Hasibe Çerko, gezi yazılarını bir araya getirdiği Kristal Kentler'de şehirlerin klasik tanıtımının ardına düşmüyor; şehrin ruhu ile kendi ruhunu bir coşku ile birleştirip şehirleri gezmiyor, adeta yaşıyor. Şehir yazılarının tarihi çok eskilere dayanır. Gezmek, görmek ve seyahatten geriye kalan izlenimlerini paylaşmak insanın doğasında olan bir özelliği gibi aslında. Gezmek, ruha şifa olduğu kadar kelimelere de bir canlılık katıyor. Bunu, bilinen ilk seyyah olan Priskos'un sade anlatımında, İbni Batuta'nın hikmet dolu gezi yazılarında ya da Evliya Çelebi'nin şehirlere derin anlamlar yükleyen muhteşem seyahatnamesinde görmek mümkün. Öykülerini büyük bir beğeni ile takip ettiğim Hasibe Çerko'nun Kristal Kentler isimli yeni kitabını görünce elbette klasik gezi yazıları okumayacağımı tahmin ediyordum. Öykünün bilinen sınırlarını zorlayan ve kendi sesinin öykülerini yazan, bir ses ve pastoral şölen eşliğinde öyküler yazan Çerko'nun şehir yazıları da yine kendine has üslubu ile dokunmuş bir özelliğe sahip. Hece Yayınları arasında çıkan Kristal Kentler, künyesinde belirtildiği üzere anlatı türünde bir kitap. Elbette şehirleri gezerken öykünün ruhuna dokunmayı ihmal etmemiş Çerko. Edebiyatın birkaç türünde eser veren yazar ve şairlerde birbiriyle paslaşan anlatım zenginliğini özellikle okuyucular için bir kazanım olarak görüyorum. Bir şairin denemelerinin ya da öykülerinin şiir tadında olması gibi. Hasibe Çerko'nun şehir yazılarında da öykünün köşede bucakta karşımıza çıkması da bu güzelliğin bir tezahürü. Bin yıllardan süzülen yaşamın taş aydınlığıdır hisar. Kitap bu cümle ile başlıyor. Sıra dışı bir anlatımla karşı karşıya olduğumuzu daha girişten hissettiriyor yazar bize. Şehirlerin klasik tanıtımının ardına düşmüyor Hasibe Çerko. Şehrin ruhu ile kendi ruhunu bir coşku ile birleştirip şehirleri gezmiyor, adeta yaşıyor. Bazen şehrin adına, sokağına, caddesine rastlayamıyoruz ama şehrin nefesini cümlelerin üzerinde hissediyoruz. Kristal Kentler'i okuduktan sonra şehirlere bakış açınız değişebilir. Eğer bir şehre sadece yaşamak için bakıyorsanız, bu kesin. Büyülü bir gizem ve içsel bir tepki ile şehrin sesini duymaya başlayacaksınız şehrin de bir kalbi olduğuna inandığınız vakit. Çerko bunu hissettirmeye çalışmış kitabında. Onun öyküleri hakkında yazarken pastoral bir şölen ifadesini kullanmıştım. Şimdi aynı şölen karşıladı beni. Pocitelj, Sarajevo, Urfa, Blagaj, Halep, Yafa ve daha birçok şehir var yazarın kristal bir coşkuyla anlattığı. İçinizde sayısız renk, kulağınızda sizi uzak diyarlara davet eden bir ezgi eşliğinde bir şehirden başka bir şehre geçerken öyle bir huzura kavuşuyorsunuz ki masal gibi bir dünyada sanki uçan halının üstündesiniz. Tanıyıp bildiğiniz şehirlere bile farklı bir gözle bakmaya başlayacaksınız. Ayrıntıları önceleyen ve sembollerin sanatla iç içe geçtiği bir üslubu var Hasibe Çerko'nun. Betimlemelerini hayal gücü ile birleştirerek canlı bir anlatım yoğunluğunu hiç kaybetmeyen bir metaforun içinden sesleniyor gibi ruha dinginlik veriyor onun seslenişi. Kentler kristal bir hal alıyor, ruhun yansıması ile karşı karşıya olduğumuzu sürekli hatırlatıyor yazar. Sokaklar canlanıyor, kentin sesi bir çınlama gibi kalbimize değip duruyor. Ah, sırların ihtişamı özlere, ışıklar ve sulardan üreyen balıklara, solduramayan renksiz gülün kuyusuna, sonra iplik iplik sarılan yollara, göğe açılan çiçeğe, küçük yeşil pencereleri tatlılaştıran suya... Bu kentin şarkısını söylüyorum. Kentlerle gönül bağı kurmak gibi bir içtenliği var Hasibe Çerko'nun. Kentle bütünleşen ve aradaki bağı güçlendirmek isteyen bir iç dökme bu. Klasik bir gezi yazısındaki gibi şehir rehberliği yapmıyor yazar. Şehrin gönül anahtarını sunuyor okuyucuya. Kristal Kentler'in şarkısını Hasibe Çerko eşliğinde terennüm etmek için ve kentlere bir de kalbinizin sesiyle kulak vermek için bir davet içtenliğinde Kristal Kentler'le yol arkadaşı olabilirsiniz.


Kitaplar da ayartır. Bazen yalnız isimleriyle... Köşesinde tüm keşfedilmemişliği ve sessiz kışkırtıcılığıyla... Yalnız muhatabının sezeceği, bana ait diye fısıldayacağı ilk görüşte aşk bakışıyla. İçine düşüp kaybolduğum, bilinçaltımın derinliklerine gömdüğüm sorumun cevabı dolaştığım kitapçının üst rafında karşımdaydı işte: 18. yüzyıldan bugüne düşmüş eski bir mektup gibi bir kitap: Jacques Cazotte, Aşık Şeytan. Bahse 'ince' bir katkı da Ya Tanrı yalnızca şeytanın bir icadı, bir inceliğiyse? diyen Nietzsche'yle gelir. Şeytanın binbir farklı görünümü, yüzyıllardır yapılagelmiş yorumlarıyla Gerald Messadie'nin Şeytanın Genel Tarihi eserinde ayrıntılarıyla zikredilir. Kitap; Mezopotamya, Yunan, Roma uygarlık larından Amerika, Afrika, Mısır bölgelerinin, semavi dinlerin şeytanlarına; kötülüğün binbir biçimdeki tezahürlerinden bahsediyor. Şeytanın yokluğu dışında başka hilesi olamaz mı? Onun diğer hilelerinden biri Şeytan aslında Allah'a aşıktı güzellemesi yaptırması belki de. İsyanını Gayret Makamında sitemkar bir aşık cilvesi olarak söyletmesi. Üstelik bu bahis sandığımızdan daha derin. Semavi kaynaklarda şeytanın ilk ismi olarak geçen Azazil'den İblis'e evrilme süreci ya da onun bu isim hikayesi sandığımızdan da eskidir. Şeytana dinler tarafından getirilen metafizik, tasavvufi izahların/yorumların hemen hepsi keskin yergiler taşır. Fakat bu yergilere karşın gizli güzellemeler de vardır; Işık'ın güzelliği ortaya çıksın diye var olmuş bir gölge, cennetin en kadim müdavimi, 'İncelik Bilgisi'nin ilk alimi... Feridüddin Attar'ın İlahiname eseri bu noktada istisnai özellik taşır. İbn-i Arabi, Attar'ın İlahiname eserinde şeytanın sadık bir aşık, Hak'tan başkasına boyun eğmeme ve secde etmeme uğrunda edebi azabı göze alan bir aşk kahramanı olarak bahsedildiğini söyler. Nitekim Attar'ın İlahiname'sinde Şibli'ye Ait Bir Hikaye kısmında İblis sevgiliden gelen yarayı gördü de kaçmadı. Yaralandı ama ondan gelen yara yüzlerce merhemle karıştı, birleşti. Azizim, İblis'in hikayesini duy. Sürülmüştür, bu yol melunudur ama daima padişahın huzurundadır ifadeleri geçer. Elbette bu mecazın dilidir fakat İslami izahlara göre oldukça sert bir yorum olduğunu söylemek de mümkün. Yaşamı Siecle des Lumieres olarak adlandırılan döneme denk düşen Jacques Cazotte'un 1772'de yayımlanan eseri Aşık Şeytan, Fransız fantastik edebiyatın öncü eserlerinden kabul edilir. Cazotte'un yaşamı, Fransız İhtilali'nin olduğu, felsefenin en parlak dönemlerinden birinin yaşandığı bu dönemin sonunda gerçekleşen büyük bir sanat akımına da şahit olur: Romantizm. Borges: 18. yy. Ansiklopedi ve Voltaire yüzyılı, aynı zamanda romantizmin yüzyılıdır, bundan Aşık Şeytan da etkilenmiştir diyerek 18. yüzyıl edebiyatının karakteristiğini hem de Babil Kitaplığının seçkilerinden birini göstermiş olur. Edebiyatta şeytan farklı formlarda, bambaşka yüzlerle karşımıza çıkar. Orada gündüzle gece, yerle gök, şeytanlarla melekler karışır. Bunun en güzel örneği, Shakespeare'in 3. Richard'da Ben en çok şeytanı oynarken aziz görünürüm dediği yerdedir. İyiyle kötünün ve hatta Tanrı'yla şeytanın birbirine karıştığı o karmakarışık yerde Dostoyevski Tanrı'ya giden yolun başlangıcında tutku vardır sözü ilginç bir kesişime işaret eder. Tutku kavşağı, ermişlerin, sapkınların ve bütün büyük sanatçıların yolunun kesiştiği o kör noktadadır. Dünya üzerinde büyük ruhlardan biri yoktur ki yolu tutkunun bu kavşağından geçmemiş olsun. Şeytan bize biz kadar yakınken onu ne yadsımalı ne de tahkir etmeli bu yüzden. Onunla mücadele, bir kez kazanmakla nihayetlenmez üstelik. Eski şeytanımıza yenilmemek irademizi daha güçlü yapmaz bu yüzden. Yeni şeytanımızın daha güçlü, daha klas ve daha ayartıcı bir halde karşımıza çıkacağını göz kırpar bize sadece.


Türk aydını için merak ve keşif sahası olan Batı, edebiyatın farklı metinlerinde kendini göstermiştir. Evliya Çelebi'den Namık Kemal'e, Tanpınar'dan Haşim'e, Attila İlhan'dan Nuri Pakdil'e edebiyatımızın önemli isimlerinden kimi Batı'yı kurtlu bir elmaya benzetmiştir kimi ise orayı eşsiz görüp saat tik taklarına bile hayran kalmıştır. Avrupa görmüşlerin gizli bir mukayese barındıran metinleri ile Türk edebiyatında Batı'nın izlerini sürüyoruz. Kuşaklardır bizden Çok gezen mi bilir, çok okuyan mı? ikilemini çözmemizi beklediler. Yalnız atalarımızın hayat hikayelerini okudukça görüyoruz ki onlar bunu bir tercih meselesi olarak görmemişler ve hayatları boyunca çok okuyup çok gezmeyi bir arada sürdürmüşler. Seyahat kelimesi Arapça Suyun yeryüzünde sürekli akması anlamına gelen seyh kökünden türemiş. Bir yerde akmadan bekleyip suyu değil akıp giden suyu tercih eden atalarımız da ilim için şehirden şehre, medreseden medreseye yolculuk etmişler. Hem çok okuyup hem de çokça gezerek medeniyetlerini inşa etmişler. Çok gezmek deyince elbette aklımıza öncelikle İbn Batuta ve Evliya Çelebi geliyor. Hem gördükleri ve yaşadıkları hem de aktardıkları bilgilerle emsalsiz birer ansiklopedi- seyahatnameye imza attı iki seyyah da. Buhari'nin hadis derlemek için aştığı kilometreleri tahmin edebilirsiniz. Muhyiddin Arabi, Fütühat'ül Mekkiye'yi kütüphaneye kapanarak değil binlerce kilometre yolculuk yaparak kaleme aldı. Gazzali, İhya'sını kaleme almak için on yıl seyahat etti. Aslen Türkistanlı olan Farabi, nice ilim beldesine giderek çok okudu. Burada adını andığımız ve anmadığımız nice ilim erbabı için seyahat, okumak kadar önemli bir tedris yönetimi idi. Pek çok bilgiye, alime, kitaba uzun ve zahmetli yolculukları göze alarak ulaştı bu insanlar. Zamanla yollar, yolcular, yolculuklar, niyetler değişti. Başka bir dünya kuruldu. Asıl mevzuumuz da böylece başladı. Şimdi Aşiyan Mezarlığı'nda medfun bulunan Celal Yalınız'ı biz Sakallı Celal namıyla biliriz. Daha çok aforizmalarıyla, nükteleriyle, fıkralarıyla hatırladığımız Sakallı Celal Türk aydınlarını: Doğu'ya giden bir gemide, arkaya doğru koşup Batı'ya gidiyoruz kuruntusuna kapılan yolculara benzetiyor. Avrupa'ya sefer veya zafer için değil aydınlanmak ve oradan devşirdiği medeniyeti bu topraklara taşımak için giden münevverlerimizin orada gördükleri ve görmediklerini okumaya tabi tutmakta fayda var. 28 Çelebi Mehmed'in Fransa Sefaretnamesi -her ne kadar ilk olmasa da- bizim bugün anladığımız batıya bakışın miladıdır esasen. Şimdilerde Lale Devri ismiyle biliyoruz o günleri. Nevşehirli Damat İbrahim Paşa bir heyet oluşturur. Heyetin başına da Yirmisekiz Mehmed Çelebi'yi getirir. Mensup olduğu Yeniçeri ortasının isminden dolayı 28 olarak anılan Mehmet Çelebi, 1718'de imzalanan Pasarofça Antlaşması'nda devleti temsil etmiştir. 400 kişilik bir heyetle Fransa'ya giden Mehmet Çelebi'nin kaleme aldığı Sefaretname hakkında Ahmet Hamdi Tanpınar: Bu kitabın hemen her satırında gizli bir mukayese fikrinin beraberce yürüdüğü görülür der. Batıya büyük bir merakla bakan Çelebi orada halkın büyük bir merakla kendine bakışına şahit olur. Fransa için avratların cenneti der. Kadınların sosyal hayattaki rolünü anlatır. Bir beyzadenin avamdan bir kadına saygıyla davranması dikkatini çeker. Ulaşımı ve şehirleri övgü ile anlatan Yirmisekiz Mehmet Çelebi, Opera'ya, Rasathaneye gider; seraları dolaşır. Ahmet Hamdi Tanpınar, 19. Yüzyıl Türk Edebiyatı Tarihi'nde Çelebi için Ahmed III ün sefiri Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi 1721 de gittiği Paris i, Evliya Çelebi nin Viyana yı seyrettiği gibi Kanuni asrının şanlı hatıraları arasından ve bir serhat mücahidinin mağrur gözü ile görmez. O, XVIII. asır Paris ine Karlofça nın ve Pasarofça nın milli şuurda açtığı hazin gediklerden ve devlet işlerinde pişmiş zeki bir memurun tecrübesiyle bakar tespitinde bulunur. Ziya Paşa'nın Diyar-ı küfrü gezdim beldeler kaşaneler gördüm/Dolaştım mülk-i İslam-ı bütün viraneler gördüm mısralarındaki anlatım hiç tek başına kalmamıştır. Abdülhak Hamid Tarhan'ın hocası Tahsin Efendi Paris'e git bir gün evvel, akl u fikrin var ise/Aleme gelmiş sayılmaz gitmeyenler Paris'e. Talebe Abdülhak Hamid ise ilk defa babasıyla birlikte gidip gördüğü Paris'e ilişkin Bir Hatıra şiirinde şöyle anlatır: Paris, diyordu/Pek çok işitmişti Paris'i/On bir yaşında gördü ve girmişti mektebe/.../Kudret, birinci medrese etmişti Paris'i/Paris, diyordu/Mavi ipekten bir aşiyan. Günümüz Türk şairleri de Paris'i överler, Ataol Behramoğlu: Paristi, hüzünlerden hüzün beğen/Orada ölmek istiyordum/ Yazılmamış şiirlerimi/Ardım sıra sürüklüyordum der. Attila İlhan alır sazı ve Paris'in göklerinden uzanıp bir yıldız kopardım/kırmızı bir karanfilmiş gibi yıldızı saçlarına taktım diyerek sözü sürdürür. Namık Kemal'in Londra'ya gittiği 1867 yılında, Karl Marx da Londra'dadır ve Das Kapital'in ilk cildini yazmayı o yıl bitirmiştir. Namık Kemal ile Marx aynı sokakta otururlar. Namık Kemal'in, Londra'da Charles Dickens'ı ve Victor Hugo'dan baba-oğul Dumas'lara kadar ne bulduysa okuduğu, Shakespeare'in oyunlarına gittiği, Times'ı ziyaret edip baskı kağıtlarının miktarı ve matbaa makinesinin bir saatlik verimini araştırdığı bilinir ama Marx'tan hiç bahsetmez. Londra'yı medeniyetin timsali olarak anlatır ve Bütün dünyayı dolaşmaya ne hacet der idealleştirir Londra'yı. Adalet sistemini, şehir yapısını, eğitimi, kütüphaneyi, ticaret hayatını över. Beri yandan o tarihte Namık Kemal'in çıkardığı İbret gazetesinde Paris Komünü haber konusu olmaktadır ve Namık Kemal de yazılarıyla Paris Komünü'nü destekler. Hatta Hıfzı Topuz'a göre Namık Kemal, Paris Komünü'ne bizzat katılmıştır. Ahmet Mithat Efendi, 1899'da İsveç'in başkenti Stocholm ve Norveç'in o tarihte adı Christiania olan Oslo şehirlerinde düzenlenen, Müsteşrikler Kongresi'ne ve Paris Sergisi'ne katılmak üzere uzun bir yolculuk yapar, yolu da olabildiğince uzatmaya çalışır. Ahmet Mithat Efendi; İtalya, Fransa, Danimarka, İsveç, Norveç, Almanya, İsviçre ve Avusturya'ya uğradığı bu geziden dönüşte izlenimlerini Avrupa'da Bir Cevelan ismiyle kitaplaştırır. Paris, Viyana, Berlin gibi büyük şehirlere uğrar. Gerçi romanlarında da gitmediği veya yazıldığı esnada henüz gitmediği diyarları anlatan hace-i evvelimiz bu kitabında şahitliklerini kaleme alır. Bir doğubatı sentezi taraftarı olan Ahmet Mithat, romanlarında batının maneviyatının büyük fenalıkları olmasına karşılık insanı kendisine hayran bırakan özellikleri olduğunu vurgulamıştır. Paris'te Bir Türk, Rikalda yahut Amerika Vahşet Alemi bu tarz kurgu kitaplarındandır. Peki, Avrupa'da neye hayran kalmıştır? Paris'te matbaalardan etkilenir, yolda çamur görmemesine şaşırır. Eyfel Kulesi'nin anca ikinci katına kadar çıkar. Daha yukarı çıkmaya mecali elvermez ve okuruna ister acıyın, ister ayıplayın der. İsviçre'de bir saatçiyi gezerken gördüğü saliseleri gösteren saatler, biz dakikalara bile önem vermiyoruz diye hayıflanmasına sebep olur. Marsilya'da tuğla ve kiremit fabrikalarından numune alır ve İstanbul'da bir benzerini kurmayı hayal eder. Nuri Pakdil, batıya baka baka boynumuzun tutulmasından bahsediyordu. Gerçekten de batıya bakmak ve batı hakkında yazmayı esas alan bir nicelik açısından zengin bir literatür inşa etmiş durumdayız.


