Aptülkadir Elçioğlu... Bu ismi söylemem birçoğumuz için bir anlam ifade etmeyecektir belki, ancak Aptülika desem... İşte o zaman her şey değişir... Zira Türkiye'nin mizah kültürü içinde bir mihenk taşıdır bu nev-i şahsına münhasır isim. Gırgır dergisinde çizmeye başladığı Grup Perişan ile hayatımıza girdiğinde yıl 1987'diydi. Başlı başına muhalif bir kültür demek olan mizahın içinde daha da farklı, daha da ayrıksı bir duruşu vardı, ama hayatımızın tam da ortasına dalmakta ustaydı. Daha doğrusu Aptülika'nın kendini, kendi gönlünü bize açarak çizmesi, bizim onun hayatına dalıyormuş gibi hissetmemizi sağlamıştı sanki. Bunda bantlardan yayılan keskin elektrogitar sesinin de önemli bir katkısı olduğunu söylemeliyim tabii. Gırgır'ın ardından Hıbır geldi. Kurucularından biri olduğu bu derginin 11 sene sonra kapanmasının ardından Grup Perişan da hayatımızdan çıkıp gitti. Aptülika bu yıllardan itibaren kaleminin ucunu daha da sivrilterek politik karikatür üzerine yoğunlaşmaya başlamıştı. Bu defa kuruluşuna katkıda bulunduğu dergi Cumhuriyet'in mizah eki olan Dinozor'du. Bilenler biliyorlar, o şimdi Cumhuriyet'in Cumartesi ekinde çiziyor, her pazartesi gecesi Rock FM'de nefis programlar hazırlıyor, perşembeleri Baraka'da Blues Perişan gecelerinde dj'lik yapıyor ve Kuzguncuk'ta yaşıyor. Aptülika'nın Kuzguncuk'ta yaşaması önemli zira Ahmet Ümit'in Başkomser Nevzat maceralarından biri olan Davulcu Davut'u Kim Öldürdü?nün başkahramanı Kuzguncuk. Ve kitabın çizeri de Aptülika... Hal böyle olunca insanın önce bir solukta okuyup bitirdiği, sonrasında da bazı ayrıntılara tekrar tekrar dönüp bakmak istediği bir çalışma çıkmış ortaya. Hikaye bir yana, sanki orada yaşadığını açık edercesine, biz hayranlarına da yıllardır yaptığı gibi, Kuzguncuk'un da ruhuna dokunmayı başarmış bu usta çizer. Tabii, hikaye bir yana sözü, sözün gelişi. Başta da dediğim gibi Davulcu Davut'u Kim Öldürdü? bir başkomser Nevzat macerası. Polisiye seven okurların yakından tanıdığı, daha önce dizi filmlere kahraman, İsmail Gülgeç'in de çizgilerine mazhar olmuş bu ünlü kahraman bu defa kozmopolitliğiyle öne çıkan sakin bir Boğaz semtinde işlenen cinayeti çözmek üzere harekete geçiyor. Bir ramazan vakti, semtin davulcusu Davut kanlar içinde Kuzguncuk'un Ayios Panteleymon Kilisesi'nin önünde bulunuyor. İlk akla gelen elbette çok uzun yıllardır gül gibi geçinip giden Müslüman ve Hıristiyan halkın arasını açmak için ortaya konmuş bir nifak tohumu olabileceği. Kendisi de köklü bir İstanbullu olan Nevzat, bu senaryonun üzerinde durmayacak kadar deneyimli. Bunun dini-milli bir dava olamayacağının, muhtemelen vaka-i adiyeden olduğunun farkında, ancak bir davulcu neden öldürülür ki, hele ki bir ramazan vakti? İpuçlarının peşinden zarifçe yürüyor Nevzat hep olduğu gibi; kriminolog Zeynep'in bilimsel tespitlerinden yararlanıyor, yardımcısı Ali'yi sakinleştirerek olaya odaklanmasını sağlıyor ve elbette karşısına çıkan insanları büyük bir dikkatle dinliyor, her hareketlerini gözlemliyor. Davulcu Davut'u Kuzguncuk'un entelektüel sakinlerinden bir ressam mı öldürdü yoksa gücüne hakim olamayan yarım akıllı bir Çingene çocuğu mu? Peki her ramazan davul çalma işinde büyük paraların döndüğünü bilip bunun peşine düşen küçük mahalle çetelerinin bu cinayette parmağının olma olasılığı nedir? Aslına bakarsanız Ahmet Ümit, bir polisiye yazarı olarak 'katil kim' sorusunu hikayelerinin sonuna kadar saklamayı beceremeyen, bazen ortalara doğru hatta bazen her şeyin en başında açık eden bir yazar. Ancak katilin kim olduğunu tahmin etmek iyi polisiye okurunu durduran bir unsur da değildir. Davulcu Davut'u kimin öldürdüğünü, hatta ne sebeple öldürmüş olduğunu bile çok başlarda tahmin etmeye başlıyoruz, fakat hikayenin akıcılığı ve Aptülika'nın nefis çizimleri sayesinde hevesimiz kaçmıyor. Hikaye boyunca İstanbul'un eski semt kültürünün vurgulanışı, suçun psikolojisi üzerinde, katilin sebepleri ve yol açtığı sonuçlar üzerinde yoğunlaşılması Davulcu Davut'u Kim Öldürdü?nün ana eksenini katil kim sorusundan, katilin sebebi ne sorusuna kaydırıyor. Davulcu Davut'u Kim Öldürdü? Kuzguncuk'u bilenler için küçük süprizlerle de dolu, semtin sahafından komşu hanımlara kadar tanıdık simaları yerleştirmiş hikayenin içine Aptülika. Bir de son olarak balıkçı İdris'in tezgahındaki balıklardan ressam Yusuf Katipoğlu'nun Deniz ve İnsan adlı sergisine geçişin hikayenin en etkileyici bölümlerinden biri olduğunu, kendisine tekrar tekrar baktırdığını söylemeden geçmek istemem.


Lehçeleriyle çeşitlenen dillerine, türlü ırklarına, tanrılarına, efsanelerine varana dek devasa bir dünya yaratmıştı fantastik edebiyatın babası Tolkien; Yüzüklerin Efendisi ve Hobbit ise bu dünyada geçen iki büyük öyküydü sadece... Bunu Silmarillion'da, Güç Yüzüklerine Dair'de ve Hurin'in Çocukları'nda açık biçimde görmüştük. Şimdilerde Türkçeleşen Bitmemiş Öyküler ise benim bu kendimce büyük keşfimi adeta taçlandırıyor, Tolkien'in sonsuza uzanan sarmalına halka üzerine halka ekliyor. Orta Dünya'nın nefes alıp verişlerini duyuyorum Bitmemiş Öyküler boyunca... Tolkien, söz gelimi, yarattığı en önemli kadın karakter olan Galadriel'in hikayesine bir türlü karar veremiyor. Nasıl gelmiş Orta Dünyaya, kocasını nasıl sevmiş, neden Orta Dünya'yı terk edememiş, yasaklı mıymış yoksa gönlü mü onu bırakıp gitmeye el vermemiş... Yazıp yazıp bozuyor... Bitmemiş Öyküler'i bir araya getiren Christopher Tolkien ise, notlara, karalamalara ışık tutuyor, büyük bir titizlik ve incelikle hikayelerin, hikaye içindeki hikayelerin içine giriyor. Ancak yanlış anlaşılmasın elbette sadece kafa karışıklıkları ve karalamalardan ibaret değil Bitmemiş Öyküler. Orta Dünya'nın merak ettiğimiz, ya da merak ettiğimizi bile fark etmediğimiz kahramanlarına, yerlerine, savaşlarına, göçlerine dair de pek çok ayrıntılandırılmış anlatıyla başbaşayız bu çalışmada. Aragorn'un son temsilcilerinden biri olduğu Numenor soyunun kökenindeki Numenor adası can buluyor mesela. Elendil'in doğuşu belirginleşiyor. Gandalf'ın soyu, kim ya da ne olduğu ayrıntılarıyla ortaya çıkıyor. Palantiri taşları yeniden canlanıyor. Güç yüzüklerine dair geri planda kalan kahramanlar ve olaylar kıpırdayıp duruyor zihnimizde ve Hobbitler'le karıştırılan Druedain halkının geçmişi, karakteristik özellikleri belirginleşiyor. Kısacası, Tolkien'in bir türlü vakıf olamadığımız sırrına, sınırlarına bir parça daha yaklaşıyor, Orta Dünya'ya bir parça daha nüfuz edebiliyoruz. Tolkien'in Bitmemiş Öyküler'i Orta Dünya tutkunlarını mest edecek hiç şüphesiz. Yanı sıra bir yazarın kurgu-dil ilişkisi içindeki yaratma serüvenini gözler önüne sermesi bakımından da bir tür edebiyat, yazarlık dersi barındırıyor içinde. Hatta belki bir evladın hakikatliliğinin temsili olarak bile okunabilir.


Uzun zamandır keyifli bir keşif duygusuyla okuduğum ilk kitap Hiyeroglif Masallar. Yepyeni bir yayınevinin hevesli soluğundan çıkma bu eser, 18. yüzyıl İngiliz edebiyatının içinden son derece şaşırtıcı bir şekilde günümüze taptaze kalarak gelmiş. Efendim, yazarımız Horace Walpole, biz onu gotik romanın ilk örneği olarak kabul edilen Otranto Şatosu'ndan tanıyoruz, biraz da fantastik edebiyatın kurulmasına ve gelişimine olan katkısından. Hiyeroglif Masallar ise İngiliz dilinin ilk sürrealist metin örneği... Walpole belli ki iflah olmaz bir muhalif.


Prof. Dr. Haşim Şahin, geçtiğimiz ay yayınlanan Dervişler, Fakihler, Gaziler: Erken Osmanlı Döneminde Dini Zümreler 1300-1400 başlıklı kitabında Osmanlı Devleti'nin kuruluş dönemine dair daha önce pek ele alınmayan çalışmaları büyük bir vukufiyetle ortaya koyuyor. Osmanlı Devleti'nin kuruluş dönemine dair ilgi, Diriliş Ertuğrul ve Kuruluş Osman gibi dizilerin de etkisiyle son günlerde iyice arttı. Osmanlı Devleti'nin kuruluş döneminin siyasi tarihi son yarım asırda bilhassa Halil İnalcık hocamızın, önce İslam ansiklopedisine yazdığı maddelerle başlayıp daha sonra kitap haline dönüşen padişahların biyografileri ve Feridun Emecen'in çalışmaları ile belli bir düzeyde aydınlığa kavuştu. Ancak beyliğin kuruluş dönemine dair yapılan çalışmalar hala M. Fuat Köprülü, Ömer Lütfi Barkan ve Cemal Kafadar'ın yaptığı çalışmaların ilerisine geçmiyor, yapılan çalışmaların çoğu da hamasi olmaktan çok öte değil. Bu konuda yeni yayınlanan akademik bir çalışma ise Prof. Dr. Haşim Şahin'e ait. Haşim Şahin, Yapı Kredi Yayınları tarafından geçtiğimiz ay yayınlanan Dervişler, Fakihler, Gaziler: Erken Osmanlı Döneminde Dini Zümreler 1300-1400 başlıklı kitabında Osmanlı Devleti'nin kuruluş dönemine dair daha önce pek ele alınmayan çalışmaları büyük bir vukufiyetle ortaya koymuş eserinde. Bu eserde beyliğin kuruluş sürecinde doğrudan etkili olan ve dini boyutlarıyla öne çıkarılan üç zümre hakkında çok değerli bilgiler mevcut. Mesela benim en çok dikkatimi çeken isimlerden birisi Şeyh Edebalı. Cihan Ünal'ın başrolünü oynadığı Kuruluş dizisinden bu yana büyük bir hayranlıkla takip ettiğimiz, Osmanlıların koca çınarı Şeyh Edebalı'nın ne kadar etkili ve önemli bir şahsiyet, adeta bir sosyal beyin olduğunu eseri okuyunca bir kez daha görmüş ve kavramış oldum. Şeyh Edebalı, Osmanlı Devleti'nin kuruluş devrinin sembol ismi. Beyliğin kurucusu Osman Gazi'nin kayınpederi olarak onun danışmanı durumunda. O dönemin en güçlü tarikatı olan Vefaiyye'nin temsilcisi. Bu nedenle başta Kumral Abdal olmak üzere dervişlerin etrafında toplandıkları bir merkez durumunda onun dergahı. Orhan Gazi devrinin meşhur dervişi Geyikli Baba da Vefaiyye tarikatına mensup. İlk Osmanlı kroniklerinden birinin yazarı Aşıkpaşazade ve onun damadı Seyyid Velayet de yine bu tarikatın Osmanlı topraklarındaki önemli temsilcileri. O yüzden Osman Gazi, böylesi önemli bir şahsiyetin kızı olan Bala Hatun ile evlenerek onun desteğini yanına almayı arzuluyor. Şeyh de, geleceğini parlak gördüğü bu genç gazi ile yakınlık kurmaya sıcak bakıyor. Üstelik Şeyh Edebalı sadece Osman Gazi ile yakın değil. Kardeşi Ahi Şemseddin ve yeğeni Ahi Hasan, Türkiye Selçuklu, Beylikler ve erken Osmanlı döneminde iktisadi yapının bel kemiğini oluşturan, erdemli insan modelinin belki de o yüzyılda en önemli temsil merkezi olan Ahi Teşkilatının Osmanlı topraklarındaki reisleri durumundalar. İşte bu nedenle Şeyh Edebalı da bir Ahi şeyhi olarak tanındı ve tanıtıldı hep. Edebalı Ahi miydi kesin bilinmiyor, ama kardeşi ve yeğeni vasıtasıyla ahiler arasında büyük bir saygı gördüğü ve nüfuza sahip olduğu kesin. Şeyh Edebalı'nın bağlantılı olduğu bir diğer zümre ise Fakihler. İslam'ın şer'i yönünün en kuvvetli temsilcisi olan, yazdıkları eserler ile, faaliyetleriyle, Sultan'ın veya beylerin yanında bir nevi fıkhi danışman olarak görev yapmalarıyla tanınan bu zümre mensupları da Osmanlı topraklarında oldukça aktif durumdalar. Aşıkpaşazade'ye göre Osmanlı Beyliği'nin 1299 yılında ilk bağımsızlık hutbesini okuyan Dursun Fakih bilinen en önemli isim. Dursun Fakih aynı zamanda Şeyh Edebalı'nın diğer damadı. Dolayısıyla o da Osman Gazi gibi Edebalı dergahının müdavimlerinden. Dursun Fakih, gaza ruhunun hakim olduğu Osmanlı coğrafyasında, yazdığı Cumhur-name, Muhammed Hanefi Cengi, Hz. Peygamber'in Ebu Cehil ile Güreş Tuttuğudur gibi eserleriyle, adeta Osman Gazi, Orhan Gazi ve takipçilerinin Hz. Peygamber ve ashabının o yüzyıldaki temsilcileri olduğu mesajını veriyor. Uç toplumunda gaza anlayışının daha derin bir anlam kazanmasını sağlıyor. Dursun Fakih, o coğrafyada faaliyet gösteren tek fakih değil. Kitapta isimleri sayılan çok sayıda fakih, bu zümre mensuplarının Osmanlı kuruluşundaki etkisini açık bir şekilde ortaya koyuyor. İlk Osmanlı tarihi yazarı Yahşi Fakih de babası İshak Fakih gibi Kuruluş Dönemi'nde faaliyet gösteren pek çok fakihten sadece ikisi. Yukarıda sözünü ettiğim dizilerde en fazla öne çıkarılan karakterler alpler. Osman Gazi ve takipçileri ele geçirdikleri toprakların sahibi oldular ve Bythnia bölgesinden başlamak üzere Rumeli ve Anadolu'da geniş bir fetih hareketi başlatıp ele geçirilen toprakların Türk ve İslam yurdu haline gelmesini sağladılar. Ellerinde kılıç, emirleri altındaki Türkmenler ile fetih hareketine girişen bu alpler fethettikleri topraklara kendi isimlerini verdiler. Konur Alp, Hasan Alp, Aydos fatihi Gazi Abdurrahman, Turgut Alp, Samsa Çavuş, Sülemiş, Mihal Gazi, Gazi Evrenos, Balabancık erken dönemin isimleri en fazla bilinen gazi alpleri. Ama bunlar içerisinde birisi var ki, benim doğup büyüdüğüm kente adını vermiş: Akça Koca. Karadeniz sahilindeki bu güzel kenti Osman Gazi devrinde fethetmiş ve buradaki Ceneviz kalesinin kontrolünü ele geçirerek Konur Alp ile birlikte Düzce-Ereğli hattında fetihler yapmış. Osman Gazi'nin en önemli yoldaşlarından birisi. Kitabı okurken gazilerin dünyasında da seyahat etmek mümkün. Kitapta ele alınan konular elbette bunlarla sınırlı değil. Bütününe baktığımızda, en fazla dikkat çeken hususlardan birisi, her ne kadar 1300-1400 tarihleri arasını konu edinse de, gaza geleneğinin, mistik hayatın ve medrese kökenli fakihlerin faaliyetlerinin Osmanlı öncesi döneme ait alt yapısını da çok detaylı bir şekilde ortaya koyuyor olması. Osmanlı sufiliğine uzanan yolda, Selçuklu geleneği, iktidar-tekke ilişkileri, Ahmed Yesevi ve Türkistan Sufiliği, Mevlana ve Mevlevilik, Hacı Bektaş Veli ve Bektaşilik, Yunus Emre, Evhadüddin Kirmani, Gazzali kardeşler ve temsil ettikleri tasavvuf ekolü, Türklerin İslamlaşma süreci ve bunun Osmanlı dönemine kadar geliştirdiği seyir, gaza anlayışının kökenleri, medrese kültürü, sosyal yardımlaşma ve dayanışma kurumları, ribat, hankah ve tekkeler, bunların sosyal hayata etkileri üzerine bilgi edinmek isteyenlerin elinden bırakamayacakları bir eser olduğu kanaatindeyim.


