Eleştirinin, eleştiri söylemlerinin cinsellikle doğrudan ilintili olduğunu düşündünüz mü hiç? Freud'un izinden gidenler, cinsel olandan tamamen bağımsız bir bölge var mı ki, diye manidar biçimde gülümseyeceklerdir şüphesiz bu soru karşısında. Ama soru sorudur işte ve cevap verebilmek için eleştiri işlevinin kendisini sorgulayarak işe başlamak gerekir. Nedir eleştiri? Metinleri ve biçimleri okuma sanatı elbette; kendi içine çöreklenmiş, arzu ya da tiksinti uyandıran bir sanat. Sanatçının arzusunu arzulamanın etkisiyle, eleştiri niyetiyle yola çıkanı başkalaştıran, dönüştüren bir sanat... Peki cinsellik bunun neresinde derseniz? Dilimize Psikanalitik Bir Estetik İçin adlı çalışması çevrilen estetik profesörü, felsefeci Murielle Gagnebin, sorunun yanıtını son derece açık bir biçimde vermektedir: Yatay ilişki, gizli, saklı olana eğilim, oyuncu zevk, ötekini arzulama arzusu ve aşırılık duygusuyla eleştiri, basbayağı cinsel aşkın kendisidir. Gagnebin eleştiriye özgü erotiği şu şekilde ileri sürüyor: Başlangıç aşamasında eleştirmen, kendini eserin şehvetli ve baş döndürücü esrimelerine bırakabilmek için, eserle birleşir. Daha açık bir şekilde, merak, heyecan, teslimiyet ve alışveriş dolu bu, ben sen oluyorum, sen de ben oluyorsun aşamasını, erotikleştirme alanının kökten değiştiği bir bana hakimsin ama seni tutuyorum hali takip eder. Gagnebin'e göre bu ikinci aşamada yapıt eleştirmenin avı haline gelir bir anlamda ve yapıta bakma hakkı doğar. Bundan sonra eleştirinin karşısına çeşitli yollar çıkacaktır; söz konusu erotiği baskılama, görmezden gelme yöntemleri, ya da olan biteni açığa çıkarma, bunları işleme biçimleri. Anlaşılacağı üzere Gagnebin ve onun gibi düşünenlerin seçtiği yöntem, Ben'in, her defasında kendine özgü bir stille, libidonun kör güçleriyle çatışan savunma yöntemlerini yönettiği, olağanüstü stratejik yolları temel alan, bir tür eser analizi. Gagnebin'in yürüdüğü yola duyarsız kalmak, onunla ilgilenmemek zor. Zira yazarın niyeti eserin bilinçdışı isteğini açığa çıkarmak. Sonrasında da yapıtın içindeki çatışma halindeki güçleri açığa çıkararak yönlendikleri sanal biçimleri keşfetmek. Gizli bir dinleme biçimi öneriliyor bize bu noktada. Gizli gerginlikleri saptamak için, boşluklar, satır araları, saklı oluklar, tekrarlar, ritimler ve sessizliklere odaklanacak bir dikkatin altı çiziliyor. Gagnebin'e göre estetik ve psikanalizin pek çok ortak noktası var. Estetiğin ifade edilemez olanı açıklama misyonu ile kendini her tür temsil denemesini aşan psişik acıyı temsil etmeye adamış psikanalizin yolu sürekli kesişmektedir. Murielle Gagnebin Psikanalitik Bir Estetik İçin ile yeni bir tür eleştiri yöntemi geliştiriyor. Çağa damgasını vuran psikanalizi içine alan, ancak yaratıcı üzerinde durmak yerine daha çok yapıtı, yapıtın dinamiklerini çözümlemeyi öneren bir eleştiri yöntemi bu. Yayın dünyamızda eleştiri niye yok, diye düşünerek kendi kendimizi tüketmek yerine, önerilen çağdaş yöntemleri incelemek de, eleştiriyi var etmek açısından atılacak etkili bir adım olabilir, kanımca.


Edebiyat ve eleştiri, hiç şüphesiz eleştirmenler ve yazarlar için hayati, dolayısıyla hayatta kalmanın yolları da çok değerli. Semih Gümüş, son çalışmasına adını da veren bir eleştirel yaklaşımı öneriyor bunun için: Çözümleyici Eleştiri. Türk edebiyatının eleştiri geleneğiyle Batı edebiyatındaki eleştirel yaklaşımları kurcalayarak 'çözümleyici eleştiri'sini açarken Türk edebiyatına da ciddi bir eleştiri yöneltiyor Semih Gümüş: Yazdıklarının poetikasını yaratmakla ilgilenmeyenlerin edebiyatı, diyor; okumakla sorunu olan yazarların edebiyatı... Evet sorun hep söylenegeldiği gibi eleştiriden yoksunluk. Ama burada bir yanlış anlamanın altı da çiziliyor. Çoğunluğun anladığı anlamda değil de, edebiyatımızı oluşturan yazarların ve şairlerin, onları ayakta tutan etkin okurların, dolayısıyla şimdiki edebiyat kültürümüzün bütününde var olan eleştiri eksiği anlamında. Başkalarının yapıtlarını da, edebiyat üzerine eleştiriyi de okumayan yazarlarımıza yöneltiyor eleştirisini. Son yıllara damgasını vuran 'çok roman, az edebiyat', tartışmasının da çerçevesini çıkarıyor aslında bu tespitiyle yazar. Eleştiriyle kurduğu ilişki, yazarın edebiyatla kurduğu ilişkiyi de anlatıyor çünkü. Ve çözümleyici eleştiri ekseninde Türk ve dünya edebiyatından yazarlar ve yapıtları üzerine düşüncesini derinleştiriyor Semih Gümüş. Çözümleyici eleştiriyi benimsemeniz elbette ki gerekmez, ancak Gümüş'ün daha önce çeşitli dergilerde yayımlanmış yazılarını bir araya getirdiği bu kitabın sayfaları arasında gezindikçe, edebiyat ne işe yarar sorusunun yanıtını bulacağınız kesin. Hayattan uzaklaşıp edebiyata daha çok yaklaşmanın korkulacak bir şey olmadığı, hayatı koruyabilen bir şey olarak edebiyatı içselleştirip kavramanın sonsuz bir özgürlük duygusu verebileceğinin vaadi... Çözümleyici Eleştiri bu vaadi kesinlikle içeriyor.


New Yorker geçtiğimiz günlerde dijital ortamdaki okur eleştirilerinin/ yorumlarının doğruluğunu, daha doğrusu samimiyetini tartışmaya açmış. Dijital kitap satış ve edebiyat platformlarında ortalık okur yorumundan geçilmiyor malum. Peki, yersiz övgülerden aşağılayıcı sövgülere uzanan bu yelpazenin neresi sağduyuyu, mantığı estiriyor yüzümüze yüzümüze... New Yorker bu bağlamda bir deney yapmış, birkaç sahte profil yaratarak çeşitli yerlere düzenli eleştiriler yazmış. Ticari kaygılarına edebiyat süsü verenler, son derece öznel okur yorumlarından daha samimi geliyor ne yazık ki hala. Ya da öyle gösterilmek isteniyor. New Yorker da bu güvenilmez profillere boş verip New Yorker okumalarını salık vermiş okurlarına zaten; Radikal Kitap Eki'nin dünya edebiyatını takip eden yazarı Zeynep Heyzen Ateş de, bu haberi derlerken Radikal Kitap Eki'ni... Ardı ardına bu haberleri okurken içimden keşke, dedim. Keşke, New Yorker bir yana ülkemizdeki cümle kitap ekinin, edebiyat dergisinin günümüzün karmaşık ortamında kendilerinin zannettikleri gibi böyle dirayetli bir tavrı olabilseydi. Yayıncılardan gelen ilanları düşünmeden, ya ilanlarımız kesilirse diye kuyruğu titretmeden, bir sonraki ay ne olurum diye düşünmeden, yıllar içinde kurdukları dostlukları, ticari ilişkileri gözetmeden eleştirmenlerini özgür bırakabilseler, ya da en azından içinde yer aldıkları tekelleşmiş basın ve yayın ortamını, sindirildiklerini, ancak bu eksende yayım yapabildiklerini okurlarına da söyleyebilseler. Ülkedeki kültür yozlaşmasının, edebiyatın içerikteki yoksulluğunun faturasını sadece kitap eklerine, edebiyat dergilerine ve eleştirmenlere kesmek değil amacım. Ama bazı gerçekler değişmez ve kültür ne olursa olsun sorumluluk istiyor işte, ortamdaki boşluktan nemalanmak yerine aydın ufku edinmek istiyor. Peki bu sadece ülkemizin sorunu mu, elbette değil. Pascal Casanova, Dünya Edebiyat Cumhuriyeti adlı pek dikkat çekici çalışmasında dünya edebiyat uzamındaki en özgür ülkelerin bile artık uluslararası ticaret yasalarının gücüne tabi olduğunu, bu yasaların üretim koşullarını dönüştürürken metinlerin biçimlerini de değiştirdiğini belirtir. Ve Çokuluslu yayın gruplarının ortaya çıkması ve edebilik görüntüsü veren uluslararası çapta başarı kazanmış romanların çok geniş alanlara yayılması, ticari güçlerden bağımsız bir edebiyatın düşüncesini bile şüpheli hale getirir, der. Buradan Casanova'nın sözleriyle herkese seslenmek istiyorum, edebiyat uzamı hiyerarşileri ve egemenlik ilişkileri içinde donup kalmış sabit bir yapı değildir. Edebi zenginliklerin eşitsiz dağılımı kalıcı egemenlik biçimleri doğursa da, edebiyat uzamı bitip tükenmez savaşların, otorite ve meşruiyet mücadelelerinin, isyanların, başkaldırıların hatta güç ilişkilerini değiştiren, hiyerarşileri tersyüz eden edebi devrimlerin dayanağıdır. Hiç merak etmiyorum, eleştirinin her türlüsüne dair güven sarsılıyorsa, bu sarsıntının yeni güvenlik alanları yaratacağına inanıyorum. Benim çeviri kitap eleştiri-tanıtımları için şöyle bir önerim var: kitap tanıtım dergileri, çeviri kitaplar konusunda üç ayrı format geliştirsin. Birinci formatta eleştirmen bize o çeviri kitabın bütün ülkelerdeki yankılarını derlesin, çevirsin, anlatsın, alıntılarla değerlendirsin. İkinci formatta bize kitabı çevirisi açısından değerlendirsin, çeviri incelemesi yapsın. Üçüncü formatta, genel, spekülatif bir eleştiri ortaya koysun. İsterse eleştirmen 2 ve 3. formatları içiçe geçirebilir, fakat ithal çeviri ürünlerin 1. formatla ciddi şekilde tanıtılmasına ihtiyaç var. Yayıncılar kitapları bu şekilde, yani dünyadaki yankılarını öğrenerek seçiyorlar, okurun-tüketicinin de kapsamlı bir şekilde bunu bilmeye hakkı var. Oysa bu günkü yaygın uygulamada, sadece eleştirmenin izlenimlerini okuyabiliyoruz, kitabın kaynak kültürü içindeki yeri hakkında çok şey bilmiyoruz. Harry Potter için bile, çok satıyordan öte çok şey bilmiyoruz. Bu formatlar belirlenirse, hangi eleştirmenin kimden ücret alarak yazısını hazırladığı tartışması yaşanmaz, çünkü okur-tüketici norma dayanan, hakkı olan bir bilgi elde etmiş olur. Eleştirmenin yayınevinden ücret alması yanlış değil, eğer karşılığını veriyorsa, bu yayınevini bağlar; fakat tüketici-okura gerekli bilgilendirmenin kitap tanıtım dergisinde sunulmaması, o derginin işlevini yerine getirmediğini gösterir. İnternet kitapçılarındaki okur yorumları ilginç bir konu. Amazon gibi sitelerde benim izlediğim yorumların büyük kısmı, o kitapları işlerinde, öğrenimlerinde kullanan kişilerin yorumları oluyor. Türkiye'deki sitelerdeki yorum azlığı, iş alanlarında, öğrenimde kitap okuma, referans kitap oluşturma durumuyla ilgili olabilir. Ama bu konuda net bir şey söylemek için New Yorker'cılar gibi bir araştırma yapmak gerekiyor. Fakat şunu söylemeli, biz çevirmenler, eleştirmenlerin çoğu kez ihmal ettiği bir şeyi, yani isimlerimizin anılması için internet kitap sitelerine teşekkür borçluyuz: örnek olarak, İdefix ve Pandora sitelerinde çevirmenin diğer eserleri görülebiliyor, Kitapyurdu'nda da isim görünüyor, sadece tıklayıp diğer eserlerini görme seçeneği yok. Eleştirmen olarak geçinen bazı isimlerin, yayınevlerinden "bu hafta senin kitabını şurada tanıtacağım" diyerek para istediğini, bu paralarla geçindiğini bilmeyen yok. Yapanları, bu kişilere gazetelerinde yer verenleri ve bu duruma alet olan yayıncıları kınıyorum!


-Mış gibi yapmaktan başımıza geliyor ya hepsi... Okunmayan kitapların eleştirisini, kim yazacak da, kim okuyacak... Dergi almak başlı başına bir iş, edebiyatla ilgili olacaksınız, hangi kitaplar basılmış, kimler onların üzerine neler yazmış merak edeceksiniz, gidip üzerine bir de para verip Virgül'ü satın alıp okuyacaksınız. Yani, bir parça sahiciliğe sahip olacaksınız, sahici bir işiniz, sahici bir hayatınız olacak içinde yaşadığınız. İmkansız değilse de, sıra dışısınız besbelli ve etrafınızda yaşayan diğerlerinin hikayesine içtenlikle uzak... Herkes çoksatan bir iki kitabı alıp, gazetelerin haftasonu ve kitap eklerinde malum kitaplara dair yazılan üstünkörü yazıları şöyle bir okuyup geçerken, sizdeki bu tuhaf çaba, dam üstünde saksağandı ki derken, Virgül de kapandı zaten... Bakın, derginin mezarı başında Post-entelektüel dönemi kutluyor birileri, başlarında duruyor en üzgün haliyle Hasan Bülent Kahraman, en başta söylemiştim size, edebiyata dair bu bir komplo teorisi... Eleştirinin yollarının en tıkalı olduğu noktada duruyor, sanal dünya. Benim şu satırları yazdığım ekran, sizin bu satırları okuduğunuz ortam... Geriye dönüşümüz yok artık, çok tartışanlar, yerden yere vuranlar da dahil olmalı, kabul edilmeli artık ve internet, her şey bir yana edebiyatın ve eleştirinin özgürlük alanı olmalı... Türkiye'de eleştiri denince akla gelen ilk isimlerden biri, Semih Gümüş, İnternetin Ördüğü Çorap başlıklı yazısında, sabitfikir sayfalarında kitap ve dergi yayıncılığı ile internet arasındaki ilişkilerin tartışılmasını istemiş. Çok haklı. Ve ne mutlu ki Sabitfikir'in çıkış noktasında duruyor Gümüş'ün bu ricası, önümüzde dipsiz kuyu misali uzanan, heyecanlandırdığı kadar kafamızı da karıştıran internetin sonsuzluğunda, hepimize hem biraz korku hem biraz haz veren o malum ipsiz sapsızlığında, ruhlarımızdaki sanallık ve endişeyi sabitlemenin, özgürlük arzusunu belirginleştirmenin vaktidir artık. Olduğumuz yerde durup beyhude tartışmalarla yeterince zaman kaybettik zaten. Ne edebiyat öldü, ne de eleştirisi. Sadece yeni mecralarını arıyor ve kim ne derse desin akıntıya karşı, körlemesine de olsa yolunu buluyorlar. İş ki biz komplo teorilerini içimizden atabilelim. Özgür eleştiriyi ararken onun medyadan, yayın sektöründen azade olacağı günleri bekleyenler ise fena halde yanılıyorlar. Eleştirinin göbekten bağlı olduğu bu sektörleri yadsımadan, can sıkıcı bağımlılıklara düşmeden adaletli ve verimli bir ilişki kurmaktan geçiyor gerçek özgürlük. Yeniçağın edebiyatı ve eleştirisi yeniçağın ortamında gerçek anlamda can bulacağı günleri beklerlerken, internet de bu ilişkilerin en baştan, en sağlıklı ve adaletli şekilde yeniden kurulacağı yeni bir sayfa gibi duruyor önümüzde; ilk sözü eleştiriye veren, varlığını ona borçlu olduğunu bilenlerle arasında imzalayacağımız temiz sayfalar... Eleştirinin komplo teorisi, Semih Gümüş'ün ricası ve Virgül'ün kapanışına dair... Tıp ve edebiyat ilişkisi, tıbbın insanla olan ilişkisi gibi tarih boyunca şekil değiştirmiş, her dönem yeni yaklaşımlarla genişlemiştir. Tıbbın tarihi, insan acılarının da tarihidir aslında. Edebiyatın içinde kapladığı yer, diğer bilim dallarından hep daha büyük olmuştur tıbbın. Roman türü denilince aklıma hemen Lukacs'ın ünlü sözü geliyor: Roman, tanrının bırakıp gittiği bir dünyanın destanıdır. İlk büyük roman diyebileceğimiz Don Kişot da aslında Tanrı'nın olmadığı bir dünyanın romanıydı. Roman 18 ve 19. yüzyıllarda siyasi politik bir etki alanına sahipti. Bana kalsa siyasi politik etki alanından hiç vazgeçmedi roman. Edebiyat en basit tanımıyla malzemesi insan olan bir sanattır. Çünkü insanı anlatmada aracısızdır edebiyat. Tarihin insanı anlattığı söylense de, bu bana hep kocaman bir yalan gibi gelmiştir. Öyle ya, insanı tarih değil, edebiyat anlatır. Tarih ise insanı anlatmada yine edebiyattan faydalanır. İnsanın kendini bulması için önce araması gerekir sanırım. Doğu Batı sorunu yalnızca bizim edebiyatımıza özgü bir sorunlar yumağı değildir aslında, Rus edebiyatında da benzer bir tartışma söz konusudur. Bütün bir 19. yüzyıl romanı daha sonra şiddetlenecek bu tartışmanın ilk alevinin yakıldığı metinlerle doludur. Ev ki ayrıntıdır. Susmalar, küçük sevinçler, küçük acılar, küçük konuşmalar, küçük yalnızlıklar... Hepsi hepsi. Tüm dünyayı eve sığdırmaya çalıştığımız şu günlerde İlhan Berk'in evle ilgili metnine bile küçük şeyleri konu etmesi o kadar güzel ki. Siz nasıl düşünürsünüz bilmem ama bana göre de evle ilgili olan her şey küçüktür.


