Datça'yı bilir misiniz? Datça ya da diğer adıyla Reşadiye yarımadası, ilçe merkezinin tüm Türkiye'nin nasiplendiği mimari çirkinliğini bir yana koyacak olursak, dünyada belki de eşi benzeri olmayan doğal ve tarihi güzelliklerinin her gün acımasızca katledildiği, üstelik bu katliamın neredeyse bir siyasi program haline getirildiği "güzel ve yalnız" ülkemizin, doğası bu katliamdan en az nasiplenen nadir bölgelerinden birisi. Bir de, üzerinde Fırtına Vadisi projeleri ile kara bulutlar dolaştırılan Doğu Karadenizi sayabiliriz herhalde. Karadeniz'in geri kalanı malum otoyolu ile sizlere ömür. Şu sıralar Antalya ormanları ve kırsalı son bir yılda dağıtılan binlerce maden arama ruhsatı ile acımasızca katlediliyor. Bölgenin şansı, neredeyse yarımadanın tamamının doğal ya da tarihi sit olması. Doğa katilleri parayı gördükleri yerde ne doğal ne de tarihi sit tanırlar. Henüz burada para gözükmüyor. Yoksa bütün ülkenin ormanlarına kasteden 2B yasa tasarısının yaratıcıları için nedirki o yasaları değiştirmek? Datça'yı şimdilik Güney'in diğer yörelerindeki ranta özenen yerlileri ya da sonradan olma Datçalılar katletmeye çalışıyorlar ama onların çabaları elbette büyük sermayenin yok ediciliği ile kıyaslanamaz. Hele isimleri bulvarlara verilen bazı "hayırseverler"in yaptırdıkları okul binalarını görseniz herhalde bir daha "hayır" sözcüğünü duymak istemezsiniz. Knidosluları ölüm uykularından uyandırmak ve Datça'yı gezdirmek mümkün olsa kendilerinden bir kaç bin yıl önceki bir uygarlığa geldiklerini düşünürler. 2500 yıl öncesiyle kıyaslanamayacak bir mimari ve estetik düzey. Kuşkusuz bu durum, ülkenin neredeyse her noktası için geçerli. Özetle bir çirkin, hem de "Çok Çirkin Datça" ve bir de "Cennet Datça" var. Datçalıların iş işten geçmeden tercihlerini cennetten yana yapmaları gerekiyor. Bunun için de herhalde en kısa sürede yapılması gereken ilk iş yarımadanın hiç bir yerinde 2 kattan yüksek inşaata izin verilmemesi olmalıdır. Bu kadar basit bir gerçeğin Datçalılarca algılanmasını umut ediyoruz; zira Datçayı onlardan başka kimse kurtaramaz. Ve aradıkları gerçek zenginliği bulabilecekleri tek yol da budur. Bu haftaki kitabımız Cennet Datça'nın tarihini yazmak için bir araya gelen cennetlik insanların oluşturduğu "Datça Yerel Tarih Grubu"nun beş yıllık emeğinin bir ürünü. Son derece idealist ve amatör bir çabanın, son derece profesyonel bir ürünü olarak köşemize şeref veriyorlar. Kitabın başında çalışma ile ilgili şu bilgiler veriliyor: "Datça Yerel Tarih Grubu, Datça Yarımadası'nın tarihsel ve kültürel mirasını araştırmayı, araştırmalarını Datçalılar ve Datça dostları ile paylaşmayı, yerel değerleri gelecek kuşaklara aktarmayı hedefleyen, gönüllülerden oluşan bir dernektir. Ekim 2002'de yapılan DYTG toplantısında oluşturulan çalışma gruplarından biri, bitkilerin yerel kullanımlarıyla ilgili bir inceleme-araştırmayı yapmayı seçti ve ortaya bu kitap çıktı. Bu ilk baskıda 123 bitkiye yer verilmiş. Her bitkinin fotoğrafı, özellikleri ve kullanım bilgileri yer alıyor. Ancak bu özetten kitabın biraz soğukça bir akademik katalog olduğu izlenimi edinilmesin. Bu bilgilerin yanısıra kimi bitkilerle ilgili Datçalıların anıları, adetler, fıkralar ve yemek tarifleri de var. Sonra eşeklerin can dostu, zamanının tek belediye zabıtası Bican Omar var. Bican Omar eşeklerin yük taşıma limiti olan 120 kiloyu aşanları asla affetmez, cezayı basarmış. Nerede şimdi o zabıtalar? Dolayısıyla Datça florasının son yüzyıldaki değişiminin tarihini de okumak mümkün oluyor. Kapitalizm koskoca bir yarımadanın florasını elli yıllık bir sürede nasıl da değiştirebiliyor, hayretle okuyacaksınız. Mesela Palamutbükü adının nereden geldiğini merak eder dururdum. Meğer geçen yüzyılın ilk yarısında bugün neredeyse hiç ağaç olmayan o sahil boydan boya Palamut ağaçları ile kaplı imiş ve kitapta anlatıldığına göre tam da "Ağaca Tüneyen Baron" için ideal bir mekanmış. Calvino'nun o muhteşem romanını okuyanlar bilirler, ağaca çıkan Baron hayatını ağaçtan ağaca geçerek ve hiç toprağa inmeden sürdürür. Palamutbükü'nde de bir zamanlar sahilin bir ucundan öte ucuna ağaçtan ağaca geçerek gitmek mümkünmüş. Ya neredeyse tüm yarımadayı kaplayan bademlerin tarihi? Ben saf saf, badem yiyen Knidoslular'ı hayal ederdim. Palamut para etmemeye başlayınca bütün ağaçlar kesilir ve badem ile zeytin dikilir. Yani bugünün yarımadası Knidoslular bir yana, bir önceki kuşağın yarımadası bile değil. Kuşkusuz bitkilerin çoğunluğu için bu değişim söz konusu değil. Eğer Datça'ya hiç gitmedi iseniz ve gitmeye karar verirseniz mutlaka Datça pazarının kurulduğu bir Cumartesi günü pazar ziyaretini programınıza almalısınız. Ama nerede ne var bilmeden gezmek olmaz. Pazarın kurulduğu sokakta şahane yemekler yapan Cennet Datça'nın bir parçası "Ada Yeme İçme Dükkanı"na uğramalı, arka bahçede bir şeyler atıştırırken dükkanın kedisi Karpuz'u sevmeli, sonra bu kitaptan bir adet edinmeli ve Ada'nın sahibesi Aliman Hanım'ın kitabın 219. sayfasındaki rehberliği eşliğinde Sındı eski muhtarı Bekir'in tezgahını, Misafir'in zeytin kulubesini, Karaköy'den Fatma Keçeci'nin otlarını, Zatınur Karabulut'un deniz genevirlerini, Şükran Ermiş'in özel ekmeğini ve daha nicelerini keşfetmelisiniz. Cennet Datçanın ürünleri ve insanları ile o kadar mutlu olacaksınız ki Çok Çirkin Datça'yı bir kaç saatliğine görmez olacaksınız. Eğer sizlerin de yörelerinde benzer çalışmalar varsa kitabınızı bize iletin, tanıtalım. İdefix'in hiçbir zaman salt ticari bir oluşum olmadığını, esas olarak bir kültür misyonu olduğunu dostları gayet iyi bilirler. Keşke her ilçemizde, her yöremizde benzer çalışmalar yapılsa, biz de her hafta onlara yer versek. O zaman 2500 yıl önceki uygarlıkları anlayabilme ve gelecekte "hayır"la anılma umudunu taşıyabilirdik. Peki başlığımızdaki "Gabağı kim yediyse" ne demek oluyor? Bunun yanıtını öğrenmek de kitabı alacak olanların ayrıcalığı olsun. Datça'yı bilir misiniz? Datça ya da diğer adıyla Reşadiye yarımadası, ilçe merkezinin tüm Türkiye'nin nasiplendiği mimari çirkinliğini bir yana koyacak olursak, dünyada belki de eşi benzeri olmayan doğal ve tarihi güzelliklerinin her gün acımasızca katledildiği, üstelik bu katliamın neredeyse bir siyasi program haline getirildiği "güzel ve yalnız" ülkemizin, doğası bu katliamdan en az nasiplenen nadir bölgelerinden birisi. Bir de, üzerinde Fırtına Vadisi projeleri ile kara bulutlar dolaştırılan Doğu Karadenizi sayabiliriz herhalde. Karadeniz'in geri kalanı malum otoyolu ile sizlere ömür. Şu sıralar Antalya ormanları ve kırsalı son bir yılda dağıtılan binlerce maden arama ruhsatı ile acımasızca katlediliyor. Bölgenin şansı, neredeyse yarımadanın tamamının doğal ya da tarihi sit olması. Doğa katilleri parayı gördükleri yerde ne doğal ne de tarihi sit tanırlar. Henüz burada para gözükmüyor. Yoksa bütün ülkenin ormanlarına kasteden 2B yasa tasarısının yaratıcıları için nedirki o yasaları değiştirmek? Datça'yı şimdilik Güney'in diğer yörelerindeki ranta özenen yerlileri ya da sonradan olma Datçalılar katletmeye çalışıyorlar ama onların çabaları elbette büyük sermayenin yok ediciliği ile kıyaslanamaz. Hele isimleri bulvarlara verilen bazı "hayırseverler"in yaptırdıkları okul binalarını görseniz herhalde bir daha "hayır" sözcüğünü duymak istemezsiniz. Knidosluları ölüm uykularından uyandırmak ve Datça'yı gezdirmek mümkün olsa kendilerinden bir kaç bin yıl önceki bir uygarlığa geldiklerini düşünürler. 2500 yıl öncesiyle kıyaslanamayacak bir mimari ve estetik düzey. Kuşkusuz bu durum, ülkenin neredeyse her noktası için geçerli. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Yazının başlığı da methiye cephesini epeyce açığa çıkarıyor ama en sonda ulaşmam gereken yargıyı en başa taşıyarak atayım ilk adımı: Türkçe yazılan ya da Türkçeye çevrilen kalburüstü bütün tarihi romanları okuduğunu varsayan, kendisi de az çok ilgi görmüş hacimli üç örnekle bu alana katkıda bulunan biri olarak, bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Ölmek ve gülmek kelimeleri yan yana çok da gelmez. Belki fonetik olarak ya da bir şiirin kafiyesi olduğunda yakalanan uyum kulağa hoş gelse de ölüm ne olursa olsun acı verir insana. Gülecek yanını bulmak zordur ölümün. Sen adamı öldürürsün diyerek kahkaha atarken bile güldürmek ve öldürmek aynı cümlede geçti diye kısa süreli bir sarsıntı geçirdiğimiz olur. Mehmet Akif'in seciyesini en çok şu üç şey inşa etti der Mithat Cemal Kuntay: Kur'anlı ev, pehlivanlı mahalle, müspet ilimli mektep. Bu üç dayanağı anlamak, Türkiye'nin ve şiirin zeminine dair iyi bir fikir verecektir. Akif'te tarih kültürel bir miras değil. O bunu çok erken zamanda anlıyor ve Namık Kemal'in korktuğu varoluş krizinin ortasında kendisini buluyor. Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç.


Şiirin kurduğu dünyada dilin taşıdığı yük, şairin şahsi temayülleriyle iç içedir. Dil işçiliği, bu şahsi temayüllerin merkezinde ortaya çıkar. Yoksa günümüzde yazılan bazı şiirlerde gördüğümüz gibi dil bir gösteri nesnesi değildir. Dil işçiliğine yanlış ve sorunlu bir yerden bakarak şiiri bir dil cambazlığına dönüştüren tavır, şiiri hayattan, sokaktan ve insandan yalıtır. Şiir bir dil işçiliği olduğu kadar bir anlam işçiliğidir de. Çünkü dil bize aynı zamanda bir inceliğin adresini verir. Dilin doğduğu yer, bir ömür insanın yazgısıyla birlikte kol kola yürür. Tohum orasıdır. Dünyanın, adına ömür dediğimiz yaşamak kavgasının başladığı yerde olanca müşfikliğiyle dili görürüz. Dili yani anlama ve kavrama çabamızı. Sizi bilmem ama ben öteden beri anadili ifadesinde iyilik ve merhamet odaklı bir ferahlama hissi duyarım. Sığınılacak bir liman. Bir varoluş beşiği. Yahya Kemal'in Türkçe ağzımda annemin ak sütü gibidir dizesinde bu varoluşsal gerçekliğin izlerini görürüz aslında. Aynı dili konuşmak bizim için ontolojik bir güvenlik alanı demektir. Bunun bir adım ötesi ortak bir anlamın dilini konuşmaktır. Şiirin sözü bir emanet olarak aldığı yer burasıdır. Bazı şiirlerle kurduğumuz aracısız doğrudan yakınlığın bir sebebi de bu anlam ortaklığıyla ilgilidir. Şiirin kurduğu dünyada dilin taşıdığı yük, şairin şahsi temayülleriyle iç içedir. Dil işçiliği, bu şahsi temayüllerin merkezinde ortaya çıkar. Yoksa günümüzde yazılan bazı şiirlerde gördüğümüz gibi dil bir gösteri nesnesi değildir. Dil işçiliğine yanlış ve sorunlu bir yerden bakarak şiiri bir dil cambazlığına dönüştüren tavır, şiiri hayattan, sokaktan ve insandan yalıtır. İnsansız şiir dediğimiz olgu biraz da bu hatalı bakış açısının bir sonucu değil midir? Şairin meselesi aynı zamanda dilin de meselesidir ve iyi şiir bu meseleyi berrak bir şuur, saf bir bakışla bize aktarabilen şiirdir. Hira, Anne ve Yasin kelimeleri halihazırda Karakuş'un çeperlerini yokladığı hayatın anahtar kelimeleri. Yakından bakıldığında her anne bir Hira'dır aslında ve şair anne imgesi özelinde kutlu ve derin bir anlamlar toplamını bir sığınma ve arınma arayışına dönüştürür. Bu arayışın kalbinde ise Hira yani inanç vardır. Bununla birlikte çelişkilerin doğurduğu bir çatışma ve rahatsızlık imi, şairin kavgasına eşlik eder. Klişeler söz konusu olduğunda içsel bir karşı duruş alttan alta kendini hissettirir: Ölüm randevu alınamayan sevgili/ Durur doktorun kalın dudaklarında./ Allah bir doktor iki/ Çınlar hastane odalarında. (Dedemin Ayakları, s.13) Aidiyet duygusu, Karakuş şiirinin ana izleklerinden biridir desek yeridir. Anne, baba, dede, nine imgeleri şairin mevzilendiği yer hakkında bize belirgin bir ipucu verir. Hayatın anlamını eşeleyen tutku, mevzii koruma içgüdüsüyle de örtüşür. Karakuş'un şiiri modern kabullerin ve geçer akçe hayat algılarının karşısında geçmişi ve sonuna dek şahsi ve özel bir tarihi savunuyor. Tarih onun şiirinde inatla kurcalayıp durduğu hayatın ta kendisi. Anonim mutluluklar ve yaşamı putlaştıran algılar çağında o, tarafını insandan yana koyuyor. Karakuş'ın şiirindeki mutsuz ve karanlık dünya bu anonimleşmeye ve aynılaşmaya karşı bir isyan aslında. Tozpembe bir merceğin arkasında bütün bir dünya anonim yalanların pençesinde kıvranırken o ağzımızın tadını bozan gerçeklerin peşinde: Bir İngiliz şirketine satılan uykum/ Soframıza gelen ekmekle/ Tarih dersinde uzayan kulağım/ Bizi dengede tutan her neyse (Sahibinden, s.24) Nerdeyse iki yüzyıllık bir batılılaşma cenderesinin kısa ve acı bir özeti olarak da okuyabiliriz bu dizeleri. Yukarda bahsettiğim aidiyet duygusu salt şahsi değil aynı zamanda bir toplumsal hesaplaşma alanıdır da. Aklın, tarihin, toplumun, hayatın bütün fay hatları hepsi enikonu bir yerde birleşir. Akla Veda şiiri Yarayı aldık, kurşun içerde kaldı dizesiyle açılıyor. Bir alt üst oluş arenasında şair yarayı yani ölümü de yenen o kadim ruhu kuşanır. Kurşun ölümün kendisidir ama kurşunun öldüremediği ruh o yarada saklıdır. Aynı şiirin son dizelerinde şair, akla niçin veda ettiğinin gerekçesini sunar bir bakıma: Kaç milyar insan çalıştırıyor yalnızlık?/ Okumadan da öğrenebilirdin bu kadar felsefeyi:/ Annen mutfakta neden ağladı? (Akla Veda, s.30) Karakuş'un şahsi temayülleri, arayışları sahicilik kavramında odaklanıyor. Aklın ayak bağlarından kurtulmuş bir insanın hayata karşı aldığı gardı görüyoruz onda. Naif bir öfke, titiz bir incelik: Yine de bu kadar uzun bir dize yazacak kadar acı çekmedim/ Siz de çekmediniz aslında, ama başka acılar (One Thousand Minutes, s.28) Unutmadan hemen belirteyim ki, kitabın en uzun dizesi de bu zaten. Bir şair zarafeti.


