Madem kaçılamıyor, en iyisi ölümle dost olmaktı. Can dostu Ziya Osman Saba da öyle yapmıyor muydu. Ben artık kork-muyorum, her şeyde bir hikmet var / Gecenin sonu seher, kışın sonunda bahar diye kendini teselli ettikten sonra o müthiş mısraıyla altın vuruşunu yapmıyor muydu şiirin: Ümitler içindeyim, çok şükür öleceğiz. Doğrusu Tarancı arkadaşı kadar kolay teslim olamıyordu ölüme. Ölümden Sonra adlı şiirinin daha ilk mısraında kıpkızıl yanıyordu bu şüphe: Öldük, ölümden bir şeyler umarak. Ölümü sevdikleriyle bir buluşma olarak gören Ziya Osman'a kanmış da sonra hayal kırıklığına uğramış gibiydi. Şöyle devam ediyordu çünkü şiir: Bir büyük boşlukta bozuldu büyü. / Nasıl hatırlamazsın o türküyü, / Gök parçası, dal demeti, kuş tüyü, / Alıştığımız bir şeydi yaşamak. Aynı şiirin ikinci bendinde bu ümitsizlik daha da belirginleşiyor ve bir yerde Ha olmuş ha olmamış penceremiz diyerek penceresine bile isyan ediyordu şair. Yedi adımda ırmağın karşısına geçti Tarancı. Her şehir bir taştı üzerine basıp geçtiği. Diyarbakır'da bir konakta doğmuş, İstanbul'da Galatasaray Lisesi'nde Ziya Osman'ı şahsen, Baudelaire'i gıyaben tanımış, Paris'te Cumhuriyet gazetesinin bursuyla bir süre Sciences Politiques okumuş, İzmir'de askerliğini yapmış, terhis olunca soluğu tekrar İstanbul'da almış, sonra Anadolu Ajansı'nda çevirmenlik yapmak üzere Ankara'ya gitmiş, CHP'nin açtığı şiir yarışmasında Otuz beş Yaş şiiriyle birinci olmuş, nihayet tedavisi için gittiği Viyana'da o çok sevdiği hayatla vedalaşmıştır. Fakat bu taşlara basarak karşı kıyıya geçemeyiz. Her taşın altında bir hazine yatmaktadır ansiklopedilerin yazmadığı. Mesela Galatasaray Lisesi'nde kendisinin dersleri de çok iyi olmadığı halde yazılılarda kopya vermeye çalışması Ziya Osman'a. Onunsa, Ama ben önüme düşen muska gibi küçücük kağıt parçasındaki problem çözümünün mutlaka yanlış olduğunu, ne kadar iyi niyetli olsa da canım kardeşimin iyi bir riyaziyeci olmadığını bilirdim, diyerek bir kenara koyması bu armağanı. Ancak şiirde dostunun verdiği kopyalardan yararlanmakta tereddüt etmemiştir Saba. Zira şiiri iyi bilmektedir arkadaşı. Dante, İlahi Komedya'nın Cehennem'ine nel mezzo del cammin di nostra vitami ritrovai per una selva oscura mısraıyla adım attığında otuz beş yaşındaydı. Tıpkı Tarancı'nın Yaş otuz beş! yolun yarısı eder. / Dante gibi ortasındayız ömrün. / Delikanlı çağımızdaki cevher, / Yalvarmak, yakarmak nafile bugün, mısralarını kağıda düşürdüğünde otuz beş yaşında olduğu gibi. Kar bahçeye değil şakaklara yağdığında, zamanın fırçası yüzü bir tuval gibi karşısına alıp dağınık çizgiler döşediğinde, ufuktaki mor eteğini toplayıp hayretle bakan bir çift gözün altına çöreklendiğinde düşman olan, aynalar değil ele avuca gelmeyen zamandı artık. Resimlerinde neyi arardı insan? Neyi bulur da bu ben değilim, diye sıçrayıp geri çekilirdi. Neşesi yabancıydı artık, cesareti gözünü korkutuyor, şevkin yerini bitkinlik alıyordu. Biraz heyecan duysa o güler yüzlü adam yeniden canlanır ümidiyle koşuyordu ağaçların arasında. Yaş otuz beş. Meyveler kekre, yapraklar kağıttan, toprak sabrını yitirmiş. Artık anılar etten ve kemikten değil yalnızca hayalden. Taşa hamur gibi şekil veren adam nerede, nerede o adam, suyu yarıp geçen, bir örtü gibi üstüne atan ateşi.


Emrah Safa Gürkan, Bunu Herkes Bilir'de içerikten ve biçimden feragat etmeden tarihle hemhal olmayan okuyucunun seviyesine nasıl inileceğinin de güzel bir örneğini gösteriyor. Akademik kariyeri boyunca işittiği yanlış sorulardan yola çıkarak doğru cevaplara ulaşmaya çalışan yazarın kitabı Bunu Herkes Bilir, popüler olanın kötü olmak zorunda olmadığını ispat ediyor. Hayatın, hatta kainatın anlamını verdiğini iddia eden kitapların rafları doldurması, bütün dünyada olduğu gibi bizim ülkemizde de olağan bir durum. Evren ile nasıl bağ kurulur, başarının sırrı nedir, nasıl terfi alınır, plaza hayatının insanı bitiren boşluğuna nasıl anlam katılır? Hayatına mana katmak isteyen; okuyan, ama sandığı gibi iyi bir okuyucu olmayan beyaz yakalıya yazılır bu kitaplar. Formülasyon da gayet basittir: Kendini çok ciddiye alan bir imaj, ambalaj; içinde ise faydasız ve bayağı bir yığın bilgi... Emrah Safa Gürkan'ın kitabını okurken şunu fark ettim. Bunu Herkes Bilir, benim hayatımda okuduğum ilk popüler ambalajlı ciddi kitap. Bunu Herkes Bilir, kendini popüler bir kitap olarak konumlandırmış. Her popüler kitapta olduğu gibi, bu eserde de Sabri Ülgener, Ömer Lütfi Barkan, Max Weber, Mehmet Genç, İsmail Erunsal, Bernard Lewis, Ernest Renan, Wallerstein, Braudel, Gunder Frank, Şevket Pamuk ve daha nice bilim adamının görüşlerine rastlıyoruz Emrah Safa Gürkan, aslında henüz kitabın başında eserinin ne maksatla kaleme alındığını açıklıyor: O yüzden bu kitabı, proletarya olduğunu bile fark edemeden penceresiz ofislerinde ömür törpüleyen, Viktoryen ahlakın tasallutunda mantıkdışı hassasiyet ve özentileriyle özgürlük çağında kendini prangalayan tüketim toplumunun çaresiz bireylerini kişisel gelişim kitaplarının pençesinden kurtarmak için yazdım. E. S. Gürkan bu anlamda eserini kişisel gelişim kitaplarının bir ikamesi olarak görüyor. Okuyucunun yaşamını zenginleştirme kaygısı güttüğü için buna katılmak mümkün. Fakat bence kitap, esas itibariyle bir eleştiri kitabı. Bugünü anlamlandırmakta zorluk çeken kitlelerin, birtakım reflekslerinin tarım toplumuna ait ahlaki kaidelerden geldiğini ve bu değerlerin günlük yaşantı ile uyumsuz olduğunu görüyoruz. Emrah Safa'ya göre ki ben de altına imzamı tereddütsüz atarım- geçmiş ile ilişkimiz fazlasıyla romantik. Tarihi genelde siyasi tavrımıza göre okuyoruz. Ve bu konuda oldukça ikiyüzlü bir pragmatik tavrı da yanlış bulmuyoruz. Spektrumun uçlarında iki radikal diskur var. Cumhuriyet öncesini bir sömürü ve istibdat dönemi olarak görenler ile 1923 sonrasını özünden kopuş ve istibdat dönemi olarak görenler. Bunu Herkes Bilir, tarihe bakarken yanlış sorular sorduğumuz, sorduğumuz yanlış sorulara da çok sığ ve işimize yarayan cevaplar bulduğumuz gerçeğini yüzümüze vuruyor. Kitabı okurken hemen her satırda Emrah Safa Gürkan'ın Tarihe dair çok saçma fikirleriniz var, ben aslını söylemeye çalışayım da, asıl sorun soruların vasatlığı dediğini işitir gibi oldum. Hocanın bu serzenişinin, iki uçta konumlanan herkesi muhatap aldığı çok açık. Emrah Safa Gürkan, kitabında belki de akademik kariyeri boyunca işittiği yanlış sorulardan yola çıkarak doğru cevaplara ulaşmaya çalışmış. Örneğin kendisine Osmanlıların neden geri kaldığı sorulunca, konuyu batı literatürünün bugün bile canlı bir meselesi olan Büyük Ayrışmaya getiriyor. Biz geri kalmadık. Onlar hızlandı diyor. Dünya tarihini de kendimizi merkeze alarak okuduğumuz için hocanın bu lafını anlamak zor olabilir. Ama esasında Emrah Safa Gürkan bir cümlede literatürü özetliyor. İşin acı olan kısmı şu ki, büyük addedilen hocalar bile geri kalma meselesini salt Osmanlı dinamikleri ile açıklama yanlışına düşüyor. Osmanlıların tarih sahnesinden çekilişini kapital birikimi yapacak enstrümanlardan yoksun olmasıyla, Batılı devletler gibi az maliyetle iç borçlanmamasıyla açıklamak yerine padişahların ordu başında sefere gitmemesi ile izah etmeye çalışmak sanırım kolaylarına geliyor. Kitapta Türk insanının ön lobunu meşgul etmiş birçok meseleye değinmiş Emrah Safa Gürkan. Geri kalmışlığımız, Osmanlıların coğrafi keşifleri kaçırması... Kitap bütün bu meseleleri nasıl yanlış okuduğumuzu suratımıza çarpıyor. Daha birçok mevzu da hocanın radarına girmiş; fakat bir bahse özellikle değinmek istiyorum: Matbaanın bize geç gelişi. Hoca burada içimin yağlarını eriten bir bakış açısıyla, başat faktörün düşük okuma oranı olduğunu, diğer bir ifade talep eksikliği sebebiyle matbaanın geç geldiğini söylüyor. Cumhuriyetin kuruluşundan itibaren kültür/sanat politikası kapsamında sadece arz tarafını uyarmayı seçmiş ve bunda da bir arpa boyu yol alamamış ülkemizin, işin esas olarak talep yaratmaktan geçtiğini görebilmesi için Emrah Safa Gürkan'ın bu tespitini çok kıymetli buluyorum. Bunu Herkes Bilir'in aslında bir eleştiri kitabı olduğunu söyledim. Hoca birçok yerde mizahi bir dille insanın canını acıtacak tespitlerde bulunuyor. Tarih disiplininin araçsallaşması, akademinin içine düştüğü vasatlık batağı ve daha birçok şey... Dünyadaki önemli üniversiteler ile bizimkilerin kütüphanelerindeki kitap sayılarını karşılaştırırken, Aradaki uçurum bizi okuyucuyu rakamlara boğma zahmetinden kurtarıyor ifadesini kullanmak zorunda kalıyor mesela. Bu gibi dramatik tespitler okuyucunun yüzüne acı bir tebessüm konduruyor. Kendi kültürüne tapan insan ile ondan nefret edeni eşit derecede değersiz gören biri olduğumdan, E. S. Gürkan'ın kendine has üslubuyla dile getirdiği sosyo-kültürel tenkitleri büyük zevk alarak okuduğumu ifade etmeliyim. Makalelerin çalakalem yazıldığı ve hemen hiç kimse tarafından okunmadığı akademik camiamızda, Bunu Herkes Bilir gibi geniş kitlelere sızmaya çalışan dopdolu bir eserin boy göstermesi sevindirici bir durum hakikaten. Komplike fikirlerin kısacık cümlelerle açıklanamayacağını düşünen biri olarak kitapta uzun ve derin cümlelere rastgelmek de güzel bir sürpriz oldu benim için. İçerikten ve biçimden feragat etmeden okuyucunun seviyesine nasıl inileceğinin de güzel bir örneğini göstermiş oldu Emrah Safa Gürkan. Bunu Herkes Bilir, hocanın sonsözde de belirttiği gibi popüler olanın kötü olmak zorunda olmadığını ispat edebilmiş bir kitap.