Eleştiri kitapları çok ama çok az basılıyor. Bunu değiştirmenin tek bir yolu var. Basılan kitapları satın almak, okumak, paylaşmak, gündeme getirmek, desteklemek. Kısacası okumak. Eleştiri okumak. Eleştirmeni sevmek, eleştiriyi onaylamak zorunda değilsiniz. Sevilmemek eleştirmenin doğasında var; eleştirmen sevilmek, alkışlanmak için yazmaz, okurun ve yazarın elinden tutmak için yazar. Eleştirinin uzattığı eli geri çevirmeyiniz. Kitap eklerine burun kıvırmak yerine onları takip etmek. Ancak beğeninizi değil, gündeminizi belirlemelerine izin vermek. Şüphelenmek. Her mecrada karşınıza çıkan, çok övülen yazarları, kitaplarını hemen bağrınıza basmak yerine, bundan şüphelenmek, onları okumak için acele etmemek, araya zamanın girmesini, köpürtülen suların durulmasını beklemek. Karşılaştırmalı okumalar yapmak. Karşılaştırmalı okuma, edebiyatın hem eğlendirici hem de en besleyici özeliklerini açığa çıkarır. Dönemleri, yazarları, konu ettikleri meseleleri küçük listeler yaparak çıkarır, okumalarınıza buna göre yön verirseniz, edebi anlamda hayatınızın değişeceğini garanti edebilirim. Geçmişe sırtını dönmemek. Yayın piyasası baş döndürücü bir hıza ve kaçıp gitmekte olan bugüne işaret eder durmaksızın. Öyle çok yeni çıkan okunacak kitap vardır ki, onlara yetişeceğim diye söz gelimi Refik Halid Karayları, Nezihe Meriçleri, Kemal Tahirleri okumaya fırsat bir türlü gelmez. Yeni çıkanlara yetişme endişesini içinizden söküp atın. Edebiyatın zamanı doğrusal değil, homojendir, unutmayın. Yayın ilkeleri kemikleşmiş, yayın politikalarından ödün vermeyen yayınevlerini takip etmek elinizi kolaylaştırır. Şüphe etmek önemli ama sürekli şüphe etmek yerine, seçtiğiniz birilerine güvenmek, bu güven dolayısıyla sırtlarına sorumluluk yüklemek de iyi bir yöntem olacaktır. Kendinizi belli bir beğeninin içine hapsetmemek, farklı dönemlerden, farklı tarzlarda ürün veren yazarlara da şans tanımak, okumalarınızı inanamayacağınız kadar derinleştirecektir. Ve tabii ki okumak. Bugün hala okumak üzerine konuşmayı seviyor, okumayı sevmiyoruz. Rakamlarla konuşuyorum, okuyunuz, okutunuz efendim.


Yazarın ölümü demek, yazarın yapısal bir işlevselliğe indirgenmesi demekti. Bugün gelinen noktada ise tam bir kararsızlık havası hakim. Yazarı aradan çıkarmakla, yapıtını bile gölgeleyecek şekilde onu ortaya atmak, yapıtı tarihsel süreçten tamamen soyutlamakla tarih ve gelenekle ilişkisi bağlamında ele almak, eleştirmek arasında salınıp duruyoruz. Pamuk da, çağına ait bir yazar olarak bu tür kafa karışıklıklarından mustarip. Öncelikle bir romantik dönem yazarı gibi ele alıyor kendini, yapıtlarını ve hatta okuduğu, etkilendiği yazarları ve romanları. Yazarla karakterleri arasındaki hakikat ilişkisi üzerinde geziniyor. Kuramaca nerede başlar, hakikat nerede biter. Kim kimin içine nasıl ne ölçüde karışır, bu karışımı ayrıştırmak mümkün müdür... gibi. Yapıtın gelenek ve tarihle olan ilişkisine ise oldukça mesafeli. Ancak tutkulu bir okur ve yazar olarak tarihle ilişkisinin zengin ayrıntılarını da bizlerle paylaşıyor. Saf ve Düşünceli Romancı, İngilizcede yayımlandığında Guardian'ın yazarlarından Adam Mars-Jones tarafından son derece sert bir dille eleştirilmişti. (Bknz. Sabitfikir 24.03.11 Keşke Pamuk'un söyleyecek özgün bir şeyi olsaydı) Mars-Jones, eleştirmek ne demek, adeta suçluyordu Orhan Pamuk'u, söyleyecek özgün bir şeyi olmamasıyla, konularını vasat bir öğrenci gibi ele almasıyla, hiçbir iddia ortaya atamamasıyla... Kuşkusuz çok ağır eleştiriler bunlar. Tam olara katılmak mümkün değil. Ancak edebiyatla ilgilenen hemen her okurun keyifle okuyacağı Saf ve Düşünceli romancının eleştiri bağlamında özgün bir iddia bulması da pek mümkün değil. Belki Pamuk böyle bir iddia hevesinde de değil. Ancak sayfalarda gezinirken, edebiyatla ilgili bir şeyler okurken ister istemez insanın gözleri bir şeyler arıyor. Saf ve Düşünceli Romancı her şey bir yana eleştiri üzerinde düşünmek için okunmalı sanırım. Değişen roman sanatını, ölmek üzere olan eleştiriyi ve bunun karşısında kendini bir yazar olarak tekrar tekrar tanımlayarak var etmeye çalışan, adeta eleştirmenin bıraktığı boşluğu doldurmak için didinen romancıyı anlamak için.


Geçtiğimiz günlerde bir ilk roman bastırma sancısı yaşayan yazar-adayı bir arkadaşımın dertlerini dinliyordum. Romanı çeşitli editör ve edebiyatsever arkadaşları tarafından okunmuş, beğenilmişti. Ancak bütün bunlar bir yana o, deneyimli bir yazarın kendisine verdiği tavsiyeye takmıştı kafasını. Yazar arkadaşı ona, bu son derece edebi bir metin olmuş, yayıncılara gitmeden önce edebiyat ödüllerinden birine başvursan iyi olur demiş. Bu oldukça gururlandırıcı tavsiye yazar-adayı arkadaşımın elini ayağın kesmiş, kara kara düşüncelere dalmasına sebep olmuştu düşünülenin aksine. Niye ki diye sordum saf saf haliyle... Niyesi var mı canım, edebiyat ödülü, esrarlı bir ada demektir, genç yazarların yutulduğu bir tür karadelik, haberin yok mu! Yüzeyden görünmeyen edebiyat kulübü çarkları işliyor, ödüller önceden belirlenen yazarlara veriliyordu. Niye bu kadar karamsarsın ki dedim yine dostuma, gönderiver bir iki yere, ödül alırsan ne ala, almazsan zaten kimsenin ruhu bile duymayacak, işte o kadar. Gerçekten de, işte o kadar mı acaba, diye düşündüm sonra uzun uzun. Edebiyat, o yolda yürümek isteyenlerin bile isteye atıldıkları bir tür sancılı hayat. Elbette ki, pürüzler var, kulüpler, çeteler... Ancak her ödül danışıklı dövüş değil, her yol tıkalı değil. Ancak özellikle yolun başında duranlar bu yıldırıcı tıkanıklara takılıp kalabiliyorlar. Yazar olmanın, bu tıkanıklarla da savaş demek olduğunu bilenlerden bazıları ister istemez kalemlerini ve benliklerini kıyıya köşeye saklayabiliyorlar. Sadece hikayeler yazarak yaşamak istemek, tüm bunlara bulaşmaktan imtina etmek de bir tercih olmalı. Tıpkı, çok satan bir yazar olarak kendini ve hayatını düzenlemek, diye bir tercih olduğu gibi.


Çalıştığı üniversiteye onarım işleri için gelmiş iki usta, küçük tabelada yazan Bizans Tarihi Profesörü yazısını görünce, Bizans tarihi de nedir, olsa olsa Türklerle ilgili bir şeydir herhalde diye düşünüp kapısını çalmışlar Judith Herrin'ın. Ve profesör bir anda Bizans'la ilgili hiçbir şey bilmeyen iki ustaya ömrünü adadığı şeyi anlatmaya çalışırken bulmuş kendini... Tüm zamanların en kötü çocuğu Bizans'ın dışlanması, Doğulular için Batılı, Batılılar için Doğulu kabul edilmesi üzerine bir kez daha düşünmeye başlamış tarihçi. Ve, kimselerin sahiplenmediği antikitenin bu en büyük imparatorluğunu herkesin anlayabileceği şekilde yazma fikri doğmuş bu ilginç görüşmeden. Oysa Bizans'ta sahiplenebileceğimiz öyle çok özellik var ki... Batı Roma İmparatorluğu dağılma evresini geçirir, Avrupa kapkaranlık ortaçağını yaşarken Bizans, siyasette, kültürde, sanatta ve sporda öncü olmuş, çevresindeki tüm kültürlerden yaşamın her alanında beslenmiş, pek çok değerli önder, kumandan ve yaratıcı ilahiyatçı yetiştirmiş. Hiçbir zaman engizisyon kurmamış, insanları düşüncelerinden ve inançlarından ötürü yakmamış... Buna karşın, aşırı zenginlik, parıldayan altın ve mücevherlerle bir arada giden bir entrika ve suikast imajına ise hep kurban olmuş... İşte Herrin, bu yitirilmiş dünyanın esrarını çözme yolunda önce bu imajı irdeleyerek işe başlıyor, Bizans'ın neden hep kahpe kabul edildiğinin peşine düşüyor... Her büyük ve uzun sürelik hükümranlıkta olduğu gibi Bizans'ın da sosyal ve kültürel olarak son derece eklektik bir yapısı vardır. Gelecekte Batı dünyasını birebir etkileyecek türlü çeşit saray adetlerini Pers saraylarından kopyalamıştır mesela, şehrin mimarisinde hem Roma tarzı ve pagan inancı hem de yeni yeni oluşmaya başlayan Hıristiyanlık etkili olmuştur. Bizansta, şansı yaver giderse bir köle bile İmparator ya da İmparatoriçe olabilir, talih küstüğünde de tekrar köleliğe geri dönebilir. Şehre gelen herkese zengin-yoksul ayırt etmeden yaşayacak yer gösterilir, ücretsiz ekmek dağıtılır, şehir kendi zenginlerini, kendi aristokrasisini yaratır. Hatta, bir yaşam şekli olarak Hıristiyanlığı da, yaşayıp yapılandırmıştır Bizans İmparatorluğu, antikiteden ortaçağa geçerken dinler ve kültürler arasında nasıl bir köprü oluşturduysa Rum Ortodoksluğunun da kurucusu olmuştur. Bizans, hikaye tadında yazılmış titiz bir tarih çalışması, kendimize ait olduğunu bile bilmediğimiz bir geçmişi öğrenmek açısından da oldukça ilgi çekici! Ancak tek bir kusuru var; okuruna keşke daha özenli bir düzelti sürecinden geçseydi, dedirtiyor...


Hiç unutmam yıllardan 1994. Günlerden, Orhan Pamuk'un Yeni Hayat'ının yayımlandığı ilk gün. Taksim'de iki kişiden birinin elinde Yeni Hayat var, diyorlar. Evet, mübalağa ediyorlar biraz ama kızılca kıyametin koptuğu doğru. Kopuyor çünkü Orhan Pamuk, edebiyat okurunun sularından çıkıp çoksatar yazar olma yoluna giriyor o gün iyiden iyiye. Okurlar, Pamuk çok sattığı için onun kitabını alıp bir kenara koyanlar, romana bayılanlar, burun kıvıranlar, "Ay okuyamadım ki" diyenler, eleştirmenler, edebiyat gazetecileri birbirlerine giriyorlar. Aslında ortada yazardan ve romandan bağımsız bir tartışma sürüyor. Piyasa işi ele almış, bugün artık her notasını ezbere bildiğimiz bir popüler kültür şarkısı besteliyor. Ama benim içim edebi anlamda pek rahat. Çünkü Yeni Hayat, kanımca şahane bir romandır. Kimileri berbat olduğunu düşünse de Pamuk'un en iyi romanlarındandır. Varsın, popüler olsun, çok satsın, ne olacak. Pamuk, bu hikayedeki iyi örneğimiz. Peki ya öyle olmayanlar. Söz gelimi Elif Şafak'ı ilk üç kitabıyla edebiyat kategorisine sokup sonrasında onu edebiyat dışı kabul edenler vardır. Oysa ki Şafak çok okunmaya başladıktan sonra, onu çok okuyanların beğenilerine hitap etmeye, onlara göre yazmaya başlamamış mıydı? Sadece Şafak mı, bugün tam da şu anın içinden bir sürü yazar tutup getirebiliriz buraya, satış rakamlarına göre hareket eden, kitlesine göre yazmaya çalışan. İşin içinde sadece hırs ve çıkar hesabı var demiyorum, ama ona yönelen beğeniyi devam ettirme arzusu, içine yazarları da sıkça düşüren bir tuzak kuyusu. İyi de bunları şimdi neden hatırlıyorum, neden hafızamın tozlarını üflüyorum sevgili okurlarımın yüzüne? İçiminin edebi anlamda hiç de rahat olmadığı bir kitap hatırlatıyor hepsini bana. Deliduman. Daha doğrusu, sağda solda çıkan eleştiri yazılarından, yani, aslında, burası iyi de şurası biraz kötü diye ufak ufak başlayan bir hoşnutsuz dalgadan etkileniyorum. Sesler pek gür çıkmıyor şimdilik, hem sevilen bir yazar gün gelir sevilmeyen bir kitap yazabilir pekala. Zaten çok beğenip göklere çıkarmakla, hiç beğenmeyip yerin dibine sokmak, piyasanın işidir. Edebiyat eleştirisi ise sadece değerlendirir. Behzat Ç. Polisiyeleri'nin dizi uyarlamasıyla yıldızı parlayan Emrah Serbes, popüler kültürle hemhal oldukça edebiyatta basamakları geri iniyor gibi görünüyor şimdilik. Bunu da bir yönüyle okurdan çok, hayranı olanlara borçlu kanımca. Ama dili ve hikaye etme biçimini elbette atlamamak gerekli. James Wood, Kurmaca Nasıl İşler adlı çalışmasında, romancının üç dil ile çalıştığını söyler. Yazarın dili, karakterin dili ve dünyanın yani gündelik yaşamın dili. Çağdaş yazar bu üçlü durumun baskısını üzerinde hisseder, ve iyi romancı bu baskının hem altından kalkabilen hem de bu baskının sonuna kadar farkında olandır. Bizim edebiyatımızda gündelik hayatın dilini edebiyata devşirme yönelimi kısa sürede kendini tüketmeye başladı. Yazarın dili de, karakterin dili de, gündeliğin dili içinde boğuluyor git gide. Bu tükenmişlikten pek çok genç yazarın nasibini almaya başladığını, üç dil içinde dengenin bir türlü kurulamadığını görüyoruz. Gündelik hayatın dili, tıpkı hayran kitlesi gibi bir tuzağa dönüşüyor, ne kadar gündelik yazarsanız o kadar hayranınız oluyor. Edebiyatın geleceği ise bu doğru orantıyı bozan, dildeki dengeyi sezen yazarların kaleminde, başka yerde aramayın.


