Nihayet yorgun ve uykusuz bir halde memlekete ulaşıyoruz. Artık köydeyiz. İlk iki gün gece uyuyor, gündüz uykulu geziyorum. Kendime geldiğimde, sonsuz ve sorunsuz bir dünyanın kapısından içeri girmiş oluyorum. Burası bir rüya... Şişli'de bir yazıhane vardı. Caminin yan sokağında. Yakın zamana kadar köye giden otobüse oradan binerdik. Artık Topkapı otogarından biniyoruz. Yetmişlerin sonu. Hep sabah otobüsüne bilet alınıyor. Babam aydınlıkta yolculuk etmeyi seviyor olmalıydı. Kıyamet gibi bir kalabalık. Gelenler ve gidenler. Türlü satıcılar. İşte Taşköprü otobüsü. Bazen de Boyabat otobüslerini tercih ediyoruz. Babam bagaj işini hallediyor. Köydeki komşulara vermek için paket çay, kesme şeker ve kalıp sabun almış. Yükümüz fazla. Koltuğumuza oturuyor, otobüsün hareket saatini bekliyoruz. Bir adam elinde tepsiyle hızlı bir şekilde içeri giriyor ve herkese limonata dağıtıyor. Almak istemeyenlere ısrarla uzatıyor. Her seferinde otobüs firmasının ikramı sanıyor ve alıp içiyoruz. On dakika sonra boşlarla beraber paralar da toplanıyor. Tüh. Araba tutsa da cam kenarında yolculuk etmeyi seviyorum. Daha o yaşlarda, tabiatı seyretmek hoşuma gidiyor. Akıp giden evler, ağaçlar, insanlar. Yaklaştıkça uzaklaşan dağlar... Tam İstanbul'dan kurtulduk derken geri dönüyoruz. Harem otogarı. Büyük sıkıntı. Sonunda İstanbul'dan çıktık. Pendik ve Tuzla'dan başka yolcular da biniyor. Güzergahın devamı şöyle: Darıca, Gebze, Hereke, Sapanca, Akyazı, Hendek, Düzce, Bolu, Gerede, Karabük, Araç, Kastamonu ve Taşköprü. Otobüsümüz Söğütlüçeşme dinlenme tesislerinde mola veriyor. Söğüt ağacının gövdesinden gelen su her defasında hayrete düşürüyor beni. Annemin yolluk olarak hazırladığı haşlanmış yumurta ve patatesleri yine yemiyoruz. Babam taskebabı ısmarlıyor. Annem söylenip duruyor. Bolu dağı yolumuzu kesip bizi yavaşlatıyor. Çıkmakla bitmiyor. Adım başı uyarı levhası. Önümüzde ağır yük taşıyan bir kamyon varsa, otobüs durma noktasında ilerliyor. Dışarıdan orman havası yerine yanık yağ ve mazot kokusu geliyor. Camları kapatıyoruz. İyice bunaldık. Yolcular buldukları her şeyi yelpaze olarak kullanmaya çalışıyor. Çocukluk ve ilk gençlik yıllarımda Bolu dağı bana ne kadar görkemli gelirdi. Meğer bizim köyün rakımı bile bu dağın iki katı imiş. Çözülmüş bir sırrın üzüntüsü içindeyim. Karabük Demir Çelik Fabrikası'nın önünden geçiyoruz. Her defasında ilk kez görüyor gibi bakıyorum. Hava sıcaklığı belli olacak derecede hemen artıyor. Araç üzerinden Kastamonu il sınırlarına girmiş oluyoruz. Küçük bir ilçe. Askerlik şubesi ve hemen biten ana caddesi. Aklımda bunlar kalmış. Kastamonu'da mutlaka otogara uğruyoruz. Yarım saat kadar burada oyalanıyoruz. Hısım akraba ve konu komşu için çekme helva, kel simit alınıyor. Bunlar yoksa, gelenek tamam olmaz. Son bir yolumuz kaldı. Kastamonu ile Taşköprü arası yarım saatten biraz fazla sürüyor. Muavinin çağrısıyla beraber tekrar otobüsteyiz. Bu güzergahtaki küçük kasabaları artık ezbere biliyorum. İlk olarak karşımıza Göl kasabası çıkıyor. Eski isminin Gölviran olduğunu ve zamanında yüksek sayılabilecek bir nüfusa ev sahipliği yaptığını sonradan öğreniyorum elbette. Göl kasabası, aile içinde ara sıra konuşulurdu. Çünkü yakın akrabalarımızdan biri burada çoban durmuştu. Acaba rahatı yerinde miydi? Garip düşmüş müydü? Bir görmek lazımdı. Kastamonu Şeker Fabrikası'nın önünden geçerken, babam, her defasında farklı bir akrabanın ismini anar ve cümlenin sonunu hep aynı sitemle bağlardı: Şuraya bi aldıramadık. Alatarla, ilimiz ile ilçemiz arasındaki son büyük yerleşim yeri. Fakat bu ismi kimse kullanmaz, herkes oraya Germeç derdi. Burada namlı akrabalarımız vardı. En çok da Numan Amca'yı severdim. Otobüsün camından dikkatle bakıyorum. Belki onu görürüm. Gerçi gördüğüm hep kendir bağları, balyaları olurdu. Bilmek, büyümekle beraber geliyor. Elli yıl öncesine kadar Alatarla'nın resmi ismi Germeç Pazarı imiş. Germeç, hem bir Türk boyu, hem de ip anlamına geliyor. Bir keresinde vasıta bulamadık. Gecenin bir yarısı oldu, öylece meydanda kalakaldık. Taşköprü merkezde bir akrabamız varmış. Onlara misafir olduk. Evin hanımının soğuk davranışı ve gözlerini üstümüzden ayırmayışı hala aklımdan gitmez. Kırk yıl oldu ama unutmadım. Köye hangi vakit girersek girelim, sabah veya akşam, hep aynı karşılama bizi beklerdi: Üstümüze doğru koşan dağ köpekleri. Öyle ki arabanın önüne kendilerini atarlardı. Artık köydeyiz. İlk iki gün gece uyuyor, gündüz uykulu geziyorum. Kendime geldiğimde, sonsuz ve sorunsuz bir dünyanın kapısından içeri girmiş oluyorum. Burası bir rüya... Raziye Kadın gibi garip isimler taşıyan yaşlı kadınlar, buldukları her yerde beni öpüyor ve aralarında anlaşmış gibi daima aynı şeyi söylüyorlardı: A yavrum, görmeyeli amma büyümüşsün. Bir diğer konu da kime çekip çekmediğim hakkındaydı. Çeyrek asır sonra şunu yazdım: Suya çekmişim ben, bilmem....


Sanırım anne babaların günümüzde en çok dertlendiği ve sıkıntı çektiği konuların başında çocuklarının teknoloji ile bağımlılık derecesindeki ilişkisi geliyor. Çocuklarının önündeki ekrandan başını kaldırarak doğal bir şeylerle uğraşmasını arzulamak her büyüğün en masum isteklerinden birisi olmaya başladı. Özellikle ortaokul çağındaki ergenliğe adım atan çocuklarla ilgili endişelerimiz gittikçe büyüyor. Kuşak farkı artık sadece ebeveynlerle çocuklar arasında değil, iki kardeş arasında da keskin biçimde görünüyor ve bunda teknolojinin hızlandırıcı etkisi büyük. Tabii buna bir de büyükanne ve büyükbaba ile olan ilişkileri eklerseniz durum tam bir Arap saçına dönebilir. Tıpkı Külüstür kitabında olduğu gibi. Yeni Zelandalı ödüllü yazar Joy Cowley'in Külüstür isimli eseri, 11 yaşındaki William ile ergenlik dönemini yaşayan 14 yaşındaki Melissa'nın, büyükanne ve büyükbabalarıyla külüstür bir tatil ortamındaki ilişkilerini ele alan mizahi bir kitap. Tabii sıkı mizah yanında ilişki biçimini sorgulatması bakımından da çok doğru yerlere temas ediyor. Bir tür ironi macera Külüstür. Bir çift uzaylıya benzeyen, ağır hareket eden ve zor işiten, huysuz yaşlılarla tatil yapma fikri herhalde günümüz çocuklarının birçoğuna kabus gibi gelebilir. Hele bir de buna on gün boyunca şehir hayatından uzak, ıssız bir doğada, cep telefonsuz, elektriksiz, tuvaletin bile evin dışında olduğu bir kulübeyi eklerseniz birçok çocuğun tüyü diken diken olur. Bu ilkel sayılacak koşulların modern yaşama alışkın çocuklar için cezbedici olmayacağı açık. Kitabın kahramanları Will ve Lissy kardeşler için de geçerli bu. Bu tatile zoraki gönüllü olmalarının tek nedeni ise büyükanne ve büyükbabasının vadettiği 1000'er dolarlık ödül ve bu parayla alacakları şeylerin hayali. William'ın tabiriyle hiçliğe en yakın yere doğru yola çıkıyorlar. Ve bu modernlik ile basit yaşam arasındaki kaygıyı çok ustalıkla işleyen yazar, her iki yaş grubunun hayata bakışını da bu zıtlık içinde gayet başarılı bir şekilde ele almayı başarıyor. Kitabın üslubunu güzelleştiren bir diğer unsur da hem Melissa hem de William'ın gözünden hissedilenleri ve yaşananları anlatıyor olması elbette. Kitap iki kardeşin gözünden sırayla, olay kurgusu bozulmadan aktarılıyor ve bu da incelikli bir anlatıcılığın keyfini sürmemizi sağlıyor. Bir kabus gibi görünen ama sonunda doğadaki yaşam koşullarından keyif almaya başlayan iki çocuk bir öğrenme sürecinin de içine atılıyor. William araba sürmeyi, testereyle ağaç kesmeyi, balık tutmayı, ot biçmeyi öğrenirken Melissa da çörek yapmayı, bulaşık yıkamayı, gitar çalmayı deneyimliyor. Ve bütün bunlar her iki çocuğa da hayatın gündelik modern rutinler olmadan da yaşanacağını keşfettiriyor. Çocuklarda bugün en büyük eksiklik olarak görülen sorumluluk alma duygusunu aşılayan Külüstür, aynı zamanda aile bağlarının ne demek olduğunu öğretiyor ki bu paha biçilmez bir duygu! Yeni Zelanda Çocuk ve Gençlik Romanı ile Lianza Esther Glen Çocuk Romanı ödüllerine layık görülen Külüstür, önemli bir meseleyi zaman zaman argoya kaçsa da ironik ve mizahi bir dille anlatıyor. Sadece çocuklara değil anne babalar ve eğitimcilere de bir kapı aralıyor. Okul öncesi dönemdeki çocuklar için yayınlanan kitaplar altın çağını yaşıyor desek yeridir. Tabii yayınlanan birçok eserin yurtdışından çeviri yoluyla raflara çıktığını ekleyerek. Dünyanın En Büyük Evi isimli kitap da güzel illüstrasyonlu ve küçük okurların hayal güçlerini besleyecek cinsten bir eser. Küçük salyangozun büyük bir hayali var: Dünyanın en büyük evine sahip olmak... Bu isteğini babasıyla paylaşıyor ve babası ona küçük bir hikaye anlatarak bazı şeylerin küçük olarak daha güzel ve anlamlı olduğunu anlatıyor. Bu hikayesinin sonunda küçük salyangoz anlıyor ki yükünü hafifletirsen dünyan büyür. Aslında dünyanın kendisi keşfedilecek koskoca, nefis bir evdir. Kitabın çizimleri çok güzel lakin metninin aynı ölçüde vurucu olduğunu söylemem zor. En azından final kısmının daha çarpıcı olmasını bekliyor okur. Okuma çağına gelmemiş ve yeni okumaya başlamış minik okurlar için tavsiye olunur.


Kurtların Saati, bir solukta okunan tertemiz bir polisiye. Kitabın sonu ise okuyucuyu ters köşeye yatıran cinsten. Üstelik mantıklı sebeplerle bu sonu hem kolayca kabul ediyor hem de hayretimizi gizleyemiyoruz. İskandinavya denilince insanın aklına pek çok şey gelir elbette. Artık bu çağrışımlar dizisine gönül rahatlığı ile eklenecek bir kavram daha var; İskandinav polisiyesi. İsveçli Hakan Nesser, İskandinav polisiyesinin dünya çapında on üç milyon satmış, başarılı yazarlarından. Ülkesinde epey yaygın kullanılan 'Hakan' ismi bizle alakasız; fakat İsveççe ve Türkçe arasında benzerlik olduğu iddiaları yok değil. İmza attığı otuza yakın kitap, yirmi beşten fazla dile çevrilmiş. Bir süre ortaokul öğretmenliği yapan yazarın bu metne konu olan kitabı, o dönemlerden izler taşıyor olabilir zira hikayedeki soruşturmanın bir kısmı bir okulda geçiyor ve maktuller de öğretmen. Nesser'in 1993'te kaleme aldığı Kurtların Saati ülkemiz okurlarıyla 2019'da Indie Yayınevi vasıtasıyla buluşmuş. Nesser, Müfettiş Van Veeteren serisinin ilk kitabı olan bu eseri takiben, aynı kahramanın başrolde olduğu dokuz kitap daha yazmış. Tarih öğretmeni Janek Mitter, zil zurna sarhoş bir gecenin sabahına gözlerini güç bela araladığında karısı Eva Ringmar'ı küvette boğulmuş olarak bulur. Geceye dair dişe dokunur bir şey hatırlamak şöyle dursun, kendi adını dahi zor anımsamaktadır. Eva, Janek'in okulunda işe başladığında iki sene önce tanışmışlar, altı ay önce ise kendilerini bir ilişkinin içerisinde bulup ani bir kararla evlenmişlerdir. Karısının geçmişine dair bildikleri sınırlıdır. Eva'nın pek de sağlam olmayan ruh halinin ise, ilk evliliğinden olan çocuğunun vefatından yadigar kaldığını düşünmektedir. Fakat kendi psikolojisi de doğrusu çok sağlıklı değildir. Avukat Rüger, romanın ilk kısımlarında davaya müdahil olarak Janek'e sorduğu sorularla karakteri tanımamıza ve olayı anlamamıza yardımcı oluyor. Bu hikayenin esas yıldızı ise müfettiş Van Veeteren. Roman, yazarın oluşturduğu hayali bir şehir olan Maardam'da geçiyor. Haliyle şehrin bir polis departmanı ve burada Van Veerteren'in soruşturmayı beraber yürüttüğü polis arkadaşları var. Hikayenin başında tıpkı polis gibi okur da Mitter'den şüpheleniyor. Deliller toplanıyor, tanıklar dinleniyor, jüri oy kullanıyor ve neticede mahkeme Mitter'i karısını öldürmek suçundan cezaya mahkum ediyor. Talihsiz adam ise yapılan tetkiklerin ardından cezaevine değil, akıl hastasına gönderiliyor. Janek Mitter tedavi gördüğü hastanede, odasında ve dahi yatağında, defalarca bıçaklanmak suretiyle öldürülmüştür. Bu aşamadan sonra soruşturma derinleşir ve müfettiş Veerteren sazı eline alır. İlk kurban Eva'nın yaşlı annesinden eski arkadaşlarına, pek çok kişiyle görüşüp ipucu arar. Katilin aynı kişi olduğuna şüphe yoktur. Daha vahimi ise akıl hastanesindeki Mitter'in karısının öldürüldüğü geceye dair zihninin berraklaşarak nihayet bir takım detaylar hatırlaması ve bunu katile bildirmesi sonucu öldürülmüş olma ihtimalinin bir hayli kuvvetli oluşudur. Karısını ve kendisini öldürecek katili o gece görmüştür. Hastaneden ona ulaşmasının tek yolu mektup yollamaktır. Kurtların Saati, bir solukta okunan, sürükleyici, okuyucuyu yoran ve boğan detaylardan arındırılmış, tertemiz bir polisiye. Dili son derece akıcı. Tek eleştirim, yazarın oluşturduğu karakterlere şahsiyet kazandırmak için başvurduğu küçük detaylar biraz eğreti durmuş. Kitabın sonu ise okuyucuyu ters köşeye yatıran cinsten. Üstelik gayet doğal ve mantıklı sebeplerle bu sonu hem kolayca kabul ediyor hem de hayretimizi gizleyemiyoruz. Takdire şayan. Kurtların Saati Hakan Nesser'in okuduğum ilk romanıydı, ancak son kitabı olmayacak.


