Martin Beck, on kitaptan oluşan bir dedektiflik serisi. İlk kitap Roseanna adıyla 1965 yılında basılmış. Ülkemizde yetmişli yıllarda serinin bazı kitapları okuyucuya sunulsa da yayım serüveni ne yazık ki öylece yarıda kalmış. Ayrıksı Kitap, 2019 yılında kolları sıvayıp yeni bir çeviri, gayet hoş kapak tasarımları ile serinin tüm kitaplarını yayımlamaya başlamış. Bugün on kitabın tamamı da ulaşılabilir durumda. Polisiye tutkunları, İskandinav polisiyesinin türün içinde nasıl bir ağırlığa sahip olduğunu iyi bilirler. Özellikle son yıllarda Türkçeye kazandırılan yeni yazarlarla beraber, bu soğuk toprakların suç öykülerine olan ilgimiz gitgide artıyor. Bunlardan biri de Türkçe için kısmen yeni, fakat İskandinav polisiyesi için artık klasikleşmiş bir seri; Martin Beck. Martin Beck, on kitaptan oluşan bir dedektiflik serisi. İlk kitap Roseanna adıyla 1965 yılında basılmış. Ülkemizde yetmişli yıllarda serinin bazı kitapları okuyucuya sunulsa da yayım serüveni ne yazık ki öylece yarıda kalmış. Ayrıksı Kitap, 2019 yılında kolları sıvayıp yeni bir çeviri, gayet hoş kapak tasarımları ile serinin tüm kitaplarını yayımlamaya başlamış. Bugün on kitabın tamamı da ulaşılabilir durumda. Seriyi ilginç kılan şeylerden biri de iki yazar tarafından beraberce kaleme alınmış olması. Maj Sjöwall, geçtiğimiz nisan ayında aramızdan ayrılan, 1935 Stockholm doğumlu bir yazar. İskandinav polisiyesinin kraliçesi olarak kabul görüyormuş. Per Wahlöö ise 1926 -1975 arasındaki kısa sayılabilecek ömrüne pek çok kitap kazandırmış, İskandinav edebiyatının önemli yazarlarından biriymiş. Bir Modern Polisiye Klasiği alt başlığı ile sunulan Martin Beck serisinin esas iddiası, bugünkü İskandinav polisiyesinin yol gösterici ilk örneklerinden kabul edilmesi. Gerçekten de kitabın arka kapağında Henning Mankell ve Jo Nesbo gibi iki önemli polisiye yazarına ait övgü sözleri, Martin Beck'in kendisinden sonra gelen kuşağa ilham verdiğini teyit ediyor. Bunlara ek olarak serinin İsveç Akademisi Ödülü ve polisiye türü için son derece prestijli Edgar Allan Poe Ödülü'ne layık görüldüğünü de unutmamak gerekir. Çeşitli zamanlarda beyaz perdeye de uyarlanan Martin Beck serisinin ilk serüveni Kanaldaki Kadın (Ayrıksı Kitap -2019) kahramanımızla tanışma kitabı. 329 sayfalık kitap hem polisiyenin akıcı tabiatı gereği hem de romanın sayfa düzeninden olsa gerek, tempolu bir okuyuşla kısa sürede bitiyor. Peki geriye okurun damağında nasıl bir tat kalıyor? Buna geçmeden önce hikayeye değinmek gerekir. Martin Beck, iki çocuğa sahip, mutsuz bir evliliğe sıkışıp kalmış, çok fazla konuşmayan, sigara içmeyi seven, sık sık soğuk algınlığına yakalanan, İsveçli bir polistir. Bir temmuz öğleden sonrası, göletler, adacıklar ve deniz ülkesi İsveç'in küçük bir kasabasında, bir su kanalında, bir kadın cesedi bulunur. Kitabın ilk sayfasının ilk cümlesi, işte bu cinayetle açılıyor. Martin Beck'in bu cinayetin aydınlatılmasındaki enbüyük yardımcısı, departmandaki güvenilir dostu Lennart Kollberg olacaktır. Ancak ikilinin işi hiç de kolay değildir. Küçük bir kasabada bulunmasına rağmen cesedi tanıyan ya da kayıp bir kadını arayan kimseye ulaşamazlar. Katile ulaşmak şöyle dursun, çözmeleri gereken öncelikli esrar, kurbanın kimliğidir. Ulusal basında da genişçe yer bulan cinayet haberlerine rağmen kadını tanıyan kimse çıkmayınca, maktulün yabancı uyruklu olduğunu düşünmeye başlarlar. Bu düşüncelerinin altı da boş değildir. Zira cesedin bulunduğu kanal, turistik gemiler için popüler bir ziyaret noktasıdır. Böylece soruşturma farklı bir yöne ilerler ve cesedin bulunduğu tarihlerde kanalı ziyaret etmiş geminin peşine düşerler. İpuçları onları doğru yere ulaştırır. Kurban yalnız başına gemi seyahatine çıkmış Amerikalı bir kadındır. Gemideki tüm yolcuların ve çalışanların listesini çıkarıp samanlıkta iğne aramaya başlarlar. Çünkü yolcular farklı ülkelerdendir, hatta Türkiye'den bile bir yolcu vardır ve seyahat bittiği için herkes çoktan memleketine dönmüştür. Martin Beck şüphelendiği isimler üzerine araştırmalarına devam ederken, öte yandan kurban Amerikalı olduğu için Amerikan polisi ile de iş birliğine girişirler. Tabii bu ortaklık kilometrelerce uzaktan ve bazen posta bazen de telefon yoluyla yürütülmektedir. Kurbanın kimliği hakkında etraflıca bilgi edinirler. Mürettebattan şüphelendikleri kimseleri sorgularlar. En nihayetinde ulaşabildikleri tüm yolculardan gemide çektikleri fotoğraf ve videoların kopyalarını talep etmek akıllarına gelir. Bu, soruşturmanın dönüm noktasıdır. Gemide çekilmiş yüzlerce fotoğrafı inceleyip kurbanın gözüktüğü kareleri ararlar. Bulurlar da. Bazı fotoğraf karelerine, kurban açıkça yanında bir erkekle girmiştir. Heyecan artar. Ancak ipucunun ulaştığı yer şaşırtıcıdır; kurbanın yanında gözüken adam ne yolcu listesindekilerden ne de mürettebattakilerden biridir.


Komplocular kendine has lezzete sahip, tuhaf bir suç kitabı. Eğer ekran karşısına kurulup kanın su gibi aktığı Uzak Doğu aksiyon filmlerini seyretmekten hoşlanıyorsanız, bu kitabı da seveceksiniz. Dinleri, dilleri, kültürleri, müzikleri, mutfakları ve bize uzak olan diğer pek çok şeyleriyle Uzak Doğu, dünyanın geri kalanının merakını celbediyor. Bunlar arasından en zahmetsiz şekilde ulaşılabilir ve deneyimlenebilir olanlar, kitap, manga, anime, film, müzik gibi kültür - sanat öğeleri hiç şüphesiz. Elbette burası dünya haritasının neredeyse yarısını kapsayan muazzam bir coğrafya ve kendi içinde çok çeşitli kültürleri ihtiva ediyor. Bu yüzden genelleme yapmaktan kaçınmakla birlikte; gerek sinemada gerekse edebiyatta, suç, korku ve gerilim deyince Uzak Doğu'nun kendine has bir ağırlığı olduğunu hemen herkes kabul edecektir. Endişelenme. İnsan kolay kolay ölmez. Kafasından vurulup beyninde kurşunla otuz yıl hayatta kalan da var. Cenazeci, tabutun kapağına çivi çakarken dirilen de... Yaşamak, böyle şaşırtıcı, zalim ve iğrenç bir şey! Kim Un-su imzalı Komplocular'ın arka kapağında yazan bu satırlar, okuyucuyu nasıl bir kitabın beklediğini açıkça gösteriyor. En azından ben başlamadan evvel böyle düşünmüştüm. Fakat itiraf etmem gerekir ki karanlık, kasvetli, insanı gerim gerim geren, yer yer mide bulandıran, ürküten bir kitap okumayı beklerken, tuhaf şekilde kendine bağlayan ve hiç de romanın kapağı gibi siyah olmayan bir edebi yolculuğa çıktım. Hikaye, kahramanımız Reseng'in bir tepenin yamacından dürbünlü tüfeği ile ormandaki kulübesinde köpeğiyle yaşayan ihtiyar bir adamı seyretmesiyle başlıyor. İhtiyar verandadaki çiçekleri sulamakta, köpeğiyle oynamakta, her halinden günlerini huzurla geçirdiği anlaşılmaktadır. Profesyonel bir kiralık katil olan Reseng'in parmağı bir türlü tetiği çekemez. O gece tepeye kurduğu çadırında kalırken ihtiyar adam ve köpeği çıkagelir. Ne de olsa kamp kurduğu yer ihtiyarın arazisidir ve köpek de Reseng'in kokusunu almıştır. İhtiyar adam Reseng'i bir kampçı sanır, ağırlamak için zorla kulübesine götürür. Böylece beraber yiyip içerler, sıcak bir muhabbet ortamı oluşur. Ertesi gün Reseng teşekkür ederek vedalaşır ve kulübeden ayrılır. Kamp alanına döner ve bu defa tereddüt etmeden ihtiyarı dürbünlü tüfeği ile öldürür. Hiç kimse göründüğü gibi değildir. Reseng profesyonel bir komplocu, ihtiyar adamsa işkenceci emekli bir askerdir. Komplocular böyle çarpıcı bir sahneyle açılıyor. Sayfalar arasında ilerledikçe Reseng'in henüz doğduğu gün bir çöp kutusuna terk edildiğini ve dört yaşına kadar yetimhanede büyüdüğünü, sonra da İhtiyar Rakun tarafından evlatlık alındığını öğreniyoruz. Buraya bir parantez açmak gerekir. Bu hikaye günümüz Güney Kore'sinde geçmekle beraber, bende çoğu zaman alternatif bir gerçeklik anlatılmış izlenimi bıraktı. Söz gelimi her türlü yasadışı işin piyasasının döndüğü bir tür işhanı mevcut. Yine İhtiyar Rakunun başında durduğu ve kahramanımız Reseng'in de çalışanı olduğu kütüphane, aslında kiralık katil ajansı diyebileceğimiz bir yasadışı işletme. Bu kütüphanenin yüz yılı aşan bir mazisi vardır ve gerçekten de içerideki raflarda binlerce kitap dizilidir. Fakat bilenler tarafından kütüphaneye başvurulup ödeme yapılarak bir komplocu kiralanır ve katil, cesedi ortadan kaldırmak da dahil tüm işleri A'dan Z'ye halleder. Daha ilginci kütüphane bu suikast ajanslarından yalnızca birisidir. Rakip firmalar da mevcuttur. Siyasetçilerden emekli ordu mensuplarına, akademisyenlerden sıradan insalara hemen herkes komplocuların kurbanı ya da müşterisi olabilmektedir. Kiralık katillik müessesesinin sektör olması gibi, cinayet kurbanlarını fırınlarda pişirip kemiklerine kadar un ufak hale getirerek sanki dünyada hiç yaşamamışlar gibi yok eden krematoryum sahipleri bile vardır bu sektörün içine. Yirmi yedi yaşındaki kahramanımız Reseng iki kedisiyle yaşayan, hayatta kendisi gibi birkaç komplocu arkadaşı hariç kimsesi olmayan, sürekli içen genç bir adam. Yirmili yaşların başında, kendisini bu karanlık dünyadan kurtarmak için İhtiyar Rakundan izin alarak kütüphaneden ayrıldığı, uzak bir şehirde bir fabrikada çalıştığı ve burada edindiği kız arkadaşıyla yaşadığı dönem hariç ömrü burada geçmiş. Bıçak kullanmada çok yetenekli. Soğukkanlı bir katil. Öyle ki, bir bölümde son derece güzel bir genç kızı öldüreceği sahneyi okurken okur olarak ben bile kurbana acıyıp Reseng'in onu bağışlamasını istedim. Tabii ki profesyonel bir komplocu eğer kendisine verilen işi yapmayıp kurbanı bağışlamaya kalkışırsa, racon gereği diğer komplocular onu ortadan kaldırırlar. Nitekim yakın arkadaşlarından birinin başına gelen buydu Reseng'in. Daha fenası ise arkadaşını kimin öldürdüğünü çözmeye çalıştığı o günlerin birinde, yorgun argın geldiği evde, klozetine yerleştirilmiş bir bomba düzeneğini son anda fark eder. Arkadaşını öldüren el bu defa bıçağı kendisine mi doğrultmuştur? Yoksa bu bambaşka bir düşman, bambaşka bir tehdit midir? Reseng bombayı kimin koyduğunu öğrenmek için büyük çaba sarfeder. Öyle ki, dönüşü olmayan bir yola girdiğinin farkındadır; ya ölürsem diye iki kedisini bir hayvan pansiyonuna emanet eder ve iz sürmeye başlar. İpuçları onu çok tuhaf bir yere götürecektir. Bombanın sahibi tahmin edemeyeceği birisi çıkar ve bu defa yeni ve daha büyük bir ölüm kalım savaşı başlar. Komplocular kendine has lezzete sahip, tuhaf bir suç kitabı. Okurken çoğu zaman kitabı beğenip beğenmediğimi sorguladım. Bunun sebebi beklentiyi yüksek tutmak, daha polisiye bir kitap okumayı ummaktı belki. Fakat bir süre sonra karaktere alıştığımı, ısındığımı ve hatta onu desteklediğimi gördüm. Eğer ekran karşısına kurulup kanın su gibi aktığı Uzak Doğu aksiyon filmlerini seyretmekten hoşlanıyorsanız, bu kitabı da seveceksiniz. Hoş, o tür filmlerle pek aram olmasa da, ben yine de sevdim.


Sinema-TV okuduğum yıllarda hocalarımdan öğrendiğim ve sonrasında, yayıncılık hayatımda da epeyce işime yarayan bir bilgidir: Film, jenerikte başlar. Çünkü, izleyiciyi az sonra izleyeceği filme hazırlar jenerik görüntüler; ister isimler aksın, ister yapım şirketlerinin kocaman logoları dönüp dursun ekranda... İşin yayıncılık kısmına gelirsek eğer, bir kitap da kapağından başlar diyebiliriz. Kapak tasarımı sizi az sonra okuyacağınız metnin dünyasına çağırmalı, o atmosfere hazır etmeli, içerikle ilgili ipucu vermemeli belki ama belli belirsiz göz kırpmalıdır. Özellikle son yıllarda, kapak tasarımı denince ilk akla gelen yayınevi olan Jaguar Kitap'ın hemen hemen tüm kitapları için de bunu söyleyebiliriz. Hatta Orhan Pamuk'un, Kitap kapakları insan yüzlerine benzer: Ya yaşadığımız bir mutluluğu bize bütün gücüyle hatırlatır ya da bilmediğimiz bir mutlu alemi vaat ederler. Bu yüzden kitap kapaklarına insan yüzlerine bakar gibi tutkuyla bakarız. sözlerinden ilhamla, Jaguar Kitap'ın hemen hemen tüm kitap kapaklarına tutkuyla yüzüne baktığımız bir sevdiğimiz gibi bakmaktan kendimizi alamadığımızı söylersek, yalan söylemiş de olmayız. Evler, Cinler, Perdeler kitabının sosyal medyadaki ilanını görünce, eski bir dostu görmüş gibi mutlu oldum ben de. Kitabın ismi okurun kulağına bir şeyler fısıldıyor, kitabın kapağı ise bizi yine can evimizden vuruyordu. Kapaktaki -bomboş bir kağıdı delip geçmiş, ucunda bir tutam iplik- dikiş iğnesiyle kitabında adındaki perde kelimesi zihnimde birleşerek, bana hemen Sevim Burak'ı hatırlattı hemen. Birkaç gün sonra kitapçıdan alıp hemen okumaya başladığımda da kitabı, bu konuda çok da yanılmadığımı görmüş oldum zaten. Genellikle kadınları anlatan, şiirsel ve gerçeküstü öykülerin yazarı Sevim Burak'ın çok uzaklardan, Rusya'dan bir kalem kardeşinin öykülerini bir araya getiriyor Evler, Cinler, Perdeler. 1938 doğumlu Ludmilla Petrushevskaya, Rusya'nın yaşayan en büyük yazarlarından. Birçok ödüle layık görülmüş romanları, öyküleri ve oyunları olan Petrushevskaya, Türk okurlarıyla ilk kez Ayşe Hacıhasanoğlu'nun titiz çevirisiyle, bu öykü seçkisiyle buluşuyor. Kapağı aşıp iç sayfalara ulaşınca da sizi öncelikle, aynı zamanda Jaguar Kitap'ın kurucusu da olan edebiyat sevdalısı Behlül Dündar'ın muhteşem önsözü karşılıyor. Özellikle Sovyet döneminin yarı karanlık, bol gri, biraz umut bolca da küf kokan günlerinde geçen öyküler, bu düş kırıklığı ülkesinin seslerini daha fazla yitirmiş kadınlarının hikayelerine odaklanıyor: Kimselerin umursamadığı, terk edilmiş, mutsuz aile fertlerinin arasında kalmaktan sıkılmış, dört duvar arasına sıkışmış kadınlar... Zaman zaman rüyaların bulandırdığı, zaman zaman katı gerçekliği daha da sert kılan gerçeküstü ve hatta fantastiğe varan üslubuyla da dikkat çekiyor Petrushevskaya'nın öyküleri. Kimselerin bilmediği, ama orada bir yerde yaşanan, kuvvetle muhtemel yaşanmaya devam eden, küçücük ayrıntılara dünyanın tüm acılarını, tüm hüzünlerini, tüm keşkelerini sığdırmışların hayatlarını anlatıyor bizlere masalsı gerçekliğiyle.


