüm öykülerde o ve genç yeğeni Charles'ı görüyoruz. Duman, Keşiş, Suyun Üstündeki El, Yarın, Ele Veren Yanlışlık, İki Hamlede Zafer; bütün hikayeler, Faulkner'ın hayali coğrafyası Yoknapatawpha'da geçiyor. Kendisi de oralı olmasına rağmen, o yozlaşmış ya da geri kalmış veya böyle olmayı kendi seçmiş toprakların insanının aksine, savcı Gavin Stevens Harvard mezunu bir entelektüeldir. Kitabın açılış öyküsü Duman, tarımla iştigal eden bir ailenin parçalanışını anlatıyor. Anselm Holland'ın kasabaya nerelerden geldiğini kimse bilmez. Yeni taşındığı bu yerde, bölgenin eşrafından zengin bir çiftçinin kızıyla evlenir. İkizleri olur. Önce kayınpederi ardından eşi vefat edince, tüm zenginliğin içinde ikiz oğullarıyla bir başına kalır. Atadan - deden burada yaşamalarına rağmen fakir olan yöre halkı, bir gün bir yerlerden peyda olup tüm bu zenginliğe konan Holland'a karşı haklı olarak mesafelidirler. Üstelik Holland da sevilesi bir adam değildir. Gözünü mal - mülk hırsı bürümüştür ve oğullarına karşı dahi zalimce tavırlar sergiler. İkizlerden Anse, başına buyruk, babası ve hatta kardeşiyle geçinemeyen aksi biridir. Bir an önce arazinin üçe bölünmesini ve kendi payını almayı, aileden ayrı olarak bir başına yaşamayı arzulamaktadır. Bu düşüncesi babası tarafından şiddetle reddedilir. Hatta kardeşi Virginius da bu konuda babasından taraftır. Anse günün birinde tası tarağı toplar, kasabadan taşınır, bir dağ kulübesinde münzevi bir hayat sürmeye başlar. Yaşlandıkça aksileşen babası karşısında Virginius da çiftliği terk eder ve yakın bir çiftlikteki kuzeninin yanına yerleşir. Görünen o ki ikizler çiftliğe dönmek için artık babalarının ölmelerini beklemektedirler. Ve günün birinde ihtiyar Anselm, ayağı atının üzengisinde takılı olduğu halde ölü bunulur. Ancak savcı Gavin, ihtiyarın eceliyle ölmediğini, bir cinayete kurban gittiğini kıvrak zekasıyla çözecektir. Kitaba adını veren İki Hamlede Zafer, yine merkezinde varlıklı bir ailenin bulunduğu bir suç öyküsü. Faulkner bu hikayede alışıldık üslubuyla detaylara giriyor, yarattığı karakterlerin evveliyatlarını ve kişiliklerini etraflıca anlatıyor. Savcı Gavin ve yeğeni Charles'ın satranç oynamasıyla başlayan öyküde, satranç gitgide bir metafora dönüşüyor. Harris ailesinin genç yaştaki oğulları ve kızları, savcının kapısına dayanırlar. Bir dertleri vardır. Kasabaya taşınmış Arjantinli eski bir yüzbaşı, önce dul Bayan Harris'le gönül ilişkisi yaşamaya başlar. Hatta yolun sonunda evlilik görünmektedir. Kadının oğlu ise bu durumu zaten kabullenemezken, bu defa yüzbaşının, kendisinden onlarca yaş küçük kız kardeşiyle de gizli bir ilişkisi olduğunu öğrenir. Oğlan yüzbaşıyı öldürmeyi kafasına koymuştur, kız ise onu zar zor da olsa yatıştırır. Savcıya gelip yüzbaşıyı sınır dışı etmesini isterler. Böylece ne oğlan cinayet işleyecek, ne yüzbaşı çocukların anneleriyle evlenecek ya da bir daha kıza ilişecektir. Ancak savcı yüzbaşıyı sınır dışı etmek için herhangi bir hukuksal dayanağı olmadığını söyler. Bununla beraber olayın iç yüzünü de anlamaya başlamıştır. Abisini cinayetten vazgeçirip yüzbaşının sınır dışı edilmesi konusunda onu ikna eden genç kız bir plan yapmıştır. Sevdiği adam Arjantin'e gidince peşi sıra ona kaçacaktır. Satranç tahtasındaki atların, piyonların, vezirlerin, hikayede hayat bulup olaya yön verdiği bu karmaşık kurguda, savcı Gavin bir kez daha zekasını konuşturacaktır.


Yıllar önce bir söyleşi vesilesiyle bilimkurgu ve fantazya arasındaki farkı sorma imkanı bulduğum Ejderha Mızrağı serisinin yazarı Margaret Weis pek ikna olmadığım bir şekilde, Kilitli bir kapıyı sihir maharetiyle açıyorsanız fantazya, patlatarak açıyorsanız bilimkurgudasınız gibi bir cevap vermişti. Kendi adıma bilimkurgunun sadece yöntem ya da zaman bağlamına indirgenmesini doğru bulmuyorum. Kuşkusuz bu tür meselelerde kimi tanım ve ayrımların yapılması konusunda epey zorlansak da esas olanın tarihsel insan zihninin bilimle ikna edilmesiyle yaratılabilen güçlü etkiler olduğunu söyleyebiliriz. Tıpkı fantazyanın o mitik, müphem lezzeti gibi bilimkurgu da evrenin bilinmezliklerine ya da bilincin anlaşılması güç doğasına ilişkin sorularla aynı metafizik ürpertiyi yaşatmaya muktedir. Öykü seçkileri Indie Kitap etiketiyle raflardaki yerini alan Alastair Reynolds -astrofizikçi kimliğinin de katkısıyla- bilimkurgunun imkanlarını sonuna kadar kullanan ve okurunda sözünü ettiğim o sarsıcı etkiyi bırakabilen bir isim. Aslına bakılırsa çoğumuz Reynolds'ı Netflix'in geçtiğimiz mart yayınlanıp adından çokça söz ettiren yapımı Love, Death and Robots'tan tanıyoruz. Koleksiyona dahil edilen Zima Mavisi ve Aquila Yarığı'nın Ötesi isimli öykülerinin her ikisi de izleyicilerden tam not almıştı. Indie Kitap da dizide yer alan bölümlerle aynı ismi taşıyan iki cilt olarak hazırladığı kitaplarla yazarın tüm öykülerini Türk okur ile buluşturmayı hedefliyor. Reynolds'ın öykülerinde evrenin -gerek uzam gerekse zaman bağlamında- sonsuzluğu karşısında insanın fani ve önemsiz varlığını belki biraz karamsar ancak her şeye rağmen yaşam dolu bir heves ile inceleyen tavrının izlerini görmek mümkün. Özellikle bilincin doğasına, özne ve nesne arasındaki gerilimin hala tanımlayamadığımız işlevine dair cevaplaması güç sorularla iç içe geçen başarılı uzay dramaları okuruna iyi planlanmış, zengin ve detaylı öykü evrenleri sunmayı başarıyor. Bu noktada bahsi geçen zenginliğin - yazarın kavramlar üretme eğilimi de dikkate alındığında - kimi zaman karmaşa eşiğini aşabilecek ufak adımlar attığı yönünde bir eleştiri getirebiliriz. Zira öykü formunun imkanları çoğu zaman bildiğimiz ve tanıdığımızdan dramatik şekilde başkalaşmış evrenlerin anlaşılır şekilde kurgulanmasına izin veremeyebilir. Yine de Reynolds'ın anlatısını inşa ederken yerli yerinde kullandığı iniş ve çıkışları, dengeli ritmi ve çarpıcı fikirleri ufak tefek pürüzleri kolayca görmezden gelerek kendimizi öykü kişileriyle omuz omuza bir maceranın ortasında bulmamıza izin veriyor. Revelation Space ile Arthur C. Clarke Award ve British Science Fiction Association Award adaylıkları da bulunan Alastair Reynolds bilimkurgu severlerin asla es geçmemesi gereken bir isim. Bilimkurgu ve fantazya alanında verilen prestijli ödüller arasında sayılan ve 1975 yılından bu yana dağıtılan Dünya Fantezi Ödülleri, geçtiğimiz kasım ayının başında Los Angeles'ta gerçekleştirilen Dünya Fantezi Kongresi ile sahiplerini buldu. Türk okurun Pegasus Yayınları'nca dilimize kazandırılan romanı Magonya'dan aşina olduğu Maria Dahvana Headley'in de finalistler arasında yer aldığı En iyi Roman kategorisinde henüz eserlerini Türkçe okuma imkanı bulamadığımız C. L. Polk, Witchmark ile ödüle layık görüldü. Geçtiğimiz aylarda The Tea Master and the Detective ile Nebula ödülünü alan Aliette de Bodard'ın güçlü aday olarak görüldüğü En İyi Novella kategorisini kazanan eser, Kij Johnson imzalı The Privilege of the Happy Ending olurken manga ve anime tutkunlarının yakından tanıdığı Hayao Miyazaki ile masallar üzerine yaptığı önemli çalışmalarla bilinen akademisyen Jack Zipes'a da Yaşam Boyu Başarı Ödülü verildi. Cezayirli yazar Boualem Sansal'ın George Orwell'in kült eseri 1984'e selam çaktığı distopyası 2084 Dünyanın Sonu Ayrıntı Yayınları etiketiyle kitapçılardaki yerini aldı. Çevirmenliğini Şirin Etik'in üstlendiği 2084, yayınlandığı 2015 yılında yazarına Academie Française'in Grand Prix du Roman ödülünün kapısını aralamıştı. Amazon'un geçtiğimiz yaza damgasını vuran süper kahraman dizisi The Boys'un ilk sezonunun yayınlanmasının ardından başlanan ikinci sezon çekimleri tamamlandı. Süper kahraman hikayelerine dair bildiğimiz hemen her şeyi alt üst eden serinin yeni sezonu için öngörülen yayın tarihi 2020 ortası. Söz dijital yayın platformlarından açılmışken, özellikle Marvel ve Star Wars'ın yayın haklarını elinde bulundurmasıyla bilimkurgu ve fantazya sevenlerin hararetle beklediği Disney+ nihayet yayına başladı. Star Wars dizisi The Mandalorian'ı ilk günden yayınlayarak orijinal içeriklere ağırlık vereceğini gösteren platform daha ilk günden 10 milyonu aşan abone sayısına ulaşmayı başardı. Disney+'ın ülkemizde de Avrupa'nın geri kalanı ile birlikte 2020 Mart'ında abone alımına başlaması bekleniyor.