Büyü nedir? Siz de herkes gibi onun kötücül, yanlış bir güç elde etme yolundan başka bir şey olmadığını mı düşünüyorsunuz? Evrene egemen olmak isteyen insanın boş çabası olduğuna dair genel bir kabulleniş içinde misiniz? Ya da olsa olsa karanlık çağların içinde kaybolmuş, olgunlaşamamış bir bilim... Gerçekten öyle mi peki? Ya da şöyle sorayım, eğer böyleyse, modern zamanların şiarı olan pozitif düşünce kazanır, hayata dair uygulamamız gerektiği söylenen olumlamalar, feng shui ve hatta reiki nedir, ya denizdeki alglerden alınan genleri ağaçlara aşılayıp geceleri ışık veren, ışıl ışıl görünen ağaçlar elde etmek? Hesaplı, yöntemli, içinde belli bir tekniği barındıran büyüden başka ne olabilir bütün bunlar... Kendisine açıkça büyücü diyen bir filozofla beraber düşünüyorum hepsini. 1500'lerde oturup üç ciltlik Gizli Felsefe ya da Büyü Felsefesi adlı bir çalışmaya imza atan bir filozof. Adı, Agrippa von Nettesheim. Belçikalı soylu bir aileden gelen hem tıp hem de hukuk doktoru olan, dinsel mahkemelerde yargıçlık yapan Agrippa von Nettesheim; açıkça, cesurca ben bir büyücüyüm, diyor. Çünkü bizim bugün büyü dendiğinde anladığımız şeye karşı çıkıp büyünün bir anlamda başka bir tanımını yapıyor. Buna göre büyü bilgeliğin kendisi demektir. Gökcisimlerinin bazı devinimlerini, genel işleyişleriyle, etkileriyle birlikte kavramak, yeryüzünün de temel olarak bilincine varmak ve bu bütünlüklü algılayış ekseninde olanaksız ya da en azından kuraldışı görünen şeyler yapabilmektir. Felsefenin iç yüzünü kavrayabilmektir... Buraya kadar anlamlı geliyorsa bir şeyler ya da en azından merakımızı cezbediyorsa Gizli Felsefe'nin sayfalarını çevirmeye başlayabiliriz demektir. Yine de hevesimiz kırılmasın, kitapta ateş ile toprağın harika doğası, doğal şeylerin doğrudan öğelere bağlı güç etkileri, şeylerin gizli özellikleri, idealar aracılığıyla, Dünyanın Canı'nın yardımıyla, yıldızların ışıkları ile gizli özellikler çok sayıda şeyin içine nasıl konulmuştur? Bu özellikler nelerde boldur?, çeşitli özelliklerin çalışmaları bir şeyden ötekine nasıl geçer?, bilicilik ve biliciliğin türleri, düşlerle bilicilik, sözlerin ve adların gizli güç-etkisi gibi ilgi çekici nice konulara değiniyor, nice sorulara cevap veriliyor ayrıntılı bir şekilde.


Batıl inanç nedir? Birilerinin, bizden çok geride veya uzaktaki birilerinin, bize anlamsız, gülünç hatta saçma görünen türlü kültürel yönelimleri mi? Yoksa sadece ilkel, ilksel inanış biçimleri mi? Günümüzde akıl ve mantık ekseninde rahatlıkla çürütülebilen ve ancak bu tür inançlara sahip olan bireyleri ve toplulukları anlamaya yarayacak kültürel şifreler mi? Evet, belki de hepsi... Ama burada yanlış olan tek bir şey var: Batıl inançlardan azade olduğumuz düşüncesi... Onların bizden çok uzakta olduğu sanısı. Efsaneler, toplulukların varlıklarına anlam katan, dünyada bulunuşlarına bir amaç yakıştıran anlatılar, masallardır. Efsaneleri kuran anonim ağızlar, bu anlatılar üzerinden sadece atalarıyla, kökleriyle değil, kendi öteleriyle, başkalarıyla da bağlantıya geçerler. Gündelik olanın arasından, sonsuz kuşatılamaz bir genişliğe açılırlar. Bu efsaneleri bir arketip, mitik bir başlangıç zamanı, yeri sayan topluluklar, bu ortak, değişmez masallar üzerinden bir ortaklık yaratırlar. Şimdi, bu eksende rahatlıkla şöyle sorabiliriz: Modern ve modern sonrasının insanlarını bir topluluk olarak birbirine bağlayan efsaneleri, masalları ve mitleri nerede peki? Elbette ki şehirlerde, şehirlerin tam içlerinde. Komplo teorilerinde, yeraltında yaşayan vahşi hayvanlarda, türlü fetiş nesnelerinde, modada, aşırı sporlarda, göllerdeki canavarlarda, bir kaçış olarak ürettiğimiz doğal yaşam düşlerinde, organ mafyası tehdidinde, kişisel gelişim öğretilerinde, modern vampir hikayelerinde... Özgür Taburoğlu, son derece dikkat çekici çalışması Kent Efsanelerinde, sahip olmadığımızı düşündüğümüz batıl inançlarımızın ve takıntılarımızın kültürel bir okumasını yapıyor. Ona göre kent efsaneleri bizim kendi gerçekliğimiz. Kanonik metinler ve efsaneler gibi olmasalar da; içinden geçtiğimiz modern-sonrası, endüstri- sonrası zamanların dağınıklığını, geçiciliğini, odaklanamama hastalığını taşısalar da; kararsız, gün içinde anlatılan ve tekrar dağılan hikayeler olsalar da; bu türden bir ortaklığı taşıyorlar. Taburoğlu kent efsanelerinin yapılarından söz ettikten sonra onların bir anlamda türlerine geçiyor. En önemli örneklerimizden biri de elbette ki komplo teorileri. Komplo teorileri, tüm diğer batıl ifade yollarında olduğu gibi, yarı aydınlanmış, büyüyle bilimi, maddeyle madde-ötesini karıştıran bir düşünüş biçiminin yansımalarıdır. Bu noktada Taburoğlu, komplocuları kartezyen öznenin mükemmel birer temsili olarak ele alıyor. Buna göre, komplocular Amerikan film kahramanları gibi sınırsız güce sahip, insani sınırları aşmış, herkesi aynılaştıran bir işleyişin içindeki neredeyse insanüstü tipler olarak karşımıza çıkıyorlar. Yukarılarda bir yerlerde bürokrasi, diplomasi, uluslararası mübadeleler sürerken, onlar egemenliğin köklerini ele geçirmekle meşgul oluyorlar. Hükümetleri devirip devrimlere sebep oluyorlar, cumhuriyetler kurup sonra da eğer istemezlerse kaldırıyorlar... Ancak yanlış anlaşılmasın, Taburoğlu'nun bir batıl inanış olarak komplo teorilerine yaklaşımı, tıpkı diğerlerine karşı olduğu gibi olumsuzlayıcı değil. Yazar, sadece bir arayışın izlerini sürüyor. Ve bu izleri en çok eğlencede, oyunda, takıntılarda, saplantılarda buluyor. Taburoğlu Kent Efsanelerini bizi yiyip bitiren, kendi yarattığımız efsaneleri bile kendi ellerimizle parçalatan, unutturan, bir tür şehir hastalığı olarak tanımlayabileceğimiz ve ileri kapitalizmin temel işleyiş kaynaklarından biri olan hız düşüncesinin gerekliliğine karşı bir öneriyle noktalıyor: Yavaşlık felsefesi... Yavaşlık, sistem-dışı, sistem-karşıtı bir yönelim olarak tartışılmayı beklemekte. Üstelik hız nasıl ki bir ileri kapitalizm gerekliliğiyse, yavaşlık da sistemin yarattığı felaket olasılıklarına karşı zorunlu bir önerme şeklini almak üzere. Kim bilir belki de insan soyunun devamı ilerlemede değil, yavaşlamada ve istememeyi becerebilmekte yatıyor.


Tren ve demiryolu, sanayi devriminin hiç şüphesiz en başat simgelerinden... Makine daireleri, makinistler, pistonlar, her şeyi yutarak küle ve buhara dönüştüren alevler, kömürün o sanayi tip karası ve nihayetinde hareket... İnsan yaşamını sonsuza dek değiştiren hareket... Trenin icadıyla ruhumuza girip davranışlarımıza yön veren yeni bir tür iblis! Hareket İblisi; Polonyalı yazar Stefan Grabinski'nin modernizmle ve sanayi devriminine, makinelerin işleyişine hayranlık besleyen fütüristik akımla hesaplaşması. Tekinsiz, gotik üslupla yapılan bir hesaplaşma bu. Zira, Grabinski'ye Polonyalı Poe denmesi, beyhude yere değil... Gotik tren efsaneleri, hayalet trenler, tren hareket halindeyken sapkın bir biçimde yaşam enerjisiyle dolan yolcular, yolculuk yapma hastalığına tutulan tuhaf gar sakinleri, uyurgezerler gibi bilinçsiz bir şekilde yolculuk etmeye müptela olanlar, yol boyu huy değiştirenler, sadece ileri, dümdüz ileri gitmekten zevk alan tuhaf makinistler cirit atıyor Hareket İblisinde yer alan öykülerde. Yazar, makinenin varoluş biçiminden hareketle doğaüstü bir atmosfer yaratıyor. An'ın içinde bütün an'ları aktarmakla yükümlü öykü'nün alanına, insanlığı büyüleyen bu yeni icadın varlığına, tüm eski insanlık hastalıklarını buyur ediyor: Saplantı, takıntı, sınırda gezinmek ve hepsinin ötesinde delilik ile cinayet... Cinler, periler, türlü şeytanlar ve şeytanlıklar da beraberinde geliyor tabii. Garbinski Çılgın Tren adlı öyküde ise modernizmin o tıkır tıkır işleyen görüntüsünün ardında yatan tekinsizliği, ruhlarımızda açtığı kültürel kara deliği çok güzel betimler: Görevliler harıl harıl çalışmaktaydılar Kondüktörler, uzun vagon sıralarını telaşlı adımlarla geçerek aralıksız koşturuyorlar; başmanevracılar istasyon pilotları- kısa, ama işaret boruları kadar net komutları, yani hareket emirlerini, yerine getiriyorlardı. Her şey canlı, saniyesi saniyesine, dakikası dakikasına hesaplanmış bir tempoda ilerliyordu Ama sakin bir izleyici bir kenarda durup bakacak olsa, kısacık bir gözlemden sonra görünürde bu sözde düzene karşıt bir şeyin varlığını hemencecik sezebilirdi. Yürütülen işlerin yasa maddeleri ve gelenekle norm halini almış akışına sanki bir şey gizlice girmiş; kutsanmış hareketin önüne, belirsiz olmasına belirsiz, ama önemli bir engel dikilmiş gibiydi. Bu şey, hesaplanamayan kazalar ve doğaüstünün ta kendisidir. Nicedir çökmüş olan modernizm projesinin insan benliğinin derinliklerini ıskalayıp geçmesidir... Hareket İblisi, nice farklı okumalara açık daha pek çok öykü barındırıyor. 20. yy'ın bu kayıp yazarını son derece titiz bir çalışmayla, iyi bir çeviriyle okuyup tanımak da biz Türk okurlarının gecikmiş lüksü oluyor...


Peki neden 'kopuk zincir'? Zannedildiği gibi gelenekten kaynaklanan bir kırılmayı ifade etmiyor bu tamlama. Şairlerimizin 'ses' üzerinden izlerini sürüyor Koçak ve onun bir eleştirmen olarak işitsel imge üzerine yaptığı tercih Türk şiirinde seslerin ardıllara iletilemediğine dair bir kaygıyı içeriyor. Koçak buradan Oktay Rifat'ı okuyan Ahmet Oktay'a geçer. Ahmet Oktay'ın sanatla ideoloji ekseninde Oktay Rifat'ı değerlendirmesini tartışır yine elbette ses üzerinden. İşitme duyusu ne kadar bastırılsa, ikinci plana itilse de Oktay Rifat gibi şairlerin sesinin duyulmamasının imkansızlığını vurgulamaktadır her şeye rağmen. Orhan Koçak'ın Nazım Hikmet ve Yahya Kemal arasındaki sese odaklandığı ilk makaleye de değinmeden geçmek istemiyorum. Yahya Kemal hatırlayışların Nazım Hikmet ise unutuşların şairi miydi daima geleceğe bakan? Öyleyse bir vakitler hoca-öğrenci ilişkisi içinde olan bu iki büyük şair hangi yollardan geçerek ayrılmış, yahut da nihayetinde birleşmişlerdi... Burada iş gelip elbette 'etki', 'etkilenme' konusuna dayanıyor. Koçak, bu 'etki' sorununu aşma, ya da bir noktada kabullenip artık önemsememe biçimi üzerinden de Nazım Hikmet'i okuyor. Kitapta yer alan Anday'da Duygu ve Resim adlı makale de, Anday üzerinden şiirimizdeki düşünce ve duyum arasındaki duyguya odaklanarak, şiir ve şiirdeki ses arayışına dair son derece ilgi çekici bir değerlendirme seriyor önümüze. Böyle bir iddiası yok belki ama Koçak'ın Kopuk Zincir'i, şiirden giderek kopan bizim gibi okurları sanki yeniden şiirin içine çekiyor. İçimizdeki şiirlere dair tartışmaları hararetlendiriyor. Tüm sesleri susturup sese odaklanmaya, sesi duymaya heveslendiriyor. Her şey bir yana işte sırf bu nedenle bile şahane bir kitap.


