Edebi biçimlerin sosyolojisi, edebiyatta gündelik hayat ve polisiye romanla ilgilenen Seval Şahin, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünde öğretim üyesi. Şimdilerde Peyami Safa'nın Server Bedi külliyatı ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun eserlerinin eleştirel basımları için çalışmakta olan Şahin, kelimelerle olan ilişkisini, hayatını değiştiren kitapları, olmazsa olmaz yazarlarını yazıyor. Kelimeler üzerine düşünmeyi, kelimelerle yeni kelimeler üretmeyi seviyorum. Kelimelerin sözlük anlamları ve sonrasında kazandıkları anlamlar her zaman ilgimi çeker. Metinleri okurken cümlelerin sadece yan yana gelen kelimelerden ibaret olmadığını düşünürüm. Hangi kelimenin hangi kelimeyle bir arada olduğu, bu birlikteliğin yarattığı anlam ilişkileri kadar birlikte ortaya koydukları müzik üzerine düşünmeyi; bazı cümleleri kelime kelime, yüksek sesle okumayı severim. Oğlumla en çok sevdiğimiz oyunların arasında bir kelime söyleyip sonrasında onun çağrıştırdığı yeni kelimeler bulmak, favorilerimizdendir. Hatırladığım, beni çok etkileyen ilk kitap, Ömer Seyfettin'in Tarih Ezeli Bir Tekerrürdür hikayesiydi. Hayatımı değiştirdi mi bilmiyorum ama bugün bile hikaye aklımdan hiç çıkmaz. Reşat Nuri Güntekin'in Akşam Güneşi romanı da unutmadığım kitaplar arasındadır. Isabell Allende'nin Eva Luna'sının ilk cümlesindeki şahaneliği hep hatırlarım; onu da bu saydığım romanlardan az sonra, lisede okumuş ve çok etkilenmiştim. Tanpınar'ın Huzur'u da ilk okuduğumda beni çok etkilemiş bir kitaptır. Sevdiğim şairler, yazarlar çok... Ama şimdiye dek öğrendiklerimde ve öğreneceklerimde bana yol gösteren hep eleştiri, teori kitapları oldu. Teori her zaman kafa açıcıdır, metinleri okurken belirli bir disiplin kazanmayı, sorular sormayı ve düşünmeyi, okumayı öğretir. O yüzden her zaman teoriyle uğraşmayı önemsiyorum. Bourdeu'nün, Walter Benjamin'in, Kojin Karatani'nin, Zeynep Sayın'ın, Susan Buck-Morss'un, Ranciere'in yazdıklarını okumayı, onlar üzerine düşünmeyi ruhun gıdası olarak görüyorum. Peyami Safa, Türkçenin en önemli yazarlarından. İki yıl önce Ötüken Yayınları ile başladığımız külliyatı tamamlama projemiz son sürat devam ediyor. Editörlerimiz Göktürk Ömer Çakır ve Ayşegül Büşra Paksoy ile birlikte külliyatı tamamlamaya çalışıyoruz. Şu ana kadar 14 kitap yayımladık. Bu sayının şimdilik yaklaşık 100'e ulaşacağını düşünüyoruz. Böylece, 1920-1961 yılları arasında eser veren çok önemli bir yazarın tüm eserlerinin ortaya çıkmasıyla edebiyat tarihimize bir katkıda bulunmayı umuyoruz. Umarız bu dileğimiz gerçek olur. Takıntılı bir okurum. Metinleri tekrar tekrar okumayı seviyorum. Borges'i, Leyla Erbil'i, Sevgi Soysal'ı, Oğuz Atay'ı ve daha pek çok yazarın metinlerini defaatle okumaktan hoşlanıyorum. Metroda okumayı çok seviyorum. Uyumadan önce de okuduğum kitaplar farklı. Eğer teorik bir metin okuyorsam akşam saatlerini seçiyorum. Sessiz ve tekrar tekrar okuyabileceğim bol vakitler. Muammayı anlatan eserleri sevdiğim için polisiyeyi de seviyorum. Patricia Highsmith en sevdiğim polisiye yazarı. Tüm eserlerini tavsiye ederim. Ahmet Hamdi Tanpınar, Türkçenin olmazsa olmaz yazarlarından. Kendisinden sonra gelen birçok yazara ilham vermiş biri. Metinlerinde yaşamın nasıl bir sanata dönüştüğü, yazarın bu sanatı nasıl bir ahenkle anlatabildiğini görmek genç okurları çok etkileyecektir. Bence onu okumaya hikayelerinden başlamak gerekir. Sonra da Beş Şehir gelmeli. Romanları için de okumak için ilk sırayı Saatleri Ayarlama Enstitüsü'ne vermek iyi olur. Bir Tanpınar Sözlüğü yapacak olsam kitabını yazdığım talih, tesadüf ve irade kelimeleri ilk sırada yer alırdı. Ardından taklit, değişim, nazar, sanmak ve zannetmek kelimeleri üzerinde dururdum. Çocukluğumdan bu yana tuttuğum bir günlüğüm var. Hatta zaman zaman geri dönüp olmasını temenni ettiklerimin olup olmadığına dair farklı zaman dilimlerinde notlar bile düşmüşüm. Yatılı okulda okuduğum için her ortamda çalışabilmeyi ve yazabilmeyi başarabiliyorum. Başlıca ilham kaynağım dostlar. Dost sohbetleri her zaman ilham vericidir, öğreticidir. Hayat mottom çalış, çalış, çalış. Çalışma olmazsa yetenek çok işe yaramaz gibi geliyor bana. Hayatta en mutlu olduğum yer oğlumla olduğum her yer. Asos'ta yaşamak bana ilham veriyor. Bir süredir yaz aylarını Asos'a yakın bir köyde geçiriyorum. Oralardaki doğa, hava, zamanın yavaşlığı ve dinginlik bana iyi geliyor. Sabahları pencereyi açtığımda içeriye giren hava, dışarıdan gelen çiçek kokuları, kahvaltımı sessizce ağaçlara bakarak yapmak, bahçeye diktiğimiz zambaklar, leylaklar büyür mü diye düşünerek okumak hoşuma gidiyor. Akşamları yakamozlara bakıp yazmayı da çok seviyorum. Hasılı benim için ilham verici bir yer köyümüz.


Brezilya yapımı Reality Z, üzerine kurulduğu vahşi ve kaotik atmosferiyle ilgi çekici ancak peş peşe diziye giren karakterler, izleyicinin bağ kurmasına izin vermeksizin acımasızca katledildiği için izleyiciye sarılacak fazla bir şey de kalmıyor. Bol keseden kullanılmış ağır çekim sahneler, tekrar tekrar kullanılan ucuz montajlar ve vasat altı oyunculuk da dizinin istediği etkiyi yaratmasına engel oluyor. Mezarında kalmayı reddeden ölülerin hikayelerini, beraberinde getirdikleri post-apokaliptik atmosferden ötürü her zaman izlemeye değer bulmuşumdur. Zira sebebi ne olursa olsun dünya namına bildiğimiz her şeyin alt üst edildiği kıyamet senaryoları insana dair en derin ve gizli dürtülerin ortaya çıkmasına imkan tanımasıyla sıra dışı ama bir o kadar da içselleştirdiğimiz arketiplerden haberler getirir. Geçtiğimiz ay Netflix kütüphanesine dahil edilen Brezilya yapımı Reality Z'ye de içinde ölülerin ayaklandığı hemen her şeyin izleyicisi olarak kayıtsız kalamazdım. Açıkçası Reality Z'nin iki ayrı parçadan oluştuğunu söyleyebiliriz. Dizinin ilk yarısı Black Mirror'dan tanıdığımız Charlie Brooker imzası taşıyan 2008 yapımı mini dizi Dead Set'in yeniden yapımı. Kuşkusuz Dead Set'in fazla ses getirememiş çağdaşı birkaç yapımın arasından sıyrılmasında Brooker'ın televizyon kültürüne getirdiği güçlü ve zeka kokan eleştirilerin etkisi büyük. Ne var ki, Reality Z öncülünün birebir kopyası olmanın ötesine gidemeyen ilk yarısında yaptığı tek bariz hamleyle orijinal finalin ironik ve vurucu etkisini kaybetmiş. Aradan geçen 12 seneye rağmen; Reality Z'nin nispeten iyi makyajlarına aksine özensiz denebilecek özel efektleri, zaman zaman sahiciliğini yitiren abartılı karakterleri ve kararsız üslubu dikkate alındığında Dead Set hala daha iyi bir tercih. Reality Z'nin ikinci yarısı ise Brezilyalı yapımcıların ilginç ve yaratıcı yönlere genişleme potansiyeline sahip özgün hikayesine ayrılmış. Ancak ne yazık ki Reality Z, elinin altında bulunan Olimpos alegorisinin vadettiklerine rağmen bu yaratıcı hamleyi bir türlü yapamıyor. Apokaliptik hikaye henüz olgunlaşamadan -yine bir parça abartıyla- sığ ve klişe ahlaki soruların etrafında gezinen bir çeşit çıkar çatışmasına dönüşüyor. Diğer yandan peş peşe diziye giren karakterler, izleyicinin bağ kurmasına izin vermeksizin acımasızca katledildiği için izleyiciye sarılacak fazla bir şey de kalmıyor. Çoğu zaman derinleşme imkanı bulamadan tüketilen karakterlerle Reality Z, aslında muhatabını hikayede tutacak enstrümanlarını tüketmiş oluyor. Elbette ekip, bu yıkıcı anlatım biçimiyle kıyamet ortamında ölmenin işten bile olmadığını göstermek ve dizinin üzerine kurulduğu vahşi ve kaotik atmosferi güçlendirmek istemiş olabilir. Hatta Reality Z'nin bu konuda kısmen başarılı olduğunu söylemek de mümkün. Ancak bol keseden kullanılmış ağır çekim sahneler, tekrar tekrar kullanılan ucuz montajlar ve vasat altı oyunculuk dizinin istediği etkiyi yaratmasına engel oluyor. Dizi için olası bir ikinci sezon gelip gelmeyeceği henüz meçhul yine de atletik zombiler ve yüksek tempolu, kaotik bir hikaye ilginizi çekiyorsa Reality Z'ye göz atmak isteyebilirsiniz. Karakarga Yayınları bir süredir kendi çapında kayda değer etkileri olsa da zamanla unutulan eserleri bir araya getirdiği Kayıp Kitaplar Kütüphanesi ile dikkate değer işler yapıyor. Seride daha önce yayımlanan Başka Dünyalarda Canlı Mahlukat Var Mıdır? ve Ejderha Kitabı'nın ardından geçtiğimiz ay okuyucuyla buluşturulan Makineli Kafanın Hikayesi de bunlardan biri. Döneminin önde gelen polisiye yazarlarından İskender Fahrettin Sertelli'nin Behlül Dana müstearıyla kaleme aldığı dime novel türündeki öykülerinin bir seçkisi olan kitapta yer alanların hemen hepsi ilk defa latinize edilmiş eserler. Sertelli'nin dönemin önemli gazetelerinde tefrika edilmiş, yayımlandığı zamanlar Cingöz Recai, Nick Carter gibi benzerleri yanında geniş kitlelerce sevilmiş karakterlerini bugün olduğumuz yerden değerlendirmeye çalışmak elbette anakronik bir yaklaşım olur. Haliyle türün sıkı bir takipçisi değilseniz neredeyse 100 yıl önce kaleme alınmış onparalık öykülerde aradığınızı bulamayabilirsiniz. Ne var ki, Sertelli'nin öyküleri Türk Edebiyatında polisiyenin köklerine inmek ve türün izleğine hakim olmak adına kendi içinde öneme sahip eserler. Bilimkurgu ve fantazya alanında verilen en önemli ödüllerden biri olan Nebula'nın 2019 yılı kazananları belli oldu. Amerikan Bilimkurgu ve Fantazya Yazarları Birliği tarafından 1966 yılından bu yana verilen prestijli ödülün töreni Covid 19 tedbirleri kapsamında çevrimiçi olarak yapıldı. En İyi Roman Ödülü, A Song For a New Day ile Sarah Pinsker'a verilirken En İyi Novella Ödülü'nün sahibi This Is How You Lose the Time War'ın yazarları Amal El-Mohtar ve Max Gladstone oldular. En İyi Novelette Ödülü'ne ise Cat Rambo imzalı Carpe Glitter layık görüldüğü törende ödül alan isimler ne yazık ki henüz Türkçe okuma fırsatına sahip olmadığımız isimler. Ancak ülkemiz yayıncılarının son yıllardaki performansı dikkate alındığında ödüllü eserleri okumak için fazla beklememiz gerekmeyebilir. Ursula Le Guin bilimkurgu ve fantazya okurları için türe kattıkları ile asla yeri doldurulamayacak bir isim. Eserleri ile sadece okurlarını değil türü de dönüştüren Le Guin'in yazı ve hikaye anlatıcılığı üzerine derinlikli söyleşilerinin toplandığı Yazma Üzerine Sohbetler, Özde Duygu Gürkan çevirisiyle Metis Yayınları tarafından dilimize kazandırıldı. Kurmaca, şiir ve kurmaca dışına odaklanan üç ayrı sohbetin yer aldığı kitap, büyük ustanın poetikasının ana hatlarını ortaya koymasının yanında uzun ömrü boyunca biriktirdikleri ile edebiyat, bilim, politika ve doğa ekseninde besleyici bir okuma vadediyor. David Naimon imzalı Yazma Üzerine Sohbetler ilk yayımlandığı 2018 yılında kurgu dışı kategorisinde Locus Ödülü'nü almış, Hugo Ödülü'ne ise aday gösterilmişti. Geçtiğimiz yıl boyunca kült yapım The Matrix'in devam filmi hakkında peş peşe iyi haberler almıştık. Şubat ayında başlayan çekimlerin pandemi nedeniyle kısa süre sonra durdurulmasının ardından Warner Bros cephesinden Matrix hayranlarını üzecek bir haber daha geldi. Henüz çekimlerin ne zaman başlayacağı belirsizliğini korurken Mayıs 2021 olarak belirlenen vizyon tarihi neredeyse 1 yıl öteye Nisan 2022'ye ertelendi. Rol aldığı yapımların yanında özel yaşamında takındığı tavırlarla da çeşitli çevrimiçi topluluklarca bir nevi yaşayan efsane olarak görülen Keanu Reeves'in John Wick 3 filminin ardından The Matrix 4'ün gösterim tarihinin de ertelenmesiyle ilk etapta filmlerin vizyon tarihi olarak belirlenen 21 Mayıs 2021'in Dünya Keanu Reeves Günü olarak kutlanmasına dair yapılan planlar da en azından şimdilik suya düşmüş oldu.


