Kadın kahramanlar içinde bazıları var ki, yıllar önce okumuş olmama rağmen halen onların hayatlarını merak ederim. Her okuyuşta farklı bir keşif, yeni bir detay, daha önce hiç fark etmediğim bir ayrıntı dikkatimi çeker ve buna şaşırır dururum. Eskiden okuduğum bir romana dönmek, eski bir arkadaşıma merhaba demeye benzer. Roman okumak, bir tarafıyla, bir başkasının hayatını merak etmektir zaten. Sizi, modernlerin o çok sevdiği tabirle gözcü konumuna yükseltir. Son yıllarda romanın bu kadar öne çıkmasının bir sebebi de, sosyal medya eliyle başkalarının hayatına karşı duyduğumuz merak ögesinin artmasıyla açıklanabilir. Sizin kadın roman kahramanınız kimdir? Ben birçok kadın kahraman içinden elbette Huzur'un Nuran'ını çok severim. Yine de ne Nuran, ne Maria Puder ve ne Feride gerçek anlamıyla bir karakter olmaya yaklaşamazlar. Bir yanlarıyla hep eksiktirler. Üzerine uzun uzun konuşabileceğim tek kadın kahraman ise Anna Karenina'dır. Tolsoy, Her şeyi yazdım, geriye hiçbir şey kalmadı diyerek tarif ettiği Anna'da yalnızca bir aldatma hikayesi yazmamıştır. Bir mürşit romancı olarak ve erken modernliğin bütün veçhelerini kullanarak, insanı tarif etmeye kalkmıştır. Anna Karenina romanı kusursuzdur. Tolstoy başyapıtını dilemmalar üzerine kurar. Karşımızda Anna gibi güçlü bir kadın vardır ve Anna sadece Rus aile kavramına isyan etmez, aynı zamanda Albert Camus gibi söylersek, başkaldıran insan tipolojisine de ilk örneği oluşturur. Tolstoy bu başkaldırıyı hem Hıristiyanlık hem de Rus toplumunun çelişkileri üzerinden konuşmayı tercih eder. Kolay bir yorumla, Anna için yaşadığı hayatı savunan özgür bir Lilith demek kolay. Lilith, cennetten dünya cehennemine gönderildi. Anna ise büyük günah işleyerek intiharı seçti. Geride kalanlara dersini vermek için cenneti bırakıp cehennemi tercih etti, hatta daha yaşarken bunu göze aldı.


Oğuz Atay'ı ilk defa okuyan bir insanın karşılaşacağı şaşkınlığı kesinlikle dolaysızlık olarak açıklayabilirim. Atay, diğer yazarların aksine kahramanlarının arasına girip, oradan konuşmak ister. Siz de herhangi bir Atay metnini okurken, önünüzde tabaka tabaka açılan katmanlar arasında kendinize rastlarsınız. Çünkü metinler tıka basa yarı aydınla doludur. Atay'ın hiç çekinmeden kendini de kattığı bu aydın tiplemesi ise birtakım kırık hayatların parodisi olsa da, hep mutlu sona doğru koşmak ister. Gide ede mutluluğu bulamasa da, sığındığı ironi limanı, hem kahramanları, hem de okuru rahatlatır. Bat dünya, bat! Talih! İki gözün kör olsun piyango bileti sat derken bile kederin konforlu alanını seçer Atay. Tıp ve edebiyat ilişkisi, tıbbın insanla olan ilişkisi gibi tarih boyunca şekil değiştirmiş, her dönem yeni yaklaşımlarla genişlemiştir. Tıbbın tarihi, insan acılarının da tarihidir aslında. Edebiyatın içinde kapladığı yer, diğer bilim dallarından hep daha büyük olmuştur tıbbın. Roman türü denilince aklıma hemen Lukacs'ın ünlü sözü geliyor: Roman, tanrının bırakıp gittiği bir dünyanın destanıdır. İlk büyük roman diyebileceğimiz Don Kişot da aslında Tanrı'nın olmadığı bir dünyanın romanıydı. Roman 18 ve 19. yüzyıllarda siyasi politik bir etki alanına sahipti. Bana kalsa siyasi politik etki alanından hiç vazgeçmedi roman. Edebiyat en basit tanımıyla malzemesi insan olan bir sanattır. Çünkü insanı anlatmada aracısızdır edebiyat. Tarihin insanı anlattığı söylense de, bu bana hep kocaman bir yalan gibi gelmiştir. Öyle ya, insanı tarih değil, edebiyat anlatır. Tarih ise insanı anlatmada yine edebiyattan faydalanır. İnsanın kendini bulması için önce araması gerekir sanırım. Doğu Batı sorunu yalnızca bizim edebiyatımıza özgü bir sorunlar yumağı değildir aslında, Rus edebiyatında da benzer bir tartışma söz konusudur. Bütün bir 19. yüzyıl romanı daha sonra şiddetlenecek bu tartışmanın ilk alevinin yakıldığı metinlerle doludur. Ev ki ayrıntıdır. Susmalar, küçük sevinçler, küçük acılar, küçük konuşmalar, küçük yalnızlıklar... Hepsi hepsi. Tüm dünyayı eve sığdırmaya çalıştığımız şu günlerde İlhan Berk'in evle ilgili metnine bile küçük şeyleri konu etmesi o kadar güzel ki. Siz nasıl düşünürsünüz bilmem ama bana göre de evle ilgili olan her şey küçüktür.


Sabitfikir için Furuğ dosyası hazırlama fikri ortaya çıktığında yeniden Didem'in şiirlerini düşündüm. Epi topu üç şiir kitabında Didem'in yaptığını çok az şair yapabilmiştir. Anlatımcı bir şiiri vardır Didem Madak'ın. İçinde hep öyküler dolaşır durur bu şiirlerin. Sonra o öyküler bir yerde çatlayıp taşar. O yüzden bir taşkınlık da vardır şiirlerinde. Ama bir yerde taşkınlık gelip de bir duvara çarpıyor. Didem hep o duvarın önünde söküklerini dikmeye çalışan bir terzi gibi. Didem Madak, 2011'de 41 yaşındayken hayata veda etse de bugün en çok okunan kadın şairler arasında. Müstesna bir yere sahip. Okurları tarafından var edilen şairlerle, kendi okurunu var eden şairler her zaman çatışır durur şiirin yüksek tarihinde. Didem okuru tarafından var edilen şairlerdendir. Her kuşak yeniden keşfediyor onun şiirlerini. Annesizlikten şair olsa da, çiçekli şiirler yazmak isteyip sonunda hep acıya yaslansa da, Didem'in bir direniş şairi olduğunu düşünürüm ben. limanı olanın aşkı olmaz ki bayım! - Siz Aşk'tan N'anlarsınız Bayım? Annesini çok erken yaşta kaybeder Didem. Teyzesi sayesinde şiirle tanışır. Talihsiz bir serüvenden sonra Hukuğu bırakır. Bu dönemde şiir gelir bulur onu. Anlatımcı şiirinin kökeninde kendi hayatından süzdükleri vardır aslında. Yetimlerin hakkını gözetir; yoksullar, kediler, çilingirler, çokomel kağıtları, çocuk romanı anneleri, grapon, ahlar ağacı, kağıttan gemiler... Şiirlerinin insan ve nesne kadrosu epey kalabalıktır. Okuruna doğrudan konuşabildiği için muhatabını hemen bulur Didem Madak şiiri. Kızına yazdığı mektubunda içimizi sızlatırcasına, Canım kızım, cehaletimden şair oldum... Annesizlikten. Sen sakın şair olma! der. Annesi gibi hayata erken veda eden Didem için söylenmiş gibidir şu söz: Bir şairin gözleri kapanınca dünyada görülecek şeyler azalır. Bir başka kadın şairi, Furuğ Ferruhzad'ı anlattığımız bu sayımız Didem Madak'a da armağan olsun. Ölen her kadın için bir şiir yazdım.


Ütopya fikrinin ortaya çıktığı Ortaçağ Batı'sı, insanlığa karanlık bir gelecek vaat etmesine rağmen, kendi topraklarında doğmuş rahatsız ruhlar eliyle her zaman temize çekildi. Birilerinin ütopyası, başka birilerinin distopyası oluyordu çünkü. Batı'nın en parlak ütopyası İngiltere'dir ve ne hikmetse ütopya dediğimiz tür de İngilizler eliyle pazarlanmıştır tüm dünyaya. Bugün dünyayı küresel bir köye dönüştüren Batı fikri, kendi ütopyasını ters yüz etmeyi tercih etti. Daha önce başkalarının distopyası olan kendi ütopyasını da yine kendi elleriyle bitirdi. Her yerde karşımıza bir son duygusuyla çıkıyor. Bizimle popülizm maskesi ardından konuşuyor ama öte yandan tükenen petrol ve doğalgaz kaynakları çerçevesinde kendi coğrafyasının hayatta kalması için bütün mümkün senaryoları da gözden geçiriyor; bilindik distopik hikayedir, dünyada büyük bir salgın hastalık başlamış, herkes zombiye dönüşmüş ama Amerika'nın içinden çıkan korkusuz, özgür ruhlu birileri kıtayı kurtararak insanlığa bir umut vermeye kalkışmış. Yani şu Teksaslı korkak Amerikalı adam! Nükleerden, uzayı bile kaplayan çöplüklere varasıya kadar kendi ürettikleri araçlar eliyle yine kendi sonlarını hazırladılar. Hepimizi de artık bütün mümkün geleceklerden birinde yapay zekanın ya da robotların yöneteceğine ikna edip, kanlı ellerini tarihin unutkan havuzunda yıkadılar. Şimdi de kıyamet senaryolarının her türlüsünü kitaplarla, filmlerle, dizilerle önümüze koyuyorlar. Dünyada sağcılığın yükselişe geçtiğini söylüyorlar ve göstere göstere amansız bir şekilde İslam düşmanlığı yapıyorlar. Dünyayı baskıcı, otoriter yönetimlerin sardığını iddia edip bilindik Amerikan oyununu sinsi darbeler, askeri müdahaleler eliyle sürdürüyorlar. Sabitfikir artık yüz yaşında. Bir şey sayılırken birim olarak alınan sayıya gelinince söylenen uyarma sözüdür dalya; örneğin dalya yüz ise, her yüz sayışta dalya denir. Dergicilik açısından bakıldığında da, 100. sayı önemlidir. Sabitfikir ilk dalyasını çıkardı. Ve karşınızda yenilenmiş bir Sabitfikir var; sadece mizanpajı değişmedi Sabitfikir'in, kitaba ve edebiyata bakış açısı da değişti, değişiyor. Eleştiriye daha da önem veren bir dergi yapalım istiyoruz. Yalnızca yeni çıkan kitaplar üzerine sayfaların olduğu bir dergi yerine, edebiyat arkeolojisi de yapalım diyoruz. Kitabın ve edebiyatın içinden konuşmaya devam ediyoruz böylece. Çünkü şuna inanıyoruz: Bir kitap dünyadan daha büyüktür.


Her ne kadar kitabın 5000 yıllık serüveni desek de, birçok iyi okur için kitabın tarihi, kendi serüveniyle birlikte ilerlemiştir aslında. Bizi kitaplara çeken şey, biraz da kendimizden dışarı çıkmak isteğidir. Okuduğumuz her macera, her tez ya da antitez, kitapla bizim aramızdaki gizemli bir sözleşme gibidir. Bu anlamda okumak soylu bir eylemdir de. Çok sevdiğim bazı kitapları zaman içinde yeniden okumak en sevdiğim alışkanlığım. Bunu yaparken bazı yazarların okuma reçetelerinden birini uyguluyor değilim. Hani derler ya, iyi bir roman yazmak için Dostoyevski'yi beş defa okumak lazımmış. İyi düşünür olmak için en az beş dil falan... Oldum olası böylesi reçetelerden hep uzak kalmayı tercih ettim. Kim bilir, belki de yanlış düşünüyorumdur ama ben hazcı bir okurum. En basit anlamıyla keyif aldığım, dilini, edasını sevdiğim yazarları döne döne okumak taraftarıyım. Özellikle de şiir kitaplarını... Çünkü Türkçe demek, Türk şiiri demektir bir bakıma... Türkçede öyle şiir kitapları vardır ki, içlerinde ne ararsanız bulursunuz. Mesela Necip Fazıl Kısakürek'in Çile'si böyle bir kitaptır. Anne şiiri de vardır, dava şiiri de, ölümle alakalı bir şiir de. Niye şiirde duralım, hikaye kitaplarının bazıları da böyledir. Yıllar önce ders verdiğim bir edebiyat atölyesinde, Hangi kitap yazı dilimi geliştirir diye soranlara, Refik Halid Karay'ın Memleket/Gurbet Hikayeleri'ni önerirdim. Laf aramızda hala bir bahane bulup okurum Refik Halid'i. Çünkü Refik Halid, dilimiz için muhteşem bir rastlantıdır. Hadi gelin yazımızın özlü sözünü de söyleyeyim: İyi yazarların kitaplarında eskide kalmış bir hatıranıza rastlarsınız; bir pişmanlık, bir galibiyet hissi, mükemmel bir kaybediş... Böyle böyle birbirini izler duygular.


Batı fikri, kültürün doğayı yenmesi planı üzerine dayanır. Kültür özellikle 19. yüzyılda Batı'da doğayı yendi ve roman türü altın çağını yaşamaya başladı. 20. yüzyılla birlikte ise modern insanın dini vecibesi haline geldi roman. Batılıların ürettiği Tanrısız dünyada yaşayan modern insanın bir tür günah çıkartma şekliydi. Bilinç akışının ortaya çıkışı, Freud'un büyük romancılarla ve mitolojiyle kurduğu bağlantılar... Ve 21. yüzyıla geldik, hikayelerin çağına. Büyük kurgunun artık küçük küçük hikayelerden oluştuğu; ekranda, sosyal medyada hikayelerin aktığı bir simülasyonlar çağı. Çünkü giderek her şey şeffaflaşıyordu. Ve hikayelere ihtiyacımız gün geçtikçe daha da artıyordu. Şiir ise Tanrı'nın olmadığı bir dünyayı asla kabul edemeyen bir türdü. Modernizm tarafından dönüştürülemedi çünkü bizzat kendisi modernizmi dönüştürdü. Tehlikeliydi şiir, onu roman gibi başka bir formun içinde kullanamazdınız. Bale ayakların şiiridir dediğinizde bile baleye değil, şiire anlam yüklemiş olurdunuz. Şiirsel sinema dediğinizde ortaya yine şiirle alakalı bir evren çıkar. Dönüştüremezsiniz, evirip çeviremezsiniz şiiri. Sözün olduğu yerde onun hükmü geçer hep ve siz görselliğe vurgu yaptıkça şiir eninde sonunda söze dönmek isteyecektir. Dolayısıyla antik bir dünyanın malı olarak kaldı şiir. Hatta insan için tam bir sahicilik kılavuzu olmayı sürdürdü, sürdürüyor.


Langston Hughes'in dediği gibi gerçekten öylesine uzaktır bize Afrika. Köleci zihniyetin resmettiği Afrika hakkında bildiklerimizi gözden geçirdiğimizde, ortaya hep aynı imgeler saçılır: Vahşi doğa, çöller, yamyamlar, aşırı sıcaklık, ilh... Bu köleci bakış açısı bugün de devam etmektedir aslında. Amerika dışındaki yerleri Amerikalılara tanıtmakla görevli National Geographic dergisine baktığınızda susuz çölleri, Lübnan'ın dar sokaklarındaki çarşaflı insanları, Afrika'da açlıktan kemikleri sayılır olmuş çocukları görürsünüz. Zaten bu tip yayınların asıl amacı, Amerikalılara dünyanın en iyi yerinde yaşadıklarını hissettirmektir. Oysa Afrika tamamen çöllerle kaplı değildir. Tropikal ormanlar çok daha fazla yer kaplar ve ortalama sıcaklık 21 derecede gezinir. Afrika'da vahşi hayat milli ormanlarla sınırlıdır. Nollywood adında bir sinema geleneği oluşmuştur ve yamyamlık vahşi emperyalistlerin köleci zihniyetlerini gizlemek için uydurdukları bir yalandan ibarettir. Amerika'nın kılcallarında gezinen ırkçılık George Floyd'un bir polis tarafından öldürülmesiyle bir kez daha tartışılır oldu. Amerikan ırkçılığının tarihi insanlığın yüz karasıdır. Ku Klux Klan terörü ile beslenen ırkçı bellek, atmışlı yıllardan sonra su altına inse de, çeşitli vesilelerle ortaya çıkıyordu. Floyd'un öldürülmesi sanırım bu nefretin artık gizlenemeyeceğini de gösterdi. Biz de bu sayımızda önemli çevirmen dostumuz Samet Köse'nin kaleminden Afro -Amerikan edebiyatına yoğunlaşalım istedik. Ülkemizde Afro-Amerikan edebiyatına dair iyi kötü bir kitaplık oluşmuş değil ne yazık ki. Mesela Müslümanlığı da seçmiş şair Emir Bereket'in toplu şiirleri halen çevrilmedi. Toni Morrison'ı iyi kötü biliyoruz ama Maya Angeleo'yu daha yeni yeni tanıyoruz. Malcolm X'ten Muhammed Ali'ye aklımızda baş kaldıran, sağlam bir Siyahi imgesi var, öte yandan mesela sürgündeki Suriyeli şair ve yazarların ne yazdıklarını bilemiyoruz. Denver merkezli slam şiir üyesi Amal Kassir ile dostluğumuz var ama onun da metinlerine uzağız halen.