Ahraz, bir ilk roman. Daha doğrusu heyecan verici bir ilk roman. Mitolojiyle ilgilenenler Deniz Gezgin adını, hazırladığı su, bitki ve hayvan mitosları kitaplarından tanırlar. Gezgin kültür tarihi ve mitoloji üzerine yaptığı çalışmaları yazar yaratıcılığına ekleyerek mitolojik öğeleri bol olan, dolayısıyla da okurun önünde katman katman açılan çok sesli bir metin kaleme almış Ahraz'la. Sudan gelip suya giden bir hikayesi var Ahraz'ın. Mitolojik bir hayvanın doğumunu andıran bir şekilde gözlerimizin önünde beliriyor ilkin romanın kahramanı Adile. O, Ege kıyılarındaki bir kasabanın 'ifrit'i, 'öteki'si. Gövdesi sanki biçimsiz bir denizkabuklusu, içi dışı kupkuru tuz. Ve oğlu İsrafil. Bir melek şüphesiz. Annesinin tersine çok güzel, annesinin küskünlüğünün tam tersine tüm kasabayla, hatta evrenin ve yaşamın kendisiyle çok barışık. Ama adı üstünde işte o bir kıyamet meleği, kıyametin habercisi. Çünkü henüz kundakta bir bebekken ve ateşler içinde yanıyorken kasabada bir allahın kulu bile açmıyor kapısını yardıma. Adile'nin anne endişesine, İsrafil'in ateşine derman olmuyor. Ve Adile işte o gece lanetliyor tüm kasabayı, kıyametlerinin sebebi olmaya ant içiyor. insan ruhunun kör noktalarını, kahredici zaaflarını ve kötülüklerini tel tel ayırıyor yazar. İsrafil'in dilsizliğinde ve sağırlığında, toplumla arasındaki ilişkilerde bir ters orantı kuruyor. Sanırım, hikayesinin en büyüleyici yanı da işte buradan geliyor. Gerçek edebi metinlerin neticede her şeyden önce yazarını iyileştirdiğini, okur bir yana önce yazarına hayata dair bir cevap verdiğini düşünürüm hep. Ahraz'da da işte böyle bir iyileşme, böyle bir cevap mevcut. Kasabanın örtük ama saf kötülüğü, hikayenin kahramanlarının ise ahrazlığı ve saf iyiliğinden bir deva, bir çare, bir cevap anahtarı bularak çıkıyor sanki Deniz Gezgin. İnananlar için bir ilahi yazmış olması bundan. Aileyi, kasabayı, toplumu ateşe vererek insan bilincinin derin sularında bir yolculuğa başlıyor hikayenin sonunda kahramanlarıyla birlikte. Tüm ikiliklerden arınmış, kendi kötülüğünün farkında olup iyiliğinin ve saflığının peşinden gitmeyi, gidebilmeyi öngörüyor. Bir sonraki hikayesinin işte bu yolculuğa dair olacağını hisseder gibiyim, tıpkı tüm iyi hikayelerin peşine düşmüş, hevesli ve uyanık okurlar gibi. Yanlış hatırlamıyorsam Mircan Kaya'nın da böyle bir çalışmaısı vardı, inananlar için ilahi...


İnanna, bütün tanrılar ve tanrıçalar arasında yazılı sözle en çok onurlandırılan tanrıça; göklerin ve yeryüzünün kraliçesi, akşamın hanımefendisi, sabahın yıldızı; uygarlığı yaratan kozmik güç; sevgiyi, şifayı ve doğumun mucizesini içinde barındıran... Ne vakit sen gözden düşsen, insanlık senin düşüş hızında cahilleşti, köreldi, ilkelleşti... Sen yer altına her indiğinde yer üstünde kalanların uygarlığı geri gitti. Ama adın yeniden kulaktan kulağa fısıldanmaya başlandı hanidir. Yeryüzüne yeniden gerçek şifayı vereceğin günler yakındır belli... İnanna, İştar, Astarti, Kibele, Demeter, Meryem... Hangi isimde olursa olsun yaşamın üretici, dişil yanı yaşanının erilden, doğanın dünyasının ruhun dünyasından ayrı olmadığını yavaş yavaş da olsa yeniden anlamaya başladık. Çerçevesi belli ve sınırlı gibi görünse de aslında koskocaman bir kültürel tarih okuması denebilir Kadın Şifacılar için. Ana tanrıça inanışının taçlandırıldığı Sümerliler'den, Danimarka'nın şaman kadınlarına, Yunanistan'dan gelen şifacılık mirasından Hıristiyanlığın kadınları taçlandıran ilk parlak döneminine, Ortaçağın soykırımı büyük cadı avına ve oradan da bilimin doğumuyla günümüze uzanarak kadının git gide değişen, daha çok zaman içinde zayıflayan, talileşen toplumsal-kültürel rollerini anlatıyor şifacılık ve tıp bilimi üzerinden Achterberg. Ana tanrıça kültünün baba tanrıya dönüşümünü izliyoruz kadınların son derece ilgi çekici şifacılık deneyimleri eşliğinde. Achterberg'e göre kadınların toplumsal durumları, çoğu zaman kültürel ilerlemeyi ayna gibi yansıtır ve uygarlığın bir göstergesidir. İşte bu düşünce ekseninde kurmuş kitabının yapısını yazar. Ve bazı gözlere çok naif görünebilecek söz konusu yargıyı gayet güçlü argümanlarla desteklemiş. Kitap boyunca kadın şifacıların toplum arasında aldığı yer, kültüre, bilime, cinsiyetlere bakış açısını da açıklık getiriyor. İnanna'nın tahtından edilişinin, tüm insanlığın içindeki dişil özelliklere kapıları kapamanın bedelini hem kültürde hem de bugün çöküşünü izlediğimiz sağlık sisteminde nasıl ağır bir biçimde ödediğimizi görüyoruz. Örneğin bugün tuhaf bir biçimde tıbben en az bilgi sahibi olduğumuz alanların başında gelen doğum ve kadın hastalıklarına değiniyor Achterberg. Bu konuda özellikle ebelik sisteminin trajik çöküşüne ayna tutarken dünyada çılgınca artan sezaryenle doğum oranlarının sebebine de bir anlamda açıklama getirmiş oluyor aynı zamanda.


Malalai Joya, Phoolan Devi, Qiu Jin, Vandana Shiva, Emma Goldman, Lucy Parsons, Vera Zasulich, Dame Whina Cooper, Rosa Luxemburg, Sylvia Rivera, Assata Shakur, Anna Mae Aquash, Ani Pachen,... vd.


Nick Hornby, küçük takıntıların, sıradan insanların sıradan hikayelerinin yazarı... Onu çağdaş dünya edebiyatı içinde erkek ruhundan anlayan ve bu ruhu en iyi kaleme alan yazarlardan biri olarak da tanıyoruz. Ancak Hornby, Türkçeleşen son kitabı Komik Kız ile bu defa kendisini tanımlayan tüm çerçevelerin dışına çıkıyor, hem de çok dışına! Komik Kız, öncelikle adından da anlaşılacağı gibi, başından sonuna bir kadın hikayesi. Yani Hornby bu defa kadın ruhuna değiyor. Ayrıca küçük takıntıların, ilgi alanlarının, uğraşların değil, büyük hayallerin, bütün hayatı etkileyecek, kökünden değiştirip yön verecek tutkuların başrolde olduğu bir anlatıya imza atıyor. Bütün bunların yanı sıra romanın sonuna kadar bizi takip eden bir başrol oyuncusu daha var; hikaye etme arzusu. Komik Kız'ın kahramanı Barbara, güzellik kraliçesi olacak kadar güzel, taşralı bir genç kadın ve o zamanlar kimselerin aklına gelmeyen bir büyük hayali var: Komedyen olmak! Komik Kız için belki de toplumcu gerçekçi bir roman diyebiliriz. Hornby, 60'lı yıllardan günümüze dizi-film sektörü özelinde İngiltere'nin günbegün değişen gündelik hayatını anlatmış. Söz konusu sektördeki kadını ve farklı cinsel tercihleri olan erkekleri ezip yok eden ataerkil düzeni, eşitsiz ekonomik dağılımı, ülkenin çarpık siyaset anlayışını ve kitleleri yönlendiren hikayelerin nasıl yazıldığını en ince ayrıntılarıyla, kahramanlarının hikayesini bir an bile boşlamadan aktarmayı başarmış. Üstelik karakterleri aracılığıyla sınıfsal bir anlatı kurmuş. Popüler kültürün etkisiyle durmaksızın manipüle edilen, kendi sınıfları ile popüler kültürün pompaladıkları arasında kalan ve bunun etkilerini, bunun gerilimini bütün bir ömür boyunca yaşayan karakterler var etmiş. Ve nihayetinde onlar aracılığıyla orta sınıf ahlakının iki yüzünü, ikiyüzlülüğü cesur bir şekilde ele almış, eleştirmiş. Sözgelimi romanın kahramanı Barbara'nın taşradan şehre, tezgahtarlıktan milyonların sevgilisi olmaya giden hikayesini klasik bir başarı hikayesi olarak sunmuyor bize. Nihayetinde şahane bir anne-kız hesaplaşmasıyla kahramanının psikolojik derinliğinin altını çiziyor. Ya da eşcinsellerin eşcinsel oldukları için tutuklandıkları yıllarda, senaristlerden birinin cinselliğini özgürce yaşarken, diğerinin evlenip çocuk yapıp orta sınıf geleneksel aile yapısı içinde saklanmasını kınamıyor. Yazarın kalemi her iki taraf için de tarafsız kalabiliyor roman boyunca. Ve gösteri dünyasının gösterişsiz yüzünü, karakterlerin kaygılarından hırslarına, özel hayatlarından hayal kırıklıklarına uzanan dikkatli bir sadelikle ele alıyor. Bir hikaye nasıl yazılır, nasıl ele gelir ve nasıl kitlelere ulaşır, kitlelere ulaşırken ne gibi eksiltmelerden, fedakarlıklardan geçer? Hornby'nin karakterleri sanatla popüler kültür, siyasi baskı ile demokratik özgürlük, ekonomik yaptırımlar ile yaratıcı zekaları arasında asılı kalmış, toplum nezdinde başarılı, kendileri içinse durmaksızın uçurumun kenarında dans eden karakterler. Her an güzelliklerini, zekalarını, ünlerini, cinsel kimliklerini, ekonomik özgürlüklerini ve ahlak anlayışlarını sorgulayarak yaşıyorlar. Ve bütün bu gerilimden pek çok kişi gibi sıradan koca bir ömür yaratıyorlar. Onları diğerlerinden ayıran şey ise başta da belirttiğim gibi, içlerinde hiç sönmeden yanan hikaye etme arzusunun kendisi. İşte tam da bu noktada karakterlerine yaklaşıyor Hornby ve hiçbirinin hakkını yemeden hepsinden bir parça koparıp kendisine dönüştürüyor. Komik Kız, Nick Hornby hayranlarını üzmeyecek, yazarla tanışmak için de oldukça iyi bir seçim olabilecek bir roman. Roman ve öykünün çağdaş edebiyatta bir taraftan nasıl yavaş yavaş dümeni yeniden toplumcu gerçekçi bir anlayışa doğru kırdığını göstermesi açısından da dikkat çekici olacak şüphesiz.


Şridaman bir tüccar oğludur, zarif, kibar ve entelektüeldir. Nanda ise yakışıklı, şen şakrak bir halk çocuğu. Her ikisi de birbirini merak ederek, anlamaya çalışarak dostluklarını ilerletirler. Ta ki Ana Tanrıça'nın güzelliğini bedeninde taşıyan Sita'yla karşılaşana kadar. Sita'nın talibi Şridaman olur ve kısa sürede, Nanda'nın da aracılığıyla, kocası. Ancak burada insanlık trajedisi kurmalı bir saat gibi işlemeye başlar. Nanda ve Şridaman Tanrı Şiva gibi tek bir varlık değildirler, ayrı ayrı özellikleri, farklı benlikleri ve bedenleri vardır. Bu bölünmüşlük birer dost olarak bir araya geldiklerinde ortadan kalkıp yaşamın keyifli akıcılığında bütünlük bulurken, olağanüstü kalçalarıyla hayatlarına giren Sita'nın yanında tedavi edilemez bir hastalığa dönüşür. Kadın, onların parçalanmışlıklarının altını çizer sanki. Sita, akıllı ve zarif kocası Şridaman'ı da, ortak dostları erkek güzeli, güçlü ve saf Nanda'yı da aynı şekilde arzulamaktadır. Seçim yapma şansı ise yaşadığı çağda hiçbir tanrıça kızının olmadığı gibi Sita'nın da yoktur. 20. yüzyılın en büyük yazarlarından biri kabul edilen Thomas Mann, Değişen Kafalar ile bir efsaneden yola çıkarak nefis bir mitolojik Hint fantezisi yaratmıştır. Kurguladığı atmosfer ve sorduğu sorular ile her ne kadar mitolojik olsa da verdiği cevaplar, ortaya koyduğu çelişkiler bugün hala insanlığın zihnini kurcalamaya devam eder. Bu nedenledir ki, Mann, hem geçmişe, hem kendi çağına hem de bugüne uzanmayı başarır. Oryantalizmden uzak biçimde Doğu felsefesini ve kültürünü algılaması ve bu algılayışla onu Batının roman sanatının içine yedirmesi ise bugün hala yazarlığı ve kişiliği üzerinde yürütülen tartışmalara ışık tutacak niteliktedir şüphesiz...