Maurice Blanchot, "hiç ulaşılmamış, gecenin kalbinden aşırılmış, 'öteki gece'nin yazarı", "yazarın uykusuzluğunu misafir eden gecenin yazarı"... Deneysel hatta belki de radikal yazı deneyiminin yazarı... Ya da en açığı, parçalı anlatının sonuna giden adam. Ve onun Bekleyiş Unutuş'u. Dili parçalayıp bölen, sözü bir fısıltıya, anlatıyı şiire yakın bir kesintisizliğe çeviren romanı. Roman mı? Değil tabii, kimbilir belki de sadece bir roman deneyimi. Merkezi silip yok eden, kurgunun basamak taşlarını söküp atan bir anlatı. Ama aynı zamanda bir aşk hikayesi de. Aşk dil evreninde ne kadar gerçekleşirse o kadar işte. İçinde pek az eşyanın olduğu minimalist bir otel odasında, bir erkek ve bir kadın. Fransızcada erkek tekil şahıs zamiri ile kadın tekil şahıs zamirinin, "ll" ve "elle"in karşılaşması. Bizim ait olduğumuz dil ailesinde, Ural-Altay dillerinde cinsiyet ayrımı yok, o nedenle anlamamız biraz zor. Ama Fransızcanın ait olduğu Hint Avrupa dillerinin temelinde yer alır cins ayrımı, haliyle yaşamı, dili, zamanı ve elbette anlatılan hikayeyi değiştirir. Dili -tüm kültür unsurları gibi-, eril aklımızın inşa ettiğini kabul edersek Bekleyiş Unutuş'ta da erkek yani "ll", "elle"den bir adım öndedir. Önce o anlatır. Zamanı da, zamansızlığı da, bekleyişi de unutuşu da evvela o belirler. Ama bu böyle devam etmeyecektir. Kadın ve erkek, ilk karşılaşmalarını ve aşkın ilk ortaya çıktığı anı beklerler, ya da olan biteni unutarak onu yeniden yaratmayı umarlar. "Bekleyiş, herhangi bir şey beklemeyi reddeden bekleyiş, adımların kıvrımlarını açarak gözler önüne serdiği sakin uzam. Adam aşırı dikkat gerektiren edimlerde gizlenmiş ve dağılmış bir şekilde erişilmeye müsait temel bir dikkatsizliğin hizmetinde olduğu hissine kapılıyordu. Bekleyen, fakat bekleyişe müsaade etmeyecek olana bağımlı halde bekleyen bir bekleyiş. Dişil ve eril düşünce, kadın ve erkek arasında oldukça hassas bir dans sözkonusu burada. Aklıma ister istemez Ahmet Hamdi Tanpınar'ın zamanı geliyor. Tanpınar'ın kayıp zamanı bulmayı değil de aramayı sevdiği. Blanchot da zamanın yokluğuna doğru yazıyor. Kronolojik zamanı homojen hale getirmesi bir yana, yazmanın sonsuz zamanına bırakıyor kendini. Bir askıda kalma hali yaratıyor ki, tekinsize, varlığın yok edici gücüne çekiyor dikkatimizi. Ve haliyle "ll", kendini giderek "elle"e, onun kaotik, "yok-zamanına" bırakıyor. Belki de beklenen oluyor! Blanchot'un bir felsefeci olduğunu unutmayalım. Radikal bir sol düşünceyi takip ettiğini... Dilin, düşüncenin ve edebiyat türlerinin sınırlarında, içinde gezmenin, toplumsal cinsiyeti, kadın-erkek, dişil-eril düşünce, aşk-ilişki üzerinden giderek, bir edebiyat eseri içinde tartışmanın zorluğu bir yana, onu okumanın zorluğu bir yana. Yazar, zamanı, uzamı ve hatta kahramanlarının varlıklarını alıyor okurun elinden, dilin ve edebiyatın alışılageldik yasasını, yazarla okur arasında yapılan inanç anlaşmasını da bir kenara koyuyor, daha doğrusu sorguluyor. Hal böyle olunca bir okur olarak paniğe kapılmak mümkün. Ama tüm alışkanlıklarınızı ve biliyormuş gibi yaptıklarınızı bir kenara koyduğunuzda sizi beklediğinizden de çabuk içine alan bir metinle karşı karşıya olduğunuzu anlıyorsunuz. Sizi beklediğinizden çabuk etkileyen, şiirine, ritmine hemencecik kapıldığınız üstelik de çok ama çok zarif, dokunaklı bir anlatı Bekleyiş Unutuş. Hani, Barthes der ya, bir roman, onu okuduktan sonra hiçbir şey önceki gibi olmamalı diye. Bekleyiş Unutuş da öyle işte. Okuma deneyime dönüşüyor, okuduktan sonrası değişiyor.


Ne demek nisyan? Bir şeyi unutmak, kasten terk etmek, gafil olmak... Hatırladıkça, hatırladıklarıyla var olan insan, unuttukça, kasten unuttuklarıyla ölüme yaklaşır, ölür, paradoksal olarak... Hatırlama ve unutma arasında bir cendere, ucu giyotinden yapılmış bir sarkaç gibiyse eğer hayat, yazı bunun neresinde durur peki? Günden güne, an'dan an'a unutup ölmek için mi yazarız yoksa azala azala yaşamak için mi? Murat Gülsoy son çalışması Nisyan'da unutmak ve hatırlamak, yaşam ve ölüm arasında duran yazı üzerine, insanın yaratım çabası üzerine düşünüyor. Düşündükçe unutuyor, parçalara ayrılıyor, kederli ve bir o kadar gülünç sonuna doğru akıl ve akıl kaybı içinde ilerlerken, kendini yazıya bırakıyor. Murat Gülsoy okumaya "Bu kitabı çalın" ile başladım.. Hikayeleri (özellikle kitabın başındaki ilk 4-5 hikaye) enteresan geldi bana.. Nisyan'ı okuyacak olmamın ilk sebebi budur, ikinci sebebi, "nisyan"ı kelime anlamı ve söyleniş olarak çok beğeniyor olmam ve sürekli kullanmaya çalışmamdır.. Üçüncüsü ise, "şahane bir kitap" bölümünde yorumlanmış ve tanıtılmış olmasıdır..


Edebiyatseverler bilirler Dar Zamanlar'ın yeri ayrıdır Adalet Ağaoğlu okurları için. Özellikle de Ağaoğlu'nu bizle tanıştıran ilk romanı Ölmeye Yatmak, düşünülürse. Bir saat yirmi dakika süren o uzun, bir ömürlük hikaye, düşünülürse... Modern Türk romanının önde gelen isimlerinden olan Ağaoğlu, Dar Zamanlar'da, öncelikle öznel olarak geniş, nesnel olarak son derece kısa, dar zaman dilimlerini ele alır. Kahramanın yaşamını, onu bu zamana getiren anları, geçmişi de içinde taşıyan geniş hacimli zamanı, kısacık bir zaman dilimi içinde verir bu hikayeler bize. Ve bu romanların temel izleğidir Cumhuriyet dönemiyle hesaplaşma. Ölmeye Yatmak'ın kahramanı Aysel, Cumhuriyet gibi ölmeye yatar ve ölüm öncesinde hem rejimle hem de kendi kendisiyle, yaşadıklarıyla derin bir hesaplaşmaya girişir. Aynı izlek, Bir Düğün Gecesi ve Hayır'la devam eder. Okurlar hep merak ederler, üçlemeye dörtlemeye dönüşecek midir? Dar Zamanlar sürecek midir? Evet, Adalet Ağaoğlu uzun yıllardır merak edilen bu soruya tam on sekiz yıldan sonra Dert Dinleme Uzmanı'yla cevap veriyor. Dar Zamanlar devam ediyor. Dörtlemenin son kitabında kahramanımız bir erkek. Yazıp çizen, ünlü bir editör. O, kendine dert dinleme uzmanı diyor ama. Dert dinleme uzmanı çünkü son derece naif bir karakterle karşı karşıyayız. Karısı, çevresi tarafından rahatlıkla kandırılan, kandıralabilen bir kahraman. Aptal mı, değil. Sadece içinde bulunduğu toplumun giderek yozlaşan kültürüne yabancı, insani duyarlığa sahip, yumuşak kalpli bir adam o kadar. Hal böyle olunca editörümüz koskoca bir yaşamdan olması gerektiği gibi ders değil, dert çıkarıyor bol bol. Para sorunu yok, işi gücü yerinde, son derece iyi bir editör. Ama bütün bunlar da yetmiyor verimli, huzurlu bir hayat sürmesine. Kandırılarak, şaşarak, kendi derdinden çok başkalarınınkine üzülerek geçiyor bir ömür. Derin, dramatik bir Türk aydını portresi çıkarıyor karşımıza Ağaoğlu. Toplum olarak yoksulluğa yüklediğimiz pek çok sorunun, yoksulluğun ötesinde de çözülemeyeceğinin altını çizerken, kültürün, entelektüel birikimin de dertlere deva olmadığını gösteriyor. Türk aydınının giderek nasıl kötücül, karikatürleşmiş bir varlığa dönüştüğünü anlatıyor bizlere. İçinde bulunduğumuz siyasal sistemi, hemen her yönüyle eleştirmekten geri durmuyor yazar. Anayasa değişikliğine evet demesinin altında yatanları da, bu gün içinde bulunduğumuz siyasi ortam hakkındaki eleştirilerini de cesurca, açıkça ortaya koyuyor. Roman her ne kadar zamansız, mekansız, isimsiz bir düzlemde geçse de bütün bunları yazar kimliği üzerinden tartışmak, hakkkını vermek ya da vermemek okurun bileceği iş elbette. Ve gelelim Dert Dinleme Uzmanı'nın diline. Adalet Ağaoğlu dil üzerine de düşünmeyi seven bir yazar. Bu romanında da son derece yoğun bir mizah dili kuruyor. Zamansız fiil çekimleri romanın diline damgasını vuruyor. Çağrışımlar, hatırlamalar, yanlış hatırlamalar, bilinç sıçramaları, bilinçüstü sıçramalar, kültürel ve politik göndermelerle örülü bir yapıyla karşılaşıyoruz. Ölmek üzere olan bir adamın soluksuz gevezeliklerinden, ister istemez kendimize de bir ah çıkarıyoruz. En büyük ah ise ölümün, yaşam kadar uzun olabileceğini kavradığımız an'a geliyor!