Maceraların her birinde Guy Delisle ana karakter olarak bulunuyor. Kenti ve çevresini çocukça bir masumiyetle keşfederken, anlatım dili kadar çizgisinin de o keşifçi tavrını aktarmakta ne kadar başarılı olduğunu görebiliyoruz. Delisle, son dönemin biyografik/tarihi çizgi romanlarına paralel şekilde, gittiği yerlerde yaşadığı kişisel tecrübeleri anlatırken karşılaştığı kültürün detaylarını aktarmakta eksik kalmıyor; öykülerini takip ederken bir yandan turistik bir gezinin parçasıymış gibi hissettirmeyi de başarıyor. Çizgi romanları genelde kurguyla tanıyoruz; kahramanların fink attığı, sinemada veya edebiyatta yakalanamayan imkanların görsel ve metin kombinasyonunda kendini bulmasıyla sınırları zorlayan, mecrayı tam anlamıyla kullanan hikayeleri çizgi romanlara daha çok yakıştırıyoruz. Ancak bir yandan da çizgi roman geniş kitlelere yayıldıkça farklı hikayelerle buluşabildiğini görüyor, konvansiyonel çizginin dışında ve görünen potansiyelinin çok ötesine ulaşan çizgi roman işlerine rastlıyoruz. Bu öyküler biyografik hikayelerden belgesel içeriğine, korku anlatılarından kavramsal metinlerin çizgi romanlaştırılmasına kadar uzanabiliyor. Kanadalı çizer Guy Delisle de bu genişleyen platforma, dünyanın farklı noktalarına yaptığı zorunlu ziyaretler sırasında yaşadığı trajikomik olaylar ve keşfettiği kültürel anlatılarla dahil oluyor. 1966 doğumlu çizer Guy Delisle, 2000'lerin başından beri profesyonel anlamda çizgi roman üretiyor; öte yandan bir animasyon tasarımcısı olarak eğitimler veriyor ve bu alanda çalışıyor. Çizgi romanlarında da andığı doktor eşinin Sınır Tanımayan Doktorlar çalışanı olması sebebiyle çok fazla ülke geziyor; bu ülkeler de ilgili kuruluşun çalışma alanı sebebiyle farklı tecrübeler sunma konusunda hiç eksik kalmıyor. Delisle, Çin'in karanlık metropolisi Shenzhen'den (Shenzhen: Çin'den Bir Gezi Hikayesi, Karakarga: 2017) demokrasinin çıkar yol bulmaya çalıştığı Burma'ya (Burma Günlükleri, Karakarga: 2017); Filistin'i anlayıp öğrendiği Kudüs'ten (Kudüs Günlükleri, Karakarga: 2018), bir türlü keşfedilemeyen ülke Kuzey Kore'ye (Pyongyang: Kuzey Kore'ye Yolculuk, Karakarga: 2016) savruluyor; bu savrulmalar sırasında bazen ailesiyle, bazen de tek başına maceralara atılıyor. Bu maceraların her birinde Delisle ana karakter olarak bulunuyor. Kenti ve çevresini çocukça bir masumiyetle keşfederken, anlatım dili kadar çizgisinin de o keşifçi tavrını aktarmakta ne kadar başarılı olduğunu görebiliyoruz. Delisle, son dönemin biyografik/tarihi çizgi romanlarına paralel şekilde, gittiği yerlerde yaşadığı kişisel tecrübeleri anlatırken karşılaştığı kültürün detaylarını aktarmakta eksik kalmıyor; öykülerini takip ederken bir yandan turistik bir gezinin parçasıymış gibi hissettirmeyi de başarıyor. Aslında bir yandan da son dönemin popüler akımlarından antiturizm'i de çizgi romanın konusu haline getirmeyi başarıyor. Açmak gerekirse, içinde bulunduğumuz olağanüstü salgın durumu öncesinde popülerleşen anti-turizm, dünyanın farklı noktalarında, ilginç ama tehlikeli tecrübelere odaklanan, politik veya coğrafik zorluklara göğüs geren bir turizm anlayışını temsil ediyor. Son yıllarda Çernobil gezileri veya iç savaş yaşayan ülkelere yapılan ziyaretler gibi örneklerle ve bu alandaki internet üzeri yayınlarla popülerleşen anti-turizm, bir bakıma çizer Delisle'in bahsi geçen kitaplarındaki maceraların çizgi roman mecrasından koparak akımlaşmış halini yansıtıyor. Delisle'in 2017 yılında, önceki eserlerinden farklı şekilde, ilk versiyonunu İngilizce olarak yayınladığı Rehine (Karakarga: 2020) aslında ona ait bir hikaye değil ve belki de işleri içerisinde başrole kendisini veya ailesini yerleştirmediği ilk örnek. Rehine, 1997 yılında Sınır Tanımayan Doktorlar'ın Kafkasya bölgesi sorumlularından Christophe Andre'nin, Çeçenistan'da fidye için kaçırılmasının ardından yaşadığı tecrit hayatını ve özgürlük arayışını anlatıyor. Fransız Christophe'un kaçırıldığı anla başlayan hikaye, sonunu göremediği bir ev hapsinin başkarakterde yarattığı mekan, zaman ve anlam kaymasını çizgi roman arayüzüne başarıyla taşıyor. 111 gün süren bu ev hapsinde yaşananlar, Andre'nin hayal gücüyle ürettiği farklı hikayeler ve düşüncelerle desteklenerek renkleniyor. Ancak bu renkli kısımlar dışında neredeyse tamamen tek mekanda geçen hikaye, aslında çizgi romanın konvansiyonel sınırlarını bir yandan da zorluyor. Bu tekdüze olması beklenen anlatı Delisle'in maharetiyle eğlenceli bir öyküye dönüşüyor ve birbirine benzeyen kareler, çizerin eliyle zenginleşiyor. Böylelikle çizgi roman için iddialı sayılabilecek 432 sayfa, bir çırpıda ve merakla okunacak bir esere dönüşüyor. Çizerin biyografik anlatılarındaki nispeten naif çizgiler, Rehine'de sertleşirken gene önceki eserlerindeki renk kullanımı burada yerini soğuk ve mesafeli bir renk paletine ve çizgi tercihine bırakıyor. Delisle'in bahsi geçen diğer eserleri her ne kadar ciddi ve gerçekçi hikayeler anlatsa da, çizerin bağımsız zaman dilimlerinde geçen olayları farklı öykü yapılarıyla aktarması, öykülerin büyük çoğunluğuna one-liner benzeri kapanış esprileri eklemesi, çizerin sade ve eğlenceli çizgileriyle birleşerek eğlenceli mizansenler üretiyor. Delisle'in hemen her biyografik öyküsünde kullandığı bu yöntem, çizerin ebeveynlik üzerine hazırladığı, komik çizgi roman serisinde de kendini tekrar ediyor (A User's Guide to Neglectful Parenting ve devamındaki eserler, Drawn & Quarterly: 2013-2019). Ancak bu durum Rehine'de farklılaşıyor ve her ne kadar çizerin tarzından pek uzaklaşamasa da başkalaşmayı başarıyor. Bu sayede Rehine, her ne kadar küçük ölçekte mizahi öğeler barındırsa da, Delisle'in belki de en ciddi kitabı olarak öne çıkıyor. Zaten dramatik olan öyküyü yavaşlatmadan, dinamik çizgilerle anlatırken bir yandan da karakterin çaresizliğini başarıyla vurguluyor. Böylelikle benzer biyografik hikayeleri anlatmakta farklı yöntemlere sahip Rutu Modan ve Marjane Satrapi gibi çizerleri hatırlatıyor; dramatik hikayeyi hızlı diyaloglar veya zekice yazılmış iç ses monologlarıyla zenginleştiriyor. Bu noktada bize biyografinin de bir kurgusu olduğunu ve o kurgu hangi türe çekilirse biyografinin tonunun da o derece dönüşeceğini hatırlatıyor. Guy Delisle, günümüz itibariyle en üretken ve eğlenceli çizgi romancılardan biri olarak öne çıkıyor. Alanındaki benzerlerine kıyasla kendi tarzını ve üslubunu yaratmaktaki maharetiyle göze çarpıyor. Ülkemizde eserlerinin önemli kısmının Türkçeye çevrilmiş olması ise büyük bir şans; ve biyografik/ belgesel çizgi romanlara ilgili olanlar için kaçırılmayacak bir fırsat yaratıyor.


