İnsanın binlerce yıllık yeryüzü tecrübesinin en önemli bakiyesi hiç kuşkusuz hikayesidir. Mağara duvarlarında, kamp ateşlerinin etrafında, kitap sayfalarında ya da sinema salonlarında aradığımız, anlattığımız hikayeler belki de ölüme karşı verdiğimiz mütevazı ancak epik bir direnişten ötesi değil. Çünkü anlatıcıları nesilden nesile post değiştirse de hikaye anlatılmaya devam eder. Geçtiğimiz yüzyılın en önemli hikaye anlatıcılarından olan J. R. R. Tolkien için henüz hayattayken geride bırakacağı mirasın emin ellerde olduğunu bilmek mutluluk verici olmalı. Zira geçtiğimiz ay 95 yaşında hayata veda eden Christopher Tolkien iyi bir evlattan öte babasının baş eleştirmeni ve çalışma arkadaşıydı. J. R. R. Tolkien'in mektuplarında oğluyla arasındaki özel bağın izlerini sürmek güç değil. Christopher'ın Yüzüklerin Efendisi serisinin hemen her aşamasında bir şekilde yer aldığını, çizim ve yorumlarıyla katkı sağladığını biliyoruz. Dahası henüz 21 yaşındayken üyeleri arasında babasının yanı sıra C. S. Lewis, Owen Barfield gibi isimlerin de yer aldığı The Inklings toplantılarına davet edilmesi, onun büyük bir yazarın hevesli oğlundan çok daha fazlası olduğunu gözler önüne seriyor. Serinin gedikli takipçileri çok iyi bilse de Christopher Tolkien'in Orta Dünya için ne ifade ettiğinden biraz bahsetmek gerek. J. R. R. Tolkien 1973 yılında bu dünyadan göçtüğünde Christopher Tolkien neredeyse 70 koliyi dolduracak binlerce sayfa el yazması, babasıyla birlikte ömrünün son 40 yılını adadığı bir hayal ve doğrudan kendisine verilmiş bir görevle baş başa kalmıştı. Şüphesiz Yüzüklerin Efendisi ve Hobbit modern fantastik kurgunun referans metinleri olarak tüm görkemleri ile orada olsalar da, Orta Dünya'yı eşsiz ve -neredeyse- aşılamaz kılan büyük anlatının kitlelere ulaşması doğrudan Christopher Tolkien'in çabasının ürünüdür. Tolkien'in kurguladığı diyar neredeyse 40 bin yıllık tarihi, kozmogonisi, mitleri ve masallarıyla muhatabına kendisinden yüce bir şey ile karşı karşıya olduğunu sonuna kadar hissettirir. Ne var ki babası öldüğünde gerçekleştirilememiş büyük bir hayalin eskizlerinden öteye gidemeyen binlerce sayfalık dokümanı bir antropolog titizliğiyle elden geçirip Silmarillion ve kaynaklık ettiği tüm hikayeleri okurlarla buluşturan Christopher Tolkien'in ta kendisidir. Babasının sağlığında yayınlandığı kitaplara ya da Orta Dünya'nın inşasına katkısı ya da ömrünü kendisine intikal eden büyük toplamdan cevherler çıkarmaya adaması Orta Dünya seyyahları için başlı başına minnet duyulan işler olsa da Christopher aynı zamanda Tolkien's Legendarium'un gözü pek ve amansız muhafızıdır. Öyle ki çoğumuzun beğenerek izlediği film uyarlamalarını bile babasının mitopyatik eserinin ruhuna aykırı bulduğu gerekçesiyle yer yer eleştirmekten geri durmamıştır. Yakında izleyiciyle buluşacak Yüzüklerin Efendisi dizisinin yayın hakları da yine onun Tolkien Estate'in başkanlığından istifa ettiği süreçte satıldığının altını çizmek gerek. Haliyle gelecekte Tolkien's Legendarium'un başına, söz gelimi son birkaç yılda Star Wars evreninde yaşananlara benzer işler gelmesinden endişelenmemek mümkün değil.


Nathaniel Hawthorne'un öykü yaklaşımında biçimden çok olaylar, durumlar, bir olgu, görüş daha önemlidir. Olabildiğince sade, tasvirlerden arınmış, tümüyle karaktere, olaya odaklanmış öykülerde bir insanlık hali aydınlatılmaya çalışılır. Nathaniel Hawthorne (1804-1864) özellikle Kızıl Damga ve Yedi Çatılı Ev romanlarıyla tanınmakla birlikte nitelikli öyküler de yazmış bir yazardır. Genelde ayrıksı, sıra dışı hikayelerin peşinde oldu, insanlık trajedilerinin, dramlarının karanlık yanlarını aydınlatmaya çalıştı. Yalnızlık, hoşgörüsüzlük, merhamet konularını işledi. Doğaüstü olaylara başvurarak aşkın bir inancın izlerini aradı. Alın yazısının belirleyiciliğine dikkat çekti, gerçeğin değişkenliğini yazdıklarında örnekledi. Gotik tarzda, alegoride yoğunlaştı. İnsan zayıflığını örtük bir ironi ile dışlaştırdı. Hawthorne'nun babasının ölümü üzerine annesi ve kardeşleriyle birlikte kendilerini eve hapsettikleri bilinir. Bu kendi kendilerini cezalandırma on iki yıl sürer. Büyük Taş Yüz'deki öyküler bu yılların ürünüdür. Wakefield öyküsünde, önce bir gazete haberi verilir daha sonra öykü okurla birlikte kurgulanır. Gazete haberine göre, eşinin yüreğinde tam yer etmediğini düşünen Wakefield, üç dört gün sonra döneceğini söyleyerek evden ayrılır. Eve ancak yirmi yıl sonra döner. Bu arada kendi evine yakın bir yerde ev tutarak yirmi yıl evini, eşini gözler. Eşine ağır bir ders verdikten sonra eve dönmeyi düşünmektedir. Çekip gittiğinde ne olup olmayacağının merakı içerisindedir. Ortadan kaybolmuş, kendini dünyadan soyutlamıştır. Yirmi yıl sonra hiçbir şey olmamış gibi eve döner. Nathaniel Hawthorne Büyük Taş Yüz öyküsünde arayış konusunu gündeme getirir, bu, Doğu'daki Simurg efsanesinin bir yansımasıdır. Feridüddin Attar'ın Mantıku't-Tayr'ında gördüğümüz, hüthüt kuşu öncülüğünde padişahları olmasını istedikleri Simurg'u bulmak için Kafdağı'na doğru yola çıkan kuşların, Simurg'u görerek aslında Simurg'un bizzat kendileri olduklarını keşfetmeleri gibi bu hikayede, hep bir kurtarıcı bekleyen gerçek inanmış Ernest'in bu beklenen kurtarıcının bizzat kendisi olduğu ortaya çıkacaktır. Oradaki efsaneye göre, bir gün oralara çağının en yüce ve en soylu kişisi olmaya yazgılı bir çocuk doğacak, bu çocuk büyüdüğünde yüzü tıpatıp Büyük Taş Yüz'e benzeyecektir. Ernest hayatı boyunca bu ulu kişiyi bekler. Buraya dönem dönem beklenen ulu kişi olarak adlandırılan ama daha sonra o olmadığı anlaşılan kişiler gelir. Tüccar ve zengin Bay Altıntoplar, savaşçı Yaşlı Gök-gürültüsü, konuşma yetisi olan Yaşlı Taş Doruk şehre gelir önce Büyük Taş Yüz olarak adlandırılır ama o olmadığı ortaya çıkar. Büyük umutlarla bu gelenleri bekleyen Ernest hep hayal kırıklığına uğrar. Daha sonra şehre gelen bir ozan bu kişinin Ernest olduğunu söyler ve gerçekten de o olduğu anlaşılır. Ama Ernest hala gerçek Büyük Taş Yüz'e benzeyecek adamı beklemeye devam eder. Ateşe Verilen Dünya'da fantastik bir yaklaşımla değerler çatışması gündeme getirilir. Dünyalılar eskimiş ve değerini yitirmiş her şeyden kurtulmak için büyük bir şenlik ateşi yakıp bunlardan kurtulmaya karar verirler. Madalyalar, belgeler, kitaplar bu ateşe atılmaktadır. Dünyanın gelişimi içerisinde herkes karşı çıktığı değerleri ateşe atmaktadır. Akıl ile insanlar tüm ihtiyaçlarını yeniden üretebilir düşüncesindedirler. Yaşayan akıl bu geçmişin altında ezilmiştir. Bu nedenle de etkili bir şey üretememiştir. Dünya tüm geçmişinden kurtulmaktadır. Voltaire, Milton, Shakespeare, Shelley, Lord Byron yanmaktadır. Metin, mesajın öne çıktığı felsefi bir kurmacadır. Bay Higginbothham'ın Başına Gelenler öyküsünde ilginç bir cinayet hikayesi anlatılır. Öyküdeki kitle psikolojisi tespitleri, hikaye anlatmanın önemi dikkat çekicidir. Rahibin Kara Peçesi, insan ikiyüzlülüğüne ilişkin alegorik bir hikayedir. Hep kara bir peçe ile dolaşan Rahip bütün insanların kara peçeyle dolaştığına inanmaktadır. Nathaniel Hawthorne'un öykü yaklaşımında biçimden çok olaylar, durumlar, bir olgu, görüş daha önemlidir. Olabildiğince sade, tasvirlerden arınmış, tümüyle karaktere, olaya odaklanmış öykülerde bir insanlık hali aydınlatılmaya çalışılır.