İyi bir gözlem yeteneği ve analiz gücü olan yazarın kaleminden dökülen, insanın ruh dünyasını tasvir eden kelimeler; okuyan insanların tahayyülünde birkaç boyutlu bir film gibi belirir. Aslında gün içerisinde sıklıkla karşılaştığımız ve bazen adi bir olay gibi gözümüze sıradan görünen olayların, davranışların, ilişkilerin arka planında tüm insanlar için tekerrür eden bir şablon olduğunu fark edebiliriz. Bu açından iyi bir edebiyat eseri, insanın ruhunu inceleyen bilim insanları için emsalsiz bir olanaktır. Bu açıdan bakıldığında bugün psikolojinin geldiği noktada, edebiyatın katkısı gerçekten çok büyüktür. Nereye gittiysem bir şairin benden önce oraya uğramış olduğunu gördüm der Sigmund Freud, yani psikolojinin bugünkü anlamına, konumuna ve yaygınlığına kavuşmasını sağlayan isim. Bundan yaklaşık 150 yıl önce, adına psikoloji dediğimiz bilim dalı konusunda yapılanlar, yazılar, söylenenler bugün anladığımız psikolojiden ve düzenlilikten çok uzaktı. 1800'lü yıllar psikoloji açısından çok verimli geçmiş olsa da biraz daha geriye gittiğimizde toplumun normalinden farklılaşan, psikolojik problemler yaşayan insanlar ötekileştiriliyor, insanlık dışı ortamlarda uzun süre ve bazen zincirlenmiş halde tutuluyor ve insanlık dışı sözde tedavi yöntemlerine maruz bırakılıyordu. Yani insanın halet-i ruhiyesi çok dikkate alınan bir konu değildi. Elbette insanlık var olduğundan bu yana, psikoloji hakkında birçok şey gözlenmişti ve söylenmişti. Örneğin MÖ 400'lü yıllarda yaşayan Platon, ruhun üç bileşenden meydana geldiğini ifade etmiştir: Logos mantığı, Thymos öfkeyi, Eros da arzularımızı ifade eder. Kabaca baktığımızda Freud'un id, ego ve süperego kavramları için kimden ilham aldığını bulmak zor olmasa gerekir. Freud'un ilham aldığı kişiler sadece filozoflar değildi elbette. Şiirler, tragedyalar ve romanlar insan psikolojisinin derinliklerine dair yapılan gözlemlerle doluydu. 15 yıllık mesleki hayatımda, bazı romanların ve hatta bazı şiirlerin birçok psikoloji kitabından çok daha fazlasını içinde barındırdığını sıklıkla fark etmişimdir. Freud bugün dilimizde aşina kavramlar olarak yer edinen Oedipus Kompleksini tanımlarken de, Antik Yunan'ın en önemli tragedya yazarlarından olan Sofokles'in Kral Oedipus hikayesinden ilham almıştır. Freud'a göre, bilinçaltını en güzel ve en iyi yansıtan edebiyat eserleri Sophocles'in Kral Oedipus'u, Shakespeare'in Hamlet'i ve Dostoyevski'nin Karamazov Kardeşler'idir. Freud'a göre gelişimimizin psikoseksüel evreleri vardır ve bu evrelerden üçüncüsü fallik dönemdir. Fallik dönem 3-7 yaş arasına denk gelen ve çocukların ilgilerini karşı cinsteki ebeveyne yönelttikleri bir dönemdir. Çoğu insan Freud'un bahsettiği çocuk cinselliğini yetişkin cinselliği gibi algıladığından psikanalitik kuramı anlamakta zorlanabilir. Ancak fallik dönemdeki cinsel ilgi cinsel birleşme odaklı bir ilgi değildir, bu dönemde çocuğun cinsel kimliği ve toplumsal rol anlayışı gelişir. Erkek çocuklar fallik dönemde Oedipus Kompleksi yaşarlar ve annelerinin ilgisi için baba ile rekabete girerler. Bu rekabet çocuğun anneyi kıskanması, babası ile güreşmeye çalışması gibi şekillerde ortaya çıkar ve çocuk bu esnada güç sahibi olan babadan korkar çünkü hadım edilme korkusu yaşar. . Bu dönemde çocuklar ben annemle evleneceğim gibi ifadeler kullanabilirler. Oedipus Kompleksi çocuğun baba ile özdeşim kurması, kendini bir erkek olarak görüp ileride babası gibi olabileceği ve annesi gibi biriyle olabileceğini anlaması ile çözülür. Tüm bunlar bilinçli olarak gerçekleşmediğinden çocuk duygu ve düşüncelerinin farkında olmaz. Benzer şekilde Freud'un doğumundan yaklaşık 2300 yıl önce yazılan Sofokles'in Kral Oedipus eserinde de bu durum görülür. Oedipus, Apollo tarafından babasını öldürüp annesi ile evlenmek için lanetlenmiştir. Bunu öğrenen anne babası onu bebekken bir çobana verir. Çoban, Oedipus'u bir başka krala evlatlık verir ancak Oedipus evlatlık olduğunu bilmiyordur. Büyüdüğünde bir kahin ona üzerindeki bu lanetten bahsedince gerçek babası sandığı kraldan kaçar ancak kaçarken biyolojik babasını öldürür. Ardından bilmeden annesi olan kraliçe ile evlenerek lanetin gerçekleşmesine neden olur. İyi bir gözlem yeteneği ve analiz gücü olan yazarın kaleminden dökülen, insanın ruh dünyasını tasvir eden kelimeler; okuyan insanların tahayyülünde birkaç boyutlu bir film gibi belirir. Aslında gün içerisinde sıklıkla karşılaştığımız ve bazen adi bir olay gözümüze sıradan görünen olayların, davranışların, ilişkilerin arka planında tüm insanlar için tekerrür eden bir şablon olduğunu fark edebiliriz. Bu açından iyi bir edebiyat eseri, insanın ruhunu inceleyen bilim insanları için emsalsiz bir olanaktır. Bu açıdan bakıldığında bugün psikolojinin geldiği noktada, edebiyatın katkısı gerçekten çok büyüktür. Bugün neredeyse, herkesin dilinde olan bir ruh sağlığı kavramı olan narsisizmin kökenine baktığımız zaman, orada da bizi bekleyen mitolojik bir hikayenin bizi beklediğini görürüz: Kendine aşık olanlara aldırmayıp, onları karşılıksız bırakan ve çok güzel bir peri kızı olan Ekho, bir gün avlanan bir avcı görür. Narkissos adındaki bu avcı çok yakışıklıdır. Ekho bu genç avcıya ilk görüşte aşık olur. Ancak Narkissos bu sevgiye karşılık vermeyerek peri kızının yanından uzaklaşır. Ekho bu durum karşısında günden güne eriyerek kara sevda ile içine kapanarak ölür. Bütün vücudundan arta kalan kemikleri kayalara, sesi ise bu kayalarda 'eko' dediğimiz yankılara dönüşür. Olimpos dağında yaşayan tanrılar bu duruma çok kızar ve Narkissos'u cezalandırmaya karar verirler. Günlerden bir gün av izindeki Narkissos susamış ve bitkin bir şekilde bir nehir kenarına gelir. Buradan su içmek için eğildiğinde, sudan yansıyan kendi yüzü ve vücudunun güzelliğini görür. O da daha önce fark edemediği bu güzellik karşısında adeta büyülenir. Yerinden kalkamaz, kendine aşık olmuştur. O ana dek kimseyi sevmediği kadar sevmiştir kendi görüntüsünü. O şekilde orada ne su içebilir ne de yemek yiyebilir. Aynı Ekho gibi Narkissos da günden güne erimeye başlar ve orada sadece kendini seyrederek ömrünü tüketir. Öldükten sonra da vücudu nergis çiçeklerine dönüşür. Narkissos'un sudan yansıyan görüntüsüne aşık olması, bugün onun ismiyle andığımız, narsisizmin kökenini oluşturur. Freud'dan sonra analitik yaklaşımı sürdüren Jung'un eserleri de Sofokles'ten ilham alır. Jung, Oedipus Kompleksi'nin kız çocukları için olan versiyonunu Elektra Kompleksi olarak adlandırır. Elektra Kompleksi'ne göre kız çocuk babasının ilgisini arzular ve bu nedenle annesi ile çatışır. Ancak kız çocuklar genelde babalarına olan ilgilerini erkek çocukların annelerine ilgilerini ifade ettiklerinden daha açık ifade ederler. Erkek çocuklarda bir hadım edilme korkusu olduğundan babalarının gazabından daha çok korkarlar ancak kız çocukların böyle bir korkusu olmadığından babalarına ilgilerini daha çok ifade ederler. Sofokles'in bu kurama ismini veren eserinde Elektra adlı bir kadın babasının ölümünün intikamı almak için çabalar. Dünyada bu gelişmeler yaşanırken Türk edebiyatında da psikolojinin etkileri görülmeye başlanır. Halit Ziya Uşaklıgil'in Aşk-ı Memnu romanında yer alan Bihter karakterinin analiziyle ciddi anlamda etkisini gösteren psikolojik bakış açısı, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın, Peyami Safa'nın romanlarında ana akışın önemli bir parçası olmuştur. Çok sevdiğim bir roman olan Huzur'un başkahramanı Mümtaz'ın iç dünyasına Tanpınar'ın kelimeleriyle şahitlik etmek; bir psikolog olarak bambaşka kapılar açmama vesile olmuştur. Edebiyat ve psikoloji ilişkisi sadece psikolojinin edebiyattan aldığı ilhamlarla sınırlı değildir; psikoloji literatürü genişledikçe, çalışmalar arttıkça elde edilen bilgilerin yansıması edebiyat eserlerine katkı sağlamaya başlamıştır adım adım. Freud'un ortaya koyduğu psikanaliz, yolun başında beraberken ve hatta Freud'un hakkında büyük ümitler beslediği ancak hayal kırıklığına uğradığı bir isim olan Carl Gustav Jung'un Analitik Psikolojisi ve kolektif bilinç dışı hakkındaki çalışmaları edebiyatın da içinde olduğu birçok sanat dalına ilham vermiştir. Psikoloji yalnızca duygularımızı ve psikolojik sorunlarımızı incelemez. Hatta bu psikolojinin çalışma alanının küçük bir parçasıdır. Psikologlar insan zihninin nasıl çalıştığını, belleğimizi, zihnimizdeki bağları, nasıl odaklandığımızı ve buna benzer birçok şeyi inceler. İnsan bilinci siyah-beyaz olarak çalışmaz. Davranış ve düşüncelerimiz birçok gri alanda oradan oraya akarak ilerler. Herhangi bir şey düşünürken alakasız bir iş yapmaya geçtiğimizi ya da aralarında bir bağ yokmuş gibi duran fikirlerin kafamızda uçuştuğunu çoğumuz fark ederiz. Bu geçişler beynimizdeki sinirlerin birbirleriyle kurdukları bağlar olan sinapslarla sağlanır. Yeni bir şey öğrendiğimizde yeni sinaptik bağlar kurulur ve kimi zaman yaşadıklarımız alakasız şeyler arasında bağ kurmamıza neden olur. Bunun farkında bile olmayız ama nasıl ki yol olmayan bir yere gidilmezse zihnimizdekiler de oradan oraya giderken arasında bağ olmayan yerlere varamaz. Bu çoğu insanın edebiyattan tanıdığı ancak isim babası psikolojinin kurucularından William James'e ait olan bilinç akışı kavramı ile açıklanabilir. Düşüncelerimizin zihnin bilinçli kısmında nasıl akıp gittiğini açıklayan bu metafor yalnızca bir metafor olarak kalmamış ve üzerine bilimsel araştırmalar da yapılmıştır. Araştırmalar bu akış esnasında zihnimizde her seferde ayrı ve tek bir olay yaşandığını göstermiştir. Farkında olabileceğimiz tüm düşünceler bu akışı oluşturabilir ancak akışın nedenini fark etmeyebiliriz. Mrs. Dalloway çiçekleri kendi alacaktı. Virginia Woolf'un ünlü romanı bu cümleyle başlar ve bilinç akışı tekniği ile ilerleyip gider. William James bilinç akışı kavramını dünyaya kazandırdığından beri yalnızca Virginia Woolf değil sayısız edebiyatçı bu teknikle etkileyici romanlar yazarak okuyucularını karakterlerinin zihnine davet ettiler. Karakterin bakış açısını, iç monologlarını ve gözlemlerini olduğu haliyle yazıya dökmeye çalışarak bir başkasının zihnini olduğu haliyle tasvir etmeye çalışan edebiyatçıların ne denli zor bir iş başardığını anlatmaya gerek dahi yok. Diğer yandan bu teknik bilimsel araştırmalara da yeni imkanlar sağladı. Psikolojide çoğu araştırma objektif testler dediğimiz önceden yapılandırılmış, şıklı test soruları ile benzer mantıkla ve net ölçülebilir testleri kullanır. Ancak bu testler bazen kişinin yalan beyanına imkan sağlar ya da istenen her bilgiye erişilmemesine neden olabilir. Bu nedenle bazı durumlarda projektif testler dediğimiz kişinin kendini yansıtmasına daha fazla imkan sağlayan, yapılandırılmamış, klasik test sorularına benzetebileceğimiz testler kullanılır. Bu testlerin işe yaramasında bilinç akışının ciddi bir rolü olduğunu düşünüyorum. Belki de bu yüzden yaygın kullanılmamalarına rağmen romanlarda ve filmlerde bu testleri kullanan psikologlara yer verilir. İçinde yaşadığımız zamanlar ve koşullar değiştikçe buna maruz kalan insan ve onun ruhsal ihtiyaçları da değişkenlik gösterir. Dünya modernleştikçe, dünyanın ve insanın var oluşuna dair bilimsel açıklamalar dini inançların sarsılmazlığını sorguladıkça, dünyadaki sağlam bildiği yerini belirsizlikler içinde bulunca, şehir hayatı yaygınlaştıkça insan çok daha kırılgan bir varlık olmaya başlamıştır 20. yy'da. İşte bu ihtiyaçların ışığında varoluşçuluk; felsefede, edebiyatta ve psikolojide çok daha fazla yer almaya başlamıştır. Ülkemizde de çok sevilen bir yazar olan Psikiyatr Irvin Yalom, varoluşçu psikolojinin önemli isimlerinden birisidir. Ona göre dört yaşamsal kaygı vardır; ölüm, özgürlük, yalıtım ve anlamsızlık. Ölümün ve ölüm korkusunun yaşamımızı etkileyen önemli bir güç olduğunu, özgürlüğün kendi hayatımızın sorumluluğunu alma ve davranışlarımızı yönlendirme gücümüzün olduğunu söyler. Yalıtımın ise insanın uğraşmak zorunda kaldığı önemli problemlerden birisi ve diğer insanlarla ilişki kurmak ve yalnızlıkla ilgili olduğunu anlatır. Son olarak anlamsızlığın ise modern dünyada yolunu kaybetmiş insanın bir hayat amacı bulma gayreti olduğunu açıklar. Varoluşçuluk yaklaşımının edebiyat üzerindeki etkisini, Türkiye'de şehirleşmenin arttığı, modernizmin etkilerinin daha yoğun yaşanmaya başlandığı 1950'li yıllardan itibaren daha fazla fark etmeye başlarız. Yusuf Atılgan'ın Aylak Adam'ında, Oğuz Atay'ın Tutunamayanlar'ında tam olarak ruhsal anlamda var oluş mücadelesi veren kahramanlara şahit oluruz. Psikoloji alanından gelen yazarlar, psikolojik öğelere fazlaca yer veren kurgular ve psikoterapi öyküleri tüm dünyada olduğu gibi bizim ülkemizde de çok popüler. Özellikle vaka öyküleri kaleme alan Amerikalı Psikiyatr Dr. Irvin Yalom, Türkiye'ye geldiğinde gördüğü ilgi karşısında şaşırdığını ifade eder, Bir Psikiyatristin Anıları isimli kitabında. Peki, neden insanlar bu tür kitapları okumayı çok seviyor? İnsanlar olarak tabiatımızı, gerçekte kim olduğumuzu merak ediyor ve anlamaya çalışıyoruz. Kendi davranışlarımıza bakarak bir yorum getirmeye çalışsak da bu çoğu zaman objektif olmuyor. Bir referans noktasına ihtiyaç duyuyoruz. Kıyaslanabilecek başka bir insana. Belki de bu yüzden kendimizi en iyi bir başkasına bakarken görüyoruz. Bazen bir başkasında olanı görmek kendinde olanı görmekten daha kolay olabiliyor. Yaşadığım problemlerin başkalarında da olduğunu gördükçe, okudukça kendime olan bakış açım normalleşiyor ve daha şefkatli bir hale dönüşüyor. Aynı şekilde diğer insanların düşünceleri de kendimizi değerlendirmemizde etkili oluyor. Zamanla onların bizi gördüğü şekilde kendimize bakmayı öğreniyoruz. Tüm bunları düşündüğümüzde psikoloji alanındaki iyi yazarların neden bu kadar çok okunduğunu anlamak zor değil. Her şeyden önce kendimizi bir başkasından dinlemeyi seviyoruz, içinde bizi barındıran eserler ilgimizi çekiyor. Özellikle de toplumun psikologlara alanında uzman olmanın da ötesinde üstün yetenekler atfettiğini düşünürsek -içimi okuyabilir, sorunlara bir çırpıda çözüm getirebilir gibi- bu rağbetin normal olduğunu söyleyebiliriz. İnsanlar olarak kendimizi değerli hissetmeyi seviyoruz, öyle görüyoruz da. İstediklerimizi başarabileceğimize yönelik büyük bir inançla geliyoruz dünyaya. Psikologlar tarafından yazılan eserlere talebin fazla olmasının bir diğer sebebi de şu; insan ruhunun labirentlerine daldıkça bir gizemin kapılarını araladığımızı hissediyoruz ve içgörü kazanıyoruz.