Rakı ve rakı mezeleri denince, hepimiz şöyle bir durup nefes alırız ilk önce, geniş ferah zamanlar istediğini biliriz çünkü bu ayrılmaz ikilinin. Belki rakının yanında azar azar yenir ama meze yapmanın hızlı, üşengeç yolları yoktur bu sofralarda. Rakı sofrasına, çeşit çeşit mezelerin bulunmasından ötürü, Farsça çeşnigar kelimesinden yakıştırılan çilingir sofrası demişiz. Dolayısıyla hem çeşitli olacak soframız hem de bir parça zorlu. İşte bu çeşitlilik ve zorluktur ki içinde bulunduğumuz zamanlarda bizi bu keyif ehlinden bir parça uzaklaştıran, onu bize unutturan. Yeme içme kültürüyle ilgili yayımlanan kitapların en önemli işlevlerinden biri de bize bu unuttuğumuz sofraları anımsatmaları, yaşatmaları. Buna bir nevi yerli slow food hareketi de diyebiliriz aslında. Tıpkı Rakı Balık Ayvalık'ın da yaptığı gibi. Rakı Balık Ayvalık, kulağa oldukça şiirsel, uyumlu gelen bir kitap adı. Çalışmaya imza atan yazarların, Arzu ve Erkan Acurol'un çıkış noktaları da bu olmuş. Yaşadıkları Ayvalık denince akla ilk rakı ve balık gelmesinden yola çıkmışlar. Ancak sadece bu değil elbette. 15 yılı aşan bir sürede Ege ve Ayvalık mutfağını inceleyen, kitabın yayımlanmasından ne yazık ki kısa bir süre evvel hayatını kaybeden Erkan Acurol'un, daha önce Ege'nin Arka Bahçesi Kydonia adlı bir çalışması ve bu alanda yurtiçi ve yurtdışında gurme olarak kazandığı 22 ödül mevcut. Ege ve Ayvalık mutfağından çok çeşitli tariflere geçmeden önce rakı içme kültürüne kısa bir bakış yer alıyor Rakı Balık Ayvalık'ta. Bilinen ilk rakı üretiminden rakı denince neden akla ilk balık geldiğine, rakı içme adabından onun beyazpeynirden ayrılmama sebeplerine ve bir de elbette rakı sofralarının baş tacı olan klasik Türk musikisine uzanıyoruz yemeklere geçmeden. Taksim ile başlayıp hicaz, hüzzam ve nihaventle gecenin matemine yahut neşesine gark olduğumuz eski zaman meyhanelerinde ruhlarımızı demlendirip dinlendiriyoruz. Önce çeşitli balık ve deniz ürünleri çorbalarıyla başlıyor kitapta yer alan tarifler. Çorbaları geçince klasik meyhane usulünde soğuk mezelere, salatalara, ara sıcaklara, balık yemeklerine ve tatlılara geçiliyor. Ancak arada ayrıntılı dolma ve pilaki tarifleri de mevcut. Pilaki denince aklına sadece fasulye gelenler yeme içme kültüründe, slow food sofralarında çok gerilerde bir yerlerde olduklarını kabul etmeliler, zira Acurollar bize kalamar, supya, kefal, midye ve midyeli barbunya pilakisi gibi çok çeşitli pilaki tarifleri veriyorlar. Kitapta ayrıca taratorlu midye börülcesi, uskumru ve palamut turşusu ve balık pastırması gibi hiçbir yerde bulamayacağınız yemeklerin tarifleri de yer alıyor. Rakı balık sofrasında, rakı adabının yanı sıra balıkları iyi tanımak da önemli. Acurollar, kitabın en başında ayrıntılı bir Ege balıkları takvimi veriyorlar bize. Hem balıkları tanıyıp hem de hangi balığın ne zaman, ne şekilde yenmesi gerektiğini öğreniyoruz. Meyhaneye girdiğinizde etraftakilerle selamlaşır yerinizi alırdınız. Meyhaneci Koca Barba, içinizi okurcasına siz söylemeden yavaş yavaş hazır ederdi masanızı. Üzerinde uzun önlüğü, ayağında terlik veya takunyaları elinde ise havlu veya peşkiri ile aranızda dolaşırdı. Ayrıca sizin istediklerinizi değil kendi uygun gördüğü mezeleri sunardı. Bunun sırasını ve zamanını da yine meyhaneci belirlerdi. Meyhaneci sizi kollar kesinlikle fazla içmenizi engellerdi. İşte böyle aktarıyor Erkan Acurol eski zaman meyhanelerini. Başta da belirttiğim gibi Rakı Balık Ayvalık, sadece bir yemek tarifleri kitabı değil, içimizde hala yaşamaya çalışan derin bir yeme-içme kültürünü aktaran, hatırlatan önemli bir çalışma. Bu anlamda da ayrıca dikkate değer. Acurollar daha çok Ege'nin yeme-içme kültürüne, rakı balık sofralarına götürüyorlar bizi. Ancak yeri gelmişken İstanbul'un rakı balık sofralarına, meyhane kültürüne uzanmak, yemenin yanı sıra bir roman kahramanı misali her biri ayrı ayrı kendi hikayesini taşıyan İstanbul mezelerini tanımak isteyen okurlara Fıstık Ahmet Tanrıverdi'nin kaleme aldığı Barba'nın Mezeleri adlı çalışmasını öneririm. Zira geçtiğimiz yıl yayımlanan Barba'nın Mezeleri de Rakı Balık Ayvalık gibi her bakımdan şahane bir kitap. Rakı ve rakı mezeleri denince, hepimiz şöyle bir durup nefes alırız ilk önce, geniş ferah zamanlar istediğini biliriz çünkü bu ayrılmaz ikilinin. Belki rakının yanında azar azar yenir ama meze yapmanın hızlı, üşengeç yolları yoktur bu sofralarda. Rakı sofrasına, çeşit çeşit mezelerin bulunmasından ötürü, Farsça çeşnigar kelimesinden yakıştırılan çilingir sofrası demişiz. Dolayısıyla hem çeşitli olacak soframız hem de bir parça zorlu. İşte bu çeşitlilik ve zorluktur ki içinde bulunduğumuz zamanlarda bizi bu keyif ehlinden bir parça uzaklaştıran, onu bize unutturan. Yeme içme kültürüyle ilgili yayımlanan kitapların en önemli işlevlerinden biri de bize bu unuttuğumuz sofraları anımsatmaları, yaşatmaları. Buna bir nevi yerli slow food hareketi de diyebiliriz aslında. Tıpkı Rakı Balık Ayvalık'ın da yaptığı gibi. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Yazının başlığı da methiye cephesini epeyce açığa çıkarıyor ama en sonda ulaşmam gereken yargıyı en başa taşıyarak atayım ilk adımı: Türkçe yazılan ya da Türkçeye çevrilen kalburüstü bütün tarihi romanları okuduğunu varsayan, kendisi de az çok ilgi görmüş hacimli üç örnekle bu alana katkıda bulunan biri olarak, bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Ölmek ve gülmek kelimeleri yan yana çok da gelmez. Belki fonetik olarak ya da bir şiirin kafiyesi olduğunda yakalanan uyum kulağa hoş gelse de ölüm ne olursa olsun acı verir insana. Gülecek yanını bulmak zordur ölümün. Sen adamı öldürürsün diyerek kahkaha atarken bile güldürmek ve öldürmek aynı cümlede geçti diye kısa süreli bir sarsıntı geçirdiğimiz olur. Mehmet Akif'in seciyesini en çok şu üç şey inşa etti der Mithat Cemal Kuntay: Kur'anlı ev, pehlivanlı mahalle, müspet ilimli mektep. Bu üç dayanağı anlamak, Türkiye'nin ve şiirin zeminine dair iyi bir fikir verecektir. Akif'te tarih kültürel bir miras değil. O bunu çok erken zamanda anlıyor ve Namık Kemal'in korktuğu varoluş krizinin ortasında kendisini buluyor. Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç.


Bilinmezin kavranışındaki devamlılıkta bulunan mutluluk ve bu kavranıştaki hayatın anlamı hipotezinin kabul edildiği bir dünya hayal ederek yola çıkmış bilimkurgu dünyasının en parlak isimlerinden olan Strugatski Kardeşler. Hatta, İnsanın bir büyücüye dönüşmesi için sınırsız olanakların yaratıldığı bir dünya kurmuşlar. Bu dünyanın adı YOKHİÇ. YOKHİÇ, bir tür bilimsel ve büyüsel araştırmalar enstitüsü. Kahramanımız bilgisayar programcısı Aleksandr İvanoviç Privalov'un yolu bir gün tesadüfen bu enstitüye düşüyor ve elbette bütün hayatı değişiyor. YOKHİÇ için hemen Hogwarts Büyücülük Okulu'nun çok daha karmaşık ve büyüleyici bir versiyonu olduğunu söyleyebilirim. İçindeki herkesin dünyanın bütün kültürlerinden gelme masalların, efsanelerin, mitlerin ve korku hikayelerinin kahramanlarından geldiği, yazıldığı dönemin hemen tüm bilim insanlarının gerçek hayatlarına bir şekilde bağlı olduğu bir enstitü. Bu enstitünün tüm amacı, başta da söylediğim gibi, özgürlük ve mutluluk. Peki mutluluk tam olarak nedir, ne olabilir? Bunlar, evvela insanların mutluluğu ve insan hayatının anlamı sorunlarıyla meşgul olan bir Enstitü'de çalışıyorlardı ama bunların aralarında bile hiçkimse, mutluluğun ne olduğunu ve şu hayatın anlamı denen şeyin de neyle ilgili olduğunu kesin olarak bilmiyordu. Böylece, işler bir varsayımı kabul etmişlerdi: Mutluluk bilinmezin ara vermeksizin kavranması sürecidir, hayatın anlamı da budur. Her insan, ruhunun derinlerinde bir büyücüdür ama insan, ancak kendi hakkında daha az, başkaları hakkında daha çok düşünmeye başladığında, çalışmak onun için, bu kelimenin eski anlamında olduğu gibi eğlenmekten ziyade ilginç hale gelmeye başladığında büyücü olunur. Belki de bu varsayım, hakikatten pek uzak değildi, çünkü tıpkı emeğin maymunu insana dönüştürmesi gibi, onun yokluğu da çok daha kısa bir sürede insanı maymuna çevirir. Hatta maymundan bile kötüsüne! Olay örgüsünün, belli bir kurgunun ve akışın olmadığı bu hikayenin içinden geçerken kahramanımızın yolu elbette gerçeklikle de kesişiyor. İnsanların hayallerinde ve edebiyat eserlerinde yaratıkları yapay gerçeklik dünyalarında zaman yolculuğunu keşfeden bir bilim insanı sayesinde neredeyse H. G. Wells'in anlattığı dünyanın sonuna kadar, geleceğe gidip geliyor Aleksandr İvanoviç Privalov. Ütopyalar, anti-ütopyalar, distopyalar arasında gezinirken bir yandan da sürekli olarak demir perdeye çarpıp duruyor!


Edgar Allan Poe; tuhaf, karanlık, oyunbaz, nüfuz edilemez... Ve hepsi bir yana her şeyden önce modernist imgelemin en dikkate değer habercisi... Bu, anlatı sanatını 19. yüzyılda yaşamış tüm yazarlarından daha iyi kavramış, ancak yaşadığı dönem itibariyle anlaşılamamış deha, bugün de kimi eleştirmenlerce basit ve hafif gotik öykülerin yazarı olarak kabul edilir. Onu gerçekliğe esrarengiz bir çerçeveden bakan varoluş öyküleri yazarı olarak kabul ettiğimizde ise, bir kurmaca ustası olarak literatüre girer. İşte Charles E. May'in çıkış noktası tam da budur. Edgar Allan Poe-Öykü Üzerine Bir İnceleme, Poe'nun en dikkat çeken önemli öyküleri üzerinden yazarı, onun edebi eğilimlerini ve yaşadığı dönemi çözümleyen son derece keyifli bir inceleme. Bir yazarı tanımak demek, dünyayı, insan ruhunu ve elbette en önemlisi çağı tanımak demek. Charles E. May'in çalışması da bu düşünceyi doğrular nitelikte. Yaşadığı döneme ve onun ilerisine damgasını vuran bir yazar olarak Poe'nun dünyasında, edebiyatın dönemsel eğilimlerini, dönemin etkilerini, buluyoruz. Çalışmanın en dikkat çekici bölümlerinden biri Parodi ve Oyun. Malum Poe'nun ne vakit ciddi olduğunu ne vakit oyun oynadığını bilmek mümkün değil. Hoş, zaten bizi ona çeken de zaten bu mümkünsüzlük hali. Ama May bir eleştirmen olarak bu ayrımın izini sürmeye niyetlenmiş. Sonuç elbette aynı! Yazarın özellikle düzyazılarının çoğunu hiciv, parodi, gülünçleme ve oyun kategorisi oluşturuyor. Hicvinin temelinde ise didaktik sapkınlık eleştirisi mevcut. Poe, döneminin eğilimlerinin aksine, her kurgusal gerçekliğin bir ahlak dersi içermesine karşıdır. Ona göre, yapıtlarında gizli bir anlam arama çabası boşunadır. Zira metin, biçimiyle, içeriğiyle, kurgusuyla zaten başlı başına bir anlam ifade eder. Ve gerçeklik ile kurmacayı bilinçli olarak birbirine karıştıran bir kandırmaca, isterse de eleştirinin ana hedefi ile hicivsel katmanını özellikle karıştıran bir parodi olsun, tuzak ya da şaka biçiminde bir edebiyat yapıtı yaratmak, bazı eleştirmenlerin ve yazarların düşündüğü gibi çocuksu bir etkinlik değildir. Poe, oyuna getirilmeye izin vermezsek öğrenemeyeceğimize inanır. Öğrenmekse neresinden bakarsak bakalım zaten ciddi bir iştir! Rüya ve gerçeklik... Neyin rüya neyin gerçek olduğunun ayrımına varamadığımız o tekinsiz yarıbilinçlilik halleri... Poe deyince edebi bağlamda ister istemez o tekinsiz bölge açılıyor önümüze. May'e göre Poe, yalnızca rüyaları gerçekmiş gibi sunmakla değil, dönemin bu tarz eğilime göre yazılan öykülerine özgü bir biçimde, deneyimleri uç noktalar taşıyıp, onlara kabus niteliği kazandırmakla da ilgileniyordu. Poe için, rüyayı gerçeklik, gerçekliği rüya gibi sunmak, deneyimin iki biçimi arasındaki sınırları belirsizleştirmekti; rüyanın insani yapısına dış dünyanın sert duygusunu, dış dünyanın sert çizgilerine ise insani bir duygu vermekti. Bu muğlaklıkta öykünün çözümü ise estetik bir çözümdür tabii.


Haydi itiraf edin, bu mühendisler loncasına olan inanç ve başka şehirleri, ülkeleri, dünyayı ve neredeyse evreni yiyip bitirme kudretinin kendinde olduğunu sanma çılgınlığı hiç de yabancı gelmiyor, değil mi size... Dünyayı, bir ülkenin, bir şehrin şantiyesi yapmak hayali... Evet, Reeve bir ütopyadan söz ediyor olabilir ama aktardığı ruh hali, ne yazık ki hiç de ütopik değil. Yürüyen Kentler dizisini bilimkurgu eserleri arasında ayrıcalıklı kılan özelliklerinden biri de bugüne dair ciddi toplumsal, ruhsal ve siyasi eleştiriler taşıması. Ama yine başta da dediğim gibi en azından yazarın ruhu o kadar karanlık değil. Hikayesine, umut, sevgi ve mizah katmayı unutmuyor çünkü. Hatta bilakis serinin temel izleğini insanın içindeki bu türden iyicil özellikler üzerine kuruyor. Kahramanlarımız Tom ve Hester... Tom, tarihçiler loncasında üçüncü dereceden bir çırak... Hester ise ailesi gözlerinin önünde katledilmiş, bu acıyla ve yüzünü harap eden bir yarayla yaşamak zorunda olan ufak tefek bir kız. Biri yürüyen Londra'da yaşıyor, diğeri tüm şehirlerin paletleri altında ezilen, bataklığa dönüşmüş çorak topraklarda. İkisi de hem ruhen hem de fiziken ayrı dünyaların insanları. Öyle mi sahi? Ortak bir amaç ve ortak bir düşman aralarına girdiğinde hayatları da kaderleri de birleşiyor ve dört ciltlik macera başlıyor. Reeve'in kaleme aldığı çok çok uzak gelecekteki dünya ikiye ayrılmış durumda, mobillikten yana olanlar ve mobillik karşıtları. Mobillik karşıtları insanlığın tüketimden yana bozulan dengesini geri kazanma mücadelesi veriyorlar. Bu anlamda aslında her antiütopya gibi bugüne dair bir hikaye okuyoruz aslında.


Aslında yaşamı da bir tür alaycı roman, yergi gibi... Stalin döneminde yaşayan Pasternak, Soljenitsin, Ahmatova, Zoşçenko, Babel, Nadejda Mandelstam ve daha birçok yazar ya da şair gibi ne öldürülmüş ne sürülmüş ne de işkence görmüş... İronik bir şekilde Stalin severmiş onu, özellikle de yazdığı bir romanı ve bu romandan uyarlanan tiyatro oyununu... Ya, daha da tuhafı, yaşamı boyunca sade ve sadece görmezden gelinmiş, yok sayılmış. Sonuna kadar muhalif olmasına, Rus edebiyatının başyapıtlarından ve dünya edebiyatının insana ve Sovyet rejimine yöneltilmiş tartışmasız en kuvvetli yergilerinden biri olan Üstat ile Margarita'yı yazmasına rağmen... Az bilinmiş, az konuşulmuş, sürekli surette sansürlenmiş, sonrasında ise bu büyük eserde tam olarak ne anlatmak istediğine dair eleştirmenler tarafından bir türlü fikir birliğine varılamamış. Mihail Bulgakov, dünya edebiyatının içinden geçen esinle dolu bir rüzgar gibi; hafif, serin, zindelik verici... Elimde tuttuğum Üstat ile Margarita'yı Usta ile Margarita olarak hatırlayanlar çıkacaktır. Çünkü şimdi ilk defa Rusça aslından Sabri Gürses tarafından Türkçeye çevrildi. Üstat ile Margarita iki düzlemde ilerleyen bir roman. Olaylar Stalin dönemi Moskova'sında ve Hz. İsa'nın çarmıha gerilmesi emrini veren vali Pontius Pilatus döneminin Yahuda'sında geçer. Hikayemizin kahramanı kendisine Profesör Woland diyen Şeytan'dır. Moskova'ya inmiş, akıl almaz oyunlarla ülkenin kemikleşmiş bürokratik yapısını, elit aydın tabakasını hızla birbirine katmıştır. Herkes başına gelen her olayda ya tutuklanmakta ya da akıl hastanesine yatırılmaktadır. Şeytan'ın işe edebiyat dünyasının merkezinde yer alan bir isimle başlaması ise oldukça ironiktir. Yazarın, Şeytan'ın karşısına, akıl hastanesine yatırılmış, edebiyat dünyası tarafından tamamen dışlanmış bir romancıyı yani Usta'yı koyması da öyle... Tek boyutlu bir yergi değildir asla Üstat ile Margarita. Bir yazar olarak Bulgakov, gerçek edebiyat ile onun karşısına dikilen kemikleşmiş edebiyat partilerini, kulüplerini de yerden yere vurmakta, yazar endişesini açığa çıkarmaktadır. Şeytan ve avanesinin büyülü, akıldışı dünyası, İsa'nın tarihsel dünyası ve 1930'ların Moskovası... Bu üç dünya ve üç farklı algı düzleminde gidip gelen hikayemizde Bulgakov, gerçeklik ve tarih algısını da, evrensel iyilik-kötülük karşıtlığını da ustaca eğip büküyor. Hem hepsini aynı anda çok ciddiye alıp mesele ediyor, hem sonuna kadar hafife alıyor, karşılarına geçip hepsinin yüzlerine acımasızca gülüyor.