Marguerite Yourcenar, beni uzun öykülerin ve kısa romanların, novellaların tutkunu yapan yazar... İnsan ruhu üzerine yapılan incelikli derin kazıların, hayata dair zarif ve doygun duruşların yazarı, bütün bunları kelimelerle, öylesine sade, çıplak denecek kadar sade kelimelerle var eden, onlarda arayan, kim bilir zaten varoluşunda bulduğu o içselleştirilirmiş büyüleyiciliği edebiyata taşıyan, edebiyatta yaratan... Bir Ölüm Bağışlamak, onun belki de en şahane novellalarından biri, şimdi yine Hür Yumer'in şahane çevirisiyle Türkçede. Üç insan, Eric, Sophie ve Conrad, Kratoviçe'de savaşın yiyip bitirdiği, yorduğu, yaşlandırdığı, tükettiği topraklarda, ilk gençlik yıllarında da birlikte oldukları, birlikte büyüdükleri malikanede yan yanalar. Yan yanalar ama savaş çoktan büyütmüş herkesi, Conrad hasta, Sophie Eric'e sırılsıklam aşık, Eric'se en yakın arkadaşının kardeşine bakmayı kendine yetiremeyecek kadar yetişkin, kafası karışık. Eric, bir türlü sevemiyor Sophie'yi, belki de sevemediğini sanıyor ama fena halde yanılıyor. İşte Bir Ölüm Bağışlamak bir yanıyla bu yanılgının trajedisi. Yourcenar, bu hikayeyi birinci şahısta, başkahramanın yani Eric'in ağzından yazmış. Anlatanın kendisi ile, kendisini anlatırken oluşturduğu imaj arasındaki kopukluk, yazarın da belirttiği üzere o karmaşık sevgi-nefret ilişkisinde ortaya çıkıyor en çok. Ve işte bu kopukluk anlatıyı trajedi haline getiren bir diğer unsur. Tabii bir de tehlike var. Ortada hayatların ve ruhların içinde durmaksızın gezen bir savaş var... Sophie, her şeyiyle erilleşmiş bir dünyada, kadın olmaya, kadınlığını bulmaya çalışıyor. Sophie benimle aynı yaştaydı; bunu o zaman düşünmeliydim; fakat gelişkin görünmesine rağmen, beni en çok etkileyen ondaki o örselenmiş toyluk olmuştu. Yüz hatlarının nobranlık ve çaresizlik yönünde derinleşmesi, sadece iki savaş yılının işi olamazdı. Üstelik ilk balosuna gidecek yaşta, yaylım ateşi tehlikesine, anlatılan ırza geçme hikayelerinin korkunçluğuna, bazen açlığa, çoğu zaman da boğucu sıkıntılara göğüs germek zorunda kalmıştı. Bir yandan Riga'lı yeğenlerinin evlerinin duvarı önünde kurşuna dizilmesi, öbür yandan gençkızlık hayallerinden bunca farklı manzaralara alışmak için gösterdiği gayret, gözbebeklerinin acıyla kocaman büyümesine yetmiş olmalıydı... Bu anlamda bir adak gibi sunuyor kendini Eric'e, ancak savaşın sonu yok ve kapıları dişil duygulara tamamen kapalı, sadece hep daha fazla kan istiyor. Bununla defalarca yüzleşmek durumunda Sophie ve nihayetinde bu eril dünyada kendi kurallarıyla oynamak üzere başka bir yol çiziyor benliğine. Aşkın insana kendini unutturan, olmadığı bir şeye dönüştüren yüzünden umudunu kesince Eric'i ve kardeşini bırakıp Bolşeviklere katılıyor, bu kendi ölümünü seçmek anlamına gelse de... Kendi ölümünü aşık olduğunun elinden beklemek tutkusuna boyun eğmek, yaşamı bir uğursuz kehanete bağlamak Sophie'nin seçtiği kader oluyor. Her trajedi, bizzat seçilen kaderlerin hikayesidir zira, bu hikayede de kader değişmiyor.


Vurdalak, yani Rusçada vampir... Kahramanımız yüzbaşı Aleksey, bu sözcüğü her yanını korku sarmış tiksinti dolu bir şaşkınlıkla ilk fısıldadığında romanın ortalarına doğru bir yerlerde tuhaflıklarla dolu olsa da herhangi bir savaş romanı okuduğumuza neredeyse emin olmuş durumdayızdır. Gerçi hikayenin başından itibaren yazarın bize alttan alta verdiği ve ileride daha da çoğunu vereceğini vaat ettiği olağanüstülüğü anlamamış olmamız imkansızdır. Ama yine de filmin bir yerinde gördüğümüz ve hikayenin en kritik noktasında patlayacağından emin olduğumuz o silah patlayıverdiğinde bile bile yerimizde sıçramak nevinden bir hisle sarmalanmaktan kendimizi alamamışızdır. Belki vampir sözcüğünün olağanüstü içeriğinden, belki de yazarın etkili üslubundan... Beni bir giriş paragrafı yazmaktan alıkoyup direk hikayenin en heyecanlı anında tutan kitap belki de tahmin edeceğiniz gibi Oniki, sözkonusu yazar da Jasper Kent. Hikaye Napoleon'un önlenemez bir şekilde Moskova'ya doğru ilerlediği tarihlerde, yani 1812 yazında başlıyor. Kahramanımız Aleksey ve onunla birlikte çalışan üç üst rütbeli Rus askeri, cephenin gerisinde, kimi zaman casusluk da yaparak Bonaparte'ın ilerleyişini durdurmaya çalışan Ruslar kervanındalar. Ancak Bonaparte'ın ordusunun klasik yöntemlerle durdurulamayacağını da kısa süre içinde kavrıyorlar. İşte bu kavrayış yaşamlarını tümden değiştirecek bir öneriye yol açıyor. Aleksey'nin arkadaşı Dimitriy Eflak'ta Osmanlılar'la savaşırken onlara yardım eden olağanüstü savaşçıları Rusya'ya çağırmayı öneriyor. Ve on iki savaşçı eski dostlarına yardım etmek için kısa bir süre içinde Fransız işgaline maruz kalacak Moskova'ya gelerek bu dört askerle bağlantı kuruyorlar. Ancak daha en baştan savaşma yöntemlerinin alışıldık tarzın çok dışında olduğu ve karşılarındakilerin de bu tarzı sorgusuz sualsiz kabul etmeleri gerektiği ortaya çıkıyor. Böylelikle Aleksey ile arkadaşlarının ve elbette Rusya'nın en ufak bir yardıma bile çok fazla ihtiyaç duyduğu o kritik günlerde on iki garip savaşçı Moskova'nın derinliklerine dalıyorlar. Gündüzleri ortadan kaybolup düşmanlarını sadece geceleri vahşice öldüren, durdurulamaz on iki tuhaf adam... Aleksey'in bu on iki savaşçıya dair ilk andan itibaren hissettiği, ancak bir türlü adını koyamadığı şüphenin karşılığı, onları izlemeye başlamasıyla ortaya çıkıveriyor: Vurdalak... Her ne kadar Ruslar'ın tarafında savaşıyor da olsalar Aleksey'in ilk tepkisi bu savaşçıları öldürmeye başlamak... Bir anlamda insanlığa karşı işlenen suçu durdurmaya çalışmak... İşte tam bu noktada bir asker olan ve ömrünü farklı milletlerden insanları öldürerek geçiren bir adamın savaş, suç, cinayet, vahşet ve yıkım üzerine düşüncelerini okumaya başlıyoruz. Vurdalakların vahşetine ve öldürme şekillerine şahit oldukça ülkesinin ve kendisinin savaşlarla dolu geçmişini irdelemeye başlıyor Aleksey. Önceleri onun gözünde savaşırken öldürmek bir zorunluluk, hatta bir onur. Ancak bu düşünce kendi ellerliyle ülkelerine soktuğu ve giderek amansız bir takibe, mücadeleye girdiği vampirlerle ilişkiye girdikçe yavaş yavaş kimin daha vahşi olduğunun kararını verememeye doğru evriliyor. Zira, Fransızlar tarafından yakılıp yıkılan görkemli Moskova'nın, öldürülen binlerce masum sivil insanın, derken Bonaparte'ın ensesinde Rus ordusu olduğu halde Rus kışından kaçışının ve bu kaçış sırasında önce atlarını sonra arkadaşlarını açlıktan yiyerek, donarak ölen Fransız askerlerinin acıklı görüntüsü Aleksey'e hiç de yardımcı olmuyor. Bütün bunlar olup biterken Aleksey'in bir numaralı düşmanı olan vampir Yuda da, kahramanımıza ve biz okurlara iki anlamda hiç beklenmedik ve son derece tatsız bir son veriyor: Moskova'da görüşmeye başladığı ve aşık olduğu fahişe Domnikiia ve karısı Marfa arasında verdiği ikiyüzlüce kararın, -ki bir yanda metresi bir yanda da karısıyla ölene dek mutlu yaşayacağı sanısıdır bu- sonsuza kadar cezasını çekecek bir şüpheye boğulması... Ve vahşet dediğimiz şeyin, zevk için öldürme arzusunun, doğaüstü yaratıklara atfedilemeyecek kadar insani ve ötelemeyeceğimiz kadar yakınımızda olduğu kavrayışı... Sözün kısası, doğaüstü yaratıkların, vampirlerin vahşeti aracılığıyla insanın içindeki vahşeti anlatmayı, bu vahşetle yüzleşmeyi tercih etmiş bir yazar Jasper Kent. Bu anlamda Oniki, zamandaşı olan diğer vampir kitaplarından da bir parça ayrılıyor. Oniki, vampir öykülerinin suyunun çıktığını düşünenleri de, ki oldukça haklılar, vampir öykülerine doyamayanları da, hatta tarihi romanları seven okurları da hayal kırıklığına uğratmayacak nitelikte bir roman. Ve dolayısıyla bu haftanın en şahane kitabı.


Delilik! Acı aptallıklar! Sigefroi var oldu mu hiç? Ejderha var oldu mu? Siz hayatınızda hiç ejderha gördünüz mü aziz bayım? Zaten böyle bir şey mümkün mü? Bir hayvan, haydi ama ciddi olalım biraz, bir hayvan burnundan ve ağzından ateş püskürtebilir mi hiç? Ateş her şeyi dağıtır bayım, önce o talihsiz hayvanı kül eder. Siz de öyle düşünmüyor musunuz? Bu sözler Victor Hugo'ya ait. Ejderha kayası diye bilinen mitsel bir yerde, kahramanlarından birine sordurur bu isyan niteliğindeki soruları büyük yazar. Modernizmin başta ejderha olmak üzere bu türden düşsel efsanelere karşı isyanıdır bu. Ama tarih ve insanın ölümsüz hayal gücü, Hugo'yu da, modernizmi de haksız çıkacak, kurmaca canavar, bugüne değin cazip bir edebi tema olarak varlığını sürdürecektir. Harry Potter'da Sihir bakanlığının en önemli işlerinden biridir, ejderhaları hakimiyet altına alarak, bu alemle diğer alemi birbirinden ayrı tutmak, gizemi korumak. Robert Jordan ise devasa çalışması Zaman Çarkını ejderha miti üzerinden kurgulamıştır, dizinin başkahramanı Rand Al'Thor'un esas ismi bile bunun bir kanıtı sayılır: Yenidendoğan ejder! Bilim ne kadar ilerlerse ilerlesin ejderha söylencesi dokuz canlı bir canavar misali giderek güçlenerek kendini devam ettirir. Peki ama neden? Patrick Absalon ve Frederik Canard, Ejderhalar, İnsanlar Diyarındaki Canavarlar adlı çalışmalarında işte bu sorunun üzerine giderek, mitolojide, dinde, edebiyatta ve sanatta ejderlerin izini sürüyorlar. İki araştırmacının bulduğu kesin bir yanıt var: Ejderhalar hep yaşıyorlar, çünkü insanlığın hiç doymayan gizem ihtiyacına cevap veriyorlar. Dünya yüzünde hemen her kültürün ürettiği bir mitoloji bu. Doğuda da batıda da, kuzeyde de güneyde de... Ancak belli bazı farklılıklar da yok değil. Üstelik bu farklılıklar, kültürlerin ürettikleri yaşam ve düşünce biçimlerinin de açık bir okumasını yapmamızı sağlıyor. Söz gelimi Doğuda da Batı kültüründe de ejderhalar korkulan, saygı duyulan büyük bir gücü, hem kaosu hem düzeni temsil ediyorlar. Yani doğanın, doğanın yıkıcı ve yapıcı gücünün zihinlerimizdeki simgesel izdüşümleri... Ancak Doğu kültüründe bu izdüşümü alt etmeye çalışma çabası görülmüyor, Doğu düşüncesi ejderin dolayısıyla da doğanın gücüne saygılı ve onunla barışık. Uzakdoğu'nun imparatorları ve imparatoriçeleri iktidarlarının gücünü ejderhalardan alıyorlar, yeri geldiğinde kollayıcı yeri geldiğinde astığı astık kestiği kestik tavırlarını ejderhalardan esinlenerek koyuyorlar. Ejderhalar, imparatorlara düzenin egemen olmasını sağlayan kozmik gücü aktarıyorlar. Batı kültürü ise ejder savaşları ve mücadelelerinden mürekkep. Ejderhalar, her daim alt edilmesi gereken, kötü, baş belası bir güç, bir canavar. Hemen her Hıristiyan azizinin bir halka, bir şehre musallat olan ejderhayı alt etme hikayesi mevcut. Şövalyeler için de aynı durum geçerli. Lancelot'un da, Tristan'ın da tam anlamıyla şövalye olabilmek için ejderha sınavından geçip feodal toplumun temellerini oluşturan Hıristiyanlık ve şövalyelik değerlerinin düşmanı olan bu canavarı yenmeleri gerekiyor. Bu anlamda ejderhalar, Hıristiyanlığın ortaya çıkışından önce var olan kaosun birer simgesine dönüşüyorlar. Ejderhalar, İnsanlar Diyarındaki Canavarlar bir yandan ejderhalarının toplumsal-kültürel izlerini sürerken, diğer yandan da okurlarına güç, iktidar, doğa ve bilim üzerine de keyifli bir düşünme alanı açıyor. Ve hem içeriğiyle hem de yazarlarının çıkardığı kültürel ejderha haritalarına eşlik eden görsel tasarımıyla bu haftanın en şahane kitabı oluyor...


"Kendimiz için bir anlatı inşa ederiz ve bir günden ötekine bu ipi takip ederek ilerleriz. Kişilik bölünmesi yaşayanlar bu ipin ucunu kaçırmış olanlardır." Evet, Paul Auster özel hikayelerimizden, kişisel tarihimizi inşa edip kim olduğumuzu ortaya koymak için başta kendimize ve başkalarına anlattığımız hikayelerden söz ediyor. Çünkü bizler hikaye anlatmaya ve dinlemeye evvela kendimizden başlıyoruz. Çünkü bizi biz yapan bir hikayemiz olmadığını anlamak, varlığımızın anlamsız olduğunu fark etmek demek ve bunu kaldırmamız mümkün değil. Çünkü ancak hikaye anlatarak yaşamın korkutucu rastlantısallığını yenebilir, yaşam denen kaosa bir çeki düzen verebiliriz... Öyleyse dil varsa hikaye vardır. Hikaye varsa yaşam vardır, diyebiliriz. Kanada'nın önde gelen kültür gazetecilerinden Robert Fulford, insanlığın yakın kültür tarihinde hikaye anlatma edimi ekseninde geziyor Anlatının Gücü'nde. Hikayelerden söz ederken dedikodu ve yalanı atlamak olmaz. Hatta Fulford önceliği dedikoduya ve yalana veriyor. Hikaye anlatmanın diğer ihtişamlı biçimleri gibi dedikodunun da kısmen anlayacağımız ironiler ve belirsizlikler barındırdığını, korkularımızı ve endişlerimizi ifade ettiğini ve ahlaki yagılar ortaya koyduğunu düşünürsek, Fulford bu konuya dikkat çekmekte hiç haksız sayılmaz. Üstelik yakından baktığımızda dedikodunun edebiyatı da beslediğini görürüz. Tolstoy, Flaubert, Proust ve hemen tüm büyük romancıların yapıtlarında hafif bir dedikodu havası sezmemiz mümkündür: Şimdi neler olduğuna inanamayacaksınız! Durun da anlatayım! Tabii işin bir de "büyük anlatı" dediğimiz kısmı var. İnsan olarak hikayeler aracılığıyla nasıl kendi benliğimizi inşa ediyorsak insanlık olarak da büyük anlatılar aracılığıyla tarihimizi inşa ediyoruz. Fulford bu noktada değişen tarih algısına ve büyük tarih yazarlarına değiniyor. Amerika'nın keşfi, Roma'nın çöküşü, Caz müziğinin tarihi, 68 kuşağının hikayesi, İkinci Dünya Savaşı, Batı medeniyetinin sonu... Şüphesiz ki listeyi uzatabiliriz. Büyük anlatılar, ikamet ettiğimiz mekanlardır diyor yazar, orada ikamet etmek isteriz. Ama gelin görün ki değişmez ve çürümez bir özgüvenle konuşan büyük anlatılar, istemedikleri halde sürekli değişim içindedirler. Üstelik buna son yıllarda iyiden iyiye gelişen ve oturaklı hale gelen büyük anlatı eleştirisi de eklenmiştir. Tarihi anlatı, gözünü büyükten küçük olana, gündelik hayata çevirmiştir iyiden iyiye. Ama bu sefer de büyük resmi gözden kaybetme tehlikesi doğmuştur. Kısacası anlatının her türüne olan ihtiyacımız baki.