Necip Fazıl Kısakürek Kültür ve Araştırma Vakfı tarafından hayata geçirilen Necip Fazıl Kısakürek Araştırma Merkezi ve Hatıra Odası şairin hayatına, eserlerine ve mücadelesine dair zengin bir araştırma ve keşif alanı sunuyor. Büyük ustayı ve hayatını adadığı mücadelesini ilk elden izlemek aynı zamanda onun kişisel hayatına dair ipuçlarını yakalamak, müzik zevkini, plak koleksiyonunu, kişisel mektuplarını, ailesine dair detayları keşfetmek için yolunuzu Ümraniye'ye düşürün. Detayları NFK Kültür ve Araştırma Vakfı yönetim kurulu üyelerinden Şeyma Kısakürek Sönmezocak ile konuştuk. Necip Fazıl Kısakürek Kültür ve Araştırma Vakfı olarak Araştırma Merkezi, Hatıra Odası ve sürekli sergiyi geçtiğimiz yıl Mayıs ayında hizmete sunduk. Bu binanın içerisinde Büyük Doğu Yayınları, şairin edebi ve düşünsel hayatına dair zengin bir arşiv sunan Necip Fazıl Kısakürek Araştırma Merkezi, küçük bir kütüphane ve Üstad'ın hayatına, edebi ve kişisel zevklerine dair hatıraları sergilediğimiz ismine de Hatıra Odası dediğimiz sürekli bir sergi odası yer alıyor. Kütüphaneye eş zamanlı olarak bir de Dijital Kütüphane hayata geçiriyoruz. Üstadın el yazıları, eskizleri, belgeler, çalışma örnekleri, dergi arşivleri, kişisel notları, mektupları... Elimizdeki malzeme öylesine büyük ki, hepsinin taranması, tasniflenmesi, kategorilere ayrılması elbette zamana yayılan bir süreç oluyor. Üstad'ın ismini hayatına ve eserlerine yakışır bir şekilde, kendi sanat anlayışı içerisinde bugüne aktarmak istiyoruz. Onun adına bir şey yapılacaksa onun bahsettiği noktada entelektüel düzeyde yapılması gerekiyor. Üstad'ın yaşamı aynı zamanda Türk kültür hayatının bir döneminin de tanığı. Tüm dokümanlar, mektuplar, bir dönem polemiğe sebep olmuş belgeler, şairin aldığı notlar, el yazmaları, talimatları, belgeler, okuyucu mektupları, eskizler bize hem şairin metodunu, çalışma şeklini, disiplinini göstermesi bakımından büyük bir yön çiziyor hem de tarihi ve nereden gelip nereye gittiğimizi anlamak bakımından önem taşıyor. Hatıra Odası şairin kişisel hayatına dair pek çok detayın yer aldığı bir bölüm. Ziyaretçiler açısından Üstad'a dair bir ilk adım olmasını arzuladık bu odanın. Burasını özellikle müze olarak tanımlamıyoruz. Burası sergi ve hatıra odası. Çünkü müzeleştirip dokunulmaz hale getirmek değil amacımız, etiyle kemiğiyle bu insan yaşadı ve burada ona ait hatıralar sunuluyor. Bu oda onu gerçekten hissedebilmek için var. Putlaştırmaktan asla bahsetmiyoruz. Araştırma merkezimiz dolapların arkasında kalan içinde devasa bir hazinenin yattığı bölüm. Bu arşiv üzerinde dört senedir uğraşıyoruz. Ziyaretçilerimiz inanılmaz bir dokümanla karşılaşacaklar; babaannemin dev arşivi, bize kalanlar, etraftan topladıklarımız, bulduklarımız... Babamın da arşivi çok büyüktü. Dedem yazı hazırlarken karaladığı kağıtları buruşturup atarmış babam da gidip saklarmış o kağıtları. Yani tüm ailesi bir ucundan tutmuş, ona dair bir şeyler saklamış. Öylesine büyük bir yığın ki tek tek kategorize etmek, anlamlı bir bütün haline getirmek, eserler bağlamında bir diziye oturtmak ve elbette okuyucunun anlayabileceği bir dil üzerinden kodlama oluşturmak ciddi bir mesai harcamamıza sebep oldu. Öyle belgeler var ki, mesela Üstad'ın makbuzları, Büyük Doğu Yayınevi'nin ilk kira kontratı, şairin Hac belgeleri, ekmek kartı... Yalnızca edebi bir miras değil aslında sosyolojik olarak da bir dönemin tanığı olarak değerlendirilebilir. Modernizmin karşısına İslam'ı koyabilen, insanlığın akılla yol alamayacağını henüz 1940'larda söyleyebilmiş bir isim. Bugün baktığımızda da modern dediğimiz dünya düzeninin de çöktüğünü görüyoruz zaten. Bize hep şu soruluyor: Üstad anlaşılıyor mu diyorlar? Dilbilgisi ve edebiyat üzerinden anlaşılıyor mu derseniz direk atfettiğiniz özne Necip Fazıl'ın kendisi oluyor. Öyle bir imada bulunuluyor ki anlaşılmamak onun kabahati sanki. O anlaşılmıyor değil, biz anlamıyoruz. Söylemsel kırılmalar toplumu ve cemiyeti değiştirme anlamında çok önemli. Belki de üstadın dil konusuna verdiği önem üzerine yeniden düşünmemiz gerekiyor. Necip Fazıl mücadelesini, fikrini, cemiyetin tüm şubelerine indirgemiş aslında. Aynadaki Yalan ile romanda, Bir Yalnızlık Gecesinin Vehimleri ile hikayede, Bir Adam Yaratmak ile tiyatro eserinde... Farklı türler üzerinde de olsa verdiği mücadele aynı. Babam şöyle der dedem için, babamı hiç uyurken hatırlamıyorum. Bu demek değil ki hiç uyumadı ama hep çalıştı. Okuma grupları kurarken şöyle yola çıktım; bir fikir kitabı nasıl okunur noktasında genç arkadaşlara yardımcı olmaya çalışıyorum. Bir fikir eserini okurken büyük pencereyi görmüyoruz, detaylarda boğuluyoruz. Modern toplumların empoze ettiği şeye geldik, acelemiz var. Mesele anlamak değil okuyup hızla bitirmek. Elbette insanı bir sorumluluk altına sokuyor. İçinde yaşadığınız aile kendi dil ve söylemiyle sizi şekillendiriyor elbette. Benden beklenenler oldu evet, kimi zaman siyasi beklentiler oldu, belki şiir konusunda çok daha yetenekli olmam beklendi. Türk Edebiyatı ve Karşılaştırmalı Edebiyat üzerine okudum. Yüksek lisansı Doğu-Batı edebiyatı Modernizm- Post modernizm üzerine yaptım. Ailemin bu seçimde elbette ki etkisi olmuştur. Cemiyeti anlayabilmemiz için insanı anlamamız lazım; insanı anlamak, onun psikolojisini, felsefesini anlamamız için de en güzel kanal edebiyat. Benim hem doğduğum aile hem de kişisel eğitimim açısından edebiyatla her daim çok sıkı bir ilişkim oldu. Edebiyatın tüm dünyaya hükmettiğini düşünüyorum. Bir Adam Yaratmak en sevdiğim kitabı. Dil ve Edebiyat kitabını da muhakkak okumalarını tavsiye ederim. Reis Bey, Ahşap Konak, Aynadaki Yalan da benim en sevdiklerim arasında.


Yakın geçmiş Türk edebiyatının birçok önemli şair ve öykücüsünün yayımcısı olan Yapı Kredi Yayınları, birkaç senedir çok anlamlı bir yayıncılık işine imza atıyor. Yeni nesil okurun hantal ve eski bulduğu Bütün Eserleri edisyonlarının dışına çıkarak, şair ve yazarlarımızın kitaplarını müstakil olarak yayımlamaya başladılar. Öncelikle, öncesinde Toplu Şiirler başlığı altında yayımladıkları Türk şiirinin önemli isimlerinden Edip Cansever, Turgut Uyar, Özdemir Asaf ve İlhan Berk gibi şairlerimizin kitaplarını ayrı olarak yayımlamaya başladılar. Hem kapak tasarımları, hem makul sayfa sayısı, hem de toplu eserler edisyonlarına göre uygun fiyatlarıyla bu şiir kitapları yeni nesil okurun gündemine ve kitaplığına girmiş oldu böylelikle. Şiir kitaplarından sonra şimdilerde ise öykücülük birikimimizi yeni nesil okurla buluşturma yolunda bir adım attı YKY. Geçtiğimiz ay ölümünün onuncu yılı olan Türk öyküsünün kıymetli kalemlerinden Nezihe Meriç'in (28 Şubat 1924 - 18 Ağustos 2009) en önemli öykü kitaplarından Menekşeli Bilinç'i müstakil olarak yayımladı. Daha önce Toplu Öyküleri 1 ve Toplu Öyküleri 2 başlığında iki cilt olarak yayımladığı kitaplarının dışında, tek tek kitaplarının da yayımlanacağının müjdesini vermiş oldu bir anlamda. Üç roman, üç tiyatro oyunu ve birçok çocuk kitabına imza atmış olsa da Nezihe Meriç, öykücü kimliğiyle Türk edebiyatındaki haklı yerini almış bir yazar. 1949 yılında Seçilmiş Hikayeler adlı dergide yayımlanan ilk öyküsüyle oldukça dikkat çekmiş ve birkaç sayı sonra kendisine özel bir sayı bile hazırlanmıştır. 1953 yılında ilk öykü kitabı Bozbulanık yayımlanmış ve sonrasında büyük ilgi gören öyküleri kitaplaşarak okurla buluşmuştur. 1990 yılında Bir Kara Derin Kuyu adlı öykü kitabıyla da Sait Faik Hikaye Armağanı'nın sahibi olmuştur. İnsanın bir ruh halinin, herhangi bir olay karşısındaki durumunun kısmetine düşen zaman içinde bir gülüşünün, bir davranışının ustaca makaslanıverişidir diye tanımladığı öykü türünün en yetkin ürünlerini Türk edebiyatına kazandıran Nezihe Meriç, özellikle ustalıkla kullandığı Türkçesiyle edebiyatımızda özel bir yere sahiptir. Hem konuşma dilinin rahatlığıyla yazmış hem de cümleleri ve kelimeleri kendine has bir üslupla eğip bükerek suskunlukları, acıları, özlemleri ve parçalanan anıları kağıda dökmeyi başarmıştır. Umarım YKY'nin yaptığı bu ayrı basımlar, Türk edebiyatının unutulmaya yüz tutmuş diğer şair ve yazarlarının yeniden kıymet görmesi için uzun ömürlü ve diğer yayımcılar açısından da örnek alınacak bir adım olur. Yerli edebiyat birikimimiz Dünya Edebiyatının hücumu altında boğulmaktan kurtulur ve bu eserler yeni okur-yazarların kültürel çürümelerinin karşısında birer ilaç olur.