Safa, övgüsünü ruh kadınına bahşeder. Bu tercihle moderniteyle kurduğu ilişkiyi ve tarafını da açık etmiş olur. Ruh kadın tipolojisinin en belirgin görünümü Matmazel Noraliya'nın Koltuğu'nda kendini gösterir. Benliğin keşfine çıkmak heyecan verici değil midir her zaman? Çünkü benin anatomisidir karşımıza çıkacak olan. Bu keşifle benin mizacı, davranışları, yönelimleri, bilinçdışı olmak üzere çoğu şeyine vakıf olabiliriz. Keşfin bu incelik bilgisine kimi yazarlar öyle numuneler sunar ki, onların bu tahlil yeteneklerine hayran olmakla kalmaz, peşlerine düşeriz daha fazlası için. Peyami Safa, derinlikli mizaç tahlilleri ve psikanalizini yaptığı roman karakterleriyle özel bir yerde durur. Bilhassa romanları birbirinden özel, derinlik, incelik ve iç görüye sahip kadınlarla doludur. Isabelle Mons, Ruhun Kadınları kitabında Freud'un kadınlık üzerine olan teorilerini Kadın Narsisizmi, Kadın Cinselliği ve Kadınlık kuramlarıyla çalıştığını fakat Kadın Muamması karşısında ne diyeceğini bilemeyen Freud'un kadınları anlamak isteyenleri şairlere havale ettiğinden bahis açar muzipçe. Öyle ki kadın doğasının muammasıyla Freud bile baş edemez. Edebiyatımızda ise bu muamma üzerine en çok kafa yoranlardan biri olarak Peyami Safa belirir. Peyami Safa'nın Kadın&Aşk&Aile kitabı, onun psikoloji merakına ve romanlarındaki kadın karakterlerin hangi zeminde oluşturulduğuna dair ipuçları sunar nitelikte. Bilhassa Kadın ve Sır başlıklı yazısı, onun kadına bakışını yansıtır. Safa, sırdan kastının ruhun içyapısına ait bilgileri; ruhtan kastının ise aklın değil, idrakin dışında kalan içerlek ve karanlık bölgeleri kastettiğini belirtir. Yazıda ismini geçirdiği Fransız şair Paul Claudel'in erkeğe atfettiği akıl ve kadına atfettiği ruhu; Animus ve Anima tasnifi onun kadına bakışıyla büyük ölçüde benzeşir. Başka bir yazısında ise Gina Lombroso'nun Kadın Ruhu kitabını önerir okurlarına. Peyami Safa'nın gazete yazıları da onun kadın bahsine hususi ilgisini ele verir. Lilith misin Havva mı? başlıklı yazısı romanlarındaki femme fatale kahramanların Lilith metaforundan beslendiğini aşikar eder bize. Femme Fatale, Drama Queen karakterleri olanca histerisi, paranoyası ve problemleriyle estetize eden Safa, bu karakterleri çoğunlukla Doğu-Batı çatışması, modernite eleştirisi zeminine oturtarak ve eleştirisini bazen örtük bazen apaçık bir didaktik dille yapar. Örneğin Mahşer'de savaş yıllarında yüksek sosyetenin alemli gecelerine, Sözde Kızlar'da taşradan şehre göç etmiş bir kadın üzerinden modernleşmeye, Selma ve Gölgesi'nde, Canan'da, Bir Tereddüdün Romanı'nda kötücül kadın karakterlerine ve 9. Hariciye Koğuşu, Fatih-Harbiye romanlarında çağdaşlaşma sürecindeki çatışmalarına okurlarını tanık tutar. Ruh kadını, ten kadını diye erkek nazarında sessiz bir tasnif var sanki. Kadınların varlıklarına bakınca en güçlü vurguyu -göz mü, dudak mı, bakış mı, zeka mı, seziş mi, hal mi, naz mı, siluet mi- en güçlü vurgu nerede ve o her ne ise onu görüyorlar hemen. Bu sessiz tasnifi romanlarında çoğunlukla iki tezat karakter mukayesesiyle veren Safa, övgüsünü ruh kadınına bahşeder. Bu tercihle moderniteyle kurduğu ilişkiyi ve tarafını da açık etmiş olur. Ruh kadın tipolojisinin en belirgin görünümü Matmazel Noraliya'nın Koltuğu'nda kendini gösterir. Metafizik bir dönüşümle iç huzurunu bulacak olan Nilüfer'e Matmazel Noraliya adındaki bir kadının defteriyle şifa bulunur. Bu şifacı Safa'nın prototip ruh kadınının en iyi örneğidir. Kadınların öz benliklerini keşfettikleri, ergenliğe, orta yaş krizine, bir kimlik buhranına denk gelen ve etrafa tümüyle kayıtsız, aynada varlıklarını seyrettikleri döneme -Lacan'ın Mirror Stage 'nde bahsettiği türden bir bilişsel keşfedilmemişlik evresi gibi- Peyami Safa roman karakterleriyle katkıda bulunur. Bu prototip de Sözde Kızlar'da görünürlük kazanır. Roman, kendini keşfe çıkan ve bütünüyle safi kadın özelliklerini gösteren Mebrure'nin Sözde Kızların ortasına düştüğü bir yerde kendini, kadınlığını ve kötücül olanı keşfinden sonra yine aslına dönüşünü konu edinir. Sevgide kaybolmamak için nefret sebepleri arar, Yaşamak hırsı kadar, ölmek hırsımız olduğundan bahseder. Ve zekamızın hürriyetinden ve genişliğinden ancak izmsiz düşünülebildiği gün bahsedebileceğimizi söyler.


Alev Alatlı, İyi ki okumamışız, okusaydık Anglo-Sakson dünya gibi, biz de kargadan başka kuş, Shakespeare'den başka yazar tanımayacaktık, dediğinde kastettiği kuşkusuz okumamanın erdemleri değildi. Batı Kanonu'nun dışında okuma seçenekleri de olduğunu söylemeye çalışıyordu. Yanlış anlamayı tercih ettiler. Shakespeare sevenlerden olmama rağmen ben de oturdum başka kimler cüret etmiş sahnenin ve şiirin bu dokunulmaz ismine, onu araştırdım. Robert Greene ve Tolstoy başta olmak üzere, Pepys, Voltaire, Shaw, Wittgenstein, Tolkien... Kimler yok ki Shakespeare sevmezler arasında. Yıl 1662. 29 Eylül, Pazartesi günü, İngiliz günlük yazarı Samuel Pepys Londra'da Shakespeare'in A Midsummer Night's Dream'ini seyretmeye gidiyor ve tiyatrodan seyrettiklerinden zerre etkilenmemiş olarak çıkıyor. Günlüğüne bakılırsa: ... A Midsummer's Night's Dream performansından çıktık, daha önce izlememiştim, bir daha da izleyecek değilim çünkü hayatımda gördüğüm en saçma sapan oyundu bu. İtiraf edeyim, eğlenceli dans performansları ve sahnede boy gösteren bazı latif kadınlar yok değildi ve açıkçası iyi olan da sadece bunlardı. Shakespeare'den hazzetmeyenleri sayacaksak tek isim değil Samuel Pepys. Dünya edebiyatının en büyük yazarlarından kabul edilmesine rağmen, Shakespeare'in eserlerinden nefret eden başka büyük yazarlar da var. 1890'ların sonu. O tarihlerde George Bernard Shaw, Saturday Review gazetesinde tam üç yıl tiyatro eleştirmenliği yapmış ve bu üç yıl içinde 19 Shakespeare oyununu eleştirerek Sahnesarsan'a dair görüşlerini çekincesizce ifade etmişti: Zihnimi ne kadar zorlarsam zorlayayım, Shakespeare'den başka bütünüyle hakir gördüğüm değeri şişirilmiş bir yazar gelmiyor aklıma, diye yazmıştı, Sir Walter Scott bile onun kadar beter sayılmazdı. Bana göre tek istisna, Homeros olabilir. Makalelerinde zaman zaman Shakespeare'in kelimelerle oynamasını ve dilsel yaratıcılığını övmesine rağmen Shaw, Twelfth Night ve Much Ado About Nothing'i üç beş kuruş kazanmak için yazılmış şeyler, Othello'yu ise boş melodram olarak nitelemiş; The Merry Wives of Windsor'un ilham verdiği Falstaff librettosunun bile orijinalinde çok daha yetkin olduğunu yazmıştı. Unutmadan, Tolstoy'un yukarıda sözünü ettiğim deneme kitabını yayınlanması ricasıyla İngiliz yayıncılara ileten de bizzat Shaw'du. Hayatım boyunca İngilizlerin gözleri açılsın da Shakespeare'in felsefesinin bomboşluğunu, ahlakının yapaylığını ve elden düşmeliğini, düşünce yapısındaki zayıflık ve tutarsızlıkları, kibrini, bayağı önyargılarını, cehaletini, ona atfedilen hemen her konudaki akıl almaz niteliksizliğini görsünler diye uğraştım, diye yazmıştı o mektupta. 1900'lerin başı. Hayat hikayesini kaleme alan Humphrey Carpenter'a göre yeniyetme J. R. R. Tolkien, tüm okula hazırladığı bir konuşmayı okuyor. Konuşmasında dilinden adeta zehir akıyor. Ne kirli dünyası kalıyor Shakespeare'in, ne de rezil karakteri. O zaman gençti, sonra değişmiştir, diye düşünülebilir elbette ama Tolkien sonra da pek değişmemiş anlaşılan. Mesela 1944'te yazdığı bir mektupta, Shakespeare'in eserlerini budalaca diye nitelemiş. 1955'te yazdığı başka bir mektuptaysa, Okulun en kötü tarafı, Shakespeare'in eserlerini okumak ve analiz etmek zorunluluğuydu demiş. Gene de Anglo-Sakson ve İngiliz edebiyatları profesörü ve Yüzüklerin Efendisi, Hobbit gibi kitapların yazarı olan Tolkien'in Shakespeare'den etkilendiği söylenebilir. Shakespeare'in A Midsummer Night's Dream'le yaygınlaştırdığı elf kelimesini alıp kendi kitaplarında kullandığını hatırlamak yeter. Tolkien yine de hayatı boyunca kuşkuculuğunu korumuş hatta 1951'de editörü Milton Waldman'a yazdığı bir mektupta, kısa bir süre önce romanlarında kullanmak üzere elflerin konuştuğu iki dil icat ettiğini ama bir dipnot koymayı planladığını yazmış. Bu dipnotta, elf kelimesinin Shakespeare'in hileli bir şekilde içini boşalttığı ve yanlış yerleşmesine sebep olduğu anlamıyla değil, kadim ve gerçek anlamıyla ele aldığını yazacakmış.