1865'te Ben, varlıkla yokluk arasında mütereddit bir ruhla dolaşanlar için sahici bir dertleşme. İnsan, bu dünyada şairane mukimdir, demişti Hölderlin. Yıldız'ın şiirleri dil aracılığıyla bu mukim olmanın imkanlarını sonuna dek yokluyor. Bir şiirin içinde tarihler geçiyorsa, şiirle tarih arasında kurulması elzem bağları hatırlarım ilk elde. Tarihsiz şiir de, şiirsiz tarih de muhaldir. Bilincimizin dehlizlerinde iki fiyakalı dedektif gibi dolaşır her ikisi de. Birini diğerinden ayırmak ne derece mümkün? Türkçenin tarihi şiirimizin de tarihi değil midir bir bakıma? Bu bağı nerede aramalı? Sivil şairimiz Ece Ayhan, Bir Şiirin Bakır Çağı'nda şöyle söyler: Evet, gerçekten, eğer şair şairse yarısı tarihçidir! Yani şiir ve tarih, bu uslu ve halim selim Anadolu'da iç içedirler. Bu iç içe oluşu, şiirin hafızayla yani geçmişle kurduğu ontolojik kaygılar özelinde değerlendirebiliriz belki de. Tarih bir kökse, hafıza o kökün saçaklarıdır. Kuşkusuz zor bir şiir yazıyor Yıldız. Bu zorluğu şairin dile yüklediği misyon özelinde kullanıyorum. Yıldız şiiri hem biçim hem de içerik açısından okuru uğraştırmayı seviyor. Demek istediğim, bir şiiri sadece sentaksları, kelimeler arasında kurulan ses/prozodi ögeleri için okumayız. Biçimle anlam arasındaki altın dengeyi yitirdiğinizde arada sadece dilin zarında yankılanan ritmik sesler kalır. Halbuki şiir, bu ritmik seslerden daha fazlasıdır. Yıldız'ın bazı şiirleri yer yer bu riskleri içinde barındırıyor. Dil anlamı örterse müşkülpesent okur alır başını gider. Burada iş, okurun maharetine kalmış artık. Dille zoraki bir kavgayı göze alıp şiirin çeperlerini yoklamaya ahdetmiş bir okur için sadece anlam değil dil de bir mevzidir. Gözü pahasına o mevziiyi ele geçirmenin soylu kavgasını verir o. 1865'te Ben'deki şiirleri bu gözle okumakta fayda görüyorum. Bünyamin Yıldız şiirinde mazinin ayrıcalıklı bir konumu var. Yukarda bahsettiğim tarih ve hafıza denkleminde bir hatırlama/ unutmama imgelemi içinde kendine bir yurt kuruyor şair. Mazi dedim ama bu mazi bir nostalji havasından ziyade bilinci ve duruşu kavi kılan bir enstrüman gibi kullanılıyor Yıldız şiirinde. Daha uç bir şey söyleyeyim, onun şiirinde maziyi geçmişte değil de gelecekte aramak gerek belki de. Gelecekte bir mazi var mı? Zaman sarmalını ters yüz edersek niye olmasın? Ki, bu tavır Yıldız şiirinde pek de yabancısı olmadığımız bir olgu: 1865'te ben/ epey eskimiştim/ madeni bir raftan/ peynir mi ne indirmiştim (1865'te Ben, s.14) 1865 bir tarih şüphesiz ama hangi takvimin tarihi? Belki miladi değil de hicri bir tarihtir bu, 'epey eskimiştim' dizesini kerteriz alacak olursak. İnsan geçmişinde değil geleceğinde eskir şüphesiz.


Ağaçlar'ın dilinden anlıyor muyuz? Yazıldığı dil Almancayı kastetmiyorum elbette, bu yazıda üzerinde duracağım dil evrensel, doğanın dili. Peki ağaçların sesine kulak vermemize vesile olan şey ne? Bir kitap. Hermann Hesse'nin bütün eserlerinin bulunduğu 20 ciltlik baskıdan Volker Michels tarafından derlenmiş Ağaçlar dilimize çevrilerek Kolektif Kitap etiketiyle okura sunuldu. Bu kitapta edebiyatın farklı türlerinde kalem oynatmış Hesse'nin ağaçlarla ilgili şiirleri ve denemeleri yer alıyor, çizimler ve görsellerle birlikte. Hesse'nin bütün eserlerini bilmeme rağmen kitabı görünce duraksadım, kapakta ya da künye bilgilerinde türünün ne olduğuyla ilgili bilgilere yer verilmesinden yanayım açıkçası. Okur derleme metinler gibi bir ifadeyle önceden bilgilendirilebilirdi, kaynakça kitabın son sayfalarına saklanmış. İçeriğe gelince, kitabı okurken insanlardan uzaklaşıp yemyeşil bir ormanda yürüyor, ağaçların ve yaprakların içinden geçiyor, sevimli hayvanlarla konuşuyor, kuş seslerine kapılıp tabiatın kalbine doğru ilerlerken kendinizle karşılaşıyorsunuz. Çünkü insanın özü buradadır, doğa insanın ilk yuvasıdır. Bizi böyle huzurlu bir yolculuğa çıkaran şey elbette kelimeler. Metinlerin yaprak, ağaç, orman konulu olmasının yanı sıra bunlar arasına serpiştirilen ağaç ve yaprak çizimleri yemyeşil bir ormanda yürüyormuş hissine kapı aralıyor. Zaten Hesse'nin diğer kitaplarında sıklıkla işlediği insan, varoluş, Budizm, Doğu mistisizmi gibi temaları bu kitapta doğayı merkeze alarak derlemenin amacı biraz da bu: Kendimizi evimizde hissetmek. O ev doğa, namı diğer cennet. Yoksa amaç botanik bilgi vermek değil. İnsan ve doğa arasında var olan o ilişkiyi yeniden kurmak, tabiattan hareketle insanı ve onun varoluşunu yorumlamak, evrene farklı gözle bakmak, kendi elimizle kirlettiğimiz dünyanın o saf haline yeniden ulaşmak, belki bunun için yazmak, yazmak, bir ağaca sarılır gibi yazmak diyebiliriz bu metinler için. Hatta eco-eleştirel bir gözle inceleyip bambaşka sonuçlara da ulaşabiliriz, bu yöntemin yazımızın sınırlarını aşacağını bilmesek. Kitabın ilk metni Ağaçlar, yazarın ağaçla kurduğu o duygusal bağı özetler nitelikte. Hesse'ye göre ağaçlar tapınaktır. Kitabı okudukça, ağaçlara sıradan bir gözle bakamıyorsunuz. Her biri sanat eseri gibi uzanıyor göğe. Hesse'ye göre: Varlığın sırrıydı ve güzeldi, görebilen için mutluluktu, anlamdı, armağan ve keşifti, Bach'la dolu bir kulağın, Cezanne'la dolu bir gözün olduğu gibi. Bu bakımdan her sanat eseri gibi kültürün, geçmişin, birikimin ve dolayısıyla kolektif bilincin de taşıyıcısıdır ağaçlar. Mesela Bursa'da yüz yıllardır ayakta duran ağaçlar tanıyorum, onlarla konuşurken geçmişe gidiyor, gövdesine benden yüz yıl önce başka bir elin dokunmuş olma ihtimaliyle heyecanlanıyorum. Ağaçları yazarken anılarının içinden geçen Hesse'yi daha iyi anlıyorum. Salkımsöğüt, kayın, kavak, akasya, çınar, kestane ve buraya sığdıramayacağım ağaç çeşidi arasında gezinirken Hesse'nin dilinden, tasvirlerinden, gözlem yeteneğinden etkilenmemek elde değil bu arada. Fakat benzer kelimelerin kullanılmasına rağmen kitaptaki şiirlerden aynı lezzeti alamadığımı belirtmeliyim. Bu belki de yıllardır tartışılan çeviri şiir meselesiyle ilgilidir, siz ne dersiniz bilmem ama ben, çeviriyle ortaya çıkan şiirin artık yeni bir tür olduğunu düşünenlerdenim.