Adını, polisiye edebiyatın başyapıtları arasında geçen Postacı Kapıyı İki Kere Çalar romanı ile duyuran James M. Cain, Mildred Pierce romanında ise bambaşka bir kimlikle çıkıyor karşımıza. Mildred Pierce, Amerika'yı sarsan ekonomik kriz yıllarında bir kadının hayata tutunma mücadelesini anlatan bir roman. Amerika'nın "tabloid cinayet şairlerinden" biri olarak adlandırılmıştı James M. Cain. Dashiell Hammett ve Raymond Chandler'dan sonra 1930'lu-40'lı yıllarda Amerikan edebiyatı ve sinemasında çok sevilen temalara yer verdiği romanlarıyla popüler bir yazar olmuştu. Ancak Hammett ve Chandler'dan farklı bir tarzı vardı; Cain, kaosa bir düzen getiren dedektif bakış açısını kullanmadı. Onun yerine ihanete uğramış, genellikle cahil, kendisine umutsuzca bir çıkış arayan kahramanların bakış açısına ve yenilgilerine yer verdi. İlk iki romanının anlatıcıları kadınlar tarafından felakete sürüklenen erkeklerdi. Her iki roman da sinemaya aktarılmış ve her ikisi de -dünya çapında- büyük başarı kazanmıştı. 1941'de Mildred Pierce yayımlandığında ünlü bir yazar ve senaristti Cain. Ve bu sefer bir kadını merkeze koyarak anlatmıştı hikayesini. Roman çok geçmeden, 1945 yılında, efsanevi Casablanca filminin unutulmaz yönetmeni Michael Curtiz tarafından beyazperdeye aktarıldı. Bu filmin de çok ses getirdiğini, başrol oyuncusu Joan Crawford'a En İyi Kadın Oyuncu Akademi Ödülü'nü kazandırdığını biliyoruz. Öyle ki, Mildred Pierce 1996 yılında kültürel, tarihsel ya da estetik açıdan önemli kabul edildi ve Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Kongre Kütüphanesi'nin korumasına alındı. Sinema meraklıları 1945 tarihli bu fimi muhtemelen izlemişlerdir. İzleyenler yukarıdaki özeti garipseyebilirler. Zira sinema uyarlaması biraz farklıydı; Cain'in önceki romanlarıyla elde ettiği ün göz önüne alınarak film kara tarzında kurgulanmıştı. Oysa romanın orijinal hikayesinde polisiye/kriminal motifler hiç yok. Eğer bir kriminallik aranacaksa, o da ancak krizin yol açtığı etkilerde bulunabilir. Gerçekten de Cain, Mildred Pierce ile bu kez Hammet ya da Chandler'ın değil, natüralist akımın Amerika'daki en büyük temsilcisi Theodore Dreiser'ın izini sürüyor. Cain de Dreiser gibi insanları çaresizliğe sürükleyen ekonomik ve toplumsal etkenleri araştırıyor. Mildred Pierce, ABD ekonomik krizinin, daha doğrusu ekonomik kriz içindeki bir toplumda yaşayan bireylerin çok gerçekçi bir kesitini sergiliyor...


Kobayaşi Takici, Japonya'da işçi edebiyatının başlangıcı sayılan Yengeç Konserveleme Gemisi romanında güç koşullar altında av yapan bir gemi mürettabatının isyanını anlatıyor. Japon yazar Kobayaşi Takici, 13 Ekim 1903'te Şimakovazoi köyünde doğdu. Topraklarını yitiren ailesi ile birlikte Otaru kentine göç etmek, bir fırında işçilik yapmak zorunda kaldı. Ancak eğitimini ihmal etmedi. Edebiyatla ilişkisi de yüksekokul yıllarında -çeşitli edebiyat dergilerinde yayımlanan- öyküleri ile başladı. 1924'te mezun olduğunda, Hokkaido Sömürge Bankası'nda işe girdi. Sömürge bankasında çalışmaktan hoşnut değildi. Bu nedenle gerek edebi gerek siyasi faaliyetlerini sürdürdü. Japonya'nın Şubat 1928'de düzenlenen ilk genel seçiminde, Komünist Parti'nin seçim kampanyasında görev aldı. Sonuç başarılıydı ama gidişattan rahatsız olan devlet, seçimlerden sonra -15 Mart'ta- komünistlere yönelik büyük bir operasyon başlattı. Binlerce kişi baskı ve işkence gördü. Takici, 15 Mart 1928 adlı öyküsünde bu süreci işledi. Artık mimlenmişti. 1929'da yayımlanan ve kısa zamanda büyük bir heyecan yaratan Yengeç Konserveleme Gemisi, Kobayaşi'yi gizli polisin hedefi haline getirecekti. Aynı yıl bir dergide yayımlanan Absentee Landlord adlı makalesi, bankadaki işinden çıkarılmasına vesile oldu. Baskılar Kobayaşi'yi yıldırmıyordu. 1930 yılında Tokyo'ya taşındı ve proleter yazarlar birliği genel sekreterliğine getirildi. Çok geçmeden -Komünist Parti'ye mali destek sağladıkları şüphesiyle- tutuklandı. Özgürlüğüne kavuştuğunda ise illegal mücadeleye geçti. Özel Yüksek Polis Birimi'nce 20 Şubat 1933'te tutuklanıp ağır işkence sonucu hayatını kaybettiğinde henüz yirmi dokuz yaşındaydı... Bankadaki işini sorgulamayıp ortasınıflara özgü görece refah içinde bir yaşam sürdürmek yerine yoksulların, işçilerin çektikleri çileyi, vahşi sömürüyü dile getirmeyi yeğleyen ve bu tercihini hayatıyla ödeyen Kobayaşi Takici, Yengeç Konserveleme Gemisi'nde evlerine bir lokma ekmek götürmek için hayatlarını ortaya koyan insanların dramını çırılçıplak ortaya koymuş. Bu kısa romanda olaylar, 1920'li yıllarda Hakodate Limanı'ndan Kamçatka sularına açılan Hakko-maru adlı bir gemide geçer. İçinde meta üretimi yapılan bir gemidir bu ama yasalara göre ne bir gemidir ne de bir fabrika. Böylelikle her türlü denetimden muaf tutulan bu fabrika-gemide işçilerin durumu o zamanki kapitalist üretim ilişkilerinin standartlarının bile altındadır. İş güvenliğinden, doktor gözetiminden, düzgün beslenmeden, yasaların belirlediği çalışma saatlerinden ve her türlü hijyen koşullarından yoksun yüzlerce işçi... Hepsi Hakodate'nin kenar mahallelerindendi. Yoksulluk bir araya getirmiş, gruplandırmıştı onları. Böylesine envaiçeşit insanı bir araya toplamak, onları istihdam eden patronlar için müthiş makbul bir şeydi. Şibauralı balıkçının anlattıklarından, daha doğrusu anlattıkları vesilesiyle, balıkçıların şimdiye dek yapageldikleri envai çeşit iş bahis konusu oldu. 'Ulusal karayolu açma inşaatı', 'sulama inşaatı', 'demiryolu döşeme', 'deniz doldurma ve liman inşaatı', 'yeni maden hafriyatı', 'dağlık arazileri ve ovaları tarıma açma çalışmaları', 'gemiye mal yükleme', 'ringa balığı avı'... Neredeyse hepsi bu işlerden birini yapmıştı... Zor doğa koşullarında, azgın dalgalarla boğuşarak yola koyulan gemi, mürettebat için cehenemden farksızdır. Yöneticilerin zalimliği koşulları daha da zorlaştırır. Ne var ki kara sularında avlandıkları sırada SSCB'den yayılan kızıl propaganda Hakko-maru gemisine kadar ulaşacak, tayfalar bütün cehaletlerine rağmen yaşama dürtüsüyle isyan edeceklerdir. İşte o zaman devletin asıl yüzü ortaya çıkacak, gemi yönetiminin pes ettiği anda karşılarına koruma amacıyla Hakko-maru'ya eşlik eden İmparatorluk donanmasının askerleri çıkacaktır... H. Can Erkin çevirisiyle Yordam tarafından Türkçede yayımlanmıştı. Siyasi saiklerle yazıldığına hiç kuşku yok. Zaten kitabın sonundaki ekler bölümünde niyetini açıkça ortaya koyuyor Kobayaşi: Bu naçizane öykü, sömürge bölgelerine yönelik kapitalizm istilası tarihinden bir sayfadır. Söz konusu istilanın küreselleştiği, her yerin birer yengeç konserveleme fabrikasına dönüştürüldüğü günümüzde, Kobayaşi'nin romanı kapitalizmin evrensel bir metaforu vazifesi görüyor. Buna karşılık, bu karanlık hikayeyi aydınlatan bir anlatımı da var Kobayaşi'nin. İşçilerin eğitim durumları, kökenleri ve insani özelliklerini yansıtırken hem mizahi durumları iyi yakalıyor hem de mizah öğesini onların bölgesel dillerini kullanarak daha da renklendiriyor. Kısacası trajediyle komediyi ustalıkla harmanlamış. Romanı sürükleyen bir diğer unsur, insan ile doğa arasındaki amansız mücadeleyi -yine dilsel ustalıkla- yansıtabilmesi. Mürettabatın çalışma koşulları kadar kudurmuş bir denizle de boğuşmalarını yansıtan güçlü tasvirler Yengeç Konserveleme Gemisi'nin bir macera romanı gibi okunmasını sağlıyor.


Dünyanın hemen her diline çevrilen -67'si roman, 17'si hikaye kitabı, 21'i tiyatro oyunu olmak üzere- yüzden fazla eseriyle Agatha Christie, polisiye tarihinin -hiç kuşku yok- en tanınan ve muhtemelen de en çok okunan yazarı. 1920 yılında Styles'teki Esrarengiz Vak'a romanı ile başladığı başarılarla dolu yarım asırlık edebiyat kariyeri, ona pek çok ödülün yanı sıra bizzat Kraliçe tarafından verilen asalet ünvanını da getirmişti. Ama onun kendisine çok yakışan asıl ünvanı okuyucuları tarafından verilmişti zaten; polisiye edebiyatın Ölüm Düşesiydi o! Hal böyleyken, Agatha Christie'nin 1954 yılında yazdığı Örümcek Ağı'nın Türkçeye ilk kez çevrilmiş olması şaşırtıcı. Daha önce Sevimli Örümcek adıyla -birkaç kez- yayımlanmış bir Christie romanı vardı ama Örümcek Ağı o romanın yeni bir isimle yeniden basımı değil. Aslında roman da sayılmaz; Örümcek Ağı Agatha Christie'nin tiyatro oyunundan uyarlanmış bir novella. Bu nedenle Christie'nin başyapıtlarına kıyasla biraz daha basit, ama az sayfaya sığdırılan entrikası nedeniyle biraz daha hareketli. Her Agatha Christie romanında olduğu gibi... Londra yakınlarındaki bir köyde, eski bir malikanedeyiz. Bir zamanlar Londra'da tiyatro sahnelerinde boy göstermiş genç ve hayat dolu bir kadın olan Clarissa, kendisinden yaşça büyük, karısından olaylı bir şekilde boşanmış Henry ve Henry'nin ilk evliliğinden olan küçük kızı Pippa ile burada yaşıyor. Evde hafta sonu için ziyarete gelmiş konuklar da var. Ve elbette her Agatha Christie romanında olduğu gibi şüpheli görünümlü hizmetkarlar şahıslar kadrosunu tamamlıyorlar. Romanın başındaki pastoral tablo, kötülüğü temsil eden bir adamın -Pippa'nın üvey babasının- sahneye girmesiyle cehenneme dönüşür. Zira Clarissa'yı tehdit edip evden ayrılan adam kütüphanede ölü bulunmuştur. Clarissa cesedi -evdeki konukların yardımıyla- ortadan kaldırmayı planlarken ansızın çalınan kapı hepsinde şok etkisi yaratacaktır. Gelenler, cinayet ihbarı aldıklarını söyleyen bir polis müfettişi ve yardımcısıdır. Bundan sonrası Clarissa ve arkadaşlarının cesedi saklamak, müfettişi atlatmak ve gerçek katili bulmak için zamana karşı verdikleri yarışa dönüşecektir. Agatha Christie, Whodonuit tarzı klasik polisiyelerin ustalarından birisi. Karmaşıklık konusunda daha başarılı yazarlar çıkmışsa bile, hiçbiri Christie kadar ünlü ve kalıcı olmamıştır. Bu tarz polisiyelerin ayırt edici özelliği, zaman ve mekan birlikteliği gözetmeleri ve çözümü zor muammalara sahip olmalarıdır. Kilitli kapılar ardında işlenen cinayetlerin yer aldığı, katili bulmanın imkansız olduğu bulmaca tarzı polisiyelerde pek çok yazar, okuyucuyu şaşırtmak için şapkadan tavşan çıkarma yoluna gitmiştir. Yazmaya Gaston Leroux'nun ünlü Sarı Oda'nın Esrarı romanını okuduktan sonra başlamaya karar veren Agatha Christie, her ne kadar çözümü zor bulmacalar kurgulamışsa da okuyucunun güvenine ihanet etmemiş, okuyucusunu şaşırtmış ama aldatmamıştır. Örümcek Ağı'nda da gizli odaları, masalardaki gizli çekmeceleri birer şaşırtmaca unsuru olarak kullanıyor ama ipuçlarını dürüstçe paylaşmaktan vazgeçmiyor. Zaman ve mekan birlikteliği dedik... Christie romanları bu türün yapısı gereği kapalı bir mekanda geçer. Zaman zaman bahçeye, kafelere, turistik yerlere taşsa bile hikayenin odaklandığı yer ya bir malikane, ya bir otel odası, ya bir gemi ya da bir uçaktır. Tiyatro oyunundan adapte edilmiş olması nedeniyle Örümcek Ağı'nda dış mekanları hiç kullanmamış. Her şey bir oda ve bir salonda olup bitiyor. Öyle ki mekanı, olayların gelişimini ve kişilerin hikayeye giriş çıkışlarınını zihninizde tasarlarken aklınıza hemen bir tiyatro sahnesi gelecek. Ancak bu mekanları çok iyi kullandığını belirterek hakkını teslim edelim. Agatha Christie'nin Hayatım adlı otobiyografisini okuyanlar romanlarının büyük çoğunluğunun neden İngiliz kırsalındaki malikanelerde geçtiğini, roman kişilerinin neden hep üst sınıfa mensup insanlar olduğunu anlayacaklardır. Zira bu mekanlar ve bu insanlar arasında doğmuş, büyümüş ve yaşamıştı Christie. Söz konusu mekanlara ve insan tiplerine öylesine hakim ki, en uç tipleri bile inandırıcı kılabiliyor. Eksikliği, hayata bakışında; iyilik-kötülük ayrımı çok keskin Ölüm Düşesinin. Hayatım'da şöyle ifade etmişti düşüncelerini: Öldüren kişileri hemen yargılamam, fakat onlar toplum için zararlıdırlar; nefretten başka bir şey getirmezler ve ondan mümkün olduğu kadar çok şey almaya bakarlar. Ben onların böyle yaratıldıklarına inanmayı isterim, onlar bir yeteneksiz olarak doğmuşlardır, belki bu yüzden onlara acımak gerekir, fakat öyle olsa da onları başkalarından ayıramayız. Çünkü ortaçağlarda salgın hastalık olan bir köyden kaçmayı başaran adamın yakındaki başka bir köyde suçsuz ve sağlıklı çocukların arasına karışmasına da ayrıcalık tanıyamayız. Suçsuzlar korunmalı, komşularıyla barış içinde ve yardımlaşarak yaşamalılar. İşte bu nedenle onun dedektifleri için, cinayet, nedeni her ne olursa olsun kötü bir eylemdir ve mutlaka cezalandırılmalıdır. Cezanın mutlaka polis ve yargı tarafından yerine getirilmesi de gerekmez. Kimi zaman cezayı ilahi adalet verecektir... Örümcek Ağı, klasik bir Agatha Christie romanı sayılmaz. Ama hem yazarın karakteristik özelliklerini barındırıyor hem de ilk kez yayımlanmış olmasının heyecanını...