Bir ev düşünün... Büyük, karanlık, kasvetli; soğukla, fısıltılarla, gölgelerle ve kitaplarla dolu... Binlerce ciltli kitap düşünün; sahibi onlara kitap değil, zehir, diyor. Zehirle dolu kitaplar, erotizmle, sapkınlıkla, şehvetle dolu kitaplar... Ve bu kitapların başında iki genç kadın, birbirini seven, birbirinden nefret eden iki kadın. Bütün hayatlarını birbirlerini kandırmak, birbirlerini satmak ve birbirlerinin yerine geçmek için geçiren... Yazdığı dönem romanlarıyla tanınan, özellikle 19. yüzyıl Londra yaşantısında ve Viktorya döneminde odaklanan Sarah Waters'la tanışma zamanı! Waters'ın tarihi suç romanı dalında ödül alan, bu yıl The Handmaiden adıyla beyazperdeye de uyarlanan romanı Ustaparmak şimdi Türkçede. Hikayemiz bir Oliver Twist sahnesiyle açılıyor. Önce Susan Trinder'la tanışıyoruz. Londra'nın hırsızlığa, cinayete, türlü kirli işlere boğulmuş karanlık sokaklarından birinde, bir suç evinde yaşıyor. Annesi diye kabul ettiği kadın kimsesiz çocukları sahiplenip dilendiren Bayan Sucksby, babası diye kabullendiği çalıntı malları satın alıp şehre yayan Bay Ibbs. Arkadaşları türlü dolandırıcılık işinde uzmanlaşmış hırsızlar, katiller... Tıpkı Oliver Twist'in içinden fırlamış gibi. Zaten hikayemiz de bir Oliver Twist gösteriminde başlıyor. Uzun bir süre de Oliwer Twist'in dünyasındaymışız gibi akıp gidiyor... Kahramanımız Susan Trinder, kendisini azılı bir katilin kızı olarak tanıyor; güzel, herkesin çok sevdiği ve idam edilerek öldürülen bir hırsız-katilin kızı. Bunun saygısı ve umuduyla büyütülüp yetiştiriliyor. Ta ki günü gelip de etrafındakilerin ona verdikleri emeğin karşılığını büyük bir işle paraya çevirene kadar... Gün, erkenden geliyor ve Sarah on sekizini doldurmadan Beyefendi olarak tanıdıkları bir dolandırıcıdan hayli pahalı bir teklif alıyor. Kitaplarla dolu büyük bir evin mirasçısı olan Maud Lily'yi Beyefendi'yle beraber kandıracak, onu tımarhaneye kapattırıp parasının üzerine konacaklar. Kısacası birkaç ay içinde tereyağından kıl çeker gibi, zengin olacaklar... Ancak işler, en azından Susan Trinder için hiç yolunda gitmiyor. Vicdanı ona ağır gelmeye başlıyor yavaş yavaş. Tımarhaneye kapattıracağı bu saf ve hiçbir şeyden haberi olmayan kıza acımaya, onu sevmeye başlıyor. Daha da fenası ona aşık oluyor! İnsan nasıl bilgeleşir? Kuşkusuz, okuyarak. Ama hiç deneyimi olmayan, hatta neredeyse hiç yaşamadan okuyan bir insan, henüz 17 yaşında gencecik bir kadın bilge olabilir mi? Her şeyi, hatta dünyanın sakladığı en kötücül, en utanmaz sırları bile okumuş olan Maud, romanın sonuna kadar okuyucuları ve hayatına giren hemen herkesi yanıltmayı başarıyor belki. Ama burada yazar, bir karaktere, hiçbir hikayenin, hiçbir yazarın tam anlamıyla sahip olamayacağının altını çiziyor ısrarla. Maud hakkında, bilge ve saf olmak arasında bir karar vermemizi istemiyor. Ustaparmak, tarihi bir suç romanı gibi görünse de aslında bir aşk romanı. İki kadının birbirlerine duyduğu beklenmedik aşkın ve arzunun hikayesini okutuyor bize Sarah Waters. Yalnızlıkta, yoksunlukta ve hayatın zalimliği karşısında mutluluğu ve aşkı birbirlerinde bulan iki genç kadının hikayesini... Ancak Waters, anlattığı dönemi de göz önünde bulundurarak, hikayenin gidişatının aşkla yumuşamasına izin vermiyor. Hatta diyebilirim ki, aşk olan biteni daha da keskinleştiriyor, her zaman yaptığı gibi işleri daha da karmaşıklaştırıyor. Şiddet, cinsel sapkınlık, eşcinsellik, erotizm, korku, işkence, delilik ve büyük kasvetli bir ev... Ustaparmak, tarihi bir suç romanından çok gotik bir roman aslında. Gotiğin ihtiyaç duyduğu atmosfere ve her türden insani bastırılmış duyguya sahip. Ama her şeyden önce kurban olduğunu düşündüğümüz tüm karakterlerin aynı anda en tüyler ürperticisinden suçlara bulaşabildiklerini, işkenceye uğrarken aynı anda işkenceci de olabileceklerini gösterebilmesi bakımından gotik.


Elimde Sherlock Holmes kitabını gezdiriyorum ne zamandır. Dünyaca ünlü Holmes uzmanı Leslie S. Klinger'ın editörlüğünü yaptığı, Kaya Genç ile Berrak Göçer'in şahane bir çeviriyle dilimize kazandırdığı bu külliyatın içinde kayboluyorum. Beni çeken elbette Doyle'un hikayeleri ancak hikayeleri besleyen nice notla dolu sayfalar da başlı başına bir yazın hikayesi diyebilirim. Bibliyofil okuru memnun edecek sayfa tasarımı, görseller ve baskı kalitesi de cabası. Sherlock Holmes kuşkusuz edebiyat tarihindeki ne ilk ne de son dedektif. Ancak aklımıza neden bir tek o gelir hemen? Bu sorunun cevabını elbette önce Doyle'un yarattığı üslupta, hikaye etme biçiminde ve karakterlerine yüklediği olağanüstü özelliklerde arayacağız. Ancak Sherlock Holmes kitabında yer alan oldukça uzun giriş kısmı Holmes'a, onun yaşadığı döneme dair oldukça ilginç ve sıkı bilgiler de veriyor ki bu konuda fikirlerimiz de, aklımızdaki soru işaretleri de keskinleşsin. Holmes sorar Watson'a: Eve çıkan kaç merdiven var? Watson duraksar, hiç saymamıştır çünkü... Holmes, görmüşsünüz ama hiç gözlem yapmamışsınız der. İşte bizi ve çağımızı etkileyen budur; görmüş ve gözlem yapmamış bir zamanın çocukları olarak, gözlem yapabilen akla hayran kalırız. Ve onun kahramanlaşmasına derinden inanırız. O yüzdendir ki Holmes yaşar, Watson ise onu anlatacaktır bize daha uzun çok uzun yıllar... Ne güzel aktarmışsınız duygularınızı, yarın kitabı almaya karar verdim.


İnsanlar uykudadır, ölünce uyanırlar. Hz. Muhammed'e atfedilen bu söz hep düşündürmüştür beni. Peygamberin hem uykuya ve rüyalara, hem yaşama ve ölüme dair sonsuz bir tekinsizlik atfedişi içimi ürpertirken bir yandan da sezgisel bir aydınlanma hissederim için için. Zaman kavramı zihnimde bütünleşir. Rüyalar gerçeğe, geçmiş geleceğe evrilir; sanki rüya ne kadar gerçekse, yaşam o kadar düşseldir. Zihnimde varoluşa dair sınırların muğlaklaştığı bu tekinsiz sularda gezmemin sebebi bir kahramanla tanışmam. Adı, Stefanos Aksukos. 12. yüzyılda Bizans İmparatoru I. Manuil zamanında yaşamış bir saray yazıcısı. Ancak tarihe karışan şimdiyi yazması beklenen bu adam ironik bir şekilde rüyalarında geleceği görüyor. İroni bir yana, bir kahraman olarak bu onun dramı aslında. Gelecek, bilinmeyen, her an değişebilen, belirsiz bir şeydir; ama bir kez rüyada görüldü mü, değiştirilemez hale gelir diyen, The Dream and Human Society yazarı Roger Caillois'i haklı çıkarır bir şekilde, rüyalarında geleceği görmek Stefanos'un ve çevresindekilerin hayatını bir nebze olsun değiştirmiyor, iyileştirmiyor. Bilakis, rüyalar hep bildiğini okuyor. Evet, Gürsel Korat'ın son romanı Rüya Köründen ve onun kahramanından bahsediyorum. Korat bizleri 12. yüzyıl Anadolusu'nda Bizans'ın ve Anadolu Selçukluları'nın dokuduğu kültür ve siyaset atmosferine çekiyor. Kahramanı Stefanos, Selçuklu asıllı bir babanın, Bizans sarayında yaşayan bir tarih yazıcısının ve aynı zamanda ordu komutanının oğlu. Ancak iktidar oyunları içinde kendi vahşi yolunu çizmiş güçlü bir adamın oğlu olarak Stefanos, zayıf hem de çok zayıf. Rüyaları aracılığıyla geleceği görüyor, ama onları okuma yetisinden de, iktidarın sahiplerini bu yetisiyle memnun etmekten de yoksun. Bu yoksunluğu onu çalkantılarla dolu, o vakitler Poli denilen İstanbul'dan Belgrat'a ve Anadolu'nun çeşitli yerlerine, Selçuklu saraylarına hatta Lübnan'a kadar savuran bir hayata sürüklüyor. İktidarı memnun edememesi, kadınlarla ilişkilerine de yansıyor Stefanos'un, karısını ve sevdiği diğer kadınları memnun edemeyen bir ruh iktidarsızına dönüşüyor giderek. Hüzünlü, içimizi acıtan bir hikaye anlatıyor bizlere Gürsel Korat. İktidar ateşinin yakıcılığını ve beyhudeliğini romandaki her karakteri aracılığıyla bizlere ayrı ayrı hissettirmeyi başarıyor. Kanımca romanın tek zayıf yönü, diğer tarihi romanlardaki gibi değilse de kadın karakterlerinin elinin biraz zayıf kalması. Söz konusu özellikle Bizans ve Bizans sarayları olunca kadın iktidarını ve bu iktidar anlayışının çelişikliğini daha net görmek hoş olabilirdi. Rüya Körü, tarih konusunda öykü, roman, inceleme gibi çeşitli eserlere imza atmış olan Gürsel Korat'ın, bu alanda harcadığı emeğin bir karşılığı gibi, Korat Rüya Körüyle sanki biz Türk okurlarına ve yazarlarına tarih romanı nasıl yazılır, dersi veriyor. Geçmiş, gelecek, şimdi ve geçmişteki şimdi arasında başarıyla dokunmuş ve karakterlerinin hikaye içinde derinleşmesine izin veren kurgusuyla; tarihi resmi tarih düşüncesinden ayırarak yorumlamayı tercih etmesiyle; tarihin unutuşlardan doğan öznel bir yanlış hatırlama parodisi olduğunu kavrayışıyla; anlattığı dönemin egemen diline karşı bir bölgede durabilmesine ve nihayetinde bunun bir roman, bir edebiyat eseri olduğunu biz okurlara her an hissettirebilmesiyle Rüya Körü şahane bir kitap. Tarihi romanlarda edebiyatın ışığını arayan tüm okurlara duyurulur...


Romana adını veren, hikayenin düğüm noktası, güvercinlerin gittiği an. Çünkü Colometa, hayatında hiç yapmadığı bir şey yapıyor. Kendisi ve ailesi adına bir karar veriyor ve işte o gün güvercinlerin hizmetçisi değil, hanımı oluyor! Güvercinler Gittiğinde, artık Türkçede. Son zamanlarda kutlamaya değer iyi bir şey arayan okurlar için.


Joyce Carol Oates, çağdaş Amerikan edebiyatının en vahşi ve gotik yazarlarından biri. Üstü örtülü gerilimin, yüzü bugünün insanına, günümüz toplumuna; ruhu ise insanın en eski en arkaik güdülerine dönük ustası. Son yirmi yıldır her sene bir roman yazma geleneğini bozmayıp bu yıl da okurlarını hayal kırıklığına uğratmadı. Güzel Bir Kız Oates'in son romanı, yazar gergin kalemini modern zamanlara, tüketim toplumunun felce uğrattığı zihinlere ve bedenlere uzatıyor bu kez; ve hepsinin içinden vahşi bir modern peri masalı çıkarıyor. Güzel Bir Kız'ın iki kahramanından güzel olanı Katya; kumarın, içkinin, uyuşturucunun, işsizliğin ve parasızlığın kol gezdiği bir işçi mahallesinden gelen, zengin bir sayfiye kasabasında sonradan görme bir ailenin çocuklarına bakıcılık yaparak para kazanmaya çalışan, çekici, taptaze bir on altılık. Diğeri, yani ihtiyar ve çirkin olanı Marcus Kidder, sayfiyenin önde gelen zenginlerinden. Ressam, besteci, çocuk kitapları yazarı, parası sayesinde hayatın tüm güzelliklerinden yararlanmayı bilen, üst sınıftan, üst kültürden bir altmış sekizlik. Aslında o kadar da çirkin değil, Katya'ya dimdik duruşu, beyaz, gür ve dalgalı saçlarıyla, insanın içine işleyen masmavi bakışlarıyla çekici bile geliyor. Ama onun için en çekici yanı hiç şüphesiz zenginliği. Bir iç çamaşırı dükkanının vitrininin önünde hiç alamayacağı çamaşırlara içi titreyerek bakarken, bir anda arkadan gelerek, dilek hakkın olsaydı, hangisini dilerdin, diye soran, ve daha sonrasında da Katya'nın bu dileğini gerçekleştiren sübyancı bir kahraman... Kidder'in sübyancılığı Nabokov'un Lolita'sında olduğu gibi geçmiş zamanda henüz 17 yaşındayken kaybedilmiş bir aşktan geliyor. Hayatta her şeye sahip olmaya muktedir kahramanımız -hem çocuk hem şaka anlamına gelen kid kökü sayesinde onun sübyancılığını daha da vurgulayan adıyla- Markus Kidder, ölüme söz geçiremeyen, delikanlılığında saplanıp kalmış bir ihtiyar olarak karşımıza çıkıyor. Katya da masallardaki masumiyetten oldukça yoksun, içkiyi, uyuşturucucu ve adam kazıklamayı, suçu hanidir tanıyor ve kesinlikle bakire değil! Kidder'la olan ilişkisi boyunca da onaltı yaşının masumiyeti ile içinde bulunduğu toplumun yozlaşmışlığı arasında gidip geliyor: Beni evlat mı edinecek, yoksa benimle evlenmek mi istiyor? Kidder'ın ona ilgisinin en çirkin ve en sevgi dolu yönlerini de düzensiz salınımlarla veriyor bizlere Oates. Biz de okur olarak Katya gibi Kidder'in gerçek niyetini anlamakta bocalıyoruz, kafamız karışıyor. Evini şen şakrak gezdirirken, kapıyı sıkıca kilitleyiveriyor ya da içki içmesine izin vermezken bir gece ansızın Katya'ya ilaçlı içki verebiliyor, hatta bir gün ona aniden soyunmasını emrediyor... Katya'yı Kidder'a bağlayan bu iki arzu romanın sonuna da damgasını vuruyor. Tüketim toplumunun zenginin de fakirin de üzerinde yarattığı ahlaki çöküntüleri sarsıcı biçimde vermekten kaçınmayan Oates'in, romanının sonunu mutlu biten bir peri masalı olarak kurgulamasında da sanki haince, alaycı bir şeyler var... Aklı, parayı, beyaz adamı Kidder'la öldürürken, ödülü kadın bedenine veriyor imalı bir şekilde. Ve sözde masumiyetin kazandığı, sözde bir modern masal koyuyor önümüze... Kanmak da, kulak asmamak da size kalmış!