Modiano, 30 Temmuz 1945, Paris doğumlu. Yani, İkinci Dünya Savaşı'nın bittiği sene dünyaya gelmiş. Nazilerin Fransa'daki işgaliyse 1944 yazında sona ermişti. Modiano, savaş görmemiş ama savaşın bıraktığı enkazın içinde büyümüş. Babası İtalyan Yahudisi, annesiyse Belçikalı. Çocukluğu ve ilk gençliği kuşkusuz savaş hikayeleri dinleyerek geçti -babasının Nazi işbirlikçisi olduğu söylenir. Okuduğum romanlarının fonunda da savaş var ama gözümüze sokulan bir savaş değil bu, hatırlamalarla görüyoruz, sanki bir milat gibi, ne zamandı? sorusuna aranan cevap işgal dönemleriyle karşılanıyor. Nobel ödülleri, olanca prestijine rağmen her zaman büyük tartışmaları da beraberinde getirmiştir. Ödül verilen yazarlar hep alması muhtemel olanlarla mukayese edilir. Hele Tolstoy, Kazancakis, Woolf gibi isimlerin ödül almaya layık bulunmadığını düşününce... Son senelerde Nobel Edebiyat Ödülleri tartışmaların merkezinden bir türlü kurtulamadı. Bu sene ödülü Amerikalı şair Louise Glück kazandı -ben hiç Glück hiç okumadım, tanımıyorum. Ama geçen seneki ödülün, edebi değeri bir yana namlı bir faşiste verilmesi çok tepki çekmişti. Ödülü Peter Handke'nin alacağı açıklandığında birçok kesim protesto etti. Tranströmer'in, Herta Müller'in, şarkı sözü yazarı Bob Dylan'ın ödül alması da gene tartışılmıştı. Ödülün 2014'teki sahibiyse Fransız romancı Patrick Modiano'ydu. Tuhaf ve çarpıcı bir yazar Modiano. Şu ekim ayını Modiano'nun peşinde geçirdim diyebilirim. Üçü de Can Yayınları'nın verimi olan En Uzağından Unutuşun, Mahallede Kaybolma Diye ve Karanlık Dükkanlar Sokağı'nı okudum. Modiano, 30 Temmuz 1945, Paris doğumlu. Yani, İkinci Dünya Savaşı'nın bittiği sene dünyaya gelmiş. Nazilerin Fransa'daki işgaliyse 1944 yazında sona ermişti. Modiano, savaş görmemiş ama savaşın bıraktığı enkazın içinde büyümüş. Babası İtalyan Yahudisi, annesiyse Belçikalı. Çocukluğu ve ilk gençliği kuşkusuz savaş hikayeleri dinleyerek geçti -babasının Nazi işbirlikçisi olduğu söylenir. Okuduğum romanlarının fonunda da savaş var ama gözümüze sokulan bir savaş değil bu, hatırlamalarla görüyoruz, sanki bir milat gibi, ne zamandı? sorusuna aranan cevap işgal dönemleriyle karşılanıyor. Şimdi bu genellemeyi yaptıktan sonra esas söylemek istediğim yere geliyorum. Modiano'nun romanları okuyanları şaşırtacak derecede benzer temaları takip ediyor. Yazdıkları özünde hep aynı ama hep de farklı, sanırım onu Nobel'e götüren de bu büyük sanat dehasına sahip olması. Kaybolmak, terk edilmek, yapayalnız kalmak, unutmak, unutulmak... Bunları kitapların adlarından da sezmek mümkün. Romanları hep bu temaların çevresinde dolaşıyor. Daragane yer döşemesinde delikler fark etti, döşemenin kıvamından, mantar meşesi kullanıldığı izlenimine vardı. Duvara, küçük boy halterin konacağı, ahşap bir raf mobilyası monte edilmişti. Burası hayalet dolu. Hiç yalnız gelmiyorum buraya... (MKD, s. 85-6). Benzeşmelere bakarak Modiano'nun kendini tekrar ettiğini söylemek mümkün değil. Karanlık Dükkanlar Sokağı'nda benöyküsel anlatıcıyı tercih etmiş. Mahallede Kaybolma Diye'de ise üçüncü tekil anlatıyor. Ana kahraman, bir romancı olan Jean Daragane. Patrick Modiano'nun tam ismi ise Jean Patrick Modiano. Jeanlar arasında da bir geçişkenlik olduğunu düşünüyorum. Karanlık Dükkanlar Sokağı'nda geçmişini unutan bir adamın, şimdilerde profesyonel bir dedektif, kendini bulma macerasını izliyoruz. Bir büyük yapbozun parçalarını teker teker birleştirip kim olduğunu bulma arayışında. Bu, tabii, başka yan soruları da sormamıza yol açıyor. İnsan kim olduğunu gerçekten bilebilir mi? Çoğu kez hayatınızla ilgili yakınlarınızın sizden sakladığı bir şeyi çok geç öğreneceksiniz. Gerçekten sizden saklamış mıdır? Belki de unutmuş gitmiştir ya da zamanla düşünmez olmuştur. Veya sadece doğru sözcükleri bulamıyordur. (MKD, s. 79) Bu bilinemezlik, kimliksiz, sahte isimler romanlarının en temel meselelerinden biri. Mahallede Kaybolma Diye ile Karanlık Sokaklar Dükkanı arasında otuzaltı sene olduğunu söylemiştim. Bu dönüşümü teknoloji üstünden de okuyabiliyoruz. Karanlık Sokaklar Dükkanı yayımlandığında, 1978, henüz cep telefonu icat edilmemiş. Oysa Mahallede Kaybolma Diye'de anlatıcı Jean Daragane'ın cep telefonu olduğunu görüyoruz. Fakat roman Daragane'ın telefon defterini kaybetmesi ile başlıyor. Cep telefonu kullanan bir insanın bir de elle yazılan telefon defteri tutması gereksizdir. Telefonun sunduğu teknolojik imkan, zaten rehberi içinde barındırır. Modiano, bence burada yarattığı karşıtlık üstünden bizi düşünmeye çağırıyor. Telefon defteri, değişmeyen zamanı simgelerken, cep telefonu bu değişmeyen zamanın aslında değiştiğini gösteriyor. Zaman böylece hem değişiyor hem de değişmiyor. Anlatıcının aslında hiç ihtiyacı olmayabilecekken telefon defterinin peşine düşmesi onun kendi geçmişini aramasının, onunla hesaplaşmasının bir metaforu. Bavul kilidi rahatlıkla kırılabilecek bir şeydir, anlatıcı istese bizi doğrudan hatıraların içine götürebilir ama Modiano, romanlarını adeta kurumuş yapraklardan oluşan bir dünyada kurguluyor. Ele alındığında kırılan, çatlayan, parçalanan, bir daha dönülmesi mümkün olmayan zamanları çağrıştıran ölgün kuru yapraklar. En Uzağından Unutuşun, Modiano'nun benzer temaları takip ettiği büyüleyici bir roman. Modiano, beni çok şaşırtan bir şekilde, bu romanı Peter Handke'ye ithaf etmiş. Handke'nin edebi değeri ayrı ama Sırp Kasabı Miloseviç'e duyduğu sevgi ve hayranlığa uzanan siyasal görüşleri korkunçtur. Romanın yayımlandığı tarihte, 1996, Handke'yle ilişkisini bilmiyorum ama okuduğum Modiano'nun dünyasında böyle iğrenç fikirlere yer yok. Elimdeki yeni basımda istese bu ithafı kaldırtabilirdi. Bunu yapmayı tercih etmemesini de, belki biraz zorlayarak, telefon defteri ile cep telefonunu birlikte kullanmasında arıyorum. Modiano'nunki geçmişin gölgesini yakalamaya çalışan bir yazarlık hayatı.


İlk karşılaşmamızda ne benim henüz yayımlanan bir metnim vardı ne de Aykut Ertuğrul'un ilk öykü kitabı raflara düşmüştü. Yayın yönetmenliğini üstlendiği Ğ dergisine değerlendirilmesi için gönderdiğim bir öyküyle başlayan edebiyat sohbetimizde yılları devirdik. Sanırım en kıdemli okurlarından biriyim. Bir eleştiri yazısına da bu kadar duygusallık yeter. Edebiyat üzerine kuramsal yazıların toplandığı bir kitaptan ne bekleriz? Akademik bir çalışmada kullanmak için altını çizeceğimiz satırlar. Eser sahibinin meselelere bakışı. Okur ya da yazar olarak yeteneğimizi geliştirecek ipuçları. Sosyal medya için afili bir cümle. Tamamı doğru. Aykut Ertuğrul'un yeni yayınlanan eleştiri/inceleme kitabı Kusurlu Rüya - Tuhaf Zamanlarda Öykü size istediğiniz seçeneği kovalamanın imkanını tanıyor. Ama ben bir başka ihtimalin peşinden gideceğim. Bir öykücünün edebiyat macerasına eşlik edelim.


Kitapları Kurtaran Kedi, Japonya'nın en önemli yazarlarından Sosuke Natsukawa'nın Türkçeye çevrilen ilk romanı. Roman, konusu itibariyle bir gençlik kitabı gibi görülse de, kitap düşkünü yetişkinler için tuhaf bir nostalji barındırıyor. - Sosuke Natsukawa, Kitapları Kurtaran Kedi Sosuke Natsukawa, kitapları Japonya'da milyonlar satan bir yazar. İlk kitabı Tanrı'nın Tıbbi Kayıtları'yla coğrafyanın en önemli ödüllerinden Shogakukan Kurgu Ödülü'nü kazanmış; aynı zamanda, yazarlığın yanı sıra doktorluk da yapıyor. Kitapları Kurtaran Kedi yazarın Türkçeye çevrilen ilk kitabı. Romana girmeden önce, çevirmen H. Can Erkin'in yine ustaca bir iş çıkardığı notunu düşmeli. Rintaro Natsuki, bir kitapçıda büyüyen bir lise öğrencisi. Kısa boylu, gözlüklü ve şişman; sıradan bir genç, bir korku filmi olsaydı bu kitap, o yüksek ihtimalle ilk ölenlerden olurdu. Kendisini kitaplara vermiş bir öğrenci Rintaro, anne babasının ölümünden sonra vaktini dedesiyle geçirmiş, haliyle, kitapçı olan dedesinden okuma alışkanlığı edinmiş. Dedesinden sonraysa, kitapçı kendisine miras kalıyor: Natsuki Kitabevi. Şehrin kıyısında, küçük bir sahaf olan bu yerde, bulunması güç, ticari olarak pek bir beklenti vadetmeyen kitaplar yer alıyor. Kitapları Kurtaran Kedi, kütüphaneler evreninde geçen bir tür Küçük Prens olarak nitelendirilebilir. Şablon olarak bir hayli benziyor Küçük Prens'e; küçük prensin yerini bir kedi alıyor, gezegenlerin yerini kütüphaneler ve yolculuk başlıyor Tekir, kitabımızda bir rehber konumunda ve Rintaro'ya kitaplar arasında geçen bir evrende yol gösteriyor. Amacımız kitapları kötü sahiplerinden kurtarmak... İlk durak, kitapların kapaklarını açmayan, onları sadece süs eşyası olarak gören okur. Üstünde tek bir kırışık bile olmayan binlerce kitabı sadece sahip olma duygusuyla evine dizen bir okuru ziyaret ediyor Rintaro ve Tekir ve sesleniyorlar: Kitapları kurtarmaya geldik. Bir diğer okur, kitapları kısaltan ve böylelikle onları birkaç dakikada okunabilir hale getiren bir proje üstünde çalışıyor. Şu an üzerinde çalıştığım Goethe'nin Faust eseri. Hedefim bunu iki dakikada okunabilir hale getirmek. Fakat bir hayli dişli bir eser. Rintaro ve Tekir, bu okuru da ikna etmek zorunda. Küçük Prens'in iş insanının gezegenine gittiği bölümün yerini burada tekelci, kitaplara sadece bir meta gözüyle bakan bir yayıncı alıyor denebilir. Kralın gezegeni, yerini kitapları sahip olmaktan ibaret gören, kitaplarını açıp okumayan bir okur profiline bırakıyor. Tekir ve Rintaro, kitapları bu sahiplerinden kurtarmak zorundalar; işleri hayli zor. Kitap bu yönüyle, biraz öğretici, didaktik görünüyor olabilir. Ama kitabın vaadi, tüm bu bariz okur profilleri ve konu arasındaki gezintinin size sunduğu o nostalji duygusu. Çözmeniz gereken bir metaforlar diyarı bahşetmiyor size. Her şey ortada, vermek istediği mesaj açık. Gençlere daha çok hitap ediyor gibi görünse de, aslında tam da yetişkinlere yönelik yazılmış bir roman. Her yanımızdan bir pop-up'ın fırladığı bu medya ortamında, Kedi'yi okumak eğlenceli bir ara olabilir.


Amin Maalouf, Türkiye'de çok az yazara nasip olabilecek bir sevgi halesiyle sarmalanmış bir yazar. Her kitabı sadece çok okunmakla kalmıyor aynı zamanda edebi çevrelerde tartışılmaya değer görülüyor. Hatta edebi çevrelerin dışına çıkıp düşünce dünyasına da ilham veriyor. Eleştiriler de ardından geliyor tabii ki. Gazeteci kökenli bir edebiyatçı olarak güncelin akıp giden nehrinden kadim bahçelere arklar oluşturuyor ve güzel bahçelerin oluşmasına vesile oluyor. Romanlarından bahsediyorum elbette. Osmanlı sonrası kuşağın mensubu bir Lübnanlı olarak payına çokça hüzün düşmüş bir isim Maalouf ve bu hüzünleri koyabileceği kutu olarak da romanları seçmiş. Yazar olarak macerasını çoklu aidiyetler ve gerçeğin işlenemez hale geldiği durumlarda kurguya kaçarak sürdürüyor. Ancak kurmacanın imkanlarını ustalıkla kullanması orada çok rahat ettiği anlamına gelmiyor. Çivisi Çıkmış Dünya'dan sonra Uygarlıkların Batışı yazarın düşünce serüveninde denizin bittiğini yani artık kurmacanın yeterince cazip olmadığını gösteriyor. Romanlarında gördüğümüz deniz yolculuklarının bir benzerini yeni kitabının kapağında görüyoruz ki kendisi de düşünce yolculuklarına Titanik'in dahil olduğunu söylüyor. Kocaman bir gemi nasıl batabilir, tüm insanlık olarak geliştirdiğimiz uygarlık nasıl olur da basiretsiz bir şekilde buzdağına çarpabilir. Gerçek şu ki, batan uygarlıklar değil Amin Maalouf'un kendi oluşturduğu hayal dünyası. Okur için ve belki başta kendisi için estetize ettiği, yeniden kurguladığı Levant dünyası sadece kağıt üzerinde var. Kıymetli eşi Andre Maalouf da kendisinden farklı bir yöntemle yemek tarifleri üzerinden bu dünyayı yaşatmaya çalışıyor. Günlük yaşantıdaki kurallar çoğu zaman, yazılan eserler için de geçerlidir. Zorla gerçekleşen, kendine biçilen rolden fazlası istenen veya aşırıya kaçan her şey güzelliğini yitirir. Şair Eyyüp Akyüz, son kitabı Eskiden Buralar'da, adeta bu bilginin ışığında şiirlerini uzun tutmadan bitiriyor ve akılda kalan mısraları bize yadigar kalıyor. -Kimsin? -Anneannemin torunuyum. Divan Edebiyatı, sahibi meçhul bir kavram. Her halükarda 20. yüzyılın başında ortaya çıktığı konusunda bir tartışma yok. İskoçyalı oryantalist Elias John Wilkinson Gibb'in 1900 yılında yayınlanan Osmanlı Şiiri Tarihi kitabında bu kavrama hiç yer verilmez. Hepsi batılılaşma döneminde düşünülen isim alternatiflerinden biridir Divan Edebiyatı. Arap coğrafyasında üretilen roman, öykü ve şiirler son yıllarda edebiyat gündeminde karşılık buluyor. Avrupa başta olmak üzere Batı'da düzenlenen büyük ve uluslararası kitap fuarlarındaki temsiliyetin güçlenmesi, en yeni eserlerin prestijli birçok ödüle değer görülmesinin bu ilgideki payı büyük elbette. Batı'nın doğuyu gördüğü egzotik gözle romantize edilemeyecek bir yükseliş bu. Yirminci yüzyıl başlarında İngiltere genelinde Müslümanlara yönelik hasmane tavırlar öne çıkarken, İslam'ı seçenlerin sayısında da gözle görülür bir artış söz konusudur. İslam'la müşerref olan bu şahsiyetler, yeri geldiğinde İslam dünyasının savunucuları olarak da önemli faaliyetlerde bulunmuşlardır.