Gölgeler Çekildiğinde, Türk edebiyatının erken yaşta kaybettiği özel isimlerinden Cahide Birgül'ün ilk romanı. Yayınlandığı yıl edebiyat camiasında büyük yankı uyandıran roman, insan yalnızlığını, travmaları, tekinsiz, kasvetli ilişkileri oldukça cesur bir şekilde anlatıyor. Sabitfikir'in Mart sayısında yayınlanan ve Fatih Balkış'ın Karaçam Ormanı'nda kitabını ele aldığım yazının girişinde, Kafka yayınevinin diğer Türkçe edebiyat eserlerinden bahsederken Cahide Birgül'ün de adını anmıştım. Bu defa, müstakil bir yazı ile, ilk baskısı 1998'de yapılan yazarın ilk romanı Gölgeler Çekildiğinde üzerine konuşalım isterim. Edebiyatımızın önemli isimleri Sırma Köksal ve rahmetli Orhan Duru, aynı yıl kaleme aldıkları yazılarında yeni bir yazarla tanışmış olmanın memnuniyetini bildiriyorlardı. Duru, Yeni Yüzyıl'a Kitaplar arasında dolaşırken yeni bir yazar bulmak yeni bir kapıyı açmağa benziyor, diye yazmıştı Cahide Birgül'den bahsederken. Ona göre, bireylerin his ve ilişkileri ile kurulmuş metinde yazarın sesi, oldukça içeriden bir yerden tınlıyordu; buna karşın toplumu ve gerçekçiliğini yitirmemiş olması takdire şayandı. Baş karakter Esin'in hayatının, evlerine bir anda çıkıp gelen kalıcı bir misafirle baştan ayağa değişmesinin, giz çözücü bir polis romanı olacağı beklentisi yarattığını bildiren yazar, nihayetinde, Gölgeler Çekildiğinde'yi bir ruhsal bilmece romanı olarak kodluyordu. Köksal ise yazısında, Nasreddin Hoca'nın ona değdi buna değmedi oyununu işaret ederek kitabın tüm olası çekincelerden uzak ve cesurca yazıldığını belirtiyor ve uzunca bir aradan sonra iç rahatlığı ile bir kitap önerebileceğini söylüyordu. Gölgeler Çekildiğinde, kurgusunda birden çok göze imkan tanıyor bana kalırsa. Ne demek bu? Şöyle: Baş karakter Esin ve hasta babasının tekdüze bir hayat sürdükleri eve, zamansız bir mektupla, neredeyse çat kapı gelen Deniz'in hikayesi başlı başına çok güçlü. Ailevi problemleri olduğunu sandığımız, küçük yaşının kaldırabileceğinden çok şey yitirmiş dolu bir karakter olarak, daha ilk anda, o sıradan eve büyük bir ışık getiriyor. Mektubu aldıklarında bu zamansız misafiri istemediğini anladığımız Esin'le, hayatında ufak da olsa bir heyecan yaratabileceği ihtimaliyle Deniz'i çok isteyen babayı çatıştırarak başlıyor. En azından romanın ilk birkaç sayfasında, taşradan üniversite okumaya gelen ve yalnızca kalacak bir yere ihtiyacı olduğu için bu uzak akrabalarını rahatsız etmek durumunda olan muhtaç bir genç kadın olarak resmedilen Deniz'i devam ettikçe çok daha iyi tanıyoruz. Hikayesinin gücü de böylece ortaya çıkıyor, öyle ki hem Esin'le ilişkisinde, hem kendi hayatında şaşırtıyor bizi. Bir başka göz, zaten anlatıcı konumunda olan Esin. Uzatmalı sevgilisinin kararları ile ilişkilerinin durumu her an değişen, babasına tam bağlı bir hayat süren baş karakterin, Deniz'in hayatına girmesiyle dönüşümüne tanık oluyoruz. Değindiğim üzere, Esin birinci kişi durumunda görünse de, roman boyunca Deniz'in, babasının, Aysel'in, Kenan'ın ve Selcan'ın etkisinde oradan oraya savruluyor. Şüpheleri, korkuları ve planları hep bir başka alternatifle varoluyor. Cahide Birgül, onunla, tipik bir maruz kalan karakterini çiziyor. Bu işi bir ilk romandan beklenmeyecek ölçüde ustalıkla yaptığını da teslim etmeli. "Sezgilerim çılgınca bağrışsa da, ben anlatılanları dinler, anlatanların sözlerine öncelik tanırdım. Çok kandırıldım belki. Çok öğrencimin sahte gözyaşlarına, çok ana babanın ona ve çocuğuna bir şans daha tanımam için yalvaran dudaklarına aldandım. Ama gerçi öğrendiğimde, pek çokları gibi, bu inanma zaafı yüzünden kendimi aptal hissetiğimi söyleyemeyeceğim. Çok yıllar gerisinde kalmış o günlere, Deniz'in hayatıma izin almaksızın, öylece dalıverdiği o yağmurlu sonbahara gelene değin, zırhımı delecek güçte bir darbe almamıştım henüz. Onca şeyden sonra, hala, madalyonların arka yüzlerinin başka olduğuna inanmıyordum. Eğer görebiliyorsak, her şey ön yüzde anlatılmıştır zaten. (s. 79)" Yazının başında etraflıca değindiğim, geçmiş tarihli iki iyi referansla başlamıştım kitaba. Hiç mi hiç yanılmadım... Sırma Köksal'ınki kadar umutsuz bir ifade olmasa bile, iç rahatlığı ile söyleyebilirim ki, çoktan geç kalınmış olsa da ıskalanmaması gereken bir roman bu. Kendinden yirmi üç yaş büyük Orhan Duru ile aynı yıl, talihsiz bir şekilde yitirdiğimiz yazarın baskıları bulunmayan, Gölgeler Çekildiğinde'nin ardılı iki romanı daha vardı; ama neyse ki, Kafka yayınevinin bunları da yayınlayacağını öğrendik. Hatta Geceye Uyananlar, dergi sizlere ulaşmadan çıkmış olacak bile!


Tarık Tufan'ın yeni romanı Kaybolan geçtiğimiz ay yayınlandı. Yayınlandığı günden bu yana çok konuşuluyor, çok okunuyor. 40 yaşına basan Hakan'ın kaybolma, geçmişiyle hesaplaşma ve haliyle geleceğini yeniden inşa etme sürecinin sancılı serüvenini anlatıyor Tufan. İstanbul'un sokaklarındaki bu kayboluşa tanıklık etmek sizi de derinden etkileyecek. Tarık Tufan'la yeni romanını konuştuk. Kaybolmak bahsini düşünürken iki cümle kafamın içinde dönüp duruyordu: Hayatın en çetrefilli meselesi, çözülmesi en zor sırrı gerçekte kim olduğumuzdur. Çünkü herkes hayatının bir yerinde kaybolur. Kaybolmak, karmaşık ve çok katmanlı bir süreç. Herkes kendi labirentinde kayboluyor ve o labirentin duvarlarını günümüz kapitalizmi, geçmiş yaşantılar, tüketim alışkanlıkları, aile yapıları, yabancılaşma, kariyer ve rekabet, kökenler ve daha başka olgular yükseltiyor. Bu kadar karmaşık olunca insan nerede kaybolduğunu çok kolay hatırlayamıyor. Sinsi bir hastalık gibi son evreye geldiğinde ne olduğunu anlıyorsun. Doğal olarak benliğini bulabilmek için, yeniden hatırlayabilmek için canhıraş bir çabayla her yere bakman gerekiyor. Her şeyi sorman, sorgulaman, gözden geçirmen gerekiyor. Varoluşunun bütün katmanlarını dolaşmak zahmetli bir iş. Kaybolmayı bu kadar can yakıcı ve çaresiz hale dönüştüren de geriye dönmenin zorluğu. Yeraltından Notlar'ın kahramanının yaşadığı ölümcül iç çatışmalarının başlangıcı nihayetinde sokak ortasında omuz omuza bir çarpışmadan ibarettir. Günlük hayatın içindeki sıradan karşılaşmalar, küçük anlar, anlamsız gibi duran detaylar insanın iç dünyasında büyük kapıların açılmasına ve oradan güçlü, derin duyguların boca edilmesine neden olabilir. Görmezden geldiğiniz yahut farkında olmadığınız, ertelediğiniz, hafife aldığınız bazı gerçeklikler ve duygular küçücük bir temasla patlamaya dönüşebilirler. Hakan'ın kırkıncı yaş gününde doğum günü pastasına başka bir isim yazılması da böyle bir şey. Asıl mesele o anın sende hissettirdikleri. Gerçekten olmak istediğin kişi misin? Hayal ettiğin hayat bu muydu? Burada, bu insanlarla birlikte yaşamaktan memnun musun? Kimlik insanın bütün varoluşuna sirayet eden özellikler bütünüdür. Mizacımız, inandıklarımız, geçmiş yaşantımız, sosyal çevremiz, mesleğimiz toplamda kimliğimizi inşa ediyorlar. Bir yapıp etme ve duyumsama şekline sahip oluyoruz. Aşık olma biçimimizi, nefret etme biçimimizi, korkma, hüzünlenme, mutlu olma biçimlerimizi belirliyor kimlik. Kendimizle ve kendi dışımızdaki dünyayla nasıl ilişki kuracağımızı belirliyor. Kimlikteki yarılma hayatı bütünüyle sarsıntıya uğratıyor. Benliğinle arana mesafe girince her an uçurumun kenarında durmaya başlıyorsun. Çünkü o mesafe derin ve karanlık. Kaybolmak dediğim şey bu: İç bütünlüğün bozulması, kendinle arana mesafe girmesi, ruhsal huzursuzluğun artması, kendine dönük nefretin çoğalması ve bütün bunları sonucu olarak hızla yalnızlaşmak. Bu yaralar benim vücudumda ve ruhumda var. Düşüşler, kaybolmalar hayatımı kuşatıyor. Ya görmezden geleceğim ya da baş edebilmenin bir yolunu bulacağım. Görmezden gelebilecek kadar küçük şeyler değil. Canımı acıtıyorlar, uykularımı bölüyorlar, nefes almamı güçleştiriyorlar. Edebiyatla, romanla kurduğum ilişkinin bir ucu buralara değiyor; roman zihnimi açık tutuyor, olayları kavrayışımı güçlendiriyor. Hikayeler ve kurmacalar içinde gerçekliğin derinliğine nüfuz edebiliyor insan. Yaşamakla yazmak arasındaki ayrım muğlaklaşıyor, belirsizleşiyor ve zamanla iç içe geçiyor. Yazar gibi yaşıyorum, yaşar gibi yazıyorum. Dönemin ruhu, yeni hayat ve yeni insan biraz böyle; ağrıdan, acıdan, hüzünden mümkün olduğu kadar uzakta durmanın yolunu arıyoruz. Kendinle, geçmişinle, hayatınla, hatalarınla yüzleşmeye ve hesaplaşmaya başladığında neyi göze alacağını bilemezsin. Çok az insan sonuçlarının ne olacağını, ne kadar acı çekeceğini umursamadan bu yolculuğa çıkabilir. Acıyla yüzleşme melekelerimiz zamanla zayıfladı. Eskinin baş edebilme alışkanlıklarını tümden unuttuk. Bireycilik, çıkar ilişkileri, kıyıcı rekabet, barbar iş ahlakı hepimizi yalnızlaştırdı. İnsan insanın zehrini alır derlerdi, şimdi kim zehrimizi almaya talip olacak? Belki mecburiyetten kaçıyoruz, görmezden geliyoruz. Evet, iki kez. İlkinden sonra kendimi buldum. Kısa süre sonra yeniden kayboldum. Bir daha bulabilir miyim bilmiyorum. Karanlıkta kalmak kolay değil. Peyami Safa'nın Bir Tereddüdün Romanı'nda beni çok etkileyen bir ifade var: Kendimizi kaybetmiştik, sen ikimizi de buldun. Belki birine ihtiyacımız var. Önce onu bulmamız gerekebilir ve böylece onunla yeniden kendini bulabilmek mümkün olabilir. Hayatta çok az da olsa öyleleri var. Romanda Hakan'ın yaşadığı şey tam da bu. Aşk olmadan insan kendini bulamaz. Fakat en çok aşıklar kaybolur. Aşk hem kaybolmanın hem de kendini bulmanın yegane sırrıdır. Hem yaradır hem merhem. Hem derttir hem derman. Her yazdığım roman dünyamın bütününe karşılık geliyor. Tartıştığım meseleler, uzun yıllar boyunca zihnimi meşgul eden konular. Uzun zaman dilimine yayılıyorlar. Eski romanlarım da bunun bir parçası beni etkileyen büyük romanlar da. O yüzden bir romanı kurgularken o büyük dünyadan parçalar serpiştirmeyi seviyorum ve dahası önemsiyorum. Burada süregelen bir dünya, akıp duran bir hayat var demek istiyorum. Bu aslında bazı şeylerin devamı demek istiyorum. Kaybolan bir anda ortaya çıkmadı. O bütünün bir parçası olarak var oldu. Zihinsel ve duygusal yolculuğumun izlerini göstermek istiyorum. Her seferinde kendi dünyamı biraz daha genişletmek istiyorum. Orada Saatçi Nurettin Efendi var, Jülide var, İshak var. Büyük edebiyatçılar var. Hayatım var. Sürekliliği de vurgulamış oluyorum böylelikle. Ayaklarım yere basıyor. Bu kelimelere yenisini ekleyebiliriz: Hafıza, yüzleşme, arayış, sosyal sınıflar, aidiyet, suçluluk duygusu. İstanbul'a büyük bir tutkuyla tutunuyorum. Her köşesi beni anlatmak için heyecanlandırıyor. Okurlar da bu sözlüğe katkıda bulunabilirler zaman içinde. . Sinemayla ilişkim bir tür aşk ve tutkuyla devam ediyor. Şanzelize Düğün Salonu'nun senaryosunu yazıyorum. Yakında biteceğini umuyorum. Benim çok sevdiğim bir hikayeydi ve okurun da ilginç bir şekilde gösterdiği tepki sinemaya uyarlanabileceğiydi. Epeyce insan izler gibi okuduğunu söyledi. Düşerken'i birkaç yönetmen arkadaşımız istedi, ama senaryonun içinde olmak istiyorum. Bu yüzden biraz erteledim. Bir yapımcı Beni Onlara Verme'yi dizi olarak uyarlamak istiyor. Oradaki öykülerin, semtin, karakterlerin ve olayların atmosferi etkilemiş. Bir dizi olarak yapmak arzusunda, henüz konuşma safhasındayız. Gelişme olursa diziye dönüşebilir. Roman yazarken asla aklımdan böyle şeyler geçmiyor. Tamamen anlatıma odaklanıyorum. Nasıl daha iyi anlatabilirim?den başka hiçbir şey düşünmüyorum. Bütün gücümle dile, üsluba, olay örgüsüne kafa yoruyorum. Benim derdim, meselem bu: İyi anlatmak. Romanın olanaklarıyla, sinemanın olanakları birbirinden çok farklı. O yüzden de asla birbirine karıştırmıyorum. İkisinin kurgulama biçimleri ayrı. Mesela Şanzelize Düğün Salonu'nun senaryosunu yazarken, romanı yeniden yazıyormuş gibi üzerinde çalışıyorum. Anlatı teknik olarak değişince, sahneler de değişiyor. Aslında Yozgat Blues'un hikayesini önce roman yazmak üzere tasarlamıştım. Bir kenarda sırasını bekliyordu. Sonra Mahmut'la paylaşınca film yapmak istedi. Bunun üzerine oturup senaryosunu yazdım. Şu andan sonra romanını yazmayı düşünmedim. Ama filmden önce roman olarak hayal ediyordum. Tam tersine Kaybolan'ın ana hikayesini de senaryo olarak yazarım diye düşünüyordum. Sonra üzerine çalıştıkça romana kaydı. Olayların zamanları, mekanları katmanlaştıkça roman heyecanı ağır basmaya başladı. Sanırım hikayelerin de bir kaderi var ve oraya doğru yürüyorlar.