Ozanlık, kültürümüzün önemli bir parçası. Alim Paul Lindner'in tespitiyle, ozanlar Türklerin hem müzisyeni hem de tarihçisi... Geçmişi ve örfü bugüne taşıyanlar... Fakat söz konusu şehirli için üretilen popüler kültür olduğunda bol örnekle karşılaşmıyoruz. Ozanları kırda bıraktık geldik. Modern Dede Korkutlarımız nerede? Ozan taklidi yapan Batılı sanatçının kötü bir taklidi olan edebiyatsız icracılara galiba mahkumuz. Yazıya beylik bir cümleyle başlayacağım: Bütün sanat dallarının temeli edebiyattır. İster ressam olun ister heykeltıraş; ister tiyatrocu olun isterse müzisyen; eserinizle temaşa edecek veya dinleyecek 'tüketici'ye yaşamınızdan kesitler ya da kimi tespitlerle gözlemler aktarırsınız, tıpkı edebiyatçının yaptığı gibi. Bana kalırsa iyi bir sanatçı her şeyden önce iyi bir aktarıcı olmalıdır. Dolayısıyla edebiyatla en azından sathi de olsa temasta bulunması gerekir. Nasıl anlıyorum bilmem ama hiç şiir okumamış kadar kötü sanatçıyı derhal tespit ederim. İyi bir anlatıcı olmak adına da temeli sağlam tutmak, nitelikli eserler üretmek isteyen sanatçı için bir zorunluluktur. Edebiyat ile anlatıcılığımız acaba nasıl gelişir? sorusu bu yazının konusu değil. Hangi sanatçı veya eleştirmen bu konuda ne demiş, bilmiyorum. Açıkçası yoruma açık olduğunu da düşünmüyorum. Bu yazının konusu, meselenin temeline, yani edebiyata kısa bir süreliğine de olsa geri dönen, roman, öykü, şiir veya günce dalında eserler veren sanatçılar... Sanatçılar diyorum fakat, müzisyenler bağlamında kalacağımı söylemeliyim. Yazıda geçecek yazar-müzisyenler, edebiyat temelinin önemi konusunda ikna edici olacaklardır diye düşünüyorum. ABD'li müzisyen Bob Dylan bugünlerde Peter Handke tercihi nedeniyle haklı eleştirilerin odağı olan- Nobel Edebiyat Ödülü'nü 2016'da; Amerikan müzik geleneğinde yeni bir şiirsel ifade/anlatı oluşturduğu için kazanmıştı. Bu beni ikna eden bir açıklama olmasa da yeni bir şiirsel ifade/ anlatı oluşturduğu için ödüllendirilmesi dikkat çekiciydi. Belki bir şair olmaktan çok müzisyendi Dylan, fakat güçlü anlatısı onu Nobel Edebiyat Ödülü kazanmasını sağlayacak derecede elit bir edebiyatçı konumuna yükseltmişti. Dönemin İsveç Nobel Akademisi Daimi Sekreteri Sara Danius, Dylan bir yazar bile değil, neden ona ödülü verdiniz? sorusuna, edebiyat ile müzik ilişkisini özetleyen iyi bir cevap vermişti: Eğer edebiyat tarihinde geçmişe geri dönersek, iki bin beş yüz yıl önce Homeros ve Safo'nun da dinlenmek ve enstrümanlarla sahnelenmek üzere edebi eserler ortaya koyduğunu görürüz. Kendisinden hiç hoşlanmadığım Hint asıllı İngiliz yazar Salman Rushdie de bu 'görüşü' desteklemiş ve Orpheus'tan Faiz'e, şarkı ve şiir birbiriyle bağlantılıdır. Bob Dylan, ozanlık geleneğinin parlak bir mirasçısıdır demişti. Müzisyen olup da edebiyat eseri üreten sanatçılar arasında anlaşılan Türkiye'de en çok ilgi uyandıranlardan biri Nick Cave. Romanları ikinci üçüncü baskıları yapan nadir yazarlardan. Ve Eşek Meleği Gördü'den 20 yıl sonra yazdığı Bunny Munro'nun Ölümü adlı romanını Türkçede yayımlanır yayımlanmaz tuhaf bir merakla okudum. Fakat bu merak Nick Cave üzerinde yoğunlaşan bir merak değildi. Daha çok çevirmeni ilgimi çekti: Avi Pardo'dan bahsediyorum... Avi Pardo bu işte bir tarz oluşturabilecek kadar iyi bir çevirmen. Charles Bukowski ve John Fante'nin Türkiye'de bu kadar şöhrete kavuşmasında kanaatimce payı büyüktür. Ama mütercim meselesi de bu yazının konusu değil. Çevirmen etkisiyle mi bilinmez, Bunny Munro'nun Ölümü'nde Bukowski anlatılarının tadını aldığımı belirtmeliyim. Nick Cave, yeraltı edebiyatını kaba argo ile harmanlayan yazarlardan. Bunny Munro'nun Ölümü de Ve Eşek Meleği Gördü de okuyucusuna göre farklı okumalarda rahatsızlık oluşturabilir. Yani Nick Cave'i ya çok seversiniz ya da nefret edersiniz. Fakat anlattığı karakterlerden başka türlü konuşmasını veya yaşamasını da bekleyemeyiz. Bir komedyenin dediği gibi: Uyuşturucu kaçakçısı TDK memuru gibi konuşmaz. Daha naif bir örnek isterseniz ABD'li müzisyen Patti Smith'i önereceğim. Patti Smith'in müzisyenliği için Beat şiiri performans tarzını garage rock ile birleştirdi deniyor. Akla elbette direkt Allen Ginsberg, Jack Kerouac ve Neal Cassady gibi Beat kuşağı yazarları geliyor. Yoksa gene bir yeraltı yazarı ile mi karşı karşıyayız? Fakat Patti Smith kesinlikle keskin ve sert müzisyenliğinden beklenmeyecek tarza ağır başlı ve anlaşılan tasarlanmış kitaplar yazıyor. Bu da sanırım Smith'ten çok kuşağı ile ilgili bir önyargı. Beat kuşağı yazarları arasında daktilo tipi zafer şeklinde bir tanım vardır: Daktilonun başına geçerler ve tasarlamadan zihinlerinden geçenleri yazarlar. Jack Kerouac Yolda romanını söylediğine göre üç haftada yazmış. Patti Smith'in yazarlığından bu gelişigüzel havayı almıyorsunuz. Ayrıca sanatçı, Fransa Kültür Bakanlığı tarafından edebiyata ve kültüre yaptığı katkılardan dolayı Ordre des Arts et des Lettres nişanı da almıştı. Şaşırtıcı değil, punk'ın annesi 19. yy Fransız şiirinin bir hayranı ve müzisyenliğini/şairliğini bununla besliyor. Patti Smith'in Türkçede dört kitabı var: Çoluk Çocuk, Hayalperestler, M Treni ve Adanmışlık. Dört kitabın da kurgu olmadığını; Smith'in yükseliş, çöküş, öğreniş, aldanış, hayal ediş süreçlerinin içerisine daldığınızı ve tuhaf bir biçimde bu anlatıların terapi etkisi yaptıklarını söylemeliyim. Bob Dylan ile şiir hakkında konuştuk, Nick Cave'in agresyonu ile biraz yorulduk, Patti Smith ile de dinlendik. Şimdi biraz Kanadalı sanatçı Leonard Cohen ile yerlilerin topraklarına karşı suç işleyelim. Leonard Cohen, züppelik tanımı ve ortaya çıkışı ile ele alındığında daha anlaşılır olacaktır. Züppeliğin doğuşu ile ilgili İtalyan yazar ve düşünür Umberto Eco şöyle diyor: Olağanüstülük kültünün ilk belirtileri züppeliğin doğuşuyla birlikte görüldü. Züppe, İngiliz toplumunda, 19. yy başlarında, George Brummell ile oraya çıktı. Brummell ne bir sanatçıydı ne de filozof. Onun örneğinde olağanüstülük tutkusu giyinme ve yaşama sanatında boy gösterdi. Brummell'in sadelikle bağdaştırdığı zarafet, çelişkili nükteler ve kışkırtıcı davranışlarla el ele gidiyordu. Bu tanımda ben olduğu gibi Brummell yerine Cohen'i yerleştirebilirim. O hiçbir şey olmadan önce zarafet tanrısı olmaya çalışırdı. Hayatını Slyvie Simmons'a anlatırken bunu da özetlemişti: Tatlım, demişti Leonard, 'takım elbiseyle doğmuşum ben.' İç dünyasını soylu bir zarafetin sembolü takım elbiseleri ve bariton sesiyle dışa