Kitabın dili, anlatım tarzı, tarih ve günümüzü mizahi bir dille harmanlama başarısı yanında güçlü bir kurguya sahip olması Buz Canavarı'nı çocukların gözünde beğenilir kılmaya yetiyor. Ancak pedagojik kaygıları olan, kötü diye nitelendirdikleri kelimelerle çocukların karşılaşmasını istemeyen ebeveynlerin itiraz edeceği hususlar var kitapta. Tarihi bir dönemi olağanüstü bir hikaye ile buluşturmak elbette macera seven her çocuğun ilgisini çeker. Hele bu tarih tam olarak 1899 yani 1900 yılının hemen öncesinde olursa daha da ilgi çekici bir hale gelebilir. İşin içine soyları tükenmiş olan bir mamut, kötü şöhretli Yapışkan Parmaklar Çetesi, sakar bir müze bekçisi olan kadın, çatlak bir profesör, tahta geçişinin altmış ikinci senesini kutlayan Birleşik Krallık'ın hükümdarı Kraliçe Victoria'yı ve Londra sokaklarında yaşayan yetim kız çocuğu Elsie'yi de dahil edince bir roman için ortam sağlanmış olur. İngiltere'de çok okunan yazarların başında gelen David Walliams kendine özgü tarzıyla yazdığı Buz Canavarı ile çocuklar için maceralı bir atmosfer sunuyor. Yazarın yayımlandığında tam yüz hafta listelerin başından inmeyen kitabı Büyükbaba'nın Müthiş Firarı'ndan sonraki son kitabı bu. Adı sık sık ünlü yazar Roald Dahl ile karşılaştırılan yazar için bu kitabın onun Matilda'sı olduğunu söylemek herhalde yerinde olur. Çocukların çok seveceği bir tarzda ve rahat okunabilir şekilde tasarlanan bu hacimli kitaba usta çizer Tony Ross'un fırça darbelerinin katkısı oldukça fazla elbette. Kitaptaki bütün karakterlerin komik tiplemeleri kitabı daha çekici kılmaya yetiyor. Romanın konusu kısaca şöyle: Bir yetimhanenin kapısına bırakılan Elsie isimli kahramanın kendini Doğa Tarihi Müzesi'nde bulması, oraya Kuzey Kutbu'ndan donmuş halde getirilen ve nesli tükenen bir mamutla karşılaşmasını anlatıyor. Elsie'yi mamuta karşı arkadaşça bir sevgi besleten şey ise onun da kendi gibi yalnız ve evsiz olduğunu hissetmesi elbette. Bu donmuş mamutu ilk gördüğünde onu arkadaşı olarak kabul eden küçük kız, müzenin temizlikçisi olan Dotty, yıllar önce müzenin saygıdeğer bir bilim insanı olan ama deney yaparken neredeyse müzeyi havaya uçurmaya yaklaşan bir talihsizlik yaşayan Profesör ve Yapışkan Parmaklar Çetesi'nin yardımını alarak mamutu ait olduğu Kuzey Kutbu'na geri döndürmeye çalışıyor. Romanın çocuklar için heyecanlı kısmı tam burada ve mamutun canlanmasıyla başlıyor zaten. Kitabın dili, anlatım tarzı, tarih ve günümüzü mizahi bir dille harmanlama başarısı yanında güçlü bir kurguya sahip olması Buz Canavarı'nı çocukların gözünde beğenilir kılmaya yetiyor. Ancak pedagojik kaygıları olan, kötü diye nitelendirdikleri kelimelerle çocukların karşılaşmasını istemeyen ebeveynlerin itiraz edeceği hususlar var kitapta. Elsie'nin ve kötücül çetenin yaptıkları hırsızlıklar, büyüklerin acımasız söylem ve davranışları bu kaygıları taşıyan ebeveynler için biraz ürkütücü gelebilir. Ama kitaptaki maceranın günümüzden yüz yirmi yıl önce yaşandığını ve o dönem içinde değerlendirilmesi gerektiğini de unutmamak lazım. Bu kitabın bir İngiliz yazar gözüyle yazıldığını ve batı değerleri ile bizim normlarımızın ayrışan pek çok yönünün olduğunu da kabul etmek gerekir. Sonuçta bu bir edebiyat kitabı, pedagojik ve eğitim kitabı değil. Ayrıca bu mizahi çocuk dilinin ebeveynler tasvip etmese de çocukların çok sevdiği de başka bir gerçeklik. Yine de on yaş üstü çocukların okumasının daha doğru olacağını düşünüyorum. Yazar David Walliams bu kitapla İngiliz tarihini çocuklara öğretmeyi amaçladı mı bilmiyorum ama kitabı okuyup bitirince dönemin İngilteresi hakkında pek çok fikre de sahip olmanız kaçınılmaz. Sanırım bu kitaptan bizim kendi tarihimizi çocuklara edebiyat diliyle öğretmek için alacağımız dersler var. Çocukların bu kitaptan alacağı derslerin başında ise zor ve hiçbir şeyin öngörülemediği dünyada yollarını nasıl bulacakları geliyor. Arkadaşlık, aile ve doğru bulduğunuz şeyler konusunda mücadele vermenin değiştirici gücüne vurgu yapıyor Buz Canavarı. Soğuk kalpleri çözen bir anahtar sunuyor çocuklara. Okul öncesi çocukların hem resimlerine hem anlatılan olaylara hem de çizimlerine bayılacağı bir kitap bu. Nehir olduğundan haberi bile olmayan bir nehire gelen meraklı ayının nehre yuvarlanmasıyla başlıyor bu ilginç masal. Ve ayıya yine hiçbir şeyden haberi olmayan bir kurbağa, kaplumbağa, kunduz, rakun, ördek katılıyor büyük bir şelaleye doğru sürüklenirken. Kimi güçlü, kimi meraklı, kimi bilgili, kimi korkak, kimi cesur olan ve birbirlerinin farkında olmayan bu hayvanlar nehirde buluşarak birbirlerini fark ediyorlar. Sade ve sürükleyici bir anlatıma sahip bu kitapbütün küçük okurlara tavsiye olunur.


Delilikle sarmalanmış ıssız Bates Motel... Robert Bloch'un kaleme aldığı 20. yüzyılın en etkili korku kitaplarından Sapık, okuyucuları ürpertmeye devam ediyor. Bu ikonik metnin gerçek yaşamda önemli bir bağlantısı var. Tüyler ürperten yaşamlar sanatla buluşabiliyor. Kitapta bizzat Bloch tarafından da yer verildiği üzere, sorunlu ana karakterimiz Norman Bates birçok benzerliğiyle Amerikalı seri katil Ed Gein'in yansımalarını taşıyor. Basit olarak delilik dendiğinde, işin içinden zihinsel süreçlerin kusurlu işlemesi diyerek çıkabiliriz. Ancak delilik kelimesi bilimsel olmayan biçimde sık sık kullanıldığı için bu tanım oldukça yetersiz olur. Örneğin sanrı ve halüsinasyon kastediliyorsa buna bilimsel olarak 'psikoz' diyoruz ve neden bahsettiğimizin altını doldurmuş oluyoruz. Diğer yandan halk kullanımında delilik birçok karakter tarzını, davranışını içine alabiliyor. Hatta kullanımı kültüre göre de değişim gösteriyor, hal böyle olunca tam olarak çizginin nerede çekileceği belli olmuyor ve iyice karışık bir noktaya geliyoruz. Peki ne kastediliyor? Bir kişinin gerçeklikle bağının kopması, başkalarına tehlike oluşturması, toplumun değerleriyle örtüşmeyen davranışları, herhangi ideolojiyi yahut fikri aşırı savunması... liste uzar gider. Kelimeyi olumlu ya da olumsuz anlamda, hatta bazen ikisini de birlikte kullanabiliriz. Özellikle edebiyatta birçok farklı kullanımını gördük. Örneğin Goethe'nin ünlü eseri Genç Werther'in Acıları'nda kendini boşlukta hisseden aşık karakter, Hermann Hesse'nin Bozkırkurdu'nda kişilik bölünmesi üzerinden kendini tanımaya giden yol... Dilimizde de çokça karşılaştık; Sabahattin Ali'nin Kürk Mantolu Madonna eserinde kah Raif Efendi kah Maria Puder'in ötekileşmiş ilginç karakterleri, Yusuf Atılgan'ın Anayurt Oteli'nde rutinden sıkılmış bekleyişteki Zebercet. Belki sonları farklı oldu fakat hepsi biraz deliydi. 1917 doğumlu Robert Bloch, korku ve bilimkurgu gibi türlerde kalem oynatmış, günümüzde hala okunan önemli bir yazar. Bloch'un yazarlık yeteneği spekülatif kurgunun bir diğer önemli ismi H. P. Lovecraft tarafından fark edilmiş, hatta uzman yazar kendisine rehberlik bile etmiş. Kuşkusuz Bloch'un en ünlü eseri, 1959'da yayımlanan Sapık. Bunun önemli etkenlerinden birisi de yayımlandıktan 1 yıl sonra Alfred Hitchcock tarafından aslında sadık bir şekilde aynı adla sinemaya uyarlanan, banyo sahnesi başta olmak üzere birçok sekansıyla korkuların kaynağı kült film. Bloch kitabında delilik ve normallik arasındaki çizgiyi hiç kuşku duyulmayacak bir noktadan aşarak ürpertici bir hikayeye imza atıyor. Aslında anlatının hem kederli hem de korkutucu yanı o çizginin aşılmasına giden yaşamı okumak. Deliliğe ve psikolojik sorunlara çok daha şiddetli bir yerden bakıyor diyebiliriz. Hitchcock zamanında filmindeki hikayenin izleyiciler tarafından bilinmemesi ve sonunu saklamak için kitabın elinden geldiğince kopyasını satın almış. Eh, günümüzde artık birçok kişi ünlü sahneleri ve karakteri öğrendi, 20. yüzyılın en etkili anlatılarından sayılan bir eseri saklamak pek mümkün değil. Borcu olan erkek arkadaşıyla birlikte mutlu hayat kurmak isteyen Mary, yüklü miktarda para çalıyor. Farklı şehirde yaşayan erkek arkadaşının yanına gitmek için uzun bir yolculuğa çıkıyor. Yorgun, dinlenebileceği yer yok. Fakat yanlış yola sapıyor ve kullanılmayan otoyolda tekinsiz bir tabela sallanıyor: Bates Motel. Motelin sorumlusu Norman Bates. Orta yaşlı bekar, annesine çok bağımlı, adeta onun tarafından hükmedilen bir yaşamı var. Dünyası tamamen annesiyle sarmalanmış, aralarında sorunlu bir ilişkisi var. Ve Bates Motel, ne yazık ki yeni müşterilerini aç bir şekilde bekliyor. Her ne kadar Bates bunu istemediğini dile getirse bile, Bu gece ofisi açmaya neden gitmediğini de biliyorum. Unuttuğundan falan değil aslında. Sırf birinin gelmesini istemediğinden, gelmemesini ümit ettiğinden. Gizemin kapısı ürkütücü şekilde açılıyor. Mary de işlediği suçun pişmanlığı ve geleceğe dair umutları arasında gidip gelmekteyken motelin sorumlusu Norman Bates'le tanışıyor. Bitkin düşmüş halde, Bates'in birlikte yemek yeme teklifini kabul ediyor ve olaylar başlıyor. Bu ikonik metnin gerçek yaşamda önemli bir bağlantısı var. Tüyler ürperten yaşamlar sanatla buluşabiliyor. Kitapta bizzat Bloch tarafından da yer verildiği üzere, sorunlu ana karakterimiz Norman Bates birçok benzerliğiyle Amerikalı seri katil Ed Gein'in yansımalarını taşıyor. Bu benzerlikler kesinlikle az değil ve ilginç olan şu ki aslında ortada esinlenme yok. Kitabın yazılmasından iki yıl önce, Gein iki kadını öldürmekten tutuklanmıştı ve evinde insan derisinden yapılmış giysiler bulunmuştu. Bunu yapmaktaki amacıysa ölü annesi gibi davranabilmek ve onun kostümünü giyebilmekti. Bloch, Gein olayı duyulduğunda aslında kitabı neredeyse bitirmiş. Annesiyle tecrit bir şekilde yaşaması gibi gerçekler ortaya çıktığındaysa oldukça şaşırmış. Sanatla gerçek hayatın ilişkisi gerçekten çok ilginç olabiliyor.


İbrahim Tenekeci'nin Muhit dergisindeki çıkış duyurusu, Muhit Kitap'ın temel ilkesinin ne olacağı hakkında sahih bir duruş sergiliyor: Muhit Kitap, meziyet ve şahsiyeti bir bütün olarak görenlerin, dikkatin yanına rikkati ekleyenlerin, emeğe hürmet edenlerin, kabiliyetine vefa gösterenlerin, işini en güzel şekilde yapıp kenara çekilenlerin sesi olacaktır. Yayın hayatına şiir ağırlıklı bir tercihle başlayan Muhit Kitap tarafından geçtiğimiz ay yayınlanan kitaplara yakından bakalım istedim. İbrahim Tenekeci şiiri için ilk elde yapılan yorumlar onun sözü yormayan bir şair olduğu üzerinedir. Tenekeci şiirinde yalın dil, kelime ekonomisi ve rafine söyleyiş başat unsurlardır. Sözü Yormadan'daki şiirler şairin bugüne değin yayımladığı yedi şiir kitabından seçilmiş şiirlerden oluşuyor. Kitaba adını veren Sözü Yormadan, geniş çevrelerce de bilinen ve çok sevilen bir şiir. Sanırım bunda Tenekeci şiirinin ayırt edici vasfı olan doğallığın ve samimiyetin büyük bir payı var. Kelime seçimleri ve söyleyiş özellikleri bağlamında karakteristik bir İbrahim Tenekeci şiiridir Sözü Yormadan: Efendime vermek için / Yirmi yedimden gün aldım / Yirmi yetimden gül. (s.20) Doğallığı Tenekeci şiiri söz konusu olduğunda bütün cepheleriyle irdelemek gerektiği kanısındayım. Puslar İçinde, Arif Ay'ın dokuz şiir kitabından yapılmış bir seçki. Edebiyat dergisiyle başlayan şiir serüveninde Arif Ay, baştan sona hep aynı kaygıların merkezinde şiirini kurdu: İnsan ve durduğu yer. Aşkı da tarihi de başkaldırıyı da bu ana mesele özelinde görür Ay şiiri. Başkaldırı, isyan, tarih, halk ve aşk... Arif Ay şiiri için bir sözlükçe hazırlansa ilk elde sayacağımız kelimeler şüphesiz bunlar olurdu. Bu kelimelerde aynı zamanda, Mehmet Narlı hocanın Arif Ay şiiri için yazdığı metinde sözünü ettiği derdi ve ahlakı görürüz. Bir mesuliyet duygusunun tarih ve insan özelinde açılımını görürüz onda: yüzünde zulmün coğrafyasını okudum / yaşamın forsası dostum (s.24) Ana mesele kimlik ve aidiyet kavramları merkezinde dışlaşır. Bunu hamasi bir söylev veya kuru bir öğreticiliğe sapmadan şiirin kendine mahsus imkanları içerisinde ustalıkla mezceder Ay. Öylece Yeryüzünde, Türk Edebiyatı alanında yaptığı kıymetli çalışmalarla yakından tanıdığımız Mehmet Narlı'nın beşinci şiir kitabı. Kitap, iki bölüme ayrılmış. Karşılıklı Yanyana ve Biyografik Fragmanlar. Bölüm başlıklarından mülhem dıştan içe doğru süregiden bir yaşamak macerasının izlerini görüyoruz Narlı'da. Özlem, arayış, sorgu ve çocukluk imgeleri çerçevesinde insanın derinden akan kadim gündemini kurcalıyor şair: annedir ilk yuvası son uçuşu varlığın /ve katıksız imkanı tanrıyı anlamanın (s.9) Narlı şiiri, dilin doğal akışı içinde berrak ve yalın bir söyleyişi önceliyor. Şiire, şairlere, farklı alanlardan özel isimlere, olaylara atıflar yapmayı seven bir şair Güzel. Mutlak Müzik, Güzel'in sözü bıraktığı yerden sürdüren bir şiirler toplamı. Gerçeklik karşısında insanın aldığı tavır ve eleştiri, Güzel'in ana meselesi olarak dışlaşıyor bu şiirlerde. Yazık ki anlayan yok yüzümdeki meseli dizesiyle açılıyor kitap. Mutlak Müzik, şairin vurguladığı bu meselin izinde bir konuşma arzusunu ve sorguyu dillendiriyor bir bakıma. Yanına Gittiğimizde, Ömer Yalçınova'nın Ömer'in Çatılan Kaşları'ndan sonra yayımlanan ikinci şiir kitabı. Kitap üç bölüme ayrılmış: Buzdan Kaleler, Kerpiç ve Ahşap, Olmayacak Dua. Ömer Yalçınova, başından beri şiirini konuşma dilinin doğallığı içinde kurmaya çalışan bir şair. Gündelik dilin imkanlarını da elbette bu bağlamda şiirine taşımaktan çekinmiyor Yalçınova. Şiirdeki rafine duruş, şiirine taşıdığı meselelerde de olabildiğince kendini gösteriyor: Olan oluyor, kalıyor olmayacaklar da / Beni olmayacak duaya amin diyenlerle haşreyleyin (s.16) Gerçekliğin tehlikeli sadeliği. Yalçınova'nın şiirlerini okurken bu tehlikeli sadeliği düşünmeden edemiyoruz. Sabah Gibi Uyandıran, Mustafa Ruhi Şirin'in bütün şiirlerini bir araya getiren bir toplam. Kitap üç bölüme ayrılmış: Rüya Saati, Dünya Bir Lunapark ve Elsiz Eldiven. Çocuk edebiyatı söz konusu olduğunda ismi anılmadan geçilmeyecek birkaç kişiden biri de Şirin'dir. Yazdığı şiirlerde de bu hassasiyetin izlerini görüyoruz. Çocuk muhayyilesi, çocuk sevgisi ve genel anlamda farklı ve derinlikli yönleriyle çocukluk imgesi, Şirin'in yazdığı şiirlerin ana karakteristik özelliği. Bu bağlamda çocuklar için yazan şairlere de atıflar görüyoruz kitap boyunca. Şirin, bir diriliş beşiği olarak görüyor çocuğu.