Sherlock Holmes kimin kahramanıdır? Elbette Arthur Conan Doyle'un. Peki Doktor Watson, William Huges ve Rodolfo Martinez? Ünlü dedektif, Doyle'un olduğu kadar onların da kahramanıdır desem... Aslında ortalığı karıştıran kişi Rodolfo Martinez'dir. Ne vakit ki çıkıp Holmes'ün kahraman olduğu üç yeni hikayeyi kitaplaştırdı ve bu hikayelerde Holmes'ün maceralarını esas yazan kişinin Doktor Watson olduğunu ileri sürdü, işte o zamandan beri ünlü hayali kahraman Sherlock Holmes'ün varlığı karmaşık da olsa edebiyat dünyasında farklı bir hal alarak devam ediyor. İşte "Sherlock Holmes ve Ölülerin Bilgeliği"nin ardından yayımlanan "Sherlock Holmes ve Şairin Ayak İzleri" bunun en güzel kanıtı. "Sherlock Holmes ve Ölülerin Bilgeliği"nde yer alan hikayelerde Rodolfo Martinez, Holmes'ün bir kahraman olarak yaşamına yeni bir yön vermişti. Rasyonel aklın edebiyat dünyasındaki en sağlam temsilcisi Holmes, Martinez'in kaleminde aklın açıklayamadığı doğaüstü olayların içine düşmüştü. "Şairin Ayakizlerinde"de de kahramanımız aynı şekilde olağanüstünün hakim olduğu bir büyük hikayenin merkezinde. Martinez bu defa bizi İspanya İç Savaşı'nın tam ortasına götürüyor. Holmes torunu yaşındaki bir İngiliz casusu olan William Huges'la beraber, tüm insanlığın hayatını sonsuza kadar cehenneme çevirme gücüne sahip bir kitabın peşine düşüyor; Necronomicon'un, yani ölüler kitabının... Holmes'ün dünya üzerindeki hemen tüm savaşlara dair yaptığı bu çıkarım aslında "Şairini Ayak İzlerinin" de temel izleğini oluşturuyor. Çünkü Holmes'e göre olağanüstü diye bir şey yok, sadece insan aklının ve bilimin o an için henüz çözemediği, henüz bir açıklama getiremediği olaylar var sadece. İşte bu nedenle bu büyük tehlikeyi atlatmak için birlikte çalıştığı bir avuç insan Holmes'ün açıklamalarına etrafta olan bitene tam olarak inanmasalar da görevlerini yerine getirmeye çalışıyorlar. Tabii bir de Holmes'ün efsanevi kahraman karizması, onları ipleri çekilen kuklalara dönüştürüyor. Martinez, Holmes üzerinden kahraman olgusunu da hikaye boyunca kurcalamaktan vazgeçmemiş hiç. Bu da hikayenin hem inandırıcılığını hem de akıcılığını beslemeye yarıyor. Holmes'ün efsanevi bir kahraman olarak gerçekliği, hikaye içindeki tavır ve davranışları, rol yapmadaki ustalığı, en saçma şeyi bile inandırıcı kılma becerisi, edebiyattaki kahraman imgesini tartışmaya açıyor sürekli. "Her yeni jest, dudaklarından çıkan her yeni sözcük, efsanesine katkı sağlamaktan başka bir şey yapmıyordu. Rol yapmaya bir an bile ara vermeyen bir aktör gibiydi. Ve durum gerçekten bundan ibaretse yaklaşık yetmiş yıl boyunca kendisinin tasarladığı karakteri oynadıktan sonra şimdi rol yapmayı bir kenara bırakmasının, bu farsa bir son vermesinin ve bir insana, yani anlaşılabilir, hata yapabilir ve tam da bu yüzden affedilebilir birine; gerçek Sherlock Holmes'a dönüşmesinin mümkün olamayacağını düşündüm. Hatta ortada gerçek bir Sherlock Holmes olup olmadığını bile sorguladım." Biz de okuyucular olarak kitap boyunca bunu yapıyoruz aslında ve Huges gibi net bir karara varamıyoruz. Martinez kendi yarattığı sözkonusu muğlaklıktan, gizemden sonuna kadar yararlanmayı biliyor. Martinez bunu sadece Holmes üzerinden de yapmıyor üstelik. Pek çok kahraman ve gerçekten yaşamış insanlar üzerinden de aynı muğlaklık imgesini kurcalıyor roman boyunca. Necronomicon'u tam olarak okumuş bir avuç insandan biri olarak karşımıza çıkan Jorge Luis Borges, babası ölüler kitabı nedeniyle deliren H. P. Lovecaraft, olağanüstü varlığına olacağan bir açıklama getirilen Superman, yani Clark Kent ve hatta Robert Capa... Hepsi "Sherlock Holmes ve Şairin Ayak İzleri"nin gerçekliği kurcalanan kahramanları haline dönüşüyorlar. Bir kahraman efsanesi olarak Holmes'la bir kez daha tanışmak isteyen okurlar için şahane, ilginç sonunu bir an bile açık etmeyerek akıcı hikayesini devam ettiren, fantastikle, klasik dedektif hikayelerini ustalıkla biraraya getirmeyi başaran, akılçelici bir roman "Sherlock Homes ve Şairin Ayakizleri", hararetle tavsiye ederim. Aslında kitabı da okumadan yorum yapıyorum ve güzel de olabilir -nitekim çoğu zaman eski karakterler üzerine yapılan küçük değişiklikler hoş olabiliyor- ama özellikle hayranlarına soracak olursanız; duygusuz, karizmatik detektif karakterlerinin bu tip vakalarla uğraştığını görmek istemezlerdi.


12 Eylül'de tutuklu ve hükümlü sayısı 80 bin, bugünlerde 90 bini aşmış olabiliriz. Üstelik 2000 affı ile 40 binden fazla, 2005 yılında TCK'da yapılan değişiklikle 12 bin mahkum tahliye edilmiş iken. Sabıkalı sayısı ise 8 milyona ulaşmış; hakkında fiş tutulan yurttaşların sayısı nüfusun yüzde 20'si. Sokakta rastladığımız her beş kişiden biri fişlenmiş. Bu yazıyı okuyan her beş kişiden biri. Kuşkusuz her fişli fişli olduğunu bilmiyor. Hapishanelerin hali ise içler acısı: Doktor, diş doktoru, hemşire, psikolog gibi kadroların neredeyse tamamı boş. 250 kişi kapasiteli Bartın Kapalı Cezaevinde 450 kişi bulunuyor. 2005 yılında çocuk tutuklu ve hükümlü sayısı 1600 civarında iken, 2007'de bu sayı 2650'ye yükselmiş, en fazla artış çocuk "suçlu"larda yaşanıyor. Dünyada lider ABD. Yetişkin nüfustan her 100 kişiden birisi hapishanede. Toplam sayı 2.3 milyon insan ve bu bir dünya rekoru. Sayı sürekli bir artış eğiliminde. ABD dünya nüfusunun %5'inden az bir nüfusa sahip iken, hapishanelerinde dünyadaki toplam tutuklu ve hükümlülerin yüzde 25'ine sahip. Kitabın merkezi bölümünü "Bir Hapishane Fenomenolojisi" oluşturuyor. Bu bölümdeki denemelerden "Zaman ve Mekan Işığında Şiddet"de hapishane zamanı irdeleniyor: "Başkasının yokluğu, kimi zaman insanın kendi varoluşundan bile önce gelen başkasının olmaması zamanı da yok kılar ve insan - belki ilk ve son kez - zamanın yokluğunun, süreye hakim olamamanın ne anlama geldiğini hücrede öğrenir." Kapatılan insanın şeyleşme süreci, direnme, işkence; yetmişli ve seksenli yıllardaki devrimci mücadele ve hapishane anlatıları, Ergüden'in irdelediği diğer başlıklar. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Yazının başlığı da methiye cephesini epeyce açığa çıkarıyor ama en sonda ulaşmam gereken yargıyı en başa taşıyarak atayım ilk adımı: Türkçe yazılan ya da Türkçeye çevrilen kalburüstü bütün tarihi romanları okuduğunu varsayan, kendisi de az çok ilgi görmüş hacimli üç örnekle bu alana katkıda bulunan biri olarak, bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Ölmek ve gülmek kelimeleri yan yana çok da gelmez. Belki fonetik olarak ya da bir şiirin kafiyesi olduğunda yakalanan uyum kulağa hoş gelse de ölüm ne olursa olsun acı verir insana. Gülecek yanını bulmak zordur ölümün. Sen adamı öldürürsün diyerek kahkaha atarken bile güldürmek ve öldürmek aynı cümlede geçti diye kısa süreli bir sarsıntı geçirdiğimiz olur. Mehmet Akif'in seciyesini en çok şu üç şey inşa etti der Mithat Cemal Kuntay: Kur'anlı ev, pehlivanlı mahalle, müspet ilimli mektep. Bu üç dayanağı anlamak, Türkiye'nin ve şiirin zeminine dair iyi bir fikir verecektir. Akif'te tarih kültürel bir miras değil. O bunu çok erken zamanda anlıyor ve Namık Kemal'in korktuğu varoluş krizinin ortasında kendisini buluyor. Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç. Bu en çok okunanlar iyi de, en çok yazılanlar diye de bi başlık açsanız? Hep aynı şeyleri yazan yazarları bir görsek şööööyle. Takipçi, okurları olduğu kadar yazarları da izler.


İspanyol edebiyatının uluslararası çoksatar yazarlarından Carlos Ruiz Zafon, Rüzgarın Gölgesiyle başlayan yolculuğuna Meleğin Oyunuyla devam ediyor. 1900'lerin ilk yıllarının yarı karanlık atmosferi içinde kaleme alınan erotik cinayetler, şehrin dehlizlerinde varlık bulan gizemli dev bir kütüphane, bu kütüphanede sırlanarak yeraltından yeryüzüne sirayet eden lanetli kitaplar kol geziyor bu hikayede de. Tanrı misali kaderi yazdırmaya çalışan tuhaf yayıncılar, kime hizmet ettiği bilinmeyen dedektifler, elde edilemeyen kadınlar ve kırık aşk maceraları da cabası... Carlos Ruiz Zafon, kökleri Üç Silahşörler ve Monte Kristo Kontu ile Aleksander Dumas'ya uzanan, en büyük çıkışını Umberto Eco'nun Gülün Adı romanıyla yapan, Agatha Christie'den Arturo Perez Reverte'ye, Ellis Peters'den Matthew Pearl'e devam eden 'tarihi polisiye/gizem türü' içinde kalem oynatan bir yazar. Meleğin Oyunu için ise özellikle 2000'li yıllarda seveni/okuru çoğalan bu türün iyi örneklerinden biri diyebilirim. Zafon, roman boyunca dönem İspanya'sının ruhunu ustalıkla kullanarak sanayileşme döneminin başlarındaki Barcelona'yı hikayenin kahramanlarından birine dönüştürmeyi; hikayenin sonuna kadar okurun merakını ayakta tutmayı; polisiye bir son yerine, hikayedeki gizeme dayanarak kurgusunu tamamlamayı tercih etse de okurunu hayal kırıklığına uğratmamayı başarıyor. Ve işte bu nedenlerle de Meleğin Oyunu haftanın en şahane kitabı oluyor. Gelelim hikayeye... Kahramanımız David Martin, en parlak yıllarını çoktan geride bırakmış Sanayinin Sesi gazetesinin eski odacısı, yeni yazarı... Bu parlak ama son derece yoksul yeni yetme, şehrin ileri gelenlerinden olan Paul Vidal'in hamiliğinde dedektif hikayeleri yazarak yavaş yavaş yükselmekte. Ancak erken yaşında hızla gelen ün onu gazetesinden ve gazetecilikten koparacak, hayatını takma adla yazdığı Lanetliler Şehri adlı bir dizi-roman'a bağlayacak. En azından bir süreliğine... Ta ki, aşık olduğu kadın, aynı zamanda hamisi Paul Vidal'in de şöförünün kızı olan Christina, yazarlık kabiliyetini bu tür ucuz romanlar yazarak harcadığını kahramanımıza hissettirene dek. Bu düşünce Martin'i aynı anda iki roman yazmaya yöneltir. Birisi kendisinden habersiz Paul Vidal adına yazdığı roman, diğeri ise kendi adıyla sanıyla yayımlanacak ilk romanı yani Cennetin Merdivenleri... Ancak her iki romanın kaderi de edebiyat dünyasının çarkları arasında öğütülmek suretiyle, başından beri belli olan bir sona bağlanır: Vidal adına yazılan roman göklere çıkarılırken, Martin'in kendi adıyla basılan roman yerin dibine sokulur. Öyle ki Martin'in annesi bile sembolik şekilde romanı hiçbir şeye benzetemeyip çöpe atar. Bütün bunlardan sonra Martin için tek bir seçenek kalmıştır, kendisini ve kalemini büyük paralar karşılığı satın almak isteyen, ona yeni bir din yazdırmaya çalışacak gizemli ve tehlikeli yayıncı Andreas Corelli'yle anlaşmak... Lanetli olduğu söylenen yaşadığı ev ve bu evin eski sahibine dair keşfettiği bir takım sırlar, David Martin'i giderek tuhaf bir oyunun içine çekmektedir. Bütün bunlara şehrin dehlizlerinde bulduğu devasa gizli kütüphane, bu kütüphaneden tesadüf eseri çıkardığı 'ölüler kitabı' ve ardı ardına gelen cinayetler de eklenince kahramanımızın hayatının başkaları tarafından çok önceden yazılmış, sonu ölümle bitecek bir hikayenin merkezinde yer aldığı anlaşılır. David Martin'in kaleme aldığı kitap aslında bir ölüm fermanıdır, onun ardından gelecek olanların hayatlarıyla oynayacak, şeytanın oyununa alet edilecek bir ferman... Meleğin Oyunu, tarihi polisiye/gizem türünü seven okurları da, Zafon'la yeni tanışacak olanları da, çoksatar romanların takipçilerini de hayal kırıklığına uğratmayacak...