Putperestliğin eski devirlerde kaldığına dair bir genel kanaat olduğunu, ama bu genel kanaatin aksine başta Uzakdoğu ve Orta Afrika olmak üzere birçok coğrafyada iki milyardan fazla insanın hala çok tanrılı inançlara sahip olduğu belirtiliyor kitapta. Üstelik çocuklara, aylara, gezegenlere verilen isimlerde bile putperestliğin kendisi ya da kalıntıları bir şekilde devam ediyor. Bununla beraber putperestliğin, nesnelere yakarmanın ötesinde bir zihin-gönül sapması olduğunu söylüyor yazar. Put meselesi, insanın bu hayatta güçlü ya da yenik oluşunu belirleyen, kadın erkek ilişkilerinden çocuk yetiştirmeye, iş hayatından özel hayata, zihin dünyasından kalbi dünyaya kadar hemen her sürecini şekillendiren, mutluluğunu huzurunu etkileyen çok yönlü ve çok katmanlı bir konu. Bu yüzden Ahmet Turgut'un Put adlı kitabını duyunca hemen almak, okumak istedim. Kitapla ilgili belirtmek istediğim ilk husus yazarın üslubu. Ahmet Turgut'un öğrenmeyi anlamayı kolaylaştırıcı bir üslubu var. Yazı dilinin gereklilikleri yerine getirilirken sohbetin samimiyeti atlanmıyor. Bir dinleyici, bir okur olduğu unutulmuyor kitap boyunca, yani okurun faydası gözetiliyor. Araştırma inceleme kitaplarında düşülecek tuzak Ahmet Turgut'un kitabında yok. Uzaklık, aşırı mesafe yoğun teknik terimler. Ağır, anlamanın önüne geçen ağdalı ifadeler yok. Yazarın karşı tarafa fayda sağlamak istediğini, bunu öncelediğini fark ediyorum. Dersini anlatan hoca gibi anlatıyor Ahmet Turgut. Sevdiği bir dersi anlatan, öğrencisini dikkate alan bir hoca gibi... Aşırı uzun teknik uzun cümlelerden sakınıyor. En önemlisi de kavramların anlamını vererek anlatıyor konuyu. Kavramları vererek ama kavramlara da boğmayarak. Meseleyi anlaşılır şekilde izah ediyor. Çoğu kez de konuyu izah edip bölümü kavramlarla açıkladıktan sonra, sorular yöneltiyor okura. Böylece hem düşündürüyor hem de bir sonraki bölüme tabii bir geçiş sağlanmış oluyor. Şirk nediri anlattıktan sonra mesela, Sahi, şirki bu denli amansız bir zihni, kalbi bela haline getiren gerekçeler nelerdir diye sorup konuyu detaylandırmaya başlıyor. Bu sorular, bir konuyu diğer konuya bağlayış cümleleri zihinsel olarak hem bir devamlılık hem bütünsellik sağlıyor. Anlaşılır ve zengin bir kitapla karşı karşıyayız. Hem bir ilim hem bir dua olarak gördüm ben bu kitabı. Kolaycılığa kaçmayan, derin duygularla yazılmış, sadece yarayı değil merhemi de gösteren bütünlüklü bir eser. Şirkin ne olduğunu bilmeyen tevhidi tanıyamaz diye başlıyor kitap. Putperestliğin eski devirlerde kaldığına dair bir genel kanaat olduğunu ama bu genel kanaatin aksine başta Uzakdoğu ve Orta Afrika olmak üzere birçok coğrafyada iki milyardan fazla insanın hala çok tanrılı inançlara sahip olduğu belirtiliyor giriş bölümünde. Üstelik çocuklara, aylara gezegenlere verilen isimlerde bile putperestliğin kendisi ya da kalıntıları bir şekilde devam ediyor. Bununla beraber putperestliğin, nesnelere yakarmanın ötesinde bir zihin-gönül sapması olduğunu söylüyor Ahmet Turgut. Öteki türlüsü Hollywood yapımlarında olduğu gibi konuyu basite indirgemek oluyor. Gizlisiyle aşikarıyla, klasik ve zamane türevleriyle şirk sapkınlığı bilinmeden tevhid şuuru anlaşılamaz. Şirki anlayabilmenin anahtarı ise put kavramıdır. Peki, nedir put meselesi? Nedir şirk? Nedir bu insanın çokça ikaz aldığı, yaratıcıya ortak koşma meselesi? Anlatmaya işin en başından, mitolojideki tanrı tasavvurlarından başlayan yazar, panteist ve deist tanrı tasavvurlarıyla devam ediyor. Hemen peşinden Kuran-ı Kerim'in indirildiği coğrafyadaki tanrı tasavvurlarını inceliyor. Mesela, Cahiliye Araplarının, Haniflerin, Yahudilerin Tanrı tasavvuru nedir? Latlardan, uzzalardan ve çok çok öncesinden bugünümüze doğru yavaş yavaş gelip Esma-i Hüsna'ya kadar varan, Esma-i Hüsna ile taçlandırılan bir yolculuk var. Böylece hem bir ilaca kavuşuyoruz hem de Allah'ın en güzel isimlerinin bile nasıl putlaştırıldığını öğreniyoruz. Öğrenmeye başlıyoruz diyeyim. Başka? Mecusilik aslında nedir? Hürmüz kimdir? Ehrimen hangi vehimlerle ortaya çıkmıştır, Haniflerin Hristiyanların Tanrı tasavvuru nasıldır, Kuran-ı Kerim'de vazedilen Uluhiyet anlayışı nedir, bütün bunlar tek tek kelimelerin kökenleri verilerek anlatılıyor. Bir Tevhid Okuması'na işin abc'sinden başlıyor Ahmet Turgut. Anlatmaya ilk yara aldığımız yerden, kelimelerden... Sonra devamı, bahsettiğim put tasavvurları inceleniyor ve tevhide, bir ilaca varılarak taçlandırılıyor kitap. Yazar sadece yaraları göstermiyor. Yarayı da anlatıyor merhemi de. Bu kitabı hem bir fikir hem bir zikir hem de bir dua olarak gördüm ben. Rükudan kıyamdan secdeye varan. Yunus Emre'den dizeler, ihtiyaç oldukça tarihten, peygamberlerin hayatından anektodlar aktarılan, ayetlerin hadislerin ışıl ışıl parladığı bir kitap Put. Hele ki sonlara doğru anlatılan fütüvvet sahibi insanın nasıl olması gerektiği bölümler okurda bambaşka bir ufuk açıyor. Put meselesi, putperestlik meselesi önemli. Bu konudaki her çaba her katkı dikkate alınmalı. Bu mesele bizim bütün hayatımızı şekillendiriyor. Hayattaki duruşumuzu kazanışlarımızı ve kaybedişlerimizi, bereketimizi bereketsizliğimizi, hemen her sürecimizi etkiliyor. Hasılı yolumuz çiziliyor. Taşları doğru yerleştirmedikçe korkuları sevgileri doğru yere oturtmadıkça bir şeyler hep eksik ve arızalı kalıyor. Duygularımız, acılarımız hazlarımız bizi esir alıyor. Hani geleneksel olarak rast gitsin deriz ya. Rast gitmiyor işler. Ne dışarıda ne içerde. Nasıl oluyor da insan bir adamın/kadının kölesi olabiliyor? Nasıl oluyor da bir çocuk annesinin babasının efendisi olabiliyor. Nasıl oluyor da insan hayatını yaratıcısına göre değil de başkalarına göre şekillendiriyor. Birinin bir lafıyla dağılıp başka birinin lafıyla yerlere göklere sığmayabiliyor. Bu kadar inanan gözükmesine rağmen yaratıcının bütün ilkelerini ihlal edebiliyor baskı anında. Uzak düşüyor. Yanılıyor. Putlara tutuluyor. Bir kez tutulduğu zaman da bilinci kapanıyor. Doğru düşünemez, dost düşman, ateş su ayırt edemez oluyor. Dolayısıyla anlık çıkarlarının peşinde; düştükçe düşüyor. İsterse bin kere doğruluktan, güzellikten, iyilikten bahsedilsin, kişi bir kez putlarına kapıldıysa yol almak mümkün değil. İşte hep söylenegelen, duyan-gören bir kalp göz olmadıkça çarpıp duruyor putlara insan. Bu meseleyi aşmadıkça çölde dönüp duranbedeviye benziyor halimiz. Kum fırtınası var, göz gözü görmüyor. Üstelik karanlık. Üstelik en değerlimiz, kelimelerimiz, kavramlarımız kayıp. Bir arpa boyu yol alamamak dedikleri bu. Taş üstüne taş koyamamak dedikleri de. Evet putperestlik, nesnelere yakarmanın ötesinde bir zihin-gönül sapması. Hiç şüphesiz. Ayrılıklar nankörlükler zalimlikler kavgalar şiddetler hep bu meselenin doğurdukları. Yani bizde açtığı yaralar tek yönlü değil. Sosyolojik psikolojik sonuçları itibariyle yaralar saymakla bitmez. Bu yüzden bu konuda düşünmek zorundayız. Anlık çıkarlar uğruna insan ömrü heba oluyor. Bundan daha büyük keder olabilir mi? Toplamdaki mutluluğunu kaybediyor insan. Anlık kazançların sonu hep hüsran. Farkında mı? Kanıt isteyen tarihin sayfalarını dolaşsın... Ama turist gibi değil; ders almak isteyen bir derviş gibi. Maalesef biz, bize sunulanları şahitliğimizle değil, cahilliğimizle kabul ediyoruz. İşte bu yüzden put nedir'i, şirk nedir'i oturtmamız gerekiyor. Bu meseleyi halletmemiz, umulur ki aşmamız nasip olur. Sonrası kişi için dünya çok daha konforlu. Çok daha huzurlu. Put; hakikatle aramıza giren her şey ama her şey. Bir fikir bir ideoloji bir eşya... Hemen herkes ve her şey putlaştırılabilir. Bu yüzden edebiyatın, sanatın, ailenin, şarkıcının, türkücünün, herkesin meselesi bu. Havas avam ayrımı gözetmeyen bir konu. İdoller, meslek duayenleri, sevgililer, hemen herkes payını alıyor bu meseleden. Sınanan herkes. Üstelik sadece kötüler değil, iyilerin dahi putlaştırılabildiğini hatırlatıyor Ahmet Turgut. Kişinin kötü olması gerekmiyor. Gidenin haberi yok ama ardındakiler putlaştırmaya meyledebiliyor. Sevmeyi öğrenmeli insan. İşte Hz. İsa, işte filanca, belki Buddha bile... Hasılı herkes farkında olsun ya da olmasın putlarla karşı karşıya. Kitapta incelenen hemen her alt başlık ayrı bir kitap olmaya aday. Her Devrin Enfüsi Putları, Tüm Putların Anası: Heva, Put Yontucusu: Kibir, Kimlikçilik Putu, En Sinsi Şirk: Riya, Hırs ve Menfaatperestlik Putu, Heva'nın Medya Dili sadece bazıları. Put meselesini içselleştirmek bir okumayla olacak iş değil elbette. Bir kitabı bir kez okumayla hiç değil. Ama önemli bir adım. Tekrar okumak, düşünmek, bu konuyu gündemimizde tutup gardımızı almak icap ediyor. Bu hayatta çok açık ki lüzumlu lüzumsuz her şey için bedel ödüyoruz. Ama aşkın olanı tanımak adına ne yapıyoruz belli değil. İlmi, oturduğumuz yerden hiç bedelsiz alalım istiyoruz. Meseleye üşengeç ve lakayt yaklaşabiliyoruz. İnanmak da ilim de her şey gibi bedel istiyor. Bu konudaki bilincin, farkındalığın artması adına aynı yöndeki eserlerin devamının gelmesini diliyorum. Peki, biz tevhidin neresindeyiz? Böyle soruyor yazar işin nihayetinde. Başımız önde düşünüyoruz. İnanıyoruz demek başka, inanmak başka malum... Şöyle bir düşününce insan kendini bile putlaştırabiliyor. Tırnaklarımla kazıyarak geldim ben bu yerlere, diye anlatabiliyor başarı öyküsünü. Düşünüyorum da tevazu farz gibi bir şey aslında, ya da şöyle diyeyim hiç gerek yok öyle tevazu numaralarına. Biliyoruz bilmeliyiz. İnanıyoruz inanmalıyız. İşin esası böyle, attığımız zaman o taşı biz atmadık, bizi de yaptığımız işleri de yaratan Allah... Vesileleri sebepleri de... Minicik minicik iradelerimiz amellerimiz, elbette onlar da var. Onlar da riyaya bulaşma tehlikesinde her an.