Medeniyetin başlangıcında, hiçbir tanrının olmadığı, daha hiçbir kaderin yazılmadığı zamanlardan gelen bir hikayedir bu. Adına Yaratılış Destanı denir. Tanrılar ve ölümlüler, yazarlar ve dinleyiciler gelir bu hikayenin hemen ardından. Başlangıçta hepsi bir ve tektir, sonrasında ise işler giderek çetrefilleşir. Gılgamış ve Enkidu'nun başına gelenlerdir bu. Her şeyi öğrenen adamların ve kadınların hikayelerinde medeniyet başlar. Söz ve düşünce, anlatı ve öğreti el ele bugüne gelir. Mitlerin kaç türlü yorumu vardır? Kaosun düzen tarafından bastırılması gibi kişiselleştirilmiş evrensel güçleri mi anlatırlar? Tarihi olayları mı yansıtırlar? Yoksa sadece dini ve ahlaki amaçlar mı taşırlar? Kuşkusuz hepsine birden aynı anda evet diyebiliriz. Özellikle de Mezopotamya mitleri söz konusu olduğunda. Mezopotamya'da ortaya çıkan mitlerin tek özelliği sadece bu tür çeşitli yorumlara açık olmaları değildir elbette. Mezopotamya mitleri bugün bizlim bildiğimiz, tarihte açıkça ifade edilen ve kaydedilen ilk mitlerdir. Henrietta Mccall'ın, Mezopotamya Mitleri adını verdiği çalışması, bilinen insanlık tarihinin geçmişinin derinliklerinden gelen ve tüm çağlara seslenen söz konusu mitleri incelemesi açısından dikkat çekici. 19. yüzyılda uzmanlar, Mezopotamyalılar'ın en az 5 bin yıl önce kil tabletler üzerine kaydettikleri çivi yazılarını deşifre ettiklerinde kısa süre içinde anlamışlardı insan varlığının, bilincinin, kültürünün ve ahlakının temellerinin, bu tabletlerde anlatılan hikayeler ekseninde, yeniden inşa edilmesi gerektiğini. Zira tabletlerin dili çözüldükçe başta İncil olmak üzere, kutsal kitaplarda yazılanların Mezopotamya'da anlatılan hikayelerle, destanlarla fena halde benzeştiği ortaya çıkmıştı. Tabletlerin tam çevirisi, Batı dünyası için tam bir şoktu. Çünkü İncil'in önceden düşünüldüğü gibi dünyanın en eski kitabı olmadığını, hatta ondan çok çok daha eski çağlardan gelen bir edebiyat kitabı olduğunu gösteriyordu. Mezopotamya mitleri okundukça, ölümsüzlüğün sırrını arayan Gılgamış Destanı'nın, Nuh'un gemisi hikayesinin, Yaradılış efsanesinin ise Yunan mitlerinin önceli olduğu açıkça görülüyordu. Bugün gelinen noktada bu bölgeden yayılan uygarlığın izlerinde önce insanın sonrasında da kutsalın şifrelerini çözüyorduk. Henriette Mccall, söz konusu şifrelere odaklanan çalışmasının ilk bölümlerini Mezopotamya mitlerinin keşif serüvenine ayırmış. Çivi yazısı tabletlerin bulunması, dillerinin deşifre edilmesi ve içeriklerinin anlaşıldıkça ortaya çıkan hararetli tartışmalar bile başlı başına ayrı bir kitap konusu. Çalışmanın devamında ise özellikle Gılgamış ve Yaratılış Destanı'na odaklanıyor yazar. Bu hikayelerin anlatım biçimlerine de bir edebiyat eleştirmeni gibi ayrıca odaklanıyor. Zira biçim, bizlere hikayenin anlatıldığı kültürün çözülmesinde verilen önemli bir anahtar. Mccall'a göre söz konusu mitlerdeki olayların ağır akışı ve dikkat çekici biçimde bulunan sık tekrarlar, -hakikatin tekrar ile pekiştirilmesi- Mezopotamya kültürü ve düşünce yapısına dair şu önemli bilgiyi verir bize: Görsel imgelere hiç alışık olmayan bir dinleyici ve okur kitlesi. Bu veri bile tarihe atfedilen bir takım teknolojik-ezoterik bilginin/yorumun yeniden gözden geçirilmesi gerekliliğini önümüze sermektedir. Mezopotamya mitlerinin başta da belirttiğim gibi bize anlatmaya çalıştığı pek çok şey var. Ama en ilginci kendimizi her şey bir yana çağlar çağlar sonra hala bu hikayelerinin akışına kaptırabilmemiz. Ölümsüzlüğün peşindeki Gılgamış, büyüleyici güzellikteki İştar, mağrur Marduk, bilge Ea, tüylü bir hayvanken bir fahişe tarafından ehlileştirilip uygar bir insana dönüşen Enkidu ve gizemli Utnapiştim bizi hala büyüleyip içine alabiliyor... Tüm mitler elbetteki önce hayal gücümüzü ateşler. Mezopotamya mitlerinin ateşi ise, Henrietta Mccall'ın da dediği gibi, hala alev alev yanıyor.


Reşat Ekrem Koçu, 1947 tarihli İstanbul Meyhaneleri ve Meyhane Köçekleri adlı kitabına İstanbul'da meyhane kalmadı diye başlar! Bugün Reşat Ekrem'in yaşadığı yıllara doğru uzandığımızda o vakitlerin meyhanelerine hala iç geçirdiğimiz düşünülürse eğer, meyhane kültürünün de bir nerede o eski bayramlar kıvamında yaşanıp yaşatıldığını iddia etmek mümkün. Ama Reşat Ekrem Koçu haklı, ellerimizin arasından pek çok şeyi çekip alan 20. yüzyıl, çoğu gayrimüslim azınlıkların aramızdan gitmesiyle, semt merkezlerinin ortadan kayboluşuyla, sosyalleşme merkezlerinin alışveriş mekanlarına kaymasıyla, meyhane kültürümüzü de oldukça zedelemiş, ta o yıllardan başlayarak. Ancak İstanbul'un meyhane kültürü, tüm toplumsal değişimlere, yasaklara yine de direnmiş, varlığını bir şekilde sürdürmüş. İstanbullular, tahta bir masanın başına beraberce oturup rakı ve bin çeşit meze eşliğinde, aheste yiyip içerek dertlerini dökmekten, birlikte gülüp söylemekten, siyasi, kültürel, duygusal lakırdılar etmekten hiç vazgeçmemişler. Sıcak yaz gecelerinin serin sonbaharlar akşamlarını şiddetle özlediği bu vakitlerde, elimde sayfalarını karıştırdığım İstanbul Meyhaneleri ve Balık Lokantaları yla şehrin meyhanelerinde geziniyor ve kaybolmamakta direnen meyhane kültürü üzerinde düşünüyorum. Kitabın yazarları Tan Morgül ve Ulus Atayurt rehberliğinde İstanbul'da demir atılacak bir köşe arıyorum... Mesela hafta arası bir gece üşenmeyip Büyükada'ya geçmişsiniz, iskelenin yakınlarındaki balık lokantalarına yüz vermeyip ilerlemiş Fıstık Ahmet'in Prinkipo meyhanesine yerleşmişsiniz. Fıstık Ahmet, nesli çoktan tükenmiş İstanbullu 'Barba'lardan biridir, sizi meyhanesine buyur eder, ne yer ne içersiniz diye sormaz, gecenin ruh haline dair hazırladığı mezeleri sorgusuz sualsiz önünüze koyar da, adanın, rakının, sohbetin ve yemenin tadını çıkarmayı size bırakır. Hava ne kadar sıcak olursa olsun adaların geceleri yine de bir parça serin olur, yiyip içtiklerinizden, konuşup söylediklerinizden tat almanızı engellemez. Tanpınar'ın Abdullah Efendi'sinin rakının etkisiyle zenginleşen rüyalarının, o dönemin meyhanelerinin hatırınıza gelmesini engellemez... Yahut Huzurdaki o büyük aşkın Büyükada'da geçen sahnelerinin... Ya da belki Boğaz çekmiştir sizi kendine, Yeniköy'de Aleko'nun Yeri'ne, Anadolu Kavağı'nda Yedigül'e doğru çekmişsinizdir dertlerinizi ve sevinçlerinizi bir geceliğine... İstanbul'da meyhane az değil yine de, onlar sadece tarihte, anılarda, edebiyatta ve müzik de kalmamışlar, hemen her semtte size yakın bir iki tane bulmanız mümkün. Morgül'le Atayurt da tam 130 tanesini ziyaret edip yazmışlar, geride kalanlardan af dileyerek. İstanbul'u Büyükçekmece'den Tuzla'ya kadar dokuza ayırıp, bölge bölge meyhanelerin ve balık lokantalarının izini sürmüşler. Sonuç olarak da ortaya bir parça rehber niteliğinde, bir parça da kültürel içerikli, üslubu gereği de kalender tarzda bir kitap çıkmış ortaya. Yazarların kendi deyişiyle bir yemek, deneyim, anı ya da gurme kitabı değil İstanbul Meyhaneleri ve Balık Lokantaları, sadece keyifli bir günde yollara revan olacakların ellerine alacakları küçük bir fener. Kitabı onu diğerlerinden ayıran en önemli, en keyifli özelliklerinden biri yazarlarının her bölümün başına Türk edebiyatından meyhane kültürüne dair bulup çıkardıkları küçük parçalar koymuş olmaları. Oğuz Atay'dan bir tren garı meyhanesi halet-i ruhiyesi, Tanpınar'dan hayallerle beslenen kadim bir İstanbullu ve kadim bir İstanbul meyhanesi, Adalet Ağaoğlu'ndan kızçocuğu ve akşamcı dedesi, Sait Faik'in 'meyhanedeki adam'ı, İhsan Oktay Anar'ın 17. yüzyıl İstanbul'undan çekip çıkardığı tarihi bir Galata meyhanesi sahnesi ve tabii ki Can Yücel ve Orhan Veli... Çalışmada ayrıca rakı adabına, argoda meyhane kültürüne dair kısa bilgiler ve günümüz meyhanelerinde sunulan mezeler sözlüğü de mevcut. Yazarlar tembel topiği nasıl yapılır gibi önemli bir tariften rakı ve meze sözcüklerinin etimolojik kökenlerine, koltuk meyhanelerinden rakının hangi bardakta içilmesi gerektiğine, küplü meyhanelerden saklı badehanelere meyhane kültürü hakkında pek çok keyifli tarihi bilgilere uzanıyorlar. İstanbul Meyhaneleri ve Balık Lokantaları, bütün bunlara eklenen kaliteli görselleri ve kolay taşınabilir / okunabilir cep boyuyla haftanın en şahane kitabı oluyor.


Osmanlı İmparatorluğu'nun payitahtı bir üçgen biçimindedir. İki yanı deniz tarafından çevrelenir ve korunur, üçüncüsü ise Rum imparatorların hakimiyetinde inşa edilmiş olan ve şehre karadan girişi engelleyen çift sıra bir sur ile kuşatılmıştır. Sur içinde, birbirine bitişik yedi tepe üzerine inşa edilmiş binlerce ev bir amfitiyatro gibi yükselir. Bu tepelerin dorukları kamu yapılarıyla taçlandırılmıştır. Hiçbir şey bu şehrin Görünüm'ünden daha gösterişli ve daha görkemli olamaz. Her bir mesken, hususi yapıların tekdüzeliğini bozan bahçelerle çevrilmiştir. Bunların tümünün üzerinde ise kubbelerle örtülmüş ve minare adı verilen zarif okların eşlik ettiği muhteşem camiler bulunur. Güzel hem de çok güzel bir şehirde yaşadığını hissetmeye ama o güzelliği bir türlü bulamayarak hep bir arayış ve bir tür acı içinde yaşamaya mahkumdur İstanbullu. Üzerinde yaşadığı bir tür kayıp cennettir çünkü İstanbul... Peki kimdir bu kayıp cennet fikrinin müsebbibi, şehrin insanı neden görünenin aksine aslında çok daha cazibeli, büyüleyici bir yerde yaşadığını zanneder? İşte cevabı. Yukarıdaki paragrafın sahipleri, içimize kazınan, kuşaktan kuşağa aktarılan bu ezikliğin, bu arayışın müsebbibleridirler. Oryantalist bakış, gözünü nereye çevirirse orayı bir daha değişmemek üzere baktığı şekle benzetir çünkü. Ve geriye görünenle gerçek olan arasında parçalara ayrılmış bilinç türleri bırakır... İşte ünlü oryantalist ressam Melling ve onun pitoresk seyahat resimlerini yazıya dökenler bu anlamda yukarıdaki paragrafın ve söz konusu bakışın en şahane, en mest edici örneği İstanbul ve Boğaz Kıyılarına Pitoresk Seyahati yaratanlardır. 19. yüzyıl seyahat edebiyatının şahikalarından biri olan İstanbul ve Boğaz Kıyılarına Pitoresk Seyahat, aslında bir tür koleksiyon kitabı. Nice koleksiyonerin, İstanbulseverin ve araştırmacının rüyalarını süsleyen, ulaşılması zor olan bu çalışma şimdi ilk kez Denizler Kitabevi sayesinde Türkçede. Daha doğrusu Türkçe, İngilizce ve Fransızca olmak üzere üç dilde, elimizde. İstanbul ve Boğaz Kıyılarına Pitoresk Seyahat, kuşkusuz pitoresk seyahat türünün en iyi örneklerinden biri. Bu her ortalama bibliyofilin aklını başından alacak kadar etkileyici edisyonda öne çıkan birkaç unsur var. Öncelikle pitoresk seyahat türünün pek çok özelliğini üzerinde taşıyan bu çalışmada da görüleceği gibi Doğuya seyahat geleneğinin değişen yüzü sergilenmektedir. Kültür ve doğanın yarattığı cazibeye ve güzelliğe vurgu yapan bu çalışmalarda her şeyden önce Doğunun çağrıştırdığı vahşilik, barbarlık, yabancılık gibi hisleri sürdürmek giderek güçleşir. İkinci farklılık ise yoğun ve nefis bir görsellik eşliğinde aktarılan, bu yabancı diyarların anlatımları, okurlarını giderek bir izleyiciye dönüştürmektedir. Bu anlamda pitoresk seyahat türünün Doğu ile Batı arasında ilginç bir denge tutturmakta aracı olduğunu gözlemlemek mümkün. Melling'in eseri işte tam da bu noktada değer kazanmakta. İstanbul ve Boğaz Kıyılarına Pitoresk Seyahat, taşbaskının ve seyyahlarının cesaret ve cüretlerinin keyfini çıkaran 19. yy Avrupa insanına yazılmış olabilir, ama ne tuhaftır ki bugün asıl bizleri, üzerinde yaşadığımız şehre ve ruhuna ölümüne uzaklaşan, yabancılaşan bizleri, tam anlamıyla İstanbul adlı uzak bir diyara taşımakta. İster içimizdeki oryantalist bakışla yüzleşmek, ister görsel bir edebiyat türünün yarattığı değişimleri izlemek, isterseniz de sadece Melling'in insanı alıp götüren nefis resimlerine kendinizi bırakmak için olsun, bu kitaba sahip olmak için yanıp tutuşacaksınız. Dune serisi, Gormenghast üçlemesi ve Zaman Çarkı serisi benim en sevdiklerimdendir. Size de tavsiye ederim... SN. Oylum Hanım, fantastik edebiyata başlamak istiyorum ilk 5 kitap ne olmalı, teşekkürler.. Pitoresk ; durumu ve gorunusu resmi yapilmaya deger olan goruntuler icin kullanilir, istanbul bu bağlamda 12 den isabet..