Bir yazarın adının kendi romanlarından ziyade sinema uyarlamaları sayesinde hatırlanması ne büyük talihsizlik. Paul Bowles da işte o yazarlardan biri. Türkçeye henüz çevrilen bir romanı yoktu ama Bernardo Bertolucci'nin Çölde Çay filmi sayesinde başyapıtı Esirgeyen Gökyüzü'nün konusunu bilmeyen kalmamıştı. Belki de filmi sayesinde önce Esirgeyen Gökyüzü (1991) yayımlandı Türkçede, ardından da Yükseklerde (1995)... Ancak Paul Bowles'un romanları Bertolucci'nin filmi kadar ses getirmedi. Öyle ki, Yükseklerde, ikinci baskısını neredeyse çeyrek asır sonra -geçtiğimiz ay içinde- yapabildi; Esirgeyen Gökyüzü ise o şansı henüz bulmuş değil. Umarım ilk kez Türkçeye çevrilen Yağsın Yağmur sayesinde Bowles yeniden hatırlanır. Paul Bowles, 1910'da New York'ta dünyaya geldi. Küçük yaştan başlayarak müzik ve yazı alanındaki yeteneğini ortaya koymuştu. Öğrenimini -hayranlık duyduğu Edgar Allan Poe'nun da okuduğu- Virginia Üniversitesi'nde tamamladıktan sonra 1930'larda birkaç kez Paris'e gitti. Dergilerde yayımlanan sürrealist şiirleri sayesinde Gertrude Stein'ın ilgisini çekti ve onun aracılığıyla Paris'in edebiyat ve sanat çevrelerine, oradaki bohem hayatına katıldı. İlk Tanca seyahatini de Stein'ın önerisi üzerine 1931'de gerçekleştirdi. Sonrasında Berlin'de kaldı. 1937'de New York'a döndü. Orson Welles ve Tennessee Williams'ın yapıtları için oyun müzikleri yaptı, bunların yanı sıra orkestra müzikleri besteledi. 1938'de -sonradan adını iki romanıyla duyuran- Jane Auer ile evlendi. Balayı için çıktıkları yolculuk yıllarca sürdü. Nihayet 1947'de -Bowles'un 1999'daki ölümüne kadar yaşayacağı- Tanca'ya yerleştiler. Esirgeyen Gökyüzü (1949), Yağsın Yağmur (1952), Spiders House (1955, Örümcek Yuvası), Yükseklerde (1966) ve Too Far From Home (1991, Evden Çok Uzakta) adlı romanları, yirmiye yakın öykü ve beş şiir kitabı, çeşitli gezi ve otobiyografik yapıtları olan Paul Bowles; Jean-Paul Sartre, Isabelle Eberhardt gibi yazarların yanı sıra Faslı edebiyatçılardan Driss Ben Hamed Charhadi, Mohammed Mrabet, Mohamed Choukri, Abdeslam Boulaich, Larbi Layachi ve Ahmed Yacoubi'nin çok sayıda yapıtını da İngilizceye çevirdi. Girişte de altını çizdiğimiz gibi, ünlü İtalyan yönetmen Bernardo Bertolucci tarafından Çölde Çay adıyla filme alınan ilk romanı Esirgeyen Gökyüzü, Bowles'un başyapıtı olarak gösterilir. Paul Bowles, ülkelerini -modern dünyayı- terk ederek başka diyarlara göç eden Amerikalıların hikayesini anlatmaya bu romanıyla başlar. Esirgeyen Gökyüzü'nün roman kahramanları evli bir çifttir. Fas'tan Afrika'nın içlerine doğru amaçsızca çıktıkları yolculukta önce birbirlerine daha sonra dünyaya karşı yabancılaşırlar. Bowles, Batılı iki insanın Doğu'da farkına vardıkları yabancılaşma halini yansıtırken Sahra Çölü'nü bir metafor olarak romana katmış, onların ruhsal çölleşmesini, gerçek çölde ve insanın iç çölünde geçen bir macera üzerinden anlatmıştı. İkinci romanı Yağsın Yağmur'da da mekan yine Afrika ve yine Fas. Ancak bu kez şehirdeyiz. Roman kahramanı Nelson Dyar, New York'ta veznedar olarak çalışmaktan, hayatın tekdüzeliğinden ruhu daralmış, otuzlu yaşlarda bir Amerikalı. Eski bir arkadaşının iş teklifini kabul ederek Tanca'ya gelir. Tanca'nın özel bir statüyle yönetildiği, kentte her ülkeden casusların, girişimcilerin, maceracıların ve bağımsızlık yanlısı Arap milliyetçilerinin kaynadığı yıllar. Dyar, kısa zamanda Tanca'nın hayatına ayak uydurmaya, kentin zengin yabancıları ve güç sahibi yerlileriyle arkadaşlık kurmaya başlar. Fahişelik yapan genç bir Arap kızıyla ilişkiye girer. Ancak maddi açıdan durumu parlak değildir. Arkadaşının işyerinde karanlık işler döndüğünü anlaması uzun sürmez. Zihninde dolaşan "Burada ne yapıyorum? Nereye gidiyorum? Bütün bunlar ne demek? Bunu neden yapıyorum? Neye faydası var? Şimdi ne olacak? sorularıyla baş edemeyen Dyar, sonunda olacak olanı kendisi oldurmaya karar verecek hamlesini yapacaktır. Hayatının geri kalanını derinden etkileyecek tehlikeli bir hamle... Bu değinmeler dışında romanda toplumsal ve siyasi meseleler doğrudan tartışılmıyor. Buna başta Nelson Dyar olmak üzere bütün roman karakterleri, Tanca kenti, hiç dinmeyen yağmurlu havası titizlikle işlenmiş. Ağır ağır ilerleyen, sonlara doğru başdöndürücü bir hız kazanan hikayede Nelson Dyar'ın patlamaya hazır ruh halinin tasvirleri ve final sahnesi son derece başarılı. Bowles sonraki romanlarında da aynı temayı sürdürmüştü. Spider's House'da mekan yine Fas'tı. Amerikalı roman kahramanlarının yolculukları -gerçek bir gerilim şaheseri niteliği taşıyan- Yükseklerde'de Güney Amerika'ya, Too Far From Home'da ise uzakdoğuya yönelecektir. Ama nereye giderlerse gitsinler -ister çöle, ister şehire, ister Güney Amerika kırlarına, ister Mali'ye- yabancılaşmanın pençesinde kıvranan bu insanlar vaat edilmiş toprakları bulamazlar. Sorun onlarda değil hayatın kendisindedir...


"Tekrar bir araya gelmemiz mümkün görünmese de," vurgusu önemli, zira Murakami hayranlarının pek alışkın olmadığı bir tarzı var Rüzgarın Şarkısını Dinle'nin. Sonraki romanlarına bakarak söyleyebilirim ki, gerçeküstü dünyalarda dolaşan, yalnızlığın hüznüne nüfuz eden, ucu açık metaforlarla şaşırtan, tuhaf kurgular ya da melez anlatım teknikleri deneyen bir yazar portresi çizmişti Murakami. Rüzgarın Şarkısını Dinle'nin ise ne masalsı havası ne de gerçeküstü bir yanı var. Bu romanı Murakami külliyatına bağlayan belki de tek şey, dilsel sadeliği. Buna karşılık hiç de acemice yazılmış, yetersizlik duygusu veren bir roman değil. Aslında, "yazarlığını bu istikamette de sürdürebilirmiş," diye düşünebilirsiniz. Yazmaya biraz geç 29 yaşındaydı başlamakla birlikte başarıya çabuk kavuştu Murakami. İlk kitabı Rüzgarın Şarkısını Dinle, Gunzou Edebiyat Ödülü'ne değer bulundu. Japonya'dan ayrılacağı 1986 yılına kadar yayımlanan üç romanı da iki önemli edebiyat ödülünü daha getirdi Murakami'ye. Yazarlığını uluslararası ölçekte kanıtlayan romanı ise İmkansızın Şarkısı (1987) olmuştu. Kitap kısa zamanda 16 dile çevrilmiş, sadece Japonya'da 9,2 milyon satış adetine ulaşmıştı. Yazmayı ABD'de sürdüren Murakami, Japonya'ya Kobe'yi yerle bir eden 1995 depreminden sonra, depremzedeler yardım etmek amacıyla döndü. Yazarlar ilk romanlarında kendilerini anlatır derler. Doğrusunu söylemek gerekirse, Murakami'nin hayat hikayesinin ilk 29 yılı ile Rüzgarın Şarkısını Dinle'nin yirmili yaşlarının sonuna gelmiş anlatıcısının başından geçenler arasında da benzerlikler göze çarpıyor. Ancak basit bir "hayatım roman" klişesine düşmemiş Murakami; tersine, "insanın izlenimlerini özgürce kaydetmesi lafta kolay olsa da gerçekte o kadar da kolay değildir" fikriyatını savunan bir yazar olarak gerçek Murakami ile romanın yazar adayı anlatıcısı arasına mesafe koymayı bilmiş. Pek çok okuyucu sevdiği yazarların yazma serüvenini bilmek ister. Murakami ilk romanında kendi serüveni hakkında dürüstçe ipuçları vermiş görünüyor. Ancak dürüstlüğün sınırları olduğunu, otobiyografilerin bile gerçeklerden çok kurmacaya dayandığını unutmayalım. Murakami en azından bu konuda dürüst davranmış! "Dürüstçe yazmak çok zordur. Dürüst olmaya çalıştıkça, sözcüklerin karanlığın içine doğru kayıp gidiyormuş gibi olur." Öyleyse bu sevimli ilk roman üzerinden Murakami'ye yakınsama hevesinden vazgeçebiliriz. Ama bir hatırlatma yapmadan geçmeyelim. "Sonsöz" faslında gençlik çağında başından geçenleri, çektiği zorlukları, bir beyzbol maçı izlerken ansızın gelen yazma isteğini ve bu ilk romanını yazma sancılarını çok güzel hikayeleştirmiş.


Gerilim türünü sevenlerin alışık olduğu belli ritimler vardır. Sayfalar boyu süren kovalamaca ve/veya gizemi, bulmaca misali çözme süreci. Sürekli yüksek seviyede tutulan adrenalin duygusu; hikayenin en önemli yerlerinde okuru bekleyen ters köşeler; olay nihayete vardığı zaman yaşanan rahatlama... Tess Gerritsen'den Paul Cleave'e, Jo Nesbo'ya kadar bu unsurlarla yaratılmış bir tempo ile karşılaşırız. Zaten okuyucunun bu türü tercih etmesinin asıl nedeni, karakter ile birlikte hikayenin bir parçası olup, katilden kaçma ya da suçluları kovalama hissinin yarattığı heyecan duygusudur. Saydığım tüm özellikleri yerli yerinde kullanan, başladığı andan itibaren okuyucuyu hikayeden koparmayan ve bittiği zaman tamamlanmışlık hissi yaşatan bir kitaptan bahsedeceğim. Giulio Galli'nin imzasını taşıyan Son Hedef -genelde Amerikalı ve İskandinav yazarların tekelinde görülen- polisiye-gerilim türünde bir macera için bizi İtalya'ya götürüyor. Harry Miller adlı genç ve gelecek vaat eden bir elektronik mühendisi katıldığı bir reality şov sonunda kendisini ölümle burun buruna bulur. Zira şovun kendisi tüm katılımcıların ölmesi üzerine kurgulanmıştır. Bir dizi olay sonunda, hayatta kalan tek isim, sözünü ettiğimiz organizasyonun sonunu getirecek tanık durumuna düşer. Hal böyleyken kendisine gerçekten ölümcül bir düşman edinir. Kitabımız bu düşmanın tekrar harekete geçtiği noktadan başlıyor. Harry tehditlere karşı tedbir amacıyla koruma talep eder. Talebi cevap bulur ve altı kişilik bir koruma ekibiyle hayatına Silver kod adıyla devam eder. Tahmin ettiğimiz, görmeyi beklediğimiz şekilde gelişen olaylar neticesinde ana karakterimizi sürekli bir can pazarı içinde görürüz. Lady Nightmare kod adıyla tanıdığımız katil intikam almaya kararlıdır. Bir yandan da çok büyük bir suç organizasyonu kurmakla meşguldür... Bir romanın kurgusu çok iyi olabilir; hikayesi ağzınızı açıkta bırakabilir; farklı bir şey denenmiş ve başarı sağlanmış olabilir; ancak karakterleri başarıyla ele alınmadığı müddetçe okuyucunun tatmin edici bir hisle sayfaları çevirmesi zorlaşır. Son Hedef bu noktada ana karakterden çok yan karakterleri ile dikkat çekiyor. Harry Miller ya da Silver hem iş hem de duygusal anlamda başarısız olmuş, amaç ve tutku yoksunu bir hayat sürüyor. Pasif, ne yapması gerektiğini sürekli birilerinin söylemesi gereken bir kişilik sergiliyor. Beklentileri aşmıyor, herhangi bir sürprizi yok. Kitabın kurban kısmı için ideal ancak empati kurmayı istemeyeceğiniz türden bir karakter. Ondan ziyade, koruması rolündeki karakterlerin canlı olduğunu, yaşıyor hissi verdiklerini söylemek mümkün. Öte yandan, kitabın sac ayaklarından biri olan suçlu karakteri güzel işlenmiş. Kötü karakterimiz gizemli, saplantılı, güçlü. Çok fazla ortalarda görünmese de sorun yok. Kitabın kapağını açtığımızda bir önsöz ile karşılaşıyoruz. Tecrübeli bir polis muhabiri tarafından yazılan bu bölümde dikkat çeken detaylar, teknolojik gelişmelerin suç dünyasındaki etkisi ve dijital para birimi Bitcoin ile ilişkişi. Üretildiği bir merkez bankası, bağlı olduğu herhangi bir devlet ya da otorite olmayan bir para biriminden söz ediyoruz. İlk ortaya çıktığı günden beri, Bitcoin'in derin internet dediğimiz ortamda işlenecek suçlara finansman sağlamak için birinci tercih olacağı konuşuluyordu. Söylentilerin bir kısmı gerçek olmuş, 2013 yılında Silk Road adlı internet sitesi bu nedenle kapatılmıştı. Bu kitap içerisinde de kendisine yer bulduğunu gördüğümüz Bitcoin hadisesi, yazarın mevcut gündeme ve teknolojiye kayıtsız kalmadığının işareti. Giulio Galli, kurguladığı hikayeyle uyumlu bir ticaret/finans dünyası yaratmış. İyi bir kitap yazmak için dersine çalışmış olması memnun edici. Son Hedef, Galli'nin Issız Ada serisinin ikinci kitabı; ancak okurken hiçbir yarım kalmışlık hissi yaşanmadığını söylemeliyim. Galli, önceki eserine doğru yerlerde referans vererek okuma aşamasında herhangi bir sorun çıkmasının önüne geçmiş. Nihayetinde Son Hedef gerilim ve benzeri türlerde okuma yapmayı sevenler için sezona uygun, yüksek tempolu bir eser. Sık kullanılan tabirle tatil kitabı diyebileceğimiz bir roman bu ve harcadığınız zamanın karşılığını size veriyor. Serinin ilk halkasını okumamış olsanız bile, yaratılan anlatı dünyasına buradan giriş yaparak keyifli dakikalar geçirebilir ve devam kitabını beklemeye koyulabilirsiniz.