Nobel Edebiyat Ödülleri her yıl olduğu gibi ekim ayında açıklandı. Nobel Ödülü demek göz önünde olmak demek düsturundan hareketle yine ödül açıklanır açıklanmaz birçok tartışma da beraberinde geldi. Bu tartışmaların göbeğine oturan isim ise bu yıl Nobel Edebiyat Ödülü'nü alan Peter Handke oldu. Handke'nin vaktiyle yaptığı ve savaş suçlarını savunan açıklamaları ödül sayesinde tekrardan gündem oluşturdu. Bu durum ne ilkti ne de son olacak gibi duruyor. Nobel Edebiyat Ödülleri hep sağladığı itibar ve yüklü miktardaki para ödülü ile anılıyor olsa da peşinden bir laneti de beraberinde getirdiği inkar edilemez. Nobel Vakfı ve İsveç Akademisi'nin ortak çalışmaları sonucu uygun görülen isimlere verilen Nobel Ödülleri, bilhassa edebiyat camiasında ciddi bir merakın sebebi oluyor. Bu merak bazen komitenin sürprizleri ile hüsrana dönüşebiliyor tabii. Tıpkı 1953 yılında Winston Churchill'e verilen ödül sonrası olduğu gibi yakın zamanda (2016) Bob Dylan'a verilen ödül de benzer bir hayal kırıklığına sebep oldu diyebiliriz. Komitenin Dylan kararı, sanatçıyı edebiyat dışı gören pek çok isim için Nobel'in itibarının yavaş yavaş kaybolmaya başlıyor olduğu yorumlarını da beraberinde getirdi. En azından dünyada ciddi bir okur kitlesine sahip olan Haruki Murakami okurları için vaziyet tamamen bu şekilde. Murakami 8. kez de ödülü alamayınca, tutkulu okurları için sanırım Nobel bitmiştir diyebiliriz. Genel kanaat ödül komitesinin muhalif yazarlara daha kıymet verdiği yönündedir. Lakin 2012 yılında ödüle layık görülen Mo Yan için bir muhalif kimlikten bahsetmek pek mümkün gözükmüyor. Hatta tam aksine Mo Yan'ın Çin hükümeti ile mesafeli/kavgalı olmayan tavrının duyulmasından sonra başka bir söylenti de gündemdeki yerini almış oldu. Bazı çevrelerde Çin hükümetinin Mo Yan'ın ödül alması için komiteye baskı yaptığı o yıllarda çokça konuşuldu. Diğer taraftan bu söylentilerin Mo Yan okurlarını pek ilgilendirmediğini de söylemek gerek, ülkemizden hareketle konuşursak bir Mo Yan kitlesi çoktan oluşmaya başlamış diyebiliriz. 2018 yılında ise İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana bir ilk yaşandı ve ödül verilmemesi kararına varıldı. Sebebi ise bir savaş değil komite içindeki bir cinsel taciz skandalıydı Nobel'in gitgide itibarını yitirmeye başladığını düşünen pek çok kişi için 2018 ciddi bir kırılma olmuş olabilir, tam da Man Booker'ın güçlendiği bir dönemde Nobel adına işlerin iyi gitmediği bir yıl olmuştu. Kırılma demişken; Nobel 2018 ödülünün bu yıl sahibine takdim edileceği duyurulduğu andan itibaren Nobel borsasında kadın yazarların ismi de ön plana çıkmış oldu. Taciz skandalından sonra komitenin bir erkek yazar tercih etme ihtimali, gelmesi muhtemel tepkiler göz önünde bulundurulduğunda düşük bir ihtimaldi. Nitekim öyle de oldu ve komite riske girmeyerek 2018 Man Booker ödülünü de almış olan Olga Tokarczuk'u ödüle layık gördü. Gelinen son noktada Nobel'in itibarını koruması için bir şeyler yapması gerektiğini düşünenlerin sayısı her geçen gün artmaya devam ediyor diyebiliriz. Yazının başında da belirttiğimiz gibi bu kadar göz önünde olmak, dikkatleri üzerinize çekmek ve çok konuşulmak her açıdan iyi olmuyor ve peşinden bir lanet bulutu sizi sarıp sarmalayabiliyor. Bunun sebebini belki de ödülün ortaya çıkışını anlatan o meşhur hikayede arayabiliriz. Ünlü kimyager Alfred Nobel 19. yüzyılın ortalarında icat ettiği dinamit sayesinde bir hayli zengin olur. Emekliliğini Fransa'daki evinde geçiriyorken bir sabah gördüğü gazete başlıkları şoka girmesine yol açar. Gazeteler, Nobel'in öldüğünü söylüyordur hem de kendisinden hiç de iyi bahsetmeyerek, Savaş taciri öldü! başlığını atarlar. Oysa bir rivayete göre ölen aslında Nobel'in erkek kardeşidir ama ok yaydan çoktan çıkmıştır bir kere. Hikaye odur ki, Nobel bu başlıkları gördükten sonra içine kapanır. İnsanların o ölüp gittikten sonra kendisini bu şekilde anacak olmalarından ötürü büyük bir rahatsızlık duyar. Ciddi bir bunalıma girmiş olabileceği düşünülen Alfred Nobel belki de o an bir karara varır. Hikaye böylece uzar gider. Hiçbir kesin kanıt ve ifade olmamasına rağmen Alfred Nobel'in bir vicdan azabı sonucu aldığı kararla bugün tanık olduğumuz Nobel Ödüllerinin temelini attığına inanmak pek de yanlış olmaz. Edebiyat camiasında bir kesim vardır ki bu ödül onlar için hiçbir şey ifade etmez, diğer bir kesim de ödülün yarattığı o büyülü ortamda kendisini ödül almış yazarların metinlerini okumaya mecbur hisseder. İkisi de biraz uçlarda dursa da ne yok saymanın doğru olduğunu ne de ödülün tam manası ile bir otorite ve edebi zevki temsil ettiğini söyleyebiliriz. Bugünden geriye baktığımızda ödül almış birçok ismin şu anda adı bile anılmazken edebi zevkin belirleyicisi olduklarını nasıl söyleyebiliriz ki: Üstüne üstlük halen sanat eserinin tanımında en kaba tabirle yarına kalan ifadesi kullanılıyorken... Diğer taraftan ödülün ciddi manada bir reklam çalışması olduğunu da yadsıyamayız. Tüm dünya tarafından fark edilmek ve eserlerin birçok dile çevrilip daha geniş kitlelere ulaşması küçümsenecek bir ayrıntı değil. Bilhassa ülkemizde 1998'den sonra ciddi bir okur kitlesi edinen Jose Saramago belki de ödül almasaydı bu denli geniş kitlelere ulaşamayacaktı dersek en azından Saramago gibi bir kalem ile tanışmış olan tutkunlar bize hak verecektir. Kesinlikle es geçilmemesi gereken bir husus var ki buna kimsenin itirazı olamaz: Yaygın diller dışında eser kaleme alan yazarların külliyatlarının diğer dünya dillerine tercümesi noktasında Nobel şu anda en kuvvetli itici güç olma özelliğini koruyor. Uzunca bir süre daha da koruyacağa benziyor. Nobel Edebiyat ödülleri üzerine düşünmeye gerek duymamış pek çok okur için şaşırtıcı bir liste var elimizde; Tolstoy, James Joyce, J. L. Borges, Milan Kundera ve Umberto Eco... Bu isimler ilk elden akla gelenler, biraz çalışılsa listenin uzayıp gideceğinden emin olabilirsiniz. Hatta bu uzayan listenin Nobel'i alan yazarlar listesinden daha heyecan verici olduğunu bile düşünebilirsiniz. Bu listede Umberto Eco'ya bir parantez açmak gerekir. İçinde bulunduğumuz dönemin hakim sanatı olarak sinemanın görülmesi tartışmaya açık bir konu olsa da bu iddianın içinde bir gerçeklik payı taşıdığını rahatlıkla söyleyebiliriz. İşte bu noktada Eco'nun kaleme aldığı metinlerin sinema sanatına uyarlanmaya en müsait metinlerden olduğu, bu sanatın ileri gelenleri tarafından dile getirmiş bulunuyor. Sinema filmlerinin, romanın yerini aldığını dile getiren birçok tespiti de göz önüne aldığımızda Eco'nun kalemi, çağın diline imkanlar dahilinde en yakın metinler ortaya koymuş gibi duruyor. Gülün Adı filminin yönetmeni, romanı senaryolaştırma çalışmaları sırasında hiç zorlanmadıklarını dile getirmiş; Eco da bu duruma gerekçe olarak titiz çalışmasını öne sürmüş ve birkaç örnekle bu fikrini desteklemiştir. Eco romanını yazmaya başladığında Ortaçağ'daki bir manastırın planlarının elinde olduğundan ve bu manastırda bir koridor boyunca sürecek diyaloğun mesafe itibariyle ne uzunlukta olacağını bildiği için ona uygun cümleler kurduğunu söylemişti. Bu titiz tavrın diğer romanlarında da aynı şekilde devam ettiğini Eco'nun konuşmalarından kaynakla net bir şekilde biliyoruz. Umberto Eco bu kadar ayrıntı ve titizliğe rağmen komitenin dikkatini çekmemiş olsa da hem sinema sanatında hem de edebiyat camiasında yarına kalacağından şahsen şüphe dahi duymuyorum. Klasikleşmiş ve klasik olmaya aday onca edebi metnin komitenin dikkatini çekmemesi tabii ki saydığımız isimlerin ve eserlerinin edebi değerlerini düşüren bir durum değil. Hatta ödülleri ciddiye almayan okurlar için bu durum sevdiği yazara tutkuyla bağlanmasına sebep bile olabilir.


Romanları aslında yalnızca görünür yüzeyiyle yani olaylar, kahramanlar üzerinden okuduğumuz aşikardır. Oysa roman, tıpkı buzdağı gibi göründüğünden fazlasını derinlerde barındıran bir türdür. Gerçek okuma, bilincin kendini ötekileştirme tehlikesinden uzakta, kendi varlığını olumlayan, ona inanan ve her şeyden önemlisi kendiliğini değerli gören bir bilincin edimine dönüşmeli. Sanatçı, modern anlatım tarzlarıyla ilişkili olarak referans dünyasını oluşturma çabası içindedir. Bu çabanın biricik tematik görüntüsü ise inandırıcılıktır. Doğanın hakimiyetinden özgürleşerek kurtulan birey, yeni bir doğa tasarımı ve yeni bir zaman ile mekan arayışını inandırıcı kılmak uğruna yeni bir yaratım çabasına girişir. İç dünyada gelişen sahicilik isteği, çoğu zaman kendini gerçekleştirmeyi görünür kılsa bile aslında bireyin kendi bedeninde yitip giden bir Ben'in varlığını inkar edemeyiz. Kendiyle konuşan, içteki varlığının farkına vararak onunla yüzleşmeyi göz ardı etmeyen dialojik benden bir sonraki merhale sayılan ötekilik gibi yönelimler, ben varlığının modernlik içindeki yeni görünümünü yani tutunamayan bir bireyi öne çekmekte. Okur da sırf bu yüzden olsa gerek tıpkı roman kahramanı gibi kendi serüvenini ararken bulduğu en küçük inandırıcılık adasına çıkmayı yani yine yalnızlaştırılmış bir okur olmayı göze almak ister. Ayna metaforu, yazı ve yalnızlık ilişkisiyle daha bir belirginleşmekte gitgide. Tolstoy'un Anna Karanina'sı Madam Bovary'den yola çıkılarak yazılmış görünse de onu aşan birçok niteliğini hissettirir. Ama daha önemli bir şey var ki o da her okurun, kendinde bulduğu bir Anna Karanina tarafıyla hayata bakması. Çünkü okur yalnızlığına bir şahit tutmak ister. Tanıdığı, bildiği bir yüz değil bir ruh belki. Roman kahramanıyla özdeşleşme, çoğu kez patolojik bir sorun gibi algılansa da sosyal medyada kahramanların adlarını alan binlerce okura baktığımızda normalleşen bir sorun olduğu ortadadır. Oysa gerçek okuma, bilincin kendini ötekileştirme tehlikesinden uzakta, kendi varlığını olumlayan, ona inanan ve her şeyden önemlisi kendiliğini değerli gören bir bilincin edimine dönüşmeli. Tıpkı üçboyutlu sinemada üzerimize doğru gelen oklardan kendimizi kurtarmak için sağa sola hamle yapmak nasıl sonradan gülünç geliyorsa, romanın da inandırıcılığını kurmacanın sınırları içinde düşünerek içselleştirmemiz gerekiyor sanırım. Bu, yukarıda sözü edilen inandırıcılıktan farklı olarak kendi sahiciliğimizi yıpratan, eksilten bir okuma olmamalı. Bunun ötesinde okuma biçimimiz, bizim nerede durduğumuzu belirleyen bir tavırdır ve bu sebeple romanı, toplumsal, düşünsel sürecimizin tarihi olarak algılamamız gerekiyor. Yazarın herhangi bir olay üzerinden gerçek ya da hayali bir kurguyla baş başa bıraktığı roman dünyasında okur, gerçek olmayan kahramanları değil yalnızca bu kişilerin temsil ettiği değer ve düşünceleri benimser aslında.


Marguerite Yourcenar, 1951'de yayınlanan Hadrianus'un Anıları'nın girişinde Zamanımızda, roman tüm öteki biçimleri yiyip yutuyor; anlatım aracı olarak insan sadece roman biçimini kullanmaya zorlanıyor. demişti. Romanın zaferini ilan eden epey bir metne sahibiz. Ancak bir not düşmek zorundayız ki 20. yüzyılın ilk yarısında Netflix abonesi olmamıştı Yourcenar. Buna karşılık muzaffer roman türünün ölümünü ilan edenler hiç de azınlıkta değil. Mesela Cemil Meriç 1979'da bir dergide yayınlanan konuşmasında roman ölmektedir ve ölecektir demiş. Elbette bağlamlar ve gerekçeler çok farklı. Yine de net bir şekilde söyleyebiliriz ki roman ölümü ve zaferi en çok ilan edilen edebiyat türü. Romanın o kadar çok ve farklı tanımı var ki bir metnin roman olmadığını ispatlamak giderek daha müşkül bir mesai gerektiriyor. Roman ne zaman tanımlanmaya yaklaşılsa yazılan yeni bir roman o tanımın eksik bir unsuru olduğunu gündeme getiriyor ve hatta bazen o tanımı tamamen yerle yeksan edebiliyor. Bu noktada iki gruba ayırabiliriz romanları. Kendi tanımlarını getiren romanlar ve mevcut tanımlardan birinin yeterli olduğu romanlar vardır diyebiliriz. Bu noktada bir itirafta bulunmam lazım. Kaç yayınevinden şiir dosyam hakkında roman olsaydı yayınlardık mazeretine sığınarak red cevabı almışlığım var. Bu satırları yazdığım zamana dek bir roman yazamamışsam bunun bir sebebi de aldığım bu cevaplardır. Bir süredir şiir ve hikayeyi es geçip ilk dosyası roman olan yazarların sayısının artmasında kültür endüstrisinin bu yönlendirmelerinin payı olduğu rahatlıkla ifade edilebilir. Ancak bu yönlendirmenin romana faydasının mı zararının mı olduğundan emin değilim. Bu konuda yorum yapmak için biraz erken olduğunu söyleyerek bu ciddi sorudan kaytarabileceğimi ümit ediyorum. Roman biraz da yazarının okuduğu romanların çocuğu galiba. Romanın ve roman yazarının şeceresini çıkarmak bizi kültürel kopuş ve devamlılığı takip etmek adına önemli verilere ulaştırabilir. Nitekim Milan Kundera, Avrupa romanını yücelttiği o meşhur Cervantes'in Hor Görülen Mirası başlıklı yazısında Cervantes'in uçsuz bucaksız bir coğrafyada ilerleyen karakteri Don Kişot'tan Emma Bovary'nin bir çitle sınırlanan dünyasına oradan da Kafka'nın Şato'sunda yargılanan karakterine kadar daralmayı bir devamlılık içinde anlatır. Roman yine de amorf yapısıyla, tam olarak tanımlanamamış olmanın verdiği güçle yaşamaya devam ediyor. Olga Tokarczuk'un romanının ismi tam da buraya denk düşüyor belki de: Sür Pulluğunu Ölülerin Kemikleri Üzerinde. Roman ölmedi ama mezarlıkları gezmeyi sevenler, her an ilginç keşiflerde bulunabilirler.