Bir tartışmadır almış yürümüş ecnebi okur-yazar çevrelerinde. Romantik aşk kitapları kadınlara zarar mı veriyor (Sabitfikir 03.06.11 tarihli haber) diye, ilk bakışta sade suya tirit gibi görünen bir soru-iddia ortaya atılmış. Böyle sözde hafif, spekülatif çıkışlar olmasa edebiyatta tartışacak bir şey bulamayacağız, diyerek geçebiliriz belki de. Ama öyle değil, hiç değil. Çünkü biliyoruz ki edebiyatın ve toplumsal cinsiyet ayrımının temelinde var olan kadim bir sorun karşımızdaki. Kadınların romantik kitaplara kendilerini kaptırdıkları düşüncesi, bunu şimdi ortaya atan kişinin kadın ya da erkek olmasının hiçbir şeyi değiştiremeyeceği, eril bir korkunun, bir endişenin tezahürüdür. Kültür ve ürünleri her ne kadar eril bilinçle özdeşleştiriliyorsa da acaba erkek yazar, yazarken, yazdığı için kadınlaşıyor mudur? Flaubert, ölümsüz kahramanı için, Emma Bovary benim derken, tam da bunu kastetmemiş midir? Edebiyat ve toplumsal cinsiyet üzerine kaleme alınmış Kadınlar Dile Düşünce adlı derlemede Nurdan Gürbilek, bu endişeyi pek zihin açıcı bir dille ifade eder. Eleştirmen, Osmanlı-Türk romanının erken örneklerinden yola çıkarak değerlendirir kadın okur imgesini. Buna göre, bu dönemde yazılan hemen her romanda, bir köşede kendini romantik kitaplara kaptırmış kadın karakterler vardır. Romantik kitaplara kendini kaptıran kadın karakterler bu romanlarda yanlış üstüne yanlış yaparlar, züppeleşirler, hayalle gerçeği karıştırıp yanlış eşler seçerler, intihara özenirler, felakete sürükler ve sürüklenirler. Ahmet Mithat'tan Yakup Kadri'ye, Hüseyin Rahmi'den Halit Ziya'ya, Nabizade Nazım'dan Peyami Safa'ya yarım yüzyılı aşkın bir süre boyunca yayımlanmış romanlarda devam eder bu hal. Ama neden? Neden özellikle bu dönemde kadın okur, okuduğu için de felakete sürüklenir düşüncesi bunca çok işlenmiştir? Bu sorunun yanıtında şimdi batıda da hortlayan tartışmanın özü ortaya çıkacaktır aslında. Erken dönem Osmanlı-Türk romanında bu eğilim belki de anlaşılır bir şeydir diyebiliriz. En azından tarihsel olarak. Batılılaşma endişesi, ataerkinin baskınlığı buna yol açmıştır. Peki ya şimdi? Tarihi hep ilerleme olarak değerlendirme hatasıdır şimdi... Günümüzde bu bağlamda değişen bir şey yoktur ki, ataerki hükmünü öyle ya da böyle sürdürmekte, belki bazı yerlerde çok baskın, belki bazı yerlerde çok çekinik ama hala hakim. Çekinik gibi göründüğü yerlerde dönem dönem çekildiği gölgelerden çıkarak sopasını sallamakta. Bir anlamda, topluma ayar çekmekte; kah bir el becerileri konulu televizyon programında kadının dilinden fışkırarak, kah bir siyasetçinin siyasi çıkar malzemesi olarak, kah dini bütün bir ilahiyatçının demecinde, kah bir psikologun bilimsel tespitlerinde ortaya çıkarak kendini unutturmamaktadır. Erken dönem Türk romancısının da içini alan kadınsılaşma endişesi, ataerkinin tam kalbinde atar hep, bu ideolojinin temelinde yatar. ben giriş cümlesi de dahil beğendim yazıyı.. yazılarınız insanda gerçek hayatta da karşılıklı çay içip tartışma isteği uyandırıyor.. O ne biçim giriş cümlesi, metinden hemen soğudum. Takipçi, üslubunuzu da takip eder!


Edebiyata Fahrenheit 451 gibi bir distopya klasiği kazandıran Bradbury yirmili yaşlarında yazar Eve Dönüş'ü. Kimilerine göre otobiyografik özellikler taşır bu metin, bir çocuğun mutlu bir ailenin içinde bile kendini farklı hissetmesinin hikayesidir. Fena halde yanılmaktadırlar, baştan söyleyeyim... Bir metafor içeriyorsa eğer bu hortlak hikayesi, olsa olsa bilinç ve yaratıcılıkla ilgili bir metafordur bu. Kahramanımız on yaşındaki Timothy sıradan bir insan çocuğudur, hiç de sıradan olmayan bir evin içinde yaşayan ve karanlığa doğru sıradan olmamak için yakaran: Lütfen, lütfen ben de onlar gibi olayım, yakında buraya gelecekler gibi, hiç yaşlanmayan, hiç ölmeyen, dediklerine göre, ne olursa olsun ölemeyenler ya da belki de çok uzun zaman önce ölenler gibi, oysa ben bir hiçim, duvarlardan geçip ağaçlarda yaşayanlar ya da on-yedi-yıl-yağmurları onları çıkarana kadar toprağın altında kalanlar veya sürüler halinde koşanlar gibi değilim, lütfen ben de onlar gibi olayım! Karanlıkların içinden annesi duyar Timothy'nin sesini. Bir yolu olmalı mutlaka der, dur bakalım, der... Ve başlasın artık diye haykırır; başla, der, başlatır. Cadılar gelir, evi işgal ederler, kahramanımıza başka ruhların, bedenlerin içine girmeyi öğretirler, ilk kanatlarını çıkarma ve uçma dersini verirler. Ancak gecenin sonunda alacağı ders bellidir Timothy'nin, karanlığı ve geceyi özlese de, ışığı ve güneşi de sevmektedir. Bilinçaltının büyüleyici ve korkunç ailesine karşın bilinçüstünde hep ölümlü ve acizdir. Yaratıcı insanın yazgısıdır Eve Dönüş'te kaleme alınan; bir ayağı güneşte, bir ayağı karanlıkların içinde ve ruhu hep gölgedeyken, yaşamla ölüm arasına sanatı, edebiyatı koyan insan yazgısı... İşte bu yüzden içimi yakmakta bu hortlak hikayesi, en az korkuttuğu kadar hüzünlendirmekte. Ve umutsuzlukla birlikte yüreğime umut koymakta... Okursanız eğer aynı şey sizin de başınıza gelebilir.


Genç ve hevesli bir edebiyat gazetecisiydim bir zamanlar. Edebiyat söyleşilerinin yeri ayrıydı benim için. Okuduğum metnin yazarıyla bir araya gelmek, aklıma takılanları sormak, bir iki saat de olsa edebiyatın derinliklerine dalmak bir yana, içimdeki magazin kuşunu da beslerdi bu söyleşiler. Bir yazarla yüz yüze görüşmek, halini hareketlerini, oturup kalkmasını tartmak, gündelik hayat içinde aldığı tavrı izlemek de vardı çünkü işin içinde. Yazarları ikiye ayırıyordum; konuşmak için yazanlar ve konuşamadığı ya da konuşmayı tercih etmediği için yazanlar. Çok karakteristik bir farklılıktı bu. Bazı yazarlar metne sığmıyor, hikayelerden taşıyordu, bazıları ise hayatla kurduğu tüm ilişkiyi sanki yazının, dilin evreninde var ediyordu. Bu farklılıkları izlemek ve konuşma dilini yazı diline çevirmek, yaptığım işin en eğlenceli kısmıydı bence... Zamanla edebiyat söyleşileriyle aram açılmaya başladı ama, gün geçtikçe metinle kurduğum ilişkinin içine yazarın girmesini istemediğimi fark ettim. Ve yavaş yavaş söyleşi yapmaktan vazgeçtim. Kısacası meydanı artık benden daha genç ve hevesli olan meslektaşlarıma terk etmiştim! Gelgelelim zaman hızla değişti, internet ortamı yazarla karşılaşma biçiminlerini etkiledi. Bu anlamda gücü söyleşilerin elinden aldı. Daha doğrusu söyleşi yapan gazetecinin elini bir parça zayıflattı. Bunu bir olumsuzlama olarak dile getirmiyorum elbette. İnternet ortamı kaotik olduğu kadar zenginleştirici de. Ve metnini okurla buluşturmak isteyen yazarları daha görünür kılıyor mucizevi biçimde. Bunun yeni bir örneği, "Yazarından Dinle" projesi. Söz konusu sitede yazarlar kısa videolarla kendilerinden ve metinlerini yazarken neler düşünüp neler hissettiklerinden söz ediyorlar. Kısacası bir metinle, bir yazarla tanışmak için birilerinin değer bulup onu yazmasını, söyleşi yapmasını beklememiz gerekmiyor. İçinizden "Ama," dediğinizi duyar gibiyim. Evet, edebiyatımızın üzerine gölgesini düşüren kurumsallaşma süreci, piyasanın etkisiyle iyice bozuma uğramış, derken internetle birlikte daha da kafa karıştırıcı bir hal almış durumda. Eleştirmenler, edebiyat gazetecileri ortadan kalktıkça yazarla okur arasına giren süreç kısalıyor, piyasanın etkisinden de özgürleşiyormuş duygusu gelip yerleşiyor içimize, ama nitelikli edebiyatı keşfetmek, karmaşanın içinde kendimize göre iyiyi bulup çıkarmak da tam tersine giderek zorlaşıyor. Burada kalemim eleştirinin boşluğunu dile getirmek, eleştirmeni çağırmak istiyor ama biliyorum ki faydasız. Zaman, nitelikli okurun kendi kendisinin eleştirmeni olması gerektiğini söylüyor artık bize. Piyasanın sürekli tekrarlayıp durduğu dil oyunlarına düşmemek, uyanık olmak, eleştirel bakışı geliştirmek elzem. Yoksa hayatımızı değiştirecek metinler karanlıkta bizi beklerken, boşlukta gezip duran kısa tanıtımlar, videolar, hatta teaserlar arasında kaybolmaya devam edeceğiz. Etmeyelim. maalesef hayatımızı değiştirecek metinler karanlıkta bizi beklemiyor. piyasa şartları yüzünden hakkı yenen, nitelikli kitabı basılamayan o müphem yazar bir efsaneden ibaret. hiç de öyle romanınını yayımlatmak için yayınevi yayınevi dolaşan çaresiz bir oğuz atay yok bugün. keşke olsa. ama yok.


Fantastik ve bilimkurgu edebiyatının kraliçesi Ursula K. Le Guin 1974 yılında bir makale yazar. Amerikalılar Ejderhalardan Niye Korkar? adlı bu makale, Amerikalıların okuma ve edebiyatı algılama pratiğine dair bir makale gibi görünse de, temelde tüm dünya edebiyatının fantastiğe karşı duruşuyla ilgilidir. Hayalgücünü reddetmenin, onu horgörüp sistemli bir şekilde bastırmanın bir sonucu olarak görür ejderha korkusunu, fantastik edebiyatın anlamsız hayallerden mürekkep bir şey olduğu kanısını, Ursula K. Le Guin. Kurucu kadrosunda Altay Öktem'den Sevin Okyay'a, Kenan Yarar'dan Barış Müstecaplıoğlu'na, Sadık Yemni'den Yiğit Değer Bengi'ye dek pek çok önemli isim var. Dernek daha çok yeni, daha çok taze, ancak kendini sadece internet üzerinde var eden bir site değil, adı üstünde bir dernek olmaları her şeyden önce umut vaat ediyor, diyebilirim.


Karl Olsberg'in Sistem adlı kitabı felaket tahayyülleri katarının sonundaki felakete dair yazılmış bir roman. Kendi varlığını devam ettirebilmek için insanlığı tehdit eden bir yapay zekanın, dev bir internet virüsünün hikayesi. Kulağa iyi yazılmışsa eğer sürükleyici olabilecek sıradan bir hikaye gibi geliyor, biliyorum. Ama felaket senaryolarında aldığımız yolu, gelecekte yürüyebileceğimiz yolu, geliştirdiğimiz değişim sancılarını açık eden bir kitap olduğu için yer alıyor bu sayfalarda. Hikayeden söz edeyim biraz. Kahramanımız Mark Helius. Alman bir yazılım şirketinin kurucusu ve patronu. Deyim yerindeyse orta-üst sınıf burjuva hayatında başarıyla tutunmaya çalışan, geleceğin ileri kapitalist patron adayı. Ancak onu kocaman bir sorunla burun buruna geldiği bir anda tanışıyoruz. Şirketin yaratıcısı olduğu DINA adlı program tuhaf hatalar vermekte ve bu hatalar Mark'a iflas olarak geri dönmek üzere. İlerleyen zaman ise durumu daha da çetrefilleştirmeye gebe. DINA'nın yaratıcısı, Mark'ın yakın dostu ve ortağı Ludger garip bir cinayete kurban gidecek, hemen ardından gelen diğer ölüm Mark'ı baş zanlı yapacak, bu arada evliliği de şirketin geleceği de tamamen tehlikeye girecek... Bu macerada Mark'ın iki garip eşlikçisi var: Biri üç ay önce hırsızlık yaptığı şüphesiyle işten kovduğu yazılımcı Lisa ve onun katil olmadığına başından beri inanan komiser Unger. Mark polisten yakayı sıyırıp cinayetlerin sırrını çözmeye çalışıyor çalışmasına ama ortaya çıkardığı her gerçek onu inanılmaz bir sonuca doğru getiriyor. İnternet ortamına kendi elleriyle saldığı DINA'nın Bir Uzay Efsanesi 2001'deki HALL misali kötücül bir yapay zeka olarak gelişmesi ve başta kendisi olmak üzere tüm dünyanın canına kastetmesi. Kaosa sürüklenen şehirler, düşen uçaklar, birbirine giren iletişim sistemleri, yolundan çıkan uydular, batan borsalar ve bankalar... En ufak bir sapmada teknolojiye karşı aslında nasıl savunmasız olduğumuzun, onu nasıl da tam anlamıyla kavrayamadığımızın göstergesi hepsi ve en önemlisi ona ne kadar bağlandığımızın... Peki kahramanımız Mark dünyayı kurtarıyor mu diyeceksiniz, bu tür hikayelerde hep olduğu üzere evet, ama daha tahmin edilemez, daha barışçıl biçimde. Akıcı bir dille yazılmış, türden beklediğimiz tempoyu karşılayan, karakterleri havada kalmamış, atmosferi de hikayesine hizmet eden son derece eli yüzü düzgün bir roman diyebilirim Sistem için. Ancak onu diğer örneklerinden ayıran sonu oluyor. Karl Olsberg, dünyanın geleceğine dair, polisiye-macera türünün penceresinden, yeni yeni şekillenmeye başlayan bir önerme sunuyor. Evet biraz fazla kaba hatlı, biraz fazla Amerikanvari ve çok da derinlikli değil. Ama Olsberg, hikayesini meramını anlatmak üzere kullanmayı biliyor.