Pat Barker Kızların Suskunluğu'nda İlyada'da anlatılmayan kesimi anlatır, kadınları. Roman elbette kurmacadır ancak yazar tarihsel eksenden sapmadan karakterlere şekil verir. Savaşta köle olarak kullanılan, aşağılanan, hor görülen kadınları merkeze alarak hikayeyi kurgular. Troya Savaşı'na kaderlerini tayin etme hakkı olmayan kızların gözünden bakar. Türkçede 2013 yılında yayımlanan Toby'nin Odası kitabıyla tanınan İngiliz yazar Pat Barker, yeni kitabı Kızların Suskunluğu ile ikinci kez Türk okurları selamlıyor. İlyada destanına yeni bir bakış getirdiği Kızların Suskunluğu, feminist yazına katkı niteliği de taşıyor. Guardian gazetesinin belirlediği 21'inci yüzyılın en iyi 100 kitabı listesine giren kitap, Homeros'tan ilhamla İlyada'yı yeniden kuruyor. İlyada, Antik Yunan edebiyatının Odysseia ile birlikte bilinen en eski edebi eseri. Homeros epik şiir biçiminde yazdığı anıtsal destanında, Troya Savaşı'nın dokuzuncu yılında geçen elli bir günlük süreyi anlatır. Yunan'ın öfkesiyle nam salan acımasız ve cesur komutanı Akhilleus, Troya ordusunu kırıp geçirir. Yetişkin çocuk demeden bütün erkekler öldürülür, hazinelere el konulur. Kadınlar ganimet ve köle olarak Yunan ordugahına getirilir. Yunan kralı Agamemnon'a Tanrı Apollon'un rahibinin kızı sunulur ancak kız rahip babası tarafından geri istenir. Agamemnon isteği kabul etmez. Bunun üzerine Tanrılar Yunan ordugahına veba salgınını musallat eder. Giderek yayılan salgını bitirmek için kızı geri vermeye razı olan Agamemnon, buna karşılık Akhilleus'un ganimeti Brisseis'i alır. Agamemnon'a öfkelenen Akhilleus Troya'da daha fazla savaşmayacağını söyler. Agamemnon artık başının çaresine bakmak zorundadır. İlyada, Yunanlılarla Troyalılar'ın tekrar karşı karşıya gelmesiyle devam eder. Homeros'un İlyada'sı erkek savaşçıların kahramanlık destanıdır. Philip Roth'un dediği gibi savaş, bar kavgalarını andıran bir sebepten doğar ancak bir güç gösterisine dönüşür. Kadınlar savaşın sebebi olarak görülür ve suçlanır. Erkekler onurlarını kurtarmak ve güçlerini kanıtlamak adına her yola başvuracaktır. İlyada'da kadının adı yoktur, kadın sadece bir figürdür. Pat Barker Kızların Suskunluğu'nda İlyada'da anlatılmayan kesimi anlatır, kadınları. Roman elbette kurmacadır ancak yazar tarihsel eksenden sapmadan karakterlere şekil verir. Savaşta köle olarak kullanılan, aşağılanan, hor görülen kadınları merkeze alarak hikayeyi kurgular. Troya Savaşı'na kaderlerini tayin etme hakkı olmayan kızların gözünden bakar. Troya surları altında erken bir ölüme karşılık ebedi şan ve şöhret vaat edilen Akhilleus'a verilen Brisseis, Troya'da hatırı sayılır bir aileye mensuptur. Tam da bu nedenle sıradan esir kadınlar gibi ortalığa atılmamış, yüce komutan Akhilleus'a verilmiştir, bütün ailesini katleden Akhilleus'a. Ayrıcalığı yalnızca budur, yoksa günlük yaşamı diğer kadınlarla aynıdır. Gündüzleri dikim yapmak, ortalığı temizlemek, yemek hazırlamak, geceleri efendisinin yatağına girmek. İtilmek, küfür yemek de cabası, üstelik susmaya mahkum kalarak. ... Hepsine katlanıp hiçbir şey söylememek gerekiyor, bu konuda konuşmaya çalışırsam, 'kadına suskunluk yakışır' diye püskürtülüyorum. Tanıdığım bütün kadınlar o lafa uygun yetiştirilmişti. Briseis Troya Savaşı'nın herkesçe yaygın olarak bilinen romantik anlatımına karşı çıkar. Olayın Paris ile Helen'in aşkından ibaret olmadığının anlaşılacağından umutludur. Kadınların yaşadıkları zulüm elbet bir gün öğrenilecektir. Ona göre gereken yalnızca yeni bir bakıştır. Evet, genç bir adamın savaşta ölmesi trajiktir, dört kardeşimi kaybetmiştim, kimsenin bana bunu söylemesine ihtiyacım yoktu ama en kötü kader onlarınki değildir. Sakat bırakılmış hayatının geri kalanını köle olarak geçirmek zorunda olan Andromakhe'ye baktım ve şöyle düşündüm: Yeni bir şarkı lazım bize... Akhilleus'un ağıtı değil. Böylece hikayeleri dilden dile aktarılacaktır. Hayatta kalacağız diye düşündüm. Şarkılarımız, hikayelerimiz. Bizi unutmayı asla başaramayacaklar... Briseis'e göre bu hikaye Akhilleus'un hikayesidir, kendi hikayesi ancak onun ölümüyle başlayacaktır. Akhilleus'un ölümü bir tür boyunduruktan çıkma halidir. Bir başka boyunduruğa girme pahasına elbette. Çünkü kadın alınan, satılan, devredilen bir araç olarak görülür. Briseis'in kaderi de böyle yazılmıştır. Her şeye rağmen dayanıklıdır o, pes etmez, hayata tutunmanın yolunu bulur. Nice kız kardeşi köle olmaktansa Troya kalesinden atlamayı tercih etmiştir. Onları hiçbir zaman unutmaz. Ama en çok hatırladığım kızlar. Dönüp ölümüne atlamadan önce iç kalenin çatısında bana elini uzatan Ariana. Ya da daha birkaç saat önceki Polyksene. 'Yaşayıp köle olmaktansa Akhilleus'un mezarında ölmek daha iyi'. Hepsi uğruna yakar türküsünü. Man Booker ödüllü Pat Baker romanlarında çoğunlukla savaş, travma gibi konuları ele alıyor. Kızların Suskunluğu'nda da savaşta esirliğe sürüklenen, acılı kadınları anlatıyor. Böylece İlyada'yı sesi duyulmayanların sesinden yeniden inşa ediyor. Baker'ın romandaki üslubu çıplak gerçekçi bir üslup. Yer yer şiddet içeren sahnelere sahip. Özellikle Akhilleus'un savaşta uyguladığı vahşet, esir kadınların maruz kaldığı dayak ve tecavüz okurun irite olmasına neden olabiliyor. Romanda geçen mitolojik karakterlerin isimleri için, Türkçede Antik Yunan Mitolojisi alanında emek vermiş değerli isim Azra Erhat'ın mitoloji sözlüğü referans alınmış. Bu da edisyonun özenini ortaya koyuyor. Baker, Milliyet Sanat'a verdiği röportajda söylediği gibi Kızların Suskunluğu ile Türk okurlara hoş geldiniz diyor. Çünkü hikaye bizim topraklarımızda geçiyor ve bu yüzden biraz da bizim hikayemiz.


Duvar. Yıkılınca aşamazsın. Aşk gibi. Gözlerini geri alamazsın. Bir uyurgezerin hayatını andıran çocukluğum. Benim ağzını bıçak açmaz çocukluğum. İşte burada yatmaktaydı. Ve kendinden sonraki her şeyi yası tutulmamış bir fazlalık saymaktaydı. Vaktiyle olduğu şeyi şimdi yalnızca çağrıştırıyor. Külçelenmiş ve yığılmış bir ağrı gibi duruyor orada. Bir zamanlar ev ismini vermiştik ona. Kırk kelam bir büyüdür derler. İnandık el birliğiyle onun ev olduğuna. Duvarlarına bakmak yeni açılmış gözlerimi yıllar boyu eğitti. Şimdi hayal gücümü nefis biçimde çarpıtan o eğitime hatıra diyorum. Vücudumun acıyı da mutluluğu da hisseden yeri, sık sık aynı organ olmaya başladı. Onun yüzünden. Çünkü biliyorum, benim gibi hastalar gerçekte unutmak istedikleri şeye göre ayırılır. Çok azı yaşamaya devam eder. Geri kalanlar -evi unutamayacak olanlar- yalnızca hayatta kalır. Duvar. Yıkılınca aşamazsın. Aşk gibi. Gözlerini geri alamazsın. Bir uyurgezerin hayatını andıran çocukluğum. Benim ağzını bıçak açmaz çocukluğum. İşte burada yatmaktaydı. Ve kendinden sonraki her şeyi yası tutulmamış bir fazlalık saymaktaydı. Buz sarkıtları gibi asılmış bu suratlarda elbet keder vardı. Tevekkül ve o nüfuz edilemezlikten vardı. Kederi kahkahayla, şununla bununla örtmekteydiler. Ama yarım bilgi, eksik kavrayış yine de yoktu. Ali dayıda bile. Aralarında budala olmayan ve aynı zamanda bilginin tamamına birden bir şekilde nüfuz etmiş izlenimi vermeyen bir surat yoktu. Arkasını göstermeyen kurnazlıktan yoktu bu adamlarda. Gönülleri ve haysiyetleri ayazda çatlamış testiler gibi açılmıştı birbirlerine. Ezelden beri. Ve ölçülü, vakur davranışları gizli bir müziği takip edermiş gibi rahatlıkla dürüsttü, sofuca değil. Derin bir teklifsizlikle berraktı selamları, birbirlerine tütün tutmaları. Tarlada kırda örselenmiş gözleri kara yoksulluk karşısında, derin su yüzeyleri dolunayın altında nasıl parıldarsa öyle parlardı. Gecenin bir yarısı. Bir çift erkek ayağı evin önündeki basık kardan yapılma yolu ısrarla dövdü. Pat pat pat. Ulaaa eyy! Eve girmeden önce üst baştaki karlar inip yığıldı eşiğin önüne. Kapı açılınca soğuk odaya daldı. Her şeyi tazeledi kar kokusu. Yeni gelenin yüzünde kıyılarına kadar taşmış bir deniz. Yani selamın yarısı da demek olan o gülümseme. Üleştirildi, pay edildi olmayanların da yüzlerine. Önce gelenler mutfak odasının gürül gürül kuzinesi etrafında halkalanıp yerleşmişlerdi. Yer açıldı. Bir minder daha atıldı. Muhabbetin hiç konuşulmayan ve değişmeyen konusu gurbettir. Yüzler tekrar soldu. Gurbete çıkılacak. Ve o uzak, loş köşede onları pür dikkat izleyen çocuk. Bu olağanüstü geceyi boydan boya kat eden kendi iç sarsıntılarını gözden geçirmekte. Gizli. Bilincinde bile olmadan. Selvinazlar'ın yolu kapanmış. Okula gelemeyecek. Kimbilir kaç hafta. Dünyası kararmış. Ama babası birkaç gün sonra altı aylığına evde olmayacağı için içi içine sığmaz halde uyuşmuş. Sevinçten. Ve üzüntü içinde. Berbat bir yara almış küçük sürüngenler gibi hareketsiz. Ne yapsa ısınamayacak. İçi titriyor yorganın altında. Taze kar soğuğundan çatlamış elleri apış arasında. Yakaları yağdan pırıl pırıl. Ben. Pür dikkat ve oralı değil hesapta. Bardağın dolu tarafından nefret etmeseler bile ona doğallıkla kayıtsız kalırlar bu adamlar. Büyüklerimiz. Bardağın boş tarafı ise gizli bir güç verirdi sanki onlara. Uzayıp giden bomboş kırların herkese arka çıktığı bilinirdi. İçindeki odunları gürül gürül öğüten kuzineler geniş aile yapıştırıcılarıydı evlerde. Türkü saatinde açılan radyolar da öyle. Çünkü yoksunluk çirkinlikten ve umutsuzluktan değil, güzellikten ve umuttan elde ediliyordu o zamanlar. Hanelerimiz. Evet çatıları yamulmuş, yorulup yandakinin omuzuna yaslanmış, içi loş ve uçsuz bucaksız yaşanmışlık saklarlardı. Her köşesinde el izi, üç beş kuşağın insan kokusu ve hatırası vardı. Ağaç, taş ve çamurdan dış cepheleri soğuktan ellerini koynuna koymuş gibi bön bön bakardı. Çok eski zamanlardan kalma binalardı bunlar. Saf, duygu dolu, yufka yürekli evlerdi. Bu evlerin o beylik hüznü bile, biliyor musunuz, insanı taptaze, gizli bir kavrayışa zorlardı. Yani sahibini mahcup da eden o talihli hazineydi hüzün o zamanlar. Gülümsemek cömertti, yanılgıya sığınak açardı. Bilemiyorum, hiç değilse o kış gecesi, köyün gurbete gidecek adamlarının kambur sırtları, kederden uzamış tıraşsız sert suratları beni böyle düşündürüyordu. Kömür diye bir şeyden bahsediyorlardı durmadan. Malkara diye bir yerden. Yerin altına ineceklerdi. Kömür tünellerine. Nasıl işse, kışın sıcak olurmuş. Oradan para alacaklardı kış boyu çalışıp. Kazanılacak para daha şimdiden, tünelin ucundaki ışık gibi aydınlatıyordu gurbetçilerin suratlarını. Tarla, çayır, yayla mevsimi başlamadan köy otobüsünden o kurumlu çalımla inip döküleceklerdi birbiri ardına. Sıkı örme yelek, geniş uzun yakalar, İspanyol paça, beyaz çorap ve içinde Marlboro, parlak rugan ayakkabılar. Fiyakalı tahta bavullarla ve ellerinde filelerle. File! İçini dolduran portakalların köye yeni gelmiş misafirler gibi saygıyla karşılandığı o file. Patlamış ve üzerine yapışmış onlarca çift çıplak çocuk gözüyle yağmalanmayı bekleyen o file. Muhabbeti baştan sona kat eden kederde gidecek olmanın gizli damgası dururdu. Kaçak tütün dolu gümüş tabaka Oooff! çekene özel bir hürmetle sunulurdu. Kaba, nikotinli seslerinde, o nasıl bir dirlik vardı? Yılın altı ayını dağlarda yalnız başına geçiren amcam. Kömüre gideceklere felekten bir gece hediye ederdi. Kavalla ve kaçak Bitlis tütünüyle. Zaten yalnız olduğu için, şimdi yalnızlığına bir sebep de bulunacak olmasının -bilinirdi bu!- gizli sevinciyle. Gümüş tabaka. Kuru ekmek ve koyun peyniriyle. Yağmur altında yayla barakalarında, ikide bir çatıyı omuzlayan Kıble fırtınalarında mezra evinde senli benli olmuştu o tabakayla amcam. Komşumuz Ali dayının taş duvar inşaatlarında yarılmış, çam reçinesiyle iyileşeceğine iyice kabarmış mısır koçanı parmakları bir türlü baş edemezdi ince kağıtla. Sonunda usanır; Sar şu b. ku İsmail! diye hırıldardı. O vakit amcamın alışkın parmakları işe koyulur, dilinin ucu ince kağıdın altından bir cerrah titizliğiyle öteye beriye geçer, püskülü ustalıkla keser, tütün dökülmesin diye kağıdın ucunu hafifçe içeri kıvırır ve ağzındakini ateşe tükürüp keyifle sırıtırdı: Çek b. kun kararsın Ali dayı! Muhtar çakmağının alevi Ali dayının yapağı sakalları içindeki sigarayı zar zor bulur, ucuna dokunur dokunmaz parlar, sunturlu küfürlerle ayağa fırlayan zavallı ihtiyarın sofu suratı hiddetten ve keyiften kıpkızıl kesilirdi. O anda birden sökün eden kahkaha, haydut narası gibi taşkın, doldururdu odayı. Amcam Ali dayıya takılır, nasıl içileceğini göstermek için mahsustan küçültücü jestlerle, düşerse kırılacak hassas bir nesneymiş gibi abartılı bir dikkatle alırdı sigarayı ağzından. Dumanı içine çekerken avurtları hızla çöker, gaz lambasının ışığı altında parıldayan çakır gözleri devrilir kapanırdı. Anlardım ben o anda. O türküye asılmasa da anlardım. Olmadi benum deduğum da / Oldi gara yazilar /Aramuza gireyi da / Gara gara çazilar... Anlardım ki amcamın konusu kendiliğinden değişmiştir de içerideki o gizli sızıyı kavala aktarmak vakti gelmiştir. O sızıyı, yani aynı yerden üç kere kırılmış kalbini bilirdim gizliden. Sırdaştık. Kaval çalarken bana göz kırptığında da böyle olurdu ya. Gülerek. Kavrayarak benim için de hayatı ve içindeki görünmez geçitleri gözeterek. Benim için de. Göz kırptıktan sonra uzun uzun dalarak ve yanaklarını havalı körükler gibi şişirerek, şişirerek, şişirerek, korkunç güzel ve rahvan bir gaydenin yuları sanki rahatlıkla elindeymiş gibi uyuşarak. Bağlantıyı tamamen keserek dünyadan. Tarifsiz sesin haricindeki her şeye karşı kapatarak, kendi içinin uzak, sisler içindeki ıssız dağlarına çevirerek gözlerini. Bu onun özel meydan okuma biçimiydi işte. Kırığa karşı. Bilincinde olmadan, ama tastamam kavrardım bunu ben. Dünyanın içinde ne varsa hepsine meydan okurdu böylece. Hele racon bilen, ağzı sıkı şahitler varsa böyle etrafında. Muhabbet demini iyice almışsa. Kaval ifşa ederdi herkesin bildiğini o vakit yeniden. Gayde değil, kan akardı sanki kavalın delikli gövdesinden. Kendini görkemli ve sade bir boş vermişlikle savunurdu böylece amcam. Hiç oralı değilmiş de kendini sanki yalnızca kendine karşı savunmayı haslet edinmiş gibi. Ve elbette kimsesizliğe karşı. Bu arada kadınsızlığa ve bunun omuzlarına ayrıca yüklediğini gizliden bildiğimiz utanca karşı. Amcamın iskemlesi, minderi hep kapıya yakın olurdu. Bunu bilirdim içeriden. Ama kaval vardı. Kaval, yani köyümüzün en saygın kut şamanı, bir tek amcamla ünsiyet kurmuştu. Bir tek ikisi sırdaş olmuşlardı. Buna kimsenin yapabileceği bir şey yoktu. Kaval elindeyken köyün dedikoducu kadınları amcamdan bir şekilde çekiniyorlardı. Bir tek o korur arka çıkardı amcama. Ve geri kalan herkesi, suçlarını bilerek, gözlerinin içine bakarak suçlardı. Susarlardı. Ağızlarını bıçak açmazdı o zaman. Mısır ayıklama ırgatlıklarında, düğünlerde ve hasat harmanlarında, kaval elden ele amcama doğru giderken daha, şenlik şamata buza keserdi. Amcam yanaklarını şişire şişire bir gaydenin içine ustalıkla yerleştirirdi bütün hikayeyi. Kalabalığın ortasında ve sanki bu kez kadın tarafından itilip kakılmamış da onun yerine herkesçe kucaklanmış. Bu garip duruşma her defasında amcamın yüzüne yayılan haklı, yorgun bir zafer gülümsemesiyle sonuçlanırdı. Gizli ve ortaklaşa bir gözyaşı o vakit meydanın uzak köşelerine doğru akardı.