vuran Cohen, Boldini'nin Montesquiou'sunun 20. yüzyıldaki temsilcisi gibidir. Verilecek bütün müzisyen-yazar örneklerinden bağımsız bir şekilde Kanadalı sanatçı Leonard Cohen aslında önce şairdir. İlk şiir kitabını 22 yaşında yayımladı; ilk albümünü ise 33 yaşında çıkardı. Fakat Cohen aynı zamanda bir romancı da: Görkemli Kaybedenler ve En Sevilen Oyun adlı Türkçede de yayımlanmış iki romanı var. Görkemli Kaybedenler'de, Kanada'nın Cizvitler eliyle Hıristiyanlaştırılırken, Kızılderililere yapılanlar Mohawk kızı Catherine Tekakwitha'nın aşk öyküsüyle birleştirilerek anlatılır. Zaman geçişlerinin yoğun olduğu zor bir metindir. Diğer romanı En Sevilen Oyun'da ise Yahudi bir şair olan Lawrence Breavman'ın çocukluktan yetişkinliğe kadar olan hikayesi merceğe alınıyor. Sanırım bu romanın otobiyografik olduğunu belirtmeye gerek yok. Aslında Patti Smith bahsinde Jack Kerouac demişken Cohen'den önce 28'lik dehalardan biri olan (yani 28 yaşında hayatını kaybeden) Jim Morrison'dan söz etmeliydim... The Doors grubunun efsanevi söz yazarı ve solisti bildiğimiz kadarıyla büyük bir Yolda hayranıydı. Jim Morrison'ı Jim Morrison yapan sadece müzikleri miydi? Sanmıyorum. Morrison için müzik sanatçı kişiliğini sermek için bir araçtı, o kadar. 'Sanatçı kişilik' klişe bir ifade mi oldu yoksa? Yani Amerikalı yıldız bütün yeteneklerinden evvel 'yaşamını da bir sanat eserine dönüştürmüş' komplike bir sanatçıydı. 'Modern' dedikleri sanat biraz da budur. Devrim televizyondan yayınlanmayacak sözünü çoğunuz duymuşsunuzdur. ABD'de 70'li yıllarda ortaya çıkan devrimci Black Power hareketinin öncülerinden siyahi şair ve müzisyen Gil Scott-Heron'a aittir bu söz. Cool bir müzik olarak algılanan bluesu Malcolm X aktivizmi ile politize ederek isyankar hip hop kültüne bağlamıştır. Scott-Heron'un Türkçede çok yeni bir romanı yayımlandı: Zenci Fabrikası. Roman, hiç şaşırtıcı gelmeyecek bir şekilde, 1960'larda Virginia'daki bir üniversitede yaşanan öğrenci ayaklanmalarını konu alıyor. Fakat siyahi hareketler bağlamında gedik taş uyumunu yakalayan sanatçının romanı, Türkiye'de pek ilgi uyandırmışa benzemiyor. Galiba bu biraz da kültür tüketicilerimizin yoğunlukla aktivizm kavramını bağlamına oturtamamasından kaynaklı. Türkiye'de aktivizm nedense bir alt kültür refleksine dönüşememiştir. Hakim sınıf bazen alt kültür kılığında yerli yerine oturtamadığı isyanlara kalkışır, ama o kadar. Mesela kitleselleşebilmesi için lazımsa Kürt kılığına girmesi gerekir. Hep bir taklittir. Yazdıkları yer altı romanları da bu nedenle biraz sakildir. Zaten sonunda sıkılır taşraya taşınan aydını anlatırlar. Neal Cassady'nin sırf küfür ettiği için bir yer altı yazarı olduğunu düşünenlerle bile karşılaşırsınız. Dolayısıyla bol bol küfür ederler. Siyasi bağlamları da havadadır. Muktedirliği, güncel siyasetin verdiği ayrıcalık dışında düşünemezler. Hayır, 2013 yazına geri dönmeyeceğim. Özetle Malcolm X'i Müslüman kimliği nedeniyle anlamak istemeyen iklim tabii Gil Scott-Heron'u da anlamayacaktır. Hiç aracınızla 100 km hızla giderken eşek arısı yuttunuz mu? Tıbben tam iki kez ölü ilan edildiğiniz oldu mu? Bir yarasayla düştüğünüz anlaşmazlık yüzünden haftalarca kuduz aşısı olmak zorunda kaldınız mı peki? Şimdi sizin düşen uçaktan sağ çıktığınız bir an ya da yanlışlıkla Parkinson teşhisi aldığınız da olmamıştır... Fakat bunların hepsi İngiliz müzisyen Ozzy Osbourne'un başına gelmiş. Sunday Times ve Rolling Stone'da yazdığı köşe yazılarında başına gelen tüm tuhaflıkları anlattı, tavsiye isteyene tavsiye verdi ve diğer müzisyen yazarlardan farklı olarak güçlü mizahıyla okuyucuyu şaşırttı. Arka kapak yazısına döndü, biliyorum, ama gerçekten böyle oldu. 'Dramatik' değil, 'trajikomik' tarafta durur Osbourne'un yazarlığı. Türkçede yayımlanmış iki kitabı var: Ben Dr Ozzy ve Ben Ozzy. Yaşamım içerisinde bazı kötü şeyler yaptım. Daima karanlık tarafa doğru çekildim. Ama ben şeytan değilim diyor. Başına gelen belaları ve büyük başarıları büyütmektense tepede bir noktada alay ediyor. Bob Dylan Nobel Edebiyat Ödülü kazandığında, Egoist Okur için Şükür ki Teoman'ın bu ödülü kazanma ihtimali artık Elif Şafak'tan daha fazla yorumunu yapmıştım. Çünkü Teoman, müzisyen-yazar-şair tipolojisinin Türkiye'deki temsilcisidir. Şarkı sözlerinin her biri birer şiirdir. Zaten İnsanlık Halleri adıyla şarkı sözlerini kitaplaştırdı. Bu açıdan Türkiye'de bir ilk değil ama Mazhar Alanson dışında diğer örnekler anmaya ne kadar değer bilmiyorum. Teoman ayrıca Fasa Fiso adlı kitabında Çocuk Teoman'dan rock yıldızı Teoman'a uzanan yolculuğu anlatıyor. Peşinden koştuklarımız, yaşadıklarımız var ya, hep fasa fiso deyişinden, doygunluğa erişmiş orta yaş nihilizmini derhal seziyoruz. Sonuç olarak, sanatçı, yazar olarak bir efsaneye dönüşmeyecek olsa da kaleminin de güçlü olduğunu çekinmeden söylemeliyiz. Efsane MFÖ grubunun solisti Mazhar Alanson da şüphesiz komplike bir sanatçı. Müzisyenliğinin dışında güçlü aktörlüğünü hepimiz biliyoruz. Ki bu da doğal: Ankara Devlet Konservatuarı Yüksek Tiyatro Bölümü'nden mezun... Mazhar Alanson, besteciliğinin ve oyunculuğunun yanında 'ödüllü' de bir söz yazarı. Bana soracak olursanız, aslında bir şair. Sanatını 'manevi' yönden beslediğini de biliyoruz. Dünyevi aşkın ötesinde bir aşkın şiirini yazıyor, besteliyor ve yorumluyor. Hakkındaki tuhaf iddialar için Umre'de öğrendim diyerek sözün özünü uzatmadan söyleyebiliyor... Sanatçının Mazhar Olmak adlı bir kitabı da bulunuyor. Kitapta şarkı sözleri, şarkı sözlerinin hikayeleri, anılar ve hatta gezileri yer alıyor. Bir sanatçının hayat günlüğü. Ozanlık, kültürümüzün önemli bir parçası. Alim Paul Lindner'in tespitiyle, ozanlar Türklerin hem müzisyeni hem de tarihçisi... Geçmişi ve örfü bugüne taşıyanlar... Fakat söz konusu şehirli için üretilen popüler kültür olduğunda bol örnekle karşılaşmıyoruz. Ozanları kırda bıraktık geldik. Modern Dede Korkutlarımız nerede? Ozan taklidi yapan Batılı sanatçının kötü bir taklidi olan edebiyatsız icracılara galiba mahkumuz. Sonuç olarak edebiyat ile müziğin tarihten bugüne gelen kopmayacak bir nikahı vardır. Mesela bir müzik parçasının kalıcı olmasıyla bir şiirin kalıcı olması arasında çok büyük bir fark olduğunu düşünmüyorum. Şiirdeki nesnel karşılık gibi müzikte de bir nesnel karşılık var. Bu nesnel karşılığı ise müzisyen edebiyatçılar ya da edebiyatçı müzisyenler çok daha doğru bir şekilde bulabiliyorlar. Yeni nesil müzisyenlerin dikkatine.