Türk edebiyatında öyküyü Sait Faik öncesi ve sonrası olarak ayırırsak sanırım abesle iştigal etmiş olmayız. Sait Faik Abasıyanık'ın hazırladığı yazınsal zemin üzerine hızla artan kentleşmenin ve kent hayatının etkileri, bireyi önceleme, varoluşu öyküde sorgulama gibi modernist yaklaşımların 50'ler sonrasında öykünün çehresini değiştirdiğini görüyoruz. 50 kuşağı öykücülerinden Ferit Edgü, Yusuf Atılgan, Demir Özlü, Onat Kutlar, Bilge Karasu, Leyla Erbil, Tomris Uyar gibi isimlerin sadece içerik olarak öyküde yeniliğe gitmediği aynı zamanda biçim ve dilin kullanımında da sınırları değiştirdiği aşikar. O dönemin öykücülerinin artık ne anlattığının yanı sıra nasıl anlattığının ve hatta neden anlattığının da önemli olduğu bir dönemden söz ediyoruz. Modern sanat telakkisinin adeta dinselleştiği ve bunun da en önemli etkisini mimarlık alanında gösterdiği bir bağlamda yaşadı Turgut Cansever. Türkiye ekseninde bir yanda pozitivist bir dünya görüşünün diğer yanda da seküler mistik ve yaratıcı insan düşüncesinin egemen olduğu, bilimin dogmatikleştiği bir dönem. Hayat parantezi 1916'da İstanbul'un Fatih semtinde, Atik Ali Paşa'da açıldı Behçet Necatigil'in. Sonra parantezin içerisine bir başka şehir girdi: Kastamonu. Zeki Ömer Defne'nin zilleri çalarken derslere bir bir girenler arasında o hassas ortaokul öğrencisi de vardı. Evlerden, kırlardan, denizlerden duyulan bu ses zil değil şiirin tınısıydı. Çağdaş Amerikan edebiyatının en parlak yazarlarından Michael Chabon'un bir söyleşisini hatırlıyorum. Yaratıcı yazma atölyelerinin desteklenmesi gerektiğini söylüyordu: Tamam, kimse kimseye dahi olmayı öğretemez kuşkusuz ama yazarken hata yapmamak, yazmak denen şeye 'okur' gibi değil de 'yazar' gibi bakmak pekala öğrenilebilir. Nehir söyleşi, ara bir tür. Ne biyografi ne de otobiyografi. Otobiyografi değil çünkü hayatınızı nasıl anlatacağınızı söyleşiyi yapan kişinin soruları belirliyor. O çerçeveyi siz çizemiyorsunuz ve birkaç soruyla hiç istemediğiniz günlere veya olaylara geri dönmeniz mümkün.


Sanatçıyı sanat denen harikulade alevin etrafında dolaşan insan pervanelerinden biri, olarak tanımlayan Dıranas, resmin ve müziğin etrafında kanat çırptı durdu gençliğinden beri. Fakat rüzgar onu her seferinde şiire taşıdı. Çünkü gözleriyle fotoğraf çekiyordu, klik sesi çıkarmadan. En fazla titriyordu kirpikleri. Resimler düşüyordu hafızasına her ürperişte. Çocuk bir çobandı, güdüyordu güneşi, ağaçları, dereleri. Büyük bir ıslık: Fiyyuuuuuu! Koyunları gütmekte ne var! Yet bu yana! Avarayım, yet, yürü!1 Salı Köyü'nde orman vardı, orman. Dıranas'ın ömrü boyunca vazgeçmediği dost. Beni ihtiyarlığa doğru götüren bütün yıllar ve yollar boyunca hulyalarımda küçüklüğümün ormanlarını kurdum,2 diyordu bir yazısında. Hamamönü kaldırımlarından çocukluğumun ayak izlerini silemezler,6 cümlesi şairin lügatinde, Sinop'tan Ankara'ya yoksulluğumuzu taşıdık demekti. On yaşındaydı Taşmektep'e nakli yapıldığında. Birkaç senesi daha vardı şiirle tanışmak için. Edebiyat, ortaokul sıralarında beklemekteydi onu. Yayımlanan ilk metni bir öyküydü: Çiçek. Okul dergisinde açmıştı beklemediği bir anda. Sıra şiirdeydi. Akşamları harçlığını çıkarmak için çalıştığı kitapçıda Abdullah Cevdet'le karşılaşmış, o sıralar yazdığı bir şiiri göstermişti ona. İçtihad dergisinde yayımlanan Köpek Havlamaları adlı şiiri dayısının ölümüne bir ağıttı Dıranas'ın. Gerçek şiir, ortaokul koridorlarında Faruk Nafiz kılığında gezmekteydi halbuki. Şiir ilahı gibi yürüyen bu heybetli adam yüzündendi belki de Dıranas'ın nazma meyledişi. Fakat heyhat! Şiiri için, Yok, yok. Bunda iş yok. Boşu boşuna bunlarla uğraşmasın, derslerine baksın, demişti sınıf arkadaşlarına. Cennetten kovulmuştu Muhip. Yanmıştı iki ay kurtarıcısıyla karşılaşana dek. Tanpınar'dı bu kurtarıcı; lise kısmının edebiyat öğretmeni. Arkadaşları bu kez onun kapısını çalmışlar, Dıranas'ın aynı şiirini ellerine bırakmışlardı ustanın. Tanpınar Dıranas'ı odasına çağırdı; yerler kitaplarla dolu idi, darmadağınık atılmış vaziyette. Genç şairi karşısına oturttu. Oku, dedi şiirini. Çok beğenmişti. Sonra kitaplarının içinden birini çekip Dıranas'a verdi: Bunu okuyacaksın! Kitap Baudelaire'in Fleurs du Mal/Kötülük Çiçekleri'ydi. Fransızcası o sıralarda bu kitabı okuyacak düzeyde olmasa da azmi bu lisanı öğrenecek düzeydeydi. Sanatçıyı sanat denen harikulade alevin etrafında dolaşan insan pervanelerinden biri,7 olarak tanımlayan Dıranas, resmin ve müziğin etrafında kanat çırptı durdu gençliğinden beri. Fakat rüzgar onu her seferinde şiire taşıdı. Resim sanatından boşlukları doldurmayı, ölü şekilleri canlandırmayı ve deforme etmeyi öğrendi yeni bir gerçeklik yaratabilmek için. Bir bahara açık duran penceresinde / Belki bir gün gelir geçmiş zamanı arar / Diyerek bu portreyi çizdi sanatkar, / Bir oda içinin ışık ve gölgesinde. / Verdi bir başka renk, başka biçim, hasından; / Diledi ki bir ölümsüz ömür yaşasın...8 diyordu Portre şiirinde. Kimi okurlar tarafından Fahriye Ablaya mahkum edildi Dıranas. Olvido, Kar, Ağrı ve daha ne şiirleri vardı halbuki. Hayatı boyunca tek bir şiir yazmış gibi muamele görmek üzüyordu Ahmet Muhip'i. Şiirdeki Hatırada kalan şey değişmez zamanla, mısraındaki Hatırada kelimesi Hatırda kelimesine evrilmişti sanki. Beyazıt meydanındaki Çınaraltı Kıraathanesi'nde Edip Cansever'e bu yüzden yakınmış, Keşke Fahriye'yi hiç yazmasaydım, demişti. Üstelik şiirdeki En sonunda varmışsın bir Erzincanlıya, mısraı yüzünden Erzincanlıların tepkisine maruz kalmıştı şair. Oysa bu tamamen şiir tekniğiyle ilgili bir kafiye tercihiydi. Doğrusu Fahriye Abla az iş açmamıştı hayattayken Ahmet Muhip'in başına. Vefatından sonra dahi peşini bırakmamış, ölümünün 25. yılında düzenlenen anma toplantısında eşi Münire Dıranas'ı zor durumda bırakmıştı. Şiirin yazıldığı sırada henüz doğmadığını, şairle evlendikleri sırada Fahriye'nin yetmiş yaşında olduğunu söyleyen Bayan Dıranas, Fahriye Abla'yı kıskanmasa da konuşulmasından rahatsızlık duyduğunu belirtiyordu törende. Dıranas'a göre bir sanat eserinin değer kazanabilmesi ancak milli bir kimliğe kavuşturulmasıyla kabil olabilirdi. Yani sanatkar eserine Bir millete has anlayış görüş ve duyuşu koyabilmeli, bir memleketin; adetleriyle, gelenekleriyle, destanlarıyla, yaşama tarzı ve tavrı, inanışlarıyla, aşklarıyla ruhunu11 nakşedebilmeliydi. Ahmet Muhip, 1949 yılında Zafer Gazetesi'nde yazdığı Zavallı Necdet başlıklı yazısında Batı hayranlığı ve beraberinde gelen aşağılık duygusunu Tanzimat'tan miras kalan bir hastalık olarak nitelemekte, Yüz yıldan beri garp hayranlığı içinde dışarıdan ha bire şekil aldık, içeriden ha bire muhteva, öz verdik. Binlerce yıllık bir tarih örsünde dövüle dövüle, bir coğrafya imbiğinden süzüle süzüle değer almış nice erdemliliklerimizi, gide gide boş, gülünç özentilere kurban ettik. Durmadan iç zenginliği verdik, şatafat aldık. Ahlak güzelliğini makyajla değiştik,12 demektedir. Olvido ruhlarımızı altüst eden bir şiirdir çünkü ölmüş anlarımıza ruhunu üfler. Şairin Selam adlı şiirindeki Ey, saf kalbimizde doğmuş ve ölmüş anlar!17 mısrası belki de Olvido'nun kayıp bir parçasıdır. Ayrılış adlı şiirindeki Gün batıyor, gün batıyor / Evimi, eşyamı, paramı / nem varsa yaksam ve bir an / Kaybetsem kara bir duman / Arkasında hafızamı / Koşsam, koşsam, koşsam, koşsam...18 mısraları da.