Yaban Kızlar, bilimkurgu ve fantastik edebiyatın artık iyiden iyiye ihtiyarlayan kraliçesi Ursula K. Le Guin'in Locus, Asimov ve Nebula Ödüllü şahane öyküsü. Bir öykünün üç ödül birden almasının çeşitli sebepleri var tabii. Türkçesi hepi topu elli dört sayfalık bu öyküde Le Guin, onu büyük bir yazar yapan tüm edebi yeteneğini, tüm edebi deneyimini ortaya koymuş. Sayfalara sığmayan fantastik diyar tasvirlerini bir kenara bırakıp usta bir ressamın vurucu fırça darbelerini andıran bir şekilde, sade birkaç cümleyle gözümüzün önüne bir fantastik diyar kurmuş. İnandırıcılıktan da öte, rüyalar kadar gerçek ve iç burkucu bir hikaye bu. Le Guin'in külliyatına şöyle bir baktığımızda onun kölelikten söz etmeyi, köleliliği yazmayı sevdiğini görürüz. Kölelik denen şeyin dramatizasyonuna girmeden, gerçek, itaatkar, beklentisiz ve çıkışsızlığını yazar hep sade ve vurucu bir dille Le Guin. Yaban Kızlarda da bunun üst örneğini görüyoruz. Kahramanımız Modh, kaçıp kurtulmayı, halkına ve ailesine kavuşmayı hiç düşünmüyor, yazgısını soğukkanlılıkla kabullenip onun içinde hareket etmeye çalışıyor. Öykünün arka plandaki diğer kahramanı Mal'un kabullenişi ise hiç şüphesiz daha da etkileyici, daha da iç burkucu. Öyle ki, Mal'un bulduğu çıkış yolu bile sadece yazgının varlığına hizmet ediyor. Taçlar, Topraklar ve Kökler olmak üzere üçe ayrılmış basit bir toplumda geçiyor Yaban Kızlar. Taçlar, toplumun değişmez üst sınıfı, Topraklar ise onların köleleri. Kökler tam arada duruyor ve ticaret yapıyorlar. Dışarıdan bakıldığında basit gibi görünse de toplum ve kültür denen şeyin her anda ve her anlamda çetrefilliğinin elbette farkında Le Guin. Çünkü ne de olsa bütün bunları insanlar var ediyor ve insan demek her şeyin karmaşık, çok karmaşık olması demek. Yaban Kızların dünyası da böyle. Gök Kent'te, işler karmaşık bir düzende yürüyor ve bu karmaşık düzen insan yaşamlarını kendi devamı için acımasızca öğütüyor, tıpkı bizim dünyamızda da olduğu gibi. Toprak kızları Taç erkeklerine çocuklar doğuruyorlar, köle kızlar tanrı çocuklar getiriyorlar topluma. Çocukları tanrı, kendileri köle olan annelerin başka şansları yok hayatta. Varlıklarını huzurla devam ettirmeleri için kendi döllerinden çıkma tanrı çocuklara ihtiyaçları var. Ancak köle annelerin aklına bile gelmiyor tanrı çocukları aracılığıyla adaleti aramak, adetleri, geleneği değiştirmek. Çünkü daha önce de değindiğim gibi kölelik, ezici bir kabullenmişlik demek. Yaban Kızlar kısacık bir hikaye. Bu hikayenin arkasından ise Ursula Le Guin'in Okurken Uyanık Kalmak adlı bir makalesi, Terry Bisson'un yazarla yaptığı bir söyleşi ve Le Guin'in şiirleri geliyor. Okurken Uyanık Kalmakda LeGuin okuma alışkanlıklarımız ve yayıncılık sektörü üzerine, ayrı bir yazı konusu olacak nitelikte, fikirlerini belirtmiş. Cesur ve sarsıcı fikirler bunlar. Okumanın dünya tarihinde zaman zaman yükselişe geçse de hep küçük bir azınlığın edimi olduğunun altını çiziyor burada Le Guin ve büyük şirketlerin, bu ufak nankör kalleş topluluğu terk edip, kendi işlerine bakmaları gerektiğini söylüyor. Okurken Uyanık Kalmak, gelişen teknoloji ve değişen gündelik hayatlarımız ekseninde büyük bir değişim içinde olan yayın dünyasının gidişatına dair göz ardı edilmemesi gereken öneriler getiriyor... Sözün kısası Le Guin, öykü, şiir, roman, deneme, ne yazsa oluyor, ne söylese, sözünü dinletmeyi biliyor.


"Mezarında kemiklerinin sızlayacağını veya oradan çıkmaya çalışacağını sanmıyorum. Bence gülümserdi ve sonra da bana 1 milyar dolarlık tazminat davası açardı..." Yazar Seth Grahame-Smith'in bu sözleri, İngiliz edebiyatının kraliçelerinden Jane Austen için... Zira her kim ölmüş bir yazarın klasikleşmiş bir kitabını alıp içini zombilerle doldurursa, ister istemez başına gelecekleri, hem arkasından hem önünden konuşulacakları düşünür. Verdiği röportajlardan öyle anlaşılıyor ki Smith de, Jane Austen'in Aşk ve Gururunu zombileyip Aşk ve Gurur ve Zombiler haline getirdiğinden beri kendini dünyaya karşı savunmaya geçmiş. Suretlerinin hala yakılmamış olması karşısında da şaşkınlığını gizleyemiyor yazar. Aslında yersiz ve bir parça da göstermelik bir tepki bu, hatta zombi projesinin bir ayağını oluşturuyor büyük bir ihtimalle. Velhasıl bir editör sanatını göstermiş, cin fikrini bir yazara empoze edip çok hatta yok satmayı başarmış, üstelik elimize keyifli bir okumalık da vermişken başlangıçtaki endişeleri dile getirmek kolay olsa gerek. Ancak her şey bir yana 21. yüzyıl insanına kitap hatta klasikleşmiş eserleri okutmak gerçekten bir sanat, yayımcıların çabalarını hoş görmemekse mümkün değil. Aşk ve Gurur ve Zombilerde Elizabeth gözünü budaktan sakınmayan, öldürdüğü düşmanların kalbini yemekten keyif alan hatta görgü kurallarını boş vererek karşısına çıkan düşmanına eteğini kaldırmak suretiyle tekme atacak kadar cesur ve vahşi bir savaşçı olarak çıkıyor karşımıza. Aslına bakarsanız Austen'in aktardığı taşranın dayatmacı ve çiğ ortamında gururunu ayaklar altına aldırmadan, onurlu bir evlik yapmak da zombilerle dövüşmek kadar zorludur ki dolayısıyla ilk feminist roman kahramanlarından biri kabul edilen Elizabeth'e savaşçı olmak böylesine yakışsın... Aksi takdirde onun karşısına çıkan zombileri Afrodit'in zarafeti ve Herod'un acımasızlığıyla biçmesi inandırıcılıktan uzak olmaktan öteye gidemezdi herhalde... Etrafta çok bildik ve yadsınamayacak düşmanlar, yani zombiler cirit atarken yaşamak daha kolay sanki. Düşmanını tanıdıktan sonra aşk da, gurur da, hayatın tüm gündelik sıkıntıları da kendiliğinden çözülüyor, saflar her daim belirginliğini koruyor. Karnabaharları beyin zannedip kolayca kapana kısılan, olur olmadık her yerde ortalığa fırlayıp kahramanlarımızın omuz omuza dövüşmelerini sağlayan, hizmetkarlarının, posta arabacılarının, dedikoducu komşularının beyinlerini ve kalplerini yeseler de, onları birbirlerine bağlayan zombileriyle Aşk ve Gurur ve Zombiler, keşke hayat da klasikleşmiş bir zombi romanı olsa dedirtiyor insana... "Mezarında kemiklerinin sızlayacağını veya oradan çıkmaya çalışacağını sanmıyorum. Bence gülümserdi ve sonra da bana 1 milyar dolarlık tazminat davası açardı..." Yazar Seth Grahame-Smith'in bu sözleri, İngiliz edebiyatının kraliçelerinden Jane Austen için... Zira her kim ölmüş bir yazarın klasikleşmiş bir kitabını alıp içini zombilerle doldurursa, ister istemez başına gelecekleri, hem arkasından hem önünden konuşulacakları düşünür. Verdiği röportajlardan öyle anlaşılıyor ki Smith de, Jane Austen'in Aşk ve Gururunu zombileyip Aşk ve Gurur ve Zombiler haline getirdiğinden beri kendini dünyaya karşı savunmaya geçmiş. Suretlerinin hala yakılmamış olması karşısında da şaşkınlığını gizleyemiyor yazar. Aslında yersiz ve bir parça da göstermelik bir tepki bu, hatta zombi projesinin bir ayağını oluşturuyor büyük bir ihtimalle. Velhasıl bir editör sanatını göstermiş, cin fikrini bir yazara empoze edip çok hatta yok satmayı başarmış, üstelik elimize keyifli bir okumalık da vermişken başlangıçtaki endişeleri dile getirmek kolay olsa gerek. Ancak her şey bir yana 21. yüzyıl insanına kitap hatta klasikleşmiş eserleri okutmak gerçekten bir sanat, yayımcıların çabalarını hoş görmemekse mümkün değil. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Yazının başlığı da methiye cephesini epeyce açığa çıkarıyor ama en sonda ulaşmam gereken yargıyı en başa taşıyarak atayım ilk adımı: Türkçe yazılan ya da Türkçeye çevrilen kalburüstü bütün tarihi romanları okuduğunu varsayan, kendisi de az çok ilgi görmüş hacimli üç örnekle bu alana katkıda bulunan biri olarak, bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Ölmek ve gülmek kelimeleri yan yana çok da gelmez. Belki fonetik olarak ya da bir şiirin kafiyesi olduğunda yakalanan uyum kulağa hoş gelse de ölüm ne olursa olsun acı verir insana. Gülecek yanını bulmak zordur ölümün. Sen adamı öldürürsün diyerek kahkaha atarken bile güldürmek ve öldürmek aynı cümlede geçti diye kısa süreli bir sarsıntı geçirdiğimiz olur. Mehmet Akif'in seciyesini en çok şu üç şey inşa etti der Mithat Cemal Kuntay: Kur'anlı ev, pehlivanlı mahalle, müspet ilimli mektep. Bu üç dayanağı anlamak, Türkiye'nin ve şiirin zeminine dair iyi bir fikir verecektir. Akif'te tarih kültürel bir miras değil. O bunu çok erken zamanda anlıyor ve Namık Kemal'in korktuğu varoluş krizinin ortasında kendisini buluyor. Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç.


Siz hiçbir yerinizi kestiniz mi? Öyle kazara falan değil; bilerek ve isteyerek, belki çok da acıtmayan küçücük bir kesik açtınız mı bedeninizde. Ya da sadece böyle bir şey yapmayı içinizden geçirdiniz mi? Bedenini kesmek bir tür akıl hastalığıdır, sapkınlıktır dediğinizi duyar gibiyim, peki kesikleri geçeyim, ya dövme veya piercing? Birden fazla kulak deldirme işlemi? Siz değilseniz bile çok yakınlarınızda olan birileri mutlaka yapmış, yaptırmıştır. Modern toplum her ne kadar düzgün, estetik, hijyenik ve kusursuz bedenlere, hayatlara tapsa da arada perdeyi yırtanlar, sınırları zorlayanlar hep olur. Hem, içinde yaşadığımız bu ritüellerden yoksun, kendini mitlere kapamış, düşlerin ve gerçekötesinin suçlandığı bu çağda, her şeye rağmen huzursuzluğu, kaybetmeyi, acıyı, tutunamamayı simgeleyen bir şeyler olmalı. İşte David Le Breton, yaranın ve acının tezahürlerini buradan hareketle deşmeye başlamış. Çağımızda sanıldığından da çok kişinin bedeninin bir yerlerini değiştirmesi, yaralaması gerçeği de yazarın yolunu aydınlatmış. David Le Breton, bir antropolog. Biz onu Yürümeye Övgü ve Acının Antropolojisi adlı çalışmalarından tanıyoruz. Ten ve İz ise elimizdeki son ilgi çekici çalışması. İsmail Yerguz gibi usta bir çevirmen tarafından Türkçeleşen bu çalışmasında Breton akıl hastası olmadığı halde insanların neden bedenleriyle uğraştıkları üzerine odaklanmış. Oldukça ilgi çekici sonuçlara varmış. Buna göre vücudunu kesmek, intihara değil yaşama eğilimli olmak anlamına geliyor. Burada Breton'un altını çizerek koyduğu sınır elbette kişinin kendini sakatlamaya kadar gitmemesi. Acı çeken sıradan bireyin, acısını ve bedeni üzerinden ruhunu, kimliğini sahiplenmek, hayata ve insanlara 'görün beni' demek için yaptığı bir eylem kendini yaralamak. Bu, ıstıraba karşı bir mücadele biçimi aslında. Ancak mücadele sadece şahsi ıstırapla ilgili değil. Breton'a göre bir birey bedeninde kesikler açıyor, dövme, piercing, halkalama gibi işlemler yapıyorsa topluma karşı da bir mücadele içine girmiş demektir. Beden kimliğin savaş alanı haline geldiğinde, toplum da bireyin savaş alanına dönüşecektir ister istemez. Burada en ilgi çekici olan konu başta da söylediğim gibi, sanılanın aksine bedeninde yara açma eğilimi taşıyan bireylerin şaşırtıcı çokluğu. Dolayısıyla Breton'un inceleme alanı başta dar gibi görünse de derinlikli genel toplumsal çıkarımlar için oldukça müsait. Yazar Ten ve İz ile alçakgönüllü bir modern toplum arkeolojisine girişmiş. Küçük bir kesikten yola çıkarak bireyin topluma ayak uydurma sürecini, acı ve mutlulukla baş edebilmesini; hem benlik bilincini geliştirip hem de toplumsal kimlik oluşturmasını bekleyen, vermeden almak isteyen bir kültürde ayakta var olmaya çalışma çabasını gözler önüne sermiş. Breton, acı, ıstırap ve tutunamama noktasında sanatı ve edebiyatı da unutmamış. Elfriede Jelinek'ten Sylvia Plath'e, Kafka'dan Ballard'a, acının, toplumun insana verdiği türlü çeşit ıstırabın edebiyattaki izdüşümleri üzerinde hassasiyetle yürütüyor bizleri. Ten ve İzi acıya dayanıksız olanlara ve kan görmeye dayanamayanlara özellikle tavsiye ederim.


Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Yazının başlığı da methiye cephesini epeyce açığa çıkarıyor ama en sonda ulaşmam gereken yargıyı en başa taşıyarak atayım ilk adımı: Türkçe yazılan ya da Türkçeye çevrilen kalburüstü bütün tarihi romanları okuduğunu varsayan, kendisi de az çok ilgi görmüş hacimli üç örnekle bu alana katkıda bulunan biri olarak, bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Ölmek ve gülmek kelimeleri yan yana çok da gelmez. Belki fonetik olarak ya da bir şiirin kafiyesi olduğunda yakalanan uyum kulağa hoş gelse de ölüm ne olursa olsun acı verir insana. Gülecek yanını bulmak zordur ölümün. Sen adamı öldürürsün diyerek kahkaha atarken bile güldürmek ve öldürmek aynı cümlede geçti diye kısa süreli bir sarsıntı geçirdiğimiz olur. Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç.