Kral, eşi ve üç kızı bir adada yaşamaktadır: İlk bakışta Shakespeare'in Kral Lear ve Fırtına'sını birleştiren tuhaf bir senaryo gibi duruyor. Kral, yani baba, tehlikeli dış dünyayla ilişkilenebilen, adada ihtiyaç duydukları araç gereçleri almak için dışarıya çıkabilen tek kişidir. Kızların adada yaşayanlar dışında birileriyle iletişimiyse mümkün değildir. Kimsenin kendini güvende hissetmediği bu dünyada, kızlar belli ritüelleri de yerine getirmek zorundadır: Çığlık atıp rahatlamak için yapılan çığlık terapisi ya da kurbağa, fare gibi bir canlıyı öldürmeyi içeren sevgi terapisi. Tüm bu terapiler, kız kardeşler için güvenliği tesis etmek ve onları dış dünyayı ele geçiren hastalıktan korumak için birer çaredir. Begüm Kovulmaz tarafından Türkçeye çevrilen Su Kürü, tıpkı Margaret Atwood'un Damızlık Kızın Öyküsü ya da Naomi Alderman'ın Güç kitapları gibi feminist bir distopya olarak sunuluyor. Bu distopya, Güç ya da Damızlık Kız gibi makro boyutlara ulaşan bir distopya değil; Mackintosh adaya yerleştirdiği aileyle, toplumsal yapının mümessili aile kurumunu merkeze taşır. Yazarın yarattığı bu kapalı, mikro toplum, dünyanın geneline ve toplumsal yapının içerimlerine dair çok şey sunar okura. Aile biriminin ada gibi nispi boyuta sahip bir dünyada temsil edilmesi, sınırlı bir ölçekte kurulan sonsuz ilişkileri sunmaya imkan tanır. Daniel Defoe'nun Robinson ve Cuma üstünden gerçekleştirdiği, bir adada gelişen sınıfsal-kapitalist ilişkiyi, Mackintosh yine bir ada üzerinden, kadın-erkek ilişkilerini kurmak, aktarmak için kuruyor. Yorgos Lanthimos'un Dogtooth filmini izleyenler, konvansiyonlara karşı çıkan bir figürün sahnedeki görünürlüğünün çok şey değiştirebileceğini, mevcut olanı yıkıma sürükleyebilecek tehdit edici potansiyelini tahmin edeceklerdir. Kitabın dünyası, bu türden çağrışımları mümkün kılacak bir sinematografiye sahip; diyalojik bir anlatı kurması ve her karakterin sesini ve bakış açısını detaylı yansıtması bakımından karnavallaşan anlatıysa, çok katmanlı bir edebi üretim olarak değerlendirilebilir. Bir adaya, topluma ait her şeyi, her katmanı sığdırmak mümkün değil. Mackintosh'un distopyasında da bir şeyler eksik: kadın erkek rollerinin fazlasıyla normatif çizilmesi, bedenin her zaman katı bir ikiliğe mahkum edilmesi, kimlik ve toplumsal rollerdeki akışkanlığa bu küçük toplumda pek de yer olmaması, bu feminist distopyayı eleştirdiği özcülüğü tekrar üreten fasit bir daireyle mahdut, sınırlı bir evrene dönüştürmüyor değil. Yine de Su Kürü, Türkiye'de ve dünyada yükselen, Handmaid's Tale dizisinden sonra kazandığı ivme iyice görünür olan feminist anlatılara özgün bir katkı sunuyor.


Film izlemek entelektüel bir uğraş değildir. Tıpkı diğer sanat biçimleri gibi onunla kuracağımız ilişki de doğrudan -herhangi bir yorumu, kanaati ya da kuramsal varsayımı dikkate almadan- gerçekleşmelidir. Filmlere hazırlık yapılmış düşüncelerle yaklaşılmaz; Marleau-Ponty'nin dediği gibi, sinema düşünülmez, algılanır. Bir sanat eserini birtakım teorilerle izah etmeye kalkışmak daima hayat kırıklığı ile sonuçlan eksik bir kavrayışı işaret eder. Bu tutum eğitim sürecinin yarattığı bir sekel olarak görülebilir. Zira ilköğretimden yükseköğretime kadar bütün eğitim süreci boyunca öğrenci şu müşkül soru ile baş başa kalmaktan kurtulamaz: sanatçı bu eserinde ne demek istemiştir, eserin ana fikri nedir? Bu pedagojik garabet, muhataplarında dolaylı bir aptallık ikrarına sebebiyet verir ki esasen sanat, edebiyat, şiir gibi alanlara mesafeli olmamızın temel sebeplerinden biri de budur: Aptal olmamak için, tümden reddetmek, uzak durmak, zeka ve kavrayışımızı gösterebileceğimiz daha anlaşılabilir alanlara yönelmek bir kaçış olarak görülebilir. Her an kafasına yiyeceği tokadı bekleyerek bir matematik problemini çözmeye çalışan öğrencinin durumu gibi, sanat eserinin ana fikrini bulmak için muhatap olduğumuz sorular karşısındaki durumumuz da aynı pedagojik barbarlıkla yüzleştirir bizi. İnsan daima ve ivedilikle anlamak ister. Bildiğimiz bir dünyanın sınırlarına çekilerek kendi referanslarımızın kesinliğinden şüphe duymadan anlamak isteriz. Yerine oturmayan her fikir, anlam veremediğimiz her imge; akıl ya da ruh, cismani ya da metafizik olarak bölünmüş bir benliğin yarıklarından sızan müfsit bir eczadır; sahibini sakin sulardan bilinmeze sürükleyen kontrolsüz bir kuvvet ya da bütün temkin hislerimizi yok ederek bizi savunmasız bırakan tanımsız bir fantasmadır. Belirsizlik en tehlikeli yanılgıdan daha az korku verici değildir. Halbuki bu hengamede, anlama'nın kendisinden önce, sırasıyla tezahür edebilecek başka duyguların ve durumların var olduğunu göremeyiz. Teoriler tam da burada imdadımıza yetişir: Bir kurtuluş reçetesi, bir anlama kılavuzu olarak. Sonuna -sel takısı eklenerek çoğaltılmış onlarca teori, işi daha da zorlaştırmaktan başka bir sonuç doğurmayacaktır. Ayrıca akademinin soğuk ve zevksiz fantezileriyle süslenmiş yüzlerce teorinin bu anlamsız gayretkeşliği teşvik ettiğini görebilirsiniz: Göstergebilimsel, toplumsal, feminist, Marksist, dramatik, psikolojik, metaforik, anlatısal, alt-metinsel, kategorik, yayapısal, Bergsoncu, Freudyen, Deleuzyen, dizimsel, psikanalitik, mekansal, anlam-bilimsel, masalsal... Filmlerin canına okuyan onlarca teori. Film izlemek entelektüel bir uğraş değildir. Tıpkı diğer sanat biçimleri gibi onunla kuracağımız ilişki de doğrudan -herhangi bir yorumu, kanaati ya da kuramsal varsayımı dikkate almadan- gerçekleşmelidir. Filmlere hazırlık yapılmış düşüncelerle yaklaşılmaz; Marleau-Ponty'nin dediği gibi, sinema düşünülmez, algılanır. Öte yandan son zamanların moda kavramlarından biri de Film Okumaları. Bu da diğer yöntem ve teoriler gibi neredeyse aynı anlam arayışının ve entelektüel açlığın tatmin aracı olarak karşımıza çıkıyor. Bir terminoloji olarak bile çok sevimsiz, kibirli ve snop. Öyle ki film okuma teşebbüsü filmin değerinden daha büyük bir anlam ifade ediyor ve yöntemin kendisi öyle bir irtifa kazanıyor ki her şeyi gölgede bırakarak entelektüel bir gösteriye dönüşüyor. Sosyal bilimlerin harcıalem teorilerinden devşirilmiş bir yöntem olarak film okuma seanslarını, sosyal medyadan kültür merkezlerine, üniversite amfilerinden workshop etkinliklerine kadar geniş bir sahada görebiliyoruz. Sanatsal formalizmin her biçimi, varoluş'un ilk ve kusursuz halinden izler taşıdığına inandığımız sanatın hakikatini anlama yolunda bir ışık olamayacak; aksine sınırlar, duvarlar ve gölgeli alanlar yaratacaktır. Aklıma Peter Wollen'in, Godard sineması üzerinden ortaya attığı sinemanın yedi erdemi ve yedi günahı teorisi geliyor. Kavramsal olarak ne kadar şık ve gösterişli dursa da nihayetinde sınırları öylesine belirsizdir ki, bazen erdemlerin yerine günahları, günahların yerine de erdemleri koyabilmenize imkan tanır. Bu sebeple sinema üzerine metodolojik bir çözümleme yapmak, bir öngörüde bulunmak, bir takım kategoriler ve göstergeler üzerinden tahlillere girişmek, imgelerden mana devşirmek, metaforları eşeleyip altındaki hakikati aramak hem gereksiz bir uğraştır hem de estetik zevki ve hazzı zayıflatan, ruhu yorgun düşüren boş bir gayrettir.


Bunun için öncelikle zamanı doğru kullanmak gerekiyor elbette. Yoksa hem her şeyi yapmak isteyen hiçbir şey yapamıyor hem de belki tek bir işle mutlu olacakken koca bir mutsuzlukla başa çıkmak zorunda kalıyorsun. Zaman kullanımı konusunda biraz araştırma yaparak; çıkmış kitaplarla, internetten konu hakkındaki yazı / videolara bakabilirsin ama ben sana basit bir yöntem tavsiye edebilirim. Öncelikle zamanın nereye gidiyor? Bunun tespiti kolay. Örneğin 1 ya da 1,5 ay ne yaptığını tek tek yaz. Hiçbir ayrıntıyı atlama tabii arada durma, bu yılı erteleme!- sonra da bu yazdıklarından, yapmasaydın hayatında hiçbir şeyin değişmeyeceği, şeyleri çıkar. Basit mi? Evet... Ama işte yapabilir misin? Yaparsan çok şey değişebilir! Ve işte buradaki en önemli nokta... Titizlikle devam etmek! Değişmek, gelişmek istiyor musun? İstiyor musun? Şimdi bir defter edin kendine, yeni... Korkma, kimse okumayacak, istemezsen... Kendine yaz... Basit başla, yolda geliştirirsin... Ama başla, sadece başla! Yaz... Bu yıl neler yapabilirsin? Ekonomik gücün, yeterliliklerin, hoşlandıkların, nefret ettiklerin, vaktin nasıl? İstediğin kadar ayrıntı ekle ve bir yerden başla... Mesela yeni bir dil öğren ya da o hep ertelediğin dans kursuna git. Önümüzdeki yıl çok zayıf olmayı planla, sıkıldığın işini değiştir, başka bir iş için gerekli yeterlilikleri ortaya dök, üzerine çalış. Bu yıl geçen yılki gibi olmasın yeter ki! İlle de oku, daha çok oku, bol bol hayal kur ama sadece hayalde kalmasın. Artık yap! 1930'ların İngiltere'sinde, sınıf atlamak isteyen orta sınıfın evlerinde bulundurdukları, zor koşullarda ayakta kalabilmesiyle simge haline gelen bir tür zambaktan alıyor roman ismini. Başkahraman Gordon Comstock kapitalizme ve paraya karşı savaş açmıştır ama paranın gücünün farkındadır. Para her şey dir? Gordon bunu iliklerine kadar hisseder. Bir gün yenileceğini bilir ama mücadelesine yılmadan devam eder. Bir şairdir ve iyi para getiren bir iş olduğunda bırakmaktadır. Düzenin getirdiği bir yaşama mı sahip olmalı yoksa... Hikaye eski ama eskimiyor, okunmalı!


Sevda kuşun kanadında, ürkütürsen tutamazsın ya da aklımı tutamadım kafatasımda, uçtu uçtu! Yapı Kredi Yayınları'ndan Bir Tayyarecinin Anıları ismiyle yayınlanan kitapta bu başarılı pilot, mühendis ve idarecinin başından geçenleri bir macera romanı şeklinde de okuyabilirsin! Kitap yeni değil ama olaylar da güncelliğini kaybedecek gibi değil... Aslında bu konuda çok büyük eksikler var. Uçmak, uçaklar gibi konularda edebiyat tarihimizde çok fazla eser yok. Zaten ilk kadın pilotumuz hakkında bile detaylı bir bilgi bulamamışken nasıl olsun? Evet, evet! Bedriye Tahir Gökmen... İlk kadın pilotumuz... Hakkında neredeyse hiçbir bilgi yok! İffet Halim tarafından 1933'te Havacılık ve Spor dergisinde yazılan dışında bir haber yok gibi... Olanlar da o yazıdan türetilenler! Yok! O yazıda da; 1932 yılında bir memurken sadece uçma sevdasıyla Vecihi Uçuş Okulu'na kayıt olduğu, o zaman 30'lu yaşlarda olduğu, 12 erkeğin arasında tek kadın pilot olduğu, uçma sevdası yüzünden işinden çıkarılmak istendiği, Gökmen Bacı lakabı nedeniyle 1934 yılında Gökmen soyadını aldığı dışında çok fazla detaylı bilgi yok... Gökmen Bacı, 1933 yılında yalnız uçuşlarını gerçekleştirerek brövesini almış. 1934 yılında Hava Kuvvetleri Müsteşarlığı'na başvurularak bröve alan öğrencilerin sınavdan geçirilerek aldıkları brövelerin onaylanması için okula bir heyet gönderilmesi istenmiş. Heyet geldiğinde okulun tek uçağı arıza nedeniyle kullanım dışı olduğundan sınav yapılamamış. Tüm ısrarlara rağmen heyet tekrar gelmeyi kabul etmeyince 1934 yılında okul kapatılmış! Gökmen'i işinden de çıkartmışlar. Neden bana öyle bakıyorsun? diye sorardı. Bunu bilen tek kişiyim derdim ona. yayınlanmasına rağmen; bundan daha merak edilecek, araştırmalar yayınlanabilecek, roman olabilecek bir konu aklına geliyor mu? Dünyadaki benzer isimler hakkında onlarca kitap varken niye bizde yok? Hem de böylesine inişli çıkışlı bir hayat hikayesine de sahip değillerken... Örneğin dünyanın lisanslı ilk kadın pilotu Raymonde de Laroche hakkında bir araştırma yapar, hayatıyla ilgili kitaplara bakarsan, ne demek istediğimi daha iyi anlarsın... Bu aylık bu kadar, zaten merak da etmiyorsun, ne söyleyeyim başka! Neredeyse yazarın bütün kitaplarından (30'a yakın kitabı var) parçalar taşıyan bu kitapta en çok mektuplara yer ayrılmış. Varoluşçuluğun öncülerinden, 164 yıl önce 42 yaşında hayata veda eden, ama düşünceleri hala güncel olan Soren Kierkegaard'la tanışma kitabı... Birçok takma ad kullanarak yayımladığı yazılarını, bazen kendi oluşturduğu takma adlarla karşılıklı mektuplaştırmış ve çoğu zaman içine girdiği tartışma da kendine karşı olmuştur. Kahkaha Benden Yana, Soren Kierkegaard tarafından yazılan ve Ayrıntı Yayınları'ndan çıkan kitabı Türkçeye Nedim Çatlı çevirmiş. Octavia E. Butler tarafından yazılan ve İthaki Yayınları'ndan çıkan kitabı Türkçeye Emek Ergun çevirmiş. İçinde bir de Robert Crossley'in yazdığı sonsöz bulunuyor.