Marion de Lorme Victor Hugo'nun bir piyesi. Kitap, Cemil Meriç ve Mahmut S. Kılıççı tarafından Türkçeye çevrilmiş. 211 sayfa. Fakat kitap, bir solukta okunan cinsten. Piyes olmasının da tabii bu akıcılıkta etkisi vardır. Kitap baştan sona diyaloglardan, kısa anlatım ve tasvirlerden oluşuyor. Kitabın konusuysa: adaletsizlik. Marion de Lorme için, konusu türüne ağır gelen bir eser diyebiliriz. O yüzden dikkatli okumak, düşünerek, soluk alarak ilerlemek gerekiyor. Edebiyatın hemen her dalında eser vermek, sanırım 19'uncu de Lorme Aşk Çelengi demekmiş. yüzyıl şairlerinin bir özelliğidir. Onlar şiir yazar, hikayeye bulaşır, romanla uğraşır, deneme ve piyesleriyle de anılırlar. Mesela Türk edebiyatında Namık Kemal de öyledir. Abdülhak Hamit Tarhan, Ahmed Midhat Efendi... Örnekler çoğaltılabilir. Victor Hugo da aynı kuşaktandır. Şiirleriyle meşhurdur ama Sefiller romanı daha çok bilinir. Günümüzde denemeleri kadar piyesleri de konuşulur. Marion de Lorme Victor Hugo'nun bir piyesi. Kitap, Cemil Meriç ve Mahmut S. Kılıççı tarafından Türkçeye çevrilmiş. 211 sayfa. Fakat kitap, bir solukta okunan cinsten. Piyes olmasının da tabii bu akıcılıkta etkisi vardır. Kitap baştan sona diyaloglardan ve kısa anlatım ve tasvirlerden oluşuyor. Kitabın konusuysa: adaletsizlik. Marion de Lorme için, konusu türüne ağır gelen bir eser diyebiliriz. O yüzden dikkatli okumak, düşünerek, soluk alarak ilerlemek gerekiyor. Eserde anlaşılmayacak bir yön yok. Ama piyeste Victor Hugo'nun ince esprileri belki olaydan daha önemlidir. Onları gözden kaçırmamak için gerekiyor. Eserin büyüklüğü, bu tür espri ve ayrıntılarda. Örneğin asilzade Saverny için boyunlarının vurulması asılmaktan daha iyidir: Korktuğum yok, gücüme giden ipe çekilmek!. Saverny gerçekten ölümden korkmuyordur, bunu da onun idamdan birkaç saat önce horul horul uyumasından anlarız. Diğer idama mahkum karakter Didier de ölümden korkmuyor, bunu da onun idamdan birkaç saat öncesinde bile ölümü değil sevdiği kadını düşünmesinden anlarız. Piyeste bu tür çokça ayrıntı vardır. Piyes sahnelendiğinde, bu tür ayrıntıları yansıtmak oyunculara düşüyor. Fakat okurken, bunları fark etmek okuyucunun dikkatine bağlı. Konu ağır: toplumsal adaletsizlik. Piyeste bir de aşk hikayesi var. Piyes ismini bu aşktan alır. Marion, merkez kahramanımız. Marion Paris'in çeşitli salonlarında, güzelliği ve işvesiyle şöhret bulmuş bir kadın. Daha küçük bir şehir olan Blois'e taşınır. Ve hiç de asilzade olmayan, anne ve babası belirsiz, bununla birlikte kocaman bir yüreği olan Didier'e aşık olur. Ama Marion, Didier'den geçmişini saklamak zorundadır. Saklamadığı takdirde Didier'i kaybedecektir. Çünkü sevgilisi onu tertemiz sanmaktadır: Cenabıhak/ Bir melek yaratmış!.. Yoo! Kadın denemez buna!/ Alev alev tutuşan gözlerin füsununa/ Kapılmamak mümkün mü? Bu ne iffet, ne saflık! Didier, Marion'la evlenmek istemektedir. Marion ise, canı pahasına sevdiği Didier'in evlilik teklifine geçmişte yaşadıklarından dolayı olumlu yanıt veremez. Didier bu durumu anlayamaz. Neden diye sık sık sorar. Didier ne zamanki Saverny'yle karşılaşır, o zaman Marion'un neden evlilik teklifini kabul etmediğini de öğrenme sürecine girer. Victor Hugo ülke yönetiminde gösterilen adaletsizliği, bu şekilde bireysel düzeyde görülen adaletsizlikle birlikte işler. Bunlar birbirini ortaya çıkaran durumlardır. Saverny'yle Didier'in ilişkisi de aynı adaletsiz düzenin farklı bir yönünü oluşturur. Victor Hugo tüm bu adaletsizliklere karşı kahramanca duruşu, asil davranışı yüceltir. Saverny evet asilzadedir, alt sınıflara hor bakmaktadır. Didier'e hakaretler eder. Onu aşağılar. Düellonun sebebi de budur zaten. Kendinden de çok emindir Saverny. Düelloda şüphesiz Didier'i haklayacaktır. Fakat Didier de asilzade olabilir. Anne ve babasının kim oldukları meçhuldür çünkü. Ve beklenen olur. Düelloda Saverny ve Didier kıran kırana çarpışırlar. Düelloyu Marion önler. Saverny ölmüş taklidi yapar. Çünkü aynı toplumsal sınıfa mensup arkadaşları öyle söylemiştir. Kardinal tarafından düello yasaklandığı için, her iki taraf da ölümle cezalandırılacaktır. Saverny ölü taklidi yaparak kurtulur. Didier ise, idam edilecektir. Didier'in idam süreci, piyesin aksiyon tarafını oluşturur. Piyes bu noktadan sonra daha hızlı ilerlemeye başlar. Çünkü aslında Saverny, düello yaptığı kişinin haftalardır aradığı, kendini hırsızlardan kurtaran kişi olduğunu sonradan öğrenecektir. Victor Hugo, bu şekilde diğer tiyatro eserlerinde de gördüğümüz, 'yanlış anlaşılmaların, ne tür büyük felaketlere yol açtığı' yöntemini kullanır. Buna Shakespeare piyeslerinden aşinayız. Ayrıca Hugo, piyesini Shakespeare gibi nazım şeklinde yazmıştır. Uzun tiratlar, biraz da bu yüzden etkilidir. Piyeste bir dönemin kapanıp yeni bir dönemin açılması işlenir. Victor Hugo, XIII. Louis dönemini işler. Hugo, bir yandan krallığı tutarken, diğer yandan onu eleştirir. Tutar, çünkü krallık iyi bir yönetimdir. Eleştirir, çünkü bu dönemde krallığın hakkı verilmemektedir. Kral artık bir gölge kraldır. Fermanları etkisizdir. Kral, kardinalin dedikodusunu yapmakla meşguldür. Onun adaletsizliklerini gördüğü halde müdahale edememekte, düzeltememektedir. Buna karşılık kardinal, keyfine göre yönetmektedir ülkeyi. Acımasızdır, hatta zalimdir. Kardinalin adamlarında da aynı zalimlik ve düzenbazlık vardır. Hugo, gölge kraldan daha çok bu yeni yönetimi topa tutar. Adaletin temsilcisi yargıç Laffemas türlü oyunlar oynar. İki tarafın da ölmediği ve birbirini affettikleri düello nedeniyle iki genç adamı idam ettirmekte ısrarcıdır. Bu olaydan kendince çıkarlar da elde etmeye çalışır. Mesela tutuklattığı Didier'i kurtarmak isteyen Marion'dan faydalanır. Şahsi ihtirasları, benlik kavgaları uğruna makamını suiistimal eder.