Yasalar terörü reddetmemeli; böyle bir taahhütte bulunmak kendini kandırmak, aldatmak olur; bu, hiçbir şekilde yan çizmeye veya süslemeye kalkışılmaksızın, belirgin bir biçimde, prensip olarak belirtilmeli ve meşrulaştırılmalı. Terörle ilgili madde mümkün olduğunca kapsamlı formüle edilmeli, çünkü terörün pratikte uygulanma koşullarını sadece devrimci adalet bilinci ve devrimci vicdan belirleyebilir. Terör. Dışarıdan bakıldığında yıkım ve kaosu ifade eden o meşum kelime... Peki ya içeriden bakıldığında? Bir şeyleri düzeltmek, yeniden yapmak için ihtiyaç duyulan yıkım ve kaosa ne demeli?.. İçindeki yaratıcı ve yıkıcı güçle aynı anda mücadele eden insanlık henüz bir orta yol, bir uzlaşı bulabilmiş değil. Yukarıda alıntısını yaptığım Lenin'e bakacak olursak da artılarla eksiler birbirini götürüp duruyor. Evet, terörü yok saymak mümkün değil ama adalet bilinci ve vicdan, kavramsal olarak o kadar muğlak ki, kavramların uçuşan eteklerinden tutup ayaklarını yere bastırmak, onlara gündelik hayatın zeminine uygun adımlar attırmak çok zor görünüyor. Sözü özgürlüklerden açtığımız anda, sınırlara gelip dayanıyoruz ister istemez. Yakma, yıkma, yok etme, öldürme sözcüklerinin yanına özgürlük sözünü getirmek, o kadar da ileri gitmek, elbette istemiyoruz. Başkalarının özgürlüğü, başkalarının ahlakı ve vicdanı önümüze çıkıp durduruyor bizi. Ama durmayanlar da var, biliyoruz. Yıkım, kaos, terör, adına her ne dersek diyelim, içimize işlemiş, onu ötekileştirdiğimiz ölçüde güçleniyor, gölgesi ömrümüze, hem kişisel hem de toplumsal tarihlerimize düşüyor. Oysa Alice'in ruhunu iyileştirmek için evi, yaşadığı yeri iyileştirmesi gerek; polisin, belediyenin, sosyal güvenlik sisteminin gözlerinden, dikkatinden kaçmak için evi sisteme uydurması, yasal bir hale getirmesi gerek. Bütün bunları halletmek için ise paraya, çoğu zaman reddettiği burjuva ailesinin parasına ihtiyacı var. Ne kadar çelişkiye düşerse düşsün Alice, evden, evin gereklerinden uzaklaşamıyor, yoldaşlarının ve kendi benliğinin eleştirel, onaylamayan bakışları altında evi yeniden inşa etmeye devam ediyor. Varlığı, büyülü bir şekilde sanki tüm benliği o eve bağlıymış gibi; o ev yıkılırsa kendi de yıkılacakmış gibi yaşıyor. Ne olursa olsun işleri hale yola sokmaya çalışıyor. Alice'in ona hiç dokunmayan eşcinsel sevgilisi Jasper da tıpkı ev gibi kahramanımızın çözmesi gereken bir çelişki yumağı. İçindeki bastırılmış cinselliğin, ideolojik sebeplerin gölgesinde kalmış doğal arzuların, toplumsal cinsiyet kavramının bir simgesi olarak işleniyor roman boyunca. Lessing kadına dair, cinsel, toplumsal, vahşi, ehlileştirilmiş, hiçbir an'ı sorgulamaktan geri durmuyor. Alice'in üyesi olduğu küçük komünist topluluk o yıllarda iyiden iyiye etkin olan IRA'ya katılma noktasında. IRA'ya katılmak demek daha aktif bir devrim yoluna girmek, militan olmak, hadi adını koyalım, terörist olmak demek ama. İş ister istemez devrimci adalet noktasına, devrimci vicdana gelip dayanıyor. Dostları için endişelenen, iyi yürekli, adalet duygusu gelişmiş, iyi ahlaklı bir insan nasıl terörist olabilir? Onu, insan hayatını yok etme anına hangi olaylar ve düşünceler silsilesi getirebilir? İyi Terörist, bu soruların peşinde dönüp duran bir roman. Bu soruların peşinde dönüp dururken aynı anda hayata, insana ve kadınlığa dair anlam arayışını sürdürmeyi de ihmal etmiyor. Kendini hiçbir zaman bu şekilde tanımlamasa da ya da herhangi bir tanımlamaya sığdırmasa da, Lessing'in Marksist feminist aktivist bir yazar olduğu malum. İşte sırf bu nedenle bile, İyi Terörist'in Lessing'in külliyatında yerinin ayrı olduğunu söyleyebiliriz. Lessing, hem kendi kimliği hem de politik düşüncelerine dair son derece cesur bir iş yapıyor, bir derin düşünce romanı ortaya çıkarıyor. Ancak bir yer var. Gelişmiş bir ülkedeki toplumsal, devrimci duyarlıkla bizim gibi bir ülkenin devrimci duyarlığı arasında beliren o çok derin uçurumdan, o yerden söz ediyorum. Alice'in gündelik hayata dair bazı endişeleri, öfkesi, isyanı, mücadelesi, çabası; buradan, bu ülkeden, bu zamandan bakınca kimi yerde çocuk oyuncağı gibi görünüyor, insanın ister istemez içini sızlatıyor.


Önce derin, çok derin bir soluk alıp öyle başlıyorum Merhume'yi okumaya. Bir dil çılgınlığı gibi başlıyor; neyin ne, kimin kim olduğunu tam olarak anlayamadan Murat Uyurkulak'ın dil evrenine giriveriyorum çünkü. Bu okur için edebi bir tercih: Yazarın kurduğu, ruhunu da, ritmini de kendi soluğuyla üflediği böyle bir dünyanın içine girmek ya da girmemek... Kolay bir tercih de değil üstelik. Hele ki Türkçe edebiyatta postmodern metinlerin karşısına yavaş yavaş yeni toplumcu gerçekçi bir tarzda kaleme alınmış, bütünlüklü hikayelerin çıktığı düşünülürse. Eğer dili kabul etmez, ona boyun eğilmezse Merhume'nin hikayesi asla açılmıyor, açılmayacak önümüzde. Varlığından bile haberdar olmadığımız paralel bir evren gibi içinden geçip gideceğiz, belli. Yazar ile okur arasında o ilk birkaç sayfa içinde yapılan anlaşmanın şartlarını, bu defa daha ağır koymuş çünkü yazar. Edebiyatını tehlikeye atarcasına yapmış hatta bunu. Hem sayı hem de derinlik bakımından zengin karakterli bir roman Merhume. Kitabın sonunda öleceğini bildiğimiz edebiyat eleştirmeni Evren Tunga'nın son nefeslerinde doldurduğu on dört kaseti dinleyerek başlıyoruz. Devamında Evren Tunga'nın bir yazısıyla işini bitirdiği meczup yazar Yusuf Sertoğlu'nun doldurduğu defterler ve bir günlük parçasıyla hikaye tamamlanıyor. Sokağın dilini edebiyata, edebiyatı müziğe, müziği cinselliğe, cinselliği cinsel kimliklere, cinsel kimlikleri paraya, siyasete, yayın dünyasına, geçmişe ve geleceğe bağlayarak anlatıyor Evren Tunga. Onu evvela erkek zannediyoruz, dilini de biraz tuhaf olmak kaydıyla hani o hep alışık olduğumuz eril roman diline benzetiyoruz. Ama değil. Her şeyden önce Evren Tunga erkek değil! Kadın mı, belki o da değil. Enine boyuna devcileyin bir lezbiyen. Gökkuşağı bayrağı dalgalanmaya başlıyor giderek metnin üzerinde. Annesi bir fahişe, babası abisi de olabilir, bilinmiyor. Ancak abisi ya da babası olan Alper Kenan, varlıklı bir ailenin çocuğu, zengin bir dahi ve kelimenin tam anlamıyla cüce. Uyurkulak'ı Tol'dan ve Har'dan tanıyanlar şaşırmasınlar, bu kitabında diğerlerinden farklı olarak hemen tüm kahramanları iyiden iyiye absürd karakterler. Peki hikayesi de absürde mi kaymış? Bunu kesin olarak söylemek güç, absürd yanları ağır basıyor evet, ama Uyurkulak kalemini dokundurduğu her yerden zamana, dünyaya ve insanın ruhuna dair sarsıcı ama bir o kadar da uçucu bir gerçeklik duygusu çıkarıp koyuyor önümüze. Evren Tunga ölüyor, ölürken yoksullukla, cinsiyetle ve elbette edebiyatla derin bir hesap görerek ölüyor. Alper Kenan, aşık olduğu karısı Suna'yı arıyor, bu arayışta zenginlik, akıl, güç ve başarının, diğerlerinin gözünden saklayamadığı bedensel bir ahrazı örtbas etmenin imkansızlığıyla cebelleşiyor. Herkes gibi olamayınca, herkesin hayal ettiği özellikleri taşımak bir işe yaramıyor. Yusuf Sertoğlu ise yayın piyasasının pompaladığı kahraman-yazar imgesiyle cebelleşmekte. İçinden, ta derininden bir edebiyat mı çıkaracak, yoksa piyasanın yediği meczup bir yazar olarak hiçliğe mi karışacak? Gidişat, ikinci ihtimali işaret ediyor. Belirsiz bir gelecekte geçiyor Merhume. Söz gelimi ülke vilayetlere bölünmüş, tam üç tane gezi direnişi yaşanmış, edebiyat ve kültür-sanat ortamlarının tanıdık yüzleri merhum olarak anılıyor. Bu anlamda zamanın da farkında olan bir romanla karşı karşıyayız. Mekana gelince... Bugün pek çok bildik yazarın adeta çırpınarak bir İstanbul romanı yazmak iddiası malumumuz. Şart mı, gerçekten de bekleniyor mu günümüz İstanbul'unun romanını yazmak, bilmiyorum ama Merhume sanıyorum ki, hem bugünde hem de gelecekte kelimenin tam anlamıyla bir İstanbul romanı olarak kabul edilip hatırlanacak. Tezgel Arif'in kitabından çıkan parçalarla birleşen oryantal İstanbul hikayeleri, şehirde düğümlenen imkansız tesadüfler, barlarda, pavyonlarda, arka sokaklarda eril dil anlatıcılarının bayıldığı o havalı, bıçkın haller, hepsi Merhume'de karikatürleştirilerek hiçleştiriliyor. İstanbul bu hiçin içine yerleşiyor. Başarılı bir edebiyat eseri nasıl olmalı?! Her şeyden önce Evren Tunga erkek değil! Kadın mı, belki o da değil. Enine boyuna devcileyin bir lezbiyen. Gökkuşağı bayrağı dalgalanmaya başlıyor giderek metnin üzerinde. Evren Tunga'nın bir kaset içine sıkıştırdığı anlatısının, yani henüz ortada olmayan romanın, metin içinde de eleştirisiyle karşılaşıyoruz. Hikayenin bu noktasında dilde, ritimde bir tür çözülme hissediliyor. Anlatıya edebi ritmini veren Tezgel Arif Bey'in Son Safha kitabının parçalarının sonlanması mı, yoksa okuduğumuz anlatının anlatısının henüz olmamış halinin eleştirisiyle baş başa kalmış olmamızın verdiği o yabancılaşma hissi mi ya da yazarın bilinçli tercihi mi? Bunun sebebi aynı anda hepsi gibi geliyor, bir okur olarak bana. Absürdün absürdü, ironinin ironisi dağılıp parçalara ayrılıyor her şeyin sonunda. Murat Uyurkulak, Merhume'de sokağın dilinden, o hep hasretini çektiğimiz, cinsiyetsiz bir dil; cümle kötülüğün, pisliğin içinden, var olduğunu umut ettiğimiz, tertemiz, iyicil bir ruh çıkarıyor. Başta erkeklik olmak üzere tüm toplumsal cinsiyetleri çarmıha geriyor. Ölümü gösterip sıtmaya razı ederek, içimize bir parça da olsa sular serpe serpe.


Bu hafta, küçük bir değişiklik yapıp size şahane bir kitaptan değil, şahane kitapları da olan şahane bir kadından söz etmek istiyorum. Adı, Vandana Shiva, uluslararası tanınan bir çevre aktivisti ve bilim insanı. Çevreye, sürdürülebilirlik kavramına, tohuma, permakültüre ya da slow food hareketine dair en küçük bir ilginiz varsa, o zaman zaten tanıyorsunuzdur Vandana Shiva'yı; Himalayalar'ın eteklerindeki küçük bir köyden çıkıp toplumsal ekoloji konusunda dünyanın en önemli uzmanlarından biri haline gelen bu mütevazı Hintli kadını... Ama ola ki tanımıyorsanız ya da daha yakından tanımak istiyorsanız, Petrol Değil Toprak'ı, Tohum ve Gıdanın Geleceği Üzerine Manifestolar'ı okuyabilirsiniz. Bir adım daha ileri gitmek isteyenler ise yaşamını, düşüncelerini, doğa için, toprak ana için verdiği mücadeleyi kendi kaleminden anlattığı İyilerin Yanında'yı karıştırmalılar mutlaka. 1991'de yaşam kaynaklarının bütünlüğü ve biyolojik çeşitliliğin korunması amacıyla, ulusal bir hareket olan Navdanya'yı, 1998 yılında ise Slovakya'da gıda, tarım, patentler ve biyoteknolojiyle ilgilenene kadınlardan oluşan Diverse Women for Diversity hareketini başlattı. Uluslararası Gıdanın Geleceği Komisyonu'nun başkanlığını yaptı. Time dergisi tarafından çevre kahramanı ilan edildi, Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterildi. Slow Food'a uluslararası başkan yardımcısı olarak seçildi. En büyük mücadelelerinden biri biyolojik korsanlık, biyoteknoloji ve genetik mühendisliğinin sahte mitleriyle savaşmak oldu. Shiva halen yayımlanan birçok eseri aracılığıyla indirgemeci tarım anlayışına karşı mücadele etmeye, küreselleşmenin sosyal, ekonomik ve ekolojik sonuçlarını ortaya çıkarmaya devam ediyor.