Daha önce de söylemiştim, Uzun Harmanlarda Bir Davetiz Misafir'i okuduğum günden beri Türk edebiyatında beni en çok şaşırtan yazarlardan biri olageldi Sezgin Kaymaz. Olağanla olağanüstünü bir arada kavrayış biçimiyle, eserlerinin kurgusuyla, hem zamanın, gündeliğin bu kadar içinde olup hem de insana ve edebiyata bu kadar dışarıdan bakabilmesiyle... Yazar, son romanı Kün'ün üzerinden çok kısa bir süre sonra yeni bir romanla daha karşımıza çıkmasıyla şaşırttı beni bu defa. Üstelik de devamı olacağı belli bir hikayeyle. Deccal'in Hatırı altında Sevinç Kuşları 1. Şaşırtıcı olan sadece bu değil tabii. Deccal'in Hatırı'nın sıkı bir aşk romanı olması. Sıkı bir cinsel kimliksiz aşk romanı olması! Deccal'in Hatırı'nın Sezgin Kaymaz külliyatında çok ayrı bir yeri olacak. Bunu şimdiden biliyorum. Her şeyden önce onun bugüne kadar kaleme aldığı hikayeler içinde fantastik unsurları en az olan roman olarak anılacak; belki de hayatın ve aşkın tüm olağanüstülüklerden daha olağanüstü olduğunu bildiği için. Türk edebiyatında yazılmış en cesur aşk romanlarından biri olarak anılacak; aşkın kültüre, kalıplara, kavramlara ve kurallara sığmayan yanını böyle ele alabildiği için. Ve gevezelik eder gibi diyalog yazma becerisinin en iyi örneklerinden birini yine bu hikayede sergilediği için. Gelelim hikayemize. İrfan, dokuz aylık hamile olan annesinin karnında şişlenmiş, hem kör hem topal hem de çolak olarak hayata tutunmayı başarmış inatçı bir velet. Onun hikayesini çözmeye çalışan polis Hayri, rantçı Teoman, deli/dahi doktor Veysel ve mafya babası Celal yani Deccal. 1980'lerin sonunda Ankara değişiyor, hikayemiz gelişiyor. Hayat tuhaf bir şekilde İrfan'ı yaşatmaya çalışırken, tüm kahramanlarımız aşkla tanışıyor. Ama ne aşk! Kadının kadına, erkeğin erkeğe, bir bebeğin hayata, bir doktorun ölüme, bir kötünün iyiliğe, bir psikiyatristin intihar eğilimine aşkı. Aşkın her türlüsü cirit atıyor hikayenin ve kahramanların ruhunda. Onlar aşkın, biz okurlar nefes nefese ilerleyen hikayenin peşinde koşuyoruz. Hayri, annesinin son nefesinde ona emanet ettiği İrfan'ı alabilecek mi? Teoman'ın 15 bin tapuluk rant aşkı neye evrilecek? Kötülükle iyiliği getiren Deccal nereye kadar devam edecek? AIDS'li Bayram'a aşık olan Veysel, sevişe sevişe ölmeyi becerebilecek mi... gibi. Ama soruların yanıtlarının çok da mühim olmadığını biliyoruz. Sezgin Kaymaz, kaleme aldığı her hikayede olduğu gibi varlığa, gerçeğe ve yalana dair aklımızı kurcalamaya, kendi dilinin, hikayesinin felsefesini kurmayı başarıyor Deccal'in Hatırı'nda da. Mübarek ne, lanetli ne?/ o da sen, bu da sen... diyen ve daha daha neler diyen Mesnevi eşliğinde iyilikle kötülük, aşk ile aşk sarhoşluğu arasında salınıp duruyor. Ve çok karakterli/ çok kahramanlı, çok olaylı/ çok oyuncaklı, çok laflı/ çok düşünceli bir hikayenin altından; fire vermeden, onu neredeyse hiç sarkıtmadan, okuruna yanlış yapmadan kalkıyor. Sözün kısası İrfan doğdu, yaşasın İrfan diyor ve Sevinç Kuşları'nın devam hikayelerini merakla beklemeye başlıyoruz.


Foucault der ki; beden, güç ilişkilerini ve hiyerarşiyi bağrında taşıyan toplumsal, tarihsel ve imgesel bir uzamdır. Düşünür pek güzel ifade ettiğinden olsa gerek, türban yine ülke gündemimizin başkonusu. İktidar partisi muhalefet partileriyle bir olarak bu soruna yeniden el atmış durumda. Türban, peçe, inanç özgürlüğü ve özgürlüksüzlüğü tartışmaları bir yana, kadın örtünmesi üzerinden erkeklerin siyaset üretme süreçlerine tanık oluyoruz bir kez daha, yeniden, yeniden ve yeniden... İçimizden bazıları bu zamanda hala bu tür tartışmaların yapılıyor olmasına şaşırıyorlar. Oysa bunda şaşılacak hiçbir şey yok, zira ataerkil sistemin iktidarının sağlaması, daima kadın bedeni ve onun bir simgesi olarak da örtünme yöntemleri üzerinde yapılagelmiştir ne de olsa. Üstelik bunun sadece dinle de doğrudan doğruya bir ilgisi yoktur, yaşayıp çok iyi bildiğimiz gibi pekala laik sistemde de kadına, kadının bedenine, cinselliğine dair kapsayıcı kısıtlayıcı tutumlar ataerkil düzlemde yerini bulur. Demek istediğim öyle ya da böyle özünde tek tanrı inancını barındıran ataerki içinde yaşadığımız ve onu yıkmadığımız müddetçe erkekliğin ellerinin kadın bedeninin, kadın cinselliğinin, oturup kalkışının, giyinip kuşanışının üzerinden çekilmeyeceği... Hal böyleyken daha nice türban tartışmaları göreceğiz, diyorum. Ancak ortamda öyle çok kafa karışıklığı mevcut ki, bu hafta sizlere bu bağlamda zihin açacak, durugörü kazandıracak şahane bir çalışma tavsiye etmek istedim: Fatmagül Berktay'ın Tek Tanrılı Dinler Karşısında Kadınını... Bu, altı bin yıllık uzun ve hüzünlü bir hikaye. Kadının toplumsal olarak geri çekilişinin, kapanışının, kapatılışının, bedeninin lanetlenişinin uzun hikayesi. Hikayedeki hüzün, hangi çağda, hangi toplumsal düzende ve ne adına olursa olsun kadınların bizzat içinde bulundukları hareketlerin, öncüsü oldukları değişimlerin her nasılsa gelip onları bulmasından ileri geliyor, hep kaybetmelerinden, hep kanmalarından ya da kandırılmalarından... Fatmagül Berktay, işe kadın cinsinin ilk kaybetmeye başladığı noktadan başlıyor. Yani anaerkil dönemin yavaş yavaş geride bırakılmaya başlandığı M. Ö. 4. ve 3. yüzyılların Orta Doğusu'ndan. Mekanımız Mezopotamya çünkü hem anaerkil sistemin yaşandığı, Ana Tanrıça kültünün egemen olduğu hem de tek tanrılı dinlerin ortaya çıktığı o gizemli yer tam da burası. Anaerkil sistemin yani bugünkü ataerkil sistemin tam karşıtı kadın egemen bir sistemin yaşandığına dair kanıtlar yazının ortaya çıktığı dönemin de gerisinde mevcutturlar ancak. Bu, Mezopotamya'daki kent devletlerinin de öncesine götürür bizleri. Araştırmalar tarımın kadının icadı olduğunu kanıtlar niteliktedir. Ancak tarımın icadı ve daha da ötesinde saban tarımına geçiş kadını toplum içinde giderek ikincil rollere iter. Tarihsel çizgide bu itiliş önce tanrılar panteonunda erkek tanrıların ön plana çıkışına, giderek ana tanrıça kültünün yok oluşuna ve devamında tektanrılı dinlerin hayat bulmasına denk gelir. Doğurganlık özelliğiyle yücelen ve bu anlamda yaratıcılara denk görülen kadın cinsinin elinden yavaş yavaş bu özelliğinin yüceliği alınır ve yücelik erkeğin eline geçer. Kadın artık yaratıcıyla özdeşleşen erkek sperminin taşıyıcısıdır sadece, bir araçtır, içi erkek tarafından doldurulan taşıyıcı bir kaptır. An gelir tek tanrılı dinler durumu öyle bir noktaya getirir ki, doğurduğu erkek kadının annesi olur! Tekvin, soyu üretme yetkisini kadından alıp erkeğe verir. İncil çekirdek aile sembolizmiyle doludur ve Kurana geldiğimizde tektanrılı dinlerin erkek egemenliğinin mükemmel sonucuna da varmış oluruz. İslamiyet çokeşli sistemiyle çekirdek ailenin de ötesine geçer. Cinsel hazzı bastırmaz, aksine Allah aşkına ulaşmak için dünyevi zevkleri tatmayı ancak bunların esiri olmamayı salık verir. Kadın da bu noktada erkeğin tattığı dünyevi zevklerden biridir, hazzı yaşamanın bir aracı haline gelir. Tarihe baktığımızda görürüz ki örtünme ve peçe sırf İslam'a özgü uygulamalar değildir. İslamiyet'ten çok önce Yahudiler'de, Yunanlılar'da ve Bizans'ta yani tüm Doğu Akdeniz Uygarlığı'nda tarıma geçildikten sonra başlamıştır. Ve bu uygarlıklarda özellikle üst sınıf kadınlarını simgeleyen bir giyinme şekli olarak kabul edilmiştir. Türkler çarşafla, Bizanslılar'da ve Doğu Hıristiyanlar'ında karşılaşmışlardır. Osmanlılar'da da örtünme, köylülerden çok kentli ortasınıfın bir adetidir. Bugün İslamiyetle özdeşleşen örtünme tutumunun ve bunun değişmezliğinin kökeninde ne vardır peki? Berktay, İslamiyet, örneğin Hıristiyanlık'taki 'ilk günah' kavramı gibi suçluluk duygusunun temelini atan ve bu konudaki toplumsal denetimi içselleştirmeye yarayan bir yöntemi benimsemediği, cinselliği başlı başına kötü bir şey olarak görmediği için, bütün tektanrılı dinlerin ve toplumların reddettiği evlilikdışı cinsel ilişki sorununu, mekanı sıkı bir biçimde denetleyerek çözer, diyor ve devam ediyor Bu uygulama onu uç bir noktaya, cinslerin birbirinden tümüyle tecridi ve elbette toplumsal denetim nesnesi olan kadınların ya eve kapatılıp hareketsiz hale getirilmeleri ya da dışarıya çıkmak zorunda kaldıklarında peçe takarak bir anlamda bu iç mekanı, harim'i, 'dışarı'ya taşımak zorunda bırakılmaları noktasına götürür. Örtünme Müslüman kadının dışarıdaki hayatını temin eder, örtünen kadın dışarıda olsa da içeridedir bu şekilde. Kadının ataerkil toplum düzeni içindeki konumunun tarihine üç tektanrılı din ekseninden bakan Fatmagül Bektay bu bağlamda son günlerin yükselen değeri köktendinciliğe de değiniyor. Ve Liberalizme karşı bir meydan okuma olarak Amerikan Köktendinciliği ile moderniteye karşı bir meydan okuma olarak İran Köktendinciliğinin son derece ilgi çekici birer okumasını yapıyor. Moderniteye, yozlaşmaya, kadın bedeninin bir tüketim nesnesi olmasına karşı gelen İranlı kadınların geçici bir simge olarak peçeyi kabul etmelerinin ve devamında bunu bir zorunluluk haline getiren yeni sistem karşısında düştükleri umutsuz durumun hüzünlü hikayesinde bir dolu farklılığın yanı sıra kendimizden de pek çok şey bulacağımızı zannediyorum. Fatmagül Berktay bu çalışmayı yaklaşık on beş yıl önce kaleme almış ama geçtiğimiz günlerde yeni bir baskısının da yapıldığını söyleyeyim. Bu alanda daha derinlemesine inceleme yapacak okurlara Camille Paglia'nın Cinsel Kimlikler adlı çalışmasını tavsiye edebilirim. Bu çalışmayı Fatmagül Bektay'ın çalışmasıyla bir karşılaştırmalı okuma olarak da önerebilirim zira Paglia'nın, Berktay'a ve Berktay'ın kaynak gösterdiği araştırmacılara karşın ataerkil dönemin tam karşısına koyacağımız bir anaerkil dönemin hiç yaşanmadığını söylediğini ve söylemini kadının doğayla özdeşleşen kaotik, karanlık ve kötücül yapısı içerisinden kurmayı tercih ettiğini de ayrıca belirtmeliyim. Bugün gelinen noktada öyle görünüyor ki kadının cinsel kimliği ve bedeni üzerine, onun tarih içinde değişen kültürel ve dini anlamları üzerine düşünmenin, okumanın aydınlanmanın zamanı geldi de geçiyor bile. Elimizi çabuk tutalım...


Sonsuza dek benim olacak gerçek bir ZOMBİ. Bütün emirlerime &bütün kaprislerime katlanacak. 'Evet, Sahip'&'Hayır, Sahip' diyecek. Gözlerini bana doğru kaldırarak önümde eğilecek ve 'Sizi seviyorum, Sahip. Sizden başka kimsem yok, Sahip,' diyecek. Zombi, yaşayan en büyük Amerikalı romancılardan Joyce Carol Oates'in Bram Stoker Ödülünü de almış en dikkat çekici romanlarından biri. Oates'in 1995 yılında yazdığı bu romanı için Amerika'nın en ünlü seri katillerinden biri olan Jeffrey Dahmer'dan ilham aldığı söylenir. Bu tahmini yapanlar pek de yanılıyor gibi görünmezler. Oates'in kahramanı O_P_ ile Dahmer'ın ailesi, özelliklede babaları birbirlerine benzerler, O_P_ daha az dikkat çekmek için genellikle Asya ve Afrika kökenli zenci erkekleri ve erkek çocukları tercih ediyor, tıpkı Dahmer'ın gerçek hayatta öldürdüğü, ırzına geçtiği 17 erkek gibi. İkisi de beyaz, ikisi de toplum içinde dikkat çekmeyen silik tipler. En fenası da ikisi de dışarıdan polis gözetiminde oldukları halde bunca cinayeti işliyorlar. O_P_'de güçlü iletişim bozukluğu var. Herhangi birisiye göz göze gelmekten kaçınıyor. Oates, Batı coğrafyasının paranoyası haline gelen seri cinayetlerin temeline, kahramanına ait bir Zombi arayışı koymuş. İletişim bozukluğu ve aşağılık duygusu O_P_'yi kendine hayran olan, istismar edilebilecek birey arayışına itiyor. Yazar bir yandan ne tür bir bozukluğun insan ruhunu canavarlaştırabileceğini kurcalarken diğer yandan da kahramanındaki hastalığı, kişilik bölünmesini son derece başarılı bir şekilde hem diline hem de romanın kurgusuna yansıtıyor. Kesik kesik konuşuyor O_P_ ve kendisinden de, sanki yabancı birinden, yabancı birinin düşünce ve duygularından bahseder gibi bahsediyor. Son derece objektif bir anlatımı var. Ne kendini ne de kurbanını kayırıyor. Kimseyi haklı göstermeye de çalışmıyor. Kısacası kanımızı donduruyor. Zombide kahramanımızın Jeffrey Dahmer'dan farklı olarak yakalanıp yakalanmadığından emin olamıyoruz. Kendi koyduğu kuralların dışına çıkarak üs-orta sınıftan beyaz bir oğlan çocuğunun peşine düşerek bize göre canavarca emellerine kavuşsa da, Zombi yaratma arzusunun yine boşa çıktığı bu vakada O_P_, yakalansa da bunu en başta kendi kendisine söyleyemez gibi görünüyor. Ancak onun ne kadar objektif olduğunu da bir yandan fena halde biliyoruz. Bu yüzden kanaatimiz yakayı yine hayret verici bir şekilde ele vermediğinden yana. Düşlere benzemeyen tek şeyin hayat ve adalet olduğunu bir kez daha görüyoruz. Joyce Carol Oates, seri cinayetlerin temelinde yatan sosyal ve ailevi körlüğe de işaret ediyor burada. Ve kahramanını canavarlaştıran olgulara ağırlık vermektense eleştiri oklarını toplumsal sisteme, aile yapısına yöneltiyor. Zombi zorlu bir roman. Her ne kadar anti-kahramanlara ve fantastik canavarlara alışık olsak da gerçeğe bu kadar değen, kelimenin tam anlamıyla, bir canavarla bir kahraman olarak özdeşim kurmak, onun ruhunun karanlıklarıyla yüzleşmek kolay değil. Ve ne tuhaftır ki işte tam da bu yüzden Zombiyi okumadan geçmek istemeyeceksiniz.