Atalarımız serisi Italo Calvino'un, edebiyat dünyasının en büyük yazarları arasına gireceğinin bir işaret fişeği, ya da hayır, düpedüz delili. Bu olağanüstü masallar, sıra dışı karakterler, epik absürtlükler, kurgulanmış yarı-fantastik evrenler ve destansı anlatılar, toplamda Calvino'nun hamurunun karıldığı iç dünyalarının bir resmi. Atalarımız'ı okuyunca göreceğimiz şey, Calvino'nun kendi fantastik evreni içinde bile her zaman bugün olmayı başardığıdır. İtalyan edebiyatına -bu bir başlangıç sayılırsa- Dante'nin kapısından girdim. Roma-Sicilya hattında bir müddet dolaştıktan sonra istikametimi bulmuş olsam da garip bir şekilde okuma rotam beni Buzzati'ye Calvino'dan daha önce ulaştırmıştı. Bunu bir kayıp olarak saymadan yolculuğuma devam ettim. Genel kabul şudur ki; Calvino yalnızca Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu ve Görünmez Kentler'i yazmış olsaydı bile, kendi efsanesini yaratmış olurdu. Şüphesiz bu iki anıt eser İtalo Calvino'nun büyük bir yazar olarak anılmasına yetecek kadar güçlü/sıra dışı/büyüleyici metinlerdi, ama yazdıklarıyla ortaya çıkan külliyat Calvino'yu bir bütün olarak büyük okuma atlası içinde neredeyse bir mihenk taşı haline getirmiştir. Bunu yalnızca edebiyat tarihi adına değil, Calvino'dan yola çıkarak ulaşabileceğimiz toplam güzelliğin hatırını gözetmek için de söylemek mümkün galiba. İkiye Bölünen Vikont, Ağaca Tüneyen Baron ve Varolmayan Şövalye adlarını taşıyan ve müstakil olarak da ilgi görmüş bu üç novellanın tek bir kitapta I Nostri Antenati üst başlığıyla bir araya getirilmesi, bizzat yazarın iradi tercihidir. Bundan muradı da ayniyle şudur; dilerim çağdaş insanın atalarının soykütüğü olarak görülsün bu öyküler. Calvino modern ölçütlere göre evrensel bir yazar ama ön adıyla da müsemma katıksız bir İtalyan aynı zamanda. Fiabe Italiane kadar içerden bir İtalo hatta. Sözgelimi Fante'nin İtalyanlığını Toza Sor'a gelmeden önce fark edersiniz, ama Calvino'da ilk göreceğiniz şey direnmek için değil, en olağan haliyle İtalyan olduğuna dair koyu bir izdir. Evet sonuna kadar partizandır da. İkinci Dünya Savaşı sonrası (1947) yazdığı -ilk kitabı olan- Örümceklerin Yuvalandığı Patika adlı novella da aslında bir partizan hikayesidir. Calvino'nun bir yazar olarak yürüyeceği yolların bütün işaretlerini üzerinde/ruhunda taşır bu hikaye. Bir çağın genel ikliminden, ahlaki gerilimlerden ve kuşağının benimsediği edebiyat beğenisinden doğduğunu söylemekten çekinmez Calvino. İlk kitabının hikayesi kabaca budur, parçalanmış değerler dünyasının bir anlatısı olarak tebarüz etmiştir yani. Anlatıcılığı da hep buraya ait olur zaten. Calvino'nun Atalarımız serisinin ilk öyküsü; İkiye Bölünen Vikont, Türkler tarafından ateşlenen bir top güllesiyle simetrik şekilde ortadan ikiye bölünen bir vikontun hikayesini anlatır. Vikont Medardo'nun, savaş sonrasında Terralba'ya dönen yarısı, aslında onun vahşi-yabani tarafıdır. Diğer yarısını kaybetmiştir. Vikontun iki yarısının, tam olmak üzere bir düelloda karşılaşmalarına kadar devam eder bu muhteşem hikaye. İnsanın bölünmüşlüğü, toplumun arada kalmışlığı, yarım kalan hikayeler, yarım kalan hayat, yarım karakterler ve hep o bütünlüğe ulaşma arzusu hakkında fantastik bir düşünme biçimini resmeder yazar. Bir iyilik-kötülük çatışması ya da gri alan güzellemesi değil, bölünmüşlüğün ve arada kalmışlığın destanıdır. İnsandan yola çıkarak, tüm öteki patikalarda dolaşıp yine insana ulaşmanın çiçeği. Serinin ikinci öyküsü Ağaca Tüneyen Baron'da ise babasına kızan kahramanımızın bir ağaca çıkıp orda tüneyerek, bir daha hayatı boyunca toprağa ayak basmadan 65 yıl yaşaması hakkında bir hikaye anlatılır. Tabii Calvino arka planda yine; aile, toplum, başkaldırı, itaatsizlik, bireysellik, otoriter zorbalık ve özgün benlik kavramlarını tartışmaya açarak, eleştirilerini toplumsal düzenin sinir uçlarına doğru yöneltir. Mevcut norm ve buna bağlı olarak gelişen dayatmalara karşı başkaldırı imgesini Cosimo üzerinden somutlaştırarak, kahramanın toplum dışılığını -ağaçlar üzerindeki yaşantısına rağmen- onu yabanıl bir çizgiye çekmeden resmeder. İzole olarak değil, toplumun içinde kalarak ilkelerini savunan Cosimo, hiyerarşik buyurgan düzeni onaylamasa da en radikal haliyle bile kendisini toplumdan soyutlamadan cevaplar aramanın ve otoriteyi sorgulayan içe dönük bireyselleşmenin en karmaşık parolasıdır. Atalarımız'ın son numarası Varolmayan Şövalye, çok beklenen eşsiz bir finalin ikna edici görkemi gibidir. Beklemeye değer bir güzelliği var elbette. Zırhının içindeki devasa bir boşlukla yaşayan bedensiz şövalye Agilulfo'un hikayesidir bu. Varlığına tek delili iradesidir aslında, yani şövalye oluşu. Boşluk kendisini tekrar eder, Agiulfo da her seferinde yeniden var olur. Varolmayan Şövalye Agiulfo'ya seyis olarak atanan Gurdulu ise bedenen mevcut ama iradesi boşlukta salınmakta olan bir şahsiyettir. Vardır ama yok olduğuna dair bir ikna eylemidir sanki hayatı. Yokluk bulutunun içinde yaşar. Varolma biçimleri hakkında uzun bir yolculuğa çıkarır bizi yazar, bu iki eksik varoluş birlikte tam olamazlar yine de. Rambaldo, Bradmante ve Teodara da kusurlu varoluş karmaşasına dahil olurlar. Bir zırhın içinde yaşayıp var olamayanlar, bedenen var olsalar da aslında yok sayılanlar, var olmak isteyenler, var olmaya çalışanlar, yok olduğuna hemen ikna olanlar, varoluş sancısı çekenler, aynada bile kendisini göremeyenler ve yüzünün yabancılığında ruhunu bulanlar, bulamayanlar... Toplumsal düzenin içindeki tüm varoluş biçimleri hakkında keskin bir eleştiri ve doyumsuz bir mizahla selamlıyor finalini Calvino. Ama hiçbir şey bitmiş değil. Atalarımız serisi Calvino'un, edebiyat dünyasının en büyük yazarları arasına gireceğinin bir işaret fişeği, ya da hayır, düpedüz delili. Bu olağanüstü masallar, sıra dışı karakterler, epik absürtlükler, kurgulanmış yarı-fantastik evrenler ve destansı anlatılar, toplamda Calvino'nun hamurunun karıldığı iç dünyalarının bir resmidir. Anlatıcı olarak durduğu yerden vaaz ettiği anlam, insanın felsefi sorunlarına karşı edebiyatın imkanlarıyla bir bakış denemesi fikriyle örtüşür. İnandığı-yaşadığı yerlerden ikiye bölünmüş ve hangi yarısına iman edeceğini bilemeyen vikontların, karşı çıktıkları otorite'nin bizzat kendisine benzememek için tünedikleri ağaçlarda topraktan ayrı düşmenin çözüm olup-olmadığını tartışan baronların ve yaşayıp-yaşamadıklarını bile fark etmeyen yüzlerce varolmayan şövalyenin hikayeleri mesela, yalnızca fantastik bir evrene ait olmayan bugünsüz anlatılar olabilirler mi? Atalarımız'ı okuyunca göreceğimiz şey, Calvino'nun kendi fantastik evreni içinde bile her zaman bugün olmayı başardığıdır. İnsan dünden gelen bir bugündür çünkü. Calvino bunu bilir.


I. Dünya Savaşı'nı takip eden günlerde, İrlandalı genç bir meteoroloji uzmanı, Antartika'daki kuş uçmaz kervan geçmez bir adaya bir yıllığına tayin edilir. Onu bırakacak olan gemi, bir önceki meteoroloji uzmanını alıp dönecektir ancak adada karşılaştıkları tek insan, tuhaf ve yabani deniz feneri bekçisi olur. İnsanı müthiş meraklandıran, bir sonraki sayfayı heyecanla çevirmesine neden olan bir roman girişiyle karşı karşıyayız. Evet, Katalan yazar Albert Sanchez Pinol'un romanı Soğuk Deri'den bahsediyorum. Bizi dünya edebiyatının birbirinden müstesna eserleriyle tanıştıran Jaguar Yayınları, yeni serisi Prospero Kitaplığı'nın bir numarası olarak bu romanı tercih ettiğinde, dönüp bakmadan geçmemiz olmazdı. Issız bir adada geçirilecek uzun bir yıl, sessiz ve asude akşamlarıyla uzun soluklu okumaların yapılacağı, doğayı gözlemleyerek evrene dair bir içgörünün gerçekleştirileceği ve nihayet karakterin kendini tanıması ve olgunlaşmasıyla sona erecek bir serüven olarak görülebilir fakat Soğuk Deri'de işler hiç de sandığımız gibi gitmiyor. Karanlık çöküp meteoroloji uzmanımız yanında bir yıllık erzağı, bilimsel ölçüm aletleri ve zengin kitaplığıyla evine çekildiğinde okyanustan gelen insanımsı amfibik yaratıkların saldırısına uğruyor. Sahnenin değişmesiyle felsefi bir Robinsonad'dan billimkurgu bir korku hikayesinin içine çekiliyoruz. Tüysüz ve mavi derileri, yuvarlak gözleri, yüzgeç benzeri perdeli elleri ile tasvir edilen ve kurbağa suratlar olarak adlandırılan bu yaratıklar, insanın o derin hissi olan korkuyu harekete geçirmeyi anında başarıyor. Romanın merkezinde, meteoroloji uzmanımız ve artık bir savaş makinesine dönüşmüş olan fener bekçisinin bu yaratıklara karşı her gece verdikleri mücadele yer alıyor. İtiraf etmeliyim ki, ayrıntılarla betimlenmiş bu savaş sahneleri korku ve gerilim severleri mest edecektir, gelgelelim tüm bu dehşeti aslında insanın vahşiliğinin bir alegorisi olarak okumak biz hanım evladı mizaçlıların daha çok işine gelecektir. Bir yanıyla tuhaf, kan dondurucu ve rahatsız edici bu romanın diğer yanı ağır, içe dönük ve felsefi bir soruşturma olarak ilerliyor. Nietzsche'nin şu meşhur sözünü bir kez daha hatırlayalım: Canavarlarla savaşan kişinin kendisi de bir canavara dönüşmemeye dikkat etmelidir. Ve ne zaman bir uçurumun derinliklerine bakarsanız, uçurum da sizin derinliklerinize bakar. İnsanın canavara karşı mücadelesi, en arkaik temalardan biri olarak bize ben ve öteki ayrımını vermekte çok başarılıdır. Burada da Pinol bu kurbağa suratlı canavarlar üzerinden insanın şiddet eğilimini, öteki olarak gördüğüne dair tavrını ve yabancı düşmanlığı temalarını işlemeyi başarmış. Bunu yaparken kullandığı araçlardan birisi, adada birbiriyle pek de anlaşamayan iki 'medeni'nin canavarlarla mücadelesi iken, ikinci araç fener bekçisinin köleleştirdiği dişi bir kurbağa suratlı. Fener bekçisinin hizmetçi ve seks kölesi olarak kullandığı bu canavarı öldüresiye dövmesini anlattığı sahneler gerçekten kan donduran cinsten. Diğer yandan, meteoroloji uzmanının bu hizmetçi canavarla giderek aşka dönüşen münasebeti, rahatsız edici bir okuma sunuyor. İnsanın canavar olarak gördüğü ötekini kendisinden aşağı bir derecede görmesini, ona şiddet uygulamasını kendince normalleştirmesini zihni olarak anlayabiliriz. Pinol'un uzun uzadıya betimleyerek karnımıza ağrılar soktuğu fiziksel şiddet ve cinsellik sahneleri ise, amacına ulaşmakla birlikte, fazlasıyla rahatsız edici. Pinol'un niyetinin tam da bu olduğu söylenebilir elbette ama okurun da bundan tiksinme hakkını saklı tutmakta fayda var. Adadaki kahramanların canavarlara karşı verdikleri ölüm kalım mücadelesi, bir yanıyla da İrlandalı meteoroloji uzmanının kendi geçmişine kapılar açıyor. İrlanda'nın İngiltere'ye karşı verdiği savaşta haklı olduğunu, İngiltere'nin işgalci İrlanda'nın da savunmacı olduğunu söylerken kalbimizden bir şüphe geçmiyor. Bu kurbağa suratlı canavarlar için de adadaki insanlar, onları işgal eden kolonyalist güçler ve adayı geri alma mücadelelerinde insana karşı sürekli yenilseler de, haklılar. Genç meteoroloji uzmanının bu durumu fark etmesiyle öteki ile empati kurma aşaması başlıyor. Canavara aşık olmasıyla da, bu varlıkların akıllı olup olmadıklarını sorgulayıp, insana benzer bir zeka emaresinin izlerini aramaya başlıyor. Son olarak da onlara ad vererek, aradaki son mesafeyi de aşıyor. Nitekim bir şeye ad vermek onun artık aşina, tanıdık olduğuna; bir yabancı olmadığına işaret eder. Meteoroloji uzmanının bu süreci bizi yine bir dizi felsefi soruyla baş başa bırakıyor: Bizi insan, onları canavar yapan nedir? Peki, bir canlı türünü akıllı yapan nedir? Tam bu noktada, kitapta bir laytmotif olarak arada bir karşımıza çıkan adadaki tek kitaba bakmakta fayda var. James George Frazer'ın çığır açan kitabı Altın Dal, roman boyunca bir görünüp bir kayboluyor. Altın Dal'ı bir başyapıt kılan birçok etmen var şüphesiz, ama bu romanın bağlamında, kitabın tezlerinden birinin de şu olduğunu hatırlayalım: Yabanıllarla olan benzerliklerimiz farklılıklarımızdan daha çoktur. Bu aşamada insanoğlunun bilinç kazanmasını, ateşkes ilan etmesini bekleriz. Pinol bizi bunun olabileceğine kısa süreliğine inandırıyor, insanlığa dair umudumuzu yeşertiyor fakat nafile, romanın kasten muğlak bırakılmış sonu bize tarihin döngüselliğini, insanın tekrar be tekrar aynı hataları işlemeye devam edeceğini fısıldıyor. Bu haliyle Soğuk Deri insanın nereye oturtacağını, nasıl hisler besleyeceğini bilemediği kitaplardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Bir yanıyla korku, gerilim, savaş ve cinselliğin ön plana çıktığı popüler bir roman; diğer yanıyla ise insana sorular sorduran, alegorik bir metin. Tuhaf olan, anlatının bu iki işlevi birlikte yürütmeye çalışarak okurun ruh halini sürekli değiştirmesi, düşünmek için vakit bırakmadan bizi yeniden kan donduran bir sahnenin içine sokması. Soğuk Deri pek çok sıfatla anılabilir, unutulmaz olduğu ise kesin.


Robert Musil'e asıl ünü getiren Niteliksiz Adam romanının hemen öncesinde yazarlığını bana kalırsa daha kırılgan bir sadelikle ortaya koyduğu bir başka eserinden, Üç Kadın'dan (Drei Frauen, 1924) bahsedeceğim. Dileğim, Grigia, Tonka ve Portekizli Kadın isimlerini verdiği bu üç novella arasından özellikle birini, Portekizli Kadın öyküsünü Simone de Beauvoir felsefesi ve Carl Gustav Jung'un psikanaliziyle randevulaştırmak. Çakmak yerine kibriti tercih ediyorum Bay Musil, kadın doğası gereği tekniğin bile tabiata en yakın halini yeğliyorum. Kibrit, ateşi taşır ancak oldukça kırılgandır da. Çakmakta ise yakıtın, mekaniğin kısacası erkin şiddetini duyarım. (Soru, Jung ve Beauvoir'ı kulak kesildikleri hikayeden sıçratır. Bay Musil, nasıl ki toplum doğayı kendine uşak eder, doğa da toplumu baskısı altında tutarsa her şeye gücü yeten, dünya sorunlarına açıklık getiren muktedir erkek dünyasını gizliden gizliye baskısı altında tutan da bu kırılgan kadın doğası olur işte. Ah, ana karnında insani biçime dönüşen o kan çileğindeki gizi gerçekte hiçbir matematik eşitliğe dökemezsiniz! Eh, bu açıdan bakarsak kadının erkekten üstün mü, aşağı mı yoksa ona eşit mi olduğunu ileri süren kıyaslamaların boşluğu kolayca ortaya çıkıyor. Fakat içerlediğim şeyi söylemeden edemeyeceğim. Çünkü kendi kendimi de biraz hayal kırıklığına uğrattım. Erkeğin yaşantısı akılcıdır, bilirsiniz. Fakat o yaşantıda birtakım boşluklar, gölgeler de vardır. Kadınınkiyse kendi sınırları içerisinde oldukça karanlık ama dolu ve tamdır bana göre. Bu doluluk kadına belli bir ağırlık da verir. Diktatörlerin, generallerin, yargıçların, memurların, yasaların, soyut ilkelerin hafifliği yoktur onda. Kadının hoppalığı bile bir karşı koyuş, bir yadsımadan kısacası bir oyundan ibarettir. Erkeği kendi oyun sahasına çekebilse bütün soyut ilkelerin hafifliğini gösterebilirdi ona. Her ilkenin, her değerin, var olan her şeyin iki anlamlılığını gözleri önüne serebilirdi. Fakat her nasılsa, hep olan o şey oluyor. Karanlık doluluğu bir yerde bırakıp eylem halinde o aydınlığa koşmak; verili olanla, dayatılanla benzer bir tutum takınmak durumunda kalıyoruz her seferinde. Ve sanki kadınlar ve erkekler olarak sonunda aşırıya, daima aşırıya kaçıyoruz. İşte beyler, nihayetinde bir Feministim. Hem kendimin farkında hem de imkansızlığında bir kadın olarak eyleme durdum. İtiraf edeyim, beni zaman zaman hayal kırıklığına uğratan asıl şey, içerisinde uykuya daldığımız o aşkınlık fikri ya da muktedirlerce yazılmış bir tarih değil aşırılıkın kendisi oldu. Teoride savunduğum bazı şeyleri pratikte çok defa ihlal ettim. Yalnız bunu hiçbir zaman yüksek sesle dile getirmedim. Şimdi, bizi burada toplayan yazarın düşsel daveti sayesinde, bu küçük cemiyet içinde bunu rahatlıkla söyleyebiliyorum. Erkeklerin dünyasında itiraf, zayıflığın ya da baştan çıkarmanın bir türü olarak belirlenmiş çoktan. Kısacası baylar, tarihin şekillendirdiği ikinci bir cins, ben karşısında bir öteki, kısaca kadın olmak bana yansızlığı, açık sözlülüğü öğretti. Koşullarsa alçak gönüllülüğümü kendime saklamayı... Madam Beauvoir, Bay Musil... İzninizle meseleyi konuşmamızın en parlak imgesinden yani kibritten devralmak istiyorum. Biliyor musunuz, Bollingen'de inşa ettiğim evime yüzyıllar öncesinden bir konuk çıkagelse o taş duvarlar, odun yığınları, el işçilikleri arasında teknik anlamda şaşıracağı tek yenilik olarak yalnızca bir kibrit kutusu bulabilir. Ateşi, daha doğrusu gücü taşıyan kırılgan bir teknik. Ne müthiş imge!