Eskiden; her mahallede kitaplığı olan evlerin az olduğu, okumak denilince akla daha çok ders kitabı gelen, bilgiye ulaşmak için kütüphaneye gidilen, roman denildiğinde beyaz dizilerin akla geldiği, bu kadar çok kitabın basılmadığı yıllarda da aynı sıkıntı belli bir türle ilgili yaratılırdı. O zamanki sıkıntı daha çok yetişkinler ve gençler arasındaydı. Şimdi çizgi roman denilince daha bir sempati ile yaklaşılıyor ama Tommiks-Teksas dediğimde anlarsın sanırım! Yararsız bulunduğundan, okuyana binbir çile çektiriliyordu. Ders kitabının içine koyarak okumaktan, evlerin bodrumunda saklamaya kadar çeşitli badirelerle ancak okunabiliyordu. Oysa önce okumayı sevmek gerekiyor, sonra zaten seçerek okumayı ya da neler okuman gerektiğini öğrenirsin. İstediğini okursun. Beğenmediğin yerde bırakırsın. Okumak illa bir şeyler öğrenmek için olmak zorunda değil. Hoşuna gittiği için de okursun! Kapağı ilgini çeker, okursun! Konusunu beğenirsin, okursun! Herkes okuyordur okursun! Sevdiğin biri okuyordur, okursun! Okumak için sebep çok... Sadece kimsenin beğenilerine, zevklerine müdahale etmesine izin vermemelisin! Çocukluğumdan beri tek değişmeyen yanım kitap okumamdır. Okumak bir çeşit organik gereksinimdir bende. Günde hiç olmazsa iki üç saat okumayınca, afyondan kesilmiş bir bağımlıya döner, bir yoksunluk nöbeti geçiririm. Acayiplik dönemimde çok garip pozisyonlarda, yere yüzükoyun yatıp, bir elimle de ayak bileklerimin birini tutarak okurmuşum. Yatılı okulda, gündüzleri yeterince okuyamayınca, geceleri battaniyelerin altında el feneriyle gizlice okurdum. Az ömrüm kaldığı için, kitapları seçerek, çok özenle seçerek okuyorum artık. Kısıtlı vaktimi yeni ama değersiz bir kitaba harcayacağıma, daha önce birkaç kez okuduğum ve sevdiğim kitapları yeniden okumayı yeğ tutuyorum. Başladığım kitabı, kötü de olsa bitirmek huyundan Fethi Naci'nin bir sözü sayesinde kurtuldum: Karpuzu kestin. Baktın ki kabak. Gene de zorla yiyecek misin o karpuzu? demiş Fethi Naci.


Henüz 20 yaşında Oxford gibi bir üniversitedeki eğitimini yarım bırakıp, üç ay süren uzun yolculuktan sonra gelecekte Napolyon Bonaparte'ın sürgün hayatı yaşayacağı, Atlas Okyanusu'nun güneyindeki ıssız bir ada olan St. Helena'ya, güney yarımküre yıldızlarını incelemeye giden Halley, aynı zamanda; Cambridge Üniversitesi'nde kendi halinde bilimsel araştırmalarda bulunan, herkese küsmüş ve kimse tarafından çok da bilinmeyen Isaac Newton'un eserlerinin basılıp gün yüzüne çıkmasını da sağlayan kişidir. Ama yazının konusu bu değil! Ortalama insan ömrünün Türkiye'de 78 olarak kabul edilmesinden yola çıkarak doğru / şanslı bir doğuş zamanlamasıyla Halley Kuyruklu Yıldızı'nı hayatın boyunca iki kere gözleme şansın bulunuyor. Üçüncüde yokuz, evet! Bir kuyruklu yıldızın gelişi / gidişi kadar işte ömrümüz! Sonra tabii edebiyatımızdaki güzel örneği; Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın yazdığı roman Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç 1910 yılında dünyaya çarpacağı düşünülen Halley Kuyruklu Yıldızı'nın, hurafeler ve batıl inançlar ekseninde ele alındığı, mizahi öğelerinin ağır bastığı kitabında dediği gibi: Siz gökteki kuyrukludan korkmayınız. Yerdekilerden korkunuz... Bu berikiler daha tehlikeli... Kitap güzel... O kadar ki: ABD'nin South Carolina Üniversitesi tarafından 2061 yılında açılmak üzere hazırlanan Halley Zaman Kapsülünde, Türk edebiyatının ünlü ismi Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç adlı romanı da bulunuyormuş. Dünya Kültür Mirasını taşıyan kapsül, Halley Kuyruklu Yıldızı'nın yeniden görüleceği 2061 yılında açılacakmış. Bir de tabii herhalde ilk akla gelen, Amerikan edebiyatının en önemli isimlerinden Mark Twain. 1835'te Halley Kuyruklu Yıldızı görüldükten 15 gün sonra doğmuş. Otobiyografisinde ise Halley'in bir sonraki görünmesinde öleceğini yazmış. Gerçekten de 21 Nisan 1910'da, Halley Kuyruklu Yıldızı'nın görülmesinden 1 gün sonra ölmüş. Birlikte gelip, birlikte gitmişler... Ülkemizde en bilinen kitapları: Tom Sawyer'ın Maceraları ve Huckleberry Finn'in Serüvenleri olan yazarın asıl adı Samuel Langhorne Clemens'miş. Bu ismi bırakıp herkesçe bilinen Mark Twain ismini alması ise çok ilginç... Mark Twain 'iki kulaç derinlik' anlamına geliyormuş. Bu isim aslında ilk defa kendisi tarafından bulunmamış. Isaiah Sellers isminde sonradan yazar olmuş bir dümenci ilk defa New Orleans Picayune kitabında kullanmış. Clemens, rakip gazete 'New Orleans True Delta'da yazarı çok sert eleştirince Sellers yazı yazmayı bırakmış. Clemens'de ismi üzerine almış.


Konumuz edebiyat ve aylardan da ekim olduğuna göre Oscar'ı başka bir zaman konuşmak üzere Nobel'den bahsedelim biraz. Hem geçen yılki cinsel taciz ve ödüllerin isimlerini sızdırma skandallarından sonra 2018 ve 2019'un ödülleri bu yıl birlikte açıklanacak. Sanılanın aksine bu prestijli ödül hakkında bilinen şeylerin az olduğunu konuştuğun kişilerden anlayabilirsin! Yüz yıldan fazla bir süredir verilmesine rağmen hala bilinenlerin bilinmeyenlere oranla daha az olması, seçim tercihlerinin neye göre yapıldığının bilinmemesi olarak düşünülebilirse de asıl bilinmesi gereken temel şeylerin bile bilinmiyor olması akla 'bilgi sahibi olmadan fikir sahibi olmak' deyimini getiriyor! Örneğin Nobel Edebiyat Ödülü kitaba değil yazara veriliyor ama yine bilinenin aksine barış ödülü aldığı sanılan Churchill'e, özellikle büyük edebi değer taşıyan otobiyografisinden ötürü 1953 Nobel Edebiyat Ödülü verilmiştir, nokta! Dinamiti bulan İsveçli kimyager ve mucit Alfred Bernard Nobel, patentini aldığı bu icadı sayesinde 20 ülkede 90 şirket aracılığı ile patlayıcı ve silah şirketleri kurmuş. Birçok ülkenin patlayıcı ihtiyacını karşılamaya başlamış ve büyük bir servetin sahibi olmuş. Ancak kendisine yönelik yapılan ölüm taciri, insanları hızla öldürmenin yolunu bularak zengin oldu şeklindeki haberler nedeniyle hayatının son yıllarında büyük üzüntü ve acılar yaşamış. Aslında barış yanlısı ve dünya barışı için çaba sarf etmekteymiş ki dinamiti de savaşları bitireceğini düşünerek icat ettiği söylenmektedir. Ama tabii bu kadar 'saf', demeyeceğim 'temiz' düşünce sahibi biri onca ülkede patlayıcı ve silah şirketi mi kurardı? diyerek bu konuyu başka bir yazıda ele alabilmek ümidiyle şimdilik geçelim! Kardeşi Ludvig'in ölümü üzerine kendisini onunla karıştırarak gazetelerde ölüm taciri öldü minvalinde atılan başlıkları görünce, gelecekte kendisinin 'nasıl hatırlanacağı' üzerine duyduğu üzüntüden kaynaklı 27 Kasım 1895'te ele aldığı vasiyeti işte bu ödüllerin ortaya çıkmasını sağlamış. İcadı aracılığı ile dolaylı olarak kazandığı servetinin insanlığa hizmet edenlere dağıtılmasını istediği vasiyetinden yaklaşık 1 yıl sonra 10 Aralık 1896 tarihinde beyin kanaması geçirerek İtalya'nın San Remo kentinde hayata gözlerini yummuş. Vasiyeti, 30 Aralık 1896 tarihinde açıklanmış. Ölümünden 5 yıl sonra da Nobel Ödülleri verilmeye başlanmış. O dönemdeki servetinin günümüz değerinin 180 milyon avro civarı olduğu belirtiliyor. Servetinin faizi, her yıl Nobel Ödülü bünyesinde para ödülü olarak dağıtılıyor. Para ödülü, her yıl faiz oranlarına göre değişiyor. Ama yaklaşık olarak 9 milyon isveç kronu olduğu söylenebilir ki gayet iyi bir para! Her yıl insanlığa en büyük hizmeti yapanlara, milliyet ayırmadan verilmesi vasiyet edilen ödül fizik, kimya, tıp veya fizyoloji, edebiyat, ekonomi ve barış alanlarında veriliyor. İlk ödüller, 1901 yılında verildi. 1968 yılına kadar ekonomi hariç 5 dalda ödül veriliyordu. 1968 yılında ekonomi dalında da verilmesi kararlaştırıldı. Her bir ödülün veriliş hikayesi farklı olmakla birlikte konumuz edebiyat olduğu için Nobel Edebiyat Ödülü'nden bahsetmek sanırım daha doğru olacaktır. Şurada 10 kişi oturup bu yılın dünyadaki en önemli 10 yazarını seçmeye kalksak birbirinden farklı 10 ayrı liste oluşacağını görmezden gelerek yapıyoruz eleştirilerimizi... 50 yıl boyunca adayların açıklanmaması kuralının uygulandığı ödülde öne sürülen isimlerden de 'buna da nasıl verilmez'i tartışıyoruz, sanki aday olup olmadığını bilir gibi! Okuduğumuz kadar değil miyiz? Ne kadar okuyoruz ya da ne kadarını okuyoruz? Okuduğumuz gerçekten değerlendirebiliyor muyuz? Hepimiz aynı yeterlilikte miyiz? Sahi, mutlaka bunu oku! derken karşımızdakinin yeterliliğini mi dikkate alarak söylüyoruz bunu ya da ben bunu okuyacak kadar kapasiteliyim demek için mi? Bunu düşünelim, evet! İçinde bulunduğumuz ekim ayında raflarda yerini alacak kitap dünyaca ünlü boksörümüz Sabri Mahir'in hayat hikayesinden esinlenerek yazılmış bir roman. Anlatım dili çok sade ve sürükleyici... İçinde tarihi olaylara yer verilirken, yazar dönemin fotoğrafını çekiyor ve bunu da okuyucusuna çok güzel anlatıyor. 1900'lü yılların başlarında geçen kitapta Sakallı Celal'den Tevfik Fikret'e kadar dönemin birçok önemli ismine rastlıyorsunuz. Galatasaray'ın renklerini alışından köpeklerin toplatıldığı, Fransızlarla yapıldığı söylenen anlaşmaya kadar çok ilgi çekici detaylar bulunuyor. Ve tabii Sabri Mahir... Hayat insanları nereden nereye sürüklüyor... Önce futbolcu, sonra boksör... Dünyanın önünde saygıyla eğildiği, Korkunç Türk! diye isim takılan... Bir boksörün yaşamı değil anlatılan, az bilinen / bilinmeyen ama mutlaka hatırlanması gereken tarihi bir ismin resmigeçidi!


Dünya tarihini değiştiren, konumuzla alakalı en önemli icatlardan biri yazı ise diğeri kuşkusuz matbaadır. Matbaa denildiğinde de akla gelen ilk isim 3 Şubat 1468 yılında hayata gözlerini yuman Johannes Gutenberg'tir. Modern matbaacılığın babası olan isimden önce de matbaa Çin'de yüzyıllar öncesinde kullanılıyordu. Bu yüzden kendisinin farkının, aslında metal harfleri kullanıma sokmasından kaynaklandığı söylenir ama tek başına yeterli bir açıklama değildir. 11. yüzyıl ortalarında Çin'de Pi Sheng baskı harflerini keşfetmişti fakat kilden yapıldıkları için dayanıklı değillerdi. Daha sonra bunları Çin ve Kore'de geliştirdiler. Hatta Kore devletinin kendisine ait metal harfler üreten dökümhanesi bile vardı. Avrupa'da Gutenberg'ten önce de matbaa vardı. Fakat pratik bir baskı tekniği olmadığından, baskı kalıpları birçok kitabı kopyalamaya yarasa da her kitap için ayrı baskı kalıbı hazırlanmasını gerektiriyordu. Değişik kitaplar basmak kolay olmadığı için yaygınlaşamıyordu. O, önemli gelişmeler yaptı: Baskıya uygun metal alaşım, harfleri dökeceği kalıp, yağ tandanslı baskı mürekkebi ve baskı için uygun olan bir makine... Basit gibi gözükmesine rağmen çok büyük bir gelişmeydi. Şu an okuduğunuz bu yazının basıldığı dergi de dahil olmak üzere düşüncelerin her yere ulaşmasına olanak sağlamış ve reformların oluşmasından, bilimin gelişmesine kadar pek çok alana etki etmiştir. Mesela; kitap okumak yerine cep telefonunda bir şeyler yapmayı tercih ediyorsun ya, matbaa olmasa şu anki telefonları yapacak bilgi ortaya çıkmayabilirdi! Telefonu icat eden Alexander Graham Bell'i ele alalım... Babası ve dedesi ömürlerini işitme engellilere adamış. Annesi de doğuştan işitme engelli olan Bell'in özellikle babası, işitme engellilere, duyamasalar da konuşmayı öğretecek yöntemler üzerine çalışmalar yapmış. Babasının ölümünün ardından, onun çalışmalarını tanıtmak ve yaymak için gittiği ABD'de işitme engellilere dil öğretmeni yetiştiren okulda çalışmış ve sonra kendi okulunu kurmuş. Ünü yayılınca da Oxford Üniversitesi'ne konuk öğretmen olarak çağrılmış. ada eline geçen Alman bilgin Hermann von Helmholtz'un -ki kendisi hakkında yaşadığı dönemde Fiziğin Başbakanı denirmiş ve boşuna arama Türkçe kitabı yok - işitme fizyolojisine ilişkin kitabını okumuş. Kitaptan yola çıkarak müzik sesinin bir tel aracılığı ile aktarılabileceği düşüncesi üzerinde yoğunlaşmış. İşte, telefonun ortaya çıkmasına öncü olacak bu kitap bir matbaada basılmasaydı, olamayacaklar! Sonra tabii İbrahim Müteferrika... 1450 yılında Gutenberg'in matbaasından sonra Osmanlı'da 1567'de Ermeni cemaati ve 1627'de de Rum cemaati kendi matbaalarını kurarlar. Devlet, Osmanlıca herhangi bir metnin bu matbaalarda basılmasını yasaklamıştır. Macar asıllı sonradan Osmanlı olan ve çeşitli diller konuşabilen, iyi eğitimli Müteferrika, devletin çeşitli kademelerinde görev almış iyi eğitimli bir isimdir. Nevşehirli Damat İbrahim Paşa tarafından 1720 yılında Fransa'ya elçi olarak gönderilen Yirmisekiz Mehmed Çelebi yanında oğlu Mehmed Said Efendi'yi de götürür. Said Efendi orada boş durmaz ve birçok yeniliğin Osmanlı İmparatorluğu'na taşınmasını sağlar. Aynı zamanda Paris'te bir matbaayı ziyaret eder ve İstanbul'a dönüşünde bu konuda çalışmaya karar verir. İstanbul'a döndüğünde Müteferrika ile tanışarak beraberce Nevşehirli Damat İbrahim Paşa desteği ile bir matbaa kurmak için çalışmalara başlarlar. Böylelikle 16 Aralık 1727 tarihinde Darü't-Tıbaati'l Amire isimli ilk matbaa kurulur. Makine ve Latin alfabesi kalıpları yurtdışından getirilmiştir. 17 kitaplık bu serüven aslında uzun bir hikaye... Neden matbaa? sorusu için bizzat Müteferrika'nın kendisinin kaleme alıp yazdıkları... Damat Ferit Paşa'ya sunumu... Ama yerimiz dar... Onlar da başka bir yazının konusu olsun! Bir de Yalova'daki İbrahim Müteferrika Kağıt Müzesi'ni gezmeniz menfaatiniz icabıdır! Yumurta - tavuk paradoksu misali bugün, rahatlık içinde, konforlu biçimde yaşamamızın en büyük kaynağı bu bahsettiğim ve tarihte isimleri yer almasa da küçük küçük katkı sağlayan diğer pek çok değerli isim... Kitap, deyip geçmeyin, çok sevin, çok okuyun, çok okutun! İlk matbaamızın kurulduğu tarihe dönük bile tam bir bilgi yokken -Evet, n'olacak bu bizim meraksızlığımız, maalesef merak ettiğimiz şeyler daha çok dedikodu sınıfına girecek şeyler - böyle bir roman mutlaka okunmalı... Yazarın kitabı yaklaşık 10 yılda tamamlanması da ayrı bir merak konusu oluşturuyor. Roman, İstanbul'dan Moskova'ya yolculuk yapan ve tesadüfen Macar bir Türkoloğun eline geçen bir defterle başlıyor. Defter, Müteferrika'nın ağzından konuşuyor okurla... Kitaptaki ilginç şeylerden biri de tasarımı: Macar Türkolog, Müteferrika'ya ait olduğunu düşündüğü defteri okumaya başladığında romanın sayfaları da değişiyor. Sarı, farklı bir kağıt oluyor. Bu kitabı merak etmeyeceksek, başka neyi merak edeceğiz değil mi? Eskileri okumadık ki yenilere bakalım diyenlere!