Akif Emre'nin mekan yazılarını okurken, İslam'ın mekansal bağlamını, hayatın içine girerek yeniden yaşarsınız. O her bir iz ve göstergeyi o kadar iyi yorumlar ki, onun bağlı olduğu fıkhi, kelami veya irfani ilkeyi de adeta hayatın içine yeniden dahil eder. Mekan yazılarında ister İstanbul'dan söz etsin ister Isfahan'dan ya da Mostar'dan, Endülüs'ten, Kudüs'ten söz etsin fark etmez. O her mekanda bir inancın tezahürünü görür. Akif Emre son dönem İslamcılığının en müstesna isimlerinden biridir. Yaşadığı tarih diliminde İslamcılığın modernleşme, selefileşme ve muhafazakarlaşma eğilimlerine rağmen o duruşunu ve tavrını yitirmeyen, İslamcılığı bir hafıza, dil, hayat nizamı ve dünya görüşü bağlamında bütünlük ve süreklilik ilkeleri ile sürekli gündemde tutan insandır. Onun İslamcılığını pek çoğundan ayıran en önemli husus, İslam'ı bir ütopya ve distopya olmaktan kurtaran bakış açısıdır. Ona göre İslam bir hayat nizamı ve dünya görüşü olarak inanılmış, yaşanmış ve ahlak/medeniyet olarak da dünyanın diğer kesimlerine örneklik teşkil etmiştir. Dolayısıyla biz bugün İslam eksenli bir dünya görüşü veya hayat nizamından söz ediyorsak aynı zamanda bir ortak dilden, hafızadan, tarihi tecrübeden ve bir gerçeklikten söz ediyoruz demektir. Modernist ve selefi İslamcılığın tarihsel tecrübeyi reddeden veya yok sayan ya da tarihsel tecrübeden bağlamlarına uygun seçmeceler yapmasına, muhafazakarların romantik ve nostaljik tutumlarına karşın Akif Emre, İslam'ın hayat nizamı ve dünya görüşü pratiğine bilhassa mekan üzerinden ayrı bir önem verir. Ona göre mekanda ve mimaride var olan bir iz ve gösterge, tarihsel anlamda bize kalan bir fıkıh, kelam, hikmet ve irfan eseri kadar hatta onlardan daha da fazla bir öneme sahiptir. Çünkü bir inanç eş zamanlı olarak aynı zamanda mekanda tezahür eder. Dolayısıyla bugün tarihsel tecrübemizden bize kalan bir mimari eser, bir şehir, bir tekke, bir türbe, bir medrese, bir mahalle bizim için önemli göstergelerdir. Hatta literal olanın soyutluğuna karşın bunlar somut olmaları itibari ile hafızamızı ve dilimizi kazanabilmemiz bakımından literal olandan daha kıymetlidir. Çünkü literal olanı modern paradigmaya göre indirgeyip modernleştirmek çok daha ucuz ve kolaydır. Lakin bir mekanı veya mekana ait bir unsuru, modernleştirme çabalarına rağmen asli unsurundan koparabilmek, onu bertaraf edebilmek veya dönüştürebilmek daha zordur. Bundan dolayıdır ki Akif Emre, literal olanla eş zamanlı olarak aynı zamanda tarihi tecrübenin en önemli izleri ve göstergeleri olan mekana ait unsurları da görmemiz, okumamız ve tevil etmemiz gerektiğine inanır. Daha da ötesi mekanı iyi anlamamız aynı zamanda literal olanı daha iyi anlamamızı sağlayacaktır. Çünkü mekanda olan literatürde olanın ete kemiğe bürünmüş halidir. Akif Emre bunun bilincinde olduğu için Turgut Cansever'den Mimar Sinan'a oradan da bütün bir tarihe, İslam düşüncesinin zamana ve mekana nakşedilmesinin, bir inancın Medine üzerinden nasıl bir şehre, hayata, medineye dönüştüğünün altını çizer. Çünkü ona göre İslam sırf bir zihin meselesi veya düşünce mevzuu değil aynı zamanda bir hayat ve dünya mevzuudur. İslam bir inanç/akide olarak insanı ve toplumu, bir din olarak zamanı, mekanı ve hayatı belirler. Dolayısıyla bir insanın İslam'ı akide olarak benimsemesi onu sırf düşünsel ve zihinsel bir bağlama indirgemez. Bununla birlikte İslam din olarak zamanı, mekanı ve hayatı da belirler. Bir insanın evini, sokağını, mahallesini, şehrini tayin eder. Ahlak, adalet ve mahremiyet, sırf bilinen ve inanılan bir şey değil aynı zamanda yaşanılan bir şeydir. Akif Emre'nin mekan yazılarını okurken, İslam'ın mekansal bağlamını, hayatın içine girerek yeniden yaşarsınız. O her bir iz ve göstergeyi o kadar iyi yorumlar ki, onun bağlı olduğu fıkhi, kelami veya irfani ilkeyi de adeta hayatın içine yeniden dahil eder. Mekan yazılarında ister İstanbul'dan söz etsin ister Isfahan'dan ya da Mostar'dan, Endülüs'ten, Kudüs'ten söz etsin fark etmez. O her mekanda bir inancın tezahürünü görür. Bir fıkhın veya fıkhi ilkenin adalet olarak nasıl ete kemiğe büründüğünü, bir kelami ilkenin nasıl şehirleştiğini, bir irfani ilkenin nasıl şehrin ahlakını belirlediğini anlatır uzun uzun. Ona göre literal anlamdaki metinlerimizi modern değerlere göre indirgemeye karşılık, modern zamana ve mekana daha ciddi anlamda direnen mekanların üzerinden izlerimizi ve göstergelerimizi daha iyi görebilir ve onu hayatta tutabiliriz. Hatta literal metinlerimizi anlamada modern değerleri değil mekana ait unsurlarımızı esas alırsak daha doğru bir anlama biçimine de sahip olabiliriz. Söz konusu literal unsurların mücessem hali olan eserler vasıtası ile yeniden literatürü doğru anlayabiliriz. Bu minvalde mekanın da karşı karşıya bulunduğu tehlikelerin farkındadır Akif Emre... Literal olanı modernleştirenlerin mekansal olanları da müzeleştirerek, yıkarak, romantik bağlama indirgeyerek, bağlamından kopararak modernleştirdiklerinin de farkındadır. Öyleyse mekansal olanı önceleyerek literal olanı anlama çabası, bir hafıza ve dilin oluşması imkanını içinde taşır. Bir hafıza ve dile sahip değilseniz hiçbir şeyi hayatta tutabilme imkanınız olmaz. Dolayısıyla hayatta karşılığı olmayan bir şeyin de dünya görüşü olma ihtimali yoktur. Akif Emre'nin en temel önerisi mekandaki ve zamandaki sekülerleşmeye rağmen literal olanı kalbimizde/aklımızda tuttuğumuz gibi mekanda olanı da hayatta tutmamız gerekir. Dolayısıyla inandığımızın sırf fikri ve kalbi bir şey olarak kalmaması onun hayatta tutunması ile ilgilidir. Çünkü ona göre mimarlık, insanın varoluş sorununa ilişkin en geniş ve derin çözümlemelerin birleştiği bir disiplindir. Turgut Cansever'den de ilhamla mekana koyduğumuz her taş, bir caddenin yaptığı her kıvrım, varlık-evren-yaratıcı ilişkisini nasıl kavradığımızdan bağımsız değildir. Mekan dinin hayata dönüştüğü, şehir de dinin dünya görüşü haline geldiği yerdir. İnsan yaratılışı itibari ile bu dünyaya, bu mekana hilafet görevi ile gönderilmiş Allah da onu Risalet'le takviye etmiştir. Öyleyse insanın bu dünyadaki geçici ömrü