Ünlü edebiyatçı J. D. Salinger'ın hayatı üzerindeki sis perdesini aralayan Salinger, sadece bir yazar biyografisi olmanın çok ötesine geçiyor. Bir belgesel, bir karakter analizi, dedektiflik öyküsü, yakın tarihin panaroması, edebiyat üzerine bir tez ve belki de daha fazlası. Çavdar Tarlasında Çocuklar romanının yazarı J. D. Salinger hakkında söylenecek çok şey var ve aynı zamanda -mükemmel bir tezat olarak- o kadar da çok şey yok. Söylenecek çok şeyin olmasının sebebi... Eh, Çavdar Tarlasında Çocuklar'ı okuduysanız ve Salinger ile onu çevreleyen efsaneye biraz olsun aşinaysanız yirminci yüzyılın en önemli kitaplarından birini yazmış bu adam hakkında birkaç kelime edilebileceğini düşünebilirsiniz. Söylenecek pek bir şey olmamasının sebebi ise Salinger'ın ömrünün çoğunu mahremiyet içinde, gazetecilerden ve her fırsatta soluğu onun yaşadığı yerde alıp onunla tanışmaya can atan hayranlarından uzak bir biçimde geçirmesiydi. Kimse onun ne yaptığını bilmiyordu. Bilenler de bu konuda konuşmamayı seçiyordu. Ancak ölümünden sonra ona en yakın olan birçok insan konuşmaya karar verdi. Ve de Salinger'ın hayatını bir sis perdesiyle örten efsanenin gerçeklerini anlatmaya başladılar. Salinger kitabı, sadece bir yazar biyografisi olmanın çok ötesine geçiyor. Bir belgesel, bir karakter analizi, bir dedektiflik öyküsü, yakın tarihin bir panaroması, edebiyat üzerine bir tez ve belki de daha fazlası. ABD'nin hasarsız atlatıp sonrasında zenginleştiği Birinci Dünya Savaşı'nın hemen ertesinde doğar Salinger ve ülkesinin korunaklı ve zengin talihini paylaşır. Babası gelenekçi, sert, dindar bir Musevi, annesi ise İrlanda asıllı bir Katolik'tir. Zengin ailenin şımartılmış çocuğu olarak bir fanusun içinde yetişir ve erken yaşlarından itibaren bir isyan büyütür içinde. En büyük derdi belki de herhangi bir derdinin olmamasıdır. Roman ve öykülerinde anlattığı karakterlere benzer bir biçimde okul hayatı çok sorunlu bir gençtir. Tiyatro ve edebiyat dersleri hariç neredeyse tüm dersleri berbattır ve okul yönetimine göre bunun sebebi zeki ama ağır hasar görmüş bir çocuk olmasıdır. Ancak belki de bunun sebebi yazmak dışında pek bir şeyle ilgilenmemesidir. Unutulmaz karakteri Holden Caulfield gibi o da defalarca okul değiştirir. Sonrasında hayatının ilk büyük travmasını İkinci Dünya Savaşı sırasında yaşar. Takıntılı bir şekilde sevdiği sevgilisi Oona O'Neill'ın Charlie Chaplin'le evlendiği haberini gazetelerden okur ve hemen ardından Normandiya Çıkarması'na katılmak üzere İngiltere'ye gönderilir. Normandiya, Hürtgen, Ardenler ve Kaufering boyunca, hayatındaki en büyük tutkusu olan yazmaya tutunur. Belki de Avrupa cephesinde yitirdiği masumiyeti ömrü boyunca sanatında arar. Yıkılmış, parçalanmış, insanlığını yitirmiş bir dünyada şahit olduğu dehşetin ardından bu yıkık üslubun artık kendi üslubu olduğunu bilerek evine döner. Savaş hakkında neredeyse hiç yazmasa da belki de döndükten sonra yazdığı her şeyde savaşın bir izi vardır. Salinger, Çavdar Tarlasında Çocuklar'ı yazmaya savaştan önce başlamış olsa da çok sonrasında tamamlayabilir ve kitap ancak 1951'de basılır. Her şeyi kağıda dökmesi on yılını alır. Hayatının geri kalanını da bu kitabın pişmanlığıyla geçirir. Çavdar Tarlasında Çocuklar ona çok az insanın hayal edebileceği bir şöhret kazandırır ve birçok insan böylesi bir şöhrete kucak açacakken o sırtını döner. Doğal olarak insanlar onun bu garip tepkisini sorgular ve anlamlandıramaz. Ancak kim bilir, belki de onun şöhretle olan ilişkisi mümkün olan en aklı başında ilişkidir. Salinger eserlerinde amaçsız, pusulasız, çöküşün eşiğinde veya yıkık, zeki, hassas, içine düştüğü dünyanın saçmalıklarıyla ve sahtelikleriyle baş edemeyen çocukların, gençlerin portresini çizer daima. Çoğunlukla kendisini anlatır. Kırılan kalbini, travmaya uğratılmış aklını... Olduğundan daha mükemmel bir biçimde anlatır. Tutkuyla ve hevesle. Yirminci yüzyıla damgasını vuracak gençlik isyanının ne olduğunu kimse bilmeden önce ilk işaret fişeğini yakarak yazar. Titizlikle yazar. Noktasına virgülüne bile dokunulamayacak bir hassasiyetle. Münzevi yazar arketipidir. Tavizsiz ve kayıtsız bir kesinlikle yazar. Mükemmeliyetçi bir takıntıyla yazar. Aylarca ve hatta yıllarca usanmadan, kusursuzu bulana dek yılmadan. Salinger, kaybettiği masumiyeti ve ruhu bir ömür boyu yazarak, onca sahte insanın arasında nasıl yaşayabildiklerine inanamadığı insanlardan uzakta bir ömür geçirerek yazar.


Kültür dünyamızın üretken kalemi Bilgehan Uçak'ın ilk romanı Akşamlar Artık Serin, Everest Yayınları tarafından okura sunuldu. Kitapta hayatın süprizleri karşısında sevginin gücüne sığınan insanları anlatıyor Uçak. Spordan siyasete, edebiyattan tarihe farklı alanlarda emek veren yazar daha önce spora uzak gibi görünen isimlerle yaptığı söyleşileri Futbol'mu? Yok Daha Neler!'de bir araya getirmişti. Bir dönemin kayıtçısı dediği Reşat Nuri Güntekin'in pek de bilinmeyen Cumhuriyet ve Anadolu üzerine yazdıklarını ise Operada Mücella Suzan'da değerlendirdi. Yazma hevesi, okuma ihtiyacı başta olmak üzere ucu daima kitaba çıkan bir konuşma sunuyoruz. Spor muhabirliği yaparak başlamıştım metin yayınlamaya. Fenerbahçe'yle ilgili bir haber yazmıştım, ilk imzamı orada gördüm. O gazete sayfasını çerçevelettim, hala saklarım. Farklı konularda yazılar yazsam da aslında üç aşağı beş yukarı aynı konular arasında gidip geliyorum. Bilmediğim hiçbir konuda da yazmamaya çalışıyorum. Kelimeler sanırım sadece benim görebileceğim şekilde gözümün önünde hayalet kelebekler gibi uçuşmaya başlıyor. Harf harf uçuşuyorlar, sonra bir an geliyor ve ben onları toplamaya çalışıyorum. Derken, toparlanmış bir vaziyette ya bilgisayar ekranında ya da daktiloda karşıma çıkıyorlar. Kısa yazıları bilgisayarda, romanı mutlaka daktiloda yazıyorum! Yazısına göre değişse de kısa yazılar birkaç saat içinde yazılıyor. Roman öyle değil. Burada çok sevdiğim Selim İleri'den öğrendiğim bir şeyi anlatmak isterim. Romanı yazıp Selim İleri'ye götürdüğüm zaman, bana, Maşallah siz genç yazarlar herhalde hepiniz birer Dostoyevskisiniz, dedi, bir kere yazıp okuyor ve getirecek cüreti bulabiliyorsunuz; bizim zamanımızda bu olamazdı. Bu benim kulağıma küpe oldu. Selim Bey, o zaman Mel'un'u yazmaktaydı. Aynı romanı kusursuzluğa ulaştırabilmek için defalarca yazdığını gördüm. O gün romanı geri aldım. Oturup bir daha yazdım. Sonra bir daha... Sonra bir daha. Aynı romanı, cümle cümle, biri daktiloda olmak üzere dört kez yazdım. Her seferinde bazı şeyleri değiştirdiğimi görmek, bunun olacağını bile bile, beni çok heyecanlandırıyor. Roman yazarken hayatın gerçek yüzüne işaret edebilmek gibi bir iddiam yok. Açıkçası, hayatın gerçek bir yüzü olduğundan da hiç emin değilim. Yapmak istediğim, okuru bir serüvenin içine sokmak. Romanla bir dünya kurmaya çalışıyorum ve okuru da oraya davet ediyorum. Şimdi benim çok yakın tanıdığım insanlar var, Müjgan var, Türkan Hanım var, çok ilginç buluyorum onları. Okurun da onlarla tanışmasını istiyor ve diliyorum. Her şey bir yana, okumak yazmaya giden yolu açıyor. Bunun aksinin pek mümkün olduğunu sanmıyorum. Ama koltuğa gömülüp, dünyanın bütün dertlerini bir yana bırakmış şekilde, bir başka yazarın dünyasına girmeyi, hiç gitmediğim yerlere gitmeyi, hiç tanımadığım insanlarla tanışmayı, tarihin herhangi bir anında herhangi bir yerde olabilme düşüncesini, o kahramanların dertleriyle üzülmeyi, onlarla sevinmeyi seviyorum. Bunu çok eğlenceli buluyorum. Herkes gibi benim de çok sevdiğim, hayranlık duyduğum yazarlar var. Markete giderken yanlarında götürdükleri alışveriş listesini yayımlasalar, ilk gün gidip alırım. Sevdiğim, fikrine değer verdiğim biri, bana hiç tanımadığım birini önerirse, o zaman yeniliğe çok açık biri oluyorum. Aksi halde, eğer konu özellikle ilgimi çekmiyorsa, yeniliğe açık değilim. Bir de, bilimkurgu, kişisel gelişim falan gibi yanından geçmediğim türler var. Kitapların gündelik hayatımda yeri var. Bazen sadece o kahramanla bir anlığına özdeşleşmek için onun söylediği bir sözü yineliyorum. Ya da cesarete ihtiyacım olduğu anlarda aklıma hep bir kahraman geliyor. O olsa yapardı, diyorum. Bu beni motive ediyor. Ayrıca, birçok şeyi yapmayı reddetmemin altında hep aynı soru yatıyor: Sartre olsa yapar mıydı, Kazancakis ya da Reşat Nuri olsa buna tenezzül eder miydi, gibi sorular soruyorum kendime. Sonra da yapamıyorum. Umarım hayatımın büyük bölümü henüz geçmemiştir. Nazi dönemini anlatan filmler izlemeye bayılıyorum. Yani, film bitince genellikle kahroluyorum ama gene de takıntılı bir şekilde izliyorum. Çizgili Pijamalı Çocuk'u izledim mesela geçenlerde, aman yarabbi, gece gözüme uyku girmedi. Ama ertesi gün, gene bir başka Nazi filmi seyrettim. Oradan alınacak çok şey olduğuna inanıyorum. Aynı yönetmenin filmlerini arka arkaya izlemeyi de çok severim: Fellini, Visconti, Woody Allen benim çeşitli dönemlerde birer ayımı almışlardır -feda olsun!- Mesela, salgının döneminde Tarantino'yu da böyle seyrettim. Ama onun sinema anlayışı bana hiç geçmedi. Yeşilçam'ı da çok severim. Bu sıralar Julian Barnes, Gündoğumuna Yolculuk. Ahmet Mithat Efendi, Henüz On Yedi Yaşında. Kemal Karpat, Elitler ve Din. Bir de Corona marka hardal rengi daktilo ile çokça daktilo çıktısı var masamda.


Roman ve öykülerinin yanı sıra nitelikli çevirileriyle de tanıdığımız Fuat Sevimay, bu kez Hep Kitap'ın Atölye serisinden, çeviriye ve çevirmenliğe dair bir kılavuzla karşımızda: Çeviri'Bilirsin!: Edebiyatın Gizli Kahramanlığı Hakkında Notlar. Çeviri nedir sorusu karşısında akla gelen ilk yanıt, yabancı dildeki metnin dilimize aktarılması ve kazandırılması şeklindedir. Bu yanıta kimsenin itirazı olmaz. Ne var ki bu tanım, yapılan işi bütünüyle karşılamaz. Çünkü aslında dilimize aktarılan, bir metin olduğu kadar metnin yazarı ve düşünce iklimidir de. İşte, özellikle edebiyat çevirisi söz konusu olduğunda tartışma burada başlıyor. Sadık çeviri mi, serbest çeviri mi? Her şey çevrilebilir mi, asla çevrilemeyecek metinler var mıdır? Çevirmen gölgede kalmış bir yazar mı, yoksa daha mekanik bir biçimde yalnızca aktaran mı olmalıdır? Çeviri yaparken bazı katmanları feda ederek metnin bütününün ritmini ve lezzetini korumak mı önemlidir, yoksa hiçbir unsurdan vazgeçilmemeli midir? Fuat Sevimay, kitabında bir yandan bu soruların cevabını ararken bir yandan da kendi kişisel deneyimlerini paylaşıyor. Ancak çok teknik bir metinle karşılaşacağınızı düşünerek gözünüz korkmasın sakın; Sevimay, kitabın başında da belirttiği gibi, çeviribilim eğitimine dair bir yapının içinde ele almıyor bu konuları, çeviribilimin kuramsal tarafının pratiğe nasıl yansıdığını, okur, yazar ve çevirmen olarak deneyimleyip öğrendikleriyle harmanlayarak okura sunuyor. Kaynak İngilizce metinlerin farklı Türkçe çevirilerini cümle cümle, kelime kelime inceleyerek, hem farklı çevirmenlerin kısacık bir paragrafı bile nasıl farklı yorumlayabileceğini gösteriyor hem de bu deneme çevirilerini birbiriyle mukayese ederek hangisinin daha uygun bir çeviri olarak değerlendirebileceğini açıklamaya çalışıyor. Bu denemeler vasıtasıyla yazarı tanımanın ve yazarın dünyasına hakim olmanın önemine, çevirmenin ancak belirli sınırlar dahilinde inisiyatif kullanabileceğine, yazarın yarattığı sahneyi gözünde canlandırmanın önemine, metnin bütünselliğinin korunmasının ve sözdiziminin vazgeçilmezliğine, kaynak ve erek dilin imkanlarını bilmenin çevirmenin işini kolaylaştırdığına, diyaloglarda metnin tınısını korumanın yollarına, farklı metin türleri için farklı çeviri yöntemleri olduğuna değiniyor. Ayrıca çeviri yapmak isteyenler, çeviriye heveslenenler için kimi sözlük, sosyal medya grupları ve çeviri dernekleri tavsiyelerinde bulunup sektöre dair bilgiler de sunuyor. Edith Grossman, Çeviri Neden Önemlidir? kitabında çeviri sözleşmesinden bahseder; yazar, çevirmen ve okur arasındaki bu sözleşme, Grossman'a göre iyi bir çeviri için elzemdir. Çeviri'Bilirsin'i okurken sık sık aklıma bu çeviri sözleşmesi geldi; Fuat Sevimay'ın kitabının bu sözleşmeyi, somut örnekler üzerinden layıkıyla açıklayan bir kitap olduğunu düşündüm. Yazıyı, hem çevirmenin hem de okurun zevkle okuyacağını ve faydalanacağını düşündüğüm kitabın son cümlesiyle bitirmek yerinde olacak: Dili, edebiyatı ve etimolojiyi seviniz.