Kargo ilk defa Mersin'den geliyor bana. Mersin'de kimsem yok üstelik. Hızlıca açıyorum paketi. Ellerimde Kuşlu Süveter. Ne güzel isim. Ben ona, o bana bakıyor. Artık az önceki halimizden eser yok. İlk kitap telaşlıdır. Hemen yerine ulaşmak ister. Anlarım. Hemen okunmak ister. Pek tabii. Aldım kabul ettim ve bu ilk telaşa katılıp vakit kaybetmeden okumaya başladım. Kitabın adı Kuşlu Süveter. Yazarı Özlem Göktaş, aynı zamanda bir öğretmen. Mahalle Mektebi, Karabatak ve Hece gibi dergilerde öyküleri yayınlanan yazarla artık tanışıyoruz. Kitapta on yedi öykü var. Anlaşılır ve okuru hikayesine dahil eden, okuru yormayan sade ve derinlikli metinler. Uçlara, aşırılıklara kaçmayan, limandan çok uzaklaşmayan, anlatımında hayal ve gerçek arası dengeyi koruyan öyküleri sevdim ben. Mevsim ne olursa olsun sıcacık bir iklimde geçiyor hikaye. Bir nostaljiye yolculuk diyebiliriz. Uzak bir hayalden, köyden, karlı günlerden, derede oynayan çocuklardan, ruhun inceliklerini kaybetmemiş kahramandan, kahramanlardan haberler getiren öyküler. Yazarın öykülerinde o eski, iyi günlere yaklaşıyoruz. Bir köyümüz vardı evet, çocuktuk, saftık bir zamanlar. Kendi dünyamızda varmanın mümkün olmadığı evlere okullara sokuluyoruz. Beraber yakıyoruz sobayı bir sınıfta, önce kömür sonra odun çıra. Kardan üşümüş, çok üşümüş öğrencilere sarılıyoruz. Eller ısınıyor, yüzler pembeleşiyor. Sonra bir an geliyor, kuşlar uçuyor. Uçuyor çocukluğumuz uçuyor hayallerimiz. Ellerimizden kayıp gidiyor en güzel anlarımız çok kere. Şöyle geri çekilip seyrediyoruz olup biteni, sızlıyor içimiz. Seyrediyoruz diyorum, çünkü Göktaş'ın tasvirleri muazzam. Usul usul anlatılıyor her öyküde eşya, usul usul akıyor zaman. Geçiştirilmiyor, çalakalem değil. Hiç acelesi yok anlatıcının. Şehirde akan zamanı kim bilmez. Öyle acele, öyle telaşlı. Ama malum hareketin azaldığı mekanlarda daha yavaş akar zaman. Trafik mi, o nedir Allah aşkına, belki akşamüstü, tabelalar yanıp sönmez durmadan, yıldızlara bakabilirsin, işte bizim mahallemiz. Yavaşça çizebilir boyayabilirsin bir resmi. Acelesi yok ellerin. Agresif değil, daha olgun daha dingin bir bakış düşer kağıda. Durup bakıyor, baktırtıyor Özlem Göktaş. Yaşadığımız hızdan çekip alıyor bizi. Serçeler akasyalar düşürüyor penceremize. Kasımpatıların hatırı kalmasın. İyi ki böyle öyküler yazılıyor, derken buluyorum kendimi. Yoksa biz hayatı şehirden, çok oyunlu çok ışıklı caddelerden ibaret sanacağız. İyi ki böyle öyküler yazılıyor da başka türlü insanların-hayatların da mümkün olduğunu hatırlıyoruz. Hikaye anlam kazanıyor. Hikaye yazmak, hikaye okumak hikayelerle anlatma çabası anlam kazanıyor. Dünyanın etrafında döndüğünü sanan şımarık, bencil insandan, ağaca toprağa dokunan henüz bozulmamış insana uzanıyoruz. Taşraya, doğaya, üç günlüğüne tatil için giden öyküler değil bunlar, bizatihi taşranın bağrında büyüyen öyküler. Kar yağarmış, bir öğretmen öğrencisini kucaklarmış. Bize ne kaybettiğimizi hatırlatan Kuşlu Süveter, beton yığınları arasından uzanan bir çiçek gibi günümüz edebiyatına uzanıyor. Kitabın ilk öyküsü Naylon Ayakkabı'yı okuyunca çokça etkilendiğimi ve şaşırdığımı söyleyebilirim. Gerilimi, neşesi, karlı köy atmosferi, kurgusuyla, diliyle oldukça iyi bir hikaye. Anladım, ilmek ilmek örülmüş, usta işi öyküler beni bekliyor. Kusur bulmaya değil severek okumaya niyetliler için bu böyle. Ama bunun için özel bir çaba sarf etmeye gerek yok. Çünkü Özlem Göktaş, ne yaptığını bilen, edebiyatın inceliklerine sahip bir öykücü. Özellikle hikaye girişleri çok ustaca Göktaş'ın. Çoğu hikayede var bu dikkat. Bir öykü nasıl başlar derseniz, mesela işte böyle başlamalıdır. Ölmüş müyüm gerçekten öldüm mü? diye devam eden Naylon Ayakkabı, kitabın en etkili öykülerinden. Aç ulan kapıyı,. Birden. Pat diye, başlıyor. Bu harika. Böyle girişler okuru hemen kavrar. Kendisine katar. Hikayenin içindesindir vakit kaybetmeden, hoş geldin. Bu arada kahraman hiç de böyle cengaver değil. Ürkek sinik silik, henüz kendini bulamamış bir tip. Yukarıda geçen konuşmalar bir kabustan. Bir kabustan mı? Gerçek olamayacak kadar ürkek, toy. Ve fakat sustuğu herkese karşı bir gün cesaretlenebilir. O zaman hepsi görecek gününü. Ama şimdi daha tedbirli. Sadece çayları dolduracak. Küçüklü büyüklü dizecek. Annesine susacak, annesi kendi kendine konuşacak, böyle geçecek zaman. Belki de bu yüzden hikayesi yazıldı, yazılacak. Kuşlu Süveter'de olmayan bir şey var. Olmayan bir şey. Hadi, sevinçle iştiyakla: Bir uzvumuz gibi olan akıllı telefonlara akıllı ekranlara dokunmak yok. Ne güzel. Öykülerde zamanın teknolojisine, aygıtlarına rastlamıyoruz. Harika. Başka bir kitapta haneye eksi olarak düşebilecek bu özellik, Göktaş'ın öykülerinde iyi ki de böyle dedirtiyor. Öykülerin atmosferi bunu gerektiriyor çünkü. Sahte sanal bir ekrandan değil, kahramanların baktıkları gerçek mekanlardan çoğalıyor öyküler. Bir pencere. Bir bahçe. Televizyon yok, telefon yok, medya yok. Uygulamalar arasında kaybolan kişiler yok. Böylece nostaljiyi yakalıyor Özlem Göktaş. Hiç bahsetmeyerek en büyük eleştiriyi de yapmış oluyor belki. Bir rüya gibi süzülüyor öyküler. Hikayeler böyle örülüyor. Peki ne var öykülerde? İnsanın o bildik hiç eskimeyen hikayesi. Yalnızlık. Sonra? Hatıralar ve özlemler. Başka? Yolculuklar var. Bir otobüs, bir mahalle kahvesi, bir huzur evi, bir okul. Geçmiş kahramanların yakasını bırakmıyor. Bırakır mı hiç? Bir hatıra, bir özlem, bir rüya geçmişe salıveriyor kişileri. Bir özlem var evet. Öykülerde buz tutan dereler, şaşkın ördekler, okul ve tabii ki çocuklar. Hep bir çocukluğa gidiş var öykülerde. Ah keşke çocuk olsam, sesi buram buram. Bu haklı, çok haklı hasrete kimse bir şey diyemez. Çocukluk, cennetin devamı, azala azala yitip giden bir süreç. Can yakıcı. Can yakıyor. Sonrası hep o duyguları yakalamak yeniden yaşamak hayali. Yıllar geçtikçe olaylar geliştikçe insanlar ayrıştıkça sahtenin çoğaldığı, yalanın bir çığ gibi büyüdüğü zamanlara, bu bilince eriştikçe elbette dönüp dolaşacağımız yer çocukluk. Gerçek sevmek, gerçek sarılmak, gerçek sevinmek orda bizi bekliyor. En zor olanları dahi. Bilincin minimum kalbin maksimum olduğu zamanlar. Dolu dolu sevmek dolu sarılmak orda. Başkalarına aldırmadan kendi dünyanda çoğalmak orda. Bütün bunlar bir yana, geçmişi yad etmek, orda yaşamak, orda kalmak en çok, şimdinin ağız tadı gittiğinde olur. Lezzet alamadığımızda, içimizdeki şarkılar sustuğunda. Şimdinin hakkını o kadar da veremediğimizde olur bu. Hep bir başka yer özlemi, bir gitmek, bir sevmek. Eski ben, eski sen, eski mahallemiz, eski evimiz arasında dönüp dolaşır insan. Ve dahi yazar, okur. Bu şöyle bir handikaba yol açıyor: Geçmişi özleye özleye şimdide yok oluş. Şimdide bir hiç gibi geçen zaman. Böyle olunca kişiler şimdiye geleceğe kırpamıyorlar gözlerini. Kuşlu Süveter'de de geçmiş hep şimdiden daha güzel. Şimdi, bazen kabulleniş bazen bir iç çekişle bazen bir balık bir helva ile gelen hatırlayışlarla bulanıyor. Geçmiş denilen karanlık. Yutuyor bizi. Hem de nasıl.


Yazı serüvenine 1896 yılında Servet-i Fünun dergisinde başlayan Safveti Ziya'yı klasik bir Servet-i Fünun aydını ya da muharriri olarak tanımlamak eksik kalır. Zira kendisi, diğerlerinden farklı olarak yazdığı her satırın canlı bir numunesi olmuş, cumhuriyet devri öncesindeki belirli zümrenin yaşadığı bohem olarak niteleyebileceğimiz bir hayatın tam merkezinde oyalanmıştır. Safveti Ziya, 1875 yılında, varsıl bir ailenin çocuğu olarak İstanbul'da dünyaya gelmiş. Dönemin yüzü Batıya dönük hocalarından özel bir eğitim aldıktan sonra Galatasaray Sultanisi'ne girmiş ve burada kendisini entelektüel manada geliştirecek bir topluluğun parçası olmuş. Yine Galatasaray'daki fikri, edebi tartışmalardan, okuduğu nazariyelerden ve müşahedelerinden devşirdikleri ile vücuda getirdiği kompozisyonlar, yazın hayatı için başlangıç noktası oluşturmuş. Okulun ardından hariciyede sırasıyla katiplik, Şura-yı Devlet üyeliği ve protokol başkanlığı görevlerinde bulunan Ziya, Prag'a elçi olarak atandıktan kısa bir süre sonra eserlerinde dekor olarak sıkça kullandığı bir balo esnasında hayatını kaybetmiştir. Yazı serüvenine 1896 yılında Servet-i Fünun Dergisi'nde başlayan Safveti Ziya'yı klasik bir Servet-i Fünun aydını ya da muharriri olarak tanımlamak eksik kalır. Zira kendisi, diğerlerinden farklı olarak yazdığı her satırın canlı bir numunesi olmuş, cumhuriyet devri öncesindeki belirli zümrenin yaşadığı bohem olarak niteleyebileceğimiz bir hayatın tam merkezinde oyalanmıştır. Yakın arkadaşı ve dönemin büyük romancılarından Halit Ziya onun için; İnce hatta zayıf, her zaman şık, her zaman canlı, Beyoğlu salonlarında, Boğaziçi seyir yerlerinde kıskanılan, o zamanın en iyi vals eden, en güzel Fransızca ve İngilizce konuşan, Türk aleminin sivrilmiş güzel kadınlarına yanaşmak için en kurnaz çareler bulan bir genciydi. Ciddi olarak ne varsa hepsine pek gevşek bağlarla bağlı olan bu gençten, Edebiyat-ı Cedide'ye bağlanmış olmak pek beklenmezdi, fakat ona bağlanmak işinin en son mikyasında karışmış, hele şahsen bizlere, bu arada bana pek bağlanmıştı: ben de ona. ifadelerini kullanmıştır. Ancak Ziya hakkında yine çağdaşı olan yazar ve eleştirmenlerden farklı görüşler de mevcuttur. Yazar, Onların Ruhu isimli öyküsünün ardından Hanımın Mektupları'nı yayınlamış ve bu metinler kısıtlı bir topluluk içinde takdir edilse de ona şöhret kazandıran eseri, sansürlenerek tefrika şeklinde yayınlanan Salon Köşelerinde isimli roman olmuştur. İşbu roman, yayınlandığı günlerde büyük ses getirmiştir. Salon Köşelerinde'ki 'vals' meselesi, kurmacayı uçtan uca kaplayan ve alt katmanlarında onlarca dilemmayı barındıran bir görünümdedir. Ziya, 19. yüzyılda yazılmış birçok Batı romanın merkezinde yer alan balo kültürünü, bir haz odağı olmaktan ziyade pandoranın kutusunu açmaya yarayan tuhaf bir anahtar suretinde kullanmıştır. Pera Palas başta olmak üzere İstanbul'un muhtelif salonlarında düzenlenen vals gecelerinden biri, romanın esas dekoru olarak seçilmiş ve bu setin etrafına kozmopolit şehrin yansımaları işlenmiştir. Bu yansımalardan her biri muğlaktır. Türk genci Şekip ile İngiliz kızı Lydia'nın arasında geçen aşk, romantizm akımının değişmez mazmunları kullanılarak hülyalı bir şekilde anlatılmıştır. Bu gönül macerası, döneminde yazılan klişe metinlerden pek farklı değildir. Fakat Şekip'in kompleksli, yorgun ve dahi gururlu kişiliğinin, artık yıkılmaya yüz tutmuş Osmanlı ve dahi minareleriyle, kubbeleriyle ancak oryantalist ressamlara ilham vermekten öteye geçemeyen; bir yanı mistik harabelere diğer tarafı ise modern Avrupa şehirlerine benzemeye çalışan ve kimlik bunalımı yaşayan İstanbul imgesi ile harmanlanarak işlenmesi önemlidir. Bununla birlikte medeniyet krizinin her safhasını iliklerine kadar yaşayan Beyoğlu civarının realist betimleri ve bu çemberin içinde kapana kısılmış av hayvanları gibi dönüp duran yeni insan tipinin psikolojik profilleri ilginçtir. Bilhassa Batı meraklısı gençlerin yüzyıl sürecek savrulmalarının başlangıç noktasını teşkil eden trajikomik halleri, Şekip Bey karakteri üzerinden yerinde ve cüretkar tahlillerle sunulmuştur. Arka planda ise zor şartlar içinde yaşam mücadelesi veren geleneğe bağlı insanların gölgede kalan siluetleri hissedilir. Safveti Ziya'nın Salon, Köşe, Türk başta olmak üzere, birçok kelimeyi romanın içinde sıklıkla vurgulaması tesadüf değildir. Zira Şekip Bey, kendi yurdunda bir parya gibidir ve valslerin yapıldığı şatafatlı salonların merkezinde değil ancak köşelerinde olmaya uygundur. Zira bu salonda biganedir, salondakilerin tekmili yabancı ya da yabancılaşanlardan ibarettir. Avrupalıların arka eğlence bahçesine dönüştürmek istedikleri şehir, devasa bir yara şeklindedir. Bir zamanların ulaşılmaz kutsal başkentinin içler acısı durumu ile Pera'nın ışıklı görüntüsü, tıpkı bir eğrinin üstüne inşa edilmeye çalışılan Şekip ve Lydia'nın aşkı gibi tenakuz halindedir. Ziya, birçok milli ve psikolojik çatışmayı diyaloglara kodlamıştır. Vatanı ile aşkı arasında kalıp derin düşüncelere batan Şekip, bu arafın sebeplerini ve sonuçlarını sorgulamaktadır. Abdülhamid'in nefesi, savaşların yorgunluğu ve fakirlik cümlelerin arasındadır. Bu noktada manidar olan, tüm bu kaosa rağmen Şekip'in beri yandan bir Türk'ün iyi vals yapabileceğini ve en az Batılılar kadar görgülü, entelektüel olduğunu kanıtlamanın telaşesinde olmasıdır. Yazarın teferruatlı tasvirler kullanarak çiğ ışıkların altında, görkemli tezyinlerin gölgesinde ve parlak giysiler içinde resmettiği insanların davranışları, konuşmaları, düşünceleri, yeni yüzyılın Pera tipolojisini idrak etmek açısından kayda değerdir. Salonun dışında genişleyen ve bir rota dahilinde anlatılan İstanbul'un başka renkler ve farklı hislerle sarınmış halleri de önemlidir. Yazarın dili; ağdalı, dalgalı, müzikalitesi olan bir yapıdadır. Safveti Ziya, değişen yüzyılda, dönüşen Türk gençlerinin ne yaptığını ve ne yapması gerektiği meselelerini tartışmaya açmıştır. Öze dönüş savını vurgulamak için romantik metinlerde sıkça karşılaştığımız kıssadan hisse verme metodunu kullanmayı yeğlemiş ve ortaya idealize edilmiş karakterler çıkarmıştır. Yalnız Salon Köşelerinde romanında değil, kaleme aldığı hikayeler ve oyunlarda da bu görüşünü berkitmeyi amaçlamıştır. Ayrıca 1927 yılında yayınlanan Adab-ı Muaşeret Hasbihalleri, Cumhuriyet dönemi aydınlarının topluma, Batıya ve dünyaya bakış açılarını anlamak için ehemmiyetlidir.