Önümüzdeki ay, türümüzün ilk defa uzaya çıkışının ve dünyanın çevresini uzaydan turlayışının 60. yıldönümü... 9 Mart 1934 yılında doğup, 27 Mart 1968 yılında henüz 34 yaşında hayata gözlerini yuman Sovyet kozmonot Yuri Alekseyeviç Gagarin bunu gerçekleştirdiğinde henüz 27 yaşındaymış. Uçağı ile yaptığı rutin bir uçuş sırasında hala gizemini koruyan bir şekilde uçağı düşerek ölmüş. Keşke olmasa ama örnekler çok fazla... Bunlar arasında belki de en az bilineni, 3 Ağustos 1546 yılında, doğum gününde, kitaplarıyla birlikte 37 yaşında yakılarak öldürülen; matbaacı, yayıncı, kitapçı, çevirmen ve çok renkli bir kişilik olan Etienne Dolet... Dini konulardan uzak durmak istemesine rağmen Protestanlığın kurucusu Luther'in takipçilerinden rahip Jean de Caturce'un 1532 yılında yakılması üzerine açtığı özgürlük bayrağı nedeniyle kilise tarafından çeşitli cezalara uğramış. Araya giren hatırlı kişiler ve arkadaşları sayesinde bu cezalardan kurtulmuş ta ki evinde yapılan bir aramada Calvino'nun, Olivetano'nun ve Melanto'nun kitaplarının bulunması sonunu getirmiş...


Evdeyiz. Bildiğimiz tüm alışkanlıklarımız salgın nedeniyle değişiyor. Tarih yeniden yazılıyor. MÖ ve MS, tarih olacak gibi gözüküyor. KÖ ve KS yani koronadan önce ve koronadan sonra... Evet, böyle bahsedeceğiz belki de... Eskiden bir başka ülkenin vatandaşıyla karşılaşınca en dikkat ettiğim şeylerden biri sosyal mesafeydi. Karşılıklı konuşmaya başladığınızda, o aradaki bir metreyi korumak için, siz yaklaşmaya bile kalksanız, yavaş yavaş geri çekilirlerdi. Bizde de tam tersiydi, sıcakkanlı insanlar olduğumuzdan olsa gerek insanların dibine kadar girer, ortaya çıkan, eğer izleyiciyseniz, komedinin keyfine bakardınız. Artık herkes dikkat ediyor. Bir buçuk metre kuralı resmi - gayriresmi dilimizde... Başka başka dertlerimiz olsa da artık sadece o var: Koronavirüs! Haberler onunla başlayıp, onunla bitiyor. Herkes ondan bahsediyor. Neredeyse şarkıdaki gibi: Bana her şey seni hatırlatıyor! Okumamak için türlü bahaneler geliştiriyoruz. Bunun da en çok telefonla ve sosyal medya ile ilgisi olduğunu düşünüyoruz ya, haklısın! Yalnız, bunun için de bir kitap önereceğim. Yapma! deme... İçinde buna benzer o kadar fazla örnek var ki, çok hoşuna gidecek: Freud bu işe ne derdi? En muhteşem psikoterapistler gündelik sorunlarınızı nasıl çözerlerdi? Yazarı Sarah Tomley ve İş Bankası Kültür Yayınları'ndan çıkmış. Çevirmen Devrim Çetinkasap. Öyle de diyebilirsiniz, dedi Bay Mead. Kitap Kıyımının Evrensel Tarihi Malum, her yer olduğu gibi çoğu kitabevi de kapalı, internet sitelerinden alışveriş yapmaya çalışıyoruz ama onlar da yeterli gelmiyor. Hal böyle olunca yayınevleri yeni kitap çıkarmayı çok azalttılar. Ama kitabın yeni veya eski olması bir şeyi değiştirmez. Eğer bir kitapseverseniz bu ay mutlaka bu kitabı okuyun! Kitap Kıyımının Evrensel Tarihi, Fernando Baez tarafından yazılan ve Can Yayınları'ndan çıkan kitabı Türkçeye Tolga Esmer çevirmiş. Baez'in araştırmasına göre kitapların %60'lık bir oranı hesaplanarak, yani bilerek yok edilmiş. Çoğunluğu yakılarak. Geri kalan %40 ise, doğal afetler, hayvanlar, kültürel değişimler ve kitap malzemesinin dayanıksız oluşu sebebiyle yok olmuş. Kitabın; insanlık tarihi düşünülünce çok yeni bir icat sayılacağını belirten yazar, buradan hareketle, insanlığın %99'unun tarih öncesi ancak %1'inin yazılı tarih döneminde geçtiğini söylüyor.


Temmuz 1818 tarihinde doğan ve antiseptik prosedürlerin öncüsü sayılan Ignaz Philipp Semmelweis, özellikle lohusalık humması insidansı ve doğum kliniklerindeki el yıkama alışkanlıkları arasındaki ilişkiyi keşfetmiş. Avusturya- Macaristanlı bu bilim insanı ve hekim, annelerin kurtarıcısı lakabıyla tanınmaktaymış. Lohusalık ateşi 19. yüzyıl ortalarında hastanelerde yaygınmış ve % 10 - % 35 oranları arasında ölümcülmüş. Semmelweis 1847 yılında Viyana Genel Hastanesi'nde kalsiyum hipoklorit içeren antiseptikler kullanarak el yıkama uygulamasını önermiş ve ölüm oranlarını önemli ölçüde azaltmayı başarmış. Bulgularını derlediği Lohusa Ateşinin Kavramı, Etyolojisi ve Profilaksisi isminde bir kitap yayınlamış. Bitti mi, tabii ki hayır! 1847'de fizik ve kimya dalında doktorasını alan Pasteur 1848'de Strasbourg Fen Fakültesi'nde yardımcı kimya profesörü olmuş. 1854'te Lille Fen Fakültesi'nde kimya profesörlüğüne yükselmiş. Ecole Normale'de kurulmasını istediği araştırma laboratuvarının yöneticisi olmuş. Bu laboratuvarda şarbon, tavuk kolerası ve kuduz gibi virütik hastalıklar; bağışıklık mekanizması ve aşı hazırlama teknikleri üzerinde çalışmış. Bakteriyolog olarak görev yaptığı süre boyunca, tıbbın ilerlemesine büyük katkılarda bulunmuş ancak tıp doktoru olmadığı için doktorlardan büyük tepki görmüş. Pasteur, tepkilere rağmen çalışmalarına devam etmiş. Burada araya girip bir başka yazının konusu olacak bir olaydan da bahsetmemiz gerekecek. Osmanlı padişahı Abdülhamid, kuduz aşısının bulunmasından sonra Pasteur'ü davet etmiş fakat yaşlılığı nedeniyle gelemeyince tedaviyi öğrenmeleri amacıyla; Askeri Tıb Mektebi'nden Zoeros Paşa, Hüseyin Hüsnü ve Hüseyin Remzi Bey'i Pasteur'ün yanına göndermiş. Bu kişilerle birlikte Pasteur'e, ilmiye ve askeriyede mümtaz kişilere verilen Mecidiye Nişanı ile insanların yararına bir aşı hayırhanesi kurması için de 800 lira (bazı kaynaklarda 10.000 altın ya da frank olduğu da söylenmektedir.) göndermiş. İşte bu gelen para 1888'in Kasım ayında Pasteur'ün enstitü kurmasına büyük bir katkı sağlamış. Nokta. Pasteur; mikroorganizmaların, mayalanma sürecinde ve bulaşıcı hastalıklarda rol oynadığını kanıtlamış ve böylece kendiliğinden türeme teorisini çürütmüş. Şarap, bira, süt, meyve suyu gibi mayalanan sıvıların, uzun süre bozulmadan saklanmasını sağlayan pastörizasyon adlı konserve yöntemini geliştirmiş. Tıp doktoru olmadığı için yaptıklarını ciddiye almayanları hatırlayan var mıdır, bilinmez ama difteri serumunu bulan Dr. Roux, veba mikrobunu bulan Dr. Yersin ve kolera mikrobunu bulan Dr. Chantemesse, Pasteur'ün başarılı öğrencilerindenmiş. Ve... Pasteur'ün 1865 yılında yayınladığı Mikrobik Hastalıklar Kuramı'nı okuyan İngiliz doktor Joseph Lister, hastaların cerrahi işlemden sonra ölmesinin bakterilerle ilgili olabileceğini düşünmüş ve yarayla temas eden her şeyin asit fenikle temizlendiği ilk ameliyatını yapmış. Bu gelişme sayesinde genel cerrahi yaşam kurtarır hale gelmiş. Lister; Edinburgh ve Glasgow'daki ilk yıllarında iltihap, cerahatın oluşması ve iyileşmekte olan yaralarda kan pıhtılaşmasının mekanizmasını keşfetmiş. O sıralarda Louis Pasteur, mikroorganizmaları göstermiş ve bunların kokuşma ve fermentasyonda amil olduklarını bulmuştu. Lister, bu mikroorganizmaların aynı zamanda yara enfeksiyonlarına da sebep olduğunu ileri sürmüş ve dolayısıyla yaralar, bu tesirlerden uzak tutulursa aynı zamanda enfeksiyonlardan da uzak tutulacakmış. Lister, bu işi karbonik asit çözeltileriyle yapmış ve cerrahi enfeksiyonların sayısında şaşırtıcı bir azalma görülmüş. Lister'in antiseptik cerrahi düşüncesi, bütün dünyada taraftar kazanmış ve günümüze kadar önemli gelişmeler göstermiş. bu çalışmalar sana haz vermeyip uyuşturuyor, 1953 yılında yayınlanan ünlü romanı Fahrenheit 451'le tanınan Ray Bradbury'nin tam adı Raymond Douglas Bradbury'ymiş. Ray Bradbury, hayatı boyunca 500'e yakın öykü, roman, oyun ve şiir kaleme almış. 1971 yılında Apollo 15 astronot grubu Ay'a indiğinde, Bradbury'nin romanı Dandelion Wine onuruna, bir kratere Dandelion Crater adını vermiş. Bradbury'den, Tokyo yakınlarında bir 21. yüzyıl kentinin tasarımı konusunda yardımcı olması istenmiş. Düzyazının Şairi olarak da bilinen yazar 5 Haziran 2012'de ABD'de vefat etmiş. Karahindiba Şarabı; Ray Bradbury tarafından yazılan ve İthaki Yayınları'ndan çıkan kitabı Türkçeye Ozan Kayalıoğlu ve Zeynep Kayalıoğlu çevirmiş. Önümüz yaz ve tam bir yaz kitabından bahsediyoruz. Öyle ki kitap; bir yaz başlangıcında, haziran sabahına uyanan on iki yaşındaki kahramanımız Douglas Spaulding'in gözlemleriyle başlıyor.


Tam normalleşecekken, yoksa siz hala normalleşmeyenlerden misiniz Salgının yarattığı bilgi kirliliği ile gerekli gereksiz sosyalleşme çabaları kafalarımızı karıştırırken aklıma bir soru düştü: Herkes haklı ama evde oturanlar daha mı haklı? Zira insan evde sıkılıyor! Portekizli sıradan bir gemici olmasına rağmen gemicilikteki uzun yıllar sonucunda elde ettiği tecrübeyle Mecellan'ın geldiği nokta başlı başına bir başarı öyküsüdür. Öncelikle tarihi yeniden yazan bu tarihi kişilik çoğu insan tarafından pek de sevilmez. Portekizli olmasına rağmen yaptığı bu yolculuğu İspanya adına gerçekleştirmiştir. Bulduğu, keşfettiği yerler İspanyolların olmuştur. Portekizliler hain ilan etmiş, İspanyollar güvenilmez bulmuştur. Çeşitli kaynaklarda Filipinler'deki girdiği küçük çaplı çatışmada hayatını kaybetmesi onun geldiği noktada, kendisini gördüğü büyüklükle açıklanmaya çalışılmıştır. Burada Zweig'ın kaleme aldığı Macellan biyografisi önemlidir. Çünkü o, işin psikolojik yönlerini de ele alarak çok kapsamlı bir çalışma hazırlamıştır. Aklıma o meşhur Afrika atasözü geliyor tam da bu noktada: Aslanlar kendi tarihçilerini çıkarana kadar tarih avcıyı övmeye devam edecektir. 1 1,5 milyon nüfuslu Portekiz coğrafi olarak karadan keşifler yapamayacağını anlayınca neredeyse hiç denize açılmamasına rağmen denizci ön ismini alan Henry döneminde inanılmaz bir atılım gerçekleştirmiş. Yaklaşık 50 yıl süren yeni gemiler inşa etme, haritalar geliştirme vb. dönemin ardından büyük bir aşama kaydetmiştir. Meyvelerini de bu sürecin sonunda hızlı bir biçimde almaya başlamışlardır. Yeni bir kuşak yetişmiş, dünyanın en uç noktalarına kadar gidilmiştir. Süreç ilerledikçe ve sömürgelerden gelen kaynaklarla zenginleşen Portekiz'den bizzat kral tarafından batıdan doğuya ulaşma fikri beklediği karşılığı bulmayınca, tüm kendisine yapılacak suçlamaları düşünen Macellan beklediği fırsatı İspanya'da yakalamıştır. Bunun sonucunda Kolomb, Vespucci, Cabot, Pinzon ve diğer tüm denizcilerin boşu boşuna aradığı denizyolunu, Hindistan'a batıdan giden yolu bulmuştur. Kendisinden önce kimsenin görmediği diyarlar ve denizler keşfetmiştir, yeni bir okyanusu dünya kurulduğundan bu yana geçen ilk Avrupalı insan olmuştur. Dünyanın evreninde en uç noktaya giden ilk dünyalıdır.