Söz Hakkı'nda özne, bile isteye seçilmiş bir yalnızlığın içinden konuşur. Aslında şairin yazgısı budur ve Köneçoğlu, anlatıma yukarda andığım 'poetik kurguyu' da katarak hem şiiri hem şairi şiirsel söyleyişin ana omurgası kılar: şairler kendinden bahsedecek kadar yalnızlar / ölmek de bir dil alışkanlığı artık sevmek gibi (Küçük Saat, s.13) Köneçoğlu, Söz Hakkı'nda, şiirin içinde sıklıkla şiire ve şaire dair atıflar yapıyor olmanın beraberinde getirebileceği riskleri, bu atıfları söylemin ve mesajın ana ögesi kılarak bertaraf ediyor. Niçin şiir sorusuna yine içinde şiir geçen dizelerle cevap vermek, insanın sanatla ve yaşamakla kurduğu diyalektik bağın ipuçlarını da veriyor bir bakıma.


Fatih Muhammet Atasever ilk şiir kitabı Türkçe Karakter'de yazdığı şiirin sadece içeriğine değil ruhuna, özüne de hassasiyetle eğiliyor. Şairin daha yolun başındayken bir dil vurgusu içinde olması alkışlanacak bir tavır. Atasever'in Türkçe vurgusu aile, vatan, aidiyet kavramları çerçevesinde bir yurt kuruyor kendine. İnsan karakter özellikleriyle tanınır daha çok. İnsanın kelimeleri, yürüyüşü, dinleyişi, konuşması hepsi birlik olup karakter denilen hususiyetler toplamını oluşturur. Dil de bir karakter taşır sonuçta. Her dilin ayrı bir karakteri vardır. Çünkü dil, konuşulan ağızlarda, susulan gönüllerde bir kimliğe, bir aidiyet bilincine dönüşür daha çok. Dil bir kimliktir ve bu kimlik en çok o dilin şiirinde temayüz eder. Çünkü şiir sadece konuşulan şeylerin değil, susulan şeylerin de çetelesini tutar enikonu. Şiir, içine doğduğu dilin derinleşme alanlarını gösterdiği için başlı başına bir karakter özelliği gösterir. Dil, içine doğulan bir dünyadır. İnsan sadece dünyaya gelmez, bir dile de gelir. Atasever, şiirini kuran ayrıntıları daha çok hayatın içinden çekip çıkarmaya çalışıyor. Hayat evet genel bir kelime ancak onun sancısını çektiği şey o hayatı kendisine ait kılacak bir yaşantı güzelliği. Hepimizi, herkes denilen anonim maskelere dönüştürmek için elinden geleni ardına koymayan bir dünyada Atasever, o özgün ve biricik insanın dertlerine, çelişkilerine, acılarına, ölümlerine sardırıyor daha çok. Harun Yakarer'in kendisiyle yaptığı bir söyleşide geçen şu cümlesini burada mutlaka anmalıyım, çünkü kastettiğim tam da bu aslında: Her şeyin insansızı meşhur olduğu için şiirin de insansızı isteniyor. Atasever'in şiiri bu bağlamda insanlı, kanlı canlı bir şiir. Yaşadığımız çağda mütemadiyen kendimizi hatırlama ödevi içinde olduğumuz, buz gibi bir gerçekliktir. Şiir de bu gerçekliğin çiçeğe durmuş halidir aslında.


Yayınevlerinin az satıyor kaygısıyla uzak durdukları tür çocuk şiirleri kitapları. Ama misyonu çocuk edebiyatının güzel örneklerini ortaya koymak olan bazı donkişot yayınevlerinin varlığı sayesinde güzel şiir kitaplarını okuma imkanı buluyoruz. Bunlardan birisi de yeni kurulan ve genel yayın yönetmenliğini Mustafa Ruhi Şirin'in yaptığı Uçan At Yayınları. Bilmem farkında mısınız? Sosyal medyaya bakıyorum, kitap eklerini okuyorum, kitap satış sitelerinin yeni çıkan listelerine göz atıyorum, kitabevlerinde çocuk kitapları raflarını inceliyorum. Hepsinde aynı sonuç: Çocuk şiirleri kitapları yok denecek kadar az... Çıkan çocuk şiirleri kitapları da gereken ilgiyi hak etmiyor. Şiirin, çocuğu olgunlaştıran ve geliştiren bir tür olarak gereken ilgiyi görmemesi ve şiirin hayatlarından çekilip gitmesi korkunç! Yetişkin edebiyatındaki şiirle, çocuk edebiyatındaki şiirin ortak noktası şiirin sesinde ve tınısında düğümlenir. Çocuğun bir dilin zenginliğini, ahengini, tadını en iyi alacağı şiirden uzak durması, iyi şiirlerin olmayışından mı yoksa çocukların ilgilendiği bir tür olmamasından mı ileri geliyor? Belki ikisi de etkili ve bu başka bir tartışmanın konusu ama iyi çocuk şiirlerini de görmezden gelmek 'yetişkin dalkavukluğundan' başka bir şey olmasa gerek. Çocuk şiiri söz konusu olduğunda ne bir yetişkin olarak kalmak ne de çocuklaşmaya çalışmak işe yarar. Çocuk duyarlılığını harekete geçirmek ve çocukların doğal bir şair olduğunu kabullenerek bir eser ortaya koymak icap eder. Ancak ülkemizde çocuklar için yayınlanan şiir kitaplarının sayısında uzun bir zamandır eksilme olduğu da aşikar. Çocuğun estetik ve edebi zevk kazanması için şiiri tekrar hayatlarına ve hafızalarına dahil etmemiz şart. Yayınevlerinin az satıyor kaygısıyla uzak durdukları tür çocuk şiirleri kitapları. Ama misyonu çocuk edebiyatının güzel örneklerini ortaya koymak olan bazı donkişot yayınevlerinin varlığı sayesinde güzel şiir kitaplarını okuma imkanı buluyoruz. Bunlardan birisi de yeni kurulan ve genel yayın yönetmenliğini Mustafa Ruhi Şirin'in yaptığı Uçan At Yayınları. Henüz iki yıllık bir yayınevi olmasına rağmen çocuk edebiyatı alanındaki değerli çalışmaları bir araya getiren Uçan At, çocuk şiir kitapları alanındaki geniş boşluğu bir misyon olarak doldurmayı başarıyor. Şu ana kadar tam 14 çocuk şiiri kitabı yayınlama ve okuruyla buluşturma başarısı gösteren Uçan At Yayınları her bakımdan övgüyü hak ediyor. Her birini farklı çizerlerin resimlediği 14 kitaba burada ayrı ayrı değinmek mümkün değil ama hiç olmazsa çocuğunuza okutacağınız ve dil sevgisi ile birlikte hayal gücünü besleyeceğiniz 14 kitabı ismiyle de olsa anmak isterim. Güzel illüstrasyonlar süslenen naif şiir kitaplarından altı tanesi Mustafa Ruhi Şirin'e ait. Dünyanın En Güzel Yeri, Harflerin Kardeşliği, Okula Giden Kedi, Bir Şemsiyem Olsa, Gökyüzü Çiçekleri ve Dünyaya Gülen Adam isimlerini taşıyan bu kitaplar çocukların dil zevkini geliştirecek ve gökyüzüne kanatlandıracak kelimelerle süslü. Ben çocuk olsam buradaki güzel şiirlerin çoğunu ezberlerdim. Bir masal ezberleniyor ama birkaç şiir ezberlemek hiç de fena olmazdı doğrusu. Kelimelerden hayaller çizen şairlerin şiirleriyle düşüncelere dalardım ve bu şiiri nasıl resimlerdim diye düşünürdüm. Sonra da çizerlerin yaptığı çizgilere bakar, şiiri tekrar yaşardım. Şiirleri okuduktan sonra eminim ki ben de hemen şiir yazmaya koyulurdum. Bu kitabın resimlerini eminim ki çok severdim. Sade ve akıcı dili sayesinde kitabı ezberleyebilir, okuma bilmesem de resimlerinden kitabın hangi sayfada ne anlattığını bilirdim. Ayı'nın hikayesini anlatamamasına üzülürdüm ama onun sabretmesi ve yardımseverliği sayesinde mutlu sona ulaşmasına sevinirdim.


Taşra, edebiyattan sinemaya geçişin en kestirme yoludur. Orada zaman, mekan ve insan sinematografik anlamın bütün ihtiyaçlarını karşılayabilecek bir derinliğe sahiptir. Ancak bu derinlik çoğu zaman bir daralmayı, dışa kapalılığı, durağanlığı, kasvetli ve sonu gelmez bekleyişleri de içinde taşır. Bu yönüyle İnsanoğlunun ebedi yazgısını, ilk sürgün anını hatırlatan ihsaslarla doludur taşra. Sinemamızın taşraya bakışı edebiyatınki ile pek çok yönden benzerlik gösterse de Yeşilçam, tarihi boyunca taşrayı birbirinin benzeri stereotipler olarak ele almıştır: Taşra -ki çoğu zaman bir kasabadır- yapmacık bir aydın tipolojisiyle kahramanlaştırılan başkişinin modern şehrin kalabalığından ya da kendi geçmişinden ve ilişkilerinden kaçarak sığındığı bir inziva köşesidir. Ne var ki taşranın kuralsızlığı ve zalim oligarşisi onda iflah olmaz bir sorumluluk hissi yaratarak huzurlu taşra dinginliğini yeni bir mücadelenin çilelerle dolu yolculuğuna dönüştürecektir. Çoğu zaman, taşraya yolu düşen şehirli bilge kişinin neden acı çektiğini bir türlü anlayamayız; ya da bir seyirci olarak onun acılarını dikkate değer bulmayız. Duyguları, düşünceleri, isyanları, aşk sancısı ve dava ideali, bilmediğimiz bir dilde ifadesini bulan tuhaf bir sayıklama gibidir. Ne kadar derinden gelse de o sıkıcı monologlar bir türlü sahici ve içten bir sese dönüşemez. İyinin ve kötünün, erdemin ve günahın, aydınlığın ve karanlığın, cehaletin ve bilginin kabaca kurgulanan çatışmasına ev sahipliği yapmanın dışında bir anlamı yoktur taşranın. Taşranın en karanlık hikayelerinden biri olan Anayurt Oteli, bir roman olarak başarılı ise de bir film olarak aynı başarıya ulaşamamıştır. Film derin bir hikayeye açılmak üzere iken aniden bütün ivmesini kaybederek kendi karanlığına ve bilinen klişelere saplanıp kalır. Taşra, romanda anlatılanın aksine, bir istasyon, bir otel, üç beş insandan oluşan yekpare bir satıhtan ibarettir filmde. Karanlığı anlatmanın karanlığı göstermekle aynı şey olduğunu varsaymak, imgeyle anlam arasında doğrudan bir ilişki kurmak, sembolleri taşlaştırıp bir göstergeler yığını olarak takdim etmek, yalnız bu filme ya da bu döneme has bir zaaf olmasa gerek. Taşranın son yıllardaki en bariz görüntülerinden biri de şehirdeki taşra. 1980 sonrası taşranın büyük kentlere taşınması sosyolojik bir vakıa olduğu kadar o büyük kitlenin içinde gizlenen bireysel hikayelerin çeşitliliğiyle de dikkat çekicidir. Büyük kentlerin gettoları giderek karmaşık ilişkilerin tetiklediği bir yabancılaşmayı beslerken; köksüzlüğün, aidiyet sorunlarının ve sosyal hayata ilişkin bir dizi problemin ortaya çıkışı, daha önce görmediğimiz yeni bir taşra yaratmıştır. Türk sineması bu fırsatı görmezden gelemezdi; zira büyük kentlerde oluşan taşra ilginç hikayeleri, sıra dışı karakterleri ve yaşam alanlarının mimari anomalileriyle iştah kabartan bir malzeme idi sinema için. Şehirdeki taşra, taşradaki taşradan daha vahimdir, zira ikincisi kendi taşralılığını besleyecek velut bir toprak bulmuşken diğeri apaçık ortadadırbütün uyumsuzluğuyla. Bu yeni taşralı profili, kaybettikçe daha hırslı, kazandıkça daha muhteris olan karakteristik yönüyle Yeşilçam'ın kalıplarına kolayca uyum sağlayacaktır. 1990'lardan sonra Türk sinemasında pek çok film; mekan, dramatik temalar ve yaratmaya çalıştığı karakterler itibariyle büyük kentlerin taşrasına girmeyi denedi. Üstelik bazıları bunu politik bir sorumluluk ve ahlaki bir görev olarak ele aldı. Taşra hikayeleri, çevrenin merkeze ve onun değerlerine yönelik eleştirisi için iyi bir fırsat olarak görüldü. Ancak niyet her ne olursa olsun, sonuçta birtakım hamasi söylemlerin cazibesine kapılarak üretilen ve ne politik ne de özgün olmayı becerebilen filmler çıktı ortaya. Oysa başka türlü olabilirdi, mesela İtalyan solunun entelektüel gelenekleri üzerinde yükselen ve benzer saiklerle/ kaygılarla hareket eden Luchino Visconti, Elio Petri, Francesco Rossi gibi yönetmenler, sinemanın kendi imkanlarını kullanarak bu çetrefilli meselelerin üstesinden gelmeyi, yeni ve özgün bir film dili kurmayı başardılar. Biz başaramadık; politik kaygılarımız ortak hedeflere yönelmiş olsa da, Avrupa solunun kendi yıkıntıları üzerine inşa ettiği samimi entelektüel birikime yabancı olduğumuz kadar sinemaya da yabancıydık. Kim bilir belki de her şeyden önce kendi hikayemize yabancıydık. Sonuç olarak taşrayı, değişen yüzleriyle yeniden ve yeniden beyaz perdede görmeye devam edeceğiz.