Uzunharmanlar'da Bir Davetsiz Misafir ile hayatımıza giren Kaymaz, sekizinci romanı Kün ile düşle gerçek arasında sürekli gidip gelen aklımıza, bu suretle de hep karışık olan gönül tahtımıza bir kere daha oturuyor. Kediler gibi birazı burada birazı öteki tarafta olanlara kün, diyor, ol, diyor. Bu sözü ciddiye alıp olasınız tutarsa eğer, koskoca bir kahkahayı da suratınıza patlatıyor. Gel de, deli olma... İşte böylelikle yapısını, dişil ve eril, iyi ve kötü, olağan ve olağanüstü gibi, insan ruhunu kıyıcı, huzursuzluk verici, çelişkilerle dolu tanrısal ikilikler üzerinden kuran bir hikayeyle karşı karşıya kalıyoruz Kün'de. Önce bir doğum; yani kahramanımız Ömer'in döllenme süreci, sonra bir ölüm; diğer bir kahramanımız Şemsi'nin öldükten sonra bir kere daha öldüğüne ayma süreci, derken macera başlıyor. Ankara'nın varoşlarından Yeşilbayır'ın kurulma sürecinde semtin mezarlığına da göz diken Muhtar, ölüleri yerinden oynatıyor. Dalgalanıp duran anarşi dolu bir kefen denizine dönüşüyor Yeşilbayır Mahallesi. Ölüyor ölüler, yeteri kadar ölmemişler gibi... Diğer tarafta, doğumundan itibaren bir olağanüstülük halesiyle gezen, ondandır ki bir dövüş horozu gibi dövüle dövüle 11. yaşına güç bela gelen Konya-Karaaslanlı Ömer, ölüleri öldürme ve de huzura erdirme mücadelesinin düğüm noktası olarak hikayeye yetişiyor. Ömer yalnız değil, Konya ağzıyla konuşan köpek Çeto, onu yirmi sekiz yıldır dinleyen ateist aydın - gönül insanı Hüdai Ağa, imam Muzaffer Hoca ve komiser Menderes var yanında. Ölülerin mezarlarına ve huzurlarına yeniden kavuşmaları gerek, ama açgözlü Muhtar, kazdırdıkça kazdırıyor toprağı, her namaza durduğunda onu halk türküleriyle şıkır şıkır oynatan iki ölünün çabaları sonuç vermiyor. Ömer'in imdada yetişmesi için, daha fazla daha fazla dövülmesi ve gelip Hüdai Ağa'nın kucağına düşmesi gerek, ama bunun olması için de Hüdai Ağa'nın mucizelere inanması şart. Kendisinin bir mucize olduğuna ikna olması... Ömer'in yaşadıklarına gönlü razı olmayan Muzaffer Hoca'nın sınavı ise koca Konya'da bulabileceği tek iyi yüreğin, tek gerçek müminin bir ateist olan Hüdai Ağa olduğunu kabul etmesinden geçiyor. Peki ya komiser Menderes? Onun derdi de pek nazlanmadan içine saplanıp kaldığı bürokratik temayülleri bir yana bırakıp yüreğini iyiye, iyiliklere açabileceği gerçeğiyle yüzleşebilmek. İletişim Yayınları, Kün için bir tanıtım videosu da hazırladı. Fatma Gökçe'nin yönetiminde Erkan Can'ın rol aldığı video için tıklayınız.


Yaşar Kemal, gazetecilik yaptığı dönemde, Anadolu'nun bir yerinde yaşanan toplumsal bir acıdan söz eder, başından sonuna orada bulunmuştur, kah bir insan kah bir gazeteci olarak oradan oraya koşuşturmuştur herkesle birlikte. Derken bir gün bu olaya dair bir halk ozanının türküsü duyulur etrafta, işte o an ilk defa herkes ağlamaya başlar, gözyaşları sel olup ilk defa o türküyle akar. Evet, doğunun kadınlarının yaşamlarının içinden geçenleri biliriz, iç savaş, mayınlı tarlalar, töre, ensest, aile içi şiddet, göç, yoksulluk, dışlanma, namus cinayetleri, sürgünler, köy boşaltmalar, korucular, kavurucu sıcaklar, dondurucu soğuklar, kıtlık, açlık ve diğerleri... Derlemede yer alan öyküleri okurken, tıpkı Yaşar Kemal'in bu anısında olduğu gibi, zaten çok bilindik olan, bildiğimizi ve hissettiğimizi sandığımız, zaten bizim olan o acı, o çile birden bilinci bırakıp ruha sirayet etmeye başlıyor, sanki gerçekliğini edebiyatla buluyor gibi oluyor... Leyla Ruhan Okyay'ın kendini asan, kendini asmaya zorlanan Kiraz'ının kara yemenisi sanki önce saçlarıma sonra boynuma dolanıyor benim de, Mine Söğüt'ün yüzünü göle, sırtını dağlara dönen Baveşin'iyle dillerimizin ayrıldığı zamana gidiyorum, Ayşegül Devecioğlu'nun Gulizer'i, taş gibi oturuyor içime, bir mezarlık ziyareti gibi. Tabii sadece acı, çile, ölüm yok; düğünler, şifalar, bereket, doğanın büyüleyiciliği, dostluk, kızkardeşlik, annelik de var bu öyküler de. Başta da dediğim gibi, doğunun ve kadınlığın ışığı cılızlaşsa da hep rengarenk. Bir de içeride olmak, içinde olmak, olan biteni tam anlamıyla özümsemek değil ya sadece mesele; en mühimi bir türlü içinde değilseniz, yabansanız, yabancıysanız ona, anlatamıyorsanız, anlatma hakkını kendinizde göremiyorsanız eğer, ne yapacağınız... Derlemeyi yapan Hande Öğüt'ün de dikkat çektiği gibi, batılı kadının, evrimci bir söylem içinde, kendinden üstün, kurtulmuş bir kimlik kurma pratiğini besliyorsa eğer doğulu kadın, öteki kadınlık temsili Batılı, kendini kurtarmış feminist kadın kimliğinin devamını sağlamaya yarıyorsa eğer, ne yapılacağı... Sibel K. Türker'in doğuyu yazamayan yazarı Yabancı ve Yıldız Ramazanoğlu'nun doğunun şifasıyla karşılaşan şehirli kadınını anlatan Müzeyyen Vakası, özellikle bu sorulara yanıt arayanları etkileyecektir diye düşünüyorum. Öğüt, Ortak ezilmişlikler etrafında bir araya gelmek, dişil bir bağ ve yeni bir dil kurmak her şeyden önce aramızdaki egemenlik ilişkilerini görmekten ve onunla yüzleşmekten başlıyor. Hiçbir kadınlık durumunun bir diğerinden daha değerli, daha ayrıcalıklı olmadığını görmek, kendi hayatımızla başka kadınların hayatları arasındaki bağlantıları anlamamızı sağlayacaktır, diyor. Ona katılmamak mümkün değil, Kadın Öykülerinde Doğuda yer alan tüm öyküler de zaten bu temenninin edebi yüzü gibi. Bu derleme ondandır ki haftanın en şahane kitabı. Tavsiyeme kulak verenlere, kitabın çağdaş Türk öyküsünün geldiği yeri, zenginliğini görmek açısından da gayet keyifli, doyurucu bir okuma deneyimi olacağını söyleyebilirim. çok teşekkür ederim. ellerine sağlık, kalemine sağlık. ne güzel yazmışsın. linki tüm yazarlara mailledim şimdi. facebook'ta da paylaştım.


Arapça'nın 20. yüzyıldaki en büyük romancısının magnus opum'u 52 yıl sonra nihayet Türkçe'de. Kahire Üçlemesi'nin Mart ayında yayınlanan ilk cildi Saray Gezisi'nden sonra, Işıl Alatlı'nın güzel çevirisi ile Şevk Sarayı'da geçtiğimiz ay yayınlandı. Merakla beklediğimiz üçüncü ve son cilt sonbaharda çıkacak. Hitkitap'a bu kararı ve özenli çeviri çalışması için bir alkış rica ediyoruz. Realist akımın geçtiğimiz yüzyıldaki en önemli eserlerinden birisi olan bu kitabı okurken sık sık özgürlüğü düşündüm. İngiliz işgali ve esareti altındaki Mısır'ın başkenti Kahire'de, Abdülcevat'ın esareti altında yaşayan ailesinin, karısının, kızlarının, oğullarının hikayesi. Bir esaret zinciri. Hiç de uzak, bilinmedik, bir başka diyarın hikayesi gibi değil; ister istemez Türkiye'nin gündem maddelerine, özellikle islami yaşam tarzı tartışmalarına referansla okunan, düşündüren bir uzun anlatı. Kuşkusuz bir de tarihi boyutu var: Mısır Osmanlı İmparatorluğu'nun bir parçası idi, ve bu hikaye aynı zamanda bizim de hikayemizdir. Mahfuz'un adeta hiç araya girmeden, çok başarılı bir anlatı biçimi ile aktardığı kadının esaretini, erkeğin koşulsuz şartsız despotizmini okurken bizim edebiyatımızın tarihsel yaşam tarzına ve aile ilişkilerine bu denli nesnel bir ışık tutamadığını, kritik bir edebiyat düzeyine erişemediğini düşünmeden edemiyor insan. Elbette 1960'ların köy edebiyatını hariç tutarak söylüyorum bunu. Mahfuz karakterlerin tasvirinde, diyaloglarda, betimlemelerde kusursuz. Hikayelerini kalbi ile hızlıca ve ön hazırlıksız yazdığını oysa Kahire Üçlemesi'nin her karakteri için uzun bir ön çalışma yaptığını ve ayrı dosyalar hazırladığını söylemişti. Nitekim roman sizi alıyor, götürüp Kahire'ye Abdülcevat'ın evine yerleştiriyor. Benim gibi soluksuz ve aralıksız okursanız kendinizi aileden birisi gibi hissedip, kitaptan başınızı kaldırdığınızda etrafınızı yadırgayabilirsiniz. Romanda Abdülcevat'ın küçük oğlu olarak okuduğumuz Kemal otobiyografik özellikler taşır, Mahfuz'a göre baba Abdülcevat ve Kemal'in karışımı kendisidir. Yazmaya ve edebiyata böylesine tutkuyla bağlı Mahfuz 1994'te fanatik islamcıların öldürme amaçlı saldırısı sonucu boğazından yaralandı. Sağ el sinirleri zedelendiği için günde bir kaç dakikadan fazla yazamaz hale geldi. Mahfuz'un eserlerini hiç okumamış olan saldırganların, hapishanede okuduktan sonra nedamet getirdikleri söylenir. Ne acı! Mısır'dan dışarıya adımını bile atmadı Mahfuz. 1988'de Nobel'i aldığında bile. Nobel'i aldığı gecenin öyküsü de çok komiktir. Eve gelen telefonları, karısının kendisini uyandırmasını, arkadaşlarının aramasını hep şaka olarak nitelendirir; pijamasını bile çıkarmaz, uyumaya devam eder, ta ki kapının zili çalıncaya kadar. Pijaması üzerinde kapıyı açtığında karşısında gördüğü İsveç'in Kahire Büyükelçisidir. Kitaplar ve yazmak o kadar hakimdir ki yaşamına seyahate bile çıkmak istemez. Bir önceki kitabımızda anlatılan Behçet Necatigil'i ve onun odasına, eşyalarına bağımlılığını anımsadım, ruh kardeşleri. Mahfuz 60 yaşında emekli olana kadar Kültür Bakanlığında bir bürokrat olarak çalıştı. Yazdıkları ile geçinebilmesi mümkün olmadı. Mısır'ın koşullarında bunu düşünmedi bile. Ancak ilk öyküleri batı dillerine çevrilmeye başladıktan sonra yazdıklarından para kazanmaya başladı. Politikayla hep ilgilendi, bir dönem Sosyalist düşünceden etkilendi. Yoksullardan ve ezilenlerden yana tavrını hep muhafaza etti. Filistin-İsrail barış anlaşmasındaki, sonrasında Salman Rüştü'nün Şeytan Ayetleri konusundaki tavırları ile fanatiklerin şimşeklerini üzerine çekti, kitapları yasaklandı. Mısır'da dini kitaplar satan kitapçılarda Mahfuz'un kitapları bulunmaz. Uygarlıkların çokluğunu reddeden fanatiklerin öldüremediği uygarlıkların çocuğu Necip Mahfuz tam 2 yıl önce bugünlerde çok sevdiği Kahiresinde dolaşırken düştü ve başından yaralandı. 30 Ağustos 2006'da aşağı yukarı tam bir yüzyıllık bir tanıklığın ardından, 94 yaşında aramızdan ayrıldı. Arapça'nın 20. yüzyıldaki en büyük romancısının magnus opum'u 52 yıl sonra nihayet Türkçe'de. Kahire Üçlemesi'nin Mart ayında yayınlanan ilk cildi Saray Gezisi'nden sonra, Işıl Alatlı'nın güzel çevirisi ile Şevk Sarayı'da geçtiğimiz ay yayınlandı. Merakla beklediğimiz üçüncü ve son cilt sonbaharda çıkacak. Hitkitap'a bu kararı ve özenli çeviri çalışması için bir alkış rica ediyoruz. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Yazının başlığı da methiye cephesini epeyce açığa çıkarıyor ama en sonda ulaşmam gereken yargıyı en başa taşıyarak atayım ilk adımı: Türkçe yazılan ya da Türkçeye çevrilen kalburüstü bütün tarihi romanları okuduğunu varsayan, kendisi de az çok ilgi görmüş hacimli üç örnekle bu alana katkıda bulunan biri olarak, bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Ölmek ve gülmek kelimeleri yan yana çok da gelmez. Belki fonetik olarak ya da bir şiirin kafiyesi olduğunda yakalanan uyum kulağa hoş gelse de ölüm ne olursa olsun acı verir insana. Gülecek yanını bulmak zordur ölümün. Sen adamı öldürürsün diyerek kahkaha atarken bile güldürmek ve öldürmek aynı cümlede geçti diye kısa süreli bir sarsıntı geçirdiğimiz olur. Mehmet Akif'in seciyesini en çok şu üç şey inşa etti der Mithat Cemal Kuntay: Kur'anlı ev, pehlivanlı mahalle, müspet ilimli mektep. Bu üç dayanağı anlamak, Türkiye'nin ve şiirin zeminine dair iyi bir fikir verecektir. Akif'te tarih kültürel bir miras değil. O bunu çok erken zamanda anlıyor ve Namık Kemal'in korktuğu varoluş krizinin ortasında kendisini buluyor. Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç.