onun bu mekanda kulluğunun gereği olarak göstereceği salih amelle doğrudan ilişkilidir. İman eden ve salih amel işleyen insan, imanı ile müteal olana tutunurken salih amel ile de mekana, hayata tutunur. İşte mekanda, hayatta yapıp ettikleri imanının gereği olan salih amelden başka bir şey olamaz. Dolayısıyla insanın mekanda, hayatta yaptıkları salih amelden başka bir şey değildir. Evlerimizi, sokaklarımızı, mahallemizi, şehirlerimizi salih amelin tezahürü olarak görürüz. Akif Emre için geçmişiyle ortak ve sağlıklı bir ilişki kuramayan toplumlar marazi, makul olmayan tepkiler verirler. Çünkü tarih bilinci olmayanlar medeniyet inşa edemezler. Öyleyse hafızası ve dili olmayan insan inşa ve imar edemez. Geçmişini tarih yapan insanlar ancak bir bütünlük ve süreklilik fikrine sahip olabilirler. İçi boş bir şanlı tarih edebiyatı ise bizatihi geçmişi tarih olmaktan çıkarmanın örneğidir. Mekan geçmişi bize getiren bizi de geçmişe bağlayan iz ve göstergelerle doludur. Mekan bizim salih amellerimizin mücessem karşılıkları ise o zaman mekan bilinci kulluk bilincine dahildir. Bu anlamda mekandaki her bir unsur hem tek başına hem de içinde bulunduğu bütünlükle bir anlam taşır. Ev insan olarak nasıl bizim mahremiyet alanımızsa şehir de toplum olarak bizim mahremiyet alanımızdır. Bu bakımdan şehir aynı zamanda bir ev, ev de aynı zamanda bir şehirdir. Mekanı Paranteze Almadan gerçekten de moderniteyi paranteze alarak bir mekan tasavvurunun evi, şehri, camisi, çarşısı ile nasıl olacağını bazen bir gezi tadında bazen bir türkü tadında bazen de müteal bağlamda anlatma çabası. Mekanı Paranteze Almadan sayfa sayfa akarken aynı zamanda İstanbul'dan Kudüs'e, Mekke'den Medine'ye, Bosna'dan Endülüs'e, Afrika'dan Türkistan'a tüm İslam dünyasının mekanlarında bir yolculuğa çıkarıyor bizi. Yukarıda anlattıklarımı adeta şehir şehir, sokak sokak, cami cami hissettiriyor, dokunduruyor. Kimi zaman Saraybosna'da bir çeşmede, kimi zaman Üsküp'te bir handa, kimi zaman Isfahan'da bir camide, kimi zaman Endülüs'te bir sarayda mekanın ne olduğunun idrakine vardırıyor. Bir çeşme ile bir şehrin aynı idrakin inşası olduğunun altını çiziyor.


Akıllılığın, kabul etmeyi ya da üzerinde mutabakata varmayı isteyeceğimiz kadar kolay bir şey olmadığını kabul ederek sözüne başlıyor Adam Phillips. Kitabın hemen birinci bölümündeyse, Shakespeare'in ölümsüz eseri Hamlet çıkıveriyor karşımıza. Çünkü 17'nci yüzyılda, belki de ilk kez, Hamlet oyununda karşılaşıyoruz deli tanımıyla ve iki yüzden fazla kez geçen deli kelimesinin, akıl karıştırıcı anlamında kullanıldığını söylüyor bu eserde Phillips. İngiliz psikoterapist ve denemeci AdamPhillips de bu ve benzeri soruların peşine düşerek, son üç yüz yılda deliliğin zıttı gibi muğlak bir tanımlamanın ötesine geçemeyen akıllılık üzerine, yalnızca psikoloji ve psikiyatrinin değil, edebiyat başta olmak üzere birçok disiplinin zaviyesinden de bu konuya bakmayı ihmal etmeyen bir eser kaleme almış.


Amerikalı çok sayıda müzisyen, şarkıcı ve söz yazarının edebiyat dünyasına giriş yaptığını ve bu dünyada tutunarak üretmeye devam ettiğini görüyoruz. Örneğin punk rock kraliçesi olarak kabul edilen Patti Smith, yeni yayımlanan beşinci kitabı Year of The Monkey ile edebi alanda daha anlatacak çok hikayesi olduğunu kanıtlayanlardan. Yine anlatı, roman gibi dallarda eser verenler arasında folk şarkıcısı Woody Guthrie, rockçı Nick Cave, şair müzisyenlerden Leonard Cohen sayılabilir. Dünya ve yaşam hakkında söyleyecek sözü olan bu isimler, meramlarını müzik dışında farklı yollar aracılığıyla da ifade etmeyi seçiyorlar. İyi ki de seçiyorlar, bu sayede biz de sevdiğimiz sanatçıların yaşama bütünsel bakışları sayesinde, farklı kanallarından ilham almaya devam ediyoruz. Son olarak asıl mesleğinin yanında yazarlığa soyunan isim bu defa bir oyuncu: Sean Penn. Filmlerde canlandırdığı ayrıksı karakterlerle ve gerçek hayattaki muhalif-aktivist kişiliği ile dikkat çeken Sean Penn, yazdığı romanla da tutarlı tavrını sürdürüyor. Türlü İşlerin Adamı Bob Honey ile bütün çelişkileriyle, kanlı canlı bir anti-kahraman yaratıyor. Roman, Amerikan toplumuna ve toplumu şekillendiren siyasete içerden bir eleştiri niteliği taşıyor. İçerden diyoruz çünkü Bob Honey Amerika'nın bir evladı. Ancak babası ile çatışmaya giren her evlat gibi onu kıyasıya eleştiriyor. Öyle ki değişen hükümetler, Orta Doğu ile ilgili planlar ve yozlaşmış toplumsal düzen üzerinden babasına zehirli oklar savurmaktan hiç geri durmuyor. Bob Honey elli altı yaşında, karısından boşanmış yalnız bir adam. Ancak bu yalnızlığı içine kapanık, evinden çıkmayan bir profili düşündürmesin. Tam tersine Honey, çocukluğundan itibaren bomba üretme, fosseptik depo boşaltım sistemleri geliştirme, yüzen havai fişek platformları imalatı ve satışı gibi türlü tehlikeli işler yapıyor. Çocukluğu Amerikan işçi sınıfının yaşadığı bir mahallede geçen Honey, daha o zamandan başlayarak siyasi tarihin etkisine maruz kalıyor. Vietnam savaşının şiddetli olduğu günlerde, kapısı açık garajlarda, gencecik sahiplerini bekleyen arabaları görmesiyle acımasız dünya gerçeğiyle tanışması bir oluyor. Medya tarafından yaratılan ve sürekli değişen düşmanlar, geleceğe dair umutsuzluk, toplumun kabul ettiği ne kadar kural varsa hepsine sırtını dönmesine sebep oluyor. Honey için artık tek bir ilke geçerlilik kazanıyor: Benim dışımda herkes yanlış. Yüksek lisans mezunu, fizik ve mühendislik dallarında donanımlı bir adam olan Honey, Amerika'nın Irak'ı işgal ettiği 2003 yılında, kanalizasyon sistemleri sektöründeki fırsatları araştırmak için Bağdat'a gidiyor. Ancak Amerika'nın şok operasyonunun farklı işbirliklerine kapı açması, işgalle birlikte bazı uluslararası projelerin devreye girmesini sağlıyor. Böylece işler Honey için de değişiyor. Adamımız türlü işlerine, markalaşmaya ayak uyduramamış ve yüksek mide gazı nedeniyle ozon tabakasına zarar verdiği düşünülen ihtiyar nüfusun ortadan kaldırılması işini de ekleyerek Bağdat'tan ayrılıyor. Kapitalist dünya için pazarın genişlemesi markalaşmayla mümkündür ve bu uğurda her yol mubahtır. Dolayısıyla süreci baltalayacak her engel yok edilmelidir. Honey'e göre modern varoluşçuluğun algoritması markalaşmak var olmaktır cümlesinde kendini gösterir. Markalaşmanın en önemli lokomotifi ise medyadır. Medya yarattığı psikolojik manipülasyonlarla gündemi adeta pazarlar. Sonsuz maddi seçenekler dünyasında markalaşan birey manevi yönden çöker. Bu durumda beyaz adamın önünde fazla seçenek yoktur: Ya ortaçağ anlayışı ve entelektüel yoksulluğun pasif savunucusu olacaksınız ya da en iyi ihtimalle her ikisine de bir noktaya kadar göz yuman ılımlı bir yönetime boyun eğeceksiniz. Geriye kalan tek seçenek: Müdahale.