İnsanlık dünya var olduğundan beri türlü felaketlerle karşı karşıya. Bazı topraklar, coğrafya kaderdir sözünü doğrularcasına yüzyıllardır tekrarlayan doğa olaylarının acısını çekiyor. Depremler, heyelanlar, kasırgalar bu toprakların kimliği haline gelmiş. İnsanlar yaşamlarını coğrafi olaylar doğrultusunda düzenlemek zorunda kalıyor. Örneğin Amerika Birleşik Devletleri, her sene çeşitli kuvvetlerde yaşadığı kasırgalara günler öncesinden hazırlanıyor, gıda stoku, sığınak gibi tedbirlerle yaklaşmakta olanı bekliyor. Yine deprem ülkesi olan Japonya, binalarını hasar almayacak biçimde inşa ederek depremin modern hayat düzenini bozmasına izin vermiyor, hayatı doğaya uyduruyor. Böylece insan aklı doğayı kontrol altına almayı ve doğal olanın yıkıcılığını en aza indirgemeyi amaçlıyor. Çağdaş Çin edebiyatının önemli isimlerinden Yan Lianke'nin Türkçede yeni yayımlanan romanı Günler Aylar Yıllar bu iki soruya kendince cevaplar veriyor. Büyük bir kuraklığın vurduğu Balou Sıradağları'ndaki köylerini terk eden insanlar, su ve yiyecek bulabilecekleri verimli topraklara doğru göç ederler. Evlerini, tarlalarını, düzenlerini bırakırlar. Fakat bu geri dönmemecesine bir gidiş değildir. Mevsim değiştiğinde, yağmurlar yağıp toprak canlandığında yurtlarına döneceklerdir. Köylüler arasında sadece yaşlı adam ile kör köpeği terk etmez köyü. Aslında yaşlı adam da yola koyulan son kafilenin içindedir. Ancak ihtiyacını gidermek için son bir kez tarlasına gittiğinde, ektiği mısır tohumlarından birinin filizlendiğini görür ve gitmekten vazgeçer. Küçücük bir mısır tohumu umut olmuştur ona ve yolundan dönmesine yetmiştir. Güneşin gözlerini kavurduğu köpek bırakmaz ihtiyarı, can yoldaşı olur yanına. Hem tüm köyün ekinini hem de köpeğinin gözlerini alan güneşe lanetler okur yaşlı adam, sopasıyla döver güneşin ışığını. Yine de doğanın sözü üzerine diyecek bir şey yoktur. Tek çare yaşamaya inadına direnmektir. Dost bir nefesin yanında tek ihtiyaçları ayakta kalacak kadar su ve besindir. İhtiyar ve köpek ıssız toprağın ortasında başbaşalardır. Kör, dedi ihtiyar, ikimiz birlikte yaşamalıyız, ne dersin ha? Biriyle birlikte yaşayınca hayatın tadı da bir başka oluyor be. Roman boyunca yaşlı adamın direncini diri tutan ana motiv filizlenen mısır tohumudur. Kuraklığın ortasında tek umudu tohumun sıcağa rağmen gelişmesi, boy atmasıdır. Tek bir yaprağının çıkması bile yüzünü güldürmeye yeter. İhtiyar bin bir zahmetle tohum için su bulmaya çabalar, adeta taşın suyunu çıkarırcasına azimle çalışır. Hem karınlarını doyurmak hem de kuraklık bittiğinde yaşamın kaldığı yerden devam ettiğini göstermek için mısıra tutunur. Giderek kaybolan zaman algısını bile mısırın gelişim süreci ile tekrar bulur.


Tess Gerritsen; bu ismi ilk duyduğumda itiraf etmeliyim ki sahibinin İskandinav olduğunu düşünmüştüm. Oysa gerçek, sanrım ile öyle alakasızdı ki; Çin asıllı Amerikalı. Bayan Gerritsen, 1953 Kaliforniya doğumlu. Evvela antropoloji, ardından tıp eğitimi alan Gerritsen, yaşamını doktor olarak sürdürürken bir şeylerin eksik kaldığını hissetmiş olacak ki, yazmaya başlar. Bir dergiye yolladığı hikayesi birincilik kazanır. Doğum iznine ayrıldığında ise ilk romanı Gece Yarısından Sonra'yı yazar. Bu ilk romanı diğerleri takip eder. Gerritsen'in erken dönem kitapları romantik gerilim türündedir ve henüz su yatağını bulmuş değildir. Elbette her şeyin bir zamanı vardır ve Gerritsen için o tarih, sekiz kitabın ardından kaleme alacağı Hasat'ın yayımlandığı 1996'dır. Hasat'la beraber kabuğunu kırıp bir anda geniş kitlelere ulaşan Gerritsen, bu kitabında bir şeyi öncekilerden farklı yapmıştır. Artık romantik gerilim değil, tıbbi gerilim kitapları yazarıdır. Şimdilik yirmi dokuz romanıyla kırktan fazla ülkede otuz milyon satan Gerritsen'in başarısının sırlarından biri, ilhamını hayattan alması. Sadık okurları da hak vereceklerdir ki, Gerritsen meslek hayatından sahip olduğu donanımı, kitaplarına çok iyi şekilde yansıtabiliyor. Gerçekçi otopsi sahneleri ve etkileyici maktul betimlemeleri, hassas bünyelerde mide bulantısına ya da korkuya neden olabilir. Bu da tıbbi gerilim iddiasındaki yazarın işini iyi yaptığını gösteriyor. Gerritsen külliyatını üçe ayırmak mümkün. Erken dönem romantik gerilim kitapları, tıbbi gerilim türündeki bağımsız romanlar ve Rizzoli & Isles serisi. İncelemeye çalışacağım Buz Gibi Soğuk (Ice Cold - 2010) Rizzoli & Isles serisinden. Dedektif Jane Rizzoli ve adli tabip Maura Isles'in maceralarını konu edinen bu seri, RITA ödüllü Cerrah (The Surgeon - 2001) ile başlamış, Bir Sırrım Var (I Know a Secret - 2017) ile devam etmektedir. Seri aynı adla 2010 2017 yılları arasında TNT kanalı tarafından televizyona uyarlanmıştır. Buz Gibi Soğuk (TR - 2012) ise, şimdilik on iki kitaptan müteşekkil serinin sekizinci kitabı. Boston'da yaşayan adli tabip Maura Isle, bir tıp konferansı için Wyoming eyaletine gider. Yasak aşkı rahip Daniel Brophy ile araları bir hayli bozuk olduğundan, beraberinde iç çalkantılarını da götürmüştür. Burada üniversiteden arkadaşı yakışıklı dul Doug Comley ile tesadüf ederler. Doug konferansın sonrası için bir tatil planı yapmıştır. On üç yaşındaki kızı Grace, yakın arkadaşı ünlü yemek bloggerı Arlo ve Arlo'nun sevgilisi Elaine ile yakınlardaki bir kayak merkezinde birkaç gün geçireceklerdir. Maura'yı da ikna eder ve yola koyulurlar. Kar fırtınası nedeniyle yollarını kaybederler, telefonları çekmez, cipleri devrilir, haritanın neresinde olduklarını bilmeden tabelasında girilmez yazan bir köy yolunda yürürler. Yardım bulmak umuduyla indikleri vadi tabanındaki Ahret köyünde sadece on ev vardır ve etrafta kimseyi göremezler. Ürkütücü olan ise evlerin bir anda boşaltılmış gibi duran halidir. Açık kapılar, masada kurulu sofralar, dokunulmamış gibi duran eşyalar, ölüme terk edilmiş evcil hayvanlar... Bütün evlerde asılı bir adamın portresi ve çeşitli dini kitaplar, köyün bir tür cemaate ait olduğunu işaret eder. Tedirginlikle geçen birkaç günün ardından bir garajdan buldukları cipe atlayıp bu tekinsiz vadiden çıkmayı denerler. Kar yağışı onlara yine engel olur. Yoldan çıkan cipi kurtarmak için uğraştıkları sırada Arlo bacağından ölümcül şekilde yaralanır. Köye geri dönmekten başka çareleri yoktur. Doktor olan Doug ve Maura, Arlo'ya müdahale etseler de eğer bir hastaneye götürmezlerse arkadaşlarının öleceğini anlarlar. Doug yaya olarak karlı kaplı elli kilometrelik yola koyulur. Sevgilisi can çekişen Elaine, başından beri Doug'dan hoşlandığı için yaşadığı etik çatışmayı gruba gerilim olarak yansıtır, zira Doug'ın Maura'dan hoşlandığını hissetmiştir. Tüm bunlara Grace'in ergenlik buhranları da eklenince Maura grubu kontrol etmekte zorlanır. Birkaç günün ardından evin dışında ayak izleri gördüklerinde ise Maura yola çıkmaya karar verir. Artık sadece yaralı Arlo'nun değil hepsinin hayatı tehlikededir. Doug'ın çoktan yardım getirmesi gerekmektedir ama anlaşılan o ki vadiden çıkmayı başaramamıştır. Maura'nın zorlu yolculuğu, önünde kıvrılan yoldan duyulan kar küreme aracının sesiyle selamete erecekken, ensesine aldığı bir darbeyle yarıda kalır. Kendine geldiğinde elleri ayakları bağlı, genç bir adamla köpeğinin tutsağıdır. Tüm bunlar olup biterken çoktan Boston'a dönmesi gereken ve günlerdir telefonla ulaşılamayan Maura için endişelenen rahip Daniel, dedektif Jane Rizzoli'ye durumu anlatır. Jane, FBI ajanı kocası Gabriel'le beraber Wyoming'e gelip Maura'nın peşine düşer. Vadide bulunan kaza yapmış bir cip ve kömürleşmiş bedenler onları acı gerçekle yüzleştirir. Maura'nın cesedini alıp Boston'a dönerler. Bu, Sıçanın da ailesinin tabi olduğu sapkın bir tarikattır ve polisleri dahi satın alacak güce sahiptir. İkili, vadide peşlerine düşenlerden kaçarken bir kulübe bulurlar, Maura Jane'i arar, hayatta olduğunu müjdeler ve halini anlatır. Artık kurtulmuştur, burada polisleri bekleyecektir. Fakat Sıçan polislere güvenmez ve birbirlerini ikna edemeyip yollarını ayırırlar. Yardıma gelen şerif Sıçanın öngördüğü gibi onlardandır ve Maura'yı öldürecekken genç adam bir kez daha onu kurtarır. Maura ise kanun güçlerine dahi hükmeden bu karanlık yapının ciddiyetini nihayet anlayacaktır. Kitabın bundan sonrasında geri dönen Jane'nin meseleyi çözeceğini, sapkın tarikatı çökerteceğini ve Maura'nın vadiden salimen kurtulacağını öngörmek zor değil. Ancak her şey bitti derken yazar bizi bir kez daha ters köşeye yatırıyor, hikayeyi sürpriz bir sonla noktalıyor. Kitabı okurken aklıma sık sık Jonestown ve Heaven's Gate tarikatları geldi. Kaldı ki ilerleyen sayfalarda yazar da bu elim hadiselere gönderme yaptı. Genel olarak yüksek tempolu bu kitabı beğendim. Ancak işin içinde sapkın bir tarikat varsa, hikaye çok daha gizemli hale getirilebilirdi diye düşünüyorum. Bir de, diyaloglar yer yer inandırıcılıktan uzak geldi. Yine de böylesine çetrefilli bir kurgudan alnının akıyla çıkan yazarı kutluyor, Buz Gibi Soğuk'u polisiye severle tavsiye ediyorum. Çok satan kitapların çoğu gibi, edebi haz vermese de, peşi sıra sürüklüyor ve kendini bir çırpıda okutuyor.


Cesaret, koronavirüs günlerinde dünyanın en fazla ihtiyaç duyduğu hasletler arasında bulunuyor. Pes etmemek ve yeni yollar bulmak insan tabiatının iyimser yönüne işaret ediyor. Bunu diri tutabilmek için de kitaplara her zamankinden daha fazla ihtiyaç var. Guernsey adası Fransa ve İngiltere arasında yer alıyor ve İkinci Dünya Savaşı'nda Alman işgaline uğramış. Adanın sakinleri Nazilerle geçirdikleri günlerde hayata tutunmak için bir kitap kulübü tesis ederler. Ne var ki insanların bir araya gelmesi işgal yasalarına göre yasaktır ve bunu aşmak için tuhaf yöntemler izlerler. Edebiyat ve Patates Turtası Derneği ismiyle kitaplaşan ve filmi de çekilen bu hikaye zor günlerde kitapların bir sığınak olarak kabul edildiğinin göstergesi. Ada halkından bir grubun oluşturduğu bu kulüp beraberinde birçok alt hikayenin de gelişmesine neden olmuş. Fransa'ya daha yakın olmasına rağmen Birleşik Krallık'a bağlı olan ada tabiata daha yakın olmasına rağmen kitaplara bağlanmış. En azından bir kısmı. Küresel anlamda istila halindeyiz. Sokaklarda virüsler geziyor ve yapabildiğimiz tek şey tüm dünya olarak evlerimize sığınıp kapıları sıkı sıkıya kapatmak. Korona günlerinde dünya küresel bir eve dönüştü. Yalnızlık nerede yaşarsa yaşasın tüm insanlar için ürkütücü bir hal aldığında bunu aşmanın yolları aranıyor. Sosyal medya marifetiyle yapılan canlı yayınlarda insanlar sırtlarını kütüphanelerine dayayarak diğer insanlarla konuşuyorlar. Bazı kimselerin garipsediği bu durum yeni sosyal normlar arasında kabul görmeye başladı. Kitaplar sayesinde insanlar kendilerini daha güvende hissediyorlar. Sadece kitaplarla değil, kitapları seven insanlarla da iletişim kuruluyor. Krize en hazırlıklı ülkenin Finlandiya olduğu haberleri ortaya çıkınca yine kitaplara müracaat ederek Fin ruhunu anlamaya çalıştım. Sisu kelimesi çıktı karşıma ve sayıca az oldukları Ruslara karşı inançla mücadele eden Fin ruhunun dayandığı bu kelimeyi karıştırmaya koyuldum. Bu beni Katja Pantzar'ın Sisu'nun Peşinde kitabına götürdü. Sıkıntılara karşı iradenin gücünü simgeleyen bu kelime aynı zamanda ülkenin ruhunu temsil eden anahtar kavramlar arasında bulunuyormuş. Kitapçıların kepenklerini kapatması dünyayı derinden etkiledi. Kitapçılar kendi sisularını geliştirerek bu zor günleri atlatmaya çalışıyorlar. Avustralya'da bir kitapçı bisikletiyle evlere kitap siparişlerini bizzat teslim ediyor. Online kitap satış siteleri satışlarını artırsa da bilgeliğin toplandığı yer olan kitapçılara duyulan özlem artıyor. Karantina kurallarını gevşetme kararını tartışan İtalya'da kitapçıların tekrar açılacak olma ihtimali tüm dünyayı heyecanlandırdı. Kitapların tekrar dolaşıma girdiği bir dünya daha normal bir yer olarak kabul ediliyor. Kitap listeleri elden ele dolaşıyor ve insanlar karantina günlerini hangi yazarlarla geçirmek istediklerini birbirlerine soruyorlar. Çoğu bu dünyadaki günlerini tamamlamış yazarlarla yeniden buluşmanın yolu onların kitaplarını elimize almak elbette. Kitapçıların virüs günlerine verdikleri tepkiler arasında dikkat çekenler de var. Özellikle ikinci el kitap işiyle meşgul olanlar için bu bilgilerini göstermenin ve Bu da geçer ya Hu demenin farklı bir yolu. Londra'daki Judd Books bunlardan biri. Vitrinini tamamen beyaz bir örtüyle kaplayıp kitapların tozlanmasını engelleyen Judd Books beyaz çarşafla bir anlamda veba günlerine gönderme yaparken vitrinde açıkta kalan tek kitap hayli ilgi çekici: Veba Yılı Günlüğü. Daniel Defoe'nin bu kitabı Londra'yı kasıp kavuran 1665 veba salgınını anlatıyor ve 1722'de kaleme alınmış. İnsanoğlu tarihten ve kitaplardan güç alarak moralini yüksek tutmaya çalışıyor. İngiliz edebiyatının güçlü isimleri arasında sayılan Defoe'nun kitabı aynı zamanda güç zamanların nasıl güçlü eserlere ilham kaynağı olduğunu gösteriyor. Yazarlar eserleri için ihtiyaç duydukları zamanları bulduğunu sanırken bazı yazarlar da tavuklara yem vermekten başka hiçbir eylemde bulunamadıklarını söylüyorlar. Edebiyat ve Patates Turtası Derneği'nin benzerleri video konferans ortamlarında kurulmaya başladı. Yazarlar adına kurulan kitap kulüpleri artık sosyal medyada hızla takipçi artırıyor ve kitaplardan konuşmayı seven insanlar birbirlerini çevrimiçi ortamda buluyor. Fiziki ortamlarda bir araya gelinemediği için Edinburgh Edebiyat Festivali ve Galler'deki Hay Festival başta olmak üzere önde gelen birçok etkinlik bu seneki buluşmalarını iptal ettiğini açıkladı. Ancak bunun yerine çevrimiçi etkinlikler çoğaltıldı ve insanlar odalarından birbirleriyle buluşmaya devam etti, ediyor. Alman işgalindeki Guernsey adasındaki edebiyat tutkunları birbirlerine seslenmenin yolunu edebiyatla bulmuşlardı ve mizahi yaklaşımlarıyla farklı yaşlardaki adalılar bir araya gelmişti. Kitaplar bugün de basiretin ve birbirimizi anlamanın yolunu sunuyor ve aramızdaki mesafeleri ortadan kaldırıyor. Cesaret, koronavirüs günlerinde dünyanın en fazla ihtiyaç duyduğu hasletler arasında bulunuyor. Pes etmemek ve yeni yollar bulmak insan tabiatının iyimser yönüne işaret ediyor. Bunu diri tutabilmek için de kitaplara her zamankinden daha fazla ihtiyaç var. Londra'da bir kitapçı vitrininde, Finlandiya'nın soğuk bir köşesinde ya da Manş denizindeki uzak bir adada. Anlam arayanlar için harfler büyülü bir şekilde bir araya geliyor ve yalnızlıklar aşılıyor.