Yalnız başına maceraya çıkma riskine girmememize gerek yok çünkü tüm zamanların kahramanları bizim yerimize bunu yapmışlar. Labirent baştan sona biliniyor. Tek yapmamız gereken kahramanın izlediği yolu izlemek. Nefreti bulmayı beklediğimiz yerde Tanrıyı bulacağız. Bir başkasını öldürmeyi düşündüğümüz yerde kendimizi öldürmüş olacağız. Dış dünyaya seyahat etmeyi düşündüğümüz yerde kendi varlığımızın merkezine geleceğiz. Yalnız olduğumuzu düşündüğümüz yerde tüm dünya bizimle gelecek. Kahramanın yolculuğu üzerine sarfedilmiş bu sözler mitolojinin babası Joseph Campell'a ait, ama pekala Hacı Bektaş tarafından söylenmiş de olabilirdi... Hacı Bektaş Hafız'ın Yolculuğunun kahramanı, daha doğrusu hikayenin anakahramanı Hafız'ın diğer yüzü, yol göstericisi, iz sürücüsü... Konya'da kurduğu tekkeden bir süreliğine ayrılıp tesadüfen karşılaştığı Hafız'la birlikte aslında sadece kendi içlerine doğru yaptıkları bir yolculuğa katılıyor. Bir yolculuğun yoldaşı, yol göstereni Hacı Bektaşi Veli olunca da, görünüşte incecik akan ancak inanılmaz derinliğe sahip bir nehre benzeyen, etkileyici bir okuma deneyimi bekliyor demektir bizleri. Yolları bir kervansarayda kesişir Hafız'la Bektaş'ın. Ününü, yardımseverliğini duydukları Hatem Tai'yi görmek üzere birlikte yola koyulurlar. Hafız'ın zannettiğinin aksine Bektaş, Hatem Tai'nin mutsuz, yakınları tarafından kıymeti bilinmeyen bir adam olduğunu öngörmektedir. Bektaş'ın gerek Hatem Tai, gerek diğer karşılaştıkları insalar ve olaylar hakkındaki öngörülerinin birer birer doğru çıkmasıyla ilerlerler. O, yolu da, yolculuğun getireceklerini de daha yola çıkmadan bilendir. İyilikle kötülüğün hep iç içe olduğu, siyasetçilerin ayak oyunlarının hiç bitmediği, dostların çöldeki seller gibi ruhu hep yarı yolda bıraktığı, devlet yönetimi denen şeyin akla sığmayan adaletinin her defasında tekrarlandığı, Mecnun'un Leyla'yı sevmekten vazgeçip kendini bilimsel araştırmalara verdiği bir yolculuktur bu. Yani bir anlamda gerçek hayatın ta kendisidir. Yolculuğun sonuna doğru Bektaş, Hafız'a aslında bütün bunları görebilmek için yola da yolculuğa da ihtiyacımız olmadığını anlatmış olur. Merak, tutkuların belki de en çabuk eskiyenidir: Yolcunun zihnini kısa süre sonra tek başına işgal etmez olur ve yolcu, vatanının kıyılarını düşlemeye başlar, aradaki mesafenin ne kadar büyük olduğunu görür ve içinde yaşadığı o mutlu gün, çevresini saran yabancı manzaraya ışık tutmaz olur İçinde yaşadığım zamanın önüne geçip, gelecek zaman içinde yaşamaya sakın kalkma! Fırat'ın sularında yıkanan şu insanlar bak: Akıntıya nasıl olsa gelecek olan sulara karşı yüzmek için kendilerini zorlamıyorlar; önceki sular gibi, o suların da gelip geçmesini bekliyorlar. Kahramanın yolculuğunu neredeyse kutsallaştıran Batı kaynaklı edebiyatın aksine, yolculuğun sonunda, aslında yola çıkmanın bile gerekli olmadığını Doğu düşüncesinden, Hacı Bektaş'tan başka kim söyleyebilir ki bize... Hafız'ın Yolculuğu, dil ve tarih üzerine araştırmaları olan, Slav arkeolojisinin kurucusu olarak kabul edilen Polonyalı bir yazarın, Jan Potocki'inin, kaleminden çıkma bir kitap. Birbirinden bağımsız da okunabilecek kısa öykülerin, kıssaların bir toplamı olan bu çalışmada, aslında kendisi de bir tür gezgin olan ve hem Avrupa'yı hem Doğu'nun önemli şehirlerini gezen yazar, doğası gereği masalsı, şiirsel ve son derece çekici bir doğu öyküsüne çekerken bizleri, hikayenin ardındaki derinliği de vermeyi başarıyor. Hafızın Yolculuğu, son derece akıcı dili, derinlikli anlatımı ve özellikle kısalığı ile özellikle okumaya vakit ayıramamaktan şikayetçi okurlar için biçilmiş kaftan. Ve elbette haftanın en şahane kitabı...


Rothfuss güncesinin ilk kitabında bir kahramanın ağzından, bir kahraman olma hikayesi anlatarak başlamıştı her şeye. Kahramanı Kvothe, Kansız Kvothe, Kralkatili, şimdi Kote adını almış adı sanı bilinmeyen bir kasabanın kıyısındaki bir hanın işletmecisi olarak, gözlerden uzak bir yaşam sürmeye çalışmaktadır. Ancak fantastik kurgunun geleneğidir, bir kahramansanız eğer, siz ondan ne kadar kaçarsanız kaçın, olağanüstü insanlar, maceralar gelip sizi bulur ve kahraman pelerininize yeniden bürünmenizi sağlar. Kvothe için de böyle oluyor tabii. Hanına gelen bir Tarihçi onun kimliğini keşfedip gerçek hikayesini yazmaya talip oluyor. Ve bizler Kvothe'nin hikayesini anlattığı üç uzun gün ve geceyi okuyoruz. Rothfuss'un yarattığı dünyada her şeyin bir açıklaması, bir hikayesi ve bir şarkısı var. Yazarın simya ile haşır neşir oluşu romanda büyü, sempati, gözbağı olarak geçen her şeyi teknik bir şekilde anlatmasını sağlamış belli ki. Ancak yanlış anlaşılmasın, bu teknik açıklamalar hikayenin büyüsünü kaçırmıyor hiç, hatta aksine akıcılığa hizmet ediyor. Bu arada yeri gelmişken Kvothe'nin Ademre'ye yaptığı yolculukta karşımıza çıkan Ademre kültürünün romanda özel bir yeri olduğunu belirtmek isterim. Rothfuss'un hayali bir toplumu, diliyle, kültürüyle, inanışları ve felsefesiyle hayranlık uyandıracak bir şekilde yarattığını söylemeden geçmeyeyim. Sırf Ademreliler'in dünyası bile ayrı bir fantastik kurguya konu olacak yetkinlikte. Sözün kısası Bilge Adamın Korkusu, son zamanlarda bu türde yayımlanan ve hayalkırıklığından başka bir şey vermeyen kitaplar düşünülürse, fantastik edebiyatseverler için beklenilenin de ötesinde bir eser.


Kanon... Müphem bir sözcük... Jale Parla sorar: Kanon, müzikte olduğu gibi aynının tekrarı mıdır, yoksa dini kanonlarda olduğu gibi benzerlerinin bulunup eski listelerin genişletilmesi midir, yoksa Toledo Kanonu'nun önerdiği gibi, eski anlatıların yeniden ve çağın gereklerine uygun olarak harmanlanması mıdır? Hangisi olursa olsun, sözcük, muhafazakarlık ve değişim arasındaki gerilimle yüklüdür. Sözgelimi bir kanon olarak Don Kişot'a bakalım. Don Kişot bir edebiyat kanonu eleştirisidir. Bir kanonu eleştiren kanondur. Öyleyse sözcüğün içinde barındırdığı gerilimin hakkını, müphemliği imlediği eser bizzat kendisiyle vermektedir. Edebi bir paradokstan söz ediyoruz kısacası. Kendi içine kapanarak, git gide azalıp yok olan değil, değişen genişleyen ve bunu yaparken de sürekli surette köklerinden beslenen bir tür edebi süreç. 'Kökü mazide olan ati'yi anıştırır gibi. Ancak günümüze gelindiğinde sürecin karmaşası doruklara ulaşır. Merkezde duran ne, ya da bir merkezden söz etmek gerçekten mümkün mü? Öyleyse neye göre kanon, neye göre kanon değil. Edebiyatın üzerine topyekun düşen bir huzursuzluk, bir endişe gölgesidir kanon. Bir o kadar da eğlencelidir tabii. Nereden çıktı peki şimdi bu kanon tartışması? Elbette son günlerin en dikkat çekici çalışması olan Grafik Kanon'dan. Kanon tartışmasını bir kenara bırakıp kitabın içeriğine şöyle bir göz attığımda, mest oluyorum tabii. Genç ve hevesli bir yayınevinin titiz zarafeti, aynı derecede genç, hevesli ve başarılı çevirmenler, ana akımın dışında kendine yer bulmuş çok önemli illüstratörler ve uygarlık tarihine damgasını vurmuş edebi anlatılar buluyorum Grafik Kanon'un sayfalarında. Üç cilt olarak tasarlanmış çalışmanın ilk cildi elimizdeki. Her çizime geçmeden önce, sözkonusu eser, içeriği, yazarı hakkında kısa ama doyurucu açıklamalar, onu çizgiye döken sanatçıya dair de bilgiler veriliyor. Ardından da çizgi-hikaye geliyor. İnsanlığa yazıyı getirerek uygarlık tarihini başlatan Sümerliler'in Gılgamış'ıyla açılış yapıyor Grafik Kanon. Gılgamış günümüze ulaşan en eski destan, en eski edebi anlatı. Burada Gılgamış'ın Anatanrıça İştar'ın aşkını nasıl reddettiğinin çizgi-öyküsünü okuyoruz. Bu büyük, görkemli, karmaşık ve son derece eril anlatının ardından bir Kızılderili halk masalı geliyor. Doğanın bir parçası olan insan yıldızların oluşumuna dair, evrende durduğu yere dair nasıl bir hikaye anlatmıştır kendine? Kır Kurdu ile Çakıltaşları, buna cevap veriyor. Bu halk masalının ardından da sırasıyla İlyada, Odysseia, Sappho'nun şiirlerinden parçalar, Mahabharata, Don Kişot, Yitik Cennet, Candide, ve daha niceleri geliyor. Mevlana'nın yedi öğüdü, Bin Bir Gece Masalları'ndan iki masal, İnka ve Maya anlatıları da yer buluyor kendine. Bazıları daha önce yayımlanmış çizgi-hikayelerden alıntı, bazıları ise sadece bu seçki için hayata geçirilmiş. Ancak hepsinin ortak özelliği altın çağını yaşayan illüstrasyonun şahane örnekleri olmaları. Çalışmanın editörü Russ Kick, çizerlerden kaynak materyale sadık kalmalarını ve olayları gelecekteymiş gibi yansıtmamalarını istemiş sadece. Kanon tartışması açısından da anlamlı bir tercih. Geçmişin inşası bugünü de, geleceğe dair fikirleri de barındırmıyor mu zaten içinde. Bugün kafamızı çevirip edebiyat kanonu olarak kabuledilegelen eserlere bakıp çağa dair bir kanon değilse de, bir kanon ruhu çıkarmak mümkün olabilir belki, şart mıdır, o da tartışılır tabii.


Her şey, Julian'ın karısı Veronica'nın o akşam resim kursundan gelmemesiyle başlıyor ve bitiyor. Julian, Veronica'nın gelmeyişini üvey kızı Daniela'ya çaktırmamak ve onu huzurla uyutmak için Ağaçların Özel Hayatı adını verdikleri bir dizi uydurulmuş hikayeden birini seçiyor. Hikayenin kahramanları bir kavak ağacıyla bir baobap ağacı. Gecelerini kimse onları görmezken, fotosentez, sincaplar ve insanlar hakkında, insan, hayvan ya da aptal beton parçaları olmaktansa ağaç olmanın güzelliği hakkında konuşarak geçiren iki kahraman. Ve hikaye açılıyor açılıyor, on yıl geriye yirmi yıl ileriye sıçrayarak, bugünü, zamanı ve kişisel tarihe sirayet eden toplumsal tarihi hiç unutmadan genişliyor. Şilili yazar Alejandro Zambra, yüz sayfayı geçmeyen novellalalarına bir yenisini daha eklemiş oluyor kısacası. Sakin, ajite olmadan hüzünlü, sert olmadan vurucu diliyle dünya edebiyat okurunu etkilemeyi, edebiyata kendi adımlarıyla yön vermeyi sürdürüyor. Sonraki günün başlayıp başlamayacağı henüz kesinleşmedi, çünkü Veronica resim kursundan hala dönmedi. Dönünce roman bitiyor. Ama dönmediği sürece kitap devam ediyor. Kitap o dönene ya da Julian onun dönmeyeceğine emin olana dek sürüyor. Zambra, görüldüğü üzere oyuncu bir yazar. Kendi içinde kendi hikayelerine dair göndermelerle dolu bir anlatım biçimi var. Zaten Julian'ın yazdığı kırk sayfalık kitap da bonzai yetiştiren bir adam hakkında kısa bir roman. Bu da, yazarın ilk romanı Bonzai'ye bir gönderme. Alejandro Zambra'yla yeni tanışacak okurlar, onun Bonzai ve Eve Dönmenin Yolları adlı kitaplarını Ağaçların Özel Hayatı'yla birlikte ele alırlarsa, birbirine açılan kapılar gibi kısa ve heyecanlı bir yazın yolculuğuna çıkacaklar, diyebilirim. Hikayemize devam edersek... Veronica gelmiyor. Romanlarda birisi gelmediğinde, diye düşünüyor Julian, sebebi başına bir şey gelmiş olmasıdır. Ama neyse ki bu bir roman değil: Veronica birkaç dakika içinde gerçek bir hikayeyle, gecikmesini haklı çıkaracak bir mazeretle geri dönecek, sonra da resim dersinden, kızdan, kitabımdan, balıklardan, artık bir cep telefonu almamız gerektiğinden, fırında duran bir parça muhallebiden, gelecekten, belki biraz da geçmişten bahsedeceğiz. Julian içini rahatlatmak için edebiyatın ve dünyanın gelmeyen kadınlarla dolu olduğunu düşünüyor, feci kazalarda ölen kadınlarla, ama en azından dünyada, hayatta, beklenmedik bir şekilde hastaneye giden bir arkadaşına eşlik etmesi gereken kadınlar da var ya da yolun ortasında lastikleri patlayan ama yanlarında bir kişinin gelip de yardım teklif etmediği kadınlar. Julian, haftanın altı günü öğretmen, bir günü yazar. O, bir kahraman olarak hayatı ve gerçeği, unutmayı ve hatırlamayı edebiyattan ayrı düşünmüyor. Zambra ise bir yazar olarak hafızanın ve yazının gerçekliği üzerine düşünüyor. Şili gibi gerçeküstünün, büyülü gerçekçiliğin kol gezdiği bir coğrafyada gerçek üzerine düşünmek, gündelik hayatın sıkıcılığına ve kırılganlığına mahkum olmadan bunu yapmak zor. Zambra, iyi yazar. Zorluğu kendiliğindenmiş gibi aşmayı başaran, başarı duygusunu okuruna sezdirmeyen bir yazar.