Salah Birsel Türkçenin en ilginç, en özgün üslupçularından biri. Birkaç cümlesini okuyunca bile, işte Salah Birsel, diye tanıyabileceğimiz bir sesi var. Başkasının elinde çok resmi, iddialı, kuru olabilecek geniş zaman kiplerini bir tür müzikal efekt, bir makam gibi kullanarak temel bir ahenk yaratıyor metinlerinde; temel müzikaliteyi böylece kurduktan sonra, sözleri çeşitlemeye başlıyor: Kısalı-uzunlu cümleleri arka arkaya getiriyor, bir konuyu işledikten sonra aniden bambaşka gibi görünen bir konuya geçiyor; mizahi incelikleri, ufak nükteleri, saçmalıkları metnin kritik noktalarına yerleştiriyor; sonra da illa ki vurucu bir paragrafla yazıyı bitiriyor. Salah Birsel'in üslubu, bir de, kelime seçimleriyle meşhur. Birsel'in mizahçılığının en görünür tarafı bu: Birsel, argodan, eski metinlerden, halk dilinden kelimeler, tabirler, deyişler bulup çıkarıyor, bunları kimi zaman asıl anlamlarıyla, kimi zamansa kendi yüklediği yeni anlamlarla, bir tür özel sözlük yaratarak kullanıyor. İlk defa Salah Birsel okuyan bir okur belki yadırgayabilir, tökezleyebilir bu seçimler karşısında; Birsel'i okumayı sürdürdükçe, okur da vayvilimleri, neşeli paytonları tanımaya başlıyor, bu dili öğreniyor. Birsel, ayrıca, okuyucuyu bu sözlerin kendi kitapları dışında da izini sürmeye, sözlükleri, eski kitapları karıştırıp neymiş bu vayvilim? sorusunun peşine düşmeye kışkırtıyor tabii ki. Bugünün gözüyle bakınca, Birsel'de Türkçenin zenginliğine, geçmişine, kıvraklığına yönelik büyük bir sevgi görüyorum: Tüm bu kitaplarını Türkçenin sandığımızdan daha büyük, daha kapsamlı olduğunu göstermek için de yazmış sanki. (Birsel, uzun süre TDK'da yöneticilik de yapmıştı; Türkçenin 100 yılı aşkın bir süredir devam eden reform tartışmaları hakkında, TDK'nın özellikle 1960'lardan 12 Eylül darbesi arasındaki yıllarda bu tartışmaya katkıları hakkında karikatürize, siyah-beyaz fikirlerle konuşanların özellikle okumaları gereken yazarlardan biri Salah Birsel). Sel Yayıncılık, Salah Birsel'in kitaplarının yeni basımlarını yaparak Türkçe edebiyata gerçekten büyük bir hizmette bulunuyor böyle yazarları gündemde tutmayı misyon edinen yayınevleri olmasa Birsel de basılmayabilirdi, bu mücevherler unutuluşa terk edilmeye başlayabilirdi; örnekleri var. Charlie Parker'ın hayatını merkeze alan iki deneme, Türkçede caz sanatı üzerine yazılmış çok ender ve öncü metinler arasında. Birsel'i şiirleriyle, romanıyla, ama özellikle Salah Bey Tarihi adı altında derlenen ciltlerinde İstanbul'u merkez alarak yazdığı tarihsel denemeleri ve 1001 Gece Denemeleri başlığı altında toplanan edebi denemeleriyle tanıyoruz. Bugün elimizdeki kitap, 1960'lardan beri yazdığı denemeleri 1001 Gece Denemeleri üstbaşlığı altında toplama fikrinin ortaya çıktığı yıllarda, 1985'te yayımladığı Bir Zavallı Sarı At. Kitap, o yıllardaki en son denemelerini derliyordu. Birsel, 14 cilde ulaşan bu seriye 1990'lara dek devam etti. Bir Zavallı Sarı At, projenin tam göbeğinde: Hem 14'lük serinin yedincisi hem de o yıllara kadar bağımsız kitaplar olarak yayımlanmış denemelerin daha büyük bir bütünün parçası olduğunun fark edildiği kavşakta, bu bütünlüğü kurmaya, haklı çıkarmaya doğru yazılmış bir kitap. Bir Zavallı Sarı At, Salah Birsel'in deneme üslubunu tanımak için en iyi başlangıç noktalarından biri olabilir. Cigarayı Nasıl Bıraktım başlıklı otobiyografik deneme, pek çok sigara tiryakisinin hayatının bir noktasında yüzleştiği bu zorlu meseleyi açıkça anlatan ufak bir karamizah başyapıtı. Kitap, Birsel'in ilgi alanının genişliğini belgeliyor. Kitap boyunca temaların birbirini yansıtması, özellikle Plutarkhos'un Hayatlar'ının kitabı açan, kitabın sonunun yaklaştığını haber veren ve kitabı kapatan tema olarak kullanılması, kitabın genel bir bir planla yazılmış ve derlenmiş olduğunu ele veriyor: Beatles'ın Sergeant Pepperı, Çaykovski'nin 4. Senfonisi, Pink Floyd'un başladığı motiflerle biten pek çok albümü varsa, Birsel'in de Bir Zavallı Sarı At'ı var. Kitaptaki Charlie Parker'ın hayatını merkeze alan iki deneme, Türkçede caz sanatı üzerine yazılmış çok ender ve öncü metinler arasında bildiğim kadarıyla. Kitaba adını da veren ilk denemede, Plutarkhos'tan sanat uğruna hayat boyunca çabalama ve çile çekme temasıyla başlayıp buradan Charlie Parker'ın biyografisine nasıl geçtiğine dikkat edin ve şunu da not edin: Birsel, kendisi de, 66 yaşında yazdığı bu denemeyi kapatırken denemelerinin bu teknik özelliklerine dikkat çekmek ihtiyacını hissetmiş, kendimize poh poh çekmeye el atmak zorunda kaldığını söylemeyi gerekli bulmuş: Yoksa yine her vakitki gibi sesimizi çıkarmaz, eleştirmenlerin gelip bizi bulmasını beklerdik. Öylece de kurur kalırdık. Bu denemenin sonlarına doğru, Her sözcük imi zaman da kuyudur, dedikten sonra gerçektüstü, şifreli bir dünyaya varan bir kuyu açmasını, bizi iki paragraf için başka bir boyuta geçirip geri getirmesini de gözden kaçırmayın. Birsel'in denemelerini birer keyif nesnesi olarak okumak, bilmediğimiz ya da az çok haberdar olduğumuz konulardan ilginç anekdotların bir derlemesi olarak kabul etmek mümkün. Ama bunu yaparken şunu da hatırlamalıyız: Bu denemeler nasıl yazılıyordu, bu bilgiler nasıl derleniyordu? Bu soruları sorarsak, bu işin arkasında ne büyük bir okuma, not çıkarma, bu notları bir kurgu içinde biraraya getirme çabasının yattığını görebiliriz. Birsel'in dile, dilin zenginliğine karşı sevgisini, heyecanını andım. Sanıyorum bizler artık bu kadar renkli bir dille yazmaya cesaret edemiyoruz: Yanlış yaptığımızın söyleneceğinden, anlaşılmamaktan, azarlanmaktan çekiniyoruz; böylece Türkçe yazı dilinin ortalaması da düzleşiyor, yavanlaşıyor. Birsel ve yaşıtları böyle bir temel kurmuşken bizlerin bunu daha ileriye götürmeye, daha da zenginleştirmeye çabalıyor olmamız gerekirdi tabii, bunu yapmak için, önce Birsel'i okumamız, nasıl yazdığını, ne yazdığını, niye yazdığını daha iyi anlamaya çalışmamız gerekiyor; çiftedikiş ve hristoteyelle.


Maalouf kurgusal olarak bir felakete değiniyor. Konu distopik bir gelecekte geçiyor; Empedokles, insanların kurtuluşuna sebep olacak toplum, geçmişten gelerek geleceği kurtaracak. Antik Yunan ile günümüz dünyası arasında bir bağ kuruyor kitap. Ölümsüzlük arzusu ve varoluş çabası uygarlık krizine dönüşüyor. Babasını yıllar önce aldığı bir arazide yaşayacağını söylüyor Alec. Arkadaşları ve herkes gülüyor bu inanılmaz fikir karşısında. Ona en fazla altı hafta biçiyorlar. Altı hafta dayanamazsın. Hay Bin Yakzan geliyor akla. Bu ilk felsefi roman ve ilk robinsonad örneğinin, Tanpınar'ın deyişiyle Müslüman aleminin tek romanı, sonrasında Hay'ın, çeşitli Avrupa dillerine çevrilmesiyle, Daniel Defoe'dan Robinson Crusoe ve benzer eserlerin yazılmasına yol açtığı söyleniyor. Ada coğrafi olarak bir sınırı işaret eder. Akıl kelimesini Arapça manasıyla düşününce, insan zihninin hakikati parçalara bölerek sınırlandırıp anlamlandırması geliyor akla. Bir kara parçası seçiliyor ve zihni buraya yerleştiriyor roman. Düşünmek sınırlı ve makul bir alanda debeleniyor. Altı hafta diyorlar ama Alec çantasını alıp çıkıyor evden. Gitmek fikri, pandemiden sonra hepimizin aklına geliyor artık. Öncesinde bu kadar çağırmıyordu kimse gitmeyi. Bugün akışın dışında kalarak kendi anında ve gündeminde kalamamak modern insanın zihninde bir çengel olarak var. Doğal tatiller, kırsala bir arazi dayayıp uzakları ileriki bir tarihte yaşanır kılmak bir ütopyaydı hepimiz için. Fakat son olayların tarihten günümüze taşıdığı; savaş, afet, kıtlık, göç gibi kalıtsal katmanlarla birlikte yoğrularak biriktirdiği hava; toksiklik oluşturdu hepimizde. Gitmek hiç bu kadar yakınlaşmamıştı. Amin Maalouf, son kitabı Doğu'dan Uzakta'dan tam sekiz yıl sonra Empedokles'in Dostları isimli eseriyle okuyucunun karşısına çıktı. Maalouf kurgusal olarak bir felakete değiniyor. Konu distopik bir gelecekte geçiyor; Empedokles, insanların kurtuluşuna sebep olacak toplum, geçmişten gelerek geleceği kurtaracak. Antik Yunan ile günümüz dünyası arasında bir bağ kuruyor kitap. Ölümsüzlük arzusu ve varoluş çabası uygarlık krizine dönüşüyor. Yazar için insanlığı kurtarmak, geçmişi geleceğe taşıyarak çözülebilecek başka açıdan. İşin ilginç tarafı Maalouf bu kitabı iki yıl önce tamamlamış. Yani henüz pandemi, maske, karantina gibi daha önceden çoğumuzun aklına gelmeyecek durumlar ortaya çıkmamışken. Uygarlıkların Batışı'nda: Aklı başında, samimi ve güvenilir kalmak herkesin borcu... diyen Maalouf bugünden bakınca sanki bir imkansızı çağırıyor hepimiz için. Bu kitabı, son elli yılın bir eleştirisiydi. Umutsuzluk ve çıkışsızlık aslında yazarın altını çizdiği kelimeydi kitap boyunca. Dünyanın gelişi ve insanın bunu karşılayışı yazarı ilgilendiriyordu. Son kitap Empedokles'in Dostları benzer bir duyguyu barındırıyor: Dünyanın gidişatında bir yanlışlık var. Issız bir ada satın alıp yalnız yaşama fikrini babasından kapıyor Alec. Babasının bir türlü hayata geçiremediği bu isteğe bağlı göçü, Alec gerçekleştiriyor. Adaya yerleşerek Atlas Okyanusu kıyısında Antioche adasında yalnız yaşayacak, çizimlerini dergilere gönderip geçimini sağlayacak ve ara sıra kasabadaki balıkçı kahvesine gidecektir. Sessiz ve kendine göre bir hayat. Fakat fısıltılar başlar ve adanın diğer bölümünde tek başına yaşayan bir kadına rastlar. Mitolojik bir kitabı olan, ilk romanıyla başarılı bir çıkış yapan ve sonrasında her şeyi ardında bırakan esrarengiz Eve. Farklıdırlar ama aynı yalnızlığı yaşıyorlardır adada. Kendimi yatıştırmak için biz aynı yalnızlığı yaşamıyoruz, diyorum, içimden. O, insanlardan kaçıyor, onlardan nefret ettiği çok belli; bense dünyayı daha duru bir bakışla gözlemleyebilmek, belki de daha iyi tanıyabilmek, daha iyi kucaklayabilmek için ondan uzak duruyorum. Birbirlerinin uzağında olmadan hem yakın ama aynı zamanda uzak bir yalnızlık yaşayan bu iki kişi bir gün elektriğin, telefonların, televizyon yayınlarının, internetin, kısacası her türlü iletişim aracının etkisiz hale gelmesiyle daha fazla zaman geçirmeye başlar. Bu başka bir yaşamın olasılıklarına dahil olma fikri öncesinde Norveçli yazar Erlend Loe'nun modern zaman seyyahı Doppler'den ve ardından yayımlanan Bildiğimiz Dünyanın Sonu eserinde de ormanın içerisinde kurulan bir yaşam pratiğinin dış dünyaya açılanların öteki kaldığı, yalnızlaştırıldığı bir dünyada özgür kalmak mümkün mü sorusunu kuşanıyordu. Başka bir eserde Henry David Thoreau'nun başyapıtı Doğal Yaşam ve Başkaldırı, Amerikan edebiyatının klasiklerindendir. Yirmi sekiz yaşında şair-entelektüel bir Amerikalı, şehirdeki yaşantısını geride bırakıp doğup büyüdüğü kent olan Walden Gölü kenarında bir kulübe yapar ve orada yaşamaya başlar. Doğanın içinde bütün yaşamsal ihtiyaçlarını kendi çalışarak karşıladığı iki yıl geçirir. Empedokles'in Dostları'nda Alec İnsan neye ihtiyaç duyar diye sorar. Sağlığı ve internet bağlantısı iyiyse gerisi o kadar önemli değil... başkalarının cennet olmadığı kesin Tüm bu eserler, yaşam pratikleri olacak olan ve olmuştan memnuniyetsizliğini gösterir insanoğlunun. Eskiden manşetlere çıkan olayların artık gündemden düştüğünü hiç söylemiş miydim? Yaşandığı söylenen bu felaket söylentileri arkasını siyasi, diplomatik, kültürel krizlere bırakarak çözümsüzlükte debeleniyor. Gerçeğin spekülasyona dönüştüğü bu son zamanlarda Empodokles'in dostları da kimisi için kurtarıcı olurken başkası için bozguncu olarak görülebiliyor.