Manguel ile yolu kesişen herkes onun kitaba olan tutkusunun canlı şahididir. Onun Jorge Luis Borges'ten aldığını açıkça ifade ettiği bu kitap tutkusu ve entelektüel dünyası herkesçe bilinir. Manguel, pek çok okuyucu için Okumanın Tarihi demektir. Onun eserlerini okumak, çoğu okuyucunun aslında derinden içinde hissettiği fakat ifade etmekte çekimser kaldığı bazı itirafların da gün yüzüne çıkmasına katkı sağlayabilir. Geniş kütüphanelere sahip olan insanlar, kütüphane sahibi olmanın gerçekten ne anlama geldiğini en iyi bilenlerdir. Bilhassa bir şehirden başka bir şehre taşınmak söz konusuysa kütüphane sahibi için olmasa da kütüphanenin nakli onu taşıyanlar için bir işkenceye dönüşebilir. Kargo şirketlerinin kitap kolilerini taşımak için ekstra ücret istemeleri belki can sıkıcı gelebilir; ancak daha kötüsü taşındığımız şehirde müstakil bir kütüphaneyi sığdırabileceğimiz genişçe bir ev bulmaktır. Sonrasında entelektüel okuma alanlarımız geniş ise, bu kez de kitapları tasnif etme çilesi başlar. İyi bir okur kendisini huzurlu bir okuma ortamından uzaklaştıracak her türlü meşguliyetten rahatsızlık duyar. Onun en büyük arzusu bir an önce kitapların dünyasına dalmak, böylece dünya hayatındaki en kutsal vazifesini hakkıyla icra etmektir. Kütüphanesini toplayan bir okur için en acı verici anlardan birisi, vaktiyle büyük bir hevesle edinip okuma arzusu duyduğu, ancak zamanla güncelliğini yitirdiği için göreceli de olsa ikinci planda kalmış bu kitaplarına veda etmek zorunda kaldığı zamanlardır. Şehir veya mekan değişikliği kütüphanesini taşımak zorunda kalan pek çok okuyucuyu buna mecbur bırakır. Kütüphanesini toplayan okur, her bir kitabıyla olan hikayesini bir kez daha hatırlar, hüzün ve sevinçler devreye girer. Bir kitabı kütüphanemize ilk kazandırdığımız an, belki bir hediye, hediye eden kişinin bizde bıraktığı izler -bu bazen bir öğretmen, arkadaş, aile üyelerinden birisi olabilir- aklımızdan hiç çıkmaz. Kitaplarımız aynı zamanda çocukluk yıllarımızdan itibaren hayatımıza, kişiliğimize, benliğimize yön veren birer kılavuzdur. Düşünce dünyamızı, hayata bakışımızı, dış dünya ile ilişkilerimizi hatta arkadaş çevremizi yani muhitimizi çoğu kez kitaplar şekillendirir. İşte bu yüzden kitaba veda etmek zordur. Kitap okurun bir parçası olmuştur. Bu yüzden ona veda edecekse bile emin ellerde olacağını bilerek veda etmek ister. Kamusal bir kütüphaneye bağışlamak ve okuyucu ile bağlarını devam ettirmesini sağlamak en insaflı ve faydalı yoldur. İyi bir okur konusu ne olursa olsun hiçbir kitabını kaderine terk etmez. Farklı bir şehre kütüphanemi taşımak zorunda olduğum şu günlerde Alberto Manguel'in kısa süre önce yayınlanan kitabı hislerime tercüman oldu desem herhalde abartmış olmam. Elbette Manguel sadece benim değil kütüphanesini toplamak zorunda kalan her okurun hislerine tercüman oluyor. Kitaplarımıza dair zihnimizde olan ancak bir türlü yazıya dökemediğimiz hikayelerimize adeta kılavuzluk ediyor. Manguel ile yolu kesişen herkes onun kitaba olan tutkusunun canlı şahididir. Onun Jorge Luis Borges'ten aldığını açıkça ifade ettiği bu kitap tutkusu ve entelektüel dünyası herkesçe bilinir. Manguel, pek çok okuyucu için Okumanın Tarihi demektir. Onun eserlerini okumak, çoğu okuyucunun aslında derinden içinde hissettiği fakat ifade etmekte çekimser kaldığı bazı itirafların da gün yüzüne çıkmasına katkı sağlayabilir. Kitap tutkunları olarak kütüphanemizden bir kitabı ödünç almak isteyen bir arkadaşımıza olumsuz cevap veremesek de -geri gelmeyen kitaplara dair tecrübelerimizin de eseri olsa gerek- bir rahatsızlık duyarız. Bu istisnasız hangi dönemde yahut coğrafyada yaşarlarsa yaşasınlar bütün kitap tutkunları için geçerli bir durumdur. Kütüphanemizin bize ait mahrem bir alan olduğunu düşünürüz çoğu kez. İşte tam da bu noktada Alberto Manguel'in hislerimize tercüman olan: Kütüphanem benim için hem dört bir yandan varlığımı kuşatıp içine hapseden hem de bana ayna tutan son derece mahrem bir alandı şeklindeki sözlerine hak vermemek elde değil. Manguel'in: Şahsıma ait kitapların olduğum kişinin bir parçasını oluşturdukları kanısındayım. İnsanlara kulak vermeye yahut bir el vermeye gönülsüz davrananlar vardır; benim için de kitabı ödünç vermek ender bir durumdur. Bir kimsenin muayyen bir kitabı okumasını istemişsem eğer onun bir nüshasını satın alır ve armağan olarak takdim ederdim. Bir kitabı ödünç vermenin insanı hırsızlığa iten bir teşvik olduğu kanaatindeyim cümleleriyle ifade ettiği kendi şahsında kitabın okur için mahremiyetine bakışının ve ödünç verme konusundaki hassasiyetinin de yine pek çok kitapsever tarafından paylaşıldığını düşünüyorum. En azından kendi adıma bu hissiyatı paylaştığımı ifade etmeliyim. Manguel'in gittiği her şehirde veya ülkede yeni kitaplar edinmek yahut eskilerini nakletmek suretiyle meydana getirdiği kütüphaneler onun kitaplara olan tutkusunun en somut ifadesi. O bu tutkusunu, kitaplarına düşkünlüğünü değişik vesilelerle sıkça vurgular. Kütüphanemi Toplarken başlığını taşıyan bu eserinde de yer alan: Hayatımda şu veya bu şekilde bir kütüphanemin olmadığı hiçbir zaman dilimi aklıma gelmiyor. Yerleştiğim her yerde adeta kendiliğinden doğmak üzere bir kütüphane boy atmaya başlardı. Paris'te, Londra'da, Milano'da, beş yıl boyunca yayıncı olarak çalıştığım Tahiti'nin nemli sıcağında, Toronto'da ve Calgary'de kitaplar topladım. Kütüphanelerimin her biri bir nevi çok katmanlı otobiyografidir; her kitap onu ilk kez okumuş olduğum anı içerisinde muhafaza eder. Sayfa kenarlarındaki karalamalar, kitabın başındaki boş sayfaya atılmış muayyen bir tarih, bugün esrarını koruyan bir sebepten dolayı sayfanın tekini işaretleyen bir otobüs bileti bunların hepsi de bana o zamanlar kim olduğumu hatırlatma çabası içindeler cümleleri Manguel'in kitaplara duyduğu tutkunun en somut ifadeleri olsa gerek. Sözün kısası; Alberto Manguel'in bu kitabı hepimizin kendisinden bir şeyler bulduğumuz kitaplarla olan maceramızın, anılarımızın, kitap arasındaki kurumuş çiçeklerin, otobüs biletlerinin, takvim yapraklarının kısacası hayatımızın seyrinin bir ifadesi gibi. Bu kitapta her okuyucunun kendisinden pek çok şey bulacağına hiç şüphem yok. Kitaplarla kalın.


Giorgio Agamben, İçeriksiz Adam'da klasik Yunan dünyasının sanatla ilgili deneyimini Platon'dan başlayarak Kant ve Heidegger'e uzanan tarihini derinlemesine irdeliyor. Sanat, estetik, kritik kavramları etrafında dönen bu hacimli kitap, üzerinde durulması gereken kült eserler rafında yerini alacak gibi. 1942 Roma doğumlu Giorgio Agamben, bir İtalyan siyaset felsefesi düşünürü ve eğitimcisi. Hukuk ve felsefe eğitimi alıyor, sonrasında doktora tezini Simone Weil'in siyasi düşüncesi üzerine yazıyor. Walter Benjamin'in tüm eserlerinin İtalyanca basımını hazırlayacak kadar bu isme yakın olan Agamben; kıta felsefesi, siyaset felsefesi, edebiyat, estetik ve sanat gibi pek çok alanda çalışmalar yürütüyor. Agamben ayrıca Homo Sacer ile İstisna Hali Kavramları üzerindeki analizlerinin felsefeye olan katkıları ile biliniyor. Italo Calvino'yla Parisli yıllar, Benjamin ile ilintili zamanlar, Heidegger'e tanıklık ve 60'lı yılların Roma'sından üzerine bulaşan yaşamak izleri onu çekici kılmaya fazlasıyla yetiyor. Agamben düşüncesini en fazla etkileyen çağdaş filozoflar Martin Heidegger ve Walter Benjamin. Agamben, 1996'ya kadar Benjamin'in eserlerini cilt cilt İtalyancaya çevirip editörlüğünü yapıyor. Benjamin'i Heidegger'den sağ çıkabilmesine imkan tanıyan panzehir olarak gördüğünü ifade ediyor. Yumruk gibi bir cümle bu. Benim Agamben'de ilgimi çeken en önemli noktalardan birisi de Simon Weil karşısında Agamben'in kayıtsız kalmaması. Simon Weil, İtalya'da henüz çok bilinmezken Agamben hukuk felsefesi tezini onun politik görüşüne adıyor. Simon Weil'in birey olma konulu makalesini okuduktan sonra makaleden oldukça etkilenen Agamben: Belki de Kutsal İnsan'ın başından hiç bırakmadığım hukuk eleştirisinin kökleri Weil'in makalesine dayanıyor, diyor. Kitapları son dönemde Türkçeye titizlikle kazandırılan, hakim anlayışın ihmal ettiği Simon Well'in, üzerine dikkatle düşünülmesi gerekli bir isim olduğunu daha net kavratıyor bana bu temas. Giorgio Agamben denilince akla ilk gelen Homo Sacer analizi. Agamben'in en önemli felsefe katkısı olan Homo Sacer 'da Agamben, siyaset felsefesini yerleşik kalıpları dışında ele alıyor. Kutsal İnsan'da Agamben, çıplak hayat kavramından yola çıkarak eski Yunan'dan bugüne Batı siyasi düşüncesine hakim olan iktidar anlayışının görünmeyen yüzünü ortaya koyuyor. Yalnızca sanata geleneksel bakışta bir değişim mi var, yoksa çağımızda sanat sorununu masaya yatırıyorsak hiçbir şey estetiğin yok edilmesinden acil değil, der Agamben. Hegel'e göre sanat eseri önceki çağlarda olduğu gibi ruhun manevi ihtiyaçlarını karşılayamaz. Çünkü bizde düşünme ve eleştirel ruh öyle güçlü hale gelmiştir ki sanatla özdeşleşerek onun içindeki dirimselliğe nüfuz etmekten çok onu estetik yargının bize verdiği eleştirel çerçeveye göre tasavvur etmeye çalışırız. Bu ufuk açıcı detaylar okuyucuyu metnin içine daha çok çekiyor kuşkusuz. Agamben insanın, dünyada şiirsel, yani üretime yönelik bir konumu vardır diyerek çağımızda sanatın yazgısının onun ayrılmaz parçası olan üretim faaliyetinin anlamına karşılık insanın yapıp etmesi sorununu değerlendirmeye götürüyor bizi. Bu anlamda kitabın en dikkat çekici kısmını oluşturan poiesis ve praksis kavramlarını irdeliyor. Yunanların, poiesis ile praksis arasına net bir ayrım koyduklarından bahseden yazar, bu ayrımın bugün artık değiştiğini ve kavramların artık birbirine nasıl yaklaştığını ele alıyor. Aristoteles, insanın yapıp etmeleri arasındaki bu ayrım üzerine defaatle yazarak poiesis'e praksis'ten daha yüksek bir değer atfediyor çünkü poiesis'in hakikate olan bir yakınlığı var Aristoteles'e göre. Batı kültür geleneğinde, insanın yapıp etmelerinin üç türü poiesis, praksis ve çalışma arasındaki ayrımın zamanla kaybolduğunu söyler Agamben. Poiesis ile praksis arasındaki bu yakınlaşmayla kadim kültürde faal hayat hiyerarşisinde en alt kademede bulunan çalışma, kilit değer konumuna yükselir ve tüm insan etkinliklerinin ortak paydası olur, ona göre. Bu yükselişin, Locke'la, onun çalışmada mülkiyeti keşfetmesiyle başlayıp, Adam Smith'in çalışmayı servetin kaynağı konumuna çıkarmasıyla devam ettiğini ve çalışmayı insanın kendiliğinin dışavurumu haline getiren Marx'la tepelerde yer edindiğini vurgular. Bu şu demektir: İnsanın tüm yapıp etmeleri pratiğinin de çalışmayla başladığı, yani yaşamın biyolojik döngülerine tekabül eden maddi yaşamın üretimle başladığı kabul edilmiştir. Çağdaş sanatta kendi bölünmüşlüğünü açığa vuran eleştirel yargının ta kendisidir diyen Agamben tam da şimdi var gücümüzle eleştirel yargının temelini sorgulamaya başlamazsak sanat fikri elimizden kayıp gidecektir diye ekliyor. Ayrıca nihilizm Batı tarihinin seyrini gizlice yönettiği sürece sanat sonsuz alacakaranlığından çıkamayacaktır diye de noktalıyor tezini. Batı düşünce dünyasından, gelenekten, eleştiriden, birçok felsefeciden alıntıyla; sanat, estetik, kritik kavramları etrafında dönen bu hacimli kitap, üzerinde durulması gereken kült eserler rafında yerini alacak gibi.


Sanat dünyası söz konusu olduğunda ilk akla gelen hiç şüphesiz Vincent van Gogh'un mektuplarıdır. Theo'ya Mektuplar ve Dostlukla diye iki farklı versiyon olarak Türkçede de bulunan bu mektuplar van Gogh'u yakından tanımak isteyenlerin ilk başvuru kaynaklarından biridir. Yüzyıllar boyunca insanların en büyük iletişim aracı olan mektup bugün artık çok çok az kullanılıyor. Mektuptan kastım kalem, kağıt ve zarf kullanarak yapılan. Bugün artık kartpostal bile nadiren gönderilir oldu; halbuki çok değil bundan 20 yıl önce bile gidilen şehirlerden sevdiklerimize kartpostal gönderme alışkanlığı vardı. Bugünün gençleri daha farklı iletişim yöntemleri kullanıyor, anlık mesajlaşma programları bunların başında geliyor. Ayrıca bugün 25 yaş altında olan gençlerin büyük çoğunluğu klasik anlamdaki mektubu bırakın e-posta bile kullanmamış durumda. Sanat dünyası söz konusu olduğunda ilk akla gelen hiç şüphesiz Vincent van Gogh'un mektuplarıdır. Theo'ya Mektuplar ve Dostlukla diye iki farklı versiyon olarak Türkçede de bulunan bu mektuplar van Gogh'u yakından tanımak isteyenlerin ilk başvuru kaynaklarından biridir. Geçtiğimiz günlerde Hayalperest Yayınevi'nden çıkan Sanatçı Mektupları başlığı taşıyan kitap ise birçok sanatçının mektubuna yer veren bir seçki. Salvador Dali, Lucian Freud, Gustav Klimt, William Blake, Marcel Duchamp, Paul Gaugin, Vincent van Gogh, Paul Signac, Pablo Picasso, Mark Rothko, Cindy Sherman, David Hockney, Frida Kahlo, Egon Schiele, Andy Warhol, Henry Moore, Rembrandt, Leonardo da Vinci, Edouard Manet, Roy Lichtennstein, Renoir, Kazimir Maleviç, Albrecht Dürer... Kitap 8 bölümden oluşuyor: Aile ve Arkadaşlar; Sanatçıdan Sanatçıya; Armağanlar ve Tebrikler; Baniler ve Destekçiler; Aşk; Mesleki Konular; Seyahat ve Kapanış. Kitapta yer alan mektupları seçen ise St. Ives Sanatçıları: Bir Yer ve Zaman Biyografisi isimli kitabın da yazarı olan sanat tarihçisi Michael Bird. Kitap her şeyiyle son derece özenilerek yayına hazırlanmış. Mektuplar sadece metin olarak verilmemiş, bu mektupların görsel halleri de kitabın sol tarafında kullanılmış. Böylelikle bu sanatçıların el yazılarının nasıl olduğunu anlamak mümkün oluyor. Sadece el yazılarını değil, bazı sanatçıların mektuplara iliştirdikleri desenler veya kağıdın etrafını dolaşarak ve daktiloyla olan yazımları da görmek mümkün. Kitapta beni en fazla şaşırtan, işitme kaybı yaşayan ve teknolojik gelişmeleri yakından takip eden, bugün ipad ile çizimler yapıyor, David Hockney'in faks kullanarak hem hızlı hem de konuşmaya gerek kalmadan iletişim kurması oldu. Tüm bu mektupları bir arada okuyunca çağlar boyunca bazı temaların, bazı hitapların, bazı serzenişlerin hiç değişmeden insanoğluna eşlik ettiğini görmek mümkün. Örneğin burada olmanı çok isterdim, Birden bire seni özledim, Seni özledim ve keşke burada olup bunu benimle paylaşabilseydin. Sanat dünyasında da sanatçılar yüzyıllardır benzer şikayetlerde bulunur; anlaşılmamak, gruplaşmalar, işverenlerin anlamsız talepleri gibi... Kitapta yer alan mektupların büyük çoğunluğu el yazısıyla yazılmış. Hal böyle olunca orijinal metinlerde çok fazla yazım hatası yer alabiliyor. Yazar Michale Bird bunları İngilizce baskıda olduğu gibi koruma yoluna gitmiş. Türkçe tercümeyi yapan Ebru Berrin Alpay da aynı hassasiyeti göstererek çeviriyi gerçekleştirmiş. Ayrıca metinlerde orijinal halde kullanılan terimler ve/veya ifadeler Türkçe çeviride de korunmuş. Mütercim Ebru Berrin Alpay'ı bu özenli tercümesinden ötürü tebrik etmek gerekir. Ayrıca Hayalperest Yayınevi de bu kitabın baskı kalitesine gösterdiği önemden dolayı bir teşekkürü hak ediyor. Kağıt seçimi, cilt, renk kullanımıyla son derece önemli bir çalışma özenli bir şekilde okurla buluşmuş.