Nuri Pakdil hayatı boyunca insanların gündeminden hiç düşmedi. Daha lise senelerinde oynadığı tiyatro oyunlarıyla ve çıkardığı Hamle dergisiyle çevresini saran öğrenci veya arkadaş grubunun çekim merkezi olmuştu. Yakın arkadaşlarının anılarından öğrendiğimize göre, Pakdil'in İstanbul'dan Maraş'a geleceği haberi bile, o sırada Maraş'ta yaşayan dostlarının, arkadaşlarının arasında küçük bir heyecan fırtınası oluşturmaktaydı. Bu heyecanlı duygunun içinde biraz da tedirginlik vardır. Nuri Pakdil çok sevilmiş ama aynı zamanda da kendisinden çekinilmiştir. Elbette ki bu noktada nitelikli edebi eserleri okumak için gerekli olan edebi zevki kazanmış olduğumuzu varsayacağız. Bu başka bir konu. Ama Nuri Pakdil'in yazı hayatının demeyelim de, yayın hayatının iki dönemden oluştuğunu bilenler bilir. Bu ikinci dönemin eserlerinin daha dikkatli ve belli bir hazırlıktan sonra okunmaları gerekir. Aynı şekilde Pakdil'in piyesleri, absürt tiyatronun kuralları az çok öğrenildikten veya Batıdaki örnekleri okunduktan sonra okunmaya başlanmalıdır. Zira absürt tiyatro zaten zor bir türken, bir de Nuri Pakdil'in kendine mahsus soyut dili vasat okuyucuyu bu eserlerden iyice uzaklaştırır. Bu girişten sonra, bendeniz, kendi okuma serüvenimi de dikkate alarak, Nuri Pakdil'in eserlerinin hangi sıra ile okunmaları gerektiğini anlatmaya gayret edeceğim. Ayrıca eser kümeleri hakkında özlü bilgi vermeye çalışacağım. Nuri Pakdil'in sayıları kırkı aşan eserleri üslup bakımından değerlendirildiğinde, dünyasına en kolay biçimde girebileceğimiz kitapları üç ciltten oluşan Biat'larıdır. Edebiyat dergisinde yazdığı, kitabı oluşturan yazılar, bütün gönül açıklığı ile Türkiye'de yazı yazan herkesi diyaloğa, birbirini anlamaya, farklı bakış açılarına da sahip olunsa dostça bir entelektüel alışveriş içinde olmaya davettir. Farklı edebiyatçıların eserleri değerlendirilir. Edebi dil, mümkün olduğunca iletişim diline dönüşmüştür. Batı Notları ise yazarın yayınlanan ilk kitabıdır ve Batı medeniyetinin Paris üzerinden artistik ve sert bir eleştirisini içerir. Bağlanma, Fethi Gemuhluoğlu'nu anlattığı eseridir. Ancak başka herhangi bir biyografi kitabına benzemez. Dili, üslubu, kurgusu Pakdilcedir. Gene de ortalama bir okurun imgelerinden ve simgelerinden sıkılıp okumaktan vazgeçeceği türde bir eser değildir. Şunları iddia edeceğim: Nuri Pakdil'siz bir Türk deneme edebiyatı tarihi yazılamaz. Nuri Pakdil, edebiyatımızın en ilginç deneme yazarıdır. Dört ciltlik Bir Yazarın Notları ise edebiyatımızın en ilginç deneme kitaplarından biridir. Parçalı veya fragmantal bir üslupla yazılmıştır. Zaman zaman yazarın hayatından kişisel bazı sahnelere rastlarız. Zaman zaman birden bir cehennem atmosferine gireriz. Bazen de yazarın yazı odasında kelimelerle nasıl didiştiğine şahit oluruz. Bana büyük ilhamlar vermiş nefes bir eserdir Bir Yazarın Notları. Nuri Pakdil şair değildir. Medyada Kudüs şairi olarak sunulması isabetsiz olmuştur. Şiir yazmak bir edibi şair olarak nitelendirmemizi gerektirmez. O halde Kemal Tahir'e de mi şair diyeceğiz? Şiir yazmıştır. Ömer Seyfettin'e ne diyeceğiz? O da şiir yazmıştı. Kaldı ki Ebubekir Sonumut adıyla yazdığı şiirlerinin Edebiyat dergisinin önceki dönemlerinde daha sık olarak görüldüğünü ama sonraki sayılarda Pakdil'in şairlik adı olan bu imzayı pek fazla kullanmadığını görürüz. Ancak her edibin bir biçimde şair olduğu, bütün türlerin şiirden beslendiği şüphe götürmez. Pakdil'in şimdi sıralayacağım kitapları şiirin vadisinde veya şiirin çevresinde dolaşır. Bu eserlerin imge yapısı, yoğunluğu, eksiltili dili vasat edebiyat okurunu zorlayacak niteliktedir. Bunları okumadan önce yazarın yukarıda saydığımız eserlerini okumak faydalı olacaktır: Sükut Suretinde, Arap Saati, Klas Duruş, Kalem Kalesi, Anneler ve Kudüsler, Ahid Kulesi, Osmanlı Simitçiler Kasidesi bu kümede yer alır. Nuri Pakdil 1984'ten eserlerini yeniden yayınlamaya başlayacağı 1997 yılına kadar, neredeyse bu sürenin tamamında Huzur Palas otelinde kalmıştır. Bu otelde geçen senelerini gün gün not etmiştir. Pakdil'in piyesleri dışında kalan eserlerinin tamamına yakını günlük tutulan notların sonradan üsluplaştırılması şeklinde oluşmuştur. Yazar altı cilt olan Otel Gören Defterler'de, yalnız başına geçirdiği bu sükut senelerini kaleme alır. Dil oldukça soyutlaşmış, hatta dil sapması dediğimiz uygulamalar sıklaşmıştır. Bu altı ciltlik eser, Hüseyin Su'nun Takvim Yırtıkları adlı eseri ile birlikte okunursa anlaşılması daha kolay olabilir. Nuri Pakdil, Edebiyat dergisi çıktığı senelerde dört adet tiyatro eseri yayınlamıştı. Üç adet piyesi de dergide çıkmış ama kitaplaşmamıştı. Pakdil'in yayın hayatının ikinci döneminde ilk dört piyes yeniden yayınlanırken diğer üç piyes de dergiden sonra ilk defa kitaplaştı. Üniversitede senelerdir Umut oyununu işleriz. Öğrenciler, doğal olarak bu oyunu okurken zorlanırlar. Umut ve yazarın diğer piyesleri absürt tiyatro tekniği ile yazılmışlardır. Absürt tiyatro, olay örgüsünün sebep-sonuç ilişkisi içerisinde ilerlemesini gerektirmez. Aziz Çalışlar'a göre absürt tiyatro şu nitelikleri içerir: Burjuva dünyasının alışılmış hayat tarzına ve değerlerine olumsuzlayıcı bakışa sahip olmak. Bilinemezci, nihilist dünya görüşü ile insanın varoluşunu saçma, anlamsız olarak görmek. Geleneksel tiyatro düzenini, anlamlı diyalog tertibini bozmak. Tarihilikten ve psikolojik derinlikten uzak durmak. Gelişim, eylem ve çatışmaya dayalı olmayan bir olay örgüsü kurmak. Paradoksal, mantığa aykırı bir diyalog düzeni uygulamak... Gerek Pakdil'in soyutçu üslubu gerekse absürt tiyatronun kendi iç gereklilikleri piyeslerin okunmasını zorlaştırır. Örneğin Beckett'in Godot'yu Beklerken'i gibi absürt tiyatronun meşhur birkaç örneğinin bilinmesi, okunması Pakdil'e hazırlık için gerekli olabilir. Bu basamaktaki kitaplar en başta da okunabilir. Ama en başta okunması bir filmi izlemeden önce eleştiri yazılarını okumaya benzer. Veya bir bilmeceyi çözmeden önce cevabının kulağına fısıldanmasına benzer. Pakdil'in şimdilik üç ciltlik mektupları ve iki ciltlik söyleşileri elbette onun dünyasına girmemizi hızlandırır. Bu beş cilde bir de Hüseyin Su tarafından yazılan Takvim Yırtıkları'nı eklemek gerekir. Özellikle bu eser Pakdil'in güçlü, karizmatik şahsiyetine nüfuz etmemizi hızlandırır. Pakdil seksen beş senelik hayatı boyunca insanları edebiyata ve bu yolla Allah'a çağırdı. Edebiyatı kendine dönük bir faaliyet olarak görmedi. Aynı zamanda edebiyatı angaje bir araç olarak da görmedi. Edebiyattan ve ilkelerinden taviz vermedi. Pakdil'in sadece edebiyatı değil hayatının da bizlere örnek olması gerekir.


Sartre'ın yazarı tanımlarken kullandığı çağının tanığı ifadesi Nuri Pakdil için ilk elde söylenmesi gereken bir hakikat. O, bu tanıklığı Müslümanca bir hassasiyetle ve olağanüstü bir rikkatle Türkçenin burçlarına bir zafer nişanesi olarak dikerek aramızdan ayrıldı. Allah rahmet eylesin, ruhu şad olsun. Ruh dedim, Pakdil'in sözlüğündeki en ayrıcalıklı kelimelerden birisidir ruh. Onun metinlerinde ruh, omurgaları güçlendiren, direnişi harlayan bir işaret fişeğidir. Ruhunu kazı ve kazan, der mesela. Büyük kaybedişler çağında insan yitire yitire kendini, kendi asil ruhunu bulabilecek midir? Pakdil'in derdi bu soruda uç bulan kavganın, savaşın ta kendisidir aslında. En çok insan öldürülen bir çağda, yalın ve yalnız insanı nasıl savunabiliriz? Pakdil, İslam'ın ufku olan insanı arar durmadan. Yazdığı metinlerde onun kadar insan kelimesini böylesi bir sıklıkta kullanan başka bir sanatçı hatırlamıyorum. Onun meselesi insan ve insanın konumu oldu hep. Konunun yandığı ve konumun öne çıktığı bir çağda insan nerede duruyor, bu sorunun peşinde canhıraş bir feryatla dolaşır Pakdil. Özellikle son yüzyılda büyük bir kıyıma uğrayan insana ve onun yüreğine uzatılan bir el gibidir onun bütün cümleleri. O, insana sorguyu, arayışı ve bağlanışı hatırlatır mütemadiyen. İnsana karşı, insana rağmen, insana insanı anlatmak... Pakdil'in hem yalın hem kalabalık yalnızlığı böylesi bir tezadın içinde büyüdükçe büyür. Sorgu, Pakdil'in metinlerinde bir ana yol göstergesidir. İnsan sorgulamadığı an yolunu kaybeder. Okumak da sorgunun azığıdır bu bağlamda. Okumadığı gün insan karanlıktadır. Sesini, öfkesini, umudunu, sevincini riyasız ve boyasız anlatmanın derdindedir. Hiç eldiven kullanmaz yazarken. Çıplak elleriyle her harfi, her kelimeyi adeta tek tek okşayarak kurar cümlelerini. Bu da sorgunun ve sürekli olarak bir iç denetimden geçiyor olmanın doğal ve yalın bir fotoğrafıdır aslında. Nuri Pakdil'in kişiliği, eylemi, yazarlığı, hepsi bir bütün halinde bir Pakdil fotoğrafı verir bize. Eylemi hayatı, yazdıkları yaşadıklarıdır. Nuri Pakdil için edebiyat bir karşı duruşu karşılar. O, bu duruşu klas duruş olarak resmeder. Ona göre kelimelerin yükünü taşımak, öncelikle o kelimelerin çilesini çekmeye talip olmayı gerektirir. Boşa atılmış bir kurşun yoktur onda. Çünkü hayat olağanüstü bir ciddiyetle yaşanması gereken bir ödev ahlakıyla iç içedir. Pakdil edebiyatı bir eylem olarak görür. Bir dua, bir yakarış, bir ihtar, bir kimlik ve karakter yoklaması... Onun için mümin bir kuldan sonra iblise karşı koyan edebiyattır. Çünkü insanın vicdanına bağlıdır damarları. Pakdil, o damarı kurcalar daima. Zihinlere çakılan Batı Çivisine karşı bir panzehir arar sürekli. Pakdil'in anti ile başlayan bütün cümleleri aslında insanı bir istatistik böceğine dönüştüren, insanı yalan ve sahte dünyaların sofrasında ideolojilere meze yapan çağın kodamanlarına verilmiş esaslı bir cevaptır. Hayat bir soru, insan bir cevaptır. İnsan o cevapla yaşar. Pakdil, yabancılaşma olgusunu hem kimlik hem karakter bağlamında irdeler. İnsanın kendine yabancılaşması karakterin, köklerine, tarihine olan yabancılaşması ise kimliğin yozlaşması demektir. Tarih bir anlatılar toplamı değil, capcanlı bir şahit, çırılçıplak bir bilinç halidir onda. Tarihin T'sini bir çekiç gibi tutup salladığını söyler, bir protesto biçimidir bu. Egemen verili koşullar karşısında, köksüzler ve tarihsizler karşısında protesto, Pakdil'in eylemci duruşunun şahdamarıdır. Sistemin görmek istemediği insanın bütün niteliklerini bilinçle ve soylu bir inatla bayraklaştırmanın derdindedir o. Karşı duruş, en şiddetli ve öfkeli tavrını yabancılaşma olgusunda gösterir. İnsan kendisiyle tanışmadan bu karanlık çağdan esenlikle çıkamayacaktır. Pakdil sözlüğünde umudun yeri bambaşkadır. Bütün bu kötücül ve karamsar çağa karşı umutlarıyla yaşar o. Umudun bittiği yerde el değmemiş bir başka umut daha vardır. Umutlarımı hangi kurşun vurabilir, derken onu hayata ve insana bağlayan ilahi inayete sımsıkı sarılmayı ihmal etmez. Pakdil, tam da bu sebeple, insana ve hayata dair umutlarımıza ve elbette köklerimize sarsılmaz bir özgüvenle sımsıkı bağlanmayı öğretmiştir bize. Zaman, mekan, insan onun metinlerinde metafizik bir gerilim hattı gibidir. Geçmiş, şimdi ve gelecek o hattın üzerinde birleşir ve tarihsel bir kesitin şahitliğine soyunurlar. Gaflet iptal edilmiş ve kelime aşkın buyruğunda başkaldırmıştır. Pakdil'in en büyük devleti namazdır.