Garaudy, yaklaşık on altı yılını Parlamento'da geçirir. 2. Dünya Savaşı'nda Fransız Direnişi saflarında bilfiil yer alarak hizmetlerinden ötürü şükran madalyası almış olmakla birlikte Fransa'nın Hitler ile yaptığı anlaşmaya karşı bildiriler hazırlaması nedeniyle Cezayir'in Celfe şehrindeki bir kampa sürgüne gönderilir. Üç yıl kadar süren sürgünü esnasında, kamptan sorumlu komutana itirazı nedeniyle kurşuna dizilmesine ramak kalmıştır. İki dünya savaşı arasında geçen yıllar, buhranların yanı sıra kültürel hareketliliklere de sahne olmuştur. Savaş meydanları ve ideoloji arenalarında cereyan eden mücadeleler, suretleri değişse de sonraki dönemlerde yansıma bulurlar. Bu hareketlerin yoğun bir biçimde gözlemlendiği Fransa'da siyasi ve ideolojik tutumlarıyla öne çıkan şahsiyetlerden birisi de Roger Garaudy'dir. Roger Garaudy 17 Haziran 1913'te Marsilya'da dünyaya gelir. Her ne kadar Katolik inancına eğilimli bir aileye mensup olsa da henüz on dört yaşındayken Protestan düşünceye yönelir. Öğrenciliği sırasında komünizme ilgi duyması, Garaudy'nin neredeyse kırk yıl Komünist Parti saflarında çeşitli kademelerde yer almasını beraberinde getirmiştir. 1933 yılında ilkin gençlik kollarında çalışmaya başlayan Garaudy'nin ideolojik söylemi ve kaleme aldığı yazıları, Komünist Parti içinde hızla yükselmesini kolaylaştırır. Böylece 1945'te Parti yönetimine dahil olur. Siyasette milletvekilliği, senatörlük ve meclis başkan yardımcılığı gibi görevlerde bulunan Garaudy, yaklaşık on altı yılını Parlamento'da geçirir. 2. Dünya Savaşı'nda Fransız Direnişi saflarında bilfiil yer alarak hizmetlerinden ötürü şükran madalyası almış olmakla birlikte Fransa'nın Hitler ile yaptığı anlaşmaya karşı bildiriler hazırlaması nedeniyle Cezayir'in Celfe şehrindeki bir kampa sürgüne gönderilir. Üç yıl kadar süren sürgünü esnasında, kamptan sorumlu komutana itirazı nedeniyle kurşuna dizilmesine ramak kalmıştır. Eylemci kişiliği ile birlikte akademik çalışmaları ile de dikkat çeken Garaudy, 1953'te Materyalist Bilgi Teorisi başlıklı teziyle Sorbonne'da ve 1954'te ise Marksizm Işığında Özgürlük ve Zorunluluk Problemi teziyle de Rus Bilim Akademisinde felsefe ve bilim alanlarında iki doktora yapar. 1962 yılında Clemont-Ferrand Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde ders vermeye başlar, ancak Foucault ile anlaşmazlık yaşadığı için 1965'te bu görevinden ayrılır. 1969-1972 arasında ise Poitiers'de ders vermiştir. 1970'te Sovyetlerin Prag'ı işgali ve öğrenci hareketleriyle alakalı olarak Parti'nin tutumunu eleştirdiği için uzaklaştırılır. Bu dönemde Katoliklik ve Marksizm'in arasını telif etmeye çalıştığı dile getirilir. Ömrünün sonraki kısmı telifat, yolculuklar ve konferanslarla geçen Garaudy, çeşitli dinleri ve toplumları inceleme fırsatı elde eder. Filistinli bir hanımla evli olan Garaudy, İslam ve İslam medeniyetinin muazzamlığıyla büyülenmiş bir halde 2 Temmuz 1982 yılında Müslüman olur ve umreye gider. 21. Yüzyılda İslam'ın Dirilişi, İslam'ın Aynası Camiler, Batı Terörizmi, Endülüs'te İslam, İslam ve İnsanlığın Geleceği gibi büyük bir bölümü Türkçeye de çevrilmiş elli civarında eser kaleme alan Garaudy, İslam dünyasında oldukça tanınan bir müellif olarak karşımıza çıkar. Eserlerinde Müslümanların tevarüs ettiği devasa mirasa sıkça değinilerde bulunmaktadır. Garaudy'nin üzerinde durduğu kavramlardan birisi entegrizmdir. Ona göre tüm entegrizmlerin üzerinde ittifak ettikleri husus, bir siyaset ya da inancı önceki bir devirde üstlenmiş olduğu yapıya tekrar döndürmektir ki böylesi bir dogmatikliğin neticesi de engizisyondur. Zira kişinin mutlak bir hakikate sahip olduğuna yönelik inancı, ister istemez kendi hilafına olan düşüncelerin reddini de mahkum etmeyi tazammun eder. Böylesi bir anlayış bireysel seviyeden toplumsal seviyeye geçtiğinde, diğer toplumlar arasında gelişmişlik ya da az gelişmişlik gibi sınıflandırmalara, içinde bulunulan durumu temel alarak karşıdakine kulak vermemeye ve mezhep ayrımları gibi ötekileştirmelere sebebiyet verir. Garaudy, dünya genelinde iktisadi ve siyasi yönlendirmelerinden ötürü Siyonizm'e yönelik şiddetli eleştirilerde bulunmuştur. İsrail, Mitler ve Terör isimli bir kitapta topladığı eleştirileri, esasen anti-semitist bir zaviyeden yapılmış tespitlerden oluşmamaktadır. Daha ziyade Amerika'da Kızılderililere, Avrupa'da Romanlara ve Slavlara yapılan soykırımlara rağmen tüm bunların gözden kaçırılarak Siyonist bir devletin meşrulaştırıldığı ve kutsal metinlerin Filistinlilere karşı zulümlerde bir mesnet oluşturacak denli mitlere dönüştürülerek yorumlandığını dile getirmektedirler. Büyük tepki toplayan bu düşünceleri nedeniyle Garaudy yargılanmış ve sonrasında yayınevleri dahil birçok kesimden büyük tepki almıştır. Garaudy'nin ifade etmeye çalıştığı şey, lobiler ve siyaset belirleyici kimi kurumların vadedilmiş değil fethedilmiş topraklarda devrin hakim gücü olarak Filistinlilere yönelik siyasetlerini çeşitli mitler ihdas etmek suretiyle gerçekleştirdikleridir. Bu mitlerden hareketle çeşitli ülkelerde barınma desteği sağlanan lobiler, beş savaşa sebebiyet vermişler ve halihazırda dünya barışını gölgeleyecek mahiyette kararların alınmasını sağlamışlardır. Garaudy'nin bu eleştirileri Fransa gibi ülkelerde hoş karşılanmasa da Orta Doğu'da kendisine yönelik belli bir teveccüh hep var olmuştur.


Keyfine düşkün okurlardanım. Her şeyi bilmek zorunda ve her şeyi öğrenmek durumunda olmadığımı biliyorum. Öğrenmekten keyif aldığım şeylerin peşine düşüyorum desem yanlış olmaz. Öte yandan okumalarımın büyük kısmını zaten edebiyat oluşturuyor. Edebiyatı ise keyifle okuyorum ama keyif için okumuyorum. Ne için yazıyorsam, çok benzer bir şey için okuyorum. Okumak en büyük keyfim, haricen işim, bana anlamlı gelen az şeyden biri, ama bu kadar önemliyken okuma eylemini iyi kötü, az çok diye niteleyebilmek kolay değil. Bazen derinlemesine okuyabilecek kafaya sahibim, bazen okundu hanesine bir çarpı daha atmaktan öte gidemiyorum. Ama yazan her insan gibi, kendi halinde bir okur olmakla yetinemiyorsun. Sevmeyeceğim türleri, keyif vermeyen metinleri de okumak zorundayım. Aslında iyi okurluk da bu belki. O halde ben kötü bir iyi okurum. Klasiklerden kasıt eskiler ise böyle bir ayrım yok. Okunmayan yenidir. Klasiklerden kasıt klasik edebiyat ise, ben modernist edebiyatı daha çok severim. Ama Tolstoy okumadan Nabokov okumak da pek anlamlı değil. Daha gençken okumak bazen korkunç bir açlığı hiçbir sofra adabına uymadan gidermek için yemek gibiydi, dinleyerek okuyorum ama sadece okuduğum metinle olmayı daha çok yeğliyorum. Her gün işim gereği zaten okuyorum. Ama geceleri yatmadan önce okumak gibi bir alışkanlık var. On beş yılı geçmiştir. Bir hafta içinde yatmadan önce okumadığım gün sayısı en fazla ikidir. Bu alışkanlığı başka işler yapıp okumaya hiç vakit bulamadığım zamanlar kazanmıştım. Bir yerden sonra okumadan uykumun gelmemesi gibi bir arızaya yol açtı. Öte yandan okumak bende disiplinle alakalı değil. Seviyorum diye okuyorum. Mesela çok işim var, uğraşım çok, gün bitivermiş. Okumayıveririm, sıkıntı değil. Okumama günü üst üste üçü dördü bulursa sıkıntı. Yoksa dert değil. Vapurda denize bakmayı tercih ederim, trende de şehirlerarası ise dışarı bakmayı. Banliyö trenlerinde çok okudum. Metroda da okuyabiliyorum, dışarıda bir şey yok. Her gün işe gitmek için otobüsle yolculuk yaptığım zamanlarım oldu. On yıl kadar. Hep okudum. Ama vapur başka. Vapurda okumam. Edebiyat. Bazen öykü bazen şiir. Genellikle roman. Bazen okuduğum kitaplardan pasajlar, sayfalar okumayı da keyifli buluyorum. Son dört yıldır okuduğum kitapların onda sekizi e-kitaptır muhtemelen. Çok işlevsel, taşıması kolay, altını çizmesi, çizilenin arşivlenmesi, aktarılması mümkün. Basılı kitaptan uzaklaştırdı beni. Ama kitap kokusu başka canım diyenlerden değilim. Selüloz kokusu o zaten. Sürekli okumakta olduğum bir şeyler var ve her zaman sırada okunacak kitap tepecikleri beni bekliyor. Lise yıllarından beri manzara bu. Bazı dönemler son derece dağınık bir mantıkla ilerliyorum. Bazen daha kategorik okumalar yapıyorum. Bir yazarın, bir akımın, bir alt türün, bir dönemin kitaplarını üst üste okumak gibi. İkisini de karışık bir şekilde okuyorum. Aslında birçok türü de bir arada okuyorum. Roman, öykü, inceleme/sosyoloji, sinema kitabı. Hepsi eş zamanlı olarak gidiyor bir şekilde. Duruma, ruh haline göre değişen bir şey bu benim için. Genellikle sessiz bir ortamda okumayı tercih ediyorum. Müzik açacaksam da biraz klasik olacak ama klasik müzik açıyorum. Diğer türlü kitabı bırakıp kendimi şarkıya eşlik ederken bulabilirim çünkü. Evet, bazen sadece birkaç sayfa bile olsa her gün okurum. Bu konuda herhangi bir kuralım yok. Kuraldan çok alışkanlık sanırım söz konusu olan. Her yerde okurum. Okumaya başlayınca bir şekilde soyutlanıyorum bulunduğum ortamdan. Uzun yolculuklarda okumak ise ayrı bir zevk. Hele tren yolculuğuysa. Böyle zamanlar için özenip ne okuyacağımı önceden hazırladığım ve o yolculuk için beklettiğim bile oluyor. Eskiden lise, üniversite yıllarında Eser çok, hayat kısa düşüncesiyle sadece yüksek edebiyat eserlerini, yalnızca büyük yazarları okumalıyım gibi bir saplantım vardı. Sonra bu durum değişti. Şimdi Daha çok eser ve daha az vakit, olmasına rağmen çok daha esnek bir okuma alışkanlığım var. Daha önce uzak durduğum görece yüzeysel ve eğlencelik kurgulardan da zevk alabilmeyi öğrendim. Ancak keyif için diye bir ayrım yok kafamda. Teoride açık olduğum bir konu. Hep şunu savunmuşumdur, nereden nasıl okuduğun değil, ne okuduğun ve tabii okuduğundan ne aldığın önemli. Yani kağıt kokusu, kitaba dokunmak gibi mecburiyetlerim yok. Ancak pratikte bir türlü alışamadım bu yeni mecraya. Bir heves bir cihaz alıp birkaç kitap yükledim ama hiçbirini okuyamadım. Belki de sırada basılı olarak okunmayı bekleyen çok şey olduğu için.