Gerçekliği bağlı olduğu kurallardan, zamandan ve mekandan soyutlayarak çocuğun anlayacağı ve keyif alacağı bir şekilde masala dönüştüren Mardinli Saatçi ile Madridli Zapparo gerçekten masal okumak isteyenlere ideal bir öneri. Üzerinde çokça konuşulan, hakkında tezler yazılan ve her eline kalem alanın yazdığını iddia ettiği şey masal. Evet, kabul edelim büyülü bir kelime ve yine kabul edelim ki gerçeklerin her zaman önünde yürüyen ve gerçekleri takip etme zorunluluğu olmayan bir kavram. Hayal ile gerçek arasındaki çocuk bilincine işaret eden masal, bu haliyle bir yetişkinle çocuğu birbirinden ayıran kelimelerden örülmüş ince bir çizgi. Peki bir uzlaşı alanı mı masal? Yoksa gerçeğin ve hayalin, zamanın ve mekanın çatıştığı bir yer mi? Her ikisi de mümkün. Ancak masal deyince hep mutlu sonla bitmesi beklenen bir öğreti ya da yetişkinin kendi dünyasındaki doğruları aktarmaya çalıştığı bir eğitim masası da değil. Piyasadaki masal etiketi altındaki onlarca kötü metinle oluşturulmuş kitaplara bakıp da masala ilişkin bakışınız değişmesin. Masal gerçekliği sarsmak için vardır bazen, maddeyi bükmek için. Büyüklerin anlamlandırmakta zorlanacağı bir şekilde sınırları zorlayabilir, sınırsız bir anlatı ve özgürlük sunabilir. Tıpkı Mardinli Saatçi ile Madridli Zapparo gibi. Yeni çıkan bir masal kitabı Mardinli Saatçi ile Madridli Zapparo. Yukarıda izaha çalıştığım şekliyle de tam bir masal kitabı. Mevlana İdris'in yazdığı ve Dağıstan Çetinkaya'nın enfes şekilde resimlediği kitap zaman, mekan, hayal, gerçek kavramlarını kendi olağan seyri içinde ters yüz ederek bambaşka bir dünyaya kapı aralıyor. Ve 'Mardin'i gören yedi defa görür.' İspanya'da yaşayan Bay Zapparo bu cümleyi okuyunca içindeki birden ışıklar yandı. cümlesiyle başlıyor masal kitabımız. Ve anlayacağınız üzere Madrid'den Mardin'e başlayacak bir yolculuğun sinyalini veriyor. Kahramanımız Zapparo'nun zümrüt gibi ferah ve ufuksuz bir ovaya sahip şehrin yukarısında yer alan iç içe girmiş sokaklardaki yüzlerce yıllık küçücük dükkanlarda dolaşmasıyla devam ediyor masal. Bu taş şehrin içinde taş gibi bir gerçekliğe çarpıyor okur. Dedik ya gerçeklik dediğin şey bir masal okurken anında karşına çıkabilir. İspanya'daki Endülüs medeniyetinin izlerini silmek için yapılanları anlatmak uzun mesele. Ama yazar beş yüz yıl sonra bir Madridlinin iç okumasıyla günümüz çocuklarına da tarihi bir gerçekliği hatırlatıyor. Aynı zamanda Mardin'deki kültürel zenginliğe vurgu yaparak şehrin kozmopolit yapısını da masalsı bütünlük içinde sunuyor. Ve Zapparo'nun dikkatini çeken Mardin Kalesi. Kaleye tırmanmak için genelde sokakları temizlemek için kullanılanlardan kiraladığı eşek... Sonra ne mi oluyor? Zapparo uçağa atlayıp Madrid'e dönüyor. Ama uçak havalandıktan sonra sağ kanadını eğdiğinde Mardin Kalesi ile göz göze geliyor. Etti bir! Hani masalın en başında demişti ya yazar Mardin'i gören yedi defa görür diye. Peki diğerlerini ta Madrid'de nasıl görüyor diye merak ediyorsanız, onu da masalı okuyunca görecekseniz. Gerçekliği bağlı olduğu kurallardan, zamandan ve mekandan soyutlayarak çocuğun anlayacağı ve keyif alacağı bir şekilde masala dönüştüren Mevlana İdris'in Mardinli Saatçi ile Madridli Zapparo masalını gerçekten masal okumak isteyenlere öneriyorum. Dünyaca ünlü tasarımcı, çizer ve yazar Leo Lionni'nin üç kitabını tanıtacağım minik okurlarımız için. Evde sıkılan canlarına çok iyi gelecek üç güzel kitap: Tırtıl Boyu, Matthew'un Rüyası ve Cornelius Masalı. Büyük boy, az metinli ve bol resimli bu üç kitabı 4-6 yaş çocukların çok seveceğine eminim. Tırtıl Boyu'nda cesur, akıllı ve minik kahramanımızla tanışacak, Mattew'un Rüyası'nda bir müzeye gitmesiyle rüyaları bile renklenen küçük bir fare ile arkadaş olacak, Cornelius Masalı'nda ise yavru bir timsahın macerasında özgüven, duygular ve kıskançlık üzerine düşünme fırsatı bulacaklar. Her üç kitabın da resimlenmesinin harika olduğunu söylemeliyim. İyi okumalar! Bu üç kitabın da önce resimlerine bakardım. Çok farklı bir çizim tekniği olan bu resimleri sanırım uzun uzun incelerdim. Kitabın kısacık ve sade dili ile bütün kitabı anne ya da babamın bir okuyuşunda ezberlerdim. Ondan sonra bana kitabı okumalarına gerek kalmazdı. Hatta resimlerine bakıp yeni maceralar uydurabilirdim. Ben çocuk olsam bu kitabın ilkin çizimlerine bayılırdım. Her bir çizimin detayları arasında kaybolur ve saatlerce incelerdim. Kitabın dilini ve sadeliğini severdim. Kesinlikle okuduğum ilk cümleden sonra sonucunu merak ederdim. Doğulu ve Batılı olmak üzerine düşünürdüm. Sanırım kitabı okuduktan sonra Madrid'den çok Mardin'i merak eder ve bu şehirle ilgili araştırmalara başlardım.


Rita Felski; Estetik değerin faydadan ayrı tutulamayacağını, bununla birlikte metinlere bağlanma biçimlerimizin sıra dışı bir çeşitlilik, karmaşalık ve hatta öngörülemezlik sergilediğini öne sürüyor. Edebiyatın ve okumanın hayatımıza açtığı anlam kolay kolay çözümlenemeyecek bir girift, çapraşık bir ilişkiler ağı içeriyor. Metinle çarpıştığımızda doğan kıvılcım hangi hayale, beklentiye, hangi duyguya çarpıyor bunu yalnızca içimizde duyabiliyoruz. Frankl logoterapi için: Kişinin kendi yaşamında bir anlam bulma arayışı, insandaki temel güdülendirici güçtür diyor. Legoterapide hastaya kendi yaşamında bir anlam bulması için yardım ediliyor. Hasta kendi varoluşunun gizli logo'sunun farkına varan analitik bir süreçten geçiyor. Anlamsızlık duygusu için Frankl insanların yaşamlarını sağlayacak çok şeyin bulunmasına karşın, uğruna yaşayacakları bir şeyin olmadığını söyler. Frankl 2. Dünya Savaşı'nda bir toplama kampında onca acı içerisinde yaşadığı deneyimleri anlatırken, hayatınıza, sizi yaşamaya çeken o anlama eğilmeye başlıyorsunuz. Bitirilecek ne çok acı var. Rilke ilkesi sizi ayağa kaldırıyor içsel ve dürtüsel anlamda. Çünkü legoterapiye göre anlama ulaşmanın üç temel yolu var: Bir eser yaratmak ya da bir iş yapmak, bir şey yaşamak ve bir insanla etkileşime girmek, sevgide anlam bulmaktır. Neden iyiden çok kötü var? Mesela, şu an yaşanan korkunç savaşların temel bir var olma sebebi yok Ianesco Romanya'da doğuyor, annesi Fransız olduğu için çocukluğu Fransa'da geçiyor. Absürt tiyatronun en önemli temsilcilerinden biri olarak biliniyor yazar. Beni bu kitaba çeken şey: Resim yapmayı bilmeyi gerçekten çok isterdim: Göstermeye çalıştığım şey sahiden ölüm ve yaşam. ifadesi oldu. Artistik ve sıra dışı bir ifade. İlk resim deneyimini ve öğretmeninin tepkisini, sonrasında ilk oyununu yazarken yaşadığı yalnızlığı anlatıyor yazar. Ve arkasından ekliyor: İnsan her şeyi kendi kendine öğrenir, unutulmaması gereken asıl şey budur. Bilinen ve beklenenin aksine bir yaşanmışlık bu çıkarım. Tiyatro hakkında bildiği her şeyi tesadüf eseri öğrendiğini söylüyor Ionesco. Naif ve bütüncül bir samimiyete sahip olmadan insanın bir şey yazamayacağını ifade ediyor hemen arkasından. Resim ve yazının birlikte ilerlediği bir kitap Beyaz ve Siyah. Sıradan davranışlar, tekdüze basmakalıp yargı ve hayatlar, iletişimsizlik onun aktarmaya çalıştığı şey. Yoğun bombardıman altında, evlerin içine dahi aralıksız giren iletişim ağı içerisinde dikkat çekici bir görüş. Çelişki bu hakikati barındırıyor zaten. Kuşatıcı bir sesten sonra kalan şey; anlaşılmazlık. Masamdaki bu kitap Şilili bir yazar İsabel Allende'ya ait: Kış Ortasında. Onu daha çok Ruhlar Evi'nden biliyoruz. Latin Amerika deyince çoğu okur dikkat kesilir, Güney Amerikalı yazarların kurgudaki başarısı tüm okurları ikna eder. Bu onları her zaman okunur kılmıştır. Cortazar, Borges, Marquez'i anmasak olmaz. Kış Ortası'nda kitabında olaylar görünüşte önemsiz bir araba kazası ile başlayarak, olasılıklar dışında belki de hayatları birbirlerine hiç dokunmayacak üç kişinin, kaderinin kesişmesiyle başlıyor. Göçten hayatta kalmaya, Şili ve Brezilya, Guatemala'da yaşanan olumsuz birçok olayı hikaye kurgusu içerisinde tekrar hatırlıyoruz. Victor Jara'nın ellerinin kesilme sahnesiyle ilk defa Şok Doktrini kitabıyla tanışmıştım. Isabel Allende'nin muhteşem anlatımı içerisinde flashback yolculuk yaparken tekrar karşıma çıktı Jara. Salvador Allende'nin devrilmesinden sonra Pinochet'un cezaevi olarak kullandığı stadyuma bırakılıyor Jara da. Gitar çalıp şarkı söylemeye devam ettiği için önce elleri kesilen ve sonra da işkence ile öldürülen bir sanatçı. Allende, Şili'deki 1973 darbesinden sağ çıkıyor. Kuzeni, Cumhurbaşkanı Salvador Allende darbeyle indiriliyor. Şili yıllarca sürecek bir dikta rejimi ve göç hikayelerinin içine sürükleniyor. Tüm bunlara tanık olan Allende, Güney Amerikalıların kırık ama güçlü seslerine ortaklığını yansıtıyor. Kitapta olayları başlatan kişi Evelyn 12 yaşında Guatemala'da ağabeyinin girdiği bir çetede çetenin üyelerinin tecavüzüne uğruyor. Kaçmak zorunda kalıyor. Meksika'dan ABD'ye uzanan insan ticareti ve göçmenlerin sınırı geçme uğraşlarına Evelyn'in yolculuğu üzerinden bakıyoruz. İyi bir gözlemle oluşturulmuş güçlü karakter örgüsü, siyasi ama yavan olmayan pasajlar ve sabırla gelişen bir aşkın etrafında kurgulanan bir hikaye bu. Şu aralar iyi bir anlatıya ihtiyacım var diyorsanız Kış Ortasında doğru bir tercih olacaktır. Bir okurun kitapla nasıl konuştuğunu bilmiyoruz. Neden hangi kitabı tercih ettiğini, hangi zamanda neyi, nasıl okuduğundan da habersiziz. Bir pazar ağı, reklam ve endüstri dışında, kontrolsüz bir tercihten bahsediyorum tabii. Bu mümkünse eğer. Yine de bazen bir tesadüf, bazen yoğun bir dikkat, şu günlerde evde kalma çağrısı mesela bizi bir kitapla buluşturmuş olabilir. Yazar ve okur kaderleri ne zaman çakışır bilinmiyor elbette. Fakat o kitabı masamıza çeken büyülü hikayeyi seviyorum. Bundan yıllar evvel bir arkadaşımla elimize tutuşturulmuştu Rus Tazısı. O kitabı sahibine geri veremedik. İlginç bir tesadüfler dizisi örmüştü etrafımızda Paviç. Kitabın üslup ve kaderi içerisinden çıkıp hayatımıza müdahale etmişti. Adeta yazarın istediği şeyi yaşamıştık. O sokağa neden girdik, o adamı neden bulduk, günün sonu neden böyleydi? Tıpkı kitap boyunca yaptığı gibi bir kurguya bulanmıştık. O zaman Mitos Yayınları'ndan basılmıştı kitap. On altı öyküden oluşan Rus Tazısı'nı Ketebe Yayınları yeniden yayınladı. Dönemin halk deyişleri, hikayeleri, değerleri, mekanı ve hastalıklarını içeriyor bu hikayeler. Yazarın anlatımına dikkat kesilirken bir bakmışsınız dağılmış uyumaya başlamışsınız. Ama kontrolü elinden bırakmayan bir yazar vardır karşınızda. Kitaptan kopmaya başladığınız anda peşinizi bırakmaz ve sizi sıçratan dokunuşla metnin içerisine yeniden alır sizi. Kitaba adını veren Rus Tazısı hikayesinde çalar saat uyurken yazarın kendisi ayaktadır. Çalar saat gibi okur da uykuya dalar fakat yazar hala ayaktadır. Sizin ne yaptığınıza hakim sizi kitaptan dışarıya atmış bir yazar olur Paviç.