Tıp ve edebiyat ilişkisi, tıbbın insanla olan ilişkisi gibi tarih boyunca şekil değiştirmiş, her dönem yeni yaklaşımlarla genişlemiştir. Tıbbın tarihi, insan acılarının da tarihidir aslında. Edebiyatın içinde kapladığı yer, diğer bilim dallarından hep daha büyük olmuştur tıbbın. Hastalık ve savaş ilişkisi, salgınlar, distopya anlatılarındaki tehlikeli virüsler, mekanla olan ilişkisi ekolojideki yeri, ırk ve etni site bağı... Gittikçe büyüyen, genişleyen bir evrendir tıp edebiyatın içinde. Özellikle son bir yıldır yaşadığımız olağanüstü pandemi koşulları, doktorlara olan ilgi ışığını biraz daha parlattı. Salgının adsız kahramanlarına dönüştüler. Oysa tıbbın edebiyatla olan ilişkisi hiç de dışarıdan değildi. Düşünün ki, iki disiplinin de ana konusu hep insan oldu. Freud bilinçaltını açıklamak için edebiyattan yardım aldı. Baba katlini Oedipus Kompleksi diye adlandırırken Sophokles'in oyunundan, Dostoyevski'nin Karamazov Kardeşler romanından güç aldı. Oliver Sacks nöroloji profesörüydü ve nöroloji rahatsızlıklarını müthiş edebi lezzetteki kitaplarıyla anlattı. Irvin D. Yalom da Sacks'tan farklı değildi. Divan'ındaki hastaları roman kalıbıyla anlatıyordu meraklı okurlara.


Edebiyatın en güzel tarafı, insanı içinde bulunduğu halden uzaklaştırabilme kudreti sanırım. Çünkü edebiyatın büyük ve özel malzemesi insandır. Bir küllüğün bile öyküsünü yazabilirim diyen Çehov bile şunu çok iyi biliyordu, aslında anlattığımız küllükten çok, insanın küllükle olan irtibatıdır. Her yazar, okuruyla bir irtibat kurar. Bu irtibat sayesinde okurla yazar arasında gizli, gizemli bir iletişim ağı kurulur. Ve bazı okurlar için bazı yazarlar daha özeldir. Bazı yazarlar da kendi okurunu var etmeyi ya da okurlarını kendi düzeylerine çıkartmayı çok severler. Misal, Bilge Karasu öyle yazarlardandır. Metinlerini yazarken gösterdiği emek, okur tarafından da paylaşılacaktır çünkü. Gece adını verdiği metnini böylesi okurlar için yazmıştır Karasu. Kitap, gece kavramı üzerinden yola çıkarak, büyük boşlukları daha da boşaltarak ilerler. Kitabın herhangi bir kahramanı yoktur. Tek kahraman gecedir. O da bütün kapsayıcılığı ile bir heyula gibi uzanmaktadır okurun önünde. Sıra dışı yazarlar da vardır. Mesela George Perec tutar size bir apartmanın hayatını anlatmaya kalkar. Yaşam Kullanma Kılavuzu adını verdiği bu olağanüstü romanında Perec, Paris'teki o apartmanla birlikte bir dönemin hayatını da anlatır; ev içleri, merdivenler, odalar, pencereler... Sayfalar boyunca okur tarafından bir harita oluşturulur gibi öğrenilmektedir. Virgina Woolf gibi benim yazarım diyebileceğim yazarlar da, insanın dış sesine değil de, içindeki sese yönelirler. Özellikle baş ucu kitaplarımdan olan Deniz Feneri'nde, bir okur olarak, dışarıdaki baygın havadan Fener'in içindeki dapdaracık hayatıma sığınmışımdır; ben de Mrs. Dalloway ile birlikte akşam yemeğe gelecek konukları beklerken, Londra sokaklarını dolaşmaktayımdır. Orada bir yerlerde donmuş bir zaman ve onun kahramanları; tanıdık isimler, sokaklar, olaylar ile birlikte beni beklemektedirler sanki.


Artık yazarların bir araya geldiği bu mekanlar azalsa da, hepimiz biliriz ki, bazen bir kahve kokusunun insanı kucaklayan sıcaklığında buluşmak mümkündür. Bundan mıdır bilmem, yazarlar hep böylesi mekanları tercih etmişlerdir. Sadece yazarlar mı, değil. İnsan hep daha önce görmediği, bilmediği bir mekanda ol'mak ister. Belki de kısa bir süre de olsa bir kendinden taşma yaşayacaktır orada. Tam da bu sebepten mekan ve mümkün kelimeleri arasındaki akrabalığı çok seviyorum. Edebiyat için de derin bir ihtiyaçtır kahvehaneler. Her şeyden önce bir iletişim alanıdır. Öte yandan birçok derginin temeli bu mekanlarda atılmıştır. Kahve, pastahane ve meyhaneler yazarların yapıtlarını kaleme aldıkları yerler değildir sadece, aynı zamanda hayatın akışına da bir pencere arkasından veya bir masanın karşısından bakmayı sevdikleri yerlerdir. Ünlü denemecimiz Salah Birsel'in Kahveler Kitabı adlı o enfes kitabından okuduğumuzda şaşırdığımız gerçek ise şudur: 1871'de yapılan bir sayımda sadece Beyoğlu semtinde 1260 kahve vardır. 19. yüzyılda İstanbul kıyıları kahvelerle örülmüştür. Hatta zamandaki ve kültürdeki değişim bu kahvelerin dönüşümü üzerinden de okunabilir. Kahvehaneler bir tür açık yapıt izlenimi vermektedir o anlamda. Tarık Buğra'nın aynı adlı öyküsünde anlattığı Küllük enteresan bir mahfildir. Necip Fazıl'dan Refik Halit'e Türk edebiyatının önemli yazar ve şairleri burada toplaşır. Mehmet Niyazi Özdemir'in üstüne bir kitap yazdığı Marmara Kıraathanesi'nin delisi de çoktur, dahisi de... Safarim, Meserret ve Küllük'e en çok şairler rağbet gösterir. Bazı kahveler de bazı isimlerle özdeşleşmiştir. Mesela İkbal Kahvesi'ni Orhan Kemal'in burada yaptığı sohbetler sevdirir. Müdavimler biraz da Orhan Kemal'i görmek için mekana koşarlar. Yine Edip Cansever, Ece Ayhan, Behçet Necatigil İkbal'in müdavimleri arasındadır. Lambo 40 kuşağı yazarlarını ağırlar. Orhan Veli, Sait Faik, Metin Eloğlu... Hatay Restaurant ise daha çok İkinci Yenici şairlerin mekanıdır. Ama özellikle Cemal Süreya ismiyle özdeşleşmiştir diyebiliriz. Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Huzur romanı Asmalı'daki Narmanlı yurdunda bir odada yazılmıştır. Attila İlhan yürürken yazmayı tercih eder şiirlerini, mekan takıntısı yoktur. Oysa mesela Nuri Pakdil otelleri tercih etmektedir. İlginçtir, Türk şiirinin en önemli metinlerinden Hızır'la Kırk Saat bir kahvehanede yazılmıştır. Üstadımız Sezai Karakoç, şiiri, adı gibi kırk günde sanki Hızır'la randevulaşmış gibi Sarayburnu'nda denize bakan bir kahvehanede yazdığını söyler hatıralarında. Cahit Zarifoğlu da öyledir. Şiirlerini kalabalık yerlerde, gürültülü mekanlarda yazmayı sevecektir. Mekanlar, muhitler, mahfiller... Edebiyatın atar damarları. Gelin gidip bir masaya oturalım ve konuşulanları birlikte dinleyelim.


Bir de psikoloji ile edebiyatın karşılaşması vardır ki, bence, modern edebiyat biraz da bu karşılaşma üzerine kuruludur. İkisi de birbirinden çok şey almıştır. Ben bu karşılaşmayı daha da romantize ederek, psikoloji ile edebiyat arasındaki bağı Lou Andreas Salome'nin hayat hikayesine benzetirim. Salome, St. Petersburglu bir Rus generalin kızıdır. Bir tedavi için geldiği Roma'dan sonra Avrupa'dan ayrılmaz. Etkileyicidir. Özellikle entelektüel çevrelerde kendine olan güveni ile hep dikkat çeken bir kadındır. Salome'nin Nietzsche ile olan karşılaşması Avrupa'nın görüp görebileceği en fırtınalı aşkı ortaya çıkarır. Ama her aşk gibi özlenen pişmanlıklarla doludur. Salome, Nietszche'ye çok büyük acılar çektirir. 20. yüzyılın büyük filozofu tek taraflı ama muhteşem ilhamlarla dolu bu aşktan yaralı çıkar. Hatta filozofun kadınlara düşman olmasının sebebi olarak gösterilir Salome. Bu ihtişamlı ve acılı hikayeyi ise bir psikiyatrist yazar, Irvin Yalom, Nietzche Ağladığında adlı romanında anlatacaktır. Edebiyatla psikolojinin yolları sadece bu aşk hikayesinde de kesişmez; dönemin neredeyse bütün önemli sanatçılarını kendine bağlayan Salome, Nietszche'den sonra büyük mistik şair Rilke ile aşk yaşamaya başlar. Bu sefer karşılıklı bir aşktır. Ki Salome kendisine birçok şiir yazdıran Rilke'ye, Sen bütün kuşkuların karşıtıydın diye seslenecektir. Rilke'den ayrıldıktan sonra Freud'la flört eden Salome, sıra dışı macerasıyla Freud'u da kendisine hayran bırakacaktır. Nietzsche'nin evlilik teklifini reddeden, Rilke'nin kendisine unutulmaz şiirler yazdığı büyük aşkı, Freud'un zekasından hayranlıkla bahsettiği kadın; romanlara, şiirlere, mektuplara konu olmuş Salome... Ben bu karşılaşmaları hep edebiyatla psikolojinin karşılaşması gibi okurum, okumuşumdur.


Ursula K. Leguin dendiğinde aklımda hep nitelikli ve bilgece hayaller kurmayı öğreten Batılı bir nine imajı beliriyor. Ursula'yı yalnızca bir hayalci olarak da niteleyemem doğrusu. Bilim Kurgu türü içindeki en filozof yazardır Ursula. Sadece yepyeni bir evren kurmakla kalmaz. Dünyamıza dair bazı kavramları da yerinden oynatır. İyiyle kötü kavramı sürekli yer değiştirir, feminizme farklı bir bakış açısı getirir; kurduğu hayali dünyaların birinde insanlar ayın bir kısmında erkek, diğer kısmında kadındırlar mesela. Garip gelebilir ama eğildiği kavramlara getirdiği bu geçişkenlik, Ursula'nın düşünce evreninde yöneldiği yenilik anlamında onu türün diğer yazarlarından ayırır. Yerdeniz serisinde kendi masalını bilindik klişelerle, bilindik masal canlılarıyla yazarken yaptığı yine de farklıdır. Ursula hep bir düşünme halindedir. Kadınlık ve erkeklik halleri ve meseleleri, düşüncesinin ana eksenini oluştururken, bir arada yaşama fikri, komün mantığı, ahlak tartışması aklındaki diğer fikirler arasındadır. Ursula'ya tam anlamıyla bir edebiyatçı diyemiyorum. Yanlış anlaşılmasın, Ursula, edebiyatçıdan daha fazlasıdır. Her yazdığı nasılsa yepyeni bir türe dönüşür. Hatta yazdıklarını kendi içinde bölümlemelere ayırmak gerekir. Evet, fantastik edebiyat yazarıdır ama okuruna hep bir fikir aşılayan fantastikçidir. Aşılama fikrini bazen didaktik ögeler çerçevesinde abarttığı olur, bir anlamda nineliği devreye girer, ama göze batmaz o tarafı, tatlı bir aşırılık olarak kalır zihinlerde.


Dünyanın çehresini değiştiren en büyük seyahat, bir odada, bir kitabın yoldaşlığında yapılan seyahattir. Kitaplardan en çok yola çıkmasını öğrenebiliriz. Ola ki hoyrat bir karakterle birlikte seksen günde dünyanın çevresinde devri daim eder, aklımızın eremeyeceği sırlara vakıf oluruz. Her yolculuk, insanın kendi içine attığı adımı biraz daha kuvvetlendirir. O koskoca Don Kişot romanı bir hapishanede yazılmıştır. Yani Cervantes'in yel değirmenleriyle savaşan komik şövalyesi ve okuma yazma bilmeyen ama yüz tane atasözünü ezberinde tutan Sancho Panza'sı biraz da kendi içine doğru yürümektedir. Kendi içimize doğru giden yolu bulabilmek için ise yoldan çıkmamız gerekmektedir. Michel Butor, Verimli yazarlar edebiyatın işlevinin, içinde yaşadığımız dünyayı değiştirmek olduğunu ve bunu da edebiyatın belli bir süre içinde başarabileceği eğilimi içindedirler der. Bu sözü çok severim. Çünkü iyi edebiyatın dünyayı değiştireceğine dair inancımı her zaman diri tutarım. Bugün bütün dünyada yaşanan Korona salgını hepimizi yoldan çıkardı ve evlerimizin içine yolladı. Ve tüm dünya bir kez daha şunun farkına vardık; demek ki evde vakit geçirmenin en güzel yolu, bir kitapla hayali dünyaların çevresinde seyahat etmekmiş. Kitap listeleri yayınlanmaya başladı bir anda, ünlü yazarların tavsiyelerinden tutun da, kitapla hiç ilgisi olmayan insanlara kadar herkes evde okumanın güzel yanlarını keşfetti. Kitabın nasıl da hayatın merkezinde bir yerde durduğunu gözlemledik. İnanıyorum ki, bu keşifler, kendi içimizdeki kayıp adaları bulmamız için de bir fırsat olur. Bizim için en büyük yol romanı, bir roman olmamasına rağmen içinde edebi türlerin birçoğuna selam çakan unsurlar barındıran Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sidir. Ben de evde kaldığımız şu günlerde Seyahatname'nin yoldaşlığıyla uzak yerlere seyahat eyledim. Seyahatname, biz Türklerin sevdiği insanlara verdiği en büyük nişan olan Evliya sıfatıyla tanıdığımız Çelebi'ye ait. 17. yüzyılda yazılmış bir gezi kitabı. Yer yer duru fakat bazen de olabildiğince fantastik bir anlatı. Sosyal hayat, tarih, coğrafya, deyimler, atasözleri, efsaneler, savaşlar, felaketler, öyküler, türküler, halk şiirleri, mani, giyim kuşam, eğlenceler ve daha neler neler... Evliyamız verdiği bilgilerin yanında gidip gezdiği yörenin evlerinden, camilerinden, kuleleri ve kalelerinden, saraylarından da bahseder. Ve anlatım biçimi. Sanki bir kıraathanenin içinde bir kilime kurulmuşuz da Evliya'yı dinliyormuşuz gibi... Öylesine yakın, öylesine sımsıcak. Seyahatname'nin bir diğer faydası da şu oldu benim için; Ortaçağ'ın sonrasındaki Batı'yı, yani doğu ile batının artık tamamen farklılaşan kültürel dünyasının izlerini kolayca sürebildim metnin yardımıyla. Hatta Çelebi'nin Viyana'daki Stephan Kilisesi'nin kitaplığını gördüğünde yaşadığı hayranlığı ve artık bizim kitaba o kadar da değer vermediğimiz yollu serzenişini okumak üzdü beni biraz da. Yine de çok gezen mi bilir, yoksa çok okuyan mı sorusunun yavaş yavaş yer değiştirmeye başlayacağını düşünüyorum. Siz neler okudunuz/okuyorsunuz karantina günlerinde, hangi kitabın yoldaşlığında, nereleri gezdiniz? Yazar mısınız bize... Keyifli okumalar.