Gerçek, dört unsur kadar hayatidir pratik yaşamda. İnsan kendisi için işe yarayan bir gerçeklik versiyonundan memnun olmadıkça nevroz ataklarıyla boğuşur durur. Rüzgarda savrulan saçları güçlükle zapt eden lastik bir toka gibi derleyip toparlar bizi gerçek. Fakat yolun bir yerinde, özellikle deneyimin sarp tepelerine vardığımız zaman, gerçekliğin atlarından inip yola yaya ve yalın ayak devam etmemiz gerekir. O sarp tepeden dönüp geriye baktığımızda yeryüzü boyunca uzanan büyüleyici bir sahne ve harikulade inandırıcılıkla oynanan sayısız piyes görürüz. İçinde olduğumuz yüzyılda edebiyat sadece gerçekliğe değil, daha önceki edebiyata da yönelmiş bir taklidin peşine düştü. Edebi eserlerde romantik yalanlardan değil romansal bir hakikatten söz ediyoruz artık. Büyük romancılar, insanın sağlam ve güvenilir addedilen ilmeklerini bir bir sökmeye başladıklarında gerçek hayatta yüzleşemeyeceğimiz kadar çok sahtelikle karşı karşıya getirdiler bizi. Rene Girard, hiç kimsenin izleyicisi olmak istemeyen ve gürültüyle tanımlanan bireyciliklerin içlerinde yeni bir kopya biçimi sakladığını söyler. Ona göre hemen herkes kendi arzusunun üstünlüğünü ve önceliğini belirterek bir ötekini taklit eder. Kendiliğinden olduğu düşünülen çoğu arzunun temelinde -bir pompayı çalıştırmak için yetecek bir miktar su misali- o arzuyu tetikleyecek bir dolayımlayıcı bulunur ve romansal dehanın peşine düştüğü şeylerden biri de tam olarak budur. Girard'ın verdiği örnekler arasında Dostoyevski'nin Delikanlı romanı özellikle ilgi çekici. Arzunun taklidi doğasını açığa çıkaran bu romansal deha, bir öteki olmaksızın arzu duymanın imkansızlığı üzerinde durur. Romanda bir baba ve oğul aynı kadını severler. Dolgoruki'nin generalin karısı Ahmakova için duyduğu tutku aslında babasının duygusunun bir kopyasıdır. Böylelikle oğul, babayı hem azılı bir rakip olarak görür hem de trajik biçimde onun büyüsünün kurbanı olur. İnsan doğasındaki öykünmeci arzunun sahte olanla ilişkisi sanatçı özelinde çok daha kaotik bir hal alır. Avustralya'nın ve de yirminci yüzyılın en ünlü edebi aldatmacası kabul edilen Earn Malley Olayı da buna benzer bir rekabet ve büyülenme ilişkisi üzerinden ortaya çıkıyor. Dönemlerine göre oldukça muhafazakar sayılan iki yazar, James McAuley ve Harold Stewart, modernist bir sanat ve edebiyat hareketi olan Angry Penguins üyelerini taklit etmek adına hayali bir şair olan Earn Malley'i yaratır. Eleştirdikleri modernist şiiri birebir taklit ederek bu hayali şairin kaleminden çıkmış gibi gösterdikleri şiirler yazarlar. Ern Malley'in hayatta kalan kız kardeşi Ethel'in kisvesi altında derginin editörü olan Harris'e on altı adet şiir gönderirler. Harris ve diğer üyeler bu aldatmacaya hevesle düşerler elbette. Hatta yetmezmiş gibi Angry Penguins'in bir sonraki sayısını tamamen Malley'e ve onun dehasına adarlar. Sahtekarlık kısa bir süre sonra ortaya çıkar ancak söz konusu şiirlerde ahlaka mugayir bulunan ifadeler yüzünden zavallı editör Harris yargılanıp para cezasına mahkum edilir. Bu durum mesleğinin baharında bir editör için çifte kavrulmuş bir aşağılanma olur sahiden. Aldatmaca, ilerleyen yıllarda Avustralya'daki modernist şiir için önemli bir figür haline de gelir. Özellikle 1970'lerden itibaren Earn Malley şiirleri; John Ashbery, Kenneth Koch ve Robert Hughes gibi şair ve eleştirmenler tarafından övülerek sürrealist şiirin başarılı bir örneği kabul edilmiş. Bu düşsel şairin şiirleri yaratıcılarının şiirlerinden daha yaygın olarak okunuyor artık. Romanda, söz konusu olayın kahramanları isim ve kimlik değişimine uğrar elbette. Malley, siyahlara bürünmüş, yedi metrelik kızgın bir dev, Bob McCorkle olur; aldatmaca ikilisi Kuala Lumpur'da bir bisiklet tamirhanesinde yaşayan şair Christopher Chubb'a indirgenir; editör Harris ise Personae dergisinin editörü David Weiss olarak yeniden doğar. Bunlara ek olarak, hikayeyi 60'lara taşımak için de birkaç kurgusal karakter daha yaratır Peter Carey. Editörü olduğu bir edebiyat dergisini canlandırmayı umut eden, aynı zamanda romanın asıl anlatıcısı da olan Sarah Wode-Douglass; ve onun su katılmamış fikirleriyle bir putkıran, bir narsist ve bir zampara olan şair arkadaşı John Slater. Roman her anlamda yanılgılar üzerine kurulmuş gibidir. Anlatıcı sayısı kadar sahtelik vardır içinde. Neredeyse bir güvensiz anlatıcılar şöleni. Düşsel şairimiz Bob McCorkle, 24 yaşında, işçi sınıfına mensup, eğitimsiz bir şair olarak kurgulanmıştır. Tepeden tırnağa tutku dolu, vahşi ve şairanedir. Frankenstein'ın yaratığı gibi dirilerek sanki cehennemden çıkıp gelmiş ve yaratıcısının karşısına dikilmiştir. İçten içe bütün yazarlar, yarattıklarıkarakterlerin bir gün onlara musallat olacağından korkarlar. McCorkle, şairin hayal gücünden şeytani bir şekilde yükseldiğinde Chubb'a olan şey de tam olarak budur: Onu dünyaya bir cahil olarak getirmiştim ama şimdi o beşini hiç duymadığım altı dil biliyordu. Ve eğer hayal gücümün bir ürünüyse, şimdiye kadar sahip olduklarım arasında en acımasız düşünceydi. Yaratıcısından daha büyük bir şair olduğunu kanıtlayan Bob McCorkle, 24 yaşında yaratıldığı için bir çocukluğunun olmamasından yana öfkelidir. Bu yüzden Chubb'ın henüz bir bebek olan kızını kaçırır ve şairin yaşamını haset ve düş kırıklığıyla bezenmiş bir kabusa çevirir. Tek dileği adalettir. Bu yüzden tıpkı yaratıcısı gibi kendisi de bir çocuk hırsızı olarak skoru eşitler. Yeri gelmişken bizim edebiyatımızda da benzer bir sanatkarane sahtekarlık örneğinden bahsedelim. Şair Haydar Ergülen'in Lina Salamandre'ından. Devrim sırasında Çar'ın diplomatı olan ve o kargaşada ortadan kaybolan bir babanın kızıdır Lina Salamandre. Annesiyle birlikte Güney Fransa'ya dönerek Rusya'da başladığı düşünce tarihi çalışmalarını sürdürür. Aynı zamanda bir kabare şarkıcısıdır. Hayatı boyunca şiirler, kabare şarkıları yazar ve 1928 yılında bir otel odasında ölü bulunur. Ergülen bu kadın şairin şarkılarını, mektuplarını ve şiirlerini toplar ve onu Türk okuruyla tanıştırmak ister. Zaman zaman Şiir Atı, Sonbahar gibi dergilerde çeviri şiirler olarak yayınlar bu şiirleri. Birkaç kişinin dışında şairin kurmaca olduğunu bilen olmaz bir süre. Batılı bir figür olarak yarattığı Lina Salamandre'ın şiirlerinin çoğu kez kendi şiirlerinden daha çok beğenildiğini de itiraf eder Haydar Ergülen. Salamandre kertenkele benzeri bir hayvanın adıdır gerçekte. Ateşte yanmadığına hatta ateşe atıldığında o ateşi söndürdüğüne inanılan efsanevi bir hayvan. Ancak kendini sokup kendi ateşinde yanar efsaneye göre.


Thames&Hudson Yayınevi'nin yayımladığı Art Essentials serisi kısa, anlaşılır, esprili dili ve görsellerle desteklenen sunumuyla ülkemizde sayısı giderek artan sanat severlere hitap edebilecek faydalı bir çalışma. Son birkaç yıldır sanata olan ilgi ülkemizde gitgide artıyor. Bu durumun farkında olan yayıncılar da daha fazla sanat kitabı yayınlıyorlar. Özellikle Batı resmi/sanatı hakkında ülkemizde genel kültür az olduğu için bu alana hitap eden kitapların sayısında ciddi bir artış var. Bizde Batı sanatının az bilinmesinin nedenlerinin başında, özellikle klasik anlamdaki resimlerde konu edilen olayların bizde çok bilinmemesi geliyor. Çünkü bu olaylar ya Hıristiyanlıkla alakalı ya Yunan veya Roma mitolojisi ya da gündelik hayata dair. Thames&Hudson Yayınevi Art Essentials adlı bir seriye başladı. Bu seride şimdilik Impressionism, Street Art, Women Artists, Key Moments In Art, Modern Art, Pop Art, Looking at Pictures başlıklı kitaplar yayınlandı. Bu seri Hep Kitap tarafından da Türkçeye aktarılmaya başlandı. Şimdilik sadece dört kitap Türkçeye çevrildi. Pop Sanat, Modern Sanat, Sanatın Önemli Anları, Resimlere Bakmak. Serinin geneline baktığımda, hepsi farklı yazarların kaleminden çıkmış olmasına rağmen, tespit edebildiğim bazı ortak özellikleri ise kısa, anlaşılır, esprili olmaları. Temel bilgiler konuya dair hiç fikri olmayan birisi için basitçe anlatılmış. Görsellerle desteklenmiş. Dipnotlara boğulmamış ama konuyla alakalı detaylı okuma yapmak isteyenler için kitabın sonuna doyurucu bir kaynakça da konulmuş. Her kitabın son bölümünde yer alan sözlük terimleri açıklamada son derece yeterli. Günümüz sanatını biraz daha iyi anlayabilmek için geçmişe yapılan bu yolculuktan sonra Modern Sanat ve Pop Sanat'ı da okuyabilirsiniz. Amy Dempsey'in yazdığı ve Deniz Öztok'un çevirdiği Modern Sanat'ta son 150 yıllık Amerika ve Avrupa sanatı merkeze alınıyor. Akımlardan bahsedildikten sonra bu alandaki önde gelen sanatçıların isimleri okura sunuluyor. Flavia Frigeri'nin kaleme aldığı Eda Açanal'ın Türkçeye çevirdiği Pop Sanat'ta ise bu akıma dair daha derinlemesine bilgi var. Bu akımın hemen hemen bütün sanatçılarına yer verilmiş. Reklamcılıktan siyasete, çizgi romanlardan savaşlara popüler olan her alandaki olaylardan beslenen Pop Sanat parlak ve gösterişli renklerle ve ironik yaklaşımıyla hayatımızın, tam olarak farkında olmasak da, içinden gelen bir akım. Yaşadığımız dünyayı daha iyi görebilmek ve dolayısıyla daha iyi anlayabilmek için gerekli bir başvuru kaynağı.