Murat Uyurkulak imzalı Delibo'dan okuyucuda şiir kitabı çıkaran, fikirleri uğruna sürgün yemeyi göze alan, eşiyle ayrıldıktan sonra yeniden evlenmeyi düşünmeyen, edebiyat öğretmeni Sefer Kavala'nın yalnızlığı, yoksulluğu ve dramı, Selo'nun ölen iki oğlundan sonra deliren annesi, Yusuf'un uğradığı talihsizliklere karşı bitmek bilmeyen kaçışı kalmaktadır. Rastlantıların birbirini kovaladığı, bu yüzden inandırıcılığı zayıf düşen Delibo'nun hikayesi ise, roman bütünlüğü içinde değişik bir renk mesabesinde kalmaktadır. Murat Uyurkulak'ın yeni romanı Delibo'da üç farklı karakterin -edebiyat öğretmeni Sefer Kavala'nın, onun oğlu Yusuf'un ve zihinsel engelli İbrahim'in- hayat hikayesini okuyoruz. Anlatıcımız Yusuf. Onun ağzından dinliyoruz hikayeleri. Ayrıca Yusuf ana karakter. Diğer ifadeyle romanın merkez kahramanı. Hem anlatıyor, hem yorumluyor olayları. Bu yüzden anlatılanları kendi başlarına düşünebildiğimiz gibi Yusuf'un zaviyesinden de değerlendirebiliyoruz. Yusuf'un zaviyesinden bakmaya kalkıştığımızda, romanda göreceğimiz sadece İzmir'de doğup büyümüş olmanın, aşılması çok güç, Batıcı önyargılarıdır. Bu, romanın en zayıf yönüdür. Çünkü bunlar basmakalıp, klişe yargılardır. Romanda ilgisiz yerlerde okuyucunun karşısına çıkarılır. Yazar, Yusuf üzerinden vurmak istediği dini ve siyasi yönelimlere, adeta vurmuş olmak için vurur. Buna Deli İbo/Abraham/ Delibo'nun hikayesinde de rastlanır. Yusuf Konya'da on iki yıl kalınca, İzmirli sevgilisi tarafından dindar sanılır. O yüzden Delibo'nun Yahudi olduğu ondan saklanır. Bu şekilde bol miktarda önyargıların yönlendirmesiyle kurgulanmıştır Delibo. Olayları araştırma, düşünme, tartışma da yoktur romanda. Yusuf'un göçüp gitmiş olan Rumlarla, sorgulamadan kendini ve Yasemin'i Cemevi'nde ayine çeken Alevilerle, çeşitli sebepler nedeniyle İsrail'le göç etmiş Yahudilerle hiçbir sorunu yoktur. Onun sinirini bozan yalnızca dincinin kokuşmuş ahlakıdır. Mesela onlar meyhanenin önünden 'Ya Allah, bismillah, Allahüekber,' diye bağıra böğüre geçerler. Kuran kurslarında gönüllü hocalık yapan kişi, aslında bir sübyancıdır. Zihinsel engelli Delibo'nun bu ülkede ezandan kaçabileceği hiçbir yer yoktur. Böğüren kalabalığın fethetmediği bir İzmir kalmıştı geriye. Yusuf'un İzmirli babası Sefer veya sevgilisi Yasemin için de bu, böyledir. Onlara göre bu ülkede ganimet iştahı olmayan, öyle kötü, öyle karanlık, öyle utanç verici olmayan bir Müslüman dinci yoktur. Bunlar Boşa cavur İzmir demiyolar... Biz bu ülkeye ait değiliz abi... Yunanistan'la birleşmemiz lazım bizim... diyen kişilerin, ortak duygu ve tepkileridir. Bu tür genellemeci yaklaşımdan dolayı o kadar komünizm, sendikacılık, devrimcilik, enternasyonalizm vurgusuna rağmen Delibo'nun siyasi boyutu yüzeysel kalmakta, günlük siyasi tartışmaların ötesine geçememektedir. Roman, Delibo'nun kaybolmasıyla başlar. Delibo'yu aramak olgusu, romanda geçen olayları bir noktada toplamaya yarar. Çünkü Yusuf'un çocukluğunu da okuruz bir yandan. Delibo'nun kaybolması, Yusuf'u yıllardır küskün olduğu babasıyla ve görüşmediği Yasemin'le buluşturur. Yusuf mutsuz bir çocukluk geçirmiştir. Delibo, fakirliği öğretmen çocuğu üzerinden işlemesiyle diğer yoksulluk anlatılarından ayrılmaktadır. Yoksulluk, Yusuf'un düştüğü melankolinin, içinden bir türlü çıkamadığı depresyonun, başlıca nedenlerinden biridir. Diğer bir neden ise, babasını ve kendini terk eden annesidir. Bunlar Yusuf'un Yasemin'e taparcasına bağlanmasının da nedenleridir: fakirlik ve öksüzlük. Yasemin paraya değer vermez, Yusuf'u koruyup kollar, Yusuf'a acır ve merhamet gösterir. Yusuf her şeyini bu annesinin yokluğunu dolduran Yasemin'e göre yapar. Aslında Yasemin hiçbir zaman anne yokluğunu gideremez. Çünkü onun da bir hayatı vardır. Film ve dizilerde oynayan bir aktristtir kendisi. Çok ünlüdür, özgürlüğüne de düşkündür. Yusuf'u sever ama onun yaşadığı anne yokluğunu giderecek kudreti kendinde bulamaz. Yusuf, bu durumun farkında değildir. Duygularının peşinde hareket eder. Fazlasıyla tepkiseldir. Anlık duygu değişimleri yaşar. Yasemin'in yaklaşıp uzaklaşmasıyla, nefretten sevgiye, devrimcilikten ihanete gidip gelir. Bir de Selo vardır, Yusuf'un arkadaşı. Yusuf önce annesini ve kardeşini kaybeder. İkisi de bir trafik kazasında ölmüştür. Selo ise, bir hırsızlık esnasında vurularak öldürülmüştür. Belki de Selo, Yusuf için kaybettiği kardeşidir, yaşayamadığı kardeşlik duygusunu yaşadığı kişidir. Yasemin'le adeta annesizlikten, Selo'yla da kardeşsizlikten doğan boşluğu doldurmak ister Yusuf. Yusuf kime bağlansa onu acı bir şekilde kaybeder. Yasemin'i defalarca kaybeder. Bunlar Yusuf'un mutsuz geçen çocukluğunun kırılma noktalarıdır. Yusuf, Selo'da kendini görür. Selo'nun iki ağabeyi ölmüştür. Babası yoktur. İki ablası, ailenin geçimi için sabahtan akşama kadar çalışmak zorundadırlar. Zaten Selo'nun taşkınlıkları ve yaramazlıklarının nedeni de, bu yoksulluk ve savunmasız kalmışlıktır. Yusuf adeta olmak istediği kişiyi Selo'da bulur ve ona kopmaz bağlarla bağlanır. Fakat ilk hırsızlık teşebbüsünde dostunu kaybeder. Aslında bu, Yusuf'un yükseklerden yere çakılışı anlamına gelir. O, Selo'da hayata kafa tutma güç ve pervasızlığını bulmuştur. İlk girişimlerinde Selo'nun öldürülmesi, yere çakılma anlamına gelir. Yusuf bu olaydan sonra isyankarlığın, işi serseriliğe vurmanın da bir kurtuluş ve kaçış yolu olmadığını anlar. Bir nevi Selo'yla birlikte kanatlarını da kaybeder. Yusuf ne zaman kanatlanmaya kalkışsa, fazla yükselmeden yere çakılır. Isparta dönüşü, Yasemin'le yakınlaşmalarının hüsranla sonuçlanması ve hapse girmesi de, bunlardan biridir. Murat Uyurkulak hikayeleri özetleyip birleştirerek kurgular Delibo'yu. Bu yüzden aslında Delibo'da kaçırılmış birçok fırsattan söz edebiliriz. Selo'nun öldürülmesi mesela. Fazlasıyla trajik ve etkileyici olan bu olay, bir paragrafla geçilir. Uyurkulak ayrıntıya giremez. Selo'nun oysa, o esnada bütün hareketleri önemlidir. Depoya girmesi, bekçinin onu fark etmesi, sahte tabancasını kullanması, Yusuf'un onu mobiletle beklerken gözlemesi, Selo'nun vurulması, Yusuf'un kaçarken duyduğu korku gibi ayrıntıların hiçbiri yoktur romanda. Ayrıca Yusuf'un anne ve kardeşini ziyaret etmesi, yine ayrıntılarıyla anlatılmayan, roman için kaçırılmış fırsatlardan bir diğeridir. Yusuf'un ilkokuldan beri aşık olduğu Yasemin'le kırklı yaşlarda yaşadığı ilk cinsel ilişkisi de, tek paragrafta geçirilen olaylardandır. Oysa bu tür trajik ve etkileyici olaylar, bizzat bu olayı yaşayan kişinin ağzından anlatılmaktadır. Yasemin'le yaşanılan ilk cinsel ilişki, Yusuf'un dudağında kalan ruj izi kadar bile işlenmemiştir. Oysa bu öpüşme, ilişkiden birkaç gün sonra, bir takside, alelade olmuştur. Selo'nun ölümü, Yusuf'un üniversite kampüsünde dövdüğü üç güvenlik görevlisi kadar bile işlenmemiştir. Bu tür trajik ve etkileyici olayların özet geçilmesi, romanı zayıflatan unsurlardır. Uyurkulak, Delibo'da olayların nedenlerini açıklamayı sonraya bırakarak merak uyandırır. Yusuf neden hapse girdi? Yasemin