Alastair Reynolds'un öyküleri, sanat veya bilgi aracılığıyla bahtiyarlığı arayanları anlatmakta. İşte tam da bu sebeple öykülerinin zamana direneceğini, çizdiği portrelerin birçok insana yoldaşlık edeceğini düşünmekteyim. Ne zaman bilimkurgu bir roman veya öykü okuyacak olsam, kitabın kapağını büyük bir beklentiyle açarım. Beni yarattığı dünyanın içine çekebilmesi, kendi içinde anlamlı bir alem kurması, hayal gücünü zorlayan bir teknoloji, gelecekteki toplumsal sorunlar, distopik manzaralar, uzay gemileri, ışın kılıçları, dünyayı ele geçiren robotlar... Bunların olup olmaması inanın hiç ilgimi çekmez. Benim aradığım şey aslında kaliteli bir yeniden yorumdur. Yazarın akla gelmeyecek sahneler canlandırabilmesi hiç şüphesiz bir beceridir. Fakat bence asıl zor olan, günümüz insanının meselelerini yepyeni bir çağda, taze bir izdüşümle ele alabilmek. Aklımızı kurcalayan hemen her şeyin, aslında zaman ve mekandan bağımsız olduğunu vurgulayan bilimkurguları bu yüzden kıymetli buluyorum. Üç yüzyıl sonraki insanın ölüm korkusu, 5293 senesinde yaşayan bir din adamının yaratıcı ile ilişkisi, gelecekteki yalnızlık, dijital çağda aşk... Alastair Reynols'u ilk kez Netflix'in Love, Death&Robots adlı yapımında tanıdım. Birbirinden bağımsız on sekiz kısa bölümden oluşan bu mini dizide en dikkat çekici iki bölümde de Reynolds'un imzası vardı. Yine de Zıma Mavisi'ni, bilimkurguya duyduğum önyargının etkisinden sıyrılıp aldığım söylenemez. Fakat eser buna rağmen bende büyük bir hayranlık uyandırdı. Özellikle kitaba ismini veren Zıma Mavisi'ni okuyunca uzun zamandır diyemediğim bir şeyi kendi kendime mırıldandım: Keşke bunu ben yazsaydım. Haset ve hayranlığın karışımı bu cümleyi, beni yalnızca derinden etkileyen anlatılar karşısında kurduğumu da ifade etmeliyim. Zıma Mavisi içindeki öyküleri kabaca ikiye ayırabiliriz. İnsana dair küçük tarafları deşenler ile; kozmosa, varoluşumuza, sanata, bilgi felsefesine, bilgeliğe dair olanlar. İfade etmem gerekir ki, ilk gruba düşen öyküler bence diğerlerine nispetle zayıf. Yani Reynolds, aşkın olana yöneldikçe yükselen bir yazar. Öykülerinin birçoğunda bir bilgelik arayışı olduğunu görüyoruz. Bilgi ile yetinmeyen, daha doğrusu bilgiyi sadece anlayışa giden yolda bir basamak gören karakterler karşımıza çıkıyor sürekli. İşte burada Reynolds'un, bilimkurgunun imkanlarını sonuna kadar kullandığını görüyoruz. Kozmosun dört bir yanını dolaşan android karakter, asla salt fantastik bir öğe olarak kalmıyor. Evrende özgürce dolaştığı için varlığa dair çok derin cevaplar buluyor. Dolayısıyla bilimkurgu öğeler Reynolds'un edebiyatında amaçtan çok araçsal bir nitelik taşıyor. Zıma Blue'daki öykülerde dikkatimi çeken bir diğer mesele, çoğu karakterin bilgeliğe ulaşabilmek için yolculuğa çıkması. Reynolds'un astronomi eğitimi aldığı, astrofizik alanında doktora yaptığı, üstelik uzun yıllar Avrupa Uzay Araştırma ve Teknoloji Merkezi'nde çalıştığı düşünülürse; uzayda yolculuk yaparak bilgeliği arayan karakterlerin karşımıza çıkması şaşırtıcı değil. Fakat Reynolds burada bence cesur bir duruş gösteriyor ve bilgelik için çıkılan bu yolculuğu bir nevi bahtiyarlık arayışı olarak sunuyor. Bir diğer ifadeyle onun karakterleri, mutlu olmak için anlamak gerektiğine inanıyor. Zıma Mavisi ile Uzay ve Zamanı Anlamak öykülerinde bilhassa bu tema üzerinde derinlemesine durmuş. Yine aynı sebeple, her iki metinde de bilgi ve kavrayışın ne olup olmadığı irdeleniyor. Reynolds bütün öykülerinin sonuna kısa bir açıklama metni koymuş. Kendi eserini şerh etmenin defacto metnin başarısızlığını kabul etmek olduğunu düşündüğüm için, bu fikre de ilk başta soğuk yaklaştım. Ama bu kısa pasajlar birer açıklamadan öte, yazar ile okuyucu arasındaki hoş sohbetlere dönüşmüş. Alastair Reynolds yanıma gelmiş de, sevdiğimiz bir öyküyü konuşuyormuşuz gibi hissettim. Kitaba adını veren Zıma Mavisi öyküsü ise, Az kelimede ne kadar çok şey anlatılabilir? sorusuna nispet olsun diye yazılmış gibi duran, bana sorulacak olursa küçük bir başyapıt. Sürprizi bozmadan özetlemek gerekirse, yüzlerce yıldır resim yapan yarı insan yarı makine bir ressamın, mavinin tek bir tonuna obsesyonunu ve bu obsesyonun etrafına kümelenmiş hakikat arayışını konu ediniyor. Reynolds bu yolculuğu yaklaşık yedi bin kelime ile anlatıyor, ve bir romana konu olabilecek zengin bir macerayı cesurca harcıyor. Fransız ressam Yves Klein'ın hayatı ve sanat görüşü, öykünün bir anlamda omurgasını da oluşturmuş. Klein için mavi, insanın doğada soyut olarak görebileceği tek renktir. Zira bizim algılayabildiğimiz kadarıyla gökyüzü ve deniz, sonsuza kadar uzayıp giden bir mavi tuvaldir aslında. Hatta Klein günün birinde Nice sahillerinde uzanmış gökyüzüne bakarken, üstünden gelip geçen martılara kızacaktır ve şöyle diyecektir: Martılara nefret duymaya başladım. Çünkü benim en büyük ve en mükemmel eserime delikler açmaya çalışıyorlardı. Zıma karakteri de galaksideki itibarını tıpkı Yves Klein gibi kendi adıyla anılan maviye boyadığı soyut resimleriyle kazanmıştır. İkisi de çizginin, şekillerin ötesinde bir şeyi duymaktır. İkisi de sanatları ile geçmişlerine yolculuk eder. Ve her ikisi de ne aradığını bilmeden, fakat aradığı şeyi bulduğu vakit bunu anlayacağını ve Hah! diyeceğini bilerek arar... Reynolds'un öyküleri, sanat veya bilgi aracılığıyla bahtiyarlığı arayanları anlatmakta. İşte tam da bu sebeple öykülerinin zamana direneceğini, çizdiği portrelerin birçok insana yoldaşlık edeceğini düşünmekteyim.


İsmet Özel'in Kırk Hadis'i, anlam genişliği, teklif ettiği yol ve kalp ferahlatan huzursuzluğuyla bir kitabın sınırlarını aşıyor. En rafine şekliyle de söyleyelim; Kırk Hadis cesur okurlar arıyor. On yıl önceydi galiba, yağmurlu bir Üsküdar gecesinde, gri paltosunun iç cebinden bir silah gibi çekip, büyük bir iştiyakla yüzüme doğru uzatmıştı, net olarak hatırlıyorum. Uzatmış ve şöyle demişti; Çok fena metin, içer gibi okumalı bunu. Eski bir dostumdan bana kalan o taze hatıra, sayfaları hafifçe katlanmış kitap, namlusu bana doğrultulmuş halde elimdeydi artık. Kapağında biriken yağmur damlalarını kazağımın koluyla sildim, evet şimdi adıyla karşımda; Kırk Hadis, İsmet Özel. Şiir Okuma Kılavuzu, Üç Mesele ve Erbain'le birlikte Özel'in kare asını oluşturan parçaların en buzkıranıydı ona göre ve hediye edilmesi her şartta zaruriyet içeriyordu. Zannımca anlam genişliği, teklif ettiği yol ve kalp ferahlatan huzursuzluğuyla bir kitabın sınırlarını aşıyordu Kırk Hadis. En rafine şekliyle de söyleyelim; bu kitabın cesur okurlara ihtiyacı olduğu gün gibi ortadaydı. İsmet Özel merak bir devrimcinin hazırlığıdır mısraında kayaları parçalayacak tonda bir şeyler söyler. Nihai olarak bu hazırlığın içinde ikamet eder insan. Hayat hazırlanmaktır. Duymak için hazır olmak gerekir. Çoğu zaman duyabilmek umuduyla okuruz zaten. Bazı yazarların sesleri çok uzaklardan kısık bir nefes gibi gelir, bazen de gümbür gümbür çağlayan coşkun bir kalp gibidir duyduğumuz ses. Beni bir ses sahibi kıl; eline kalem alanların en kalbi duası. Kefarete hazır olmayı gerektirir bu. Devrimci bir hazırlık olarak merak; intisap ve iştigal edeceğimiz meseleye karşı aramızda duran mesafeyi de tanımlıyor aslında. Kendi tabiriyle, şimdiye kadar bozulmadan koruya geldiğimiz rahatımıza musallat olacak şeyler söylemeye niyet etmiştir şair. Bunu yapacak kudreti durduğu yer sebebiyle elde etmiştir üstelik. Gelenekte, Kırk Hadis öğrenip bu öğrenmeden neşet eden ahlaki güzelliği pratiğiyle tatbik ederek yaşamanın faziletlerinden bahsedilir, ki İmam Nevevi'nin Kırk Hadis çalışması bu halkanın en bilinen eseri olarak cihanşümul düzeyde tanınmaktadır. İsmet Özel'in bu geleneği sürdürdüğü Kırk Hadis'inin içeriğini oluşturan yazılar, aslında radyo konuşmalarından mütevellit bir toplam. Kitabın ruhuna uygun olarak, sohbet dinler gibi bir okuma imkanı vermesinin yanında, aynı zamanda derin tefekküre kapı aralayan bir havaya da sahip. Özel'in Marmara FM'de irticalen yaptığı kısa sohbetlerinin yazıya dökülmesiyle vücut bulan Kırk Hadis kitabı, temelinde Sünnet'le ilişki kurma biçimimizi sorgulayıp, Kur'an ile Sünnet arasına çekilmek üzere icat edilmiş o modern hattın kökenlerini cesaretle tartışmaktan da kaçınmıyor. İsmet Özel elbette klasik bir şarih değil, bu sebeple ele aldığı hadislere bir şair ve mütefekkir nazarıyla baktığını biliyoruz. Bu noktada hadis açıklamalarında şahsi tecrübelerini aktarırken kullandığı ben merkezli yorum tarzını, nefsani bir tutumdan ziyade kendine bakan alemi görür şeklinde okumak mümkün. Yorum dediğimiz de nihayetinde beşeri bir eylemdir ve her yorum/bakış muhakkak sahibinden izler taşır. İsmet Özel'in hadisleri kendi makamından şerh ederken gözettiği hususiyet, bu işi İslami ilimler alanında yetkin durumda olanlardan bile daha iyi yapacağı iddiasıyla/zannıyla değil, bilakis yaratılmış biri olarak hiçbir şeyin hakkını verdiğimden emin değilim diyen gayret sahibi bir şairin mahcubiyetiyle ilgili olduğunu söyleyebiliriz. Kırk Hadis ne anlatıyor? İslam olma bilincine, tevhit şuuruna, Müslüman ferasetine ve imanın neye taalluk ettiğine dair insanın zihnine çivi gibi çakılan cümlelere sahip demir leblebi bir mevzi öncelikle. Şüphesiz bu diriltici sözler Peygamberimizin ahlakından süzülüp geliyor şairin diline. Şahsiyet sahibi olmanın, mümin vakarının, dünyada konumlandığımız yerin ve ayağımızı bastığımız zeminin sıhhati üzerine, aidiyet bütünlüğü üzerinden ahlaki çerçevede bazı cevaplar da arıyor şair. Bu cevapları ararken Resul-i Ekrem'in varlığıyla hayat bulup çağlayan ana kaynağın hayatiyet derecesini de hatırlatıyor okura. İsmet Özel reca ile havf arasında muhkem bir istikamet önerirken asla bir sınır muhafızlığı yapmıyor, burası kesin. Vaatle korunan sınırları kelimeleriyle gözetiyor sadece. Özel, silsilesini keşfedemediği için Kırk Hadis'ine dahil edemediği iki hadisten söz ediyor. İnsanların ilk kaybedeceği ilm haşyettir ve Onun Allah'la ahdi benden daha taze. Bu iki hadis-i şerifin şerhlerini yine onun ağzından dinlemeyi/ okumayı isterdik doğrusu. Şairin derdine ortak olmak için, hemen şu anda; haşyet duygusu ile yağmurun Allah'la ahdi hakkında düşünmeye başlayabiliriz o halde. Kırk Hadis cesur okurlar arıyor. Ve on yıl sonra geldiğimiz noktada çok daha cesur okurlar. O yağmurlu Üsküdar gecesine dönecek olursak eğer; evet çok fena bir metin, içer gibi okumalı bunu. Anladıklarımızı kanımıza karıştırmakla da mesulüz elbette. Fazla uzaklaşmış olamaz, kaybettiğin ne varsa. Korkuyla ümit arasında.