Kitaplarla ilgili internet sitelerini, dergileri karıştırdığınızda karşınıza çıkan en ilgi çekici içerik, Hangi kitabı okumalıyım? sorusuna verilen cevaplardır. Bu cevaplar genelde ortalama bir anlayışın yansımasıdır. Kitap okumak seçkin bir eylemdir ve kitap okuyacak kişi de, bu özel eylemi gerçekleştirmek için en seçkin kitabı bulmalıdır. Dergiler ve internet siteleri de belli başlı yazarlara sorar bu soruyu; En Sevdiğiniz Beş Kitap?, En Sevdiğiniz Türk ve Yabancı Yazarlar vb. Meraklı okur, yazarların seçtiği kitaplardan yola çıkarak kendine bir beğeni atlası oluşturur. Kişisel görüşler, ideolojik tutumlar, muhitler, akımlar... Meraklı okur bir şekilde yolunu bulmaya uğraşır. Dünya edebiyatı okumak isterse karşısına çıkacak yazarlar aşağı yukarı bellidir. Özellikle çağdaş edebiyata merak sardıysa, okuyacağı kitaplar, dünyadaki trendleri şekillendiren edebiyat ajanları eliyle belirlenmiştir zaten. Meraklı okurlar arasından bazıları da yazar olmak ister. Bir şiir ya da öykü kitabı; roman ya da deneme kitabı yazmak için önce kendini sonra diğer kitapları araştırır. Bir şekilde yazar da. Ama okuya öğrene gördüğü bir gerçek vardır, karşısındaki ortak beğeni çıtasına çıkmak hiç de öyle kolay değildir. Tam da burada aklımıza bazı sorular geliyor. Belirlenen yüksek standartlar, yeni yazarların coşkulu metinler yazmasına engel mi oluyor. Yazar, kendine ait benzersiz bir dünya ortaya attığında, kitapları çevrilmez, yazdıkları, yayınevleri tarafından ilgi görmez mi? Küresel ölçekte bir yazar mı olmak istiyor genç yazar, yoksa kendi ülkesinde küçük bir azınlığa mı hitap etmek istiyor. Ölçüleri nasıl aşacak, yazdığı dilin geleneğiyle nasıl yüzleşecek? Gelin bu soruların cevaplarını beraber arayalım.


Japon bir yazarı; bir Türk şairiyle, İngiliz bir şairi yan yana görebilirsiniz. Dil, kültür ve yaşayış ayrılıklarını edebiyat bir hamlede kaldırır ortadan. Son yıllarda iki ülke edebiyatı gündemimizde. Biri Kuzey Avrupa, diğeri de Japon edebiyatı... Eskiden bu iki ülkenin köşe başı yazarları çevrilirken, şimdi Per Petterson da Haruki Murakami de neredeyse bütün yazdıklarıyla Türkçede yaşamaya başladılar. Üstelik bu iki edebiyatın kitapları görece uzaktır bize. Sadece coğrafi bir uzaklıktan da bahsetmiyorum; hakim edebi sesin de dışında gelişmişlerdir. Öte yandan, hakim edebi sesle de bazı ortaklıkları bulunur. Mesela Haruki Murakami'nin çok satan kitaplarındaki Japon karakterlerin isimlerini Amerikalılarla değiştirsek, okur çok da şaşırmaz buna. Per Petterson'un kır anlatısındaki kimi hikayeler bizim kır edebiyatındaki bazı anlatılarla da benzerlik taşır. Ben bir zenginlik olarak görürüm benzerlikleri. Bu ay Sabitfikir'de Türkiye'deki Japon edebiyatı var. Dosya yazısını ülkemizin en iyi Japonca çevirmeni H. Can Erkin kaleme aldı. Bu zamana kadar Japoncadan çevrilip ülkemizde yayınlanan isimleri biraz daha yakından tanımak ve Japon edebiyatının ülkemizdeki seyrini doğru anlamak için çok önemli bir dosya yazısı olduğunu söyleyebilirim. Umarım H. Can Erkin bundan sonra dergimizdeki başka yazılarıyla da bu seyrini genişletir. Eylül sayımızda ayrıca üç önemli söyleşi de okuyacaksınız. Biri ustamız Selim İleri'nin Ahmet Hamdi Tanpınar okumalarından süzüp yazdığı Yaşadınız Öldünüz, Bir Anlamı Olmalı Bunun adlı sıra dışı metni üzerine röportajı, diğeri de Fatma Barbarosoğlu ve Nazife Şişman'ın mektuplaşmalarından oluşan Karantina Günlerinde Evin E Hali üzerine sohbeti... Ve M. Hakkı Suçin'in kitaplarla dolu dünyası... Keyifli okumalar.


Yirminci yüzyıl ne çağıydı? Soğuk Savaş'ın mı çağıydı, aşırılıkların mı? Keşiflerin mi çağıydı; casusların, ajanların, bilmecelerin mi... 18. yüzyılın doğa bilimlerinin, 19. yüzyılın ise biyolojinin çağı olduğunu söyleyenler çoğunlukta. Albert Camus, 20. yüzyılı korku çağı olarak nitelendiriyor. Doğrusu çok da haklı. Yirminci yüzyıldan miras kalan korkuyla her birimiz yüzleştik. Modernlik bütün veçheleriyle hayatımıza dokundu geçti. Artık yirmi senesini geride bırakmaya hazırlandığımız 21. yüzyıl ise sanırım hikayelerin çağı olacak. Sosyal medyanın, dijitalleşmenin, teknolojik hızın hayatımıza sirayet etmesiyle birlikte, gündemde kalabilmek için hikayelere sığınmaya başladık. Uzun metinler okumaktansa, kırk dakikalık diziler izliyoruz. Yalnızca TV'de de değil, internetin ulaşabildiği her noktada. Yazarlar gizem unsurunun öne çıktığı romanlar yazıyorlar. Amorf karakterler çevremizi sarmış durumda. Spiritüalizm geçer akçe. En materyalistimiz bile mistik alanlara ilgi duyuyor. Bir kültür akbabası gibi yağmalıyoruz Doğu felsefesini; Mevlana'dan Hayyam'a bütün isimler seçmeci, ayıklamacı anlayışla elekten geçiriliyor. Hint asıllı Amerikan romancı, İspanya'dan yola çıkıp Çin-i Maçin'e doğru bir yolculuğa çıkartıyor kahramanını. Elimizde kahve zincirinin karton bardağı, kulaklarımızda streaming platformlarından birinden dinlediğimiz müzik parçası, uluslararası şirketimizin karlılık toplantısına katılıyoruz. Otoparkta selamlaştığımız GMY adayımıza yeni aldığımız arabanın hikayesini anlatıp, Roma gezimizden bahsediyoruz. Buda ve Peşte'nin ortasında çektirdiğimiz fotoğrafa beğeni yağınca mutlu, iktidara kızınca entelektüel, orman yangınlarına sövünce duyarlı hissediyoruz. En sevdiğimiz tişört markasını alınca, o markanın logosuna eklenmiş oluyoruz. Logonun bahşettiği hikayeyle mutlu oluyoruz. Hemingway'i okuyor kulağımızdaki sesli kitap. Her şey seslendi artık. Annemi arar mısın Siri, meşgul diyor telefonum. Notlar kısmına alıntıladığım şiiri tweet atıp rahatlıyorum biraz. Hiçbiri benim fikrim değil bunların. Rahatlıyorum, hikayelerim var artık. Hepsini satın aldım bu öykülerin, ama hiçbirini yaşamadım daha.


Edebi türler arasındaki tartışmaları her zaman büyük bir keyifle izlemişimdir. Bu tartışmalar arasında kuşkusuz, hangi türün daha eski olduğuna dair tartışma, yazarları, şairleri ikiye böler. Şairler, şiirin en eski edebi tür olduğu iddiasındadırlar. Hikayeciler ise insanın tahkiye etme ihtiyacından dolayı hikaye türünü ilk insana kadar dayandırırlar. Şiir, müzik ve garip bir şekilde büyü insanoğlunun en eski uğraşlarındandır. Hikaye bir tür olarak bizde de epey eski. Dede Korkut Masalları'ndan halk arasında dolaşan sözlü kaynaklara kadar uzun bir çizgi çizebiliriz. Hikaye, bugün de yazarların ve okurların sevdikleri bir tür. Gerçi şimdi birçok yazar öykü demeyi tercih ediyor. Uzun hikaye, novella, minör öykü gibi yan türler de dolaşımda. Ve bu türlerde çok iyi, çok sağlam eserler kaleme alınıyor. Fakat hem yakın çevremde hem de başka yazarlar tarafından azar azar dillendirilen bir tartışma dikkatimi çekiyor; öyküdeki yerlilik sorunu. Tercüme kitapların artık ciddi bir yekün tutması, yabancı dillerin doğrudan etkisi, yazarın yazdığı metnin hemencecik bir başka dile çevrilmesi isteği... Bütün bunlar bir yerlilik sorununu gündeme taşıyor.


Bir de yazarların, şairlerin belki bir sığınma alanı olarak gördükleri kedi sevgileri... Ahmet Hamdi Tanpınar'ın kara kedisiyle çektirdiği fotoğrafı meşhurdur. Ya ötekiler, Mustafa Kutlu ve İbrahim Tenekeci'nin Saka kuşlarına olan sevgileri... Mustafa ağabey Dergah'ın bürosunu ziyaret ettiğimizde, sohbetin tam ortasında Saka kuşu cıvıldamaya başlarsa epey keyiflenirdi... Süleyman Çobanoğlu hep bir Kangal beslemeye heves etti. Tomris Uyar ve Bilge Karasu'nun kedi sevgileri malum. Nice öykülerinin, yazılarının baş karakteri oldu böylece kediler. Edebiyatçıların diğer canlılara karşı gösterdikleri bu ilginin altında fıtratla alakalı bir gerçeğin yattığına inanıyorum. Yazarlar, şairler insanı ve insana dair meseleleri anlatırken, hakikatin çeperlerinde dolanıyorlar, o çeperi delip geçeni çok az olabilir. Yine de rahatsız ruhların bu macerası bize çok şey söylüyor. İbn Arabi'nin bu konudaki tespiti ise harika. Hazret, nefsini ehlileştirdikçe yabani canlıların kendisinden kaçmadığını keşfeder ormandaki gezilerinde. İçindeki nefs öldükçe, başka canlılarla dolaysız bir yakınlaşma kurar. Bizde de vardır; eski dervişleri anlatan çizimlerde, hemen yanlarında bir geyik, bir karaca olduğunu fark ederiz. Demek nefsle birlikte insanın içindeki o yabanilik de ölüyor, geriye kalan hakikat ise kosmosla bağ kurmamızı, onla yakınlaşmamızı sağlıyor.


Kişinin kendisi olmaktan vazgeçip başka birisi olmaya karar verdiği o an, modern edebiyata göre bir kahramanlık sergilediği andır. Kişi bu kahramanlığa ulaşmak için evinden çıkıp bir yolculuğa atılır. Yolculuk boyunca başından türlü felaketler geçer. Her felaket, yolun sonunu getirebilmek için aslında bir duraktır. Her durak da, kahramanın yol boyunca erginleşmesini, daha da gelişmesini sağladığı bir deneyimler bütünüdür. Homeros bu yüzden kahramanını adalar ve denizler boyunca dolaştırır. Ondan yüz yıllar sonra Joyce da aynı işe soyunur; fakat bu sefer insanın yolculuğu Dublin sokaklarında geçirdiği bir günle sınırlıdır. İlk çağların bir ömür alan yolculuklarıyla modern insanın bir gün süren erginleşme yolculukları... Fark etmez, ikisinde de amaç yeniden yuvaya dönmektir. Eve dön, şarkıya dön, kalbine dön diyen şair ne kadar da haklı. Bugünlerde her sabah evinden çıkıp bir kahramanlık sergilemek için çalışmaya giden bizler, küresel bir virüs salgını neticesinde yeniden evimize dönmek zorunda kaldık. Bence bunu bir fırsata dönüştürmenin tam zamanıdır. Bu fırsatı da, bir kahramanlık olarak değerlendirmenin... Durup düşünmenin, tefekkür etmenin... Şarkıya kaldığımız yerden başlamanın, kalbimizi tamir etmenin zamanıdır. Hadi gelin bir türkü ya da bir arya ezberleyelim. Çocukluğumuzda okuduğumuz, hatırımızda yalnızca adı ve kahramanları kalmış bir masalı yeniden çocuklarımıza okuyalım. Bir dua ezberleyelim. Kitaplığımızı düzenleyelim. Bir 19. yüzyıl romanı okuyalım. Günde muhakkak bir şaire yoldaş olalım. Bahçemiz varsa bahçede, yoksa balkonda bir saksıya çiçek ekelim. Gelecekteki yaşımıza, eski hatalarımızı hatırlatan bir mektup yazıp bir yerlere gömelim. Yıllardır her seyahat ettiğimiz yerde çektiğimiz ve bir daha bakmaya bir türlü fırsat bulamadığımız fotoğraf albümlerimizi gözden geçirelim. Bir klasik bestecinin bestelerini kitap okur gibi dinleyelim. Bir Yunus Emre ilahisi söyleyelim. Mahalledeki evden çıkamayan yaşlılara kitap hediye edelim. Bir derginin sayfaları arasında kaybolalım. Salonlarını dijitalde ziyaretçilere açan büyük müzeleri ev halkıyla birlikte gezelim. Osmanlıca, İngilizce, Fransızca, Almanca lügatten her gün bir kelime ezberleyelim. Ansiklopedi maddeleri arasında hoyratça dolaşalım. Hatırat okuyalım, çünkü hatıratları okumak yaşadığımız günleri anlamanın en kestirme yoludur. Distopyalara ve ütopyalara merak salalım. Çünkü ütopya veya distopya yazarları zengin hayaller peşindeki en gerçekçi yazarlardır, unutmayalım.


Ibn Haldun'un Mukaddime'de üzerinde durduğu çevrenin ve yaşanılan şehrin insan üzerindeki etkisi, modern yazarların ve düşünürlerin de peşini bırakmamış bir tartışmanın konusudur. Walter Benjamin meşhur kitabı Pasajlar'da 19. yüzyıl Paris'inden ve Charles Baudelaire'in şiirlerinden yola çıkarak erken modernizmin izlerini sürer. Bu serüvende kullandığı karakter, Baudelaire' le birlikte flaneur adını verdiği kişi ya da kişilerdir. Insanlar Paris'teki pasajları müthiş bir sanat eseri keşfeder gibi dolaşmaktadırlar sürekli. Modernitenin kısa tarihçesini yazan Marshall Berman, Katı Olan Her Sey Buharlaşıyor'da bu sefer modern olmanın hallerini Petersburg'dan New York'a kadar bir dizi kitap ve yazar üzerinden tartışır. Ruhsuz uzmanlar, kalpsiz sezgiciler arasında çıkılan yolculukta, bir bakıma modern insanın da kişiligini oluşturan etmenlere dogru bir seyahat yaparız. Bu ay dosya konumuzu seçerken de, bir süredir ülkemizde tercüme edilen kitaplar ve artan okuma kitlesiyle ilgileri üzerinde toplayan Kuzey Avrupa Edebiyatı'na tuttuk tepe lambamızı. Üzerinde düşündüğümüz sorular ise sunlardı: Kuzey Edebiyatı nasıl bir anda ilgi odagı oldu? Günümüz roman, hikaye dünyasında gittikçe azalan karakterlere karsı, belirgin, komik ama öte yandan modernliği sorgulayan, onunla ilgili tartısmalara katılan ilginç karakterler mi dikkatimizi çekti? Sorular çesitli, cevaplar da çeşitli ama en nihayetinde Kuzey Edebiyatı'nın ilgileri üzerinde toplamasının bariz sebeplerinden biri, uzak bir dünyanın kapılarının açılmıs olması sanırım. Kendi adıma, Henrik Ibsen'in oyunları ve Knut Hamsun'un romanlarıyla tanıdıgım kuzey, bu sene okuduğum kitaplar, izlediğim dizelerle birlikte daha tanıdık bir yer haline geldi. Hatta bazı karakterlere, edebiyatımızdan ikiz karakterler uydurdum. Ve gördüm ki, Kuzey Edebiyatı bize hiç de yabancı bir edebiyat değil. Umarım siz de dosyamızı okuduktan sonra Kuzey Edebiyatı'nın artık Türkçede ciddi bir yekun tutan kitaplarıyla uzun ve güzel bir yolculuğa çıkarsınız.