Her yıl eylül ayında İstanbul'da birbiri ardına sergiler açılır. Bunların merkezinde her daim İKSV tarafından düzenlenen bienal yer alır. 2012 yılından itibaren başlayan Tasarım Bienali de bu alandaki öncülüğünü sürdürmeye devam ediyor. Bu yıl etkinlikler gene ağırlıklı olarak İstanbul'da yapılmasına rağmen, İzmir'de açılan Picasso sergisi ve Eskişehir'de açılan Odunpazarı Modern Müze'yle birlikte etkinlikler Anadolu'nun çeşitli bölgelerine de yayılmaya başladı. Hiç şüphesiz ilerleyen yıllarda başka illerde de aynı dönemlerde etkinlikler göreceğiz. Bu dönemde ziyaret edebileceğiniz bazı sergileri aşağıda dikkatinize sunarım. Nur Koçak Türkiye'de foto gerçeklik akımının ilk temsilcilerinden biri. SALT Beyoğlu ve SALT Galata'da açılan ve Mutluluk Resimlerimiz başlığını taşıyan sergi, sanatçının şimdiye kadar açılan en kapsamlı sergisi. Koçak, 1970'li yıllarda devlet bursuyla gittiği Paris'te özellikle kadın dergilerinden ve reklamlardan çokça etkilenir. Hollywood sinemasının ve popüler kültürün yaygınlaşmasını eleştirel bir gözle ele alarak ilk bakışta fotoğraf zannedilebilen gerçeklikte eserler meydana getirir. Tuval üzerine akrilikle çalıştığı 1973 tarihli La Machine isimli seri, sanatçının Paris yıllarında yaptığı ilk renkli resimlerden meydana geliyor. Aksamını iç organlara benzettiği makine, sanayileşmiş toplumlardaki yalnızlaşmayı ve yabancılaşmayı vurguluyor. Bir sergi salonundan çok bir öğrenme ve araştırma mekanı olan SALT Galata'da ise sanatçının akademi yıllarında aldığı eğitim esnasındaki çizimleri yer alıyor. Sanatçının tamamen klasik bir eğitim alırken foto gerçekçiliğe yönelmesini izleyebilmek bu sergiyi önemli kılan hususlardan biri. Sergi 29 Aralık tarihine kadar gezilebilir. İstiklal Caddesi'nde daha önce Arter'e ev sahipliği yapan eski Meymenet Han'da Vehbi Koç Vakfı'nın kültür-sanat dünyasına son armağanı olan Meşher faaliyet göstermeye başladı. Meşher'in kelime anlamı teşhir yeri yani sergi mekanı. Şimdiye kadar bu kelimenin bir galeri adı olarak kullanılmamış olması açıkçası beni şaşırttı. Kapıları Aşınca başlığını taşıyan serginin alt başlığı ise Mit, Efsane ve Masallarla Avrupa'dan Çağdaş Seramik. Adından da anlaşılacağı üzere bu sergide sadece seramik ve türevlerine yer veriliyor. Daha önce aynı mekanda onlarca sergi gezdim lakin bu sergideki kalabalığı görmemiştim. Bunun nedenini sadece cadde tarafındaki eserlerin dikkat çekici olmasıyla açıklamak mümkün görünmüyor. İngiltere'de faaliyet gösteren ve hem sanatçılara hem de koleksiyonerlere imkanlar sağlayan Messums Wiltshire'la yapılan işbirliği neticesinde oluşturulan sergide klasik bir malzeme olan seramiğin çağdaş sanatla nasıl buluşabileceğine dair son derece dikkat çekici eserler yer alıyor. Sergi 22 Aralık'a kadar gezilebilir. Akbank Sanat'ta resim, heykel, enstalasyon, video, ses ve performans alanlarında çalışan çağdaş bir Hintli sanatçı Sudarsahn Shetty'nin Hasan Bülent Kahraman küratörlüğündeki Öz/Çeviri-m başlıklı sergisi yer alıyor. Küratörün sunuş metninde de belirttiği gibi Shetty'nin yapıtlarında madde, zaman ve bellek bir arada ele alınıyor. Sanatçı zamanın izini ve kırılganlığını ve yok ediciliğini kültürlerin gerçeğinde arıyor. Geri dönüştürülmüş tük ağacı ve buluntu seramiklerden oluşan heykel sizi galerinin girişinde çarpıcı bir biçimde karşılıyor. Ayrıca Shetty'nin 2 videosu da sanatseverlere sunuluyor. Bu videolardan Shoonya Ghar, 60 dakika; A Song A Story 24 dakika uzunluğunda. Sadece birini izleyecek vaktiniz varsa benim tavsiyem Bir Şarkı Bir Hikaye. Sergi 31 Ekim'e kadar açık. 58. Venedik Bienali'nde üç eseriyle yer alan Halil Altındere bu kez İstiklal Caddesi üzerinde yer alan Yapı Kredi Sanat'ta MAXXİ Müzesi direktörü ve 10. İstanbul Bienali'nin küratörlüğünü üstlenen Hou Hanru'nun küratörlüğünde Abrakadabra başlıklı sergiyle sanatseverlerle buluşuyor. Günümüz sanatına dair hiçbir bilginiz olmasa bile Atındere'nin sergide yer alan eserlerinde mutlaka sizi cezbedecek yerler bulacaksınız. Yarı Asistan, Houdini'nin Şapkası veya Hiphop Bitcoin bunlardan bazıları. 2012 tarihli Boxin Bag isimli mermerden yapılmış eserle alakalı yapılan uyarı ise serginin gülümseten taraflarından biri: LÜTFEN SANAT ESERİNE VURMAYINIZ! Sergi 3 Kasım'a kadar ziyarete açık. 2005 yılında Sakıp Sabancı Müzesi'nde açılan Picasso sergisinden sonra Türkiye'de açılan bir başka Picasso sergisine bu kez İzmir'de yer alan Arkas Sanat Merkezi ev sahipliği yapıyor. Paris Picasso Müzesi'nin 2017 yılında Picasso'nun farklı yönlerini ön plana çıkartmak için başlattığı Picasso Mediterranee projesinin son sergisi Picasso: Gösteri Sanatı başlığını taşıyor. Sanatçının Boğa Kafatası, Matador, Mavi Şapkalı Kadın Portresi gibi bilindik eserlerinin yanı sıra daha az bilinen eserlerinin de yer aldığı sergide toplam 83 eser yer alıyor. Sergilenen eserlerin büyük çoğunluğu Paris Picasso Müzesi'nin koleksiyonundan. Ama bunun dışında koleksiyonlardan ödünç alınan eserler de var. Sergi 5 Ocak'a kadar açık. Pilevneli Galeri hem Dolapdere'deki hem de Mecidiyeköy'deki mekanlarında toplam 4 sanatçının 5 sergisine birden ev sahipliği yapıyor. Galeri, Dolapdere'de Tobias Rehberger'in Bazen Hiç Olmadığından Daha İyi Olur, Mecidiyeköy'de ise Erdoğan Zümrütoğlu'nun Tuz Zamanı, Cleon Peterson'un Güneşin İçine Bak, Johan Creten'in The Vivisector, Tobias Rehberger'in Pişmanlık isimli sergileriyle sanat serverleri bekliyor. Özellikle Johan Creten'in, ki 1997 yılında gerçekleşen 5. İstanbul Bienali'nin sanatçıları arasında da yer alıyordu, kili çağdaş sanatın bir parçası olarak ilk kez kullananlardan biri olması açısından önemli olduğunu düşünüyorum. Dolapdere'deki sergi mekanında ise Tobias Rehberger'in en üst katta sanatseverlere küçük bir sürprizi var. Sergiler 27 Ekim'e kadar açık. Çizimden enstalasyona, resimden doğal malzeme kullanımına kadar farklı şekillerde eserler veren Canan Tolon'un Sen Söyle başlığını taşıyan sergisi İstanbul Modern'in geçici mekanında yer alıyor. Sanatçı eserlerini anlatmayı pek tercih etmiyor, bu yüzden de sergiye Sen Söyle adını uygun görmüş. Sergide yer alan enstalasyonlardan Acil Çıkış, Baskı Altında, Koloni ve Satılık Parseller'i özellikle dikkatimi çeken eserler olarak anabilirim. Ayrıca Time After Time başlıklı eserinin de Instagram'da bolca paylaşılacağını düşünüyorum. Sergi, 2 Şubat'a kadar açık. 20. yüzyılın sonlarına doğru meteorolog Paul Joseph Crutzen bir tanım ortaya koydu: Antroposen. Bu tanım sadece bilim insanları tarafından değil Slavoj Zizek gibi düşünürlerden sanatçılara kadar geniş bir kesim tarafından da kabul gördü. Jeolojik dünya tarihinde Holosen Çağ'dan sonra gelen yeni bir çağı tanımlamak üzere önerilen bu terim, insanlığın biyosfer üzerindeki etkisinin önemli bir jeolojik güç haline geldiği, dünya üzerinde çok ciddi izler bıraktığı bir devri niteliyor. Yedinci Kıta da tam bu döneme dair önemli bir veriyi barındırıyor. Gene bilim insanlarının tespit edebildiği kadarıyla okyanusta yer alan plastik atıklar, ki kapladığı alan Türkiye'nin yüzölçümünün yaklaşık 7 katıdır, artık 7. Kıta olarak anılmaktadır. Peki yeni bir kıta keşfedildiğinde hangi alanlara odaklanmak gerekir? Hiç şüphesiz tarih, coğrafya, demografi, kültür, arkeoloji ve siyaseti anlamak bize bu yeni kıtaya dair bilgiler sağlayacaktır. Sadece küratör olarak değil, bir sanat tarihçisi ve sanat eleştirmeni olarak 20. yüzyılın en önemli figürlerinden biri olarak kabul gören Nicolas Bourriad işte bu yeni kıtayı sanat yardımıyla bizlere tanıtmaya çabalıyor. Bu yılki edisyonu Büyükada, Pera Müzesi ve ilk kez görücüye çıkan ve mart ayında açılması beklenen Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi İstanbul Resim ve Heykel Müzesi binasında yer alan 16. İstanbul Bienali, sadece sanatseverlerin değil çevre duyarlılığına sahip herkesin ilgisini çekecek. 56 sanatçının toplam 80 eserinden oluşan bienaldeki eserleri daha rahat anlayabilmek için bienal kataloğunu ve beraber yayımlanan Saha Raporunu okumanızı tavsiye ederim. Pera Müzesi'nin daimi koleksiyonunda yer alan Anadolu Ağırlık ve Ölçüleri sergilerinden sonra Norman Daly'nin 1972'de oluşturmaya başladığı ve 2008'deki vefatına kadar ısrarla devam ettirdiği Llhuros adındaki arkeologlar tarafından keşfedilmiş kadim, kurmaca uygarlıkla karşılaşmak son derece gerçekçi. J. R. R. Tolkien'in veya Ursula K. Le Guin'in fantastik dünyalarıyla kıyaslanabilecek detaylara sahip bir dünya karşımıza çıkıyor. Llhuros medeniyeti son dönemlerinde kumarın, barbarlığın ve duyarsızlığın artmasıyla düşüşe geçer. 16. İstanbul Bienali 10 Kasım tarihine açık. 2018 yılında temeli atılan Odunpazarı Modern Müze, Başkan Recep Tayyip Erdoğan'ın da katıldığı bir törenle kapılarını yakın zaman önce açtı. Yeni açılan müzenin banisi Erol ve Rana Tabanca. Müzenin açılışına katılan sanat profesyonellerinin hemen tamamının hemfikir olduğu husus, beklenilenin üstünde bir başarının olduğuydu. Öncelikle binanın mimarisinden başlamak istiyorum. Binayı ünlü Japon mimarlık firması Kengo Kuma and Associates tasarladı. Kengo Kuma 2020 Japonya Olimpiyatları'na ev sahipliği yapacak stadyumun ve İskoçya Dundee'deki Victoria&Albert Müzesi gibi ikonik binalarda imzası olan bir mimar. Bir müzenin ilk sergisi o müzenin karakterini, geleceğini, vizyonunu, misyonunu anlatan ipuçları barındırıyor. Vuslat adını taşıyan bu ilk sergide de bunu görmek mümkün. Eskişehir'in modern ve çağdaş sanatlar müzesine; yıllardır Erol Tabanca tarafından toplanan eserlerin seyircilerine ve son olarak bir koleksiyonerin hayaline kavuşmasını anlatan sergide 90 eser sergileniyor. Bu eserlerin tamamı Tabanca'nın yaklaşık 1100 eserden oluşan koleksiyonundan seçilmiş. İlk serginin küratörü Haldun Dostoğlu'nun anlattığına göre sergi birkaç kez baştan sona tekrar düzenlenmiş. Hem eserlerin bir kısmı değişmiş hem de sergilendikleri yerler. Bu sergide amaçlanan da koleksiyonerin gelişme hikayesi. Alışageldiğimiz diğer sergilerdeki hikayelerden farklı bir hikaye karşımıza çıkıyor. Tahminen müzeden Instagramda en fazla paylaşılacak eser Japon bambu sanatçısı Tanabe Chikuunsai IV'ün OMM'ye özel ürettiği eseri olacaktır. Büyük bir ustalık gerektiren bu eseri Chikuunsai ve yardımcıları yaklaşık 15 gün Eskişehir'de kalarak ortaya çıkartmışlar. 2010 yılından itibaren İstiklal Caddesi'nde galeri olarak faaliyetlerini sürdüren Arter artık yeni adresi olan Dolapdere'de. 13 Eylül'den itibaren sanatseverlere kapılarını açan bina, mimarisiyle dikkat çekiyor. Ayrıca çağdaş sanatta artık herkes Arter'e göre kendini konumlandırma ihtiyacı hissedecek. Türkiye'de bu büyüklükte bir çağdaş sanat müzesi daha önce yoktu. Toplam kapalı alanı yaklaşık 18 bin m2 olan müze, 6 kata yayılan 6 galeri ve terasıyla yaklaşık 4 bin m2 sergileme alanına sahip. Müzenin tasarımını yapan dünyaca ünlü mimarlık firması Grimshaw son derece başarılı ve dikkate değer bir proje ortaya koymuş. Sergileri gezdiğimde ise küratöryel yaklaşımın mimariye saygılı bir yaklaşım sergilediğini, boşluk ve doluluk oranları arasında belirgin bir denge kurulduğunu gördüm. Bunda doğal olarak kamuoyuna yeni sunulan binayı bir sanat eseri olarak konumlandırmanın etkisi olduğunu düşünüyorum. Arter bir çağdaş sanat müzesi olmasına rağmen diğer sanat dallarına da yer verecek. Sahne sanatları, klasik, çağdaş ve elektronik müzik, film gösterimleri, dijital sanatlar gibi pek çok etkinliğe ev sahipliği yapması planlanıyor. Açılışla birlikte 7 sergiye ev sahipliği yapıyor Arter. Emre Baykal ve Eda Berkmen küratörlüğünde Arter Koleksiyonu'ndan oluşturulan Saat Kaç? başlıklı sergide, bellek, hafıza, zaman ve mekan kavramları ele alınıyor. Celeste Boursier-Mougenot'nun offroad, v.2 başlıklı yerleştirmesi, dışarıdaki rüzgarın hızı ve yönüyle etkileşim içinde hareket eden üç adet kuyruklu piyanodan oluşuyor. Karbon isimli performans salonundaki sergi sanatseverlere unutmayacakları bir tecrübe sunuyor. İnci Furni'nin Bir An İçin Durdu başlıklı kişisel sergisi, sanatçının bu sergi için ürettiği yeni işlerini bir araya getiriyor. Ve bu sergiler arasında en bütünlüklerden biri olarak hemen dikkat çekiyor.