Le Guin, gerçekçi edebiyatın kalın duvarları arasında değil, uzay boşluğunda kendine bir yer açtı. Bilim kurgu, kaleminin rahatça dolaşabileceği bir alandı ama 60'ların 70'lerin bilimkurgu dünyasında kadına biçilen rol, onu cinsel bir obje olarak görmekten ileriye gitmiyordu. Kaleme alınan eserler kaliteden yoksun ve ikinci sınıftı. Ursula, uzay boşluğunda yaşamın var olduğunu herkese göstermek istiyordu. Ekumen evreninde kurduğu yüze yakın gezegende farklı kültürler ve ırklar oluşturdu. İstanbul'da yaz mevsiminin ayak sesleri duyuluyordu. Üniversitedeki bahar döneminin son dersinde felsefe hocam Cemil Güzey, okuma listesi çıkardı. Uzayıp giden listede bir kitap ismi hemen gözüme çarptı; Kadınlar, Rüyalar, Ejderhalar. Bu üç kelimeyi yan yana okuyunca heyecanlanmıştım. Aynı yıllarda bir arkadaşım, paltosundan bir kitap çıkarıp loş kafedeki masanın üzerine koydu; Kadınlar, Rüyalar, Ejderhalar. Ursula Le Guin, çok uzaktan, kitap kapağından bana gülümsüyordu. Onunla bir kitap isminin henüz okunmamış sayfalarında böylelikle tanıştım. Ursula'yı tanıyıp sevmem için üç kelime yetmişti. Onun galaksiler boyunca uzanan dünyalarını, zamanı bilinmeyen fantastik diyarlarını henüz adımlamamıştım ama ejderhanın duman soluyan nefesini yakınlarda hissediyordum. İki binli yılların başındayken, hangi fantastik diyarların okuyucusu olduğum sorulsa Orta Dünya pasaportunu çıkartıp gösterebilirdim. Ejderhalardan bahseden bir yazarın, üstelik de kadın bir yazarın varlığı beni sevindirmişti. Kitabı nihayet okumaya başladığımda duraksadım. Ama bir dakika, kitap kapağında gülümseyen kadın, sadece ejderhalardan ve rüyalardan bahsetmiyordu. Annelik ve yazarlık konusunda da hatırı sayılır denemeleri vardı. Virginia Woolf'a, Sylvia Plath'a göndermelerde bulunuyor ve bebekler kağıtları yer, diyordu. Bu mevzu, bana fantastik bir diyar kadar yabancıydı. Altınların arasında uyuklayan bir ejderhayla pekala başa çıkabilirdim. Ama kağıtları yiyen bir bebek figüründen korkmuştum. Odanın ortasında ağlayan bebek, uzaylılardan daha tehlikeliydi. Ursula'ysa sözlerine aynı sakinlikle devam ediyordu, Bebekler kitapları yer. Ama tekrar yapıştırılabilecek bazı parçaları da tükürürler. Üstelik yalnızca birkaç yıl bebek olarak kalırlar. Yazarlarsa onlarca yıl yaşar. Evet berbat bir durum, ama çok da berbat değil. Ursula Le Guin, feminizmden bahsederken daha önce alışık olmadığım bir üslup kullanıyordu. Kadın haklarıyla ilgili slogan atmıyordu ama kadınları uzay gemisine bindirip uzaya gönderiyordu ve bu konuda gayet ciddiydi. Yazmak için bir odaya gerek yoktu, çeşit çeşit masalarda nasıl yazılabileceğini tartışıyordu. Farklı üslubu, kelimelerindeki rahatlığı, kaleme duyduğu güveni beni kitaplarına çekmişti. Le Guin, yazmayı duvarlarda pencereler ve kapılar açmaya benzetiyordu. Ama o aralıklardan görünen manzara uçsuz bucaksızdı. Önce hangi haritaya bakıp, hangi sokakları adımlamalı. Henüz yirmili yaşlarındayken gerçekçilikten tamamen uzak olduğunun farkındaydı, yazdıkları daha çok bilim kurgu ve fantastik edebiyata yakındı. Fakat raflardan onun kitaplarını çekip almadan önce, başka bir kitaba bakmalıyız. Başka bir insana bakmalıyız, Ishi'ye. Ishi'den uzun zaman haberim olmamıştı. Ta ki bir gün biri çıkıp babama, 'Neden Ishi'nin yaşamını kaleme almıyorsun?' diye sorana kadar, diyor Le Guin, babam da dedi ki, 'Hayır onu ben yazamam, karım Theodora yazsın.' Kaliforniya'daki yerli bir kabilenin soykırımdan sağ çıkan tek üyesinin yaşamını Ursula'nın annesi Theodora kaleme aldı. Yapayalnız bir adamdı. Kabilesindeki herkes öldürülmüş. Beyaz adamın ayak izleri, Kaliforniya'nın toprağında görülmeye başlayınca, yok olan kendine has dünyası ve modern dünya arasında sıkışıp kalmıştı. 1910 senesinin baharında karşısına, beyaz adamlardan biri çıkıp, Adın ne? diye sordu, üstelik kendi konuştuğu dilde. Krober, yerli kabilenin dilini biliyordu. Hatta bazı geceler çocuklarına Kızılderililerden öğrendiği hikayeleri kendi diline çevirerek anlatırdı. Ishi, Adın ne? sorusunu ölene kadar cevaplamadı. Çünkü Ishi'nin kabilesindeki gelenek ve göreneklere göre, yabancılara kimse ismini söylemezdi. Karşısındaki ünlü antropolog Alfred Krober olsa bile. Belki de Ishi'nin ismini kesinlikle söylememesi onun sessiz ve yalnız direnişiydi. Krober, bu suskun insana Yana dilinde Adam, anlamına gelen Ishi ismini verdi. Onunla yakın bir dostluk kurup çalıştığı üniversitenin kampüsüne getirdi. Ishi'ye kampüste küçük bir iş bulmuştu. 1916'da Ishi, tüberkülozdan ölünce, Krober ondan bir daha bahsetmemeyi tercih etti. Ursula'ya babasından miras bir acı ve gizem kaldı. Arwen Curry'nin yönetmenliğini üstlendiği Ursula'nın Dünyaları belgeselinde, Ursula bu acıyı biraz daha gün yüzüne çıkarıyordu, Annemin kitabı gözümü açtı. Bazı insanlar haksızlığı ve zulmü çabucak görüverir, bense yavaştım. Parçaları birleştirmem vaktimi aldı. İnsanın, kendi halkının yaptığı korkunçlukları kabullenmesi zaman alıyor. Bu konuyu özümsedikten sonra, onu romanlarımda işleyerek üstesinden geldim. Ekumen evreninde, Yerdeniz aleminde, Orsinya'da, gelecekte kurduğu Amerika Batı Yakasında aradığı şey insanın özüydü. Ötekinin bahçesinde neler olup bittiğiyle ilgileniyordu. Önce parçalara bölüyordu, sonra bütüne kavuşuyordu. Genç Le Guin, gerçekçi edebiyatın kalın duvarları arasında değil, uzay boşluğunda kendine bir yer açtı. Bilim kurgu, kaleminin rahatça dolaşabileceği bir alandı ama 60'ların 70'lerin bilimkurgu dünyasında kadına biçilen rol, onu cinsel bir obje olarak görmekten ileriye gitmiyordu. Kaleme alınan eserler kaliteden yoksun ve ikinci sınıftı. Ursula, uzay boşluğunda yaşamın var olduğunu herkese göstermek istiyordu. Ekumen evreninde kurduğu yüze yakın gezegende farklı kültürler ve ırklar oluşturdu. Orada hayat vardı ve nasıldı? Kahramanları, genellikle gezegenler arasında araştırmalar yapan bilim insanlarıydı. Farklı ırkları ve toplumları bir araya getirirken toplum-birey çatışmasını, özgürlük ve kısıtlamayı, sadakati ve ihaneti, yabancılaşmayı ve bütünleşmeyi irdeliyor; bütün bunları yaparken şiddet içermeyen alternatif yollar arıyordu. Yüzüklerin Efendisi. Tolkien'in romanları yayınlandığında Le Guin, yirmi altı yaşındaydı. Kitabı ilk kez yayınlandığı tarihlerde okuma fırsatı bulmuştu. Erkek egemen edebiyatı, gerçekçilik akımını kıyasıya eleştirirken Tolkien'e bariz bir saygısı vardı. Tolkien, fantezi edebiyatını düştüğü yerden kaldırmıştı. Frodo ve Gollum arasındaki çatışma Le Guin için önemliydi. Ama içinde daha fazlasını söylemek isteyen, daha ileriye yürümek isteyen bir güç vardı. Yeni gezegenler keşfederken bir yandan da ejderhaların ve büyücülerin yaşadığı adalarda geçen öyküler yazmaya koyulmuştu. 1967 senesinde, bir yayıncı ona, gençlik romanları yazıp yazmayacağını sordu. Birdenbire patlayan küçük adalar, yeryüzünün her yerine dağıldı. Öyle ki, dünya sadece iki şeyden ibaret kalmıştı: Yer ve Deniz. Haritalar oluşturup nehirler çizdi. Ama ısrarla vurguladığı bir şey vardı; Ben mühendis değil, kaşifim. Yerdeniz'i keşfettim. İyi yapılmış planlar her şeyi birden içerme eğilimindedir; keşifler ise adım adım yapılır. Planlama zamanı inkar eder. Keşif zamansal bir süreçtir. Yıllar ve yıllar alabilir. İnsanlar hala Antarktika'yı keşfediyorlar. Ursula, farkında olmadan elli dört yıl sürecek bir serüvenin içine düşmüştü. Bazen kahramanları sessizliğe gömülüp Le Guin'den uzaklaşıyor, sonra birden yine karşısına çıkıyordu. Çölün altındaki labirentlerde dolanan Tenar, serinin ilk kadın kahramanıydı. Çölde karanlıklar içindeydi. Yerdeniz serisine devam ederken Bilim Kurgu romanlarında da kadının rolünü ve cinsiyet meselesini irdeliyordu. Ta ki 70'lerdeki ikinci feminizm dalgası onu vurana kadar. Özellikle feminist bilim kurgu yazarlarından eleştiriler geldi, Neden daha ileriye gitmiyorsun? Sınırlarını yeterince zorlamıyordu. Neden romanlarında kadın kahramanlara yer vermiyordu. Demek cadılardan sadece kötülük gelirdi. Ursula bu sorularla küçük bir sarsıntı yaşadı. Kadın kahramanlarını daha fazla kurcalamaya başladı. Gölgesiyle hesaplaşmaya çalışan genç bir büyücüde, gezegenler arasında yolculuk eden bilim insanında, yeşil derili varlıklarda, evlenip çoluk çocuğa karışan bir çiftçinin karısında, şehrin görmezden geldiği yaralı çocukta, ormanın derinliklerinde yaşayan bir baykuşun kanatlarında aradığı şey hakikatin kendisiydi. Onu bulması kolay olmuyordu. Aradıkça ve yol aldıkça değişip başkalaşıyordu. Hayali diyarlarda gezinirken belki de en keskin eleştiri oklarını kendisine yöneltiyor, bir kayanın ardında, karanlık bir boşlukta yeniden kendisiyle tanışıyordu. İnsana bakışında, ötekini ele alışında, kadının toplumdaki yerini değerlendirirken fikirlerindeki değişimden korkmuyordu. Okuyucusu da onunla birlikte büyüdü ve değişti. Yaptığı keşifler ona inanılmaz derecede zenginlik katmıştı. Yazarlık dersleri verdi, yazarlara yol gösteren kitaplar yazdı. Ama deneme kitaplarında da kendini yenilemekten geri durmuyordu. 1998 yılında kaleme aldığı Dümeni Yaratıcılığa Kırmak kitabını 2015 yılında gözden geçirip neredeyse yeni baştan yazdı. Romanın sustuğu yerde şiire yöneldi. Kelimelerinden asla vazgeçmedi. Ondan bir daha haber alamadım ama ilk kez bir kitap kapağında gördüğüm fotoğrafı bana gülümsemeye devam etti.


Romancı karakter yaratır, şehir kurar, toplum oluşturur. Doğayla da uğraşır. Köylüleri en iyi o bilir. Bilimin her dalında kalem oynatabilir. Sanat zaten ondan sorulur. Felsefe cepte kekliktir. Balzac'ın Gerçeği Arayış'ta bir kimyagerin trajedisiyle uğraşması, Çalışanın Fizyolojisi'nde yöntem problemine yoğunlaşması boşuna değildir. George Eliot'ın en gözde kahramanının bir doktor olması da tesadüf değildir. Rasyonalizm ve pozitivizm 19. yüzyıl insanı için yeni bir şeydi. İnsan bunları kullanarak doğaya, topluma, ülkelere hükmedebileceğini düşünüyordu. Romanda realizm denilince ilk akla gelen iki isim: Honore de Balzac ve Gustave Flaubert. Sadece realizm noktasında buluşmaz bu iki büyük romancı. Romanlarında işledikleri konular da birbirine benzer. Hayat ve insana tutumlarında da benzerlikler bulabiliriz. Balzac'ın iddialı tutumu herkes tarafından bilinir. O, İnsanlığın Komedyası adı altında topladığı romanlarıyla bütün bir Fransız toplumunu kuşatacak, yansıtacak ve anlatacaktır. Daha büyük iddialarda da bulunur Balzac. Mesela Napolyon büstünün altına şunları yazar: Onun kılıçla bitiremediğini ben kalemle tamamlayacağım. Bilindiği gibi Napolyon önce Avrupa'yı, daha sonra da bütün dünyayı fethetmek ister. Balzac'ta da aynı temayül vardır. Birinin kılıçla, diğerinin kalemle yapmak istediği şey kuşatmaktır. Napolyon ülkeleri kuşatmak isterken Balzac insanı, hayat veçhelerini, bilimleri ve sanatları kuşatmak ister. Balzac'taki bu eğilim, çağdaşı yazarlarda da görülür. Flaubert bunlardan biridir. Victor Hugo, George Eliot, George Sand, Stendal... yine öyle. Romancılarımızı mazur görebiliriz. Yaşadıkları döneme ait bir özelliktir bu. Dünyayı kurtarmak, dünyayı cennete çevirmek, diğer ifadeyle kendini tanrı sanmak; her şeyin insanın elinde olduğunu, insanın aklıyla her şeyin üstesinden geleceğini savunmak... Roman sanatının ortaya çıkışında da aynı sanı vardır. Romancı kendini Tanrının yerine koyar. Tanrı da yaratmıştır, kendisi de yaratacaktır. Romancı da karakter yaratır, şehir kurar, toplum oluşturur. Doğayla da uğraşır romancı. Köylüleri de en iyi o bilir. Bilimin her dalında kalem oynatabilir. Sanat zaten ondan sorulur. Felsefe cepte kekliktir. Balzac'ın Gerçeği Arayış'ta bir kimyagerin trajedisiyle uğraşması, Çalışanın Fizyolojisi'nde yöntem problemine yoğunlaşması boşuna değildir. George Eliot'ın en gözde kahramanının bir doktor olması da tesadüf değildir. Rasyonalizm ve pozitivizm 19. yüzyıl insanı için yeni bir şeydi. Bilim ve teknoloji, henüz başlangıç aşamasında olmasına rağmen insanların aklını başından alıyordu. İnsan bunları kullanarak doğaya, topluma, diğer ülkelere hükmedebileceğini düşünüyordu. Bu modern önyargıların tamamı da önce I. Dünya Savaşı'nda, sonra II. Dünya Savaşı'nda yıkıldı. Özellikle II. Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa'nın içine düştüğü karamsarlık, postmodern romancılar okunduğunda fark edilir. Postmodern romanlarda geçen bir pastiş, kolaj, parodi, ilk modernler diye isimlendirilen ve realist romancılar olarak ün salan, mesela bir Balzac ve Flaubert için, sadece bir taklit ve oyundur. Onlar daha ciddi işlerle meşguldürler. Hitler'in Avrupa'yı derinden sarsan girişiminin nüvelerini de yine bu 19. yüzyıl mantığında bulabiliriz. Flaubert başyapıtı olarak gördüğü Bouvard ve Pecuchet'de boş yere kafatası ölçümleriyle uğraşmamıştır. Çocuk eğitimi söz konusu olduğunda, önce çocuğu yakından tanımak gerektiğini düşünür, bu iki bilirbilmez. Çocuğu tanımak için de onun kafatası ölçümlerine bakarlar. Çeşitli anatomi kitapları sipariş edip okurlar. Ve çocuğun kafasındaki çukur ve çıkıntılarına bakıp, onun uysal mı, zeki mi, çalışkan mı, sanatçı mı olacağını anlamaya çalışırlar. Diğer ifadeyle; çocuğa hükmetmek, kendi bildiği doğrular yönünde çocuğu ablukaya almak, büyütmek, yetiştirmek, eğip bükmek isterler. Hitler de kafatasından yola çıkar, ari ırk kavramına gelir. O da Napolyon gibi Avrupa'yı, sonra da bütün dünyayı ele geçirme rüyasıyla hareket eder. Romancı olarak Balzac ve Flaubert'teki, dönem özelliği olarak da 19. yüzyıl insanlarında görülen despotluk Flaubert'in kahramanlarında da görülür. Bouvard ve Pecuchet, Flaubert'in başyapıtı olacaktır. Roman iki cilt olarak planlanır. İkinci cilt Makbul Fikirler Lugatı'ndan oluşacaktır. Fakat romancımız başyapıtını tamamlayamaz. Aynen Balzac'ın 137 romandan oluşmasını planladığı İnsanlığın Komedyası'nı tamamlayamadığı gibi. Balzac daha çalışkandır tabii, 90'a yakın roman yazar. Flaubert ise, planladığı ve 471 sayfasını yazdığı romanını bitiremez. Yazdığı kısımlar, istediği gibi olmuş mudur, bilemiyoruz. Zira kendisi hayattayken yayımlamamıştır romanı. Roman, Flaubert'in ölümünden sonra el yazısı nüshalar esas alınarak hazırlanır. Fakat Bouvard ve Pecuchet'yi Madam Bovary veya Duygusal Eğitim'le kıyasladığımızda onun düşündüğü şeyi gerçekleştiremediğini söyleyebiliriz. Her şeyden önce Bouvard ve Pecuchet bir roman mıdır, bu bile tartışılır. Belli ki Flaubert, romanı düşüncelerini aktarmak için bir araç olarak görmüştür. Onun Duygusal Eğitim romanı da hesaba katılırsa, bu yaklaşımı daha iyi anlaşılır. Realist anlayış da bunu gerektirir zaten. O, masal anlatmayacaktır. O, modern dönemin yaratıcısı olacaktır. Yeni bir dünyanın yaratıcısı... Roman sanatı da, bu yeni dünyaya hizmet ettiği, faydalı olduğu ölçüde kıymetlidir. Bu yüzden Balzac'ın da Flaubert'in de ve çağdaşı daha birçok romancının da, romanları bilimsel gelişmelerle tıka basa doludur, hiç değilse, aydınlanmayı temsil eden bir doktor, mühendis, kimyager, matematikçi kahramanı vardır. Flaubert için, düşünce esastır. Balzac için de öyledir. O yüzden Balzac'ın romanlarında deneme diyebileceğimiz parçalar ağırlık kazanır. Olaylar ise, özet anlatılır. Ayrıntıya pek girilmez. Balzac'ın tasvirleri de, düşünce ağırlıklıdır ve rahatlıkla sosyoloji, felsefe veya psikoloji alanlarına dahil edilebilir. Madam Bovary'de okuyucunun dikkatini onun tasvir, diyalog, akıcılık, kurgu gibi teknik özelliklerinden ziyade ortaya attığı tartışmalar, öne sürdüğü düşünceler çeker. Flaubert, Bouvard ve Pecuchet'i ise bütünüyle düşünsel bir eser olarak kurgular. Tekrar belirteyim, elimizdeki nüsha Flaubert'in planladığı başyapıtı için, bir ön hazırlık mıydı, yoksa başarısız bir girişim miydi bilemiyoruz. Şu haliyle Bouvard ve Pecuchet küçük hikaye ve maceralardan oluşan bir kitaptır. Roman kurgusu gayet zayıftır. Belli ki Flaubert, çağını yansıtmak istemiştir. Çağının uğraştığı her şeyle uğraşmak, romanında bu meselelerin tamamına kendi bakış açısını eklemek niyetindedir. Dolayısıyla Flaubert, roman sanatının sınırlarını zorlayacak bir girişimde bulunur. Roman, her ne kadar Bahtin'in kavramlaştırmasıyla her şeyin içinde olabileceği bir karnavala benzese de bu, kurgusu ölçüşüncedir. Ölçüyü aşacak kadar romana yükleme yapıldığında, karnaval da karnaval olmaktan çıkar. Bouvard ve Pecuchet, iki dosttur. Tesadüfen tanışırlar. Bir banka otururlar ve şapkalarını çıkarırlar. İkisi de şapkasının içine ismini yazmıştır. Muhabbet buradan doğar. Sonrasındaysa, işten istifa edip birlikte bir çiftlik kurmaya dönüşür. Kitabın bölüm başlıkları çok şey anlatır: Ziraat Tecrübeleri, Kimya Heveslileri, Arkeoloji Tetkikleri, Macera ve Facia, Halkın İsyanı, Terbiye, Yeni İman... Görüldüğü gibi insanın bir ömre sığdıramayacağı genişlikte konulardır bunlar. Fakat Flaubert bunların tamamını Bouvard ve Pecuchet'nin kısa ömrüne sığdırmak ister. Bu maceraya atıldıklarında ikisi de kırk yedi yaşındadır. Bu kadar enerjiyi nereden bulmuşlardır, o da ayrı bir soru işareti. Çünkü inanılmaz çalışkandırlar Bouvard ve Pecuchet. İkisinin gayretleri, inanışları, umutsuzluğa düşmeyişleri, mücadeleci tavırları şaşırtıcıdır. Oysa düpedüz başarısızdırlar. Giriştikleri her alanda hüsrana uğrarlar. Bu yönüyle ikisi de çok sevimlidir aslında. Taşlı tarlanın taşını temizlediklerinde daha çok verim alacaklarını düşünürler mesela. Ama tam tersi olur. Taşları temizlenen tarlanın verimi düşer. Çeşit çeşit yaptıkları şarap, turşu, reçeller tatsız oldukları gibi insanlarda çeşitli rahatsızlıklara da yol açar. Kolayca resim çizebileceklerini sanmışlardır ama bir türlü usta dokunuşu gerçekleştirememişlerdir. Dinden çıkacak kadar dinler tarihi konusunda okuma yaparlar, rahiple tartışırlar. İki kahramanımız da bitmek bilmez bir merak içindedirler. Fakat onları, diğer tecessüs sahibi kişilerden ayıran özellik, öğrendikleri her şeyi anında ve kolayca yapabileceklerini sanmalarıdır. Aslında Flaubert Bouvard ve Pecuchet'yle, 17. yüzyıl romanı olan Don Kişot'u, 19. yüzyılda yeniden yazmak istemiştir. Gerçekten de Bouvard ve Pecuchet'nin maceraları komiktir. Kendileri de komiktir. İnanmışlıkları da Don Kişot'u anımsatır. Ayrıca Bouvard ve Pecuchet de, Don Kişot gibi okudukları kitapların etkisiyle harekete geçerler. Tahsin Yücel, Bouvard ve Pecuchet romanını Bilirbilmez diye çevirir Türkçeye. Bu da tartışmalı bir konudur. Çünkü ne Don Kişot, ne de Bouvard ile Pecuchet bilmez değillerdir. Cehaletlerinden öyle hareket etmezler. Aksine çok okurlar ve büyüsüne kapıldıkları alanların uzmanlarıyla tartışmaya girerler. Hatta okudukları kitaplar arasındaki tutarsızlıkları bile yakalarlar. Bu yüzden Flaubert'in her çağda görülen bilirbilmezlerden birini değil, 19. yüzyılın bilim ve sanat dünyasında görülen tutarsızlıkları, açmazları, tatminsizlikleri kendi içinde orijinal olan iki karakteri karikatürleştirerek anlattığı söylenebilir. Cervantes de içinde yaşadığı topluma ayna tutmuştu. Flaubert ve Balzac da aynı şeyi yapmışlardır. İki romancı her ne kadar döneminin yaygın düşünsel eğilimlerine kendilerini kaptırmış olsalar da, büyük yetenek ve zekalarıyla o meyillerinin üzerine çıkmayı da başarmışlardır. Bu yüzden Balzac kahramanlarının serüveni tragedya, Cervantes ve Flaubert kahramanlarının serüveniyse komedyadır.