Masalların hayallerden beslenen, gerçeklerin dünyasından ayrılan garip bir zemini var. Gerçeklerin dünyasından ayrılsa da, her masal kendi gerçekliğini, daha önce duymayıp, görmediğimiz bir hakikati bize fısıldar. Hakikatin bambaşka yollardan geçebileceğine inandırır; zengin hayaller peşinde, sınırsız alemlere yolculuk etmenin anahtarlarını sunar bize. Masalların kendi içinde bir ahlak bilgisi vardır. Olamayacak şeyleri olduran gücü sayesinde, gündelik hayatın üstüne çıkmamızı sağlarlar. Yalnız çocuklar için midir masallar, hiç olur mu, aslında düpedüz büyükleri ilgilendirirler. Tam da bu yüzden, mesel ve kıssa kelimesiyle akrabadır her masal. Masallarda anlatılan mesellerden çıkarılacak kıssalar vardır çünkü. Anadolu bir masallar evrenidir. Ermişlerin masallarıyla dolu, cinlerin, perilerin gezindiği güzel ırmaklar beldesidir. Taş ve toprak birbiriyle konuşur, ağaçlar yürüyebilir, gökyüzünden birden uçan halılar sökün edebilir. Dünyayı tanımak için nice belalar atlatmış bir er kişiye, Korkut Ata yepyeni bir isim takabilir. Böylesi bir kara parçasının üzerinde kendi kelimelerimizden ve masallarımızdan gitgide uzaklaşmaktayız. Eski Türklerde bir hükümdar başka bir hükümdarı kendi beldesine davet edeceği zaman ona bir ok gönderirmiş, bu okun çevresine sarılırmış bazen de mektup. Hatta eskiden köy köy, iklim iklim Anadolu'yu dolaşan okuyucular varmış. Bizde okumak bile bu anlamda sözlü kültürle yakından ilgilidir. En derin meselelerin anlatıldığı mesnevilerde masal unsuru bir form olarak kullanılır. Yani eski alimler girift meseleleri anlatırken insanla metin arasındaki mesafeyi kaldırmak için masallardan ve mesellerden yardım alırlar. Mesela Feridüddin Attar'ın meşhur eseri Mantıku't Tayr'ında Simurg'u arayan o kuşlardan biri de bizizdir. Yalnız bir farkla ki, Attar bize masal anlatmaz, kendi hayatımızın nasıl da basit bir masal olduğunu hissettirir. Sanki yalnız bizim için yazılmıştır o kitap.


Doğu Batı sorunu yalnızca bizim edebiyatımıza özgü bir sorunlar yumağı değildir aslında, Rus edebiyatında da benzer bir tartışma söz konusudur. Bütün bir 19. yüzyıl romanı daha sonra şiddetlenecek bu tartışmanın ilk alevinin yakıldığı metinlerle doludur. Çünkü o yüzyılla birlikte zihinler değişmekte, imparatorluklar çökmekte, dünyanın İngiliz-Yahudi medeniyeti ekseni de azar azar Amerika'ya kaymaktadır. 20. yüzyılda yaşanan iki büyük savaşla birlikte ise artık edebiyat nehri yatağından taşacak, modernizmin alevi her yanı saracaktır. Bizde yaşanan durumsa ancak müthiş bir arada kalmışlıkla izah edilebilir. Batı'ya giden Türk aydınları, her şeyden önce kendilerini bir imparatorluk münevveri olarak görmekteydiler. Ve çok doğal olarak da Batı'ya karşı bir aşağılama hissi vardı içlerinde. Öte yandan bu his Osmanlı'nın yıkılmasıyla birlikte bir komplekse de dönüştü ne yazık ki. Yahya Kemal'in Nev Yunanilik'ten yola çıkarak şiirlerinde dillendirdiği tarih bilincine varması bu kompleksledir, Attila İlhan'ın daha ilk eserlerinden itibaren peşine düştüğü yerlilik arayışının altında bu kompleks yatar. Cemal Süreya mesela Fransa'da geçirdiği uzun yıllardan bahsetmek bile istemez; zaten dönüşünde biriktirdiği parayla birlikte Chevrolet arabasını satarak o efsane Papirüs dergisini çıkaracaktır. Türk edebiyatı için Batı, sonra sonra kendi geleneği ile yaşadığı hesaplaşmada da maymuncuk işlevi görür. Mesela Mavi Anadolucular kendilerine Yunan mitolojisinden bir geçmiş onarmak isterler. Sabahattin Eyüboğlu'ndan Azra Erhat'a uzanan bu yeni Anadolu, Halikarnas Balıkçısı ile birlikte bir şölene dönüşür. Ki Balıkçı en nihayetinde Turgut ve Uluç Reis'i yazarak farklı bir yerlilikte demirleyecektir. Peyami Safa'da Doğu Batı sorunu en ateşli zamanlarını yaşar. Safa'ya göre Doğu ile Batı arasındaki mücadele, insanın kendi nefsi ile savaşına benzer. O buhranı idrak ederek bir senteze varmamız gerektiği diskurunu kurar sürekli. Fatih Harbiye ile hız kazanan yolculuk, Sirkeci'den dünyaya doğru giden bir tramvaya binen Türk şiiriyle muhteşem bir limanın güvenli sığınağında rahat bir nefes alacaktır. Türk düşünce hayatı her şeyden önce Türk şairleriyle üzerindeki kompleksi atacak, özellikle 60'lı yıllardan sonra yazılmaya başlanan şiirimizle başka bir lisanın tekellüm edilebildiğini tüm dünyaya gösterecektir.


Günümüz İngiliz romancılarından Ian McEwan'ın Soğuk Savaş döneminin edebiyat cephesini anlattığı ilginç bir romanı var; Bir Parmak Bal. Ülkemizde de yayınlanan roman bir anlamda birbirine benzemeyen üç ilgi çekici konuyu garip bir kurgu etrafında bir araya getiriyor: Gizli servis, edebiyat ve aşk. 1970'lerin İngiltere'sindeyiz. Soğuk Savaş kültürel cephede de ilerliyor. İngiliz gizli servisi MI5 bir proje geliştirerek bazı yazarların farkında olmadan İngiltere'nin emperyalist çıkarları doğrultusunda kalem oynatmalarını sağlayacak. Romana da adını veren projenin adı, Bir Parmak Bal. Yalnız projede en dikkat çekici husus, yazarların bu projeye dahil olduklarını hissetmemeleri. Proje için kadın bir ajan görevlendiriliyor, amaç yazarları bu kadın üzerinden çekmek. Kahramanımız Serena Frome Cambridge'in matematik bölümünden mezun olmuş genç ve güzel bir kadın. Bir de Frome iyi bir kitap okuru aynı zamanda, hatta haftada üç dört kitabı bitirebilecek kadar iyi okuyan birisi. Bütün bu özellikleri sayesinde dahil edildiği MI5'ta Sovyetler Birliği ve diğer İngiliz düşmanlarına karşı çıkan genç ve yetenekli yazarları bir anlamda avlayacak ya da tavlayacak. Sonra da bulduğu yazar adayına göstermelik bir vakıf eliyle burs verilmesini sağlayarak, onu yeni eserler yazmasına teşvik edecek. İşin sırrı burada işte, yazarı teşvik ederken, sinsice ve çaktırmadan da yönlendirmiş olacak. Serena Frome'un bulduğu yazar adayı ise Tom Haley'dir. Gelecek vaat eden, yetenekli bir yazardır. Kahramanımız etkileyici öyküler yazan Haley'le bağ kurar fakat aralarında başka türlü bir ilişki başlar. Genç adam ajanımızı kendisine aşık etmiştir ve aşk Bir Parmak Bal projesini sekteye uğratmaya başlamıştır artık. Ewan, roman boyunca siyaset, aşk ve casusluk arasında kurduğu bağı etkileyici bir finalle noktalar. Okuduğumuz elbette bir kurgu ama Ewan kullandığı her formülü öyle sarsılmaz bir dengeyle yerine oturtmuş ki, gerçek bir olayı okuduğumuz sanrısına kapılabiliyoruz. Çünkü bazı bölümler gerçeklerden izler taşıyor. Birçok gizli servisin kültür dünyasıyla ilgili çalışmalar yaptığını biliyoruz artık. Tam da buradan yola çıkarak, yazarların son yıllarda seçtiği konular, ödül almaya yönelik çalışmalar, dünya edebiyat ajanlarının ortak kurguyu belirleme çabaları, Ewan'ın kurgusundan bağımsız düşünülemez gibi geliyor bana.


Tıp ve edebiyat ilişkisi, tıbbın insanla olan ilişkisi gibi tarih boyunca şekil değiştirmiş, her dönem yeni yaklaşımlarla genişlemiştir. Tıbbın tarihi, insan acılarının da tarihidir aslında. Edebiyatın içinde kapladığı yer, diğer bilim dallarından hep daha büyük olmuştur tıbbın. Roman türü denilince aklıma hemen Lukacs'ın ünlü sözü geliyor: Roman, tanrının bırakıp gittiği bir dünyanın destanıdır. İlk büyük roman diyebileceğimiz Don Kişot da aslında Tanrı'nın olmadığı bir dünyanın romanıydı. Roman 18 ve 19. yüzyıllarda siyasi politik bir etki alanına sahipti. Bana kalsa siyasi politik etki alanından hiç vazgeçmedi roman. Edebiyat en basit tanımıyla malzemesi insan olan bir sanattır. Çünkü insanı anlatmada aracısızdır edebiyat. Tarihin insanı anlattığı söylense de, bu bana hep kocaman bir yalan gibi gelmiştir. Öyle ya, insanı tarih değil, edebiyat anlatır. Tarih ise insanı anlatmada yine edebiyattan faydalanır. İnsanın kendini bulması için önce araması gerekir sanırım. Doğu Batı sorunu yalnızca bizim edebiyatımıza özgü bir sorunlar yumağı değildir aslında, Rus edebiyatında da benzer bir tartışma söz konusudur. Bütün bir 19. yüzyıl romanı daha sonra şiddetlenecek bu tartışmanın ilk alevinin yakıldığı metinlerle doludur. Ev ki ayrıntıdır. Susmalar, küçük sevinçler, küçük acılar, küçük konuşmalar, küçük yalnızlıklar... Hepsi hepsi. Tüm dünyayı eve sığdırmaya çalıştığımız şu günlerde İlhan Berk'in evle ilgili metnine bile küçük şeyleri konu etmesi o kadar güzel ki. Siz nasıl düşünürsünüz bilmem ama bana göre de evle ilgili olan her şey küçüktür.


Kültür sanat dünyasının farklı alanlardaki başarılı isimleri Fatma Barbarosoğlu, Yalın Alpay, Necip Tosun, Ali Emre, Ari Çokona, Zeynep Arkan, Sadık Usta, Gülenay Börekçi, Mustafa Çiftci, Ahmet Sarı, Okday Korunan'a 2020 yılında okudukları ve dikkat çekmek istedikleri kitapları sorduk. Şiirden düşünceye, tarihten biyografiye eserlerin yer aldığı keyifli bir toplam sunuyoruz. - Nels Anderson, Hobo - Evsiz Adamın Sosyolojisi, Heretik Yayınları - Dünyamızı Değiştiren On İki Hastalık, Irwin Sherman, İş Bankası Yayınları - Ulrich Beck- Elisabeth Beck-Gernsheim, Aşkın Normal Kaosu, İmge Yayınları - Barbara Bolt, Yeni Bir Bakışla Heidegger, Kolektif Kitap - İsmail Kara, Dağ Ne kadar Yüce Olsa Portreler, Dergah Yayınları - Ayşegül Genç - Kalbin Arka Odası, Muhit Kitap - Kolektif, Ağustos Böceği Bir Meşaledir, Büyüyenay Yayınları - Mustafa Yılmaz, Veresiye Defteri, Temmuz Kitap - Abdülkadir Turan, Nureddin Mahmud Zengi, Ketebe Yayınları - Murat Güzel, Mutlak Müzik, Muhit Kitap - Michael Tomasello, İnsan Ahlakının Doğal Tarihi, Koç Üniversitesi Yayınları - Theodore Zeldin, İnsanlığın Mahrem Tarihi, Ayrıntı Yayınları - Zekeriya Sertel, Hatırladıklarım, Can Yayınları - Robert Drews, Tunç Çağı'nın Sonu, İş Bankası Kültür Yayınları - Andre Gide, Chopin Üzerine Notlar, Can Yayınları: Nobel ödüllü Gide'nin Chopin'in naif müzikal evrenini, en az Chopin kadar naif bir dille anlattığı ince bir kitap. Chopin üzerine çok bilgilendirici olmamakla birlikte, rafine bir kavrayış için belli temeller oluşturuyor. - Levent Cinemre & Ruşen Çakır, Sol Kemalizme Bakıyor, Metis Yayınları: Bilimsellik ve toplumsal ilerleme gibi kavramlar çerçevesinde uzun süre sol ile zımni bir ittifak içerisindeki Kemalizm'in, 1980'lerden itibaren sol tarafından liberal değerlere yeterli hassasiyeti göstermediği gerekçesiyle eleştirilmeye başlanması çerçevesinde solun çeşitli kanaat önderiyle Kemalizm hakkında yapılan röportajlardan oluşan önemli bir kitap. -Pippa Norris & Ronald Inglehart, Cultural Backlash, Trump, Brexit, And Authoritarian Populism, Cambridge University Press: İkinci Dünya Savaşı ertesinde dünyanın kurumsal mekanizmalarla demokrasiyi yalnızca seçmenin tercihlerine bırakılamayacak bir düzenek olarak korumaya almasıyla girişilen seçkinci liberal demokrasinin yerini yavaş yavaş seçmenin her şeye egemen olduğu popülizm tezine terk etmesi ve seçmenlerden güç alan siyasetçilerin birer birer İkinci Dünya Savaşı sonrasında inşa edilen mekanizmalardan kurtularak otoriterleşmelerine ilişkin bir anlatı. - Terry Barrett, Fotoğrafı Eleştirmek, Hayalperest Yayınevi: Sanat eleştirileri çerçevesinde, fotoğraf eleştirisine odaklanan yararlı bir kitap. Betimleme, yorumlama, yargılama ve kuramsallaştırma aşamaları üzerine teorik anlatımını örneklerle güçlendirmeye çalışan bir metni var. Kullanışlı diyebilirim. D. Mehmet Doğan, Türkçenin Cenaze Töreni, Yazar Yayınları: Yılın önemli kitaplarından biriydi. Doğan, Türkçenin geçirdiği sancılı serüveni dile getirirken, Türkçeye kastedenleri, savunanları aktarır. Bir ülkenin, medeniyetin dilinin ne kadar önemli olduğunu gündeme getirir. - Besim F. Dellaloğlu, Poetik ve Politik - Bir Kültürel Çalışmalar Ansiklopedisi, Timaş Yayınları: Yılın önemli kitaplarından biri daha... Kitapta edebiyatın temel meseleleri, kavramları, kültürün serüveni kuşatıcı ve derinlikli bir bakış açısıyla tartışılır. - Özlem Hemiş, Gözün Menzili: İslami Coğrafyada Bakışın Serüveni, VakıfBank Kültür Yayınları: 2020'nin bir başka önemli kitabıydı. Geniş bir coğrafyada bakış ve temsil meselesini zihin açıcı bir yaklaşımla inceler. - Mustafa Şahin, Gömleği Yalnız, Yapı Kredi Yayınları: Gömleği Yalnız kuşkusuz çok daha erken çıkması gereken bir kitaptı. Mustafa Şahin çok az öykü yazmasına, öyküye uzun aralar vermesine rağmen, bu kitapta sağlam, tutarlı bir öykü evreni kurmayı başarır. - Cemal Şakar, Utanç, Ketebe Yayınları: Cemal Şakar'ın on ikinci öykü kitabı olan Utanç, onun ustalık ürünlerinden biriydi. Şakar'ın özellikle son dönem öykülerinde duygu ağırlıklı öykülerden düşünce ağırlıklı öykülere evrildiğini görürüz. Kişisel açmazları ve dramları, sadece içsel bir derinliğe doğru değil, aynı zamanda toplumsal sorunlara ve dini doğrulara doğru derinleştirir. - Hakan Şarkdemir, Büyük Mukavva, Ebabil Yayınları - Ezra Pound, Kantolar, Yapı Kredi Yayınları - Jacques Derrida, Şiir Nedir, Babil Yayınları - Zygmunt Bauman, Akışkan Modernite, Can Yayınları -Ezra Pound, Kantolar, Yapı Kredi Yayınları -Ludmila Petruşevskaya, Evler Cinler Perdeler, Jaguar Kitap -Amelie Nothomb, Acıyla Çarp Kalbim, Turkuvaz Kitap - Mahir Güven, Ağabey, Can Yayınları - Johann Gustav Droysen, Büyük İskender Tarihi, Dharma Yayınları - Homeros, Odysseia, Can Yayınları - Georg Luck, Köpeklerin Bilgeliği, Say Yayınları - Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk - Yahya Kemal, Kendi Gök Kubbemiz, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayını - Sezai Karakoç, Monna Rosa, Diriliş Yayınları - En Meşhur Türk Pehlivanları, M. Sami Karayel, Ötüken Neşriyat - Edebiyatın İyileştirici Gücü, Ahmet Sarı, Ketebe Yayınları - Musıki İnkılabının Sosyolojisi, Güneş Ayas, İthaki Yayınları - Soren Kierkegaard, Ya-Ya Da, Alfa Yayıncılık - Rachel Corbett, Hayatını Değiştirmelisin - Rainer Maria Rilke ve Auguste Rodin'in Hikayesi, Yapı Kredi Yayınları - Julio Cortazar, Edebiyat Dersleri - Berkeley 1980, Everest Yayınları