Farkında olsa gerek çünkü 14 Şubat 1876'da patent bürosuna koşarak gitmesinden yalnızca birkaç saat sonra rakiplerinden Elisha Gray de benzer bir buluşla patent bürosuna başvuruda bulunmuştu. Hatta kendisinden çok önceleri 1849-1850 yıllarında İtalyan asıllı Amerikalı Antonio Meucci'nin telefonu icat ettiğini, 1860-1861 yılları arasında tanıtımı ile uğraştığını ve fikrinin korunması gerektiğini belirten başvuruyu yaptıysa da tam bir patent başvurusu olmadığı için tescil alamadığını biliyoruz. Patentin kendisine ait olduğunu söyleyenlerin itirazları nedeniyle 600'ün üzerinde davayla uğraşmak zorunda kalan Bell ve ortakları sonunda galip gelerek, tarihi günümüze kadar gelen Bell Telefon Şirketini kurmuşlar. Bu şirket kısa sürede çok büyük paralar kazanmış ve dünyanın en büyük şirketleri arasına girmiş. Mart 1847 yılında İskoçya'nın Edinburg şehrinde doğan Bell'in annesi işitme engelliymiş; babası da dedesi gibi yıllarını işitme engellilere ayıran biriymiş. Babasının kendisine ait çeşitli öğretme yöntemleri varmış. Bell'in de babası gibi seslere karşı özel bir yeteneği varmış. İki erkek kardeşi küçük yaşta veremden ölünce Bell ve ailesi ABD'ye göçmüşler. Graham ismi, 11 yaşındayken, kardeşlerinde olduğu gibi ikinci bir isim istemesi üzerine eklenmiş. Amerika'da işitme engelliler üzerine çalıştığı okullardan sonra kendi okulunu kurmuş. Karısıyla da bu şekilde tanışmışlar. Clarke Okulu'nun kurucularından Gardiner Greene Hubbard'ın 5 yaşında geçirdiği bir hastalık nedeniyle işitme engelli olan kızı Mabel Hubbard, Bell'in öğrencisiymiş. 15 yaşındayken Bell'le çalışmaya başlamış ve kısa süre sonra da evlenmişler. Mabel'in avukat olan babası, aynı zamanda telefon işini finanse etmede ve maddi kaynak sağlamada Bell'e çok yardımcı olmuş. Telefonun patentini aldıktan sonra kurdukları şirketin hisselerinin yüzde 15'i Bell ailesinde bulunuyormuş. İşin çok büyük boyutlara geleceğini tahmin edemediklerinden olsa gerek; 7-8 ay içinde ellerindeki hisselerin çoğunu ortalama 250 dolardan elden çıkarmışlar, ki 1879'un Kasım ayına gelindiğinde hisselerin değeri 1.000 doları bulmuş! Aynı yıl Mart ayında Bayan Bell eşine, hisselerin değeri 65 dolar civarındayken satması için adeta yalvarmış çünkü bir daha bu kadar yükselmeyeceğini düşünüyormuş. 1881 yılına kadar ellerindeki hisselerin üçte birini elden çıkarmışlar. Bu yanlış tercihlere rağmen 1883 yılına geldiklerinde ellerindeki hisselerin değeri bir milyon dolara ulaşmış. Doğum gününden 4 gün sonra, sadece 29 yaşındayken 174.465 nolu patentini alan Bell'i telefonun icadına götüren olay aslında bir kitapla başlamış İşitme engelliler alanında yaptığı çalışmalarla ve kendi okulunu kurmasıyla artan şöhreti nedeniyle Oxford Üniversitesi'ne konuk öğretmen olarak çağrılmış. İngiltere'de eline geçen, Hermann von Helmholtz isimli Alman bilgenin işitme fizyolojisine ilişkin kitabını okumuş. Bu kitap sayesinde, müziğin sesinin bir tel aracılığı ile aktarılabileceği düşüncesi üzerinde yoğunlaşmış. Bu alanda başkalarının da yaptığı çalışmalar varmış. İngiltere'den dönen Bell, Boston Üniversitesi İnsan Sesi Fizyolojisi dalı profesörlüğüne getirilmiş. Kuramsal bilgisini, teknik bilgisiyle destekleyerek hayata geçirmeye ve işitme engellilerin duymasını sağlayacak aletler yapmaya girişmiş. Tam da bu dönemde Thomas Watson adlı bir elektrik mühendisi ile çalışmaya başlamış. Meşhur Watson! Telefonu çalıştırmak için kullandığı bataryadan pantolonuna dökülen asit nedeniyle aradığı ve tarihin ilk telefon konuşmasında ismi geçen kişi: Tarihe geçen bu ilk telefon görüşmesi 10 Mart 1876 tarihinde yapılmış. Telefonla iletişim çok kolay yayılmamış. Üzerinde çok uğraş verilmiş. Telefonun icadından ancak sekiz yıl sonra, Connecticut eyaletindeki New Haven ilk telefon ağına sahip şehir olabilmiş. İletişim, filmlerde de gördüğümüz santral memurları tarafından sağlanıyormuş ve memurlar erkekmiş. Daha sonraları kadın memur çalıştırmak gelenek haline gelmeye başlamış. Sistemin gelişmesi ve telefonun otomatik hale gelmesi ise bir cenaze levazımatçısı sayesinde olmuş Almon B. Stowger adındaki cenaze levazımatçısının rakibinin karısı santral memuruymuş. Kadın, santrali arayan ve Stowger'a ulaşmak isteyen cenaze sahiplerini kendi kocasına yönlendiriyormuş. Bunu öğrenen Stowger, santrali aradan çıkarmak istemiş ve santral olmadan kullanılabilecek bir telefon tasarlamış. Fakat üzerinde yalnızca 3 tuş bulunan ve akılda sürekli sayı tutmayı gerektiren bu makine karışıklığa neden oluyormuş. Bu sorunu çözmüşler fakat bu sefer de ortalığı telefon direkleri, kablolar ve tahtalardan oluşan karmaşa sarmış. Bell aslında telefonla özdeşleşmiş bir isim olsa da çalışmaktan ve yeni icatların peşine düşmekten vazgeçmemiş. 30 kadar patenti bulunuyormuş. Özellikle işitme engellilerin eğitimiyle yakından ilgilenmeye devam etmiş. Havacılıkla uğraşmış, bu alanda da yeni girişimlerde bulunmuş. 1903'te damadı Gilbert H. Grosvenor, National Geographic Dergisi'nin baş editörü olmuş ve Bell, Grosvenor'u dergiyi daha fazla fotoğraf ve daha az akademik makale ile daha popüler bir yayın haline getirmesi için teşvik etmiş. Bell, gömülü olduğu Nova Scotia malikanesinde 2 Ağustos 1922 günü hayata veda etmiş.


Japon edebiyatında dönemi için yenilikçi bir yere sahip olan yazar Kobe Abe, Türkçeye yeni kazandırılan romanı Virane Harita'da, hem dedektiflik hem de bir kendini buluş hikayesi anlatıyor. Altı aydır kayıp satış şefi Nemuro'nun peşinde Tokyo'nun labirentlerinde düşle gerçek arasında geçen bu kovalamaca öyküsü taraflar için giderek çözümsüz bir benlik yarışına dönüşür. Savaşlar ve felaketler insanlık için büyük yıkımlar getirir. Acı, gözyaşı, sürgünler ve kayıplar bireysel ve toplumsal ölçekte kapanmayan yaralar açar. Yaşamdaki bu nedenli derin acılar, edebi alanda aynı derecede nitelikli eserler doğmasını sağlar. Sözgelimi on dokuzuncu yüzyıl Rus edebiyatı, siyasal ve toplumsal çözülmenin, doğmakta olan yeni düzenin bütün sancılarını taşır, hem de bunu mümkün olabilecek en yetkin biçimde yapar. Yine yirminci yüzyılın ikinci büyük savaşının, savaşa katılan katılmayan tüm dünya ülkelerinin edebiyatları üzerinde etkisi vardır. Bu etki eserde, ya sıcak savaş ortamı biçiminde yansıtılır ya da savaş sonrası bireylerin psikolojik ve sosyal travmaları bakımından ele alınır. Savaşın yıkıcı etkisinin boyutları öngörülemez olduğundan ikinci seçeneğin ucu açıktır, edebiyata sonsuz bir çeşitlilik sunar. Japonya'nın savaş sonrası edebiyatının önemli isimlerinden Kobo Abe, işte bu ikinci tarz romanların yazarlarından. Aslen tıp öğrenimi gören ancak bu sırada felsefeye ve edebiyata merak salan Abe, kariyerinin daha başında doktorluğu bırakır. Henüz öğrenciyken varoluşçu felsefeden yoğun olarak etkilenir. Beckett, Dostoyevski, Kafka gibi varoluşçuları okur ve inceler. Romanlarında gerçek anlamından simgesele geçiş yapan gizlenmiş, kaybolmuş karakterler yaratır. Bireylerin savaştan sonra içine düştükleri boşluk ve anlam arayışı, değerlerin yittiği zamanlarda yaşanan ayakta kalma çabası romanlarının ana izleğini oluşturur. Gerçeküstü anlatımdan sıklıkla yararlanan yazar, Japon edebiyatında dönemi için yenilikçi bir yere sahiptir. Kobo Abe'nin Türkçeye yeni kazandırılan kitabı Virane Harita, yazarın genel temalarına uygun bir roman. Altı aydır kayıp satış şefi Hiroshi Nemuro'nun karısının dedektiflik bürosuna başvurması ile başlayan ve kitap boyunca devam eden aranma sürecini, görevli dedektif memur tarafından dinliyoruz. Dedektifin Nemuro'yu bulmaya yönelik çabası, zamanla kendine yönelik bir arayışa dönüşür. Nemuro'nun karısı, kayınbiraderi ve iş arkadaşı ile kurduğu ilişki, kendi benliğine yaptığı bir yolculuk haline gelir. Savaş sonrası giderek kapitalistleşen dünyada şehirler büyük rol oynar, Tokyo da onlardan biridir. Rekabete dayanan para ekonomisi şehirlerin toplumsal yapısında çeşitlilik yarattığı gibi beraberinde yabancılaşma ve güvensizlik de getirir. Salt çıkar ilişkileri içindeki birey yalnızlaşır ve her an kaybolmaya müsaittir. Kayboluş, bazen kalabalıkların içinde ruhen uzaklaşmakla bazen de bedensel terkle mümkündür. Kayıp şahıs Nemuro, bedenen uzaklaşanlardandır. Dedektif ise, karısını terk etmesinden de anlaşılacağı gibi küçük çapta kaçışlar yaşayanlardan. -Neyden kaçtım? Senden mi? Benden değil. Hayattan... Pazarlıklardan, ip cambazlığı yapmaktan, can simitleri için kavga etmekten, bütün bu bitmeyen rekabetten... Haksız mıyım? Ben sadece bahaneydim. Güvenli, tek harita yetmez insana. Herkesin geçtiği, emin yollar boğar insanı. Arka sokaklarda yaşanan karanlık işler de kısa süreli kayboluşlardır aslında. Şöyle bir düşününce, buralarda hararetle dolanan bu tipler de aslında bir süreliğine kayıp olan kişiler. Tüm bir ömürle, birkaç saatin farkı sadece... Fuhuş, haraç, uyuşturucu görünen düzenli hayatın arka yüzüdür. Hayatın tekdüzeliğinden kaçış yolları. Kişi yine de mutlu değildir, bir sahtelikten kaçarken diğerine tutulur çünkü. Dedektif, roman boyunca Nemuro'nın peşinde ipucu kovalarken, onunla benlik yarışına girer. Aslında kalbimde bir yerlerde adamla yarışa girdiğimi düşünüyor olabilir miydim? Adamla yarış mı? Evet, bir kez çıktıktan sonra bir daha geriye dönmeyen adama karşı, ne kaçan ne de geriye dönen kendi yarım kalmışlığımı haklı gösterebilmek için... Düşle gerçek arasında gidip gelirken kendini bulma yolunda var olan bütün haritaların çıkışsızlığını anlar. Harita viranedir, dedektif bunu bilir.