Delibo'yu neden arıyor? Jülyet kimdir? Okuyucu bu soruların peşinde Yusuf'un karışık ve acıklı hayatıyla karşılaşır. Delibo'nun hikayesi, okuyucuyu Yusuf'un hikayesine taşıyor; roman için kıymeti bu kadar. Şöyle de söylenebilir; Delibo'nun hikayesi, romanın merkez kahramanı olan Yusuf'un hikayesine giydirilmiştir. Delibo'ya dönük romanın başında oluşturulan ve merak uyandıran sorular, romanın sonunda çözülüyor. Fakat roman boyunca Yusuf dışında aslında anlatılan hiçbir şey yok. Uyurkulak'ın özetleyici, hemen konuya giren anlatımı; kısa cümleleri, anlatımla yorumu dozajında yürütmesi de Delibo'nun kolay okunmasını sağlayan yönleridir. Delibo'dan okuyucuda şiir kitabı çıkaran, fikirleri uğruna sürgün yemeyi göze alan, eşiyle ayrıldıktan sonra yeniden evlenmeyi düşünmeyen, edebiyat öğretmeni Sefer Kavala'nın yalnızlığı, yoksulluğu ve dramı, Selo'nun ölen iki oğlundan sonra deliren annesi, Yusuf'un uğradığı talihsizliklere karşı bitmek bilmeyen kaçışı kalmaktadır. Rastlantıların birbirini kovaladığı, bu yüzden inandırıcılığı zayıf düşen Delibo'nun hikayesi ise, roman bütünlüğü içinde değişik bir renk mesabesinde kalmaktadır.


Henüz ilk kez yayımlandığı 1984 yılında kimilerince 21. yüzyılın ilk kitabı olarak kabul edilen Hazar Sözlüğü'nün önsözünde Milorad Paviç, sanat eserlerini evrilip çevrilebilir ve evrilip çevrilemez olarak ikiye ayırdığından bahseder. Muhatabının esere farklı açılardan yaklaşabildiği resim ve heykel gibi sanatları evrilip çevrilebilir olarak tanımlarken, edebiyat ve müzik gibi sanatları her şeyin başlangıçtan sona, doğumdan ölüme doğru ilerlediği tek yönlü bir sokağa benzetir. Lineer olmayan bir anlatı inşa etmek için uzun yıllardır çalıştığından bahsetmeyi ihmal etmez. Yayınları'nın uzun yıllar sonra yeni bir çeviri ile okura sunduğu Hazar Sözlüğü, onu uluslararası üne kavuşturup adının sık sık Nobel ile anılmasının ötesinde Paviç'in başı ve sonu olmayan bir roman yazma amacını gerçekleştirdiği eseri olarak ayrı bir önem kazanıyor. Günlük yaşantıdaki kurallar çoğu zaman, yazılan eserler için de geçerlidir. Zorla gerçekleşen, kendine biçilen rolden fazlası istenen veya aşırıya kaçan her şey güzelliğini yitirir. Şair Eyyüp Akyüz, son kitabı Eskiden Buralar'da, adeta bu bilginin ışığında şiirlerini uzun tutmadan bitiriyor ve akılda kalan mısraları bize yadigar kalıyor. -Kimsin? -Anneannemin torunuyum. Divan Edebiyatı, sahibi meçhul bir kavram. Her halükarda 20. yüzyılın başında ortaya çıktığı konusunda bir tartışma yok. İskoçyalı oryantalist Elias John Wilkinson Gibb'in 1900 yılında yayınlanan Osmanlı Şiiri Tarihi kitabında bu kavrama hiç yer verilmez. Hepsi batılılaşma döneminde düşünülen isim alternatiflerinden biridir Divan Edebiyatı. Arap coğrafyasında üretilen roman, öykü ve şiirler son yıllarda edebiyat gündeminde karşılık buluyor. Avrupa başta olmak üzere Batı'da düzenlenen büyük ve uluslararası kitap fuarlarındaki temsiliyetin güçlenmesi, en yeni eserlerin prestijli birçok ödüle değer görülmesinin bu ilgideki payı büyük elbette. Batı'nın doğuyu gördüğü egzotik gözle romantize edilemeyecek bir yükseliş bu. Yirminci yüzyıl başlarında İngiltere genelinde Müslümanlara yönelik hasmane tavırlar öne çıkarken, İslam'ı seçenlerin sayısında da gözle görülür bir artış söz konusudur. İslam'la müşerref olan bu şahsiyetler, yeri geldiğinde İslam dünyasının savunucuları olarak da önemli faaliyetlerde bulunmuşlardır.


Olağanüstü Beyefendiler Cemiyeti temel olarak alterno-distopik bir geçmişte geçen ve kurgu bir İngiliz imparatorluğu merkezinde ilerleyen casusluk hikayelerine odaklanır. Alan Moore bu seride farklı yüzyıllar arasında gezinen, edebi, siyasi ve tarihi karakter referanslarıyla dolu bir dünyayı bizlere sunuyor. Kaynağını şu an hatırlayamadığım bir alıntıda anlatıcı, yazar Alan Moore'un hikayelerini dünyaya anlatabilmek için çizgi roman mecrasını seçmesinin, çizgi roman okuyucuları için bulunmaz bir nimet olduğunu belirtiyordu. Gerçekten de Moore, İngiliz aristokrasisini okült bir efsaneyle harmanladığı Cehennemden Gelen'den (From Hell, Flaneur Kitap: 2019) çağdaş çizgi romanın rotasını değiştiren eser olarak anılması yanlış olmayacak süperkahraman draması Watchmen'e (İthaki Yayınları: 2016) kadar, hemen her farklı eserinde bu hissi bize tekrar hatırlatmayı becerdi. Her ne kadar bahsi geçen bu hikayelerin film uyarlamaları kötünün iyisi sayılsa da, Moore hem bu filmleri ve kaçınılmaz başarısızlıklarını reddetti; hem de çizgi roman mecrasını odağına almaktan hiçbir zaman şaşmamayı bildi. Moore'un anlatılarında yer alan pop kültür bombardımanı aynı zamanda iyi bir arşivcinin diplerden çıkardığı trivia bilgilerle bezelidir; üslubunun alamet-i farikası biraz da burada saklıdır. Cehennemden Gelen'de, biraz da Tarantinesk diyebileceğimiz kolajcı bir tarihçi tavrıyla, 18. yy'da geçen bir Karındeşen Jack hikayesi anlatırken, Watchmen'de ise Soğuk Savaş'ın en soğuk yüzünü emekli süperkahramanların eşliğinde ABD Başkanı Nixon'ın istifa etmeyip, ikinci döneminde de seçilerek başkanlığa devam ettiği alternatif bir tarihe yerleştirir. Bu iki eser belki de Moore'un (Batman: Öldüren Şaka ile birlikte) en bilinen işleri olsa da, bahsi geçen kolajcılığının tüm maharetini sergilediği en önemli eser, 1999'da yayına başlayıp bugüne değin devam ederek yirmi yıla yayılan hikayesi ile burada genişçe bahsini edeceğimiz Olağanüstü Beyefendiler Cemiyeti'dir (The League of Extraordinary Gentlemen I-II, Yapı Kredi Yayınları: 2019). Olağanüstü Beyefendiler Cemiyeti, temel olarak alterno-distopik bir geçmişte geçen ve kurgu bir İngiliz İmparatorluğu merkezinde ilerleyen casusluk hikayelerine odaklanır. Aslında edebiyat dünyasından bildiğimiz karakterler, Moore'un yarattığı bu sahte geçmişteki İngiliz totaliter rejiminin gizli servis elemanları olarak karşımıza çıkar. Bu karakterler Haggard'ın Hazreti Süleyman'ın Hazineleri romanındaki Indiana Jonesvari kahraman Allan Quatermain, R. L. Stevenson'ın ürkütücü öyküsündeki Dr. Jekyll/Mr. Hyde, Bram Stoker'ın Dracula'sındaki Mina Harker, Denizler Altında 20.000 Fersah'ın meşhur kaptanı Nemo gibi farklı referans bombardımanlarından oluşur. Keza kahramanların emir almak zorunda kaldığı bahsi geçen totaliter rejim de Orwell'ın 1984'ündeki INGSOC'dan başkası değildir! İlk kitap itibariyle 'cemiyet'i kurarak dünyayı türlü belalardan kurtaran kahramanlar, sonrasında bir yandan da dünyanın ve uzayın farklı köşelerinde farklı fantastik casusluk maceralarına atılırlar. Böylelikle Moore'un anlatısını zenginleştirir ve gittikçe genişleyerek önü alınamayacak bir süperkahraman evreninin yaratılmasını sağlarlar. Bu evren, bildiğimiz 007 James Bond'dan Sherlock Holmes'a, Doktor Moreau'dan Gulliver'e kadar birçok farklı karakteri farklı kitaplar aracılığıyla zaman içerisinde önümüze getirecektir. Başka çizgi roman örneklerinde de (Aklıma ilk gelen: Masallar ) gördüğümüz bu referansçı tavır, Moore'un derinlikli anlatımıyla farklı katmanlar kazanarak zaman içerisinde tahmin edilemeyecek