Kurgusu, senaryosu ve yönetmenliğiyle Stranger Things ve Mindhunter, Netflix'in epey ilgi gören iki ayrı yapımı. İçerik olarak birbirlerinden oldukça farklı olan bu iki dizi, bu yaz müşterek bir girişim sergiledi. Sevenleri için sanırım temmuz ve ağustos, seri katillerin cinayet psikolojilerini çözmek ve baş aşağı dünyanın başlangıcıyla tanışmakla geçti. Bilim kurgunun vazgeçilmez ve biricik unsurları olan fizik ve kimyayla sarıp sarmalanarak, bizi fantastik bir dünyaya çekme konusunda oldukça başarılı olan Stranger Things, Amerika'nın Indiana eyaletine bağlı Hawkins kasabasında yaşanan bir dizi garip olayları konu ediniyor. Neyse, kitaplara dönelim... Zihin Avcısı ise, FBI ajanı John E. Douglas'ın Amerikalı yazar Mark Olshaker ile yazdıkları bir kitap. Davranış Bilimleri Birimi'nde seri katillerle ki bu tanımı da literatüre Douglas kazandırmıştır- yaptığı uzun uzadıya röportajlar, bu gözü kara ajanı federaller içinde başarılı bir profil uzmanı yapıyor ve biz dizide izlediğimiz tüm hikayelerden çok daha fazlasını, Douglas'ın otobiyografik anlatımlarıyla okuyabiliyoruz. Oldukça etkileyici, şaşırtıcı, zaman zaman kan dondurucu ama bence kesinlikle inanılmaz değil. Zihin Avcısı kitabının yazarlarından biri, bizzat olayların bir yönüyle kahramanıyken Şüpheci Zihinler tarafında, bilim kurgu olmasının dışında işler biraz daha karışık. Stranger Things'in yapımcı ve yönetmen koltuğunda oturan Matt ve Ross Duffer kardeşler, mevzu kitaba geldiğinde, kalemi neden Gwenda Bond'a bırakmış bilmiyorum. Bond teşekkür yazısında, evrenlerinin böylesine önemli bir köşesini keşfe çıkma şerefini ona verdikleri için Duffer kardeşlere minnetlerini sunuyor. Ayrıca Zihin Avcısı'nda kitap diziye ilham olurken, diğer tarafta dizi, Şüpheci Zihinler'in ortaya çıkmasına zemin hazırlamış; çünkü Şüpheci Zihinler sanıldığının aksine bildiğimiz olayları anlatmıyor, bizi ekranda izlediğimiz baş aşağı dünyanın başlangıç öyküsüyle tanıştırıyor. İki kitabın benzer yönleri de yok değil. Zihin Avcısı 20 yıl önce yazılıp güncellenmiş haliyle basıma tekrar girse de, biz kendisiyle Türkçede ilk defa karşılaşıyoruz ve bunun yanında Şüpheci Zihinler, yazarı Gwenda Bond'un Türkçeye çevrilmiş ilk eseri. Oluşum sürecindeki benzerlikler dışında içerik olan benzeyen yanlarından biri dönemsel olması ve The Rolling Stones, X-Men, The Who ve benzerlerine daha terütazeyken rastlıyor oluşumuz... Tüm bunların dışında tabii ki hiç yadırgamayacağımız bir benzerlik daha söz konusu. Her boşluktan içeri sızan FBI ve CIA! Zihin Avcısı'nın gizli başrolü 'federal soruşturma bürosu'yken, Şüpheci Zihinler'inki 'merkezi haber alma teşkilatı'. Şaşırdık mı, hayır.


Doğunun son birkaç yüzyıldır tarih sahnesinden çekilip deyim yerindeyse tatile çıktığını söyleyen Daryush Shayegan'a göre; Rönesans'ın başlattığı süreç beraberinde getirdikleriyle -bir çeşit Asyalılık kimliğiyle tanımladığı- Doğuluları yaralı bilinçlere dönüştürmüştür. İnsanın varlık ile kurduğu ilişkiyi nicel ve matematiksel bir alana, doğanın kendine has büyülü işleyişini geometrik bir boyuta indirgeyen, ruhu denklemden çıkarıp mitosun yerine lineer bir tarihselliği koyan modernizmi tam manasıyla sindirememiş toplumların muhayyilelerinin parçalanıp yaralandıkları ve çok daha edilgen bir konuma geriledikleri tartışma götürmez. Öte yandan kendi icat ettiği bu yeni bilinç ve kültürün yarına ilişkin tüm kaçış yollarını tıkayıp, soğuk ve mekanik bir köksüzlüğe mahkum ettiği Batının payına düşen ise karamsar bir nihilizmin ta kendisidir. Yine de tüm bu bıkkınlık ve önyargıya rağmen zaman zaman karşımıza çıkan kimi eserler esasen Yunan mitolojisinin ne derece zengin ve güçlü olduğunu bizlere hatırlatmaktan geri durmuyor. Geçtiğimiz eylül ayında İthaki Yayınları'nın okuyucu ile buluşturduğu Madeline Miller imzalı Ben, Kirke de bunlardan biri. Yunan mitolojisine hakim olanların Odysseus'tan tanıdığı büyücü cadı/tanrıça Kirke'yi konu edinen kitap boyunca hemen hepimizin aşina olduğu ilahi varlıkları sürgün edilmiş, dışlanmış ve aşağılanmış bir karakterin perspektifinden görme imkanı buluyoruz. Aslında bakılırsa kudretli titan Helios'un kızı olan Kirke bilhassa Rönesans ile birlikte bir tür avcı dişi arketipi ile özdeşleştirilip edebiyat, müzik, resim, sinema hatta çizgi roman sanatçılarının ilgisini çekmeyi başarmış bir figür. Ne var ki Miller, Kirke'yi yorumlayan ya da ondan esinlenen tüm bu sanatçılardan farklı bir tavır geliştirerek, sürgün tanrıçayı çoğunlukla yakıştırıldığı karanlık ve kötücül köşesinden çıkarıp hikayesinin merkezine koymayı tercih etmiş. Sırf yazarın bu tercihi dahi mitolojiyi alışık olmadığımız bir konumdan okumamıza imkan tanıyarak zihnimizde kimi yeni uzamlar açması bakımından kayda değer bir iş. Yazar kimliğinin yanında Latince ve Yunanca öğretmeni olan Madeline Miller, titiz bir yazar olduğunu yaklaşık 10 yılda kaleme aldığı ilk kitabı Akhilleus'un Şarkısı ile gözler önüne sermişti. Miller'ın kaynakları özgün dilinden tarama ayrıcalığına sahip olması özenli işçiliğiyle birleşince hem Yunan mitolojisine aşinalık kazanmak, hem de tanıdık bir anlatıyı sıra dışı bir yaklaşımla yeniden okumak isteyenlerin beğenebileceği bir kitap ortaya çıkmış. Goodreads okurlarınca geçtiğimiz yılın En İyi Fantastik Kitabı seçilen ve HBO Max'ın şimdiden dizi uyarlaması üzerinde çalıştığı Ben, Kirke; özgün bakışı, sağlam kurgusu, destansı dili ve başarılı çevirisiyle fantazya tutkunlarınca göz ardı edilmemesi gereken bir eser. Geçtiğimiz aylarda Hayalet Avcıları için bir devam filmi çekildiğini yine bu sayfalardan duyurmuştuk. Kült eserin sil baştan çekildiği 2016 yapımı filmin yarattığı büyük hayal kırıklığının ardından yeni projede birinci nesil hayalet avcılarının da yer alacak oluşu beklentiyi iyiden iyiye arttırmıştı. Filmin yapımcısı Jason Reitman'ın kısa süre önce yaptığı açıklamaya göre temmuz ayında başlayan çekimler nihayet tamamlandı. Serinin orijinal ilk iki filmiyle aynı evrende geçen Ghostbusters 2020'nin 20 Temmuz 2020'de vizyona girmesi planlanıyor. Sony ile Disney arasında yaşanan krizin ardından Spider-Man'in Marvel Sinematik Evreni 'nden ayrılacağı haberi hemen hepimizi ziyadesiyle üzmüştü. Bu yıkıcı tavrın her iki tarafa da fayda getirmeyeceği anlaşılmış olacak ki, karşılıklı verilen küçük tavizlerin ardından nihayet kriz aşıldı. Yapılan açıklamaya göre önümüzdeki yıllarda Sony kendi Spider-verse evrenini genişletmeye devam edecek. MCU'nun yeni Spider-Man filminin ise 2021 yazında beyazperdede olması bekleniyor.


Spufford ilk romanı Altın Tepe'de 1746'da Birleşik Krallık'tan Amerika'ya elinde çok yüksek bir meblağ tutan senediyle gelen Bay Smith'in hikayesini anlatıyor. Altın Tepe, hikayesinin katmanları, ters köşeleri, ilginç karakterleri, gizemleri ile heyecanlı bir okuma vadediyor. Tarihi roman sevenlere gün doğdu. Mısır piramitlerinin sırlarına doymuş, Roma lejyonlarının geçit alaylarından yeterince keyif almış, ortaçağın karanlık atmosferiyle birlikte Kilise'ye, cüzzama ve saltanat oyunlarına kandıysanız, bir de gözlerinizi Amerika'ya, devrim öncesine çevirmenin tam zamanı olabilir. 18. yüzyılda, yeni bir çağın eşiğindeki Amerika'yı, 70 bin nüfuslu Londra'ya kıyasla 7 bin nüfuslu New York kasabasını, henüz Amerikalı olmakla İngiliz olmak arasında keskin bir ayrımın oturmadığı vakitleri okumak heyecan verici olabilir. Yaratıcı yazarlık hocası Francis Spufford yıllarca başkalarının metinlerini kritik edip yazmak hakkında tüyolar verdikten sonra nihayet kendi romanını kaleme almış, 2017'de. Altın Tepe nam bu eserinde Spufford 1746'da Birleşik Krallık'tan Amerika'ya, New York'a elinde çok yüksek bir meblağ tutan senediyle gelen Bay Smith'in hikayesini anlatıyor. Bu hikaye Costa İlk Roman Ödülü ve Desmond ödülü gibi birçok ödüle layık görülüyor. Monokl Edebiyat da bu esere kayıtsız kalmayarak Berkan M. Şimşek'in çevirisiyle Türk okuyucuların zevkine sunuyor; ne de güzel ediyor. Altın Tepe, bu gizemli, becerikli, yakışıklı Bay Smith'in kim olduğu, elindeki senedin gerçek olup olmadığı, New York'ta ne yaptığı, zengin bir züppe mi yoksa dolandırıcı mı olduğu sorularıyla okuru kendine bağlıyor. Ardından 300 sayfalık bir şölen başlıyor. Yüksek ritimli, alengirli, gizemli, ters köşeli, meraklı bir hikaye kendisini bir solukta okutturuyor. Bay Smith'in kimliğiyle başlayan gizem bütün romana yayılıyor, sonrasında da dallanıp budaklanıyor. Senedin teyit edilmesini beklerken nakit problemini çözmeye çalışması da romanın itici güçlerinden biri olarak karşımıza çıkıyor. Senedi sunduktan hemen sonra cüzdanının çalınması da işlerin üzerine tuz biber ekiyor. Nitekim zengin insanlar bir şeyler satmaz ya da borç istemezdi. İnsan nasıl olup da bir yandan bunun kendisi için en ufak bir önemi bile olmadığı izlenimi verirken bir yandan da para kazanabilirdi? Manhattan yüksek sosyetesine karışan, akşamlarını valinin katibiyle kart oyunları oynayarak geçiren, bu pek bilmiş, güngörmüş, etkileyici ama tekinsiz Bay Smith üzerinden yabancı düşmanlığı ve muhafazakarlık temaları da işleniyor. İyi bir romanın olmazsa olmazı aşk ya da birtakım romantik ilişkiler de başkahramanımızın gündeminde epey bir yer işgal ediyor. Karıştığı düello ve cinayetten yargılanması ile işlerin içinden çıkılmaz hale gelmesi de cabası. Diğer yandan romanın anlatıcısının kim olduğu da metnin sonuna kadar gizemini korumaya devam ediyor. Tüm bu yönleriyle Altın Tepe, eski usul canlı, hareketli, yanar döner, okuru tetikte tutan ve bir sonraki sayfayı heyecanla çevirten bir hikaye anlatıyor. Romanın bir diğer önemli hususiyeti de 18. yüzyılın New York şehrinin bizzat bir karakter olarak karşımıza çıkması. Altın Tepe Caddesi merkez olmak üzere romanın mekanı, romanın geçtiği atmosferi vermekte başlı başına bir unsur haline geliyor. Kitabın Türkçe çevirisinin arka kapağında yer alan uzunca bir paragrafı alıntılayarak yerimizi işgal, sizlerin de vaktini ve gözlerinin nurunu ziyan etmek istemem ama bu kadarcık bir tüyo vermiş olayım. Demem o ki, müellifin döneme ve şehrin tarihine vakıf oluşu, romanın arka planında akan olayları bir belgesel titizliğinde ancak eğlenceli bir şekilde vermesini sağlıyor. Örneğin New York'un yeni bir şehir oluşu, birden çok para biriminin geçerli olması, çetelerin Katolik avlaması, şehrin İngiliz ve Hollanda kültürüyle iç içe geçmesi, ticaretin en yüksek değer haline gelişi, köleliğin halen cari olması gibi detaylar roman boyunca dikkat çekmekle kalmayıp, hikayenin işleyişinde birer unsur haline geliyor. Romanın dikkat çeken bir başka boyutu ise, 18. yüzyıl edebiyatını taklit eden bir üslup kullanması, hatta bu üslubun parodisinin ustalıkla yapılması. Uzun, upuzun açılış paragrafı o eski romanları hatırlatırken insan bir ürpermiyor değil. Ancak bu ağdalı açılış paragrafının bir oyun olduğunu anlamak okuru rahatlatıyor. Anlatıcı 21. yüzyıldan bize seslenirken 1700'lere ait kelime ve kavramlara sözlükten baktığını itiraf ederken yahut dönemin kart oyunlarını tam da tarif edemezken postmodern bir oyuna yaslanıyor. Bu oyuna başvurmasının bir hikmeti var elbette. Bu yolla esasında romana dair önemli bir sorunu da çözüyor. Bu sayede roman 1700'lerde geçmesine rağmen dönemin bugünün okuruna uzak gelecek dil ve anlatımı yerine günümüzün dil ve ifade biçimlerini makul bir yolla kullanabilme imkanına kavuşuyor. Dönemin dili de ince bir alay nesnesi olarak varlık kazanıyor. Böylece hantal ve yapay bir yükten kendisini kurtarmayı başarıyor. Bu yönüyle tarihi kurgu yazmaya niyetli romancı veya öykücülerimize de tüyo verdiğini söylemiş olalım. Bitimsiz ve ağdalı Osmanlıcadan kurgusu lapa kalmış kötürüm bir anlatımdan bizleri muhafaza edebilir. Hülasası, Altın Tepe, hikayesinin katmanları, sürprizleri, ters köşeleri, ilginç karakterleri, okuru merakta bırakan gizemleri ile heyecanlı bir okuma vadediyor. Bu heyecanlı hikayenin yanında romanın geçtiği dönem ve mekanla, bu arka planı vermedeki ince işçilik ve titizlik ile belgeselvari bir gerçekliği yakalamayı başarması Altın Tepe'nin öne çıkan özelliği. Bay Smith'in talihsizlikleri havaların serinlediği ve gecelerin uzamaya başladığı şu vakitlerde sizlere keyifli bir okuma sunacaktır. Bendeniz kendisiyle geçirdiğim vakitten epeyce keyif aldım vesselam.