Her öykü kitabı, sayfaları arasında kalp atışlarını duyduğumuz yüzlerce insanın resmigeçidi gibi gelir bana. 2020'de birbirinden güzel öykü kitapları çıkmaya devam ediyor. Bu ay, bu kitaplardan üçüne kısa bakışlar atmaya çalışacağım. Bu üç kitap da, satırlarında dolaşırken zaman zaman kalp atışlarımı hızlandırdı. Kitapların sayfalarında atan kalplerin sesi, kalbimin sesine karıştı. Usta yazar Necati Mert altıncı öykü kitabını yayınladı. 1945 doğumlu olan yazarın ilk öyküsü 1972 yılında neşredilmişti. Öykü dışında da eleştiri ve inceleme kitapları olan yazarın ayrıca şehir tarihi üzerine, şehircilik üzerine düşünmelerinin eseri olan kitapları da bulunuyor. Fincan Fincanla ise yazarın bu sene yayınlanan son öykü kitabı. Mert, başından beri gösterdiği öykücülük özelliklerini bu kitabında da geliştirerek sürdürüyor. Kitabı bir bakıma flaneur bakışıyla da açıklamak mümkün. Özellikle Adapazarı şehrinde dolaşan, çevresine ilişkin son derece dikkatli belirlemeleri olan, feleğin çemberinden geçmiş bir anlatıcı... Yalnızlık ve hasret çekiyor. Bu arada çevresindeki tiplemeleri portreliyor. Bence Mert'in ustalığında en çok ön plana çıkan özelliklerinden biri bu portreleme mahareti. Özellikle yaşlı insanlara ilişkin birkaç fırça darbesiyle resmettiği bu portreler, sokaktan kitaba düşmüş kadar gerçekçi ve güzel. Ama bütün olağanlığın ve sıradanlığın akışı içerisinde, birden karşımıza bir sıra dışılık çıkartıveriyor. Hayat da aynen böyledir. Her şey olağanmış gibi ilerlerken, birden olağan dışıyla karşılaşır ve hayrete düşeriz. Kitabın ilk beş öyküsünün oluşturduğu bölüm aynı zamanda bir nehir öykü... 1920'li senelerden başlayan ve bir aile tarihçesi izlenimi uyandıran bu beş öykü, yazarın Adapazarı tarihine ve folklorüne hakimiyetini de gösteriyor. Üç nesil 20. asır içerisinde sahne alıyor ve yazarın kendisini temsil ettiğini düşündüğüm Çetin'e kadar bu hikaye öyküleşiyor. Aslında Çetin'i tanımak, anlamak, yazarı da tanımak ve anlamak anlamına gelebilir. Mert öykücülüğünün bir başka özelliği de öykü girişlerinin ustaca kurgulanması. Birkaç kelimeyle bütün tablo okurun gözünün önüne seriliyor. Mert olaylara bir açıdan bakıp bir kesimi mahkum etmek yerine, herkesi anlamaya çalışıyor. Örneğin nehir öyküde, Çetin, büyüklerini eleştirirken, karşısındaki kadın onları anlamanın da yollarını arıyor. İnsanların küçük şehirlerde yaşamalarının modern hayatın darbelerinden uzak kalmalarını sağlamadığını, bir başka deyişle yozlaşmanın ve yabancılaşmanın taşrada da kuvvetlenerek sürdüğünü gösteriyor. Aynı şehirde yaşan anne ve oğul, uzun zamandır görüşemediklerinden yakınıyorlar. Şehirler kentleşiyor. Taşra, taşra olmaktan çıkıyor. Eski tüfek solcular, hapishane hatıralarını aktarıyorlar. Necati Mert, kendi gözlem ve tecrübelerini öykünün herkese ulaşan büyülü merceğinden geçirmesini biliyor. Mehmet Kahraman ilk öykü kitabını 2014'te yayınlamıştı. O günden itibaren yazı hayatında ciddi bir ritim tutturdu. 2020 itibariyle yeni öykü koleksiyonunu dördüncü kitabını- neşretti: Aldatma Ustası. Bu yeni koleksiyonun iki ana kanal tarafından domine edildiğini söylemek mümkün. Bunlardan ilki orta yaşlılık diye ifade edebileceğimiz bir ruh halinin verimleri. Tanrı'nın Eli öyküsü bahsettiğim orta yaşlılığın doğurduğu ilginç sonuçlara örnek olabilir. Yaşadığı hayatın kendisini bir köşeye sıkıştırdığını düşünen elli yaşındaki anlatıcı, kendine bir çıkış arar. Modern hayatın bir hapishane olduğunu söyleyen Faucault'yu doğrularcasına, ruhunun bu hayat içerisinde sıkıştığını hissetmektedir. Çevresindeki insanların haklı veya haksız sebeplerle anlatıcıya karşı çıkışları onu patolojik bir çizgiye çeker. Sükunet arayışına karşılık bulamaması kahramanımızı anormalleştirir. Modern hayatlara sıkışmış bizlerin belki de her gün aklımızdan geçirdiğimiz kaçış duygusunu ele alan öykünün meseleleri, orta yaşlılık sorunu olmaktan çok daha derinlere iner. Sahnedekiler öyküsü de bu damarın sonuçlarından biridir. İnsan yaş aldıkça hayatta mesafe de kat eder ve bu süreç her insanı beli oranda kirletir. Dünya nimetlerine sahip olan bunlara alışan insanlar konformizmin çengelinde yaşamaya başlarlar. Gene bu öykü dosyasını belirleyen kanallardan diğeri de hemen bütün Mehmet Kahraman öykülerinde göregeldiğimiz muhafazakarlığın tezahürleridir. Yazarın bu muhafazakarlık halini sorgulayan veya bu çemberin dışına çıkmaya çalışan metinleri onu gene de muhafazakar alanın dışına taşımaz. Ne yazarsa yazsın, yazdıklarını öykü türünün genel çerçevesini zedelemeden inşa eder. Okuru bir final anına hazırlayan, gerilimli, sürpriz finaller içeren öyküler değildir bunlar. Kahramanlarının iç dünyalarını bize açan, yoğunluklu metinlerdir. Ele Geçirilmiş Bir Gün gibi, okuru şaşırtan, olay örgüsünde bir açık alan bırakarak halkayı tamamlamadan öyküyü sonlandıran ve zihnimizde bir soru işaretine dönüşerek nihayete eren yeni anlatım denemeleri olarak düşünebileceğimiz öyküleri ilgi çekicidir. Ya da Anastasya öyküsünde olduğu gibi, yazarın kendi öyküsünün sosyolojik çerçevesini veya çevresini kırarak ilerlemeye çalıştığı görülür. Mustafa Başpınar'ın yeni öykülerini içeren Eksile Eksile derininde barındırdığı muhalif, eleştirel izleğiyle dikkat çekiyor. Toplumsal, bazen politik, bazen bireysel konuların ele alındığı kitapta özellikle toplumsal veya siyasi içerikli öykülerin devlet karşısında toplumu ya da bireyi, insanın çaresiz bırakılışını işlediği söylenebilir. 1990'lardan anımsadığımız terör örgütünün etki alanını azaltmak amacıyla devlet eliyle yakılan köyler kitabın ele aldığı konulardan biri. Daha çok yakın zamanda şahit olduğumuz hendek kazma şeklinde tezahür eden terör olayları da aynı öyküye bağlanan başka bir toplumsal yarayı işler. Bazen devletin yanlış uygulamaları bazense terör örgütü, insanlara hayatı yaşanmaz kılar. Devletin maden çıkarma örgütlenmesini sistemli bir biçimde yerine getirememesi, birçok işçinin canlarından olmasına sebep olur. Madencilerin çalışma şartları göçük altında kalarak can veren bir işçinin dilinden anlatılırken, bu dramatik olay her şeyin bir ailenin merceğinden verilmesiyle dramatik tonunu artırır. İşçi, gerisinde hem kızını, hem karısını hem de annesini bırakır. Başpınar'ın birçok öyküsünde olaylar nasıl gelişirse gelişsin bir aile içinde yansımaları ile birlikte sunulur. Sonu güzel biten bir trafik kazası öyküsü de, terör olaylarını içeren öyküler de sonuçta bir ailenin deneyimleri veya gözlemleri üzerinden verilir. Bu, Başpınar'ın dünyaya ve hayata nasıl baktığını açıklayan bir durumdur. Aile onun için her şeydir. Zaman zaman bir aile babasının hayıflanmaları gibi sevimli, iyimser, minimal bir dünya öykülenirken, zaman zaman ailenin verdiği can kayıpları bu güneşli havayı birden acımasızlaştırır. Başpınar, insaf çizgisinden ayrılmasa da, toplumsal, politik aksaklıkları kaleme getirmekten çekinmez. Devletin işleyişi sırasında ucu bireye dokunan aksaklıkları görür ve gösterir. Bunu yaparken kitlelerin veya insanların masum olduğunu da düşünmez. Onları da kendi iç çelişkileri içinde yakalar. Kendi eşi için adalet arayan bir kadın, başka birinin işsiz kalışı karşısında gayet umursamaz ve keyfidir. İyicil ve iyimser bir bakış anında kana bulanmış, korkunç bir manzara ile karşılaşır. Bir anlamda bu iki sahneyi yan yana vererek Başpınar olayların okur üzerindeki şiddetini artırmayı planlar.


Çocuklar muzip ama bir o kadar da kalplerine dokunan metinlere bayılırlar. Bir çocuğun edebiyattan ve kitaptan beklediği şey de budur aslında. Gökhan Özcan ismini bilenler bilir. Ve kalemindeki sadeliğin yanında derinliği de fark edenler onun metinlerinin müptelası olurlar. Daha çok büyükler için yazdığı denemeleriyle tanısak da çocuklar için yazdığı ve daha önce de aynı isimle yayınlanan 62'den Tavşan isimli hikaye kitabı büyük-küçük herkesin elinden düşüremediği metinlerden oluşuyor. Çocukluğunun kozasını ördüğü bu kitabın üzerinden yıllar geçmiş olsa da yeniden Vadi Çocuk Yayınları'ndan çıktığını görünce bu kitabı ilk gördüğüm anki kadar mutlu oldum. Bu arada Vadi Yayınları çocuk kitapları yayınlamaya başladı ve bu kitap da çocuk edebiyatı serisinin ilk kitabı. Kitapta yer alan on nefis hikayeyi daha önce kaçar kez okudum hatırlamıyorum ama bu yenilenmiş baskıyı görünce yeniden okudum ve lezzetinden hiçbir şey kaybetmediğini fark ettim. Çünkü bir çocuğun göz hizasından konuşan ve sade diliyle okuru kitabın içinde yaşatan bir yazarla karşı karşıyayız. Hayıflandığım tek şey Gökhan Özcan'ın çocuk hikayelerine niye devam etmediği... Umarım bu kitap çocuklar için yazmasına vesile olur ve çocuklar onun yeni hikayelerini okuma bahtiyarlığına erişirler. Kitaba ismini veren ilk hikaye, hepimizin bildiği bir deyim aslında ve çocukken matematik derslerinde istisnasız yaptığımız bir muziplik. 62'den Tavşan, matematik ödeviyle cebelleşmeye hazır bir çocuğun, duvar gibi önünde duran sayılara bakarken 62 sayısından hareketle hayal dünyasındakileri çizmeye başlamasını konu ediniyor. Ve macera başlıyor: 14'ten bir küvet, 143'ten sabun fabrikası, 4687'den bir diş fırçası, 191817161514131210'dan tren, 122'den kuyruğuna musluk takılmış bir deve, 75'ten akvaryuma düşmüş bir paket badem ezmesi, 9876'dan mavi gözlüklü küçük bir kız çocuğu, 060908070302'den şişmanlar için imal edilmiş körüklü bir otobüs çiziyor. Sadece buraya aldığım bu örneklerin bile ne kadar muzip ve yüksek hayal gücü barındırdığını anlamışsınızdır herhalde. Ya da Abidin'in Resmi hikayesindeki şu renklerin isimlerini okumanız bile nasıl bir yazarla karşı karşıya olduğunuzu gösteriyor: Eriyip akmış şeker rengi, kirli bisiklet tekerleği rengi, çürük armut rengi, leblebi tozu rengi, bağıran kız kardeş rengi ve ıspanak böreği rengi... Kitapla ilgili itiraz edeceğim tek şey çizimleri olacak. Bu kadar hayal gücü yüksek hikayelere kitaptaki resimlemeler pek olmamış. İllüstrasyon tarzında çizimler tercih edilmeliyken karikatüre kaçan çizimlerin olması hikayelerin atmosferini zedeliyor. Daha önce bu kitap için Ersin Şahin'in çizdiği illüstrasyonların kullanılması daha isabetli olurdu. Günlük hayatın içindeki sıradan bir olayı çocuksu kalemiyle ters yüz ederek bütün ezberleri bozan bir üsluba sahip Gökhan Özcan. Ve bu da bütün çocukların bayılacağı bir şey! Metinlere dalıp gitmişken bazen hüzünlenip bazen kahkahalar atarak ve illaki altını çizecekleri cümleleri biriktirerek okuyacak çocuklar bu kitabı. Sadece çocuklar mı? Şimdi haksızlık ve oyunbozanlık etmeyelim. Bütün büyükler de buradaki naif hikayelere bayılarak ve çocukluklarını anımsayarak okuyacaklar 62'den Tavşan'ı.. Çocuklar küçük yaşta paranın değerini ve hangi parayla neler satın alınıp alınamayacağını merak edip dururlar. Ve parayla her şeyin satın alınabileceğine inanırlar. Kitabımızın kahramanı da eline ilk kez geçen madeni 1 para ile ne alacağına karar veremiyor. Ve o parayla neler yapıp yapamayacağını keşfediyor. Parayı saklamak zor olduğu için en kolay yolun onu harcamak olduğunu düşünüyor. Ama istediği şeyler için 1 paranın yetmediğini fark ediyor. Hatta en sonunda bazı şeylere sahip olmak için paranın pek de önemi olmadığını anlıyor. Çocuklara para ile satın alınacak şeylerden ziyade satın alınamayacak şeylerin olduğunu öğreten sade, akıcı ve güzel bir hikaye.