Çoğunlukla gizem, gerilim ve bilimkurgu türlerinde kalem oynatan 1978 doğumlu Amerikalı yazar Blake Crouch da hafıza olgusuna kafayı takmış isimlerden. Karanlık Madde (Dark Matter, 2016) ve orijinal basım tarihinden 1 yıl sonra yakınlarda Solina Silahlı çevirisiyle Türkçede okuma şansına eriştiğimiz, 2019 Goodreads Choice Awards ödüllerinde En İyi Bilimkurgu Romanı seçilen Sahte Bellek gibi belleği odağına alan eserlerinde bu takıntısını görüyoruz. İnsan için anılar çok değerlidir. Kişinin davranış, duygu ve düşüncelerinin arkasında geçmişi yatar. Kişiliğin inşasının temelini oluştururlar. Tabii geçmişte yaşanılanları nasıl algıladığımız, nasıl hatırladığımız da bir o kadar ehemmiyet taşır. Ancak beynimiz, yaşantıları kaydetme ve hatırlama konusunda o kadar eksiksiz ve kusursuz değil. Anıların hepsini hatırlayamamak bir yana her zaman bellekte saklananları 'doğru' bile anımsamayabiliyoruz. Öyle ki bilhassa çocukluğumuzdaki anılarımızın bazen hatalı olduğunu keşfedebiliriz. Bu da gayet doğal. Fotoğraflardan gördüklerimiz, aile üyelerinden duyduklarımızla anıyı şekillendirir, hatta baştan yaratabiliriz. Tek kelimeyle ilginç bu bellek. Buna 'ne yazık ki' gibi yorumda bulunmak da anlamsız olur. Çünkü her hatırayı tamamıyla hatırlamanın yorucu olmasının yanı sıra büyük ihtimalle kimse için harika bir deneyim yaratmayacağı aşikar. Yani beynin çalışma prensibinin iyiliğimiz için bir bildiği var. Buna 'ne yazık ki' gibi yorumda bulunmak da anlamsız olur. Çünkü her hatırayı tamamıyla hatırlamanın yorucu olmasının yanı sıra büyük ihtimalle kimse için harika bir deneyim yaratmayacağı aşikar. Yani beynin çalışma prensibinin iyiliğimiz için bir bildiği var. Crouch, Sahte Bellek'te okurunun zihnini başından sonuna kadar yormaktan çekinmiyor. Kurgusunun derinliğiyle birlikte anı keşmekeşi, bilimkurgu unsuru olaraksa zaman yolculuğunun yer aldığı kompleks bir eserle karşımıza çıkıyor. İnsanlar hiç yaşamadıkları anıları hatırlıyorlar. Sahte Anı Sendromu adı verilen, bulaşıcı olduğu düşünülen bu 'hastalık', insanların gerçek ve sahte arasındaki ayrımı yitirmelerine ve yaşamla bağlantılarını kaybetmelerine yol açıyor. Diğer yandan da kendisini Alzheimer hastası annesinin hafızasını korumak için cihaz geliştirmeye adayan nörolog Helena Smith'i okuyoruz. Ancak dahi Helena'nın bu uğraşı, anılarda zaman yolculuğuna sebebiyet veren tehlikeli bir buluşa gidiyor. Bambaşka yaşamlara sahip Barry ve Helena'nın hayatları bir noktada kesişiyor ve biz de polisle bilim insanının zamanın büküldüğü, gerçeğin birbirine karıştığı kaos ortamında, her şeyi eski haline getirme uğraşlarına tanık oluyoruz. Yer yer yakın döneme damga vuran, zaman yolculuğunu temeline alan Netflix dizisi Dark'ı anımsatan yapısı var. Bu dizi 33 yıllık döngüde, adeta ağzımızı açık bıraktıracak bir işçilikle örümcek ağı gibi örülmüş yapısıyla dikkat çekmişti. Sahte Bellek de benzer zaman döngüsünü hikayesinde içeriyor, ancak detaycılık konusunda daha zayıf olduğunu ve aynı keyfi vermediğini söylemeliyim. Doğrusu bilim kurgulamak her zaman yazar için yoğun bir araştırma ve zihinsel uğraş ister. Ancak konu zaman yolculuğu olduğu zaman bu en zor halini alır. Bilimkurgunun iyi örnekleri oldukça nadir olan tarafı diyebiliriz. Zaman yolculuğunun işlenmesi de tek tip olmuyor. Örneğin bazılarında zamanda kişi geriye gittiğinde kendisinin eski haliyle karşılaşabiliyor. Sahte Bellek'te Crouch'sa farklı bir yol izlemiş. İnsanlar anılarına gidebiliyor ve gittikleri zamanda zihinlerini koruyarak eski bedenlerine dönüyorlar. Bu tek zamanda iki aynı kişi paradoksunu ortadan kaldırıyor, fakat bedenen değişirken beyin nasıl aynı yapıda korunuyor problemini ortaya çıkarıyor. Bir de geçmişten döndüğü zamana tekrar geldiğinde, birleşme nasıl olacak? Kısacası bazı çözülmesi gereken yeni sorular yazarın önüne koyuluyor. Bu tipte zaman yolculuğunu bizim topraklardan Alper Canıgüz, Kan ve Gül adlı gayet başarılı romanıyla, bilimkurgu unsurlarının çok üzerine gitmeden üniversite yıllarına dönen karakteri üzerinden işlemişti. Yine Netflix'te yayınlanan kısa anime dizisi Erased da çocukluk yıllarına giden karakterini işleyen benzer tipte eserdi. Ne yazık ki gösterdiğim örneklere göre Sahte Bellek, bu kurgulanan bilimi en zayıf işleyeni oldu, geçmiş bedene gitmenin getirdiği problemlere aklıma yatacak cevapları alamadım. Yazarın anlattığına göre kitabın çıkış noktasıysa epey ilgi çekici. 2012 yılının yılbaşı zamanında MIT'in iki nöroloğu bir farenin beynine sahte anı yerleştirmiş ve Crouch da tüm romanına yayılan yapıyı bu fikir üzerinden kurmuş. İlgi çekici olduğu kesin, sadece biraz daha ayakları yere basan ve güçlü bir kurguya ihtiyacı olduğunu düşündürttü bana. Tüm kusurlarına rağmen romanın gizem yönü gayet başarılı, akıcı ve sayfaları heyecanla çevirmeme neden oldu. Edebi yönüyle okuyucuya farklı bir tat vadetmiyor. Detaycılığı ve zaman yolculuğunu ele alış şekli ilginç olsa bile, okurun kafasına yatmayan birçok kurgu zayıflığı da içeren bir roman olmuş Sahte Bellek.