Ferahlık Anına Övgü, modern ile geleneğin birbirlerine değmesi ancak ilişki kuramaması biçiminde okunabilir. Modernliğin ağır bastığı çelişkili karakterler bir türlü feraha çıkamazlar. Nitekim Tamer de Kerem de büyük şehrin iki kutbunu barındıran sokaklarında, kendileri gibi sıkışmış diğer bireylerle sürekli bir arayış halindedirler. Belki de modernliğin kendisi bu ferah olamama hali olarak ifade edilebilir. Faust'un çelişkisidir yaşanan. İlk defa 2013 yılında Ayrıntı Yayınları'ndan, yeni edisyonu ise geçen ay Yapı Kredi Yayınları'ndan yayımlanan Ferahlık Anına Övgü, Ömer F. Oyal'in dördüncü romanı. Yazarın romanın yanı sıra çeşitli türlerde eserleri bulunuyor. Gazete ve dergi yazıları, incelemeleri ve geçen sezon İstanbul Devlet Tiyatroları'nda sahnelenen Uçmak-Hezarfen Ahmed Çelebi adlı oyunu Oyal'in çok yönlü edebi kimliğini gösteren örnekleri oluşturuyor. Yazarın yedi romanından dördüncüsü olan Ferahlık Anına Övgü, modernlik ile gelenek arasındaki çatışmalı dünyayı yansıttığı karakterleri ile derin felsefi okumalara kapı aralıyor. Rönesans resmine hayran bir ressam olan Tamer uzun süredir para sıkıntısı çekmektedir. Hiç beklemediği bir gün eski bir arkadaşından iş teklifi gelir. Ancak iş Tamer için hiç bilmediği bir dünyanın içine girmek anlamına gelmektedir. Fatih semtinde bulunan Mukayeseli Tasavvuf İncelemeleri Vakfı'nın meydan tezyinatını yapacaktır. Tamer işi paraya ihtiyacı olduğundan isteksizce de olsa kabul eder ve bu yeni dünya ile birlikte kendisini, ilişkilerini ve estetik anlayışını sorgulamaya başlar. Roman Tamer'in yaşadığı yabancılaşma, değerler çatışması gibi meselelerden kötülük ve iyilik gibi etik tartışmalara giden çok katmanlı bir yapı sergiler. Tamer akademi mezunu bir ressamdır. Ancak bir türlü aradığı ünü yakalayamaz, galerilerde eserleri sergilenmez. Bu nedenle hem ailesinin hem de arkadaş çevresinin gözünde bir kaybedendir. Pejmürde yaşamı en çok babası tarafından eleştirilir. Emekli olan baba, Tamer'i sık olmayan ziyaretlerinde düzenli bir yaşama geçemediği için azarlar. Annesi ise oğlunu babasına karşı korusa da oğlu için kaygılanmaktadır. Tamer'in sevgilisi Şule ve kız kardeşi Neşe de bazen bakışlarıyla bazen de doğrudan sözleriyle Tamer'i ezerler. İşin tuhafı Tamer kendi gözünde de değersizdir, zamanın akışında salınan umutsuz bir vakadır. Batılı değerlerle yetişmiş, gelenekle arası açık olan Tamer'in yaşamı vakıf işi ile iki yönden değişir. İlk olarak, hiç bilmediği inanç dünyasına girmesiyle hem içe döner hem de sanatı kavrayışında yeni açılımlar olur. İkincisi ise, çocuklukta işlediği bir suçla tekkede tanıştığı Kerem aracılığıyla yüzleşmek zorunda kalır. Böylece Tamer'in zaten var olan iç çatışmalarının, gelenekle karşılaşmasıyla yükselip alçalmasını izleriz. Ferahlık anını arayan Tamer'in dengede durma çabası tüm roman boyunca devam eder. Romanın olay örgüsüyle bağlantılı önemli felsefi temalarından biri kuşkusuz tasavvuf felsefesi ve sanatın tasavvuftaki yeridir. Tamer, Batı sanatıyla yoğrulmuştur. Sürekli Michelangelo'nun Sistina Şapeli'nin tavanını tamamlayışını hayalinde canlandırır. Resmin mükemmeli yaratması gerektiğini düşünür. Ona göre sanat yaratıcı hayal gücünün kusursuz dışavurumudur. Vakıfta kendisinden istenen iş hem duvarları boyamak hem de Allah her gün iştedir ayetinin tavana yazılmasıdır. Ancak Tamer ne ayeti anlar ne de yapacağı işin sanat olduğunu düşünür. Ona göre bu sadece bir iştir. Bu yabancı dünyayı tam olarak kavrayamasa da vakfın başındaki Efendi ile karşılaşması ve ondan aldığı uyarılarla önünde yeni bir pencere açılır. Bereketsiz ruhtan sanat çıkmaz, zanaat olur o. Bir sanat yapmak istiyorsan, işin kuru kuruya renkler ve çizgiler olarak kalmasını istemiyorsan bereketten sen de nasiplenmeye çalışmalısın. Şekle can öyle gelir ancak. Biz ruhsuz bir şey istemeyiz. Sen de ruhsuzca bir şeyler çiziktirmekle işin özüne giremezsin. O yalnızca boyacılık olur. Tamer vakfa gide gele kendini bu dünyaya az da olsa kaptırır. Resmetmekle, hiçbir şeyi anlatmama çabası arasındaki uçurumu da sezmişti. Yinelemeyi ve susmayı da. Avcundan kayan su misali bir anlayış. Yinelemenin yarattığı uyku halini ve boşlukta süzülmeyi de duymuştu. Ama sezişler çoğu kez yarı yolda kalır. Limansız bir gemi gibi belirsizlik okyanusunda amaçsızca seyredip durur. Tamer'deki seziş belli belirsiz olduğundan sanatta hala mükemmeli yaratmaya çalışır. Oysa tasavvuf mükemmele karşıdır. Tasavvuf inancına göre kusursuzluk şeytan aldatmasıdır. Romanın Tamer paralelinde giden ikinci karakteri Kerem'in tasavvuf yolunda kendinden geçme ve Allah'ı bulma çabası kitap boyunca araya giren -muhtemelen- günlüğünden parçalarla sürer. Böylece Tamer ile kesişen yolculuğu ikisi için de kötülük probleminin tartışıldığı bir alanı açar. Vicdan muhasebesine dönüşen yaşanmışlıklar cevaplanmaya muhtaç birçok soruyu beraberinde getirir. Niyet ile irade ilişkisinde hangisi önce gelir? Kötülük zihinde mi başlar eylemde mi? İtiraf ve yüzleşme eylemi aklar mı? Bu ve bunun gibi sorular okuma esnasında ve roman bittikten sonra da okuyucunun zihnini kurcalamaya devam eder. Roman tam da bu nedenle felsefi soruşturmalara açılan örnek bir metin olarak değerlendirilebilir. Ferahlık Anına Övgü, modern ile geleneğin birbirlerine değmesi ancak ilişki kuramaması biçiminde okunabilir. Modernliğin ağır bastığı çelişkili karakterler bir türlü feraha çıkamazlar. Nitekim Tamer de Kerem de büyük şehrin iki kutbunu barındıran sokaklarında, kendileri gibi sıkışmış diğer bireylerle sürekli bir arayış halindedirler. Belki de modernliğin kendisi bu ferah olamama hali olarak ifade edilebilir. Faust'un çelişkisidir yaşanan. Akıl sahibi insan yetisinin bedelini huzursuzlukla öder. Bu noktada insan ağacı kıskanır. En iyisi ağaç olmaktır, sadece durmak ve var olmak. Hepsi bu kadar.


Bu ay üç öykü kitabı üzerine düşünüyoruz: Travmalar üzerinden öykülerini kurgulayan Selim Baki'nin Bir Kısa Camel'ı, bu yılın en iyi öykü kitaplarından biri olan Engin Elman'ın Afrika'nın Yapayalnız Lalesi ve bir dil ustası olan Abdullah Yıldırım'ın ilk öykü kitabı Sus Yeri. Muhafazakar öykücülerin; hayatın kirli, karanlık, rahatsız edici, kriminal, riskli alanlarını yazmadıklarına ilişkin son senelerde sıkça dile getirilen belirlemelerin veya eleştirilerin bu çevrelerin genç yazarları üzerinde etkili olduğunu düşünüyorum. Bu konuda bir farkındalık yaratılması genç yazarlar için motivasyon kaynağı oldu. Selim Baki'nin bunları düşünerek öykülerini yazdığını söylemiyorum. Ama artık başka türlü öykülerin yazılmaya başlandığı kesin. Sebepleri üzerinde düşünebilir, bu sonucun nasıl ortaya çıktığına ilişkin edebiyat içi ve edebiyat dışı birçok etken bulabiliriz. Ama sonuçta her şey gibi muhafazakar çevrelerin ürettiği öyküler de renk değiştiriyor. Bir Kısa Camel'ı okurken bunları düşündüm. Travmalar üzerinden kurguluyor Selim Baki öykülerini. Genellikle bu travmaların sebebi sarhoş bir baba. Baba, öykü kahramanlarımızın hayatlarını karartan önemli bir etken. Suç işleyen, toplumun, kanunun, hayatın, ahlakın dışına düşmüş bitirim tipler bir anlamda bize geçmişlerini ve iç dünyalarını açarlar. Suçun veya intiharın, tecavüzün, fuhuşun sebeplerini çözümlemeye başlarız. Hepsinin temelinde huzurun ve sükunetin egemen olmadığı, travmatik çocukluklar vardır. Bunun da temelinde kendi dinginliğini bulamamış, alkolik, mutsuz bir baba yer alır. Tecavüze uğrayan, kötü yola düşen, ardından intihar eden bir genç kız veya toplumun bütün yanlışlarına rağmen mutlu bir yuva kurmayı başarmış bir tamircinin hikayeleri öyküleştirilirken zihnimiz gazetelerin üçüncü sayfa haberlerini durmadan tarar. Baki'ye göre toplum, insanı suça, hapishaneye, meyhaneye, batakhaneye, hayatın dışına iten bir tehlike barındırır. Bu bağlamda öykülerin mekanları da yeterince bitirimdir. Barlar, karakollar, meyhaneler, hapishaneler, cinayet mekanları... Ben gene de kitaptaki bu suç ve günah vurgusunu abartılı buldum. Adeta hayatın anlatılmakta ihmal edilmiş bu sahneleri de var, denmek istenmiş ve bu istenirken karanlık dünya vurgusu abartılmış. Bence çok daha önemli bir husus şu: Bu karanlık alanlar da gene muhafazakar bir dilin içinden anlatılmış. Dolayısıyla Selim Baki, belki yarım asır önce, Ruhun Malzemeleri kitabında bu konuları tartışmış olan Rasim Özdenören'i haklı çıkartıyor. Özdenören, mealen yazıyorum, Müslüman öykücülerin de gerekirse yatak odasına bile girebileceklerini ancak bu alanı dile getirirken kendilerine mahsus bir dil geliştirmeleri gerektiğini ifade etmişti. Baki'nin riskli alan anlatımları bizi tedirgin etmiyor. Benim açımdan bu bir başarı. Tedirgin olduğum husus, bu karanlık hayat aktarımlarının adeta üstümüze boca edilmiş olması. Abdullah Yıldırım'ın ilk öykü kitabı Sus Yeri yazarının dile ve dünyaya hakimiyetini belgeliyor. Dünyaya hakim olmaktan maksadım iptidai bilgi birikimi. Zira dil başarısının hiçbir sanat eserinde kendi başına bir şey olduğunu düşünmüyorum. Bizim dil ustalığı olarak gördüğümüz neticenin arkasında yaşanmışlıklar, deneyimler, gözlemler duruyor. Kişi, çok farklı ortamlarda bulunup bazı şeylerin çilesini çekince o dünyanın diline de hakim oluyor. Yıldırım, ne anlatırsa anlatsın bunu büyük bir keyifle ve özgüvenle anlatıyor. Ancak bunu yaparken, tam da bu işlerin ustası bir kalemin egemenlik alanına girdiği oluyor: Mustafa Kutlu'nun. Bazı metinler doğrudan doğruya Kutlu'yu çağrıştırıyor. Gerek dil kullanımı gerekse anlatılanların benzerliği bunu düşünmemin sebebi. Yıldırım, bıçkın ağızla bir genci konuşturmaya başladığında hem çok başarılı oluyor hem de okurun aklına illa ki Kutlu'yu getiriyor. Toplumsal sorunlarla büyülü gerçekçi anlatım öykülerde iç içe sunuluyor. İlk bölümde yer alan öyküler, bir taraftan son dönem öykücülüğümüzün favori konularına giriyor: Mülteciler, özellikle Suriye savaşının olumsuz sonuçları... Bunu anlatırken aynı zamanda gerçekle düş arasında bocalamamızı istiyor yazar ve gerçeklik ne kadar acı da olsa biz sonunda bir düş'ün alanına giriyoruz. Veya şöyle demeli: Gerçeklik bu kadar acı olunca bir düş'ün bağrına sığınıyoruz. Son dönemde yazılan mülteci öykülerinin büyük bir bölümünde, öykücülerin tecrübeden çok gözlemle işi kotarmaya çalıştıklarını ve gerçekliği, gerçekliğin içinden yazamamanın sıkıntısını aşamadıklarını gördük. Televizyon haberleri izlemek sanırım Türk öykücüsünün Suriye savaşına yegane tanıklık etme biçimi. Bir de sokaklarda dolaşırken tanık olduğumuz hoyrat Suriyeli kardeşlerimiz... Abdullah Yıldırım'ın konuyla ilgili tecrübe veya gözlem seviyesini/derecesini bilmiyorum. Yazardan bağımsız olarak soruyorum: Gözlemlemek yeterli mi? Gözlemlemekle deneyimlemenin kurmaca metne ulaşması ve okurda yarattığı sonuçlar arasında ne gibi farklar olabilir? Düşünmeye değer. Bitirirken not: Kitabın en iyi öyküsü Sıkıntı Büyük. Bıçkın bir ağızdan anlatılan öykü aynı zaman büyülü gerçekçi diyebileceğimiz bir teknikle gelişiyor. Elindeki kitaba tefeül eden anlatıcı, kitapta hangi cümleyi okursa onu yaşamaya başlıyor. Hem anlatıcının bıçkın dili hem de bu sevimli oyun öyküyü renklendiriyor. Elimizdeki kitaptan okuduğumuzu yaşamamız elbette bir oyun olmaktan çok ötesi anlamlar da çağrıştırır. Oyun da postmodern bağlamı dışında dini içeriğiyle başka okumalara açılabilir. 2020 yılının en iyi öykü kitaplarından birisi Engin Elman'a ait: Afrika'nın Yapayalnız Lalesi. Elman'ın öykü üretme alanlarından biri içinden çıktığı coğrafya ve buna paralel olarak çocukluğu. Bakır Çaydanlık öyküsünde yaratılan yaşlı kadın portresi kitabı tek başına kurtaracak denli başarılı. Anadolu'nun, özellikle de Doğu Anadolu'nun kültürünü, folklorunu, kaderini, tarih ve coğrafyasını adeta temsil eden Zarife Nine, aynı zamanda yazarın dünyada olup bitenlere ilişkin örtük bir dille de olsa politik eleştiriler yöneltişinin bir örneği. Kitaba adını veren öyküde ise bu politik hicivci tavır kendi ülkesinin yakın dönem politikalarına yönelir. Anadolu insanını ve kültürünü yakından tanıyan yazar bunu yazarlığı için bir avantaja dönüştürür. Ancak Elman'ın ikinci büyük avantajı Türkçeye hakimiyeti. Biraz da bu kültürel birikimin desteklediği kısa cümleli, şiirsel dili. Görselliği ön plana alan bu dil, yazarın çoğu metninde lirizme ulaşmasını kolaylaştırır. Yazar çocukluğundan öykü üretirken, aslında daha derine iner ve çocuğa, çocukluğa da eğilir. Dosyanın son öyküsü Çocuk ve Allah ise çocuk kavramını evrensel dilde yakalayan enfes bir metin. Biyografik bir biçimde çocukluğun anlatımı değil, çocuk denen varlığın anlaşılmasına ilişkin derinlikli bir çaba bu. Şunu da belirteyim: Yazarın sinemayı iki farklı şekilde öyküsüne taşıdığı görülür. Birincisi konu olarak. İkincisi ise dil olarak. Bir kamerayı dünya üzerinde dolaştırıyormuş gibi yazması öykülerin dilini görselleştirir. Gene de zaman zaman Zihinler ve kalpler henüz modern dünyanın çılgınlığıyla kirlenmemişti gibi öykü dilinin değil düşünce, deneme dilinin, doğrudan ifade biçimlerinin tercih edilmesi kitaba nazar boncuğu olmuş. Ben Engin Elman'ın yerinde olsam, Doğu Anadolu coğrafyasıyla ve kendi çocukluğumla olan hesaplaşmamı daha uzun boyluca yapar, bu tür öykülerin sayısını artırırdım. Bu toprakların ürünü olan portrelemelere daha çok yer verirdim.