Ümit Aktaş, ilk romanı Adem'de, alışılagelenin dışında bir Adem tasavvuruyla çıkıyor karşımıza. Adem'i anlamak, bizim kendi varoluşumuzu anlamakla da birçok yönden bire bir ilintilidir. İnsanın yaratıcısıyla, kendisiyle, çevresiyle ve içinde yaşadığı doğayla ilişkisini kavramak ve düzenlemek, bu anlamanın üzerine bina edilebilmektedir. Yazar, anladığımız kadarıyla, Adem'den ziyade insanın serüvenini anlatmaya odaklanıyor. Şiir ve roman gibi edebi eserlerin yanında çok sayıda deneme ve incelemeye de imza atan Ümit Aktaş'ın ilk romanı Adem. İlk insan ve ilk peygamber Hz. Adem'i tarihin sıfır noktasına inerek sancılı bir başkaldırının, ilk büyük kaçışın, en uzun sürgünün yongalarını hayata ve tabiata serpiştirerek ele alıyor. Kabul edelim ki romanın böyle bir alana girmesi, böyle bir kişiliği konu edinmesi bile başlı başına bir cesaret örneği. Yerli ve yabancı birçok yazarın tarihe, tarihi kişilere yöneldiği bir dönemde Aktaş, tarihin hem ilk önemli nesnesi hem de ilk ciddi öznesi/kurucusu olan bir öncüyü yorumlamaya soyunuyor. Kitabın tematik düzlemde bir benzeri, muadili de yok henüz. İnsanın yeryüzündeki serüveninin ilk adımı, ilk halkası olan, birçok din ve kültür havzasında önemli bir yer tutan Adem'i anlatmak, hele hele bir romanın kahramanı yapmak sanıldığı kadar kolay değil. Dini referansların, yahudilik ve oradan hareketle hıristiyanlıktaki aktarımların, ayrıntıya girdikçe işi daha da karmaşık hale getirdikleri söylenebilir. Müslüman müfessirlerin de bu kurucu şahsiyetin halk edilişine ve dünyada halife kılınışına dair geniş bir tartışma alanı oluşturduklarını biliyoruz. Dağılıp çeşitlenmiş anlamlandırma çabalarına rağmen, bütünlük içerisinde dikkatlice bakıldığında bu kıssayı merkeze alan vahyi aktarımın; yaratılışa, imtihana, yeryüzündeki serüvenimize ontolojik bir izah içeren en ciddi ve sahih karşılık olduğu gözlerden kaçmaz. Adem'i konuşmak, kendimizi anlama uğraşında da bir anahtar mesabesindedir bu yüzden. Gaybi hatta sembolik ayrıntılar içerdiği de iddia edilen Adem kıssası; ayrıntılarda boğulmayı değil, yaratılış ile imtihandaki gaye ve hikmeti fehmetmeyi önceleyen bir niyetle okunmalıdır. Sonuçta o, yeryüzüne ait bir varlıktır. Mücadelesinin başlangıcında düşmanıyla yan yanadır. Yanlışa da doğruya da eğilimlidir. Hem zayıftır hem de imar, ihya ve inşa edecek güç ve kabiliyettedir. Bir prototip olduğu kabul edilse bile, eşiyle birliktedir. Kendini tanıyıp gerçekleştirdiğinde, Allah indinde güvene ve değere sahiptir. Gerçekte Hz. Adem, yasak meyveden yiyip de yanılganlığı ortaya çıktığında, suçu sadece İblis'e yıkmaya ve hemencecik kendini temize çıkarmaya yeltenmemiştir. O, Ben nefsime zulmettim. diyerek kusuru kendisinde görebilme yetisine erişmiş; böylelikle de tam anlamıyla bize benzeyen bir insan, bizim gibi bir adem olmuştur. İradenin de dahil olduğu geniş bir değerler dizgesiyle donatılmış ilk atamızı, öncelikle bu sözünde, bu itirafında, bilincin ışıdığı bu olgunlukta aramak gerekir. Roman, daha çok, onun arz üzerindeki cehdi üzerinde yoğunlaşsa da bu itirafın kılavuzluk ettiği anlam sekmeleriyle dal budak salıyor. Kur'an-ı Kerim, Adem'in iki oğlu kıssası gibi bazı ayetlerde adının geçmesi hariç, Hz. Adem'in yeryüzündeki yaşantısından ve peygamberliğinden bahsetmiyor. Yaratılışa değil de yaşayışa yoğunlaşan yazarın, bu mesafeyi azaltmak amacıyla, geniş bir okuma, araştırma çabası gösterdiğini anlıyoruz. Fakat Aktaş'ın zihninde tasarladığı kurgu tamamen özgün ve sanatsaldır. Bu arada şu hususu bir kez daha belirtmek gerekir ki; Adem'i anlamak, bizim kendi varoluşumuzu anlamakla da birçok yönden bire bir ilintilidir. İnsanın yaratıcısıyla, kendisiyle, çevresiyle ve içinde yaşadığı doğayla ilişkisini kavramak ve düzenlemek, bu anlamanın üzerine bina edilebilmektedir. Adem'in konulduğu, konu olduğu atmosfere zamanla alışan okuyucunun tepki göstermesi için bir neden kalmıyor. Dolayısıyla, yazarın tepki görmeye yönelik beklentisi biraz abartılı kanaatimizce. Okuyucuyu metindeki felsefeye, yazma gerekçesine hazırlayan Giriş dışında 14 bölümden meydana geliyor, dünyanın en kadim biyografisine ışıklar düşüren roman. İlk bakışta, düşünce ağırlıklı bir kitapla karşılaşacağımız intibaını uyandırsa da tercih edilen anlatma biçimi, bu endişeyi zamanla yok ediyor. İnsanın hem kendisiyle hem şeytanla mücadelesini perçinleyen var oluş, yürüyüş, arayış, sürgün, tevbe, özgürlük gibi kavramların yanı sıra kadınlar, çocuklar, kurbanlar, uyarılanlar, kan dökenler, bir yurt ve ümmet kurmayı başarabilen özneler de esas adamın çevriminde sırasıyla söz alıyor. Tarihin tekeri hiç de ıssızlık ve yalnızlık içermeyecek bir şarkı eşliğinde kimi zaman yavaş yavaş kimi zaman da baş döndürücü bir hızla dönüyor. Takılıp tökezleme ve aşma çabası eşlik ediyor bu ilk oluş sürecine. Adem, orijinal bir kurguya sahip olsa da öncelikle bir üslup denemesi. En farklı, en kırılgan, en özgün tarafı da bu. O kadar ki dil ve anlatım özellikleri, buluş ve mecazlar, simge ve benzetmeler, neredeyse konuyu eziyor. İçeriği yer yer gölgede bırakıyor. Aktaş, bir edebi eser için anlatımın, duygu ve düşünceyi taşıyan dilin ne kadar önemli olduğunu göstermek için ayrı bir çaba sarf ediyor adeta. Eser, bu konuda takdire şayan. Dahası modern hatta kimi yönleriyle postmodern bir anlatı olduğu bile iddia edilebilir. Verilmek istenen mesaj içerisinde Adem portresi de, bu yüzden, bugünün süzgecinden de geçerek yürüyor sayfalara. Bazı okuyucular kimi kelimeleri yadırgamış hatta ilk defa duymuş olabilirler. Ancak dilin, seçilen kelime ve ifadelerin; kurgu ile uyumu önemli ve Aktaş bu konuda ilk denemesi olmasına rağmen oldukça başarılı. Yine de bu durum şöyle bir handikabı içermiyor değil: Adem romanını, zihnindeki tasavvura uygun bulmayan ve anlatımdaki orijine karşı da yakınlık hissetmeyen okuyucu, kendini zorlamadıkça okuyup bitiremeyecektir kitabı. Fakat sabırlı, hazırlıklı ve çalışkan okur, Adem'de ilk roman denemesinin ötesinde tatlar bulmakta zorlanmayacaktır. Üslubun ötesinde, Ümit Aktaş, insanın kendisinden söz edilir bir şey haline gelmesini anlamaya, anlatmaya çalışıyor. Bir olma bilinci ve sancısı var metnin çekirdeğinde. Ümit Aktaş'ın, Adem'le ilgili yaklaşımı yanlışlanabilir, tartışılabilir, yadırganabilir. Bir başkası başka bir metin yazabilir. Ama önemli olan Adem'in misyonunu, mahiyetini, öncülüğünü kavrayabilmektir. O da tüm öncüler gibi acı çekmiş, savaşmış, yaşamı derinlemesine sezgilemiş; haksızlıklar, körlükler, bağnazlıklar ve acımasızlıklara karşı mücadele etmiş; kovulmuş, terk etmiş; sürülmüş ya da düşmüş olsa da, içinde bulunduğu cennetten uzaklaşmanın acısını yaşamıştır. Yazarın bu yaşanmışlığı anlatırken fazlasıyla dünyalı / profan davrandığı da söylenebilir. Bizce de kitabın en hassas, belki en zayıf tarafı bu. Dünyaya ait, her yönüyle insan olan bir Adem'i anlatmak isteyen yazarın, Adem'in yaratıcısıyla / Rabbi'yle olan ilişkisini anlatmada, ilahi boyutu da olan bu bağlamı çeşitlendirmede zaman zaman yetersiz kaldığı söylenebilir. Bir belirsizlik, bir muğlaklık var bu hususta. Adem'in kendisiyle, içinde yaşadığı insani çevreyle ve doğayla ilişkisi gayet canlı ve başarılı betimlenmiş. Fakat Allah fikri, Allah'la olan ilişki düzeyi yer yer havada kalıyor. Bu yüzden kimi satırlarda mitolojik, efsanevi bir Adem'le karşılaşıyoruz. Onun insan oluş ve kendini bulma/gerçekleştirme arayışının anlatımında öne çıkan diskur, cennet, iblis, günah, halife, peygamber kavramlarını yeryüzüne ve insanlığa açıp yayarken, sembolizme haddinden fazla beleniyor. Bazı bölümler, şahsi bir felsefi evlekte birikip yığılan duygu ve düşünce açıklamalarına dönüşüyor. İlahi boyutla, aşkın olanla biraz daha kuvvetli bir bağ kurulmasını umduğumuz bu hususlar, ayağını hep ve genellikle yere, yeryüzüne basarak çiçekleniyor. Fakat kurguya baştan alıştığımız için bu tutum, son çözümlemede, romanı sakatlamıyor. Ayrıca Aktaş kuvvetli, derinlikli ve üzerinde düşünüldüğünü hissettiğimiz cümlelerle, şiirli ve özlü ifadelerle, hikmetli sözlerle bu gedikleri onarıyor ve büyük ölçüde metindeki gerilimi düşürmüyor. Tarihin en eski hayat hikayesi, elbette, günümüze değgin de çok şey söylüyor.


Vivaldi Haşim'i okusaydı dört mevsimden beşinci mevsime geçer, bir enstrüman daha katardı sözden ziyade müziğe yakın olana. Haklıydı Yakup Kadri: Ahmet Haşim'de mutlaka bizim bildiğimiz beş duyudan en az bir iki tane fazlası vardı. İçinde gizli suların aktığı bir ormanda ne mevsimler yaşanıyordu kim bilir! Hayal havuzunun sularına düşmeden hiçbir varlığın şiire dönüşemeyeceğini biliyordu Haşim. Havuzdaki yansımada bir fotoğraf sadakati değil, şekillerin varlıkla yokluk arasında dalgalanmaları vardı. Şiir buydu belki de; görüntüyü kaybolacakken yakalamak. Paul Verlaine Dumanlısı güzeldir türkülerin; / Öyle hem seçik olsun hem kapalı, derken bunu kastediyor olmalıydı; Archibald Macleish, Bir şey dememeli şiir / Ama demeli, derken bunu. Her şeyin hayale büründüğü yerde sevgili de bu tülü omuzlarına alacaktı. 46 yıllık hayatının sadece iki ayına bir kadın girip kayboldu. Hayal tülüne bürünemediği için bir yer bulamadı gerçeğinde Haşim'in. İlk şiiri Hayal-i Aşkım/ Aşkımın Hayali olan bir adam karanlık hayatının çıplak ufkunda bir çiçek görmüştü: Sarı, dağınık, solgun bir çiçek. Ve sarı çiçeğe, Neden rengin sarıdır, demek cesaret isterdi. Geceler kimi zaman yüreklendirir kimi zaman korkutur insanı. Çocukluğunda tatmıştı geceyi Haşim, kinin gibi acı fakat şifalıydı. Annesi elinden tutuyordu çünkü. Dicle'nin karanlık sularında yanıp sönüyordu akisleri. Hayal edebilmek için geceye ihtiyacı vardı. Gözü alışmıştı bir kere karanlığa. Bir kez geceyi sevmeye görsün insan, bütün adlarını sayıklar dururdu. Kah leyl olurdu gece, kah şeb. Güneşle arasına mesafe koydu bu yüzden: Güneş, hayale müsaade etmeyecek tarzda her şeyi açık ve berrak gösterdiği için, yalnız gözlerimizle yaşadık ve hiç eğlenmedik, diyordu bir kır gezintisinin ardından. Acı sözler söyleyen bu arkadaştan bir an önce kurtulmalıydı. Varlığını hissettirdiğinde yakıyordu güneş ve bir merheme ihtiyacı vardı Haşim'in. Güneşten bunalanları ancak ay teselli edebilirdi. Yine de güneşle akşamüstleri barışabilirdi pekala. Eteklerinde güneş rengi yapraklarla ağır ağır çıkabilirdi merdivenleri. Yeter ki Kızıl havaları seyret ki akşam olmakta, diyebilsin. Ayrılmamak, bütün mevsimleri tek tek aynasına çağırmaktı. Bahar, büyüleyici bir sevgilinin hayale dokunan ipekli örtüsü; yaz, durgun sularda yıkanan bir gölge ve göklerde nurunu kırpan, büyük, derin, avare bakışlı mavi bir yıldız olarak düşüyordu aynasına. Sonbahar, dağınık saçlara girip gizli gizli ağlayan bir rüzgarla hissettirirken kendini; kış, ağlayan bir duman, yuvasız dolaşan iniltili kuşlar ve yaprak kafileleriydi. Vivaldi Haşim'i okusaydı dört mevsimden beşinci mevsime geçer, bir enstrüman daha katardı sözden ziyade müziğe yakın olana. Haklıydı Yakup Kadri: Ahmet Haşim'de mutlaka bizim bildiğimiz beş duyudan en az bir iki tane fazlası vardı. İçinde gizli suların aktığı bir ormanda ne mevsimler yaşanıyordu kim bilir! Şiir bir baş belasıydı, Haşim'e göre, radyum gibi elde edilmesi güç bir madde. Dağlar kadar söz yığınlarından bazen bir katresi bile damlamazdı. Fakat bir kez tanışmıştı şiirle. Ne kadar uzaklaşmaya çalışsa dönüp dolaşıp bulacaktı onu. Daha yolun başında uyarmıştı Fransızca hocası Ziya Bey. Sözlüye kaldırıp şiirden uzak durmasını istemişti. - Haşim Efendi, dedi, sen şiir yazıyormuşsun! Kıpkırmızı oldum. Sanki utanılacak bir hareket yapmıştım. - Hayır efendim... - Ben senden daha ciddi şeylerle meşgul olmanı arzu ederdim, Haşim şiiri bırakamazdı. Şiir ciddi bir işti ve kader onu saf şiirin temsilcisi olmaya hazırlıyordu. Aruz demek musiki demekti onun için. Herkes şiirde anlam peşine düşerken o seste aradı büyüyü. Bülbülü avcıların oklarından korumaya çalıştı ömrü boyunca. Serbest nazım zannedilenin aksine son derece zordu. Yetersiz şairler için tehlikeli bir alanken, mahir ellerde zengin bir musiki zemini olabilirdi. Ahmet Haşim misafirlerine yemeleri için kil ikram ediyor, itiraz edenleri, Hele bir tadın, bakın ne kadar memnun olacaksınız, ağzınızın içinde sanki bütün bir peyzaj eriyor, diye ikna etmeye çalışıyordu. Tadını güzelleştirmek için kakule bile katıyordu kile. Toprakla bir yakınlık kuruyor olmalıydı.