İki dinin mensupları ana hatlarıyla birbirlerini hem siyasi hem de dini bakımdan en büyük rakipleri olarak gördüler. Bu bakış açısından karşılıklı kültürel ilişkiler de etkilendi. Bilhassa İstanbul'un fethiyle birlikte Osmanlılar merkezinde Müslümanlara karşı olan nefret daha da arttı. Kanuni Sultan Süleyman devrinde ise hem İslam hem de Türk korkusu had safhadaydı. Bu korku kiliselerdeki dua metinlerine kadar yansıdı. 10. yüzyılın sonlarında Papa II. Urbanus'un yaptığı çağrı ile başlayan ve 15 Temmuz 1099'da Kudüs'teki Müslümanların Haçlılar tarafından katledilmesiyle sonuçlanan, aynı zamanda Doğu'daki İslam dünyasına düzenlenen Haçlı Seferleri'nin başlangıcı olan Birinci Haçlı Seferi, Müslüman-Hıristiyan mücadelesinin önemli kırılma noktalarından birisiydi. Bu tarihten itibaren İslam dünyası çok sayıda Haçlı saldırısına maruz kaldı. Bu mücadeleler dizisi günümüze kadar uzanacak Müslüman-Hıristiyan çatışmasının yanı sıra iki toplum arasındaki düşmanlığı da oldukça tetikleyen bir etken oldu. Diğer taraftan, Müslümanlar açısından bakıldığında, ilk olarak Hz. Peygamber devrinde başlayıp Emeviler zamanında zirveye ulaşan, Türklerin Müslüman olmalarından sonra ise Selçuklular ve ardından Osmanlılar ile devam eden Hristiyan topraklarının ele geçirilmesi ve benimsenen gaza politikası, Müslüman toplumlara karşı Bizans ve Avrupa merkezli olarak gelişen korkunun ve nefretin başlıca nedenleri arasındaydı. Gerek birbirlerine karşı yaptıkları mücadeleyi kutsal savaş ekseninde değerlendirmeleri gerekse itikadi yaklaşımlar neticesinde iki dinin mensupları ana hatlarıyla birbirlerini hem siyasi hem de dini bakımdan en büyük rakipleri olarak gördüler. Bu bakış açısından karşılıklı kültürel ilişkiler de etkilendi. Bilhassa İstanbul'un fethiyle birlikte Osmanlılar merkezinde Müslümanlara karşı olan nefret daha da arttı. Batı toplumu muhtemelen bu siyasi baskı ve bir zamanlar hakim oldukları geniş toprakların Müslümanların eline geçmesi nedeniyle -tıpkı günümüzde de bazı versiyonlarını gördüğümüz üzere- başta Hz. Peygamber olmak üzere tüm Müslümanlara ve İslam devletlerine karşı düşmanca bir tavır takındılar. Bu sadece siyasi değil kültürel bir tepkinin doğmasına da neden oldu. Uzunca bir süre Müslüman alimlere, onların geliştirdikleri icatlara, yazdıkları eserlere karşı çoğu kez tepeden, aşağılayıcı, küçümseyici ve ötekileştirici bir tavırla yaklaşıldı. Elbette bu durum sürekli olarak devam etmedi. Zamanla, siyasi mücadelenin zirveye çıktığı dönemlerde dahi Hristiyan bilim adamları Müslümanların yazdıkları eserleri merak etmeye ve incelemeye başladılar. Bu eserler sayesinde Batı Hristiyan dünyasının bilimsel gelişimine İslam medeniyetinin önemli bir katkısı oldu. Merhum Prof. Dr. Fuat Sezgin'in yaptığı çalışmalarda açıkça ortaya konulduğu üzere, ilk olarak Endülüs'teki Müslüman alim ve filozofların eserlerini okuyarak Antik Yunan felsefesini keşfeden Batı dünyası, zaman içerisinde -her ne kadar kendilerine mal etseler de- Müslüman coğrafyacıların geliştirdiği deniz teknolojisini ihtiva eden eserler ve çizdikleri haritalar sayesinde Amerika başta olmak üzere yeni kıtalar veya deniz güzergahları keşfettiler. Zaman zaman Müslümanlar ile teolojik tartışmalara da girerek rakiplerini daha yakından tanıma gayreti içerisine de girdiler. Mesela, Yıldırım Bayezid devrinde Bizans İmparatoru II. Manuel Palaeologos ile Hacı Bayram Veli arasında Ankara'da yapılan teolojik tartışma bu etkileşimin en önemli örneklerinden birisidir. Müslümanların yazmış oldukları eserler Avrupa'da ilerleyen yüzyıllarda daha çok ilgi görmeye başladı. İslam toplumunu ve her zaman geri plana ittikleri Kur'an-ı Kerim'i daha yakından tanımaya ve anlamaya gayret ettiler. Yapılan objektif çalışmalar ile bu tesir ve etkileşim gerek Müslüman gerekse Hristiyan bilim adamları tarafından açık bir şekilde ortaya konuldu. Modern dönemde bu konuya dair yapılan en önemli çalışmalardan birisi de kısa süre önce Yeditepe Yayınları tarafından neşredilen, Alexander Bevilacqua'nın kaleme aldığı Şark Kütüphanesi: İslam ve Avrupa Aydınlanması isimli eserdir. Kenan Çapık'ın Türkçeye tercüme ettiği eserinde Bevilacqua'nın Avrupa'da İslam'a ve Hz. Peygamber'e karşı geliştirilen bakışın zaman içerisinde yerini çok daha anlamaya dönük, daha kabullenici bir tarza dönüştürdüğü görülüyor. Oldukça geniş bir literatüre dayanan, ciddi bir emek ürünü olan bu eserde Müslüman-Hristiyan ilişkilerinin altyapısı incelendikten sonra, bilhassa 1650-1750 yılları arasında tüm Avrupa boyunca sayısız İslami yazma eserin nasıl ve neden toplandığı, sonrasında bu eserlerin çeviriler, edisyonlar ve tarih kitapları vasıtasıyla Avrupalıların bilgi ve kavrayış dünyasını nasıl dönüştürdüğü anlatılıyor. Hristiyanların İslam dünyasına ilgilerinin hayli eski tarihlere dayandığı belirtilmekle birlikte, yeraltı ve yerüstü kaynaklarının keşfedilmeye başlandığı 17. yüzyıldan 18. yüzyılın ortalarına kadar daha da arttığı vurgulanıyor. Bu artışta Fransız Barthelemy d'Herbelot'nun 1697'de yayınlanan ve İslam kültürüne dair ilk gerçek batılı ansiklopedi olan Bibliotheque Orientale isimli eserin etkisi analitik olarak değerlendiriliyor. Bevilacqua'nın belirttiğine göre, Ortaçağ'da Avrupalı yazarlar İslam dinine karşı aşırı ön yargılı bir bakışa sahiplerdi. İslam'ın günden güne yükselişi Hristiyan düşünürleri hayli meşgul etmişti. Acaba İslam, gerçek müminleri aldatmak için şeytanın uydurduğu bir oyun muydu? Yoksa Müslüman imparatorluğunun yükselişi, Tanrı'nın Hristiyan topluluklara işledikleri günahlardan dolayı musallat ettiği ilahi bir musibet miydi? İşte bu düşünceler Müslümanlara karşı gelişen önyargıyı uzunca bir süre tetikledi ve hakim görüş haline geldi. Ancak bu bakış 16. yüzyıldan itibaren ciddi bir değişikliğe uğradı. Müslümanların da artık bu dünyanın bir parçası oldukları kabul edildi. Avrupa'da İslam dinine ait araştırmalardan birisi İtalyan Lodovico Marrachi'nin 1698'de yayınladığı Kur'an tercümesi idi. Bevilacqua'ya göre 1650-1750 arası Şark araştırmalarının altın çağı ve Avrupalıların İslam'a dair değerlendirmelerinde istisnai bir dönemdi. Bu dönemde İslam dünyasına dair dini, edebi ve entelektüel gelenekler Avrupalıların gözünde büyük ilgi görmüştü. Ancak 18. yüzyılla birlikte gelişen Avrupa kibiri, Avrupa'yı kendi ortaçağından olduğu gibi İslam'dan da hayli uzaklaştırmış, hatta İslam, Müslümanların ilerlemelerine engel bir yük olarak kabul edilmişti. Elbette bu Avrupa'da eskinin skolastik yaklaşımının yerini bu kez tepeden bakan, aşağılayıcı, dini geri plana atan ve toplumların ilerlemelerine engel olarak gören bir düşüncenin Avrupa merkezli olarak tüm dünyaya yayılmaya başladığı bir sürecin ilk evresini de teşkil ediyordu. Bu yaklaşımın gelişmesinde Osmanlıların ve dolayısıyla İslam dünyasının eski gücünden uzaklaşmasının da ciddi bir payı vardı.


Tarihte salgın deyince akla ilk gelen hastalık veba. Kuşkusuz insanlığın maruz kaldığı tek salgın o değil. Bir kadının istemsizce dans etmesiyle başlayan ve kısa sürede kitlelere yayılan bu 1518 Strasbourg Dans Salgını'yla birlikte sokaklar dans edenlerle dolup taşar. Bilanço epey ağır olur. Dans edenlerin çoğu sağa sola çarpmaktan yaralanır, sakat kalır, kalp krizi ve başka nedenlerle hayatını kaybeder. Tarihin derinliklerindeki en ilginç olaylardan biri olan salgın, Jean Teule'nin romanına konu olur. Koronavirüs'ün ortaya çıktığı ilk günlerden itibaren salgın edebiyatına ilgi arttı. Tarihteki salgınları konu edinen romanları yeniden elimize aldık. Evlerimize kapanıp şaşkınlıkla başımıza geleni anlamaya çalışırken edebiyata sığınmak yapabileceğimiz en iyi şeylerden biriydi. Daniel Defoe'nun Veba Yılının Güncesi, Edgar Allen Poe'nun Kızıl Ölümün Maskesi, Albert Camus'nün Veba'sı tekrar okuduğum eserler arasına girdi. Tarihte salgın deyince akla ilk gelen hastalık veba. Nitekim saydığım romanlar da farklı dönemlerde ortaya çıkan veba salgınlarını anlatıyor. Bunlar arasında vebayı toplumsal sınıfların ortadan kalkmasını sağlayan bir unsur olarak işleyen de var, yaşamın olağan akışının bozulmasıyla varoluşsal anlamın sorgulanmasının nedeni olarak inceleyen de. Kuşkusuz insanlığın maruz kaldığı tek salgın veba değil. Koleradan tüberküloza çok sayıda hastalık tarih boyunca binlerce insanın yaşamını yitirmesine sebep oldu. İlacı bulunana kadar öldürücülüğünü devam ettiren bu hastalıkların ortak özelliği, insanın elinde olmayan nedenlerle mikrobun vücuda girmesi ve yayılması. Tamamen biyolojik bir süreçle organlar hasar görüyor ve yaşam sona eriyor. Ancak tarihte öyle bir salgın var ki bu saydığımız özelliklere uymuyor: 1518 Strasbourg Dans Salgını. Bir kadının istemsizce dans etmesiyle başlayan ve kısa sürede kitlelere yayılan bu salgınla, Strasbourg sokakları dans edenlerle dolar taşar. Bilanço epey ağır olur. Dans edenlerin çoğu sağa sola çarpmaktan yaralanır, sakat kalır, kalp krizi ve başka nedenlerle hayatını kaybeder. Tarihin derinliklerindeki en ilginç olaylardan biri olan 1518 Dans Salgını, Jean Teule'nin Dansa Davet adlı romanının konusunu oluşturuyor. Çağdaş Fransız edebiyatının hatırı sayılır isimlerinden Jean Teule, dilimizde daha çok İntihar Dükkanı romanıyla biliniyor. Patrice Leconte tarafından uzun metrajlı bir animasyona da çevrilen roman, intihar etmek isteyenler için türlü çeşit malzeme sunan bir dükkanı anlatıyor. Öteden beri trajik ve absürd öğelere ilgi duyan yazar için 1518'de gerçekleşen salgın da iyi bir malzeme sunuyor. Teule'nin romanı tarihsel olayı toplumsal bir histeri vakası olarak yorumlarken salgının gizemini koruyan yapısını büyük ölçüde çözümlüyor. Roman Jeu-des-Enfants Sokağı'nda kucağında bebeği ile evinden çıkan bir kadının, yoksul ve yorgun insan manzaralarını geçerek ulaştığı köprüden aşağı, nehre bebeğini atmasıyla başlıyor. Kadının bu korkunç eylemi gerçekleştirmesinin nedeni ise sefalet ve açlık. Nitekim eve döndüğünde kocasının sözleri yaşadıkları çaresizliği apaçık gözler önüne seriyor: Enneline, çayır çimenden ziyade felaket ve kıl tüy bitiyor bu zamanda. Sütün kalmamıştı. Onu doyuramayacaktık. Hem sonra, başkalarının yaptığı gibi onu yemekten iyidir böylesi. Bir anne-babanın evlatlarını yemekten korktukları için nehre atmayı tercih etmesi, dönemin sert gerçeğini daha romanın başında yüzümüze vuruyor. Her ne kadar bu meşum karar ikisinin de olsa fail Enneline bir tür histeriye kapılarak zihninde duyduğu ritme eşlik etmeye başlıyor: -pıt pıt pıt...- sonra ayağa kalkıyor. Atölyenin kapısını açık bırakarak sokağa çıkıyor. Ayağında tahta pabuçlarıyla, sanki bale pabuçları varmışçasına, bir bacağını arkaya uzatıyor. Önce bir adım sağa, sonra bir adım sola gidiyor. Pabuçlarının tahta tabanları pislikleri tokuşturuyor. Sarışın kadın kendi etrafında hafifçe dönüp zarifçe uzattığı kollarını birbirinden ayırıyor ve bir kızböceği gibi kanat çırpıyor. Çok geçmeden önce komşu kadının ve sonra diğerlerinin dansa katılmasıyla bütün Strasbourg sokakları karol yapanlarla doluyor. Herkesin bu ortak histeriye kapılıp kendisini dansa bırakmasının nedeni özünde aynı: Sefalet. Ana-babalarını kurtarmak için paralı askerlik yapmaya gidip geri dönmeyen oğullarının yasını tutanlar, tefeci rahiplere yığınla borcu olanlar, malına mülküne el konanlar... Hepsi, çaresizce sallanmaya başlayıp yavaş yavaş dans edenlerin arasına karışıyor. Dans vebası sınıfsal fark gözetmiyor. Zengin semtlerden dans edenleri seyretmeye gelmiş burjuvalar, alay eden gözlerle izledikleri bu gösterinin zamanla parçası haline geliyorlar. Strasbourgluların dansı, seyredenler arasında her yere sızan bir su gibi. Dansçıların dokunduğu kimseler sağduyuyu kaybediyor ve kendileri de yaptıkları şeye hayret ederek ronda katılıyor hemen... Az önce herkesi küçümseyen burnubüyük budala karı, deminki kadar akıllılık taslamıyor artık, herkese göstere göstere deli gibi kıçını sallıyor. Jean Teule'nin romanının başarısı, tarihin bu ilginç olayına neden olan etkenleri yine tarihsel nedenlere dayanarak ortaya koymasında yatıyor. Nitekim din adamlarının salgın karşısında baştan itibaren takındıkları tutum, belediye başkanının ikircikli yaklaşımı histerinin anlaşılmasında ve çözüme ulaştırılmasında başat unsurları oluşturuyor. 16. yüzyıl Avrupası dini otoritelerin toplum üzerindeki tahakkümünün sarsılmaya başladığı bir asır. Kilisenin ortaçağ boyunca hem dini hem de siyasi bir erk olarak kazandığı maddi-manevi zenginlik zamanla göze batmaktadır artık. Halk açlıktan çaresizce kıvranırken kilisenin bağış toplamayı sürdürmek istemesi karşılığını amaçladığı kadar bulamaz. Tam da bu noktada Strasbourg piskoposu Honstein'ın konutunun kapısına çivilenmiş halde bulunan kağıtta sürpriz bir isme, Saksonya Dukalığı keşişi Martin Luther'e rastlıyoruz. Ruhban sınıfında reform isteyen Luther, doksan beş maddeden oluşan bildirisini dönemin icadı matbaayı kullanarak çoğaltmış ve ulaşabildiği her yere yaymaya başlamıştır. Romanda bildiriden yer verilen sekiz maddede, din adamlarına verilen ayrıcalığın ortadan kalkmasının önemi ve halkın yoksulluğuna karşılık kilisenin endüljans peşinde koşmasının yanlışlığına vurgu yapılır. Dans vebasının hızla devam ettiği ve kayıpların verildiği Strasbourg'da belediye başkanının ve piskoposun çözüm için anlaşmaya varmaları, reform tehlikesinin karşısında piskoposun teslim bayrağını çekmesiyle gerçekleşiyor. Piskopos belediye başkanının Lutheryen dinamiti ateşleme tehdidine karşılık kilisenin bütün varlığını halka açıyor. Olanlar karşısında hayretler içinde kalan halk tıka basa doymanın sevinciyle kiliseye bağlılığını haykırıyor. Böylece dans salgınını başlatan ve sona erdiren neden, bütün yalınlığı ile karşımızda duruyor. Tarihin sayfaları kaybedecek hiçbir şeyi kalmayan halkın hakkı olanı alamadığı için sesini yükselttiği birçok hareketle dolu. 1518 yılında yaşananlar, her ne kadar salgın olarak adlandırılsa da, aynı zamanda çaresizlik karşısında verilen bir tepki olarak da okunabilir. Çünkü veba, kolera gibi salgınlarda bireylerin kendi istemleri dışında bir mikroba maruz kalmaları söz konusu. Burada ise dans bedenin istemsiz hareketi gibi görünse de aslında toplumsal koşulların bir tür dışavurumu. Bu anlamda Dansa Davet pasif bir direniş olarak da okunabilir. Kendiliğinden büyüyen ve düzeni sarsan güçlü bir direniş.