Muhammed Hicazi, Doğu edebiyatının klasik kodlarını eserlerinin merkezine taşımıştır. Sadi ve Hafız gibi kadim şairlerden aldığı ilhamı, Fransız lirizmi ile fermente etmeye çabalamış ve ortaya çıkan karışımı batı roman tekniği ile çerçevelemek istemiştir. Fakat ortaya çıkan şey, Çağdaş İran Edebiyatı'na taze kan olacak bağımsız, ezber bozan kurgulardan ziyade muhafazakar doktrinle harmanlanmış didaktik metinler olmuştur. Muhammed Hicazi 1900 yılında Tahran'da dünyaya gelmiş. Yüksek bir memur olan babasının imkanları sayesinde müreffeh bir çocukluk geçirmiş. Erken yaşlarda Arapça ve Fransızcayı yetkin şekilde öğrendikten sonra eğitim için Fransa'ya yollanmış. Hicazi'nin Fransa yılları onun uzaktan idrak etmeye çalıştığı Batı'yı yerinde özümsemesi için bir başlangıç noktası olmuş. Paris'te mühendislik fakültesinde okurken beri yandan da siyasal bilimler fakültesinde ilim tahsil etmiş. Ayrıca Sorbonne'de psikoloji ve Fransız edebiyatı konferanslarına, çeşitli münazaralara iştirak etmiş. Hicazi, Tahran'a dönüp iyi bir kalemde memur olduktan sonra Fransa'da yaşadığı hayatı ve burada öğrendikleri ile ülkesinin ahvalini mukayese etmiş; akabinde iki ülke, iki toplum, iki edebiyat arasındaki farkları irdeleyen muhtelif makaleler kaleme almış. Hicazi, İran'ın sancılı modernleşme döneminde balans işlevi gören bazı sanat- cemiyet dergilerinin editörlüğünü üstlenmiş. Bu zaman diliminde kendisi gibi Batılı düşünceye mensup entelektüellerle kurdukları oluşumun gayesi her ne kadar geleneksel Fars metinleri üzerinde yükselecek, muayyen karakteri olan, nev bir sanat politikası olsa da bunu başaramamışlardır. Zira o ve arkadaşları Doğu'ya, İran'a ve toplumlarına yabancılaşmış olmanın getirdiği birtakım meyiller marifetiyle oryantalist perspektifin ötesine geçememişler ve bu nazarla başka aydın grupları tarafından tepkiyle karşılanmıştır. Hicazi'nin yazdığı öyküler, romanlar, denemeler, tiyatro oyunları ve fıkralar vefat ettiği 1974 yılına kadar bu tartışmaların gölgesinde kalmıştır. Hicazi'nin modern İran Edebiyatı'ndaki yerini anlamak için onun etkin olduğu yıllarda ülkesinin durumunu göz önünde bulundurmak gerekir. Zira İran, 1900'lü yılların ortasına gelindiğinde halen demokrasiye geçememişti ve ülke Şah tarafından yönetilmekteydi. Bununla birlikte İran'ın zengin petrol ve doğalgaz kaynakları Şah'ın ayrıcalık tanıdığı İngiliz ve Amerikan şirketlerinin tekelindeydi. Bürokrasiye ve aristokrasiye özgü olan üst kültür Fransız menşeliydi ve toplumda ciddi manada bir kast, büyük bir gelir uçurumu oluşmuştu. Ülke; Sosyal demokratlar, İslamcılar, Komünistler, Liberaller ve Milliyetçilerden müteşekkil olan muhalif cephe ile Şah'ın etrafında kümelenmiş Batılı aydınlar, askerler, tüccarlar arasında oluşan gerginliğin arasında huzursuz günler içindeydi. Edebiyat ise tekmil olumsuzluklara rağmen altın dönemini yaşıyordu. Sansürün getirdiği kısıtlamaları bazen söz sanatlarının kudreti, kimi zaman ise kaçak baskılarla aşan Bozorg Alevi, Sadık Hidayet, Sadık Çubek, Mehdi Ehevan nevinden güçlü kalemler Çağdaş İran Edebiyatı'nın omurgasını inşa ediyorlar ve edebiyat tuvali nihilist perspektiften bohemliğe, sürrealist anlayıştan kara mizaha, toplumcu gerçeklikten gro- lirizme varıncaya dek farklı renkleri barındırıyordu. Sanatçıların çoğu, resmi söylemin aksine demokrasi ve özgürlük temalı ateşli görüşleri savunuyorlardı. Hiç şüphe yok ki, Hicazi'yi konumlandırmamız gereken yer, bu çizginin diğer tarafıdır. Zira Hicazi'yi sert bir dille tenkit edenler de onun metinlerinin statükoyu müdafaa için yazıldığını ileri sürerler. Peki, Muhammed Hicazi'nin bugün Türkçe dahil birçok dile çevrilen, başta Periçehre romanı olmak üzere eserleri gerçekten böyle midir? Bu bağlamda onun yapıtlarını ve poetikasını sorgularken söylenecek ilk şey, yazarın hiçbir metninde büyük bir mutlulukla yürüttüğü ayrıcalıklı memur hayatına gölge düşürecek herhangi bir netameli meseleye değinmemesidir. Memur olmanın zorluklarından bahsettiği başlıklar ise erke karşı bir eleştiriden ziyade insan doğasının zayıflığına dair tespitlerdir. Başka bir deyişle Hicazi, mevcut sisteme doğrudan bir tenkit şöyle dursun alegoriyle, ironiyle ya da karakterin karşıt görüşleri üzerinden olsa dahi ses etmemiştir. Muhammed Hicazi, Doğu edebiyatının klasik kodlarını eserlerinin merkezine taşımıştır. Sadi ve Hafız gibi kadim şairlerden aldığı ilhamı, Fransız lirizmi ile fermente etmeye çabalamış ve ortaya çıkan karışımı batı roman tekniği ile çerçevelemek istemiştir. Fakat ortaya çıkan şey, Çağdaş İran Edebiyatı'na taze kan olacak bağımsız, ezber bozan kurgulardan ziyade muhafazakar doktrinle harmanlanmış didaktik metinler olmuştur. Hicazi, vücuda getirdiği olay örgülerinin düğümlerinde kıssadan hisse akları açmıştır. Onun karakterlerinin başına gelen hadiseleri, neden- sonuç ilişkisi içinde değerlendirmek istersek realist bir ambiyans yerine kader, iyi- kötü, ak- kara döngüsü içinde kayboluruz. Hicazi'nin karakterleri orta ve yüksek kesimden eğitimli, şehirli, ''bilinçli'' insanlardır. Bu kişiler, bazen kuzey Tahran'ın güzle kavrulan nazenin yapraklarının uçuştuğu güzel hıyabanlarında aşk acısını giyinerek yürüyen mutsuz delikanlılar, kimi zaman işlemeli duvarların ardındaki ferah avlularında oturup Fransız gazeteleri okuyarak toplumun açmazlarından çok uzak tartışmalar yapan aydınlar veya hayal kırıklıklarının peşinden akan gözyaşlarının saflığında uyuyakalan, rüyadan rüyaya yuvarlanan yüce kalpli genç kadınlardır. Hicazi'nin metinlerinin başındaki havaya umutsuzluk hakim olsa da karakterler genellikle istikbalden umutlu ve iyimserdirler. Yazarın, Fransız romantizminden güçlü şekilde etkilendiğini ve romantik akımın kaidelerine sıkı sıkıya bağlı kaldığını söylemek yanlış olmaz. Karakterlerin çok boyutlu olmamalarının yanında alışkanlıkları, kıyafetleri, monologları, hayat felsefeleri, saflıkları ve hatta yürüyüş şekilleri dahi şiirsel bir nizama münasip hale getirilmiştir. Hülasa idealize edilmeye çalışılan karakterlerin doğallıktan uzak tavırları, santimantal tiratları ve psikozları kusursuzluğun kusuru şeklinde göze batar. Fakat tüm bunlara karşın Hicazi'nin kadın karakterlerini ve bu karakterlerin içinde bulundukları duygu durumlarını farklı değerlendirmek icap eder. Zira Hicazi'nin kurguladığı kadınlar, dönemin orta ve yüksek sınıfa ait şehirli kadın tiplerine çok yakın şekilde resmedilmiştir. Kadınların yüzyıllardır süregelen muhafazakar anlayış içinde kabuklarını kırmaya çalışmaları, hayatı kavrayış şekilleri ve psikolojik buhranları güçlü tezler eşliğinde tahlil edilmiştir. Son söz olarak; Muhammed Hicazi, bin yıllık Klasik İran Edebiyatı'nın özünde var olan bazı mazmunları romantik Fransız kurmaca teknikleriyle birleştirmeye çalışmıştır. Dekadanlığa düşmemeye, resmi söylemin dışına çıkmamaya gayret göstermiş ve topluma karşı ahlaklı bir aydın sorumluluğuyla hareket etmiştir. Bu tutumları onu klişelerin ötesine geçemeyen, fasid bir daire içine sıkışmış, Batı'nın görmekten hoşlandığı İran panoramaları yazan faydacı bir muharrir haline getirmiştir. Beri yandan Hicazi'nin anlattığı hayatlar, romantize edilmiş şekliyle de olsa dönemin Tahran'ını görmek açısından ehemmiyet arz eder. Ayrıca Hicazi, Farsçanın geleneksel yapısıyla oynayarak dil bakımından özgün ve bir o kadar lirik terkipler meydana getirmiştir.