Ahmet Kekeç daha çok gazeteci kimliği ile bilinmesine rağmen nitelikli edebiyatseverlerin yakından tanıdığı, takip ettiği yazarlardan biri. Ne var ki Kekeç, az yazan ve uzun aralıklarla edebiyat eseri yayınlayan yazarlardan. Ahmet Kekeç'in daha önce Son İyi Şeyler öykü kitabı 1985 yılında, ardından da Yağmurdan Sonra romanı 1999 yılında yayınlanmıştı. Öyküye, romana en üst basamaktan başlayan Ahmet Kekeç hep edebiyatın içinde kalmasına karşın kitap yayını konusunda ısrar etmeyen yazarlardan. Ahmet Kekeç Yağmurdan Sonra'dan 20 yıl sonra yayınladığı yeni romanı Ulufer'de nitelikli, başarılı bir kitaba imza atmış. Roman 1970'lerden başlayarak 1980'lere kadar uzanan bir zaman dilimindeki değişimi/dönüşümü gündeme getirirken, Türk toplumunun son dönemde yaşadığı siyasal, toplumsal, teknolojik serüvenin de izlerini sürer. Roman babasının ölüm haberini alan Mehmet Ali'nin psikolojik çarpılmasıyla başlar: Babam ölmüş. Halis söyledi. Bu giriş cümlesi Albert Camus'nün Yabancı romanındaki girişe benzer: Bugün, annem ölmüş. Belki de dün. Bilmiyorum... Kekeç'in bunu bilinçli yaptığı açıktır. Babanın ölümü aslında sıkışmış, hava alamayan ailenin son kapanan kapısıdır. Bu ölümden sonra taşra gerçek yüzünü gösterecek, fakir, çıkışsız ailenin üstüne karabasan gibi çökecektir. Bu anlamda Ulufer'de kahraman Mehmet Ali mi yoksa taşra mı tartışılır. Taşra tüm kaderleri çizen, belirleyen bir unsur olarak öne çıkar ana karakter benim der. Romanda ülkenin politik yaşamı, kültürel durumu, aile düzeni gündeme gelse de pek çok tip çizilse de tüm bunlar kasabanın konumunu ortaya çıkaran bir figür olmaktan öteye gidemez. Taşra, birbirine mahkum olan insanların yeridir. Burada çözülüp dağılan sonra yeniden birleşen dost ahbap ilişkileri yoktur. Bu insanlar seçeneksiz oldukları için birbirlerine yaslanırlar. Dahası birbirlerine yeterler ve ortak ilgiler bulmakta ustadırlar. Kahvehaneler, parklar, piknik yerleri, sinemalar zaman öldürülen yerlerdir. Çünkü taşrada en bol olan şey zamandır. Burası huzurlu, dingin, kendi kendine yeterli, aynı zamanda büyükşehir düşlerinin kurulduğu yerdir. Ama yine de hayatın tamamının burada geçirilemeyeceği bilinir. Taşra pek çok kişi için ya geçici bir ikametgah ya da mecburi bir ikametgahtır. Bu yüzden zihinlerde hep gitmek fikri vardır. Romanda, gitmek kavramı etrafında bir söylem oluşturulur. Herkes gitmek istemektedir. Nerede ne olacağını bilmeden bu taşra şehrinden bir an önce uzaklaşmak ister. Ahmet Kekeç'in romanında çizdiği taşra tam da böyle bir yerdir. Yitirilmişliğin ve kimsesizliğin birbirine yaklaştırdığı/ kenetlediği, giderek dost kıldığı kasaba insanları, birbirlerine sarılarak acılarını unutup yaralarını sarmaya çalışırlar. Çünkü birbirlerini en iyi kendileri anlar. Kasabanın ürettiği bu acılar ancak kasabadan uzaklaşınca dinecek, bitecektir. Bu yüzden bütün kahramanlar gitmek fikriyle meşguldür. Kimi artist olmak için kimi ünlü bir şair olmak için kimi de futbolcu olmak için buradan gitmek ister. Ne var ki ne artist olunabilir ne şair olunabilir ne de futbolcu. Herkesin dönüp geleceği yer kasabadır. Muzaffer artist olamamış tekrar taşraya dönmüştür. Memet Ali'nin de kardeşinin de sonu aynı olacaktır. Romanın ana kahramanı Mehmet Ali bir yandan nalbantlık yaparken bir yandan da şair olmak istemektedir. Sürekli şiir göndermesine rağmen merkez dergilerde bir türlü yer alamaz ve kabuğunu kıramaz. Küçük kardeş Hasan ise futbolcu olmak istemektedir. Onun da amacı taşradan kurtulup büyük bir takıma transfer olmaktır. İkisi başarılı olamaz. En büyük ağabey Haydar ise modernist zihniyeti, kapitalist, menfaatçi anlayışı temsil eder. Mehmet Ali'ye şiir karın doyurmaz derken, diğer kardeşi Hasan'a da bırak top peşinde koşturmayı zaman, çalışma zamanı diyecektir. Kekeç, romanında işte taşradaki bu yaşanmazlığı vurgular. O, taşrayı belli bir süre bulunup sonra da terk edilmesi gereken bir yer olarak görür. Çünkü taşrayı terk edemeyenlerin sonu hüsrandır. Bu anlamda kasaba hem onları yaşatan, can veren hem de yollarını tıkayan, yok eden, kaçamadıkları bir fonksiyon üstlenmiştir. Bu insanların pek çoğunun sonu taşrada yenilmek, bir kez daha yenilmek ve yok olmaktır. Burası taşradır. Yılmaz Güney filmi izlenir, Orhan Gencebay dinlenir, siyaset konuşulur, maçlara gidilir, ekmek peşinden koşulur. Her şey aynıdır. Taşra sıkıntısı hepsini kuşatmıştır. Dönüp dolaşılıp aynı yere çıkılır. Ulufer hiç şüphesiz biraz da bir kuşağın dramıdır. Sıkıştığı taşradan kurtulup büyük şehre gidip var olmaya çalışan birkuşağın, arayışları, çırpınmaları. Taşrada kaybolmuş şair, yazar adaylarının şartlara mahkum oluşlarının bir romanı. Ve mağluplar daha çok. Kekeç bu yüzden başarılı olmuş İbrahimleri değil yenilmiş Mehmet Alileri seçmiş. Mehmet Ali aslında hiçbir şeyde kararlı değil. İstiyor ama bedel ödemeye razı değil. Ne şairliğinde ne aşkında ne kasabaya bakışında. Sündüs ve Cavidan ile ilişkilerinde de... Hep eşikte, arada bir yerde. Bu yüzden belki de yenilgisi kaçınılmaz oluyor. Şairliğinde ciddi olsa belki bir çıkış bulacak. Bir ara İsmet Özel'i keşfedişi bir çıkış gibi gözüküyor ama arkası gelmiyor. Özellikle cezaevine düşüşte tıpkı İsmet Özel gibi bir dönüşüm geçirecek intibaına kapılsak da bu olmuyor. Büyük aydınlanma, dönüş ve ısrar ile şiiri yakalayabilecekken, aslında iyi bir şair damarı, soyluluğu ve arayışı olmadığından bu fırsatı da kaçırıyor. Kasabadan sadece İbrahim bu çıkışı yakalıyor. Kekeç, romanında gösterişten ve süsten uzak, sade, yalın, dümdüz bir anlatımı tercih ederken, dolaysız anlatımı benimser. Tasviri, kişi çözümlemelerini iyiden iyiye azaltmış, tasviri sadece fiziki atmosfer yaratmada kullanmış. Anlattığı olaylara, nesnelere son derece tarafsız, soğuk bakarak diyalogları yorumlamamış, duygusal müdahalelerde bulunmamış. Buralarda da yansız tutumunu sürdürmüş. En sarsıcı dramatik insani durumlarda bile yalın, sakin, serinkanlı anlatımını korumuş. Onun görevi sadece olan biteni aktarmak olmuş. Bu nedenle kalemini bir kamera gibi kullanmış ve sinemanın olanaklarını romana taşımış. Sadece konuşma diliyle ve karşılıklı konuşmalarla oluşturduğu dramatik yapıyla romanını kurgulamış. Özellikle burun kanaması bir devamlılık unsuru, bir leitmotif olarak romana çok şey katar: Birden ılık bir ip, burnumun derinliklerinde... Romanın en başarılı tekniklerinden biri bu devamlılık unsurudur ve oldukça işlevseldir. Roman biçimsel anlamda neredeyse tümüyle diyaloglara yaslıdır. Kekeç edebiyat yapmaz, doğrudan insanı merkeze alır. Gerçeğin, çıplak gerçekliğin metne aktarılmasından yana bir tavır koyar. Kestirmeden gider, hayatın ilk haliyle ilgilenir. Dil, özellikle diyaloglarda gerçekçidir ve edebi değil, konuşma dilidir. Kekeç, biçim, kurgu ve yenilik peşinde koşmaz, biçimden çok özü önemser, anlatımda sadeliği tercih eter. Bu toprağın bir yazarı olarak çok iyi tanıdığı insanları romanına taşır. Ulufer, Ahmet Kekeç için edebiyat odaklı bir yazı hayatının ne kadar elzem olduğunu ortaya koyan bir belge niteliğinde.


Unutmamak lazım, her evde mutlaka bir yemek kitabı vardır hiç matbu kitap olmasa bile. O kitap, henüz neşredilmemiş yemek tarifleri defteridir. El yazması hem de. Defter yoksa zihinlerde tutulan yemek tarifleri vardır. Günü gelince bir kütüphanenin raflarında arkadaşlarına kavuşacaklardır. Aksakallı ihtiyarın ardından 641.5 diyerek fısıldayarak girdiğim bir yolculuğun notları bunlar. Rüyamda aksakallı bir ihtiyarı gördüğümde heyecanlandım. Bana tüm araştırmalarım için nasihat veriyordu. Dewey'e bak dedi usulca. Gece yarısında heyecanla uykudan uyandım. O gün erkenden yatmıştım ve evdekiler henüz uyumuşlardı. Uykumun derinliğinde gelen bu mesaj beni uyandırmaya yetmişti. Kalktım ve hemen yemek kitaplarının Melvil Dewey kütüphane tasnif sisteminde neye tekabül ettiğine baktım. Aksakallı bana yemek kitaplarıyla alakalı bir şey söylememişti ama her şeyi de onun tarif etmesini beklemek gerekmiyordu. Bazı durumları kendim yorumlayabilmeliydim. İnternetten yaptığım küçük bir araştırma beni 614.5 rakamına görtürdü. Yemek kitaplarının dünya üzerinde Dewey tasnif sistemini kullanan tüm kütüphanelerdeki numarasıydı. Birden kendimi şifreyle girilen bir kulübün kapısında gibi hisettim. Sadece şifreyi bilenler içeri alınıyorlardı. 614.5 neye tekabül ediyor peki? Dewey verileri tasnif ederken 0'dan başlamış işe. Müteferrik konular 0'larda yer almış. 200'ler dinle alakalı konular mesela. 600'ler ise teknoloji ve uygulamalı bilimler. Yemeğin teknolojik bir gelişme veya uygulamalı bir bilim olması ilgimi çekti. Üstünkörü karar vermek gerekse onu müteferrik konulardan biri olarak kabul edebilirdik. Oysa yiyecek türlerini birbirleriyle ilişkilendirme ve pişirme başlıbaşına bir teknolojiydi. 600'ün altında yer alan 640 da ev yönetimini kapsıyor. Ev yönetimiyle ilgili konuların yer aldığı bu kısım, teknolojik bu kısmın aynı zamanda temel olarak evin içinde yer alan bir fonksiyon olduğunu gösteriyor. Restoranlar ne kadar gelişirse gelişsin, gastronomi ne kadar medyatik hale gelirse gelsin, insanlar gurme lezzetler için ne kadar uzun yolculuklar yaparsa yapsınlar, yemek kitapları ev idaresinin altında yer alan bir başlık. Aş pişiren kadınların ev için neden bu kadar önemli olduğunu ve birçok yemek kitabı yazarının neden annelerinin veya ninelerinin tariflerini toplamakta ısrarcı olduğunu gösteriyor. 641 ise gıdayla ilgili her konuyu içeriyor. 641.5 dediğimizde ise radyonun ince ayarını yapmışız gibi bir müzik çalmaya başlıyor. Dünya üzerinde üretilen tüm yemek kitapları bu rakamın altında yerini buluyor. 5'ten sonra gelen diğer rakamlarla (641.51, 641.55 ve benzerleri) bölgesel yemekleri içeren yemek kitapları veya tek malzemeye odaklanan yemek kitapları gibi birçok alt dal beliriyor. Yemek kitaplarının heyecanlı dünyasına kısa bir ara vererek kitap tutkunlarının kütüphane düzenleme alışkanlıklarına geçelim. Birçok kişi ilgi alanlarına göre veya yayınevlerine göre veya neşir yıllarına göre tasnif edebiliyor kitapları. İçlerinde imzalı kitapları ayrı bir yere ayıranlar olduğu gibi gençler arasında kitapları ciltlerinin hakim renklerine göre istif edenler de bulunuyor. Evlerdeki kütüphanelerde Dewey tasnif metodunu kullanan bir tanıdığım yok. Belki de bu şifreden sonra onlarla tanışmam da mümkün olur. 641.5 macerası benim için başladığında birbirinden ayrı gibi görünen yemek kitapları yavaşça birbirleriyle bağlanmaya veya aralarında kümelenmeler oluşmaya başlamış oluyordu. Bir rakam bu kadar belirleyici olabilir miydi? Sanırım evet. Polly Rusell'ın çabalarından haberdar olmam anlam kazanmaya başladı. Polly, Biritanya kütüphanesinin yemek kitaplarıyla ilgili editorü, küratörü, yöneticisi. Sadece yemek için bir yönetici istihdamı gerekli midir kütüphanede diye aklımıza gelebilir. Yaptığı şey sadece kitap satın almak veya onları raflara yerleştirmek değil. Belki bu görevleri başkası da yerine getiriyor olabilir. Yemek kitapları konusunda araştırma yapıyor Polly ve Yemek Sezonu isminde bir de devasa bir etkinlik yapıyor Londra'da. Pandemi şartlarından dolayı bu yıl online olarak sürdürülen etkinlikte sadece yemek tarifleri kitapları değil (641.5) diğer yemek kitapları da (641) konu ediliyor. Alice Harikalar Diyarında nasıl bir dünya vaat ediyorsa Polly'nin dünyası da o maceralardan aşağı kalmıyor. Yemek kültürünü oluşturmak için televizyon programlarına içerik sağlamak da bunlardan biri. Dünyayı kasıp kavuran aşçılık yarışmaları değil elbette kastettiğimiz. Daha kalıcı konular. Araştırmalarım sürerken Avustralya'da bir kütüphanenin kafesinin isminin 641.5 olduğunu gördüm ve tebessüm ettim. Muhtemelen isim bulma sürecini eğlenceli bir hale getirmeyi hedeflemişlerdi. Yemekleri, tarifleri insanlık kütüphanesinin rafları olarak görmek, her yemek kitabını bir dünya olarak tanımlamak mümkün. 641.5 bize her insanın ve her kültürün birbirinden öğreneceği birçok tarif olduğunu gösteriyor. Yiyeceklerin dünyaya yayılması, modern insanın evinde yemek pişirme tecrübesi ve bunu yaparken binlerce yıllık genetik kodlarını geri çağırmasının hızlı bir anlatıcısı olmaya aday 641.5 rakamı. Tutkunları dışında her evde ancak bir iki tane bulunan yemek kitaplarının bir araya geldiklerinde nasıl bir enerji ortaya koyabileceklerini Dewey'den öğrenmiş oldum. Küsüratlı bu rakam bana farklı soruları da sordurdu. Mesela dillere destan Bağdat kütüphanelerinde tasnif sistemi nasıldı ve yemek kitapları hangi kitapların yanındaydı? Bu teknoloji, ev teknolojisi olarak mı ele alınmıştı yoksa başka bir gözle mi değerlendirilmişti. Belki bu meraklar için de Dewey rakamları mevcuttur. Yemek kitaplarının bilgeliğinden çekmecelerin ne kadar önemli olduğunu bir defa daha fark ederek çıktım. Günün birinde herhangi bir kütüphaneye giderseniz ve raflar arasında dolaşma imkanınız olursa artık yemek kitaplarını nerede bulacağınızı biliyorsunuz. Kitapların sırtalarına vurulan rakamların bizi insanlığın ortak birikimi olan tecrübelere büyülü sayfalara aracılığı ile davet ettiğini de hatırlatmış olayım. Birçok yeni arkadaş edinecek, uzun yıllardır mütevazı ölçülerde ilgilerini derinleştiren kıymetli yemek kitabı tutkunlarıyla karşılaşacaksınız. Tek başlarına mutfaktayken aslında yemek tarifleri aracılığı ile bir zaman yolculuğuna çıktıklarını hayretler içinde fark edeceksiniz. Ha bir de unutmamak lazım, her evde mutlaka bir yemek kitabı vardır hiç matbu kitap olmasa bile. O kitap, henüz neşredilmemiş yemek tarifleri defteridir. El yazması hem de. Defter yoksa zihinlerde tutulan yemek tarifleri vardır. Günü gelince bir kütüphanenin raflarında arkadaşlarına kavuşacaklardır. Aksakallı ihtiyarın ardından 641.5 diyerek fısıldayarak girdiğim bir yolculuğun notları bunlar.