Paul de Senneville/Mariage d'Amour bu yazıya eşlik edebilir. Birini, bize en çok tesir eden yer, zaman ve koşullarda değil de bambaşka mekan, an ve mümkünlüklerde tanısaydık yine onu seçer, yine onda ısrar eder miydik? Bu soruda o kişinin hakiki muhatabımız olup olmadığının cevabı saklı. Bu sorunun varlığından bihaber kurduğu muhataplık ilişkisini biricik zanneden çok kişi var. Kaderci bir bakışa sahip değilseniz; her ilişki bir tür eşsizlik güzellemesine sahip olmak durumunda. Bu tezden hareketle muhatabınızda başka hiç kimsede olmayan bir şey olmalı. Olamıyorsa, muhataplığın benzer ikamelerle sınanması an meselesi. Aşk sandığımız şey, fiyakalı bulduğumuz özelliklere sahip kişilere meyl etmekten ibaret değil midir çoğu zaman? Yahut idealdeki maşuğu çağrıştıran varlıklara meyledip, o meyl listesinin birinci sıradaki öznesini seçmek değil midir? Aynı güzergahta Shakespeare'in Beğendiğiniz bedenlere hayalinizdeki ruhları koyup, aşk sanıyorsunuz sözü de benzer ihtarı yapıyor. Belki de bu yüzden çoğu ilişki bir tür güç & güzellik ikamesi anlamına geliyor. Aşkın sahibi yok, maşuk dahi aşığa değil aşka ait çünkü. Zaman, mekan ve ruh hepsi sonsuz devinim halinde iken yazgımıza sonsuza kadar eşlik etsin diye seçtiğimiz partnerin bir ömürlük sabitlikte kalmasının umulması evliliğin en güç tarafı değil mi? Virginia Woolf'un intihar mektubunda eşine Biri beni bu durumdan kurtarabilecek olsaydı bu sen olurdundan ilhamla yaşamıma sonsuza kadar birisi eşlik edebilseydi bu sen olurdun cümlesi en güzel evlilik teklifi olabilir. Evlilik; aidiyeti yalnız sizde olan, müzedeki bir antika kadar şahsi ve eşsiz olana bir yaşam eşlik etmek olmalı belki de. İdeal ve sonsuz bir hakikat arayışına eşlik eden, çocuk dışında bambaşka şeyler de doğurabilmek ayrıca. Polanski'nin Bitter Moon filmi aşkın ilkelliği üzerine güçlü bir replik bırakıyor bize: Huzur, bir aşk ilişkisinde tutkunun baş düşmanı değil midir? Tüm bu sorular kavşağında Tolstoy da aşk, ilişkiler ve evliliğe romanı Kreutzer Sonat'ta çok tartışılan cevaplar veriyor. Tolstoy'un Kreutzer Sonatı'nı radikal ve cinsiyetçi fikirlerine rağmen aşkın ilkelliği ve yozlaşmış evlilik algısına şiddetli bir felsefe çabası olarak okumak mümkün. Gerçek bir sanat eseri çiçekte titreşen polenlerin taşıyıcı etkisini gösterir. Zamansız ve mekansız bir etkileşim kudreti taşır bu etki. Bir tür kelebek etkisi yapar. Tolstoy'un Kreutzer Sonat'ında bu etkiyi görmek mümkün. İsmi, Beethoven'in aynı isimli eserinden mülhem romanın fikri alt yapısı Schopenhauer'ın Aşkın Metafiziği eserinden izler taşıyor. Yayınlandığı dönem büyük yankılar uyandırmış, bazı ülkelerde sansüre uğramış, Çehov gibi birçok yazarın eleştirilerine uğramış kitap; en çok da Tolstoy'un eşi Sonya'da yıkıcı etkiler bırakır. Bu yıkıcı tahribatın en belirgin örneği olarak birçok kaynak, Kreutzer Sonat'tan sonra eşinin Tolstoy'a olan tüm saygısının bittiğini ve hatta kitapta yazılanlara nazire olacak şekilde evliliklerinin korkunç hikayesinin kaleme aldığından bahseder. Sonya, yine de kitaba uygulanan sansüre razı gelmeyerek Çar'ın huzuruna çıkıp sansür engelini kaldırmasını rica eder. Kaynaklarda Kreutzer Sonat'ın pahalı ve ciltli edisyonunun yeniden basım süreci bu şekilde izah ediliyor. İncil'den her kim bir kadına hırs ve arzu ile bakarsa içinden onunla zina etmiş olurla başlayan kitap, başından sonsözündeki mesajlarına kadar Hristiyan ahlakçılığını savunur. Cinselliği bütünüyle şeytani bir dürtü sayarak onu tüm kötülüklerin başı olarak görür. Schopenhauer'ın fikirlerinin de tesiriyle kadınlara indirgemeci, sert ve cinsiyetçi yorumlar getirir. Aşkın reddi, cinselliğin aşağılanması ve kadınları ontolojik açıdan yetersiz ve önemsiz varlıklar olarak gören Schopenhauercı bakış, Kreutzer Sonat'taki kadın bakışıyla örtüşür. Tolstoy'un son dönem düşünce yapısında da bu ahlakçı, kötümser etki görülür. Yarayı apaçık gösterip teşhis eden Dostoyevski yerine şifayı da sunan Tolstoy; tıpkı Anna Karenina'da ihtiraslı aşk yerine ideal bir çift olarak sunduğu Levine & Kitty evliliğinde olduğu gibi bu romanında da şifa reçetesini sunmaktan geri durmaz. Romanındaki şiddetli cinayet tasvirini neredeyse bir papazın vaiz sesine denk düşecek sesle dengelemeye çalışır. Stefan Zweig, Tolstoy'un müzikten fazlasıyla rahatsız olduğunu ve hatta müziğin ruhuna iyi gelmediğini düşündüğünü söyler. Tolstoy, müziği en önce ruhu, peşi sıra bedeni tahrik eden bir cezbedici olarak düşünür. Romanı da bu tahrik fikriyle yazmış olacak ki romanın ismine Beethoven'in 9 numaralı sonatının adını verir. Bu isimlendirmenin Beethoven'in müzikte yaptığı devrimsel tavra bir gönderme olduğu yorumu yaygındır. Tolstoy, şüphe bırakmayacak şekilde Kreutzer Sonat'ın şerhini romanda yapar adeta: Korkunçtur bu sonat. Müzik nedir? Müzik ne yapar? Ve yaptığı şeyi neden yapar? Müzik kendimi, gerçek durumumu unutturur bana, beni başka, benim olmayan bir duruma taşır. Tolstoy, bu cümleyle müziğin başka bir mümkünler dünyası yaratan, orada her tür tahayyülü mümkün kılan ve eyleme geçmese de kıskanç bir zihin için fazlasıyla malzeme veren korkunç bir şey olarak görmüş oluyordu. Gorki, Anılar'ında Tolstoy'un kendisine okuması için verdiği günlüğünde Tolstoy'un iç sesine dair çekici bir ayrıntı keşfeder: Tanrı benim isteğimdir. Bunun ne anlama geldiğini kendisine sorduğunda ise Tolstoy'dan şu cevabı duyar: Tanrı benim onu bilme isteğimdir demek istemiş olmalıyım... Gorki buradan hareketle Tolstoy'un Tanrı ile şüpheli bir ilişkisi olduğuna varır. Bu durum Tolstoy'un yalnız Tanrı ile değil; yapıtları ve ilişkilerinde de aynı şüphenin varlığını beraberinde getirir. İnanç, şüphe ve aşk... Bu üçlüyle olan münasebetimiz öyle mühimdir ki, onlara olan yaklaşımlarımız Tanrı'ya, Dünya'ya, çoğu konuya olan yaklaşımımızı ele verir. Bu etkiyi Tolstoy'da görmek bilhassa mümkün. Mesela Tolstoy'un 1856'da tanıştığı Valeria Arseneva'yla bir aşk ümidinde yazdığı Aile Mutluluğu kitabı, derin bir muhasebe ardından kaleme aldığı İtiraflarım'ı ve nihayetinde ömrünün ve evliliğin son demlerinde Kreutzer Sonat'ı yazması bu teze şüphe götürmez bir örnek. Harold Bloom, Batı Kanonu'nda Tolstoy'un din konusundaki görüşlerinde vahşi bir ahlakçı olduğunu, evlilik & aileyle ilgili konularda ise korkunç derecede kadın düşmanı olduğunu söyler. Bloom, ayrıca Tolstoy'un sanatının epik eğilimler gösterdiğini, Tolstoy'da cesaretin epik bir erdem olduğunu ileri sürer. Bloom, bunu Tolstoy'cu etiğe en yakın şey olarak görür. Tolstoy, inanç ve aşkın da cesaret gerektiren şeyler olduğunu düşünür ve onun aşk romanları dahi bu epik karakteri taşır bu yüzden. Harold Bloom'un teşhisinden cüretle Tolstoy ne ile yazar? sorusuna Tolstoy aşkının ve inancının cesaretiyle yazar diyebilir miyiz? Bu tezin sağlamasını yazdığı yapıtları, o dönemki aşk ve inanç durumuyla yapmak mümkün.


Kitabı ilk gördüğümde, müstear gibi gelmişti bana 1984 doğumlu yazarının adı. Farklı yetenekleri ve uğraşları olan Dilşad Çelebi, epeyce ünlüymüş meğer. Bilgisayar bilimleri eğitimi gördüğü üniversite yıllarında Bekir, Tekir ve Kuyruklar başlıklı 80 bölümlük bir çizgi filme imza atmış. Birçok reklam filminde ve dizide oynamış. Çocuk kitabı serisi var. İTÜ'de işletme alanında yüksek lisans yapmış, ardından doktoraya başlamış. Dizi setlerinde verilen aralarda, araştırmaya ve yazmaya devam ettiği belirtilmiş biyografisinde. Birkaç ay önce, sözleri kendisine, bestesi müzisyen eşi Samet Evci'ye ait Bir Düş Bırak adlı ilk singleını müzikseverlerin beğenisine sunmuş. Tiyatroculuğu da var. Doğrusunu söylemek gerekirse kitabı elime aldığımda endişeli hatta umutsuzdum. Girişte, adının hemen altında İlk Kadın Komutanın Hikayesi alt başlığı yer alıyordu ki ben -çok önemli bir konusu ya da kahramanı yoksa- geçmişi bir asrı bile bulmayan komutan kelimesinin yer aldığı bir tarihi romanı okumam. Yaklaşık otuz asır öncesini anlatan bir romanda fazlasıyla iğreti, yakışıksız duran başka kelime ve ifadeler de var elbette. İlk bakışta gözüme çarpan konuşlanmak, pastoral, teori, egemenlik, kültür, kür hazırlamak, pozisyon, dram, kitle hareketleri, küvet, volta atmak, minyon, plan, romantik, numara yapmak, kamp, koridor, bonkör, rol, akustik, trans, vücut çalışmak, kriz, envanter dökümü, idman, birey, utku, komik.. bunlardan bazıları. Dil ve anlatım yönünden belki de en önemli sıkıntı, olup bitenin kitap boyunca başkahramanın gözünden verilmesi, Tomris'in ağzından sunulması. Uyumun, denkliğin kaybedilmesine yol açan bir tercih bu, ciddi bir risk! Üstelik anlatmaya başladığında dokuz çadırlık bir köyde yaşayan 13 yaşında bir çocukla karşı karşıyayız. Romanın en az yarısı, bu yaş dilimi esas alınarak kuruluyor ki yaş ile gözlemleme, kavrama ve aktarma arasındaki uçurum bizi epeyce tedirgin ediyor. İlk bölümlerde Tomris'ten çok -ileride Büyük Kiros adıyla tozu dumana katacak- Takmas'ın öne çıkması da bu sıkıntının bir parçası olarak zikredilebilir. Konu merakımızı kamçıladığı, anlatım da canlılığını yitirmediği için bu zaafları aşmakta, mücadelenin akışına kendimizi kaptırmakta fazla zorlanmıyoruz yine de. Böyle tartışmalı tarafları, noksanları, handikapları olsa da geneli itibariyle zevk ve ilgiyle okunan bir roman Tomris. Tamamı göz önünde bulundurulduğunda, arkaik sözlere de uydurukça denebilecek bir dil dağarına da epeyce mesafeli. Birçok romanda karşımıza çıkan cinsellik ya da ırkçılık batağına düşmemesi de ayrıca sevindirici. Pespaye bir romantizm de yok kitapta, süblime etmeye dönük zorlamalar da. Retrospektif bir feminizm gayreti mi var peki? Kitap, kısa giriş yazısında tüm kahraman kadınlara ithaf edilse ve merkezinde bir kadının çok yönlü mücadelesi yer alsa da böyle bir niteleme de haksızlık olur. Her okuyucu farklı bir yoruma ulaşabilir fakat bütünü düşünüldüğünde ideolojik yönden bagajsız, kılçıksız, etiketsiz bir roman olduğu söylenebilir. Evet. Tarihe mal olmuş, dahası bir şekilde onun akışını değiştirmiş kişileri anlatan romanlardaki o abartmaya şartlanan tutumun tuzaklarından kaçınan bir edebi güzergah, sürprizlerle gövdeleşen farklı bir yol bilgisi var kitapta. Mekanı önce fazlasıyla minimize ederek, vaka zamanını yatay fakat sıçramalı bir akışa yaslayarak, şahıs kadrosunu mitolojiden ve eski vakanüvis cerbezesinden olabildiğince arındırıp doğallaştırarak başlıyor anlatmaya Dilşad Çelebi. Böylelikle, tarihi romanı uçuk kaçık kişi ve olayların boca edildiği bir serüven tomarı gibi gören ya da milliyetçi histerinin peyderpey azdırılmasından hoşlanan okuyucu için pek cezbedici olmasa da, sahici ve etkili bir atmosfer kazandırıyor hikayesine. Çok sayıda parça içermekle birlikte Büyümek, Dünya isimli salıncak ve Yarık başlıklarını taşıyan üç ana bölümden oluşuyor roman. MÖ VI. yüzyıla gidiyoruz önce. Karadeniz'in kuzeyinde, Hazar ile Karadeniz arasında kalan sekiz on çadırlık küçük bir köyde açılıyor sahne. Medlerin zamanı; ülkeyi Med kralı Astyages yönetiyor. On üç yaşındaki Tomris, aybaşı olduğunu anlayıp hatunluğa adım attığı günlerde, Mitradates adlı bir çobanla Spako adlı köylü bir kadının çocuğu olarak bilinen on beşindeki Takmas'a hayranlıkla karışık bir aşk besliyor. Köydeki bir oyunla ilgili bir şikayet üzerine, çoban babasıyla birlikte Kral Astyages'in huzuruna çıkarılıyor. Tarihin tekeri orada bir süreliğine durduktan sonra farklı bir istikamette yeniden dönmeye başlıyor. Hal ve hareketleri daima farklı olan, küçüklüğünden beri kendisinde bir sıra dışılık sezilen Takmas; bu esnada, Kral'ın torunu olduğunu öğreniyor. Astyages, bazı kıssa ve efsanelerde de karşımıza çıkan rüya bildirimi ve kahinlerinin yorumuyla, aşağı tabakadan Kambyses adlı bir Pers'le evlendirdiği kızı Mandane'den doğacak bir oğlanın saltanatını yıkacağını düşünüyor. Onları saraydan uzak bir köye yerleştiriyor önce. Ardından, kızının Kyros adını vermeyi düşündüğü çocuk doğunca, onu öldürmesi için akrabası, sırdaşı ve başgenerali Harpagos'u görevlendiriyor. Buraya kadar anlattıklarımız, romanın neredeyse üçte ikisini oluşturuyor. 15 yaşına gelinceye kadar dünyanın derdiyle uğraşıyor yani Tomris. Tarihçilerin aktardığı asıl hikaye, yazarın kurguladığı bu geniş arka planın gölgesinde kalıyormuş gibi geliyor insana. Olayların akışı içinde, yakınmak pek aklımıza gelmese de periferi, merkezi sımsıkı kuşatıyor bir yerde; girizgah, asıl mevzuya galebe çalıyor. Zaman adımlarını sıklaştırmakta hala gevşek davransa da coğrafya değişiyor artık. Hikayeye şahıs ikmali yapan toplum değişiyor. Gerilim ve çatışmanın hem istikameti hem de gerekçesi değişiyor. Büyük bir aşkın ve özlemin nesnesi haline gelen Takmas geri çekiliyor yavaş yavaş, sahne boylu boyunca Tomris'e kalıyor. İstemeyerek de olsa göçebe Massagetlerin genç, kibar ve sevilen hükümdarıyla evlenen Tomris, yazarın sürekli çeşitlendirdiği ayrıntılar, ritüeller, alışkanlıklar eşliğinde yeni mekan ve zaman çevrimine adaptasyonunu tamamlıyor. Bugünden baktığımızda, ilkel bir sezaryen olarak niteleyeceğimiz zorlu bir doğumla, Aspargis adını koyduğu bir oğul veriyor kocasına. Hazar kıyısında fok avlamayı ve Kafkas dağlarında yaşamayı öğreniyor. Dillerini biliyor zaten; zira ana babası bu ülkeden göçmüştür Medlerin yönetimindeki Karadeniz kıyısındaki o köye. Bize inandırıcılığı zayıf gelse de kızlarına ayrıldıkları ülkenin hem dilini hem de adetlerini öğretip belletmişlerdir. Çocuğunu büyütürken çoğunluğu kadınlardan oluşan bir askeri birlik de kuruyor Tomris; onları ata binme ve dövüşme konusunda eğitiyor. Barış içinde yaşıyoruz, kimseyle bir derdimiz yok; böyle şeylere ne gerek var? diyenlere bu güzel günlerin biteceğini, savaşın kapıya dayanacağını ima eden cevaplar veriyor...