Sokrates M. S. 399'da öldüğünde Platon henüz 28 yaşındadır. Sokrates Platon'u hiç tanımasaydı ne olurdu bilemiyoruz ancak bu tanışıklığın Platon'un tüm hayatını değiştirdiğinden, hatta onu büyük bir felsefeci yaptığından haberimiz var. Çünkü Platon, büyük bir aşkla sevdiği Sokrates'in ardından, tam elli yıl boyunca, bu tanışıklığı anlamlandırmak için hayatını felsefe adını verdiği bir yaşam biçimini keşfetmeye, gerçekleşmeye adamıştır, bu uğurda eserler vermiştir. Ve bu felsefe günümüze dek uzanmıştır. Hatta, Irısh Murdoch'ın da dediği gibi tuhaf bir şekilde zamanın başıboş ruhunun kozmik astronomisinde geçmiş yüzyıllara kıyasla şimdi Platon'a daha yakınız. Bu tuhaf yakınlaşmanın temelinde Platon'un felsefesinin teorik bir düşünceden ziyade günlük hayata dair olması yatar. Tıpkı Budist öğretide de olduğu gibi, Platon'un görüsü dünyayı reddetmez, hatta tam tersine canlandırır; bedeni küçümsemek yerine onu mutluluğa, esenliğe kavuşma aracı olarak kullanır. Yaşamak demek beden ve ruhun birliği demektir. Aşka ulaşmak ise işte bu bütünlüğün ta kendisidir.


Aslında bir suçum yok, malum kuşkucu yapım hep bunlara yol açıyor ama beni azmettirenlerde yok değil. Geçtiğimiz günlerde yeni kitabı Reenkarnasyon Kulübü yayımlanan Kaan Arslanoğlu'nun mektubu düştü küçük edebiyat gündemimizin içine. Ve bana bu melun, bu kötü niyetli soruyu sordurdu. Arslanoğlu kendi etrafındakilerin eğilimlerinden yola çıkarak sevmedikleri kitapları okuyan, sevmedikleri partilere oy veren, kısacası aslında sevmedikleri hayatları yaşanlara yöneltmişti oku. İnsan sevmediği kitabı niye okur, elinde dolaştırır, onun üzerine konuşur? Kabaca cevap vermeye çalışırken ilk akla gelen fesat ya da düşüncesiz olduğu zannıdır. Hal böyleyse içine bizim de dahil olduğumuz çok büyük bir kitle, fesatlıklar ve düşüncesizlikler içindedir. Yoksa değil midir? Arslanoğlu'nun üzerinden devam edersek, temelde sevmediğimiz şeylerle beslenip aslında beğenmediğimiz kıyafetleri giyip, sevmediğimiz işlerde çalışıp durmaktayız. Kısacası sevmek bir yana pek çoğumuz düşündüğümüz gibi yaşamamaktayız. Çıkış yolunu aramaya başlamadan önce sorunun ne olduğunu tespit etmek daha anlamlı. Zira yine Zizek'e göre bir çağ gerçek anlamda bozulmadan, kokuşmadan yıkılamazmış. Önce kokuşmayı görelim... Arslanoğlu şizofrenik yanılmaya işaret ediyor. Tutarlılık arayışına. kitabı okumadım. okuyacağımıda sanmıyorum. fakat tanıtımında enver paşa devrimci olrak lanse ediliyor. peki hitlerde devrimci değilmi o zaman. Yazıda değindiğiniz üzere yıkılması için önce kokuşmasını beklememiz gereken çağı yaşıyoruz bence. Daha fazla nasıl kokuşabilir, nasıl bozulabilir tahayyülü bile ürkütücü. Hamiş: "... açıyor ama beni azmettirenlerde yok değil." cümlesinde "azmettiren de" kısmında "de" ayrı olacak. Ufak bir gözden kaçma durumu olduğunu tahmin ediyorum lakin günlük hayattaki dil katliamına dahi alışamamışken hiç değilse edebiyat dergilerinde böyle hatalar görmemeyi temenni ediyorum.


Yaşam öykülerini oldum olası sevmem. Gerçeklik ve samimiyet duygusu baskın olsun diye kurguyu feda ederler ya hep, işte ondan. Oysa yaşam kurgunun kendisidir, hele ki kaleme alınanlar. Ya da en basitinden şöyle sorayım: Anıların şahsi kurgularımız olmadığını kim söyleyebilir? İş ki yazarken ve anlatılırken bu göz ardı edilmesin. Kupkuru bir narsisizme kurban olunmasın. Edebi zenginliği olan iyi bir kurgunun çoğu zaman, hakikatin kendisi olduğu unutulmasın... Velhasıl Can Yayınları'nın bir vakitler çıkardığı Yaşam dizisinin içinde elime geçen Carl Gustav Jung'un Anılar, Düşler, Düşünceler'i işte böyle bekledi yıllar içinde el değmeden kütüphanemde. Ta ki Jung ve Freud ilişkisine odaklanan Hollywood yapımı A Dangerous Method adlı filmi izleyene dek. Bir Cronenberg filmi olmasına rağmen üzerimde derin bir hayalkırıklığı yaratan film üzerinde durmayacağım. Ancak analitik psikolojinin kurucusu olarak saygı duyulan ve üzerinde düşünmeyerek, konuşmayarak, yazılmayarak, inatla göz ardı edilen Jung'un hayatı ve kişiliği üzerinde bir kez daha düşünmeme sebep oldu en azından ve magazinel bir merakla Anılar, Düşler, Düşünceler 'i, bu enfes yaşam öyküsünü okumama yol açtı. Carl Gustav Jung, sevilmez. Türkiye'de de, dünyada da böyledir bu. Döneminin çok tartışmalı ismi Freud üzerine bugün Türkçede bile yıl geçmez ki bir kitap yayımlanmasın. Ancak Jung'a dair bir şeyler aradığınızda bulacağınız çeviriler bir elin parmaklarını geçmez. Oysa ne çok eser vermiştir. Peki neden? İnsan ruhuna, bilincine bunca yöneldiğimiz bu nevrotik çağda analitik psikolojinin kurucusu olan bir düşünür üzerinde neden bu kadar az düşünülür? En genel yaklaşım Jung'u fazla mistik bulup burun kıvırmaktır. O cinlere, perilere, rüyalara ve büyüye inanır. Benimse işte tam bu yüzden kahramanımdır. Arketip kavramını ortaya atmış, kolektif bilinçdışını hayatımıza sokmuştur Jung. İnsanlığın temel sorunun bilinçdışıyla bağlantı kurmak olduğunu söyler. Ve nevroz dediğimiz şeyin yine temelde bağlantıdaki derin kopukluğa işaret ettiğini ısrarla vurgular. Düşlerine bak, der, simyayı baş tacı eder, büyüye kucak açar. Bir şamandır belki de o; taşın, rüzgarın, ağacın ve denizin ruhuna nüfuz eder, geçmişin içinden bize seslenen ruhlara kulak verir, hepsiyle korkmadan yüzleşir. Hastalarıyla bağ kurabilmek için kendi deliliğinin sınırlarına kadar gitmiş ve oradan altın değerinde bilgilerle geri dönmüştür. Jung, kim ne derse desin, çağımızın belki de tek gerçek kahramanıdır. Yaşamım, bilinçdışının kendini gerçekleştirdiği öykülerden biridir, diyen Jung Anılar, Düşler, Düşünceler'e, yani bu öykünün kendisine çocukluğuyla başlıyor. Öncelikle ailesini, içinde yetiştiği ortamı ve ölene dek aklında kalan çocukluk rüyalarını anlatıyor. Bir çocuğun içinde varlık bulan o tuhaf yaşlı adamın gizini kurcalıyor. Kimdir bu yaşlı adam, dört yaşında bir çocuğun düşlerine hayatının hiçbir noktasında karşılaşmadığı, karşılaşamayacağı imgeleri gösteren, yaşamadığı korkuları hissettiren ve açıklaması olmayan bir bilgelik veren? Jung, ailevi ve toplumsal gereklilikler çerçevesinde okuyor, büyüyor, dünyaya ve bilime dair deneyimlerini çoğaltıyor ama daha küçücük bir çocukken gelip onu yakalayan yaşlı adamı hiç unutmuyor. Çünkü o kendine ve insanlığa dair başlattığı arayışın çıkış noktası, küçücük bir çocuğun içinde varlık bulan o yaşlı adam, her şeyin aslında doğmuş ve de aslında ölmüş olduğu sonsuzlukta yaşadığımızı gören parlak bir bilim adamının işaretçisi. Yaşamımla ilgili anlatmaya değer şeyler yalnızca geçici olmayan dünyanın geçici dünyada ortaya çıktığı anlardır, diyor Jung, kitap boyunca da öyle yapıyor. Bütün bunlara o çokça merak ettiğimiz psikiyatrik deneyimleri, hastalarını iyileştirmek için bulduğu mucizevi yöntemler, manevi bir baba figürü olarak kabul ettiği Freud'la olan o sarsıcı ilişkisi de dahil. Freud'la olan ilişkisinin önemi sadece magazinel değil. Evet yaşadıkları ve bizim yaşadığımız çağa damgasını vuran bu iki önemli adamın kişisel ilişkileri, aralarında geçenler, tartışmaları, kavgaları, küslükleri kuşkusuz dikkat çekici. Ama Anılar, Düşler, Düşünceler'i okurken anlıyoruz ki bir kere daha Freud olmasaydı Jung da olamayacaktı. Freud'u reddedip sırtını dönmeseydi bugün Jung'u hiç kimse konuşmayacaktı. Ve daha da ilgi çekici olanı Jung Freud'un hastalığına gizliden gizliye teşhis koymasaydı belki de analitik psikoloji diye bir şey hiç olmayacaktı. Freud Jung'a göre, her şeye rağmen nevrotik hastaları ciddiye alıp onların kendilerine özgü psikolojilerinin içine girmiştir. Bu nedenle ruhsal hastalıkları o güne dek olmadığı kadar iyi anlamış ve bu bağlamda yan tutmadığı için birçok önyargının üstesinden gelmeyi başarmıştır. Freud, Tevrat'taki eski peygamberler gibi yapay tanrıları devirip sahtekarlıklarının ve ikiyüzlülüklerinin maskesini düşürerek, çağımızda ruhun ne denli çürümüş olduğunu acımasızca göstermeyi görev bilmiştir. Medeniyete hız veren, onun bilinçdışına giden yolu keşfetmiştir. Ancak Jung, Freud'un en büyük korkusunun temelinde doğaüstünün yattığını fark ettiğini söylüyor. Ve Freud'un cinselliği işte bu korkuyla ikame ettiğini... Ona göre Freud eğer cinselliğin hem tanrı hem şeytan olan bir numen olduğu düşüncesine biraz eğilebilseydi, biyolojik bir kavramın içine böylesine sıkışıp kalmazdı. Farkına varabildiği tek yönün kurbanı olmaz, kendi şeytanının tutsağı olmazdı. İşte bu nedenle kahramandır Freud Jung'un gözünde, trajik bir kahraman. Jung, Freud'la ilk konuşmasında onun cinsellikten söz ederken gösterdiği yoğun duygusallığı fark edip şaşırır ve cinsellikle ilgilenmeye başlar. Ancak Freud'dan farklı olarak cinselliği ruhsal bütünlüğün vazgeçilmez öğelerinden biri olarak ele alır. Benim en çok ilgilendiğim, cinselliğin kişisel önemi ve biyolojik işlevinden öte, ruhsal bağlamı ve gizemli yönünü irdelemek ve böylece Freud'un büyülendiği ama anlayamadığı yönünü ortaya çıkarmaktı. İşte yollar böylece sonsuza dek ayrılır. Freud yaşamının sonuna dek Jung'a küs kalır. Jung Freud'la düşünsel ve ruhsal olarak yolunu ayırdığında delicesine bir yolda yürümeye de karar verir. Bu yol deliliğin sınırlarına gitmektir. Başka türlü hastalarıyla bağlantı kuramayacağını bilir ve en mühimi de kendi bilinçdışıyla. Bilinçdışıyla bağlantı kurma süreci oldukça uzundur ve Jung en önemli çalışmalarını bu süreç sırasında kaleme alır. O kendi ruhunu ve benliğini kobay yapan bir biliminsanıdır artık. Kuramını temellendirmek ve genişletmek hedefi, deliliğin içine batmaktan da kurtarmıştır Jung'u. Düşleri, çizimleri, kendi elleriyle inşa ettiği evi ve yaşamı... Hepsi en başta ifade ettiği gibi bilinçdışının gerçekleştirdiği bir öyküye dönüşür gözümüzün önünde. En önemlisi de Jung çağın ruhunu kavramayı da, anlamayı da başarmıştır şaşırtıcı şekilde. Geçmişiyle ve bilinçdışıyla bağlantısını koparan insan yığınlarının lanetli bir altın çağı umutsuzca beklediğini fark etmiş, buna karşı bir yol, bir çıkış bir şifa yöntemi önermiştir. Onun içindir ki her ne kadar görmezden gelmeye çalışılsa da bu mistik insan üzerinde gün geçtikçe daha çok konuşulmaya, düşünülmeye başlıyor, ruhu edebiyatın, sinemanın, müziğin içine sızıyor. Ne zaman jung okusam deliriyorum. Rüyalarımın içeriği de deliriyor. Sanki zihnimdeki uyuyan canavarları uyandırmışım gibi uzunca bir süre kendime gelemiyorum. Bilmiyorum bana çok zihin açıcı gelmiyor. Sanki bir din olup üstüme çoraklanıyor jung'ın yazıları. Karşılaştığım herşeyde bir sebep arıyor başka bir olayla bağlantılı olduğunu düşünüyorum. Geçenlerde elime Jung'la ilgili başka bir kitap geçti ismi C. G. Jung'ın evi Jung'ın o meşhur zürih gölünün kenarındaki evini ve muhteşem kitaplığını gördüm. Ve kendi kendime Foucault'nun psikologlar hakkındaki düşüncelerini düşündüm. Distopyadan farksız yaşamlarımızda her yeni kafka sabahında kendimi neden mistik hayaletlerle bunaltayım ki ? Jung'ın evi gibi bir evim olsa belki... Jung en çok sevdiğim ve insan ruhunu en geniş kapsamıyla almak için dünyanın dört bucağına gitmiş kültürün ve dinin insan ruhunu anlamadaki önemini ortaya koymuş bir adam. HAkkında yapılan film biraz ınırlı olmuştu ama yine de adını duymak adına iyiydi. HErkese tavsiye ederim onu. Anlaması zordur tabii. Herşeyi anladım diyemez insan öyle 1 kitabını1 kere okuyunca. Ama insan deyince neleri dikkate almak gerektiğine dair ipuçları bulmak için bile değer bu çabaya. Freud temel içgüdüye vurgusu yüzünden herkesin ilgisini çeken ama ruhu sınırlı algılayan birisi diye düşünüyorum.