noktalara ulaşır. Geç Viktoryen dönemin estetiğini, totaliter rejimin ezdiği Londra peyzajında aktaran OBC aynı zamanda o dönemin dilini de taklit ederek, kendisini diğer çizgi romanlardan ayırmasını becerir. Çizgi romanın sayfaları arasında yer alan Moore imzalı farklı farklı öyküler, mevcut her kahramanın hikayesini daha da genişletirken aynı zamanda diğer kitaplarda karşılaşacağımız yeni kahramanların da altyapısını oluşturur. Bu bütünlük içerisinde Moore dil maharetini ayrıca sergiler; çizim içerisindeki kutucuklarda yer alan anlatıcının dili, dönemin arkası-yarın novellalarındaki İngilizce kullanımının espri dolu örnekleriyle bezelidir. Keza Moore, OBC kitaplarının içerisinde yer alan ajit-prop görselleri ve çizgi-bant maceralarla da her kitabı ayrıca bir panayıra çevirir. Burada Moore'un yoldaşı çizer Kevin O'Neill'ın da ismini tekrar tekrar anmak şart, zira bütün kitaplardaki geniş kent imajlarını, beklenmedik karikatürize aksiyonu, yerli yersiz erotizmi ve Moore'un hünerli detaylarını resmetmekte O'Neill muazzam bir iş çıkarır. Bölüm arası geçişlerdeki uydurma kısa reklamlar, oyuncaklı grafikler ve sahte referanslar, O'Neill'ın maharetiyle bütünleşerek OBC evreninin sarkastik ama sofistike içeriğini oluşturur. Moore'un OBC içerisinde tutturduğu dağınık referansları O'Neill'ın çizimleri bir raya oturtur ve hikayeyi benimseyerek içine girmemizi sağlar. Farklı fasiküllerden müteşekkil ilk iki kitabın, 2019 Nisan ve Eylül ayları içerisinde, dört ay arayla Türkçeye aktarılması ve bu kadar kısa bir zaman içerisinde art arda yayınlanması Türkiye'deki çizgi roman piyasası için oldukça iddialı ve bir o kadar da değerli bir gelişme. YKY'nin aynı hızını koruyacağını ümit ederek, bir hayranı olarak OBC'nin Türkçeye kazandırılmasını oldukça değerli buluyorum; burada Moore'un sahte-Viktoryen üslubunu başarıyla dilimize aktaran çevirmen Can Kantarcı'nın ismini de ayrıca anmam gerekiyor. Dönem dönem yayınlanan ve an itibariyle 2019 tarihli Tempest serisiyle Amerikalı IDW tarafından hala yayınlanmakta olan OBC, farklı yüzyıllar arasında gezinen, edebi, siyasi ve tarihi karakter referanslarıyla dolu bir dünyayı bizlere sunuyor. Bu referansları çözmeye çalışırken bir yandan kendinizi sürekli bir araştırma halinde bulmanız ise OBC'yi benimsedikçe kaçınılmazlaşıyor. Eserin 2003 tarihli Sean Connery'li film uyarlamasını görmezden gelerek toparlamak gerekirse, iddialı bir hayranı olarak, henüz Moore'la tanışmamış olan herkese tavsiyem OBC ile başlamaları olacaktır. Moore'u tanıyıp OBC'yi bilmeyenlerin ise an itibariyle fırsat doğmuşken daha da geç kalmamalarını diliyorum.


Konu geniş, anlatılan olaylar fazlasıyla dehşet verici, ayrıca olaylar uzun zaman önce yaşanmış tarihi gerçeklere dayanıyor, hakkında toplanabilecek veri ise kısıtlı... Dolayısıyla romancının hayal dünyasına çok iş düşüyor. Nekro Porta'da Meliha Öz, böylesine ağır bir işin altından kalkabiliyor. Ayrıntılarda görülecek zayıflıklar tartışılabilir. Fakat bunlar ortada üzerinde düşünülmesi gereken, etkileyici olayların anlatıldığı, kurgusu sağlam, bütünlüklü bir roman olduğu gerçeğini değiştirmez. Nekro Porta/Ölüler Kapısı bir ilk roman olmasına rağmen sağlam kurgusu ve bütünlüğüyle dikkat çekmektedir. Bütün karakter ve olaylar, tek bir olayın çevresine toplanmakta, birbirinin neden veya sonucu olmaktadır. Bu yönüyle Nekro Porta bir ilk roman için ilk ve en zor sınavdan başarıyla geçmektedir. İlk romanlar için diğer bir handikap, romanda kullanılan dil ve üsluptur. Anlatım tekniğini de buna ekleyebiliriz. Dil akıcı olmalı, üslup ve anlatım okumayı kolaylaştırmalıdır. Nekro Porta'yı sonuna kadar sıkılmadan okuyabiliyoruz. Romancımızın kullandığı dil ve üslup, ayrı bir cazibe noktası oluşturmuyor. Bununla birlikte anlatılan olaylara engel de teşkil etmiyor. Neticede Meliha Öz, çetin bir roman türüyle boğuşmuştur: tarihi roman. Tarihi romanlarda ilk sıkıntı, kendini dilde gösterir. Nekro Porta için, bu dil sorununu düşünmek lazım. Sonuçta anlatılan olaylar 6. yüzyılın Doğu Roma'sında geçmektedir. Karakterler ise, günümüz İstanbul Türkçesiyle konuşmaktalar. Bu, Nekro Porta için bir zayıflık veya eksiklik midir, tekrar düşünmeli. Fakat genel planda tarihi romanlar daha çok fikir eserleri olduklarından, daha doğrusu bir fikrin savunulması veya reddedilmesi için yazıldıklarından, estetik alan içinde değerlendirilmesi gereken dil, ağız, kullanım ikinci planda kalabilir. Nekro Porta için de böyle düşünebiliriz. Bu yüzden romanda kullanılan dilin, anlatılanları zayıf düşürdüğü de söylenemez, güçlendirdiği de. Dilden kaynaklanan ve romanda problemli olarak görülebilecek bu durum, masalsılık ve fantastiğin kullanımıyla giderilir. Meliha Öz, birbirinden farklı karakterleri kendi özgünlükleri içinde canlandırabilmektedir. Zaten düz bir dille ve düz bir anlatımla 6. yüzyılda geçen olayları anlattığınız zaman, bunlar günümüz okuyucusuna masalsı veya fantastik gelecektir. Meliha Öz bunun farkında ve bundan dozajınca faydalanmasını biliyor. Asıl konusuna, 6. yüzyıl İstanbul'unun, kitapta geçtiği ismiyle Yedi Tepeli Babil'in imparatoru Iustinianus'a gelinceye kadar gizem, olağandışılık, tesadüf gibi fantastiğin bütün imkanlarından faydalanır. Okuyucu ister istemez İmparator konusuna gelinceye kadar tarihi bir roman mı okuduğunu, yoksa masalsı bir romanla mı karşı karşıya kaldığını, yoksa postmodern bir anlatımın içine mi daldığını tam kestiremiyor. Anlatım ilginç bir şekilde İmparator'a, onun acımasız karısı Theodora'ya ve bunların yol açtığı yozlaşmaya geldiğinde gerçekçiliğe bürünür. Anlattığı olayın dehşetinden etkilendiği, bu yüzden anlatımdaki gerçekdışılığı bir kenara bıraktığı düşünülebilir romancının. Anlattığı olay, zaten bütünüyle gerçeklik içinde düşünülemeyeceği için, ayrıca bir masalsılık veya enteresanlık katmaya gerek duymamış da olabilir. Sonuçta romanın konusu büyük bir katliama doğru yol alan toplumdur. Meliha Öz, kişiler üzerinden topluma yoğunlaşır ve toplumu anlatır. Fakat roman, birey odaklı bir sanattır. Bu noktada Meliha Öz'ün bazı karakterleri çok iyi yansıttığını, bazı karaktere ise yeterince eğilmediğini söyleyebiliriz. Bazı olaylara da yeterince eğilmediği, ayrıntılarıyla işlemesi gerekirken işlemediği de görülür. Bu da, romancının asıl olaya aşırı yoğunlaşmasından ve onun anlatımına bir an önce geçmek istemesinden dolayıdır. Oysa Kör Kahin, Elias, Hypatios ve Rodas her biri ayrı bir romanın kahramanı olacak kadar anlam yüklü ve ilginç tiplerdir. Hypatios, Rodas ve Adria okuyucunun gözünde yarı puslu canlandırılmıştır. Roman Kör Kahin'in gördüğü rüyayla başlar. Romanın yarısına kadar Kör Kahin, asıl kahraman gibi durur. Sonrasında kurgunun içinde önemli bir yere sahip olduğu ama merkezde durmadığı anlaşılır. Ve Kör Kahin'in gözü diyebileceğimiz kölesi öldürülür. Trajik bir olaydır bu. Ve yeterince okuyucuda canlandırılmaz. Sadece neden öldürüldüğünü söylemekle yetinir romancımız: ... köle boğmanın aşk acısına iyi gelen tılsımından... Meliha Öz, bu