Neil Gaiman... Bir e-kitap taraftarı, ilk twit öykülerden birinin yazarı ve yine twitter üzerinden yürütülen bir kitap, bir şehir projesinin seçtiği isimlerden biri. Öyle ki bu proje kapsamında geçtiğimiz nisan ayında Amerikan Tanrıları adlı kitabını aynı anda milyonlarca kişi okudu. Gaiman hangi zamanda yaşadığını bilen, diğer yandan da zamanın ve gerçekliğin sınırında dolaşmayı seven bir yazar. Çizgi roman, fantezi ve bilim kurgu türünde eserler veren Gaiman'ın son romanı Mezarlık Kitabı da bunun göstergelerinden biri. En son Hugo Ödülü'nü alan roman bir büyüme öyküsü; ancak bu defa fantastik kahramanımızın rotası yaşamdan ölüme değil ölümden yaşama doğru uzanıyor... Mezarlık Kitabı beşikten mezara, aradaki hayatı atlayarak geçen bir çocuğun hikayesini anlatıyor. Her çocuğun büyümesi için bir mezarlığa ihtiyacı vardır. En azından ruhen. Gaiman bunun farkında olmalı ki bu fantastik büyüme öyküsünün mekanı olarak bir mezarlığı tercih etmiş. Bu mezarlık Nobody gibi bizim de içimizi üşütmüyor, ruhumuzu karartmıyor, aklımızı korkuyla bulandırmıyor. Biz de onun gibi ölümü bilip hissederek ve korkularımızı aşarak yaşama kavuşacağımızı biliyoruz ne de olsa. Gaiman, yetişkinlere dehşet veren belletilmiş korkuların çocuk bilincine zarar vermediğinin, onu etkilemediğinin, hatta bilakis onu besleyebilme potansiyelinin farkında. Bu büyüme öyküsünün içine bebek yaşta bir çocuğu yerleştirmesi boşuna değil. Bu seçimi ona hikayesinin inandırıcılığının hiçbir noktada sarsılmaması gibi bir kolaylık getiriyor. Temeli Hıristiyan Batı'nın mitlerine, hurafelerine ve batıl inançlarına oturmuş romanın bölümlerinin çoğunun kendi içinde bütünlüğü olan ayrı öyküler gibi okunabilirliğini de söylemeden geçmeyeyim. Bütün bunlara başarılı kurgusu, yazarın atmosfer yaratmadaki becerisi, kıvrak dili eklenince ortaya son yıllarda yazılmış en eli yüzü düzgün fantastik çalışmalardan biri çıkmış. Fantastik kurgu sevenler, çocuk/gençlik romanı gibi görünüyor demeyip, Mezarlık Kitabına kütüphanelerinde yer açsınlar derim. Yazar yenilikleri ve teknolojiyi takip ediyor da yayıncısını e-kitap yapan yayınevleri arasında göremiyoruz nedense.


Tam bir İstanbul çocuğu olan, Alaattin Karaca'nın tanımlamasıyla üstünde başında, sesinde soluğunda 'eski bir İstanbul'dan rayihalar taşıyan yazar Cem Sancar 82 denemeden oluşan yeni kitabı Her İnsan Bir Ayet'te çocukluğunun İstanbul'unu, şehrin sokaklarını, lezzetlerini, mevsimlerini insanlarını kendine özgü muzip diliyle anlatıyor. Dört bölümden oluşan kitapta Cemil Meriç'ten Ayşe Şasa'ya, Asaf Halet Çelebi'den Ahmet Haşim'e kültür tarihimizin değerli isimleri ve entelektüel meseleler de kendine yer buluyor. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Yazının başlığı da methiye cephesini epeyce açığa çıkarıyor ama en sonda ulaşmam gereken yargıyı en başa taşıyarak atayım ilk adımı: Türkçe yazılan ya da Türkçeye çevrilen kalburüstü bütün tarihi romanları okuduğunu varsayan, kendisi de az çok ilgi görmüş hacimli üç örnekle bu alana katkıda bulunan biri olarak, bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Ölmek ve gülmek kelimeleri yan yana çok da gelmez. Belki fonetik olarak ya da bir şiirin kafiyesi olduğunda yakalanan uyum kulağa hoş gelse de ölüm ne olursa olsun acı verir insana. Gülecek yanını bulmak zordur ölümün. Sen adamı öldürürsün diyerek kahkaha atarken bile güldürmek ve öldürmek aynı cümlede geçti diye kısa süreli bir sarsıntı geçirdiğimiz olur. Mehmet Akif'in seciyesini en çok şu üç şey inşa etti der Mithat Cemal Kuntay: Kur'anlı ev, pehlivanlı mahalle, müspet ilimli mektep. Bu üç dayanağı anlamak, Türkiye'nin ve şiirin zeminine dair iyi bir fikir verecektir. Akif'te tarih kültürel bir miras değil. O bunu çok erken zamanda anlıyor ve Namık Kemal'in korktuğu varoluş krizinin ortasında kendisini buluyor. Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç.


İnsan ruhu, geçmişi ve geleceği içinde taşıdığı kadar yaşar. Ve bunu tarih algısı gibi dikey bir çizgi halinde değil, kat kat, iç içe, üst üste homojen bir şekilde yapar... Mistik olan da, büyülü olan da bu değil midir, ruhu bedenimizden ayrı bir varlık olarak zannetmemizin sebebi bu değil midir? Tüm zamanlar düşüncesi bir yana, yakın geçmişin şekillendirdiği bir bilincin, bu an'ı ve yakın geleceği şekillendireceği bilgisi, sanat için de, edebiyat için de sanırım en temel çıkış noktalarından, ilham kaynaklarından biri. Paul Auster da bu kaynaktan faydalanan edebiyatçıların önde gelenlerinden. Sunset Park, yazarın son romanı. Adının aksine park falan değil, New York'un yoksul, renksiz, köşede kalmış, içinde kocaman, kasvetli bir mezarlık barındıran semti Sunset Park. Romanın temel izleklerinden birini oluşturan ekonomik kriz ve kişisel de olsa bir savaştan dönen erkeğin, geri geldiğinde bulacağı şeyin eskisine hiç benzemeyeceği teması, yazarı ve kahramanlarını Sunset Park'ta buluşturmuş. Romanın kahramanı Miles Heller, New Yorklu entelektüel bir burjuva ailesinin üyesi. Annesi meşhur bir aktrist ve işi nedeniyle onu ve babasını Miles henüz küçük bir bebekken terk etmiş. Miles, New York'un önde gelen yayınevlerinden birinin sahibi olan babası, üniversitede hoca olan üvey annesi ve üvey abisiyle birlikte yaşıyor. Görünürde hiçbir sorunları yok ama aslında gerçek bir aile de değiller. Çünkü Miles'ın da dediği gibi annesiyle, abisinin babası aile hayatlarının içinde bir hayalet gibi geziyorlar. Derken bu yüzeydeki huzur da korkunç bir olayla sonsuza dek bozuluyor. Miles bir ağız dalaşı sırasında abisini yola itiyor ve oradan hızla geçen bir araba, bu küçük kavgayı bir aile trajedisine dönüştürüyor. Bundan sonra Miles artık başka biri, daha içine kapanık, ailesine karşı daha uzak. Üvey abisinin ölümünden sorumlu olmasının ağırlığını daha fazla taşıyamayarak bir gün herkesi, her şeyi terk ediveriyor. Tam yedi yıl süren bu terk edişin ardından dönüp geldiği yer ise Sunset Park. Yakın arkadaşlarından birinin terk edilmiş bir harabeyi onarıp, yasa dışı bir şekilde işgal ettiği Sunset Park'taki ev... Bu evde yaşayanlar ekonomik krizle, sistemle ve yaşadıkları çağ ile başı dertte olan, genç insanlar. Biri tezini bitirmeye, diğeri yalnızlığın ve sanatın duvarlarını yıkmaya, bir diğeri ise sisteme karşı başlattığı kişisel muhalefeti sürdürmeye çalışıyor. Hayatlarına giren Miles'ın ise onlardan farklı bir yanı var: O savaşmış ve savaşı bitirip eve dönmüş olan kişi, kahraman erkek. Yine de Sunset Park'taki kısa ömürlü beraberliklerinin hepsinin hayatlarına katacağı sürprizler var. Mezarlığın karşısındaki bu metruk ev, hepsinin geleceklerinin yönünü değiştirecek. Auster'ın Sunset Park'taki temel izleklerinden biri ekonomik kriz ise diğeri de hiç şüphesiz Amerikan kültür tarihi. Savaştan dönen bir avuç erkeğin dramına odaklanan bir Hollywood klasiği Hayatımızın En Güzel Günleri ile Beckett'ın meşhur bir oyunu olan Mutlu Günler, Muhteşem Gutsby romanı ve onun allame anlatıcısı romanın içinde ironik bir şekilde gezinip duruyor. Amerikan beyzbol tarihinin ilginç kişilikleri ve olayları da 2008 yılında geçen bu hikayeyi ve genç kahramanını bir hatta iki önceki kuşağa bağlıyor. Amerika'nın büyüklüğü masalını kabul etmiş, belki biraz aptal ama dirençli, iyimser, güçlü bir kuşak, kendilerini ve bir canavara dönüşen ülkelerini sınırsızca sorgulayan bir kuşağı ve bu kuşak da birikimsiz, arayışın yönünü kaybetmiş durmaksızın gevezelik eden birilerini yaratıp yetiştiriyor. Auster'ın soyunduğu şey bu noktada üç kuşak Amerikan tarihinin romanını yazmak belki de, ama hikayenin bazı yerlerinde kendini güçlü biçimde hissettiren niyeti, diğer yerlerde solup gidiyor. Romanın diğer bir zayıf yönü ise hikayeyi kahramanlarının ağzından aktarmayı tercih eden, herkesi ve her şeyi çok iyi bilen o allame anlatıcının zaman zaman okura nefes alacak yer bırakmaması. Bütün bunlarla birlikte Auster'in yarattığı atmosfere kendini bırakmayı, yazarın akıcı anlatımını sevenleri hayal kırıklığına uğratmayacak bir roman Sunset Park ve Auster kanımca hala günümüzde geçen en güzel, en dikkat çekici öyküleri yazan romancıların başında geliyor. Auster basit yaşantılarımızın üzerinde durduğu günümüzü anlatırken, bütün bunların içinden gizemli, anlatılası hikayeler çıkardığı için önemli bir yazar. Diğer yandan insan hayatının geleceğine yön veren 20'li yaşlara eğilen romanlarıda ayrı bir tat veriyor okura. Bir diğer noktada, eğer kitaplarını İngilizce'sinden okursanız farkedeceğiniz dili kullanımdaki o güzel, akıcı ve şiirsel ritmdir, onu edebi anlamda değerli kılan. Anlatıcının işleri yokuşa süren, gereksizce etraftan dolanan kelime fazlalığına rastlamazsıınız. Anlatıcı roman ile okurun arasından çekilir. Ve de her ne kadar Auster iyi çevirilse de Türkçe'ye, Auster aslında çeviride önlenemez biçimde şiirselliğinden çok fazla kaybetmektedir, akıcı ama basit bir anlatıma bürünür metin, ne yazık ki... "Invisible-Görünmeyen" için kendisi ile yapılmış GrantaMagazine röportajında anlatımda yakalamak istediği ve bence yakaladığı duruluktan bahseder kendisi, tavsiye ederim!


Sözcüklerin, şeylerin, listelerin, koleksiyonların, yerlerin, yer değiştirmiş nesnelerin, anlamların terse döndürülmesinin, yarığın, doymaz keyfin, dünyanın kökeninin, bir meydan okuma gibi yaratılan ve başkasına yönlendirilen nefretin oluşturduğu çığın Lacan'ı, yani her şeye ve herkese karşı Lacan... Yirminci yüzyılın hem en zor anlaşılan hem de en etkileyici düşünürlerinden biri Jacques Lacan. Etrafına bir şeytan ve bir idol olarak, nice mitler kondurulmuş, varlığına nice mitler yakıştırılmış, onu anlama şekillerinden bile nice ekoller doğmuş. Hem yapıtının zor anlaşılırlığı hem de karakterinin iniş çıkışlılığı Lacan adına yazılan kitapları, üzerine yapılan analizleri bir tür patlamaya dönüştürür malum. İşte Her Şeye ve Herkese Karşı Lacan, bu varlığıyla da, yapıtıyla da "bir tuhaf" olan adamı anlama yolunda atılan adımlardan biri. Elisabeth Roudinesco hem bir tarihçi hem de Lacan'ı yakından tanıyan bir psikanalist olarak Her Şeye ve Herkese Karşı Lacan'da doğası gereği ilginç bir Lacan portresi ve analizi çıkarıyor. Peki kimdi Lacan? Ya kendisinden önce olan biteni unutma eğilimde ya da bugün ve gelecek adına geçmişte olan biteni çarpıtıp göklere çıkaran bireyci ve pragmatist günümüz insanı için birini tanımak ve anlamak mümkün mü gerçekten? Sapık, cani, sahtekar, Maocu, tecavüzcü, silah koleksiyoncusu demek, ya da denilene inanıp düşünmeden geçmek varken Lacan'ı niye tanımaya çalışalım? Yanıtımız da paradoksal olarak pragmatist olacak belki ama vermek zorundayız: Psikanalizden gelecek şifa için... Elisabeth Roudinesco'ya göre psikanaliz ne olursa olsun kendi hakikatinin peşinde koşmaktan vazgeçmiyor çünkü ve çağın iki eğilimine, yani zevk düşkünlüğü ile kendi kimliğinin üzerine kapanmaya ters düşüyor. Öncelikle, söz... Bilinçdışını bir dil olarak ele almıştı Lacan. İnsan denen varlığın içinde durmadan onun varlığının üzerindeki örtüleri kaldırmaya sevk eden bir sözün yaşadığını göstermişti. Söz, baştan çıkarıcıydı, uzun uzadıya aklı yürütmelerle dolu ve taşkın ve hatta küfürbazdı. Her zaman bir şeyle ve onun tersiyle uğraşıyordu: Yasak ve yasağı delme, aile ve aile içi kavgalar, simgesel düzen ve pat diye ortaya çıkan gerçek, imgesel kapılma ve bundan koparılma.