İnsan Soyu ve Toprak Ana'da insanla ilgili her şeyi bulmak mümkün. Verilerden yola çıkarak düşünce üretir Toynbee. Bir düşünce diğer düşünceyle bağlantılıdır. Öyle olunca kitap boyunca tarih öncesi devirlerden modern zamanlara kadar yaptığı insan, hayat, toplum ve tarih okuması uzun, düşündürücü, bilgilendirici bir serüvene dönüşür. Modern dönemin efsanevi tarihçilerinden biri Fernand Braudel ise, diğeri Arnold Toynbee'dir. Efsane olmalarının nedeni, sadece tarih alanında yaptıkları araştırmalar değildir. Ayrıca bu tarih üzerine düşünce üretmeleridir. Yorumcudur bu iki tarihçi. Tarih felsefesi de yaparlar. Sosyologların birinci derecede kaynakları arasındadır kitapları. Sanatı da bilirler. Din ve toplum onların araştırmalarında başköşeyi tutar. Sanatın ve dinin toplum yapılaşmasında, devlet düzeninde, ekonomi kadar belki de ondan da fazla belirleyici olduğunun farkındadırlar. Siyasi savaşların temellerine bu yüzden bu iki tarihçi, diğer tarihçilerden daha hızlı ve etkileyici ilerler. Onları okuduğumuzda tarihin gelip geçmiş, bir eski zaman hikayesi olmadığını anlarız. Toynbee'nin Türkçeye yeni çevrilen İnsan Soyu ve Toprak Ana kitabı yukarıda saydığımız özelliklerin tamamını taşımaktadır. İnsan üzerine düşünür Toynbee kitap boyunca. İnsanın farklı mekan ve zamanlarda aldığı şekilleri araştırmaya çalışır. Bu araştırma için sadece tarih bilgisi yeterli değildir. Ayrıca sanat, din, sosyoloji, felsefe, siyaset hatta edebiyat bilgisi de gerekir. Toynbee'de bunların tamamı bulunmaktadır. O yüzden, Dünyanın Öyküsel Bir Tarihi alt başlığıyla çıkan İnsan Soyu ve Toprak Ana'da insanla ilgili her şeyi bulmak mümkün. İnsanların temel ihtiyaçları... Bu ihtiyaçlara binaen oluşan toplumlar... Toplumların birbiriyle karşılaşmaları... Coğrafyanın bu oluşumdaki etkileri... Denizler, dağlar, kaynak sular, ırmaklar, verimli araziler, sonrasındaysa tabiatın baş edilemeyen güçleri... Toynbee'nin insanı düşünürken kullandığı şartlar ve bilgilerdir. Taşlar mesela. Taş ocakları, taşların biçimlendirilmesi, oyulması... toplumda nasıl bir mimari ilerlemeye denk düşmektedir, Toynbee'den öğrenilebilir. Alüvyonlu arazilerin, bu alüvyonlu arazileri meydana getiren ırmakların tarım ve hayvancılıkla ilişkisi, yine Toynbee'nin insan tarihinde bulunabilir. Sonrasındaysa, dinlerin ortaya çıkması... Baş edilmesi güç kuraklık, sel felaketi, deprem, aşırı kar yağışı, fırtına gibi tabiat olaylarının insanlarda yol açtığı korkular... Korkuların dini inançları meydana getirmesi, şekillendirmesi... Sonrasındaysa, insanın aklını kullanarak tabiat olaylarıyla az da olsa baş etmesi üzerine inançlarındaki değişimler, yine Toynbee'nin dikkat kesildiği ve tarih araştırmalarında kullandığı verilerdir. Bu sağlam verilerden yola çıkarak düşünce üretir Toynbee. Bir düşünce diğer düşünceyle bağlantılıdır. Öyle olunca Toynbee'nin İnsan Soyu ve Toprak Ana boyunca tarih öncesi devirlerden modern zamanlara kadar yaptığı insan, hayat, toplum ve tarih okuması uzun, düşündürücü, bilgilendirici bir serüvene dönüşür. Hem Toynbee için hem de onun okuyucusu için tam bir düşünsel serüvendir İnsan Soyu ve Toprak Ana. Bellidir, Toynbee dönem dönem sorular sormuş ve bu soruların cevaplarını araştırmıştır. Soru, soruyu doğurmuş. Cevaplar diğer sorulara yol açmıştır. Bu yüzden İnsan Soyu ve Toprak Ana akademik bir çalışma değildir. Daha doğrusu akademik çalışma yöntem ve yazılımından uzaktır. Toynbee kronolojiden uzaklaşmasa da, ona bütünüyle bağlı da kalmaz. Zaman sıralamasında da aynı yöntemi kullanır. Tarihler önemlidir. Birbirini etkiler ama bu etkiyi, zamansal sıralamadan takip etmek zordur. O yüzden Toynbee tarihe kuş bakışı bakar. Temel noktaları, değişimleri yakalar ve inceler. Bir yüzyılın olayı, bazen birkaç yüzyıl sonrasını etkilemektedir çünkü. Toynbee'yi en çok heyecanlandıran etki ve olaylar da bunlardır. Diğer bir husus, Toynbee İnsan Soyu ve Toprak Ana'da kıyas yöntemini kullanır. Mesela Sümer, Akad ve Firavunlar Dönemi Mısır karşılaştırması. Mimari, kültür, tarım, yönetim ve inançta bu toplum ve devletlerin kıyası, hem bu toplumları okuyucuya daha anlaşılır kılar hem de aralarındaki farklardan yola çıkarak ilerleyen dönemlerin analizini kolaylaştırır. Daha kalıcı ve etkileyici olmayı da sağlar kıyas yöntemi. İnsan Soyu ve Toprak Ana'daki konu, anlatım ve fikirlerin etkileyiciliği biraz da bu yüzdendir. Diğer bir örnek: Buda, Zerdüşt, İkinci İşaya, Konfüçyüs ve Pythagoras kıyası. Aynı dönemin insanlarıdır bunlar. Her biri farklı toplumlarda farklı inançları vaaz etmişlerdir. Fakat benzer yönleri de vardır. Mesela Pythagoras'la Buda'nın öğretileri birbirine o kadar benzemektedir ki bu, ikisinin de aynı kaynaktan beslendiğini düşündürür. Ayrıca bu kişilerin birer din kurucu olmaları, mevcut düzene karşı çıkmaları, bozulmuş ahlak ilkelerini yeniden kurmaları ve düzeltmeleri, siyasi iktidarla ilişkileri de, diğer benzer yönleridir. Açık seçik ifade edilmemiş olsa da, çeviride güme gittiğini düşündüğümüz, Toynbee'nin bu beş kişi üzerindeki temel fikri ve tespitiyse beşinin de ortaya çıktığı dönemde tek tanrıcı inanca sahip olduklarıdır. Çeviride güme giden diyerek maalesef İnsan Soyu ve Toprak Ana'nın en acı gerçeğine geliyoruz. Kitabın çevirisi başlı başına sıkıntıdır. Dev bir yazar, müthiş bir konu fakat başarısız bir çeviri... Bu durumda oturup ağlasak yeridir. Çünkü Ahmet Aybars Çağlayan, bu çetin çeviri işinin altından kalkamamıştır. Bir kere çevirmenimiz tarih terminolojisini bilmemektedir. Toynbee'nin sık sık girip çıktığı din ve sanat konularında da kavramlara hakim değildir. Üçüncüsü, Toynbee'nin üslubunu yakalayamamış ve Türkçeye yansıtamamıştır. Bu, gerçekten çok zor bir şeydir. Bari kendi üslubuyla anlaşılır bir çeviri yapsaydı diyoruz. Bu da çeviriyi okunmaz hale getiren dördüncü sebeptir. Misal: Her nasılsa, diğer çıkmalar Helen Dünyası'nın Bacchanalia cinsel şenlikleri [Dionysia bolluk ayinleri, Ön Asya'da tanrıça Kybele'ye sefahat alemiyle tapınma, Montanusçu kadın peygamberlerin vecde gelmeleri, Mevlevi dervişlerin hipnotize edici dansları ve MÖ on birinci yüzyılda Suriye'deki Kral Saul'a hastalık bulaştıran peygamberler takımının hezeyanıydı. (s. 248) Güya tırnaklı parantez, anlaşılmayan yerleri anlaşılır kılmak için kullanılmış. Çevirmen öyle diyor. Fakat cümle bozuk. Bilgi hatalarının ise Toynbee'ye ait olduğunu sanmıyorum. Cümleden bir şey anlaşılmıyor. En iyi ihtimal, bu hareket ve olaylar benzer etkiye sahiptir denilmek istenmiştir. Bir cümleyi ikiye, bazen de üçe bölmek ve anlaşılır hale getirmek, fazla mesai mi gerektirir? Sanmıyorum. Bu cümlenin öncesine bakalım: Bu şehvet dolu ritüelin amacı pornografi değildi; sempatik büyü ile insanların ve evcilleştirilmiş bitkilerle hayvanların doğurganlığını gayrete getirmek için tasarlanmıştı. Gerçekten birlikduygu büyüsü çok açıklayıcı olmuş. Peki doğurganlığını gayrete getirmekten ne anlamalıyız? Çevirmen keşke bu ifadenin yanına da bir tırnaklı parantez açsaydı. Anlaşılıyor ki sıkıntı, çevirmenimizin Türkçesi, İngilizcesi, kavram/terim bilgisinin yetersizliğidir. Başka bir misal: Kitabın bir yerinde din kurucusu, diğer yerinde peygamber diye anılan Zerdüşt, Buda ve Pythagoras'dan ayrıca evliya diye de söz edenin, bu kavram kargaşasını yaşayanın ve metne geçirenin Toynbee olduğunu hiç sanmıyorum. Çevirmenimiz ya bile bile kavramları anlamından etmeye ve belirsizleştirmeye çalışıyor ya da gerçekten bu kelimeler arasındaki nüansı bilmiyor. Peki, Nirvanayı sönüklük (s. 230) diye çevirmesi nedir? Nirvanayı gerçekten bilmiyor olamaz değil mi? Sönüklük nedir ayrıca? Nirvanayı sönüklük kelimesiyle karşılayarak nasıl bir anlam katliamı yaptığının farkında mıdır İngilizceden Çevirenimiz? Son olarak, çevirmenin dipnot koyup, okuyucuyu bilgilendirmesi gereken belki yüzlerce yerden birinde dipnot görüyoruz. Onlar da eksik yani yeterli düzeyde değil. Bu yüzden çevirinin aceleye getirildiğini düşünmekten kendimizi alamıyoruz. Kitabın birkaç bölümünden misal getirerek çevirmenimizi eleştirdim. Fakat benzer hatta daha fahiş hatalar diğer bölümlerde de var. Hepsine burada değinmek, çeviriden daha çok sayfa yazmayı gerektirir. Yine de şunu söyleyebilirim; kötü çeviri, kavram kargaşası ve bozuk cümlelere rağmen Toynbee'nin İnsan Soyu ve Toprak Ana'sıyla uğraşmak heyecan vericiydi. Keşke bir mütercim ekip tarafından tekrar çevrilse bu eser. Ve felsefe, tarih, sosyoloji, teoloji, sanat tarihi gibi farklı disiplinlerden redaktörlerin, musahhihlerin elinden geçtikten sonra yayımlansa... Buna değer.


Rene Guenon bir hakikat arayıcısıydı. İslam'a yolu düşene dek hep bu meselelerle uğraştı. Fransa'da doğdu. Dünya dinlerini, İslam, Hint ve Çin tasavvuf doktrinlerini inceledi. Katolik bir ailenin çocuğu idi. Hayatı okumak ve tefekkür etmekle geçti. Oryantalizm aslında bir tür misyonerlik ve siyasi gayelere sahip. Batı şarkiyatçılarının bilerek veya bilmeyerek İslam'ı tahrif etmeleri bilinen bir vasıf. Doğu insanı derseniz enteresan bir varlık. Batı medeniyetine olduğu kadar özendiği, imrendiği kişilere, ona dayatılan sistemlere, dünyalara benzemek istiyor, onları taklit ediyor. Sonra bir bakıyor kimliğini kaybetmiş! Ondan sonra gelsin bunalımlar, manevi krizler, dağılmış kişilikler... Afrika'dan konserve gibi üst üste yığıldıkları gemilerde ölümle burun buruna Amerika'ya getirilen zencilerin durumu buna en sağlam örnek. Beyninin rotasını kaybetmiş eski köleler, boşlukta yeni robotlar... Zenciler ve beyazlar ayrımı denen insanlık suçu Batı dünyasının alnında kara bir leke. Afrika'nın ve Avusturyalı yerlilerin Paris'te bir sirk gibi halka gösterildiği günleri unutmak ise artık biraz zor! Mustafa Özel'in muhteşem kitabı, Roman Diliyle Siya-set'ine baktığımızda bunu edebiyat üstünden örnekleyebiliyoruz. Daniel Defoe'nun Robinson Crusoe'u ile adanın yerlisi Müslüman Cuma arasındaki ilişkiye bakarsak, bu zihnin nasıl işlediğini anlayabiliriz. Aydınlanmanın bir yan ürünü olarak dünyayı 'aydınlanmış Batılılar' ve diğer barbar halklar olarak ayıran mizaç çağımızın hastalığı. Kibirle sakatlanmış dev bir kültürün çürük kokusu. Aynı şey Doğu bilgeliği ile karşılaşan aydınlarda da görülüyor. İslam medeniyetinin, onun kalbi, ruhu olan tasavvufun derinliklerine inmeye çalışan oryantalistler, Hint kültürüne, Çin kültürüne yaptıkları gibi Batılı kavramlarla izah etmeye çalışmış ve anlamamışlardır. Bilindiği gibi bir dinin, bir medeniyetin ruhunu anlamak onun kelimelerine sahip olmakla başlar. Yoksa diğeri, başka medeniyetleri tahrif etmek veya en hafifiyle akademik bir malumatfuruşluktur o kadar. Batı, Doğu üstünden kendini üretir durur. Bu arkadaşlıklarda da çok görünen bir durumdur. Bakarsanız bazıları kendi zaviyelerinden, değer yargılarıyla bizi değerlendirir, bizim de kendimize göre özel bir tarihimiz olduğunu görmezden gelirler. Böyle insanlar arkadaşımız değil rakibimiz gibi davrandıklarını bir türlü idrak edemezler. Kendi egolarının koyu karanlığında bir anlaşılmazlık olarak yaşar giderler. Öyle Batılı düşünürler vardır ki, Allah'a aşık olmuş, isimlerini değiştirmiş ve Müslüman fikir dünyasına kalın çizgilerle iz bırakmışlardır. Rene Guenon böyle bir insan. Kendisi Şazeli şeyhi olarak tanınır ve irfani servetimizin dünya çapında tanınması için gayret göstermiş dahi bir bilgedir. Bir Doğu-Batı sentezine ihtiyacımız olduğu düşünürlerimiz tarafından ifade edilmiştir. Mesela Semiha Ayverdi; artık bu iki medeniyetin birbirine yaklaşması birbirinden nasip alıp birbirinin aynasında eksiğini fazlasını görmesi gerektiğini söylemiş. Guenon aşamalar geçirmiş tek dünya medeniyeti değil, ayrı yönlerde inkişaf etmiş çeşitli medeniyetler olduğunu söyleyerek ortak bir konuşmanın başlaması için kuralları ortaya koydu. Rene Guenon başından beri bir hakikat arayıcısıydı. İslam'a yolu düşene dek hep bu meselelerle uğraştı. Fransa'da doğdu. Dünya dinlerini, İslam, Hint ve Çin tasavvuf doktrinlerini inceledi. Katolik bir ailenin çocuğu idi. Hayatı okumak ve tefekkür etmekle geçti. 1910 yılında bir Şazeli şeyhiyle tanışıp Müslüman olan İsveçli ressam Jhon Gustav ile karşılaştı. Onun sayesinde de Müslüman oldu. Avrupa'da İslam tasavvufu ve İbn Arabi'nin tanınmasına hizmet etti. Tasavvuf kelimesinin mistisizm değil seyrisülukla ve intisap kelimesiyle karşılanması gerektiğini anlattı. Bütün dinlerde tevhidin tek, şeriatların farklı olduğunu yazdı. Uzun yıllar sonra Kahire'ye yerleşti ve şeyh Abdülvahid Yahya olarak yaşadı. Martin Lings ve Lamartin'in yeğeni yakın dostları oldu. Ardında muazzam bir külliyat, kalbi çarpan kitaplar ve mektuplar bıraktı. Bir karınca titizliğiyle çalışan sevgili Mustafa Tahralı hoca tüm Guenon düşüncesini uzun yıllar boyunca inceleyerek bize bir kitap hazırlamış; Çağ ve Hakikat. Konuya hakim bir alimin yorumları, anlatımı, yerinde alıntıları ile adeta bir nehir tefekkür. İrfan, bilgelik tarihimiz üstünde düşünmek isteyenlere -ki düşünmeyip ne yapacaklar onu da bilmiyorum- hazine bir kitap. Okuyanlara ve de zenginleşenlere selam olsun...