Ben buna öncelikle, kim ne derse desin, kitabın büyüsü diyorum. Yazarın, yayıncının, reklamcının, medyanın, kitabın ve okurun aynı anda aynı yerde gerçek anlamda bir arada var oluşundan alınan haz, diyorum. Bir okur olarak fuar içinde, o ana kadar hep bir adım mesafede durduğum kitabın merkezine, sanki tam kalbine ellerimle dokunuyorum... Bir yanılsama mı, belki; gerçeklik mi, muhtemelen... Kitap Fuarı, Tepebaşı'ndaki eski yerindeyken, aslında bir tür yaşayan şehir efsanesi gibiydi, bugün gelinen noktada, şehir halkı olarak kısa bir süre önce kendi ellerimizle yarattığımız şehir efsanesini hayatta tutma çabası da var. Fuara gitmek, nerede olursa olsun, her sene tekrarlanması gereken bir ritüel gibi yaşanıyor hala. Peki o eski tadı var mı? Yok elbette. Ama nerede o eski bayramlar, hayıflanmasına geliyor galiba kitap fuarı da, ne de olsa her yıl şaşmadan hem bayramları kutlayıp hem de hiç tadı yok diye hayıflanmaya alışkınız. Bütün bunlara ek olarak fuar organizasyonunu da es geçmemek gerek elbette, İstanbulluları ve İstanbul çevresinden gelenleri fuara taşımak için çok çaba sarf ettikleri açık. Her yıl oldukça yüklü, renkli bir programla çıkıyorlar karşımıza. Bu yıla diğerlerinden farklı olarak fuara eklemlenen iki tane yan etkinlik damgasını vuruyor: İstanbul Tanpınar Edebiyat Festivali ve 30 Ekim'de İstanbul'a dostluk treniyle ulaşan Word Express... Bir ayağı fuarda olmak üzere İstanbul'daki bir çok tarihi mekanda etkinlikler düzenleyen İstanbul Tanpınar Edebiyat Festivali, her şeyden önce Türkiye'de bir ilk. Adını bu şehrin çıkardığı en büyük edebiyatçılardan birinden, Ahmet Hamdi Tanpınar'dan alan bu ilk edebiyat festivalimizin birinci yılının en büyük eksiği ise ne yazık ki Tanpınar... Edebiyat okumaları, paneller, partiler var ama Tanpınar pek yok. Festival yöneticileri bu yılın bir hazırlık niteliğinde olduğunu söylüyor, Tanpınar'a dair yapılması gereken çalışmalara başladıklarını, 2010 yılında büyük edebiyatçımızın hakkını vereceklerini vaat ediyorlar. Tanpınar'ın romanlarındaki İstanbul gezilerini yapmak, Tanpınar'ın eserlerinde yer alan bestecilerin eserlerinden oluşan konserleri dinlemek bir yıl sonraya, bir sonraki sonbahara kaldı. 31 Ekim'de başlayan bu festivale katılmak için iki gününüz var. Son iki günün en dikkat çekici etkinliklerinden biri Asmalımescit Şimdi Cafe'de bugün saat 18.00'de yapılacak Şehir ve Zaman temalı Hare ile Edebiyat Kahvesi. Etkinliğin Türk katılımcı yazarları Mine G. Kırıkkanat, Hakan Günday ve Barış Müstecaplıoğlu, Yarın akşam saat 21.00'de Getto'da düzenlenecek, yazarların DJ'lik yapacağı kapanış partisi de oldukça dikkat çekici görünüyor. 12 farklı ülkeden 23 genç yazar Avrupa'nın çeşitli ülkelerini dolaşarak, oralara kanlı canlı edebiyat nakli yapıyorlar nicedir. Bu edebiyat treninin son noktası ise İstanbul, edebiyat festivali ve kitap fuarıyla birleşen trene yetişmek, tartışma ve çeviri atölyelerine, edebiyat okumalarına, film gösterimlerine katılmak için de son iki gününüzün kaldığını hatırlatmadan geçmeyeyim. Bu iki organizasyon, 2010 yılında kültüre başkentlik etmeye hazırlanan İstanbul için, 2010'un bir adım ötesinde, edebiyat adına küçük denemeler gibi görünebilir. 2010'da yaşayacaklarımızın da bir tür habercisi durumundalar. 2010 yılından daha çok edebiyat, daha derinlikli tartışma ortamları ve elbette daha çok katılımcı bekliyoruz şehir halkı olarak. Kim bilir, belki de kitap fuarı gibi yeni bir efsane yaratmaya hazırlanıyoruzdur, neden olmasın?!


İki Garip şairin hikayesini anlatıyordu Kelebeğin Rüyası; Muzaffer Tayyip Uslu ve Rüştü Onur'un yaşam hikayesini. Hiç unutamadığım bir sahne; bir hastane koğuşunda, Muzaffer Tayyip Uslu amansız hastalığıyla baş etmeye çalışırken yanında öğretmeni Behçet Necatigil bekler ve Rüştü Onur gelir heyecanla. Elinde bir kitap vardır. Öyle bir kitap ki, Muzaffer'i ayağa kaldıracaktır. Üç şair büyük bir heyecanla karıştırırlar sayfaları. Kitabın adını ve yazarını görürüz: Orhan Veli, Garip. Ama o kadar. Ömrünü dile ve şiire adamış bu üç kişinin heyecanının sebebi izleyiciye anlatılmaz. Anlatılmadığı için de söz konusu film genç ölmüş iki insanın dramından öteye gidemez. Ne Garip'in yoksulları, sokağı içine alan dili, ne bu dilden büyülenen ve edebiyata yaklaşan yoksul çocukları ne de dilde gerçekleşen devrimin heyecanı anlatılır. Karton sahneler kalır geride. Oysa edebiyatımızın, Türk şiirinin köşe taşıdır; akışını, yönünü değiştiren bir seldir Garip. Öyle bir değişiklik ki, peşinden İkinci Yeni'yi getirmiş, öyle bir değişiklik ki bugün o kadar içselleştirildiği için neredeyse burun kıvırarak Garip, bugün artık hiçbirimize garip gelmiyor, dediğimiz kadar sıradan, bizden. E öyleyse amacına çoktan ulaşmış demek ki. Hayatı değiştirmenin, devrim dediğimiz şeyin bir kez daha dilde gerçekleşeceğini hatırlamak ve edebiyatın, edebiyatçının buna muktedir olabileceğini yeniden kavramak, Garip şiirinin öncülerinin yüzüncü yaşlarını kutlamak için iyi bir fırsat olabilir. Çok yaşasın Garip!


Türk öyküsünün kraliçesi Tomris Uyar bu hafta 70 yaşına bastı, kutlu olsun! Şairleri kendine aşık eden, ilhamla dolu olan, ilham veren, bir kadın olarak cinsel ve sanatsal özgürlüğünden vazgeçmeyen, pekala gündelik politikayla didişen, sonra da onun ötesine geçen, yerli yersiz kullanılan sözcüklere kızıp, kullanmaktan imtina eden Tomris Uyar... İpek ve Bakır, Yürekte Bukağı, Dizboyu Papatyalar, Yaz Düşleri Düş Kışları... bir yana, benim için Tomris Uyar, hep Gecegezen Kızlar. Çünkü uykuda uyanık, düşte gerçek, acıda mutluluk, dile yöneltilmiş en dişil alay Gecegezen Kızlar ve hep Tomris Uyar. Düşe kan yürüdü. Gecegezen Kızlar uzaklarda bir balkonda, kendini asmış bir adamın rüzgarda kımıldayan, usulca sallanan karaltısını seçti. Kilisede bir mezosoprano ses, bir ağıt söylüyordu. Çünkü kan yürüyen düşlerde gezer ancak Gecegezen Kızlar, uyanıkken gezmeleri de görmeleri de mümkün değildir, ondandır gece gezmeleri ve ondandır bir tek düşlerinde uyanık kalmaları. Gündüz bir fabrika ve ayıklanacak fasulyelerden başka bir şey yokken hayatta, geceleri sonsuz bir bilinçdışı tarih içinde, bir tanrıça kılığında hatta, şehirde ve şehrin tarihinde dolaşabilirler. Tomris Uyar, pekala dilin de, düşlerin de sınırını zorlamaktadır Gecegezen Kızlar'da. Ciddi bir aidiyetsizlik göze çarpar burada, ne şehre, ne tarihe, ne de düşlere aittir "çifte kahraman"ı, görür, duyar, fark eder ancak dahil olmaz, sirayet etmez hiçbir şekilde. Elinize sağlık ama bir hatayı düzeltmek icap ediyor. Tomris Uyar bu sene 72. yaşına girmiş bulunuyor. 15 Mart 1941 doğumludur. Saygılar.


Yıl sonudur, cümlemizin muhasebe vakti. Eteklerde dökülen taş kalmayacak illa, olduk olmadık hesapların hepsi görülecek, etraftaki her şeyi derleme toplama telaşına boğazımıza yapışan, gözümüze sokulan listeler eklenecek. Bu kervana katılmamak mümkün mü, değil elbette, üstelik herkesin muhasebesi de kendine... Ben edebiyatı listelemek yerine geçtiğimiz yılın hem göze çarpanlarını hem gözden kaçanlarını, hem çok konuşulup yer işgal edenlerini hem de kıyıda köşede kalanlarını sizin için şöyle bir kolaçan edip toparlayayım dedim. Buyurun 2009'un kısa edebiyat turuna. Herkese bol okumalı, iyi yıllar. Edebiyat dergiciliğine can suyu verildi: Öncelik elbette bu satırları okumanıza yol açan Sabitfikir'e. E-dergimiz, bu alandaki kocaman boşluğu doldurmak ve ardından geleceklere yer açmak adına 25 Ağustos tarihinde elektonik ortamda yayına başladı. Edebiyat dergiciliğinin ölmeye yüz tutan bir yanına can suyu verildi de denebilir. 427 roman yazıldı: 2000'lerde başlayan roman yazma çılgınlığı, bu yıl tavan yaptı. Tam 427 roman ve bunun yarıdan fazlası ilk roman. Rakamlar mutluluk verici ama yazılanların ne kadarı okunabilir, işte onu hepimiz tartıştık, önümüzdeki yıllarda da tartışmaya devam edeceğiz gibi görünüyor. Aşk ve Gurur'u zombiler bastı: Pek de iyi oldu. Cin fikirli bir yayıncının edebiyat projesi olarak edebiyat dünyasına giren Aşk ve Gurur ve Zombiler tüm dünyada çok satanlar listelerinin üst sıralarına yerleşti. Bu proje, Jane Austen'ın edebi zekasının 2009 yılına bile uyarlanabileceğinin açık bir göstergesiydi. Sema Kaygusuz Yüzünde Bir Yeri yazdı: Ve Ayfer Tunç Bir Deliler Evinin Yalan Yanlış Anlatılan Kısa Tarihini, Mehmet Anıl Forbes Cinayetlerini, İskender Pala Katre-i Matemi, Gaye Boralıoğlu Aksak Ritimi... 2009 yılının aklımızda ve gönlümüzde yer eden Türk romanları içinde işte ilk beşi. Yılın hayalkırıklıkları: Arka arkaya yayımladığı Ankara Polisiyeleri ile gönlümüzde taht kuran Emrah Serbes'in Erken Kaybedenleri beklediğimiz parlaklıkta değildi ne yazık ki. Serbes erkeklerin ilk gençlik yıllarına dalmış ancak bu verimli alandan sadece tek bir sesle çıkmıştı. Yılın diğer hayal kırıklığı ise Barış Müstecaplıoğlu'nun Bir Hayaldi Gerçekten Güzeli. Fantastik türde yazan ilk Türk yazarı olan ve kitap eleştirilerini keyifle okuduğumuz Müstecaplıoğlu'nun bu son romanına fantastiğin büyülü elinin değmemesi üzerimizde hayal kırıklığına sebep oldu. Ve Elif Şafak'ın Aşkı. Kitabın satışıyla doğru orantılı üzerimizde yarattığı hayal kırıklığı. Bir türlü derinleşmeyen, içimize işlemeyen, hikayenin her yerinde yalnız ve yalnız yazarın sesini duyduğumuz bir roman olmuştu Aşk. Ama okumaktan da geri durmadık tabii. Tarihi değiştiren tarih kitapları: Yaşayan en büyük tarihçilerimizden Halil İnalcık'ın büyük çalışması Devlet-i Aliyye ile Cemal Kafadar'ın Osmanlı'da birey olmayı gündeme getiren Kim Var İmiş Biz Burada Yoğ İkeni kendi tarihimize bakış açımızı etkiledi. Osmanlı'da gündelik yaşam üzerine daha çok düşünmeye başladık. Sade suya tirit Vampir hikayeleri: Bu yıl yayımlanan cümle vampir kitabının satış rakamları inanılmaz. Vampir kitapları akıl çağının gönlümüzde ve hayallerimizde açtığı derin boşlukları doldurmanın yeni popüler yollarından biri de ondan... Yanıtım sizi tatmin etmediyse eğer dergimizin 11 Aralık tarihli Vampir Kitaplarını Neden Okuyoruz? adlı dosya çalışmasına etraflıca bir göz atabilirsiniz. Şifalı bitki kitaplarının ruha iyi gelmediği tecrübe edildi: Hangi kitapevine sorarsak soralım bu yılın edebiyat dışı en çok satanlarının şifalı bitkiler kitapları olduğunu gördük. Özellikle de Ahmet ve Elmas Maranki'nin Şifalı Bitkileri. Türk öykücülüğünün annesi Nezihe Meriç'i kaybettik: Öykü bir yaşamdır, öykü bir iksirdir. Onsuz olunmaz demişti, Türk edebiyatına kadın yazar olma durumunu kazandırmıştı. Varlık ve Hiçlik 66 yıl sonra Türkçeye çevrildi: Jean-Paul Sartre'ın başyapıtı, onun felsefesinin kutsal kitabı kabul edilen Varlık Ve Hiçlik yazılışından 66 yıl sonra Türkçeleşti. Herta Müller Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı: Herkese çok şaşırmak, Türk okur-yazarlarına ise depolarda tozlanan Herta Müller kitaplarını ortaya çıkarıp okumak düştü. Çizgi klasikleri çok sevdik: Romeo ve Juliet, Machbeth, Hamlet, Dava, Fırtına ve diğerleri. Çizgi klasikler 2009'un en keyifli yayıncılık projelerinden biri oldu hiç şüphesiz. Yaşadığımız zamanın adı kondu: Post-entelektüel dönem! Hasan Bülent Kahraman Post-entelektüel Dönem ve Edebiyat adlı çalışmasında içinde bulunduğumuz dönemin, kültürel arayışın ve karmaşanın adını işte böyle verdi. Kayıp Sembol bulunamadı: Dan Brown'un, daha önce yazdığı çoksatar romanların bir kopyasını çıkardığını gördük Kayıp Sembolde. Ve anladık ki çoksatan bir roman yok, ruhlarımızdaki kayıplara deva olsun, gerçek kayıp sembolü bize buldursun!


Ah ömrümde duymadığım, duyduğuma da inanamayacağım bir şey: Bilerek unutulan, bilerek bırakılan kitaplar! Nerede oluyor bu yahu, olay İsveç'te falan mı geçiyor derken, anlaşıldı. Bizim ülkemizde gerçekleştiriliyormuş ama Avrupalılar tarafından! Antalya'da bir kitabevi, turistlerin otellerde bıraktıkları kitapları toplayıp daha sonra 1 liraya tekrar satıyormuş. Bir yılda tam 10 bin, evet yanlış okumadınız, tam 10 bin kitap toplamışlar. İngilizce, Rusça, Almanca, Fransızca ve Flemenkçe kitaplar. Olay şöyle gelişiyor sanırım; tatile çıkacak Avrupalı süpermarkete, AVM'ye gider mayo, bikini, kova kürek takımı ve çoksatan birkaç kitap alır. Tatilin sonuna geldiğinde artık işe yaramayan kova kürek takımını plajda unutur gibi aldığı kitapları da bırakıverir geride. Kitap bir piyasa malı ise sadece, pekala olabilir böyle. Yoksa sadece alım gücü de değil, insan ona dokunan, onu etkileyen, bağlantığı kurduğu bir cümleyle bile bile bu kadar rahatça vedalaşamaz, ya da en azından onu emin olduğu birilerine vermek, o şekilde elden ele geçirmek ister. Başka türlüsü gelmiyor aklıma. Peki şimdi de bu haberi destekleyen bir başka habere geçelim. Bir turizm şirketinin hazırladığı "geride bırakılanlar" listesine. Sabitfikir'de yayımlanan haber şöyle: "Travelodge'un yaptığı açıklamaya göre, misafirler tarafından tatil sonrası otellerde bırakılan kitapların sayısı geçen yıl 22 bini bulmuş. Listenin başında ise E. L. James'in Özgürlüğün Elli Tonu isimli romanı yer alıyor. Söz konusu kitapların otel müşterileri tarafından bir sonraki müşteriye hediye olsun diye mi, yoksa sıkıcı oldukları için özellikle mi bırakıldıkları ise muamma..." Muamma mı? Belki. Ama akıl yürütmek zor değil. Liste de E. L. James'in malum "elli ton"larının üçü de mevcut, diğer kitapların çoğu da bestseller, edebi değeri çok da yüksek olmayan kitaplar. Lakin söz gelimi, listenin sonunda da yeralsa da, Fitzgerald'ın Muhteşem Gatsby'si de var. Artık bir klasik olarak kabul edilen, Amerika'nın ruhuna değdiği inanılan Muhteşem Gatsby, ya o kadar muhteşem bulunmuyor günümüzde ya da herkes okusun diye bu şekilde paylaşılıyor. Kısacası eserler değerlendirince akıl yürütmeler birbirini tutmuyor. Muamması burada. Sabit aklım ve yüreğim, bütün bunların yine de alım gücüyle ve edebiyatın piyasalaşma süreciyle ilgili olduğunu söylüyor bana. Ben olsam diyorum, param da olsa, aldığım bütün İskender Palalar'la, Elif Şafaklar'la, piyasa için yazılmış tüm sultanlı padişahlı romanlarla, kötü çevirilmiş tüm fantastik serilerle, toplama gazete yazılarıyla, ve elime bir şekilde geçen daha pek çok bestseller, kişisel gelişim kitaplarıyla falan çoktan vedalaşırdım. Bir oh çeker, rahatlardım. Ama olmuyor işte, durup duruyorlar gözümün önünde. Onlar bir yana, sevdiğim edebiyat eserlerini kütüphanemden alabilmek için canımı da almanız gerek, bırakın bile isteye bırakmayı. Ey fakirlik, ne yükler bindirirsin sen üzerimize... Biliyorum tuhaf bir başlık gibi duruyor ama elimde değil. Kitap seven bir insanı gördüğümde, hiç tanımasam da hep tanıyormuş gibi ona sarılmak hatta sevmek istiyorum. Ama gelir geçer bir kitap severi değil. Yanlış anlaşılmasın; ayrımcılık yapmıyorum ama gönül bu işte. Yol geçen hanı da değil. Herkesi kabul etmiyor. Her kitap severi de. Bir insanın kitabı değersizleştirmesi rahatsız olduğum bir durumdur. Bu habere göre de bence bahsedilen otellerde ya da tümünde kitaplıklar oluşturulmalı. Unutulan Kitaplar adı altında merkezi bir kütüphane açılmalı. Özellikle öğrenciyken para biriktirip aldığım kitapların değerini anlatabilmek isterdim. Ama zaten anlayanlar anlar; kitap okuyanlar... En güzel tatilinizin kitap havuzlarında geçmesi temennimle... Biliyorum tuhaf bir başlık gibi duruyor ama elimde değil. Kitap seven bir insanı gördüğümde, hiç tanımasamda hep tanıyormuş gibi ona sarılmak hatta sevmek istiyorum. Ama gelir geçer bir kitap severi değil. Yanlış anlaşılmasın;ayrımcılık yapmıyorum ama gönül bu işte. Yol geçen hanı da değil. Herkesi kabul etmiyor. Her kitap severi de. Bir insanın kitabı değersizleştirmesi kadar rahatsız edici bir durum olmasa gerek. Bu habere göre de bence bahsedilen oteller de ya da tümünde kitaplıklar oluşturulmalı. Ya da Unutulan Kitaplar adı altında merkezi bir kütüphane açılmalı. Özellikle öğrenciyken para biriktirip aldığım kitapların değerini anlatabilmek isterdim. Ama zaten anlayanlar anlar, okuyanlar beni. En güzel tatilinizin kitap havuzlarında geçmesi temennimle...


Böyle bitirir Emile Zola başyapıtı kabul edilen Germinal'i. Romanın başkahramanı Etienne Lantier, 1860'larda Kuzey Fransa'daki bir madende geçici işçi olarak çalışır, aşırı sol görüşleri buradaki insanlık dışı çalışma ortamında bileylenir bileylenir. Ve derken isyan patlak verir. Grev başarısızlıkla sonuçlanınca, madenciler madeni sabote ederler, ortaya çıkan göçükte mahsur kalanlar arasında Etienne ve sevgilisi Catherine de vardır. Öyle dramatik, öyle aşk dolu, öyle yaşam dolu bir kurtuluş sahnesi yazar ki Zola, hem modern edebiyatın hem de yeni dünya insanının hafızasına kazınır. Sanayi Devrimiyle birlikte baş veren natüralist, realist edebiyat ekolünün en önemli yapıtlarından biridir Germinal. Zola, hem sermayenin yıkıcılığını hem de sosyalist ve anarşistler arasındaki görüş farkını bire bir ortaya sermekten çekinmez. Bu anlamda o kadar sarsıcı bir metin yaratmıştır ki, gerçeğinden ayırt edilemez bir şekilde acımasızdır da. En az ölümlü olduğunu bilmezden geldiği kadar, yaşamının bu sistem içinde herhangi bir değeri olmadığını da bilmezden gelerek yaşamayı tercih eden modern insanın yüzüne tokat gibi patlar... Muktedirler eliyle 1800'lere kadar geri gittmişken, edebiyatın eliyle o günden bugüne bakmak da ayrı bir yürek istiyor. En azından sömürünün karanlığında ruhen kaybolmamak için, ölmüştür geçmiştir diyenleri bir kez daha duymamak için. Kara yazıyı, yazarlar, romancılar değil iktidar ve sermayenin işbirliği yazmakta nicedir. Kara, kin dolu bir ordu, hazırlığını bir asır sonraki hasada yetiştiremedi, ne kinleri yetti, ne kömürün bedenlerine yapışmış en karası. Ama geri sayım, Zola'nın başlattığı yerden, hala devam ediyor. Germinal, gerçek anlamı olan bereketle, filizle, tohumla, ürünle anılacağı günleri bekliyor.


Şu gün edebiyat dünyamızda tartıştığımız birinci gündem konusu eleştiri, eleştirinin kitap tanıtım yazısına sıkışması, kitap tanıtım yazılarının eleştirinin ve edebiyatın içini boşaltma noktasına gelmesi, eleştirmen etiğinin sarsılması... Sorunu yeni gibi tartışıyoruz ama elbette kendini göstere göstere gelen bir sürecin umarım- sonundayız aslında. Semih Gümüş'ün bundan tam yirmi yıl önce kaleme aldığı ve şimdilerde yeni bir baskısı yapılan Roman Kitabı adlı çalışması bunun, bu sürecin ne kadar gerilere gittiğinin belki de en sağlam kanıtı. Gümüş, yirmi yıl önce bugünü anlatmış, anlatmış ya geldiğimiz nokta malum. Her anlamda dipteyiz, sondayız... Büyük bir değişim sürecinin içinden geçiyoruz, eleştiri sarsıntıda, edebiyat dergileri sarsıntıda, e-kitap dolayısıyla yayımcılar, dağıtımcılar sarsıntıda. Sistem değişiyor hanımlar, beyler. Koltuklarına yapışanlar, kısa bir süre içinde yapıştıkları şeyin artık sadece koltuk olduğunu görecekler. Yazarların ve çevirmenlerin daha çok kazandığı, okura daha kolay ulaşabilecekleri, editörlük mesleğinin anlamının olduğu, içinin doldurulduğu, kitap tanıtımlarının ikiyüzlülüklerinin sona ereceği, gerçek eleştirinin niteliğinin tartışılacağı bir ortama hazır olanlar, koltuğa, koltuklara gerek olmadığını da anlayacaklar. İddia değil, tehdit değil, kehanet hiç değil benimkisi. Olsa olsa görünen köye doğru atılan bir işaret fişeği... Bütün bunlardan eminim, çünkü her şeyden önce dile ve dilin dönüştürücü gücüne inanıyorum. Yazınsal gücün an gelip yazarını olanakları dışında zorlayabildiğini, eleştirinin ise Gümüş'ün de dediği gibi nesnesiyle, yani ele aldığı eserin yaratıcı gerçekliğiyle bütünleşebildiğini, biliyorum. İyi eleştirinin kötü eleştiriyi kovacak gücü kendi içinde bulacağını, biliyorum.


Ani bir kararla yazarlığa geçen ve kısa süre içinde iki milyondan fazla okura sahip olan bir yıldız-yazara dönüşen Jean-Christophe Grange... Türk okurları onu haliyle, ülkücü-mafya-siyaset ilişkilerimize odaklanan Kurtlar İmparatorluğu adlı romanıyla tanıdı ve tuhaf bir şekilde sevdi. Bu roman da tıpkı yazarın diğer çalışmaları gibi çok okunmuş, çok tartışılmış ama gerilim tozunun verimliliğiyle sevilmişti. Kurtlar İmparatorluğu'nun ardından Siyah Kan, Şeytan Yemini ve Koloni geldi. Şimdi ise karşımızda mürekkebi kurudu kuruyacak, Ölü Ruhlar Ormanı... Grange, kendi deyişiyle Anglosakson dünyasının yazarı yaftasını pek sevmiyor ve bu önyargıyı roman kahramanlarını çoğu zaman üçüncü dünya ülkelerine göndererek kırmaya çalışıyor. Hiç şüphesiz beyhude bir çaba! Yazar ne derse desin, doğunun üstünden kibirle geçen batılı göz olmaktan kendini hiç kurtaramıyor. Tıpkı son romanı Ölü Ruhlar Ormanı'nda olduğu gibi. Romanın kahramanı ne kadar sol görüşlü, kadın ve eski hippi ailesinin bir ferdi olsa da, Parisli bir sorguyargıcı nihayetinde; bir zamanlar büyük bir ilgiyle gezdiği Latin Amerika ülkelerinde maceradan maceraya koşarken, klimasız devlet dairelerinin, leş kokan varoşların ve beyaz kadının karşısında aşağılık kompleksi yaşayan bu ülke insanlarının duygularının altını çizmeden edemiyor. Ve en mühimi Latin Amerika ülkelerinin cangılları aracılığıyla bilinçaltına doğru çıktığı turistik yolculuğu hiç mi hiç gerekçelendiremiyor. Sonda söylemem gerekeni hemen başta arz ettikten sonra, gelelim hikayeye. Biraz önce de belirttiğim gibi kahramanımız Parisli bir sorgu yargıcı Jeanne Korowa; otuzbeşinde, çocuğu, kocası, doğru düzgün bir sevgilisi olmayan, daimi bir ilgi-sevgi açlığıyla depresyonun derinliklerinde yaşayan, elbette alışveriş ve zayıflama takıntılarından mustarip klasik bir modern dünya tutunamayanı... Çocukluğunda yaşadığı ve ailesinin hayatına malolmuş bir şiddet olayı neticesinde hukuk okumuş, sorgu yargıcı olmuş. Ancak erkeklerin ve şiddetin hakim olduğu meslek hayatında da, özel hayatında olduğu gibi, yeterli tatmini bulmaktan çok uzak. Ne çocukluğundaki davayı sonuçlandırabilmiş, ne şimdilerde istediği davaları alabilir pozisyonda. Depresyon hapları, az yemek, çok iş üçgeninde ömrünü tüketiyor. Ta ki kendisine daimi kur yapan iş arkadaşlarından birinin, Francois Taine'nin eline gelen ilginç bir cinayet vakasıyla karşılaşana kadar. Taine, Jeanne'nın ilgisini üzerinde tutmak adına biraz gayrı resmi de olsa, cinayet davasına kahramanımızı da ortak ediyor. Bu cinayet kısa süre içinde üçleyip, bir seri cinayet vakasına dönüşüveriyor. Birbirleriyle genç ve biraz kilolu olmaları dışında herhangi bir bağlantıları olmayan kadınların yenerek vahşice öldürüldüğü, katilin cinayet mahalline çizdiği tuhaf işaretler dışında hiçbir iz bırakmadığı seri cinayetler... Olaylarla ilgili çok kritik bir bilgiyi ele geçirdiğini söyleyen Francois Tain'in yakılarak öldürülmesi ile tam o sırada Jeanne'nın karşısına tuhaf bir şekilde çıkan yakışıklı bir psikiyatristin elindeki veriler çakışınca, sorgu yargıcımıza Latin Amerika yolları görünmeye başlıyor. Tarih öncesi insanların vahşi özelliklerini içinde taşıyan, çift karakterli otistik bir katilin peşi sıra, tüm hayatını, işini geride bırakıyor Jeanne Korowa. Bu cinayetlerin ardında yatan sır perdesini kaldırdığında, insanlığın içini dolduran kötülüğün ve vahşetin gizemini çözeceğine inanıyor... Grange bu noktada Nikaragua, Guatemala, Arjantin gibi ülkelerde yaşanan siyasi vahşetlere, devrimlere, karşı devrimlere, diktatörlük rejimlerine, insanlık dramlarına odaklanıyor. Yazarın burada herhangi yaratıcı bir dramatik kurguya hiç ihtiyacı yok zira yakın tarih o kadar vahşi, öylesine üzüntü verici ki, okurun üzerinde şüphesiz iz bırakıyor. Kısa birkaç paragrafla özetlense de bu ülkelerin kaderi ve toplumların yaşadıkları şiddet ister istemez insanın kanını donduruyor, bir parçasıyla da bizlere fena halde tanıdık geliyor... Yazarın sola yatkın, eşitlikçi ve adaletli dünya görüşünün bazı noktalarda içimizi ısıttığını da söylemeden geçmeyeyim. Ne yazık ki, biz okurlar olarak bu keşiften pek de nasibimizi alamıyoruz. Grange roman boyunca, Jeanne'nın tüm o koşuşturmacaları sırasında, bütün karakter tahlillerinde, hep derinleşecekmiş gibi yaparak, yüzeyde kalmayı başarıyor. Bu durum romanın sürükleyiciliğine hizmet ediyor şüphesiz ama sonuçta elleri bomboş kalan okurun aldatılmışlık hissi baskın çıkıyor, diyebilirim. Joachim'le Jeanne'nı birbirine çeken şeyin ne olduğu da son derece belirsiz kalarak hikayenin ana ekseninin bir türlü oturmamasına yol açıyor. Ölü Ruhlar Ormanı, gerilim düzeyi ve temposu yüksek, akıcı bir roman, şüphesiz ki ülkemizde de çok okunacak. Benim tavsiyem, bol yeşillikli, heyecan dozu yüksek bir gerilim romanı olarak okunması, yoksa katilin içindeki ormanı arayıp bulan, içimizdeki vahşetin ve kötülüğün kaynağını sorgulayan, modern insana doğal bir çıkış yolu sunan, derinlikli bir hikaye olarak değil... Yukarıda yazılanlara katılmakla birlikte, ayrıca; antonio freud anlatıldığı gibi joachim'e benzememektedir. Anlatılana göre genetik değişimler gösteren bir varlık, bu bağlamda daha akılcı bir şey düşünülebilirdi. Heyecen, gerilim ve macera düzeyi üst seviyede bulunan kitapta hala bazı soru işaretleri vardır. Palin nerden gelmektedir, ayrıca anlatıldığına göre binlerce metre yükseklikten askerler tarafından denize atılan insanlar, yaralı bir şekilde orman hayatına terkediliyor. Dolayısıyla bu insanlar orman hayatına ayak uydurmak zorunda olduklarından, geriye, yani ilkel çağdaki insanlara benziyorlarmış. Çok saçma! evet hayallerin sınırları yoktur ama işi tadında bırakmakta gerekir. Sonuçta bir kitap yazıyorsunuz ve bunu belki yüzbinlerce insan okuyor. Hikayenin sonunun mutlu sonla bitmesi iyi oluyor. Evet okunmaya değer bir kitap ama insanın kafasında bazı soru işaretleri bırakabiliyor. Bu da kişinin bakış açısına ve eleştirel yönüne göre de farklılık gösterebilir.


Dilin insanı kendine büyü gibi çeken o sınırlı, hapishanemsi evreninde kendini gerçekleştirmeyi başarmış, dil içinden kendi diliyle çıkabilmiş bir yazar ister istemez zamanı içinde öncüdür de biraz. Kişisel başarısı, kişisel savaşımı başlı başına bir kutlamaysa da bizi sadece öncülüğü ilgilendirir, ne de olsa kendini ancak kopyalama yoluyla çoğaltan dilin sınırlarına doğru atılmış her adım toplum için müjdedir. Bir meyveyi yerken nasıl ki ait olduğu ağacın da özüyle karışıp bir parça da o ağaçtan oluyorsak, bir metni okurken de yazarının özbenliğine öyle dokunuruz sanki; biraz açlığımızı bastırma gerekliliği, biraz da o ağacın lezzetine, o ağaç olmanın nasıl bir his olduğuna duyulan merak... Sema Kaygusuz, işte tam bu noktada, dilimize müjdelerle, esinlerle gelmiş bir yazar. Eski kitaplarla uğraşmak bizim eleştiri geleneğimizde artık pek yer almayan bir adet haline geldi. Haftanın ya da ayın yeni çıkanlarının peşine düşmüş, önce ben tanıtayım, ben anlatayım derdinde bir eleştiri anlayışı, yeninin, en taze olanının peşine düşüp, eserin içini dışına çıkarmak, onu gündelik, sığ bir kategorizasyona tabi tutup sonra da yılsonu yılbaşı değerlendirmeleri dışında sonsuza kadar unutuluşa terk etmekte varlık buluyor. Öyle ki bir yazarın ve eserinin ilgi görebilmesi, konuşulması, değerlendirilmesi için ancak yeni olması gerekiyor. Yazar, sık aralıklarla yeni kitaplar üreten bir tür ortam tutsağına dönüştürülüyor ustaca. Eski, yeni üzerinden hatırlanıp yeninin olsa olsa geçmişe dönük katalizörü muamelesi görüyor. Büyük haksızlık; yazara da, eserine de; bu şekilde yönlendirilmeye çalışılan eleştirmene de... Oysa her okur gibi eleştirmen dediğimiz varlığın da bir beğenisi vardır, tesadüfen eline geçen bir kitabı beğendiğinde vakit bulup o yazarın diğer eserlerini de okumak ister söz gelimi; başlı başına yaratıcı bir yazın olarak kabul edilmesi gereken yazılarını ve hayal gücünü beslemek ister... Bizler birkaç ay gerimizde kalan ikinci romanı Yüzünde Bir Yeri bile hafiften unutmaya yüz tutmuşken, Sema Kaygusuz'un ilk romanına Fransa'dan verilen bir ödüldü bana tüm bunları düşündürten ve aldığı ödül bir yana yazarın Yere Düşen Dualarına değinmek istemem. Yere Düşen Dualar, yayımlandığı yıl (çok da eski değil, 2006), eleştirmenlerimizce çok, pek çok beğenilmiş birkaç olumsuz yargı dışında, hep iyi eleştiriler almış bir ilk roman. Yazarın yine çok beğenilen ikinci romanına dair yazılan eleştirilerde adı bile geçmiyordu oysa ki... Kaygusuz'un birinciden ikincisine aldığı yol, daha önce yazdığı öykülerinin romanlarında bıraktığı izler, tıpkı diğer yazarlara da yapıldığı gibi göz ardı ediliyor, yazar öncesiz ve sonrasız sığ bir şimdiye, bugüne terk ediliyordu. Ama eski romana verilen yeni ödül fırsattır eleştirmen için. Yazarını, eserlerini yeniden gözden geçirmek, gelişimini biraz olsun ayrıntılandırmak için... Yere Düşen Dualar iki bölümden oluşur: Üzüm ve Altın... Biri yer üstüne diğeri yer altına işaret eden bu iki şey, bedenle tabiatın birliğine de, bu birliği karmaşıklaştıran hikayeleştiren ruha da fazlasıyla işaret eder gibidir. Üzüm'de, kendi adalarında yok olmayı bekleyen bir baba kızın öyküsü, Altın'da büyük bir dönüşüm içinde olan anneyle oğlunun öyküsüne dönüşür. Zaman ne kadar homojense de tersine akar bu romanda; Altın'ın Ecmel'iyle oğlu Yaşur, Üzüm'ün Leylan'ı ile Leylan'ın babası Kutsi Karaca'nın geçmişidir çünkü... Leylan, babasının yaşamasızlığında, bir türlü gelmek bilmeyen ölümünde geçmişini, köklerini ararken, Yaşur, gizemli bir amaç peşine düşmüş annesinin ekseninde büyümeye, kendi olmaya çalışırken, bir yandan da bilinmeyen geleceğini oluşturur. Kaygusuz'un dili de düşleri de belli ki hem doğayla hem de insanın söze getirdiği tüm hikayelerle barışıktır: Kafasında düşünce taşlarıyla dolaşan eşkina balığından adaya gelen şehirlilerin ekolojik dengeyi nasıl bozduklarına, İsa'nın çilesinden Tevrat'taki Yakup'la Esava'nın hikayesine hafif bir solukta geçiverir. Yere Düşen Dualar'a Yüzünde Bir Yer'den baktığımızda ise yazarın giderek söze cimrileştiğini ancak o cimrileştikçe sözün kendi içinde çoğalıp zenginleştiğini görüyoruz. Bir de yazarın diline ait o estetize halin Yüzünde Bir Yer'de giderek kaybolduğunu, daha da doğallaştığını... Sema Kaygusuz, yalnız değil, onun gibi yenilere hapsedilen, üstünkörü, alelacele geçilen pek çok yazarımız var, hepsine bir bir geri dönüp yeniden bakmak dileğiyle!


Bilge Karasu'yla ilk karşılaştığımda yaklaşık on beş- on altı yaşlarındaydım, Göçmüş Kediler Bahçesi... İlk duygum sonsuz bir şaşkınlık olmuştu. Demek ki demiştim için için, edebiyat böyle bir şeymiş. Sonra diğerleri gelmişti tabii hemen arkasından, ama en çok Gece, illa ki Gece. Karasu'dan içime en çok Gece işlemişti. Hala zaman zaman hatırlatıp durur kendini. Güzel bir günde yaşadığınız bir yaralanma gibi, tatlı tatlı sızlar Gece zihnimde. On beş yaşımın saf sezgisine hak veririm. Demek edebiyat gerçekten de böyle bir şeymiş, derim... Bizzat kendi saflığımdır tabii burada söz ettiğim. Benim keşfim bir yana, Gece, Türk edebiyatının tartışmasız en önemli metinlerinden biridir. Yazın alanındaki geleneksel ölçülere, alışılagelmiş kalıplara, duruşlara, seslere, ne varsa işte orada, hepsine karşı bir duruştur. Bilge Karasu Gece ile yazı, yazar, anlatı, anlatıcı, karakter, öykü gibi tüm yazınsal kavramları değişime uğratmış ve özellikle dilin sınırlarını yitirmesine sebep olmuştur. Tabii bir de günün geceye dönmesine. 21 Aralık, evet, bir söz kıyametiydi. Ne çok konuşuldu, alay edildi, korkuldu belki de ya, bir ekinoks olduğu, en uzun geceyi içinde taşıdığı, mevsimin geçtiği, kışın geldiği, günün döndüğü, Temmuz'un yeraltından çıktığı, konuşulmadı. Bu en uzun gecenin, ne kadar, ama ne kadar da uzun, upuzun olduğu... Günü bile içine aldığı, kara bir kurdele gibi günün içine dolandığı. Konuşulmadı. Fısıldayanlar olmuştur tabii muhakkak. Gece sessizdir, fısıltılı, kara bir ormanın en derin yerinden hep seslenir. Gece Kitabı da, işte bu fısıltılı gece ormanının içinden çıkıp gelmiş gibi, sanki ilkgençlik sezgilerimin şimdiye vuran ışıklı gölgesi gibi. Tuncer Erdem, Bilge Karasu'nun Gece'sini, kitabın Ayrımı'nın 31 Bölümü'nü çizmiş. Çukur yerlere dolan gece, sözcüğün içindeki tüm duygusuyla Karasu'nun nasıl diline geldiyse, Erdem'in de kalemine öyle bulaşmış. Söz ve çizim birlik olup kat kat, perde perde üzerimize kapanmış. Gece Kitabı'nın sayfalarında gezindikçe ilk gençlik sezgilerim, bu defa da, büyü böyle bir şeymiş işte, diyor. Saflığına gülüp geçmiyorum ama bu sefer. Onun etkisiyle, hem kulak veriyorum gecenin sözlerine hem de bakışlarım geceye dalıp gidiyor. Not: Bir de Mustafa Horasan'ın desenleriyle Leyla Erbil'in Cüce'si var. Onu bir başka yazıya saklıyorum. Çünkü cimriliğimden bu yazıya eklemeye kıyamıyorum. Ve bir not daha: 2012 yılının romanlarından, öykülerinden, öne çıkanlarından, geride kalanlarından falan mürekkep listelerden yıldım doğrusu. Ama FikriSabit'in 'yılsonu dökümleri' gelenekseldir, diye haykıracak olan okurlarıma yine de kıyamıyor, bu yılın dökümünü, 2013'ün ilk haftasına bıraktığımı muştuluyorum. Bir de herkese edebiyatla dolu bir yıl diliyorum.


Sürekli okurlarım Sabitfikir'in haber bölümünün tutkunu olduğumu, bu bölümü didik didik etmeden haftaya başlayamadığımı bilirler. Pazartesi oldu mu, derginin başına kurulup önce keyifli bir edebiyat turu atarım, demeyi çok isterdim tabi ama ortalıkta kol gezen genellikle, dünya edebiyat gündemi bir yana, can sıkıcı, isyan duygularını kabartıcı haberler. Bu haftakiler ise sanki hepsinden beter... Çok da kötümser olmak istemiyor, hatta kim bilir belki yazdıkça açılırım diyerek haftanın ucundan kıyısından sansüre, yasağa bulaşmış dört ilgi çekici haberine geçiyorum. İlki, aslında geçtiğimiz haftanın haberi. Bildiğiniz gibi William Burroughs'u, onu Türkçeştiren çevirmeni ve yayımcıyı yargılıyoruz ülkecek. Bu, kötü haber. İyi haberse Çevirmenler Meslek Birliği'nden gelen protesto. Çevbir, Mesleğimizi suça çeviren zihniyeti protesto ediyoruz, diyor ve devam ediyor, Sanatı, edebiyatı, özgür basını ve çevirmenlik mesleğini kısıtlayan zaman dışı kalmış yasal mevzuatın acilen değişmesi gerekmektedir. Mesleğimizin onuru, bir eseri mevcut toplumsal baskılara ve kendi kişisel görüşlerimize, hatta hislerimize kurban etmeden aktarmakta yatar. Yayıncıları, çevirmenleri, hatta hiçbiri bulunamadığında matbaacıları bundan ötürü soruşturup yargılamak topluma yönelik bir ayıptır. Burada, çevirmenliğin zorluklarına, çeviri ahlakına girmeye gerek yok, hepimiz biliyoruz çevirmenlik mesleğinin ülkemizde azıcık hatta komik denebilecek ücretler karşılığında yapılmaya çalışıldığını. Yazarların yenilen haklarından da beter bir şekilde çevirmenlerin haklarının yendiğini, bu mesleği her şeye rağmen yapmaya çalışanların çarpık bir yayın-dağıtım sisteminin en büyük kurbanları olduğunu. Akla zarar gerekçelerle yargılanmaları ise olsa olsa ummanda bir katre daha. Üçüncü haber, sansürle, yasakla alakalı mıdır tam bilemiyorum, öyle olmamasını umut ediyorum... Ntv Yayınları, kendini Bilimden başlayarak daraltmaya karar vermiş (Bknz. 02.05.2011 Sabitfikir, NTV Yayınları Daralıyor, NTV Bilim Artık Yok başlıklı haber.) İki sebep olabilir diye düşünüyor insan: Birincisi popüler de olsa bilimin ilgi çekmemesi, satmaması, ikincisi ise siyasi yahut toplumsal bir baskı. Açıkçası hangi ihtimal daha kötü bilemiyorum. Her bakımdan üzücü bir gelişme. Ve son sansür haberi dünyadan: Oscar Wilde'ın Dorian Gray'i soyundu... Bundan tam 121 yıl önce yayımlandığında İngiltere'yi yerinden oynatan Dorian Gray'in Portresini, yazarı ve editörü zaten sansürlemişti. Dönemin İngiliz ahlakını ve toplumsal yapısını acımadan eleştiren, alaya alan yapıtın özeleştiri süreci bile yeterli gelmemiş, Oscar Wilde ne kadar dikkat çekerse çeksin, sevilmeyen, itici biri olarak bir hakaret davasını kaybetmiş, davanın ardından da iflah olmayıp ölmüştü. Şimdilerde Harvard Üniversitesi, Nicholas Frankel editörlüğünde romanın sansürsüz halini yeniden basıyor. Ancak Frankel her ne kadar Oscar Wilde'ın 21. yüzyılda romanın bu sansürsüz halini okumamızı isteyeceğini düşündüğünü belirtse de, 21. yüzyıl Wilde'ı orijinal haliyle okumaya hala hazır değil gibi. Kimi eleştirmenler, kitabın gerçeğinin sansürlü halinden daha iyi olmadığı görüşünde. Sansürün bir kılıfı da sözde eleştirel hassasiyet. Medeniyet geliştikçe dişlerin dökülmesini engelleyemiyor...


Efendim edebiyat haberleri üçe ayrılır. 1- Yeni çıkan kitaplarla ilgili olanlar 2- Yazarların ve kitapların aldığı edebiyat ödülleriyle ilgili olanlar 3- Kahvaltı sırasında falan okununca masaya çay püskürtecek kadar türlü acaiplikte olanlar! Evet, bu sabah yine onlardan birisiyle karşılaştım ve nasıl söylesem, kahvaltı sofrasının hali malum. Söz konusu bir dipnottu okuduğum. Halt etmişsin sen onu... diye başlayan. Aslına bakarsanız SabitFikir'de Ötüken Yayınları, Victor Hugo'ya 'ders verdi' başlığıyla yayımlanan haberin ne yoruma ihtiyacı var ne eleştiriye. Haberin kendisi dersini verip gidiyor ya, yine de okur- yazar bünyesi işte dayanamıyor. Olay şöyle: Ötüken Yayınları Victor Hugo'nun Sefilleri'ni basıyor yeniden. 1907 yılında Avanzade M. Süleyman tarafından Osmanlı Türkçesi'yle çevrilen eseri Erol Kılıç günümüz Türkçesine uyarlıyor. Uyarlamakla da kalmıyor. Türk yayın tarihine geçecek dipnotlara imza atarak, hadi doğrusunu söyleyelim Victor Hugo'ya ve Hugo nezdinde cümle aleme "ayarlar" veriyor. Burada, bu örnekten yola çıkarak editörlük ne demektir, editör ne yapar, Kılıç bunun neresindedir gibi okuru hafife alan bir yoruma falan girmeyeceğim elbette. Lakin dilin, yazının, siyasetin, kültürün iktidarını ele geçirenlerin, ya da bu iktidara sahip olduğunu zannedenlerin onu kullanma biçimleri üzerine düşünüyorum. Bu nasıl bir hoyratlıktır? Bu nasıl ona verilen görevi çarpıtıp yaptığı işin ahlakına, sorumluluğuna hiç mi hiç sahip olamamaktır? Bu nasıl, dünyayı sadece ve sadece ben ve öteki üzerinden yorumlayıp kendi çarpık "ben" anlayışını herkese ve her şeye vaz etme çabasıdır? Editörlüğü, editörlüğünü yaptığı edebiyat eserini yorumlamak, dipnotlarla uygun bulmadığı görüşleri çürütmek zannedenlerle, devlet hizmetini diktatörlük zannedenler arasında bir parçacık bile olsa fark yok. Üstten bakışlı ve cahilce dipnotları, cüretkar biçimde bir edebiyat eserinin altına sığıştırma çabasıyla, toplumsal görüşlerini topluma dayatma çabası arasında fark yok. Edebiyat klasiklerini, Türk şiirinin en kıymetli örneklerini sansürleyen, velileri muhbirlere çeviren anlayış, yeri geldi mi bu klasiklere haddini de bildiriveriyor kendince. Evet, neler olduğunu, cüretin nereden geldiğini pekala anlıyoruz, ama anlamak kabul etmek anlamına gelmiyor. Kabul etmiyoruz.


Politik mücadele nedir, bizim gibi bir şeylerin hep fena halde yanlış gittiğini görenler, düşünenler için? İyi ihtimalle daimi bir beyhude çaba, kötü ihtimalle hep kaybetmekle eşdeğer bir şeyler ya da... Çok değil bundan on yıl önce kapitalizm sisteminin çöküşüne dair bir düşünce üretmek, bir söz söylemek bile mümkün değildi. Otoritelerin bunu kolektif bir cinnet olarak görüp kontrolsüz şiddete başvurması devrimin son noktası olur. Toplumun her kesiminden insan hızla otoriteye karşı durmaya başlar. En ilgi çekici hareketlerden birisi de kadınların birleşerek dünya üzerindeki silahları yok etmeleridir. Harvey'nin ütopyasında kadınlar dünyayı hızla silahsızlandırırlar. Tarihsel dönüşümün failleri işte bu kadınlaştırılmış proletaryadır. David Harvey, 9 - 15 Haziran tarihleri arasında İstanbul'da olacak.


Hadi Eagleton'la beraber soralım o hep aklımızı kurcalayan meşum soruyu: Edebiyat nedir? Eagleton'ın yaptığı öncelikle bu soruya verdiğimiz her yanıtın elimize düşen kar taneleri gibi, birkaç saniye içinde yok olacağının altını çizmek, bugüne kadar yapılan tüm tanımlamaların edebiyatı anlamlandırmakta ne kadar başarısız olduğunu göstermek ve yine de her şeye rağmen sanat bağlamında genel bir bakış açısına işaret etmek: Romantizmden bu yana sanat eserinin en hayati işlevlerinden biri, ihtişamla ve neredeyse benzersiz bir şekilde, bir işlevden muaf olarak, söylediğinden çok gösterdiği vasıtasıyla yararlılığın, mübadele değerinin ve hesapçı mantığın esiri olmuş bir medeniyete örtük bir sitem işlevi görmesidir. Bu bakış açısına göre sanatın işlevi, işlevinin olmamasıdır. Hayal gücünün ne olursa olsun statükoya ayak direyen bir yanı vardır, diyor Eagleton. Ama bütün bunların ardından yine de edebiyata dair gerçek anlamda hiçbir şey söylememiş olduğunda diretiyor. Edebiyat nedir sorusuna verilen her yanıtın Peki ya...? sorusunun zaferi karşısındaki zayıflığı, verilebilecek tüm ölçütlerin yarım yamalaklığı da cabası... Sanatın ve edebiyatın kendine içkin muhalifliği değil ama elbette Eagleton'ın her an tanımdan uzaklaşan tanımlama ve yorumlama biçimi bu. Bu bilgileri bize editor sabitfikir. com adresine mail atarak iletebilirseniz daha iyi olur. size birkac yazi ve dosya onerisinde bulunmak istiyorum. vatan kitap'in yani sira, kitap postasi dergisi'ne kitap tanitim ve elestiri yazilari yaziyorum. oncesinde 5 yil sureyle k dergisi icin biyografiler ve cesitli temali yazilar yazdim. ve aktuel dergisi'nin eski editorlerindenim. can yayinlari icin duzelti yapiyorum. hakkimda daha ne soylemem gerektigini bilmiyorum.


1960'ların sonunda Julie Kristeva'nın, yapıtı yoktan var eden bir yaratıcı-yazar kavramını sorgulamak üzere ortaya attığı kavram "metinlerarasılık". Karşılaştırmalı edebiyata asıl anlamını veren ve hatta bugün anladığımız şekilde yaratıcı eleştirinin önünün açan bir kavram. Buna göre edebi metinler yaratıcının yoktan var ettiği, kendi kendini harekete geçiren bir süreçle meydana gelen yaratımlar değildir, tüm metinler kendilerinden önce üretilmiş metinlerle konuşarak, hesaplaşarak var edilirler. Öyleyse ölmüş kuşakların geleneği, yaşayanların üzerine bir kabus gibi çöker diyen Marx'a kulak vermek yanlış olmayacaktır. Gelenek, kabus mu, düş mü, ulaşılmaya çalışılan bir ruhsal cennet ya da içinden yana yana geçmek gereken bir cehennem mi. Belki hepsi, belki hiçbiri... Cevabı yazara sormakta fayda var gibi görünüyor. Daha doğrusu yapıta... Türk eleştirisinin tartışmasız önde gelen isimlerinden Nurdan Gürbilek'in son çalışması Benden Önce Bir Başkası, yazarın metinlerearasılık kavramı ekseninde kaleme aldığı denemelerden mürekkep. Bir yazarı daha iyi anlayabilmek için, ona bir başkasının bakışını değdirmekten kaçınmayan denemeler bunlar. Dostoyevski'nin Suç ve Cezasını Kafka'nın Dönüşümüne, Kafka'nın Babama Mektupnu, Oğuz Atay'ın Babama Mektupuna, Benjamin'in Pasajlarını Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Beş Şehrine, Edward Said'in Şarkiyatçılıkını Cemil Meriç'in Bu Ülkesine değdirmiş, çapraz okumalar yapmış Gürbilek. Tam burada yazarın 2008'de yayımlanan Kör Ayna, Kayıp Şarkına, bu çalışmanın ana ekseni olan endişe kavramına uzanmamak olmaz. Zira bu çalışmasına Batılılaşma, ulusal kültür, kültürel kimlik gibi kavramlar etrafında dönen sorunların Türk yazarları için içsel bir endişeye dönüşüm sürecine ışık tutan Gürbilek, şimdi dünya edebiyatına da uzanarak söz konusu kavramlar etrafında dönen soruları, sorunları derinleştiriyor, diyebilirim. Nurdan Gürbilek, birbirine değdirdiği metinlerin doğum aşamalarına, nereden ve nasıl kaynaklanmış olabileceklerine ve kimi zaman hiç doğmayacak oluşlarına kadar giderek son derece derin bir kazı yapıyor. Dikkati çektiği en önemli nokta ise, gelenekle mücadele etmenin gölgede kaldığı gerçeği. Artık 'metinlerarasılık' denince, bir yazarın kendinden öncekilere şapka çıkarmasını, sonra da kaldığı yerden yoluna devam etmesini anlıyoruz. Kelimelerin elden ele aktarılmasının gergin konuşmalara sahne olabileceği, bir yapıtın kendinden öncekilere tıpkı ebeveynleriyle kavga eder gibi kavga ettiği, sonunda ortaya çıkan ürünün yalnızca öncekilerle konuşularak dokunmuş bir 'metin' değil, aynı zamanda onlarla mücadeleden yapılmış bir 'yapıt' olduğu gerçeği görüş alanımızdan çıktı. İşte Gürbilek'in Benden Önce Bir Başkasında yaptığı şey tam da bu. Görüş alanımızdan çıkan bu edebi gerçeği, yaratıcı yazarı var eden o sonsuz endişeyi yeniden gündeme getirmek. Sonuç, soluksuz sorularla ilerleyen, okuyucuyu alıp götüren, hayranlık uyandırıcı, besleyici bir çapraz okumalar bütünü... Kitapta yer alan denemeleri burada tek tek ele almak mümkün değil. Ancak, Gürbilek'in Kafka'nın Dönüşümündeki böceğin doğuşunu Dostoyevski'nin yapıtlarında bir görünüp bir kaybolan böceklerde aradığı Kafka'nın Böceği adlı denemesine ve yayımlandıktan sonra pek çoğumuz üzerinde hayli hayal kırıklığı yaratan Tanpınar'ın Günlükleri'ni, Tanpınar'ı Tanpınar yapan yer altı dinamiklerini konuşmak açısından önemli bir fırsat olarak değerlendiren Büyük Tıkanmaya özellikle dikkatinizi çekerim.


Eleştirmenler, editörler ve edebi araştırmalar yapanlar var eder biraz da edebiyatı. Onların tutkuları, saplantıları yön verir dönemin yayın hayatına. Tek bir kişinin bir yazara, bir döneme ya da sadece bir temaya olan ilgisi, tutkusu bile pek çok yönelimi değiştirmeye muktedirdir. Ya, bir de işin içi boşalmış, pekala magazinleşmiş, gülünçleşmiş hali mevcuttur. İçinde edebiyattan eser kalmamış, bomboş, anlamsızlık derecesinde saplantılı yönelimler ve düşünceler yaşar madalyonun ters yüzünde; ki yeri geldiğinde tek tek bireylere de edebiyata da zarar verebilen... Henry James'in elinden çıkma, kısacık bir roman, bir novella; Aspern'in Mektupları. Modern Amerikan romanının temellerini atan, yaşamının olgunluk yıllarını İngiltere'de geçirmeyi tercih eden Henry James bu novellasında zarif kalemini edebiyatın arka bahçesinde gezenlere uzatıyor; yaşamlarını büyük edebi zekaların ekseninde dönerek, onların etkileyici eserlerinden ve yaşamlarından beslenerek yaşayan editörlük kurumuna... Aspern'in Mektupları, Lord Byron'ın Mary Shelley'ye yazdığı mektupların peşine düşen Amerikalı bir editörün gerçek hikayesinden esinlenerek kaleme alınmış bir roman. Romanın görünmeyen kahramanı Jeffrey Aspern, Lord Byron gibi döneminin en önemli şairidir ve büyük aşkı Juliana'ya mektuplar yazmıştır. Ancak bu mektupların varlığı bile şaibelidir. Romanın anlatıcısı ve kahramanı Amerikalı editör büyük bir tesadüf eseri yıllardır münzevi bir hayat süren Juliana'nın izini Venedik'te bulunca, Juliana'nın ve söz konusu şaibeli mektupların peşine düşer. Juliana, evde kalmış kız kurusu yeğeniyle birlikte Venedik'te kocaman eski bir evde, gözlerden uzak bir hayat sürmektedir. Mektupları ele geçirmeyi kafasına koymuş olan kahramanımız bu eve kiracı olarak kapağı attıktan sonra kendini tuhaf bir oyunun içinde bulacaktır. Yıllara meydan okuyan, aksi bir ihtiyar Juliana, evde kalmış geçkin yeğeni Tina, mektuplara saplantıyla bağlanmış Amerikalı editörümüz ve içi nerdeyse boşalmış bir Venedik harabesi... Editörümüz varlığı bile belli olmayan mektupları bulmak için her şeyi göze almıştır, halasına bağlılığıyla tam bir yaşam cahili olarak kalmış saf Tina'yı baştan çıkaracak, onu halasına ihanet etmeye zorlayacak kadar ileri gidecektir. Ancak bir yandan da alttan alta Juliana'nın ona oynadığı bir oyunun içinde olduğunu fark eder. Juliana, ölümsüz aşkının kanıtlarını yok ederek ve bunu editörümüzün gözleri önünde yaparak mı hayata veda etmeyi planlamaktadır, yoksa olmayan mektuplar üzerinden yeğeninin geleceğini mi garanti altına almaya çalışmaktadır, ya da bütün olanlar saplantılı editörümüzün kör kuruntularından mı ibarettir? Henry James romanın sonuna kadar gizem perdesini açmaz, okurun merakını satır satır ayakta tutmayı başarır. Romandaki her şey Aspern'in mektupları ve büyük aşkı üzerine kurulu, karakterlerin hayatları da bir şekilde şairin ve mektuplarının varlığıyla bağlantılıdır ama James ne şairin edebi tarzından, nasıl bir şair olduğundan söz eder ne de Juliana'yla olan aşklarına dair herhangi bir bilgi, anı kırıntısı ya da izlenim verir. Editörün hayatını adadığı büyük şairden nasıl ve neden etkilendiği belli değildir. Ellerindeki mektuplar yüzünden hayata sırtını dönen Juliana da, yeğeni Tina da neredeyse ondan hiç söz etmezler. Şair ve mektupları hem vardır hem de tuhaf biçimde hiç yoktur. Tıpkı hırslarımızın, saplantılarımızın, umutlarımızın ve umutsuzluklarımızın belirsiz kaynakları gibi... Aspern'in Mektupları, Henry James'in belki de en güzel novellası. Hırsların, insanın gözünü kör eden, onu bencilleştiren yanını, ortaya çıkardığı zaafları, yol açtığı ahlaki boşlukları ve bütün bunların insani ilişkilere yansımasını bu üç karakter üzerinden son derece etkileyici biçimde veriyor. Mr. James, vicdanların tarihçisidir, diyen Joseph Conrad'ı bir kez daha haklı çıkarırcasına, roman sanatını şekillendiren 19. yy Avrupasının psikolojik derinliklerinde ve insan tabiatının köklerinde dolaşıyor. En keyiflisi de, büyük bir yazar olarak, büyük yazarların etrafında tuhaf bir var oluş biçimi bulan 'edebiyat cumhuriyeti insanlarını' da unutmadan, onları alaya almaktan hiç çekinmeyerek yapıyor bütün bunları...


Ondandır ki, cemi cümle garip yaratıklar, canavarlar, cinler, periler, gulyabaniler, karakoncoloslar, kurt adamlar, tepegözler, vampirler, adlarına ne dersek diyelim binlerce yıldır varlıklarını sürdürüyorlar. Dünyanın bir zamanlar birbirine ulaşamayan farklı farklı bölgelerinde aynı şekilde betimleniyorlar. Güç kaynakları da sonsuz: Mitoloji, folklor, dinsel metinler, gelenekler ve elbette ki edebiyat. Tabii bütün bu lakırdılar olağanüstünün tarihi tasvirlerine dair. Bir de malumunuz günümüzün yeni canavarları var; insanlık düşmanı yapay zekalar, mutantlar, robotlar, uzaylılar, yeniden doğan vampirler ve kurt-adamlar gibi. İnsan bilinci, bilinç altı, bilinç dışı zamandaş korkular, kabuslar yaratmayı, bunların temsillerini yeni jenerasyon yaratıklara devretmeyi hep sürdürüyor. Tanrılar ve Canavarlar, Şeytanlar ve İblisler, Büyülü Canavarlar, Ejderhalar ve Uçan Canavarlar, Su Canavarları, Göl Canavarları, Dönüşümler ve Melezler, Hortlaklar ve Gulyabaniler, Folklordaki Canavarlar, Canavarlarla Dövüşme Yolları, Uzaktaki Meçhul Diyarlar olmak üzere on bölümden oluşuyor Canavarlar Tuhaf Yaratıklar Kitabı. Tanrılar ve Canavarlarda, tanrıların ve canavarların insan ruhunun ikiliğinin bir izdüşümü olarak çeşitli kültürlerde nasıl var olduklarına değiniyor yazar. Ve tanrılar ve canavarların pek çok kültürde ayırt edilemezliğine hatta zaman içinde yer değiştirmelerine dikkat çekiyor. Gelelim esas meseleye... Büyük bir hevesle oturdum Canavarlar-Tuhaf Yaratıklar Kitabının başına ve bu kitabı alan her okur gibi önce uzun uzun kitaptaki görselleri inceledim. Christopher Dell, gerçekten çok iyi seçimler yapmış diyebilirim, kitabın grafik tasarımı da gayet başarılı. Özellikle bu tür konularla ilgilenen okurların kütüphanelerinde bulundurmak isteyecekleri türden bir çalışma. Ancak fikir, görsel malzeme ve tasarım bir yana, içerik tam bir hayal kırıklığı. Canavarlarda hiçbir okuru doyuracak, kültürel, mitolojik, folklorik veya edebi bir okuma-inceleme mevcut değil. Görseller içeriğe değil, içerik görsellere göre hazırlanmış gibi. Hoş bunda ne kötülük olabilir diyebilirsiniz ama, bir okur olarak metnin süs olarak kullanılması benim için pek de kabul edilebilecek bir durum değil açıkçası. Çalışmanın diğer bir önemli eksiği ise Doğu kültürüne, Doğu kültüründeki olağanüstüne çok az yer vermesi... Sözün kısası Canavarları görselleri için alacaksanız alın derim ben ve bu konularla ilgilenen, bu tür formatta yayımlanmış kitaplara ilgi duyan okurlara yine aynı yayınevinin cep kitabı formatında çıkardığı Ejderhaları tavsiye ederim.