Günce, deneme, hikaye, değini gibi pek çok isimle tanımlayabileceğimiz, en uzunu dört sayfayı geçmeyen metinler, Tokyo-Montana Ekspresi'nin başından sonuna, sanki bir hayatı yeniden inşa ediyor. Richard Brautigan ile ölümünden otuz yıl sonra, 2013'te tanıştım. Altıkırkbeş'in bastığı Karpuz Şekerinde, Kürtaj, Talihsiz Kadın, Babil'i Düşlemek, Çimlerin İntikamı, Japonya Günlükleri ve Big Sur'un Güneyli Generali kitaplarını yayınlanma tarihlerinin üzerinden çok zaman geçmeden edinip bir çırpıda okuduğumu anımsıyorum. Kimilerine göre yazarın magnum opusu olan Amerika'da Alabalık Avı'nın eski bir Can Yayınları edisyonunu bulduğumda bundan böyle daha müreffeh bir hayat süreceğimi sandım! Öyle olmadı elbet ama şunda şüphe yok: Riçi'nin kurmacaya bakışımı değiştirdiğini itiraf etmeliyim... Şiirsel dili düzyazının içine gömme işini böylesine kotarabilen bir yazarın var olduğunu hayal bile edemezdim. Hele ki Karpuz Şekerinde, bu açıdan, bir dünya kurma cesaretini gösterebilen bütün okuryazarlara açık açık tavsiyemdir! Günce, deneme, hikaye, değini gibi pek çok isimle tanımlayabileceğimiz, en uzunu dört sayfayı geçmeyen metinler, kitabın başından sonuna, sanki bir hayatı yeniden inşa ediyor. Öyle ki, Brautigan'ın verdiği bu kitaptaki ben, istasyonların sesidir salığını göz ardı edip yazarın yaşamını hayal etmeye meyilliyiz. Zira yazar, oldukça gerçekçi bir dil kullanıyor. Sözünü ettiğim şiirsel dili düzyazının içine gömme işini sanki bir kenara bırakmış; bütün kitaplarında bir biçimde temanın ana öğelerinden biri olan yol ve yolda olma halini terk etmeden, olanı biteni yazıyor. Bu haliyle Riçi'nin, Karpuz Şekerinde'de ve Amerika'da Alabalık Avı'nda kurduğu o büyülü dünya, birden alelade bir pazartesi sabahına dönüşüyor!


John Cheever, Amerikan rüyasının başat bir anlayış olduğu zaman diliminde, bu rüyanın nasıl insani yıkımlara neden olduğunu ve her alanda bir yozlaşmayı doğurduğunu klasikleşecek yaklaşımlarla örneklemiştir. Aile içinde, iş yerinde, yolculukta ve sanatta; her şeyin kişisel çıkar, para etrafında döndüğünü, yükselme arzusunun insanı nasıl küçük düşürdüğünü çeşitli olaylar ve durumlarla gün yüzüne çıkarır. Cheever'in öykü anlayışı panoramiktir. Geniş açıda tüm toplumu, şehri, anlayışları, durumu tarar. Sanki bir kahramanı anlatır gibidir ama tersine onun üzerinden tüm toplumu öyküye sokar. Bu yüzden her şeyi dinleyen bir radyoyu ya da bir şehri öyküsünün ana karakteri yapar. Bazen de geniş bir aileyi bir tatil kasabasına toplar, onların geçmişini, bugününü hikaye eder. Çünkü o öykülerinde bir toplumsal panorama çıkarmak amacındadır. Ya da 'Merhem'de olduğu gibi kahramanını karısından ayırır onu şehrinin sokaklarına salarak şehir enstantaneleri aktarmaya başlar. Bol tasvirler, dolaylı göndermeler onun öykülerinde yoktur. Okur, bir televizyon dizisi izliyormuş gibi olup bitenlerle birden yüz yüze gelir. Anlatıcı kestirmeden, direkt meseleye odaklaşır. Diyaloglarla örülen öykü sayfa sayfa açılarak ilerler ve öyküye pek çok olay, durum, kahraman girer. Dostunun evinden hırsızlık yapan kahramanı, gencecik kıza aşık evli adamı sokağa salarak onların vicdanlarıyla yaptıkları savaş haline bakar. Hırsızlık suçunun ağırlığı altında vicdan azabı içindeki kahraman, eşini aldatan ve aşk acısı çeken kahraman bunu aşmanın yollarını arar. Onun öykülerinde işlediği önemli temaların başında Amerikan yaşam tarzına getirdiği eleştiri vardır. Kapitalizmin, Amerikan tarzı yaşamın ezip, öğütüp bir kenara fırlattığı işçileri, striptizcileri, bahisçileri gündeme getirir. Bu hayat tarzının kıyıya vurduğu yalnız insanları sıklıkla işler. Bu yalnızlar bir şekilde kıyıya vurmuşlar ve toplumdan kopmuşlardır. Çeşitli durumlarla yalnızlıklarını yenmeye çalışırlar ama insan iletişimsizliğinin önüne geçemezler. Bu anlamda Cheever, buhran dönemi dramlarını aktarırken kapitalizme yönelik öfkesi de öykülerde yer bulur. Cheever'in Yüzücü kitabındaki 'Dev Radyo' onun öyküde yapmak istediklerinin adeta bir örneği gibidir. Bir çift evlerine aldıkları radyo ile tüm apartmanı dinleyebildiklerini görürler. Öyle ki apartmanda olup bitenler radyonun içinde canlı olarak yer alır. Öyküde radyo üzerinden toplumun para düşkünlüğü, ikiyüzlülüğü, hırsızlıkları ve ahlak düşkünlükleri net bir şekilde ortaya konur. Hiçbir insan göründüğü gibi değildir. Dışarıya yansıttıkları yüzleriyle gerçek yüzleri farklıdır. Öyle ki bir süre sonra karı-koca radyo dinlemekten vazgeçerler. Çünkü gerçek yüzlerini gördükleri insanlara hayatta katlanmaları mümkün değildir. Bir süre sonra radyonun, hayatın yeniden yalan yüzüne dönerler, klasik müzikler dinlemeye başlarlar. Ne var ki zamanla karı-kocanın da eleştirdikleri komşularından hiç farklı olmadıkları, hırsızlık ve ikiyüzlülüğü onların da yaptıkları ortaya çıkacaktır. Öykü bir karnaval anlatım şeklinde çok sesli bir metne dönüşür. Böylece insanların gizleri ortaya döküldüğünde nasıl katlanılamaz oldukları ortaya konur. Cheever bu öyküyle bir rüya olarak gösterilen Amerikan yaşam tarzının ne kadar çürük olduğunu örneklemiş olur. 'Yüzücü' onun başarılı, ünlü öykülerinden biridir. Evine kestirmeden su yoluyla dönmek isteyen kahraman, yüzme havuzları zincirini izleyecek yüze yüze evine dönecektir. Evine alışılmadık bir yoldan gitmek onda bir gezginci, bir kaşif duygusu uyandırır. Anlatıcı, kahramanın her girdiği yüzme havuzunda karşılaştığı insanları tanıtır, onların dünyalarını öyküye katar, onlarla ilgili bilgiler aktarır. Kahraman havuz partilerini, sessiz havuzları izleye izleye evine kadar gider. Adeta kasabayı baştan sona bize tanıtır. Bu onun çok sesli, karnaval öykü anlayışının bir yansımasıdır. 'Güle Güle Kardeşim' de benzer bir iz üzerinde yürür... Aile ocağında tatillerini geçirmek üzere toplanmış aile bireylerinin anlatıldığı öyküde, insan ilişkileri, kişilikler psikolojik tahlillerle izah edilir. Yaşadığı her şeye karamsar bakan ve insanlara bulundukları anı zindan eden kardeşe karşı öfkelenen ağabeyi dersini verir. Çünkü kardeşi yıllardır bağnazlık ve hoşgörüsüzlüğü sağlam kişilik sanmaktadır. Gerçekten de o büyük olayları değil, küçük olayların, durumların büyük etkilerini öyküleştirir. Kurmaca anlayışını şöyle izah eder: Kurgu, üstü kapalı otobiyografi değildir. İhtişamı, otobiyografiye dayanmamasından gelir. Biyografiye de dayanmaz. Otobiyografi ile biyografinin, bilginin çok zengin bir karışımıdır. Bambaşka unsurları bir araya getirerek estetik, ahlaki ve uyumlu bir şeye dönüştürmektir. John Cheever'in Yüzücü kitabı Tomris Uyar'ın eşsiz çevirisiyle bir kat daha değerlenirken, öykü kitaplığının da vazgeçilmezleri arasında girmeyi hak ediyor.


Rachel Ingalls'ın kısa romanı Bayan Caliban, bilinmeyeni tüm masumluğuyla sorgulaması üzerinden esprili, toplumu ve ötekileştirmeyi korkusuzca masaya yatırmasıyla düşündürücü, şiddeti tüm rahatsız ediciliğiyle işlemesiyle cüretkar. Bilimkurgu tarihinin yıldızları söz konusu olduğunda akla birçok ünlü isim gelir: Jules Verne, H. G. Wells, Isaac Asimov, Robert A. Heinlein, Arthur C. Clarke ve daha nicesi... Ancak güçlü, ufuk açıcı ve düşündürücü eserleriyle birlikte türün ilklerinden olmasına rağmen başka topraklardan Rus yazar Alexander Belyaev, söz konusu isimlerle karşılaştırıldığında ne yazık ki kendine ancak tarihin tozlu sayfalarında yer edinmiştir. Yine de yazdıklarının gelecek kuşaklardaki etkisini gözlemleyebiliriz. Sovyetlerin Jules Verne'i olarak da anılan Belyaev'in Su Adamı (Amphibian Man, 1928) adlı kitabında, üzerinde yapılan deneyler sonucunda balık solungaçlarına sahip olan ve hem denizde hem karada yaşayabilen Ihtyandr'ın yaşamını okuruz. Deniz şeytanı lakaplı canlı farklı olduğu için toplum tarafından dışlanır ve kendisinden korkulur. Romanda ötekinin dışlanması, korkunun getirdiği şiddet gibi konularla birlikte onlarca engel karşısında yaşanan imkansız aşk da işlenmektedir. Bayan Caliban'da baş karakterimiz Dorothy mutsuz, hayattaki amacını kaybetmiş, ilişkisi sallantıda bir ev hanımı. Günlük işlerinden keyif almıyor, rutini tüm sıkılganlığıyla yaşıyor, daha doğrusu yaşamaya çalışıyor. Kocası Fred'le ilişkisi, çocuklarını kaybetmelerinden beridir berbat durumda: Ayrı uyuyorlar, olabildiğince az iletişime geçiyorlar, birbirlerine hoşçakal öpücüğü dahi vermiyorlar. Üstelik Dorothy aldatıldığını bilmesine karşın boş vermiş bir edayla, Geç saatlere kadar ofiste çalışıyordu. Yersen. Veya belki de gerçekten öyleydi ama Dorothy konuyla ilgili kesin bir şey söyleyemiyordu artık, yorumunda bulunuyor. Travmayla ve mutsuzlukla sarmalanmış psikolojisi radyo dinlerken tuhaf sesler duymasına sebep oluyor: Keman çalabilen tavuk hakkında bir hikaye duymuştu ve sonrasında arkadaşlarından, bu duyduklarının belli ki aynı programı dinleyen başka insanlar tarafından duyulmadığını öğrenmişti. Sıkıcı hayatından sıyrılabileceği bir kaçış; gökten düşecek yahut okyanustan fırlayacak bir kurtarıcı arıyor. O kurtarıcıysa, insanlığın bilmediği başka bir diyardan gelen, denizde ve karada yaşayabilen tuhaf canlı Larry olur. İnsanlığa yabancı akıllı 'yaratık', yakalanıp hapsedildiği araştırma tesisinden kendisi üzerinde çalışma yapan bilim insanlarını şiddetli biçimde katlederek kaçar. Larry'nin cinayetleri bununla da kalmaz ve her ne kadar 'savunma odaklı olsa bile' hep çok kanlı olur, Ingalls kalemini sakınmaz. Kaçmasıyla birlikte başıboş dolanır ve kendisini Dorothy'nin mutfağında bulur. Bu ilginç ikili arasındaki imkansız aşk da böylece başlar. Bireysel ve toplumsal ölçekte birbirlerini ve yabancı oldukları toplumu, kültürü anlamaya çalışırlar. Larry insanlığa dair sorular sordukça, Neden? sorusunu önceden sorgulamadığı için Dorothy hayatımızdaki çok bilinenleri anlatmakta oldukça zorlanır, keza okur olarak biz de. Bize öğretilen birçok temel bilginin de nasıl sorgulama filtresine hiç uğramadığını görürüz. Larry, kendisine karşı duyulan korkuyu, nefreti anlamlandırmaya çalışır. Bu zor soruya cevap vermek tabii ki kolay olmaz. Ayrıca Larry, Italo Calvino'nun Görünmez Kentler kitabında Marco Polo'nun gezdiği kentleri Kubilay Han'a betimlemesi gibi, soyut ve hayal etmesini okura bırakan, yani ucu açık kendi dünyasını bizlere anlatır. Yazarın bu tercihini çok beğendim. Tutsaklığın keşfin önüne nasıl geçtiğini, hayatta kalma uğraşının heyecanını nasıl yok ettiğini vurguluyor. Ev hasretini de kitap boyunca, Her şeyden çok. Açlıktan da çok. Açlık bile bazen geçiyor ama bu geçmiyor, sözleriyle ifade ediyor. Okurun elinde de onun için durumun zorluğunu üzülerek anlamaya çalışmaktan başka şey kalmıyor. Ingalls'ın kısa romanının ilginç bir yayın geçmişi var. Yayımlandığı yıl ne okurların ne de eleştirmenlerin dikkatini çekiyor. Ticari açıdan da sınıfta kalıyor. Kısacası rafların arkalarına itiliyor ve unutuluyor. Yayın hayatına başarısızlıkla başladığını rahatça söyleyebiliriz. Bir süreliğine... Ardından, dört yıl sonra Britanya Kitap Pazarlama Konseyi tarafından beklenmedik şekilde II. Dünya Savaşı sonrası dönemin en iyi 20 Amerikan romanı listesine dahil ediliyor. Bu durum kitabın tekrar basılmasına ve birden ilginin odağına yerleşmesine neden oluyor. Anka kuşu misali küllerinden tekrar hayat buluyor. Hatta yazar sonrasında bir yayıneviyle üç kitaplık sözleşme bile imzalıyor. Ingalls, bu gelişmelerden mutlu olmakla kalmıyor, kendini adeta kitabı gibi yeniden doğmuş hissettiğini belirtiyor.