Charles Henri Ford, Stein hakkında şunları söyler: Bir sandalye alıp insanın yaşamının içinde oturmaktan çok hoşlanır. Resimden edebiyata, psikolojiden felsefeye sanatın hemen her disipliniyle ilgilenen bu ilginç kadın, yaşadığı dönemin en karizmatik kişilerinden biriydi aynı zamanda. Sanat dünyasının en gözde şehri Paris'te bir otorite haline gelen Stein, sanata yönelmiş yetenekli gençleri desteklemekten hiç imtina etmedi. Bu yüzden de Paris'te yaşadığı ev, sanat çevrelerinin en uğrak yeriydi. İki dünya savaşı görmüş, insanlığa dair hayal kırıklıkları umudundan fazla olan bu zeki kadının anlatacağı elbette çok şey vardı. Her yazar gibi Gertrude Stein da anlaşılmamayı bir süre sonra kafasına takar; bunun sadece bir zaman sorunu olduğunu ve önünde sonunda karşısına çıkacağını da biliyordu. İşte Alice B. Toklas'ın Özyaşamöyküsü de, bu anlaşılması zor kadının en anlaşılır kitabıdır. Sanki bunu bilerek yapmış; siz benim seviyeme çıkamıyorsunuz bari ben sizin bulunduğunuz yere ineyim der gibi, bu kitabı yazmıştır. Altı haftada yazdığı bu kitap, yayımlandığında New York'ta en çok satan kitap haline gelir. Duygusallıktan uzak, şakacı bir yaklaşımla yazdığı bu kitabın bu denli anlaşılır ve okunur olması pek çok kişiye ilginç gelir. Kitaba adını veren Alice B. Toklas, Gertrude Stein'ın yaşamında çok önemli yeri olan biridir. Kırk yıla varan birliktelikte Toklas, Stein'a bir dayanak olur. Alice B. Toklas'ın Özyaşamöyküsü'nde Toklas'ın ağzından Stein'ın hayatı anlatılır. Aslında yazan yine Stein'dır! Yaşadığı dönemde yaptıklarıyla, söyledikleriyle ve dostluklarıyla öne çıkan ve sanat dünyasının en aykırı tiplerinden biri olarak görülen Gertrude Stein, insanları dikkatle dinler ve onları anlamaya çalışırdı. Çünkü ona göre insanların ne söylediğinden çok söyleme biçimleri önemliydi. Bir insanın bir şeyi ifade etme biçimi, onun aynı zamanda söylemediği şeylerin de bir başka ifadesiydi.


Olga ölene kadar Avda Trajedi bildiğimiz Rus romanları şeklinde ilerler. Bildiğimiz Rus romanlarından kastım, ilk modernler olarak tasnif edilen Tolstoy ve Dostoyevski romanlarıdır. Olga'yı öldürdükten sonra Anton Çehov, bu çemberi kırmaya çalışır. Ve bunu başarır da. Avda Trajedi'nin kocasını aldatan, günahkar kadın figürü Olga, Tolstoy'un Anna Karenina'sını hatırlatır. Biraz da Flaubert'in Madam Bovary'sini. Olga'nın onlardan farkı, kocasıyla birlikte sevgilisini de aldatmasıdır. Çünkü Olga sadece aşk saikıyla hareket etmez. Olga gösterişli bir hayatın peşindedir. Fakir, aklını oynatmış bir babanın evinden, durumu iyi, kendisine zil zurna aşık, her dediğini emir telakki edip, yerine getiren kahya Urbenin'in evine gelin olarak gider. Üstelik Urbenin elli yaşında, iki çocuklu bir duldur. Olga bunlara bakmaz. Onun için önemli olan; Urbenin'in, baba evinden daha rahat bir ev sağlamasıdır ona. Fakat Urbenin'in sağladığı rahat yaşamdan daha gösterişlisi vardır. O da Kont Aleksey Karneyev'in malikanesidir. Olga ne fedakar ve aşık kocasını umursar, ne de ona gizli bir aşkla bağlı olan Sergey Petroviç Zinovyev'i. O, bu ikisini de Kont'la aldatır. Oysa Olga, Zinovyev'e aşıktır. Gösterişli, zengin, müreffeh bir hayat, Olga için aşkından bile önemlidir. Anna Karenina ve Madam Bovary için tam tersidir. Aşk, onlar için zenginlikten önemlidir. Aşkları için hem gösterişli ve müreffeh hayatlarından hem de eşlerinden vazgeçmeyi göze alırlar. Bu yönleriyle onlar, Olga'dan daha asil, duygulu ve içlidirler. Benzer asaleti, Olga ölürken sevdiği Zinovyev için gösterecektir. Avda Trajedi'deki karakterlerin, bir türlü beladan kurtulamamaları ve verdikleri kararlara uyamamaları Dostoyevski'nin Kumarbaz'ını hatırlatır. Sergey Petroviç, kontun ne kadar ahlaksız olduğunu ve onunla arkadaşlığını bir an önce bitirmesi gerektiğini bilir. Kararlar alır: Bir daha onun davetine icabet etmeyecektir. Bir daha onun gece alemlerine katılmayacaktır. Fakat bu kararlara rağmen her davetine icabet eder, her içki alemine katılır. Kont da, içkiyi bırakacağını söyler. Kendine ve çevresindekilere söz verir, ama bırakamaz. Her gün, bir önceki günden daha fazla içer. Urbenin ise, Olga'nın kendi felaketi olduğunu bildiği halde peşini bırakmaz. Felakete doğru uygun adım ilerler. Bu karakterler Dostoyevski'nin doğruyu bilen ama uygulayamayan, bir nevi iradesiz karakterlerine benzer. Kumarbaz'daki kumarbaz Aleksey, babaanne Antonia Vasilyevna, general, Polina kendilerini bir şeye kaptırdıkları zaman, onun kötü olduğunu bildikleri halde sonuna kadar gitmeyi, dibi bulmayı önleyemezler. General, aşık olduğu Fransız kadın nedeniyle mahvolur, Aleksey kumar ve Polina nedeniyle, babaanne ise oğluna yönelik kızgınlığı nedeniyle. Hepsi de tutkulu karakterlerdir. Dostoyevski bu durumu Rus olmakla açıklar. Çehov, Tolstoy ve Dostoyevski'nin çizdiği bu çemberden, iki yolla çıkmayı başarır. Birincisi, romandaki anlatıcı ve yazar olan Kamışov'la okuyucu arasına editör sokar. Editör romanı beğenir. Gazetesinde yayımlamak ister. Fakat maalesef Olga'nın öldüğü bölüme kadar yayımlayabilir. Sonrasında kitap olarak yayımlanacaktır. O da elimizdeki nüshadır. Editörün notlar ve Kamışov'la arasında geçen diyalogları eklediği, bol keseden şüphelerini sıraladığı nüsha. Editörün notları ve Kamışov'la sohbetleri, romanı ayrı bir platforma çeker. Bildiğimiz Rus romanı formatından çıkarır. İkincisi; Çehov, Olga cinayetini ayrıntılarıyla anlatır. Burada anlattıklarından çok anlatmadıkları, sezdirdikleri önemlidir. Çünkü cinayeti işleyen, Olga'nın eski kocası Urbenin değildir aslında. Urbenin ceza alır, Sibirya'ya sürülür. Olga'nın cinayetini sevgilisi, sorgu yargıcı Zinovyev soruşturur. Zinovyev, sorguyu yönlendirir. Zinovyev'in niyeti, katilin kim olduğunu bulmak değildir. Bir an önce Urbenin'in suçlu bulunup tutuklanması, ceza alması yönündendir. İşte bu sayfalarda, Çehov'a özel zeka pırıltılarıyla dolu, eğlenceli, düşündürücü anlatımla karşılaşırız. Çehov, romana asıl bu noktada damgasını vurur. Katilin kim olduğu belli değildir. Ama bir yandan da katilin kim olduğunu gösterecek veri ve şahıslar tek tek ortadan kaldırılmaktadır.