Şimdi, aramızda kırk yıl ve bin yüz on altı kilometre duruyor. Elbette farkında değilsin, ama görebiliyorum seni buradan. Sağ kolunun dört yerinden, kafandan, belinden ve sırtından deşilmişsin. Paramparça olmuş yoğurt torbasının üzerine harabe gibi uzanmışsın. Şarkın bitmiş. Bir şarkı bestelenmeden önce nerededir? Bestelendikten sonra nerededir peki? İşitenlerin belleğinde öyle mi? Peki dinlediniz onu. Tekrar sustu. Plağın içinde midir şimdi? Plağı önünüze alıp ona uzun uzun baktınız. Görebiliyor musunuz bir şey? Şu susmuş, şu çoktan otuz sekiz yıllık olmuş fotoğrafın içindeki sesleri duyuyor musunuz yani, demek istiyorum. Kulak verin. Ormanın yukarılarındaki karanlık tepelerin doruklarına azıcık dökülmüş şu bala bakın. Akşam güneşi o. Birazdan kayıp dağların arkasına inecek. Oyalanmamak ve yol almak lazım bir an önce. Vadinin diplerinde bir yerde, mezradan köye doğru inen patikada küçücük bir leke. Şarkıyı ele veren küçücük bir nota sürçmesi. Fotoğrafın içinde. Eski, çok eski, siyah beyaz bir şarkının içinde. Orada işte. Orada. Telaşlı adımları yolu takip ediyor. Daha doğrusu hemen hemen takip ediyor. Kuş bakışı bakın. Yukarılardan. Olsun kader gibi bakın, korkmayın. Önündeki patikanın dolanıp duran kaprislerine bakın. Orada. Küçük, küçücük leke. Hamile bir kara kurbağası gibi yaylanıyor yürürken. Ve ürkmüş. Karanlık çökmeden bitirmeli yolu. Köye varmalı. Yaklaşın, yakından görün şu şarkıyı diyorum size. Gaz lambalı evleri göğe, yıldızları dağ doruklarına kurulmuş bir yerin gecesi bu. Sırtımdakini götürüp teslim edeceğim. Uyluk kemiklerim sevinecek. Didiniyorum. Canına yandığım. Günün cephaneliği infilak etmiş tepelerin ardında. Eğer yoğurdu bu gece teslim edebilirsem okula başlamama izin verilecek. Öyle konuştuk. Son bir eziyet değil. Ben öyle hissetmedim. Kurtulanın cehennemde kalanlara küçük bir hediyesi. Çok mu ince düşünmüşler? Babam öyle dedi ama, bileği taşını kemerinin içine yerleştirirken ve tırpanı ot yığınının üstüne belirli bir ciddiyetle atarken öksürdü de. Hayır için özel olarak oyulmuş ağzını büzüp küçük bir o yaptı ve tütünü tükürdü. Çakır gözlerindeki yenilgi parıltısını gördüm. Kendi sevincimden ürküyordum az kalsın. Şaka değildi. Yıl boyu tartışıldı ve bitti artık. Babam okul denen püsküllü belaya karşı bir çalışanını daha kaybediyordadanan ayıların, yaban domuzlarının korkulu rüyası. Ben kimim? Yaklaşınca ağaca çıkıp bağıracağım. O küçücük kör tahta penceresinden içeri girecek bağırtım da ateşin başında patates, mısır ya da ne bileyim ne pişirmekte olan Cinci Nine elindeki maşayı bir yana bırakacak. Kıçımdan yoğurt suyu, ter ve korku damlıyor. Okumayı sökeceğim. Fotoğrafta tam belli olmuyor ama bacaklarım iyice çelimsiz. İki ince parantez gibi esnetiyor onları yoğurt. Çok ağır. Umudu sırtımda ve biraz da kanımda taşıyorum. Olacak bu iş. İpler omuzlarımı hayır acıtmıyor, dişliyor. Ekinleri kaldırıyorlar. Amcamlar. Onlara ulaşmam lazım bu gece. Yürüdükçe büyüdü şu lanet torba. Ulaşmak zorundayım. Yüreğim korkuya, lastiklerime takılıp duran çam köklerine ve yoğurda karşı aynı anda çarpışıyor. Vücudum iki büklüm, ıslık çalıyorum. Hayır. İnandırıcı değil. Hem susmak daha güvenli. Çünkü kim görebilir? Ayı? Zağar? Kurt? Susuyorum. Ara ara gürgenlerin ve karaçamların arasından kafasını uzatıp bakakalmış küflü karanlıkla göz göze geliyoruz. Durumumun farkındayım elbette. Ama gerçek böyleyse ne yapabilirim? Fotoğrafım tarih öncesi mağara çizimlerine veya ilkokul çocuklarının yarışmada ödül almış tablolarına benziyorsa ben ne yapabilirim? Görüyorsunuz. Gürgen kökünün biri topraktan bıçak gibi fırlamış. Kendi kendime konuşuyor olmamın ne suçu var? Asla da öyle düşünmem. Karanlıkta nasıl göreyim? Kökün ucu lastiğimin burnunu yarıp geçiyor. Hayır geçmiyor. Kapaklanıyorum. Yamaçtan aşağıya yuvarlanmama ramak kalıyor. Tam zamanında yapışıyorum yere. O sırada vadinin diplerinden çakal ürümeleri geliyor. Artık iyiden iyiye karanlık. Can havli. Ellerim küçük fidan kökleri gibi sarılıyor olacak yerlere. Tırnaklarım toprağı yırtıyor. Kestane tolları ve moğol dikenleri var. Ayalarım sızlıyor, yanıyor. Dizlerim. Toparlanıp komar kökü olduğunu düşündüğüm çengellere tutunuyorum. Bir kaç deneme. Uçurumun dibi ve patika, yoğurt yüklü küçücük vücudumu aralarında tartışıyorlar. Sonunda yükümü ve kendi vücudumu yukarı çekmeyi başarıyorum. Sürüne sürüne de olsa. Tehlikeyi atlatıyorum. Öylece bekliyorum biraz. Nefesleniyorum. Aklım başıma geliyor. Yuvarlansam parçamı bulamazlar. Zaferle, kararlı, yana tükürüp nefesleniyorum. Atlattım. Yola koyuluyorum tekrar. Köye daha var. Ama ilk tarlanın kıyısına, mertek çitlerin ve kelifin yanına varıyorum. Tarlanın orman tarafına kurulmuş korkuluğa bakmak için duralıyorum biraz. Yufka yüreklidir aslında. Çok istemesine rağmen bizi hiç korkutamaz. Yola devam etmek için gereken cesareti ondan edinirim hep. Zararsız olduğundan eminimdir ve böylece hayal gücümü cömertçe çarpıtır bu bilindik korkuluk. Biraz uzun bakmak yeterlidir. Gözlerimi eğitir korkuluk ve artık korkmam. Ölüm için aşk da böyle midir acaba? Neyse. Yükümü yolun üst tarafında küçük bir kayanın üstüne dayamış, yarı çömelmiş vaziyette öylece bakıyorum korkuluğa. Bana bir şey yapamayacak. Hiçbir zaman. O anda sadece bunu düşünüyorum. Sadece bunu. Ve bunu tamamen anladıktan sonra, tam kımıldanıp kalkmak üzereyken omuzlarımda pençeler. Aynı anda öfke ve homurtu yumağı patlıyor kulaklarımda. Geriye dönemiyorum bile. Cehennem zebanisi Zağar. Cinci Ninenin zebellahı! Dişleri etimde. Ağzını hissediyorum. Umudun yıkılmış evini ve etrafa yayılmış mahzen kokusunu, yasın. Hatırlıyorum. Şimdi, aramızda kırk yıl ve bin yüz on altı kilometre duruyor. Elbette farkında değilsin, ama görebiliyorum seni buradan. Sağ kolunun dört yerinden, kafandan, belinden ve sırtından deşilmişsin. Paramparça olmuş yoğurt torbasının üzerine harabe gibi uzanmışsın. Şarkın bitmiş. Yol boyunca bir sürü umutla, sevinçle hülyalanmış kafanın arkasından incecik bir kan ipliği çıkıp dünyaya karışmakta. Bir yumaktan öbürüne sarılır gibi. Ve ceset olmasına ramak kalmış küçücük bedenini sabaha karşı gelip bulacaklar burada. Bilincin açık ama birazdan kapanabilir. Muhtemelen şimdi bunun için konuşuyorum seninle..


İmkansızın Şarkısı'nı okuduğumda içim kalp ağrılarıyla dolmuştu. Murakami'yi ilk o zaman tanımıştım. Sonra bir-iki kitabını daha okudum ama ilk okunan kitaplar bazen her şeydir, benim için de öyle oldu. Romanları dışında düz yazıları da var, ama onların verdiği tat da daha az değil. Koşmasaydım Yazamazdım da bunlardan biri. Şimdi Murakami'yle yollarımızı tekrar kesiştiren kitap Mesleğim Yazarlık. Bu iki kelime ne kadar çok bedeli, hayal gücünü, badireyi kapsıyor. Atlatıyor. Mesleğim yazarlık. İnsanın midesine oturan türden bir şey. Murakami'nin yazarlık serüvenine şapka çıkarıyoruz, eğiliyoruz. Murakami, romanlarında olduğu gibi anlaşılır, sade, samimi bir dil kullanıyor. Okumasını bilenler için derinlikli bir kitap. Kendi dünyasının kapılarını yine kendi üslubunca, gereğince ve yeteri kadar aralıyor. Ama ne çok şey anlatıyor aslında. Yazarlığa bakış açısından nasıl roman yazdığına, aldığı-alamadığı ödüllerden eğitim sistemine kadar geniş bir yelpazeden sesleniyor okuruna. İçine attığı, cevap veremediğini hissettiği sorulara kadar, bir bir, usul usul açıklıyor meramını. Oldukça mütevazı, yeteri kadar da kibirli biri Murakami. Başka türlü sürekliliği sağlaması mümkün olabilir miydi yazarlıkta? Bunu soruyor. Yer yer bencil olduğunu, hiç de mükemmel biri olmadığını söyleyebilecek kadar nesnel bakabiliyor kendine. Bütün bunlar yazarlığına gölge düşürmüyor. Okul sıralarından iş hayatına kadar birçok yaşanmışlığı laf olsun diye değil bir deneyim çıkartarak, içtenlikle okuruna aktarıyor. Yazar ve şairler için söylenmiş klişe lafları bir bir siliyor satırları ve yaşantısıyla Murakami. Düzenli bir hayatı var. Düzenli ve disiplinli. Harfi harfine uyuyor bir işte başarılı olmanın yasalarına. Bunu gerçekleştirmiş bir yazar. Erkenci. Sabahları erken kalkan, öğle uykularına göz kırpan, günü dolu dolu yaşayan ama dağıtmayan, meşgalelerini belirlemiş, fırsatların cazibesine kapılmayan biri. Murakami bazen deneme yanılmayla, bazen kitabi, bazen sezgisel olarak erken yaşlarda bu yasaları keşfetmiş, işin formülünü bulmuş ve uygulamış biri. Yasaya uygun hareket eden biri Murakami evet. Çok albenili durmayabilir, diyor oradan. Ama yaşantım bu diye açıkça söylüyor. Ne yapayım böyle düşünürseniz bir şey diyemem, diyor. İyi ki de diyor. Murakami'yi Murakami yapan budur işte. İster sevin ister sevmeyin, ister hafife alın ister yerin, kendine özgü yapısı, nitelikleri, kararlılığı, azmi bir yana -daha doğrusu bütün bunlarla beraber- sırrı, kendisini çok iyi tanıması. Öyle de devam ediyor. Tanımaktan, bilmekten, törpülemekten ve geliştirmekten. Arabalar, evler, uçaklar bir yana, insanın kim olduğunu nasıl biri olduğunu kavraması en büyük zenginlik. Kendisine ne iyi gelir, ne kötü gelir. Sosyal midir, dağınık mıdır, düzenli midir. Evet evet, böyle günlük hayatta nasıl tepkiler verir, bütün bunları bilmek, ona göre yöntem geliştirmek de kendini bilmeye dair. Tanrım, bunlar gözden kaçan ama hayatımızdaki tıkanıklıkların da cevabını saklayan bilgiler. Sözgelimi Murakami ne zaman öfkeleneceğini, devrelerinin ne zaman ısındığını gayet iyi biliyor. Bundan da gocunmuyor. Olayları değerlendirirken kendisinin bu tanık olduğu yönlerini göz önünde bulunduruyor. Kim olduğunu önemseyip neyi sevdiğini, nasıl iletişim kurduğunu, ona neyin şifa olduğunu keşfetmiş, bulmuş, idrak etmiş, kavramış bir yazar. Bu çok önemli. İnsanın kendini tanıması, kendiyle tanış olması. Ne zaman kasvete düşer, melankoli sularına kapılır, nerede morali bozulur, nerede boğulur, hangi durumda ne yapar. Bunları bilmek önemli. Hayat karşısında atak olması gereken anları, yerleri bilmek, iç sesini dinleyebilmek, iç sesine güvenmek sonra, gerektiğinde gardını almak biraz uzaklaşmak biraz yaklaşmak. Bunlar ancak ilmi olan birinin yapacağı türden işler. Elbette bu sadece başlangıç. Ama çok büyük bir başlangıç. Bazısı yolda bazısı yola çıkarken öğrenilen gerçekler. Kişi bilgiyi dönüştüremiyorsa -çünkü çok soyut ve yalnız ilerliyor süreç- durgun suyun başına gelenler geliyor. Kirleniyor yük oluyor, acı veriyor. Küfleniyor, harcanıyor ve dahası. Eyleme dönüşmeyen her istek her bilgi gibi. Burada çokları çuvallıyor işte, dönüştürme kısmında tatbik kısmında. Bir irade bir kararlılık daha da önemlisi süreklilik gerektiriyor. Başı zor, başı bedelli, ama irtifa kat edenler için kolaylaşmış keyifli bir süreç. Hayat bizim ne istediğimize bakmıyor, o istediğimiz şeyler için ne kadar bedel ödediğimize bakıyor. Ne bedeller ödediğimize, nelerden vazgeçtiğimize bakıyor hayat. Bazılarının şans bazılarının lütuf dediği ikramı göz ardı etmeden tabii, çünkü sadece çalışabilmenin, bu şekil bir hayat sürmenin kendisi ikram. Murakami de, Mesleğim Yazarlık diyor ve gereklerini yerine getiriyor. Sebebinden keyif alıyor. Sabahları erken kalkmak, beş saat yazmak, düzenli bir hayat, koşmak sonra, işte bütün bunları acı çekerek değil severek yapıyor. Acıya dayanıklı biri, acı eşiği geçilince de iş şuna dönüşüyor. Faydalı ve acı olan, keyifli hale geliyor. Asıl mucize bu. Murakami bütün bunları başarmış bir yazar işte. Ona neyin iyi geldiğini bulmuş bir yazar. Karşılaştığı problemleri çözebilen biri. Nelerden demoralize olduğunu biliyor. Öfkelendiğini söylemekten kaçınmayan, artısıyla eksisiyle ya da sivri ya da törpüleyebildiği yanlarıyla, kendini olduğu gibi anlatan, editörlere sinir olduğunu nezaketle itiraf eden, sipariş üzere yazılar yazamayan, kitabını kime ne için okutması gerektiğini bilen, hayatını anlamlandırabilmiş biri. Bunun için de şükrediyor. Elindekinin bir mucize olduğunun farkında. Kendisinin deyimiyle, ellerinin arasındaki yaralı güvercin gibi koruyor besliyor onu. Dışarıdan gelen saldırılara -pardon- eleştirilere takılmıyor, bütün bunlara karşı kendini korumasını öğrenmiş bir yazar. Ve koşuyor. Sürekliliğini buna borçlu olduğunu bilerek, olmazsa olmaz diyerek... Ruh ve bedenin bir bütün olduğunu kavramış iyileşmenin de bozulmanın da bir bütün olduğunu anlamış bir romancı. Kimsenin güvenini zedelemesine izin vermiyor. Referansını kendinden alan ama zıttını geliştirebilmiş bir yazar. İşin sırrı burada. Güçlü yanlarını bileyerek, zayıf yanlarını güçlendirerek, koştukça güçleniyor ve dönüp arkasına bakmıyor. Dönüp arkana bakınca zaten, çuvallıyorsun. Yazarlık için sağlam bir ruh olmazsa olmaz diyor Murakami. Sağlam bir ruh. Olmazsa olmaz. Mesleğim Yazarlık... Anekdotlarla, metaforlarla, hikayelerle, filmlerle, müziklerle zenginleştirilmiş harikulade ve derinlikli bir kitap. Hiç tereddütsüz tavsiye...


Sırlar hayatlarımızdaki hava boşluklarıdır. Boşluklar sıra sıra dizilince o da insanlık. Ben gırtlağımda bir hava boşluğu barındırıyorum. Haliyle insan bir sırdır, boşluktur, çok fazladır ama mühim değildir. Mevcut gömlekliliğim ziyan olmadan gezdim. Arkadaşlarım olsa onlarla gezerdim. Yoklardı. Bir dükkan kestirdim gözüme. Camlarını taş ile indirdim ve bütün içkileri içtim. Fil büyüklüğünde bir midilli çıktı camlarını kırmış olduğum dükkandan. Bu kadar büyük bu kadar abartılı olmayı gerektiren ne vardı sanki. Midillinin üzerini gırtlağımdan çıkardığım parmağımla işaretledim. Nitekim sırlar hayatlarımızdaki hava boşluklarıdır. Boşluklar sıra sıra dizilince o da insanlık. Ben gırtlağımda bir hava boşluğu barındırıyorum. Haliyle insan bir sırdır, boşluktur, çok fazladır ama mühim değildir. Betonun içinde bir telefon çalıyor. Bir de kalp atıyor betonun içinde. Benim kalbim. Çıplak biri geldi sonra. Giyinmek istiyorum dedi. Koşarak uzaklaştı. Peşinden gitsem çıplak birini kovalıyor gibi olurdum. O yüzden koşmadım. Suyun üzerinde yürürken yüzmeyi bilmediğim aklıma geldi. Ve artık suyun üzerinde yürüyemiyorum. Koşamıyorum da. Nitekim kanatları olan kadın heykeli. Seni bir gün boyunca her saat sevebilirim fakat uzun vade için söz veremem. Bunun için belli bir süre yaşamam gerekiyor olabilir. Deniz beni seyretsin diye karşısında bekledim. Midillinin üzerinde gezdirdiğim parmağımı tekrar gırtlağımdaki hava boşluğuna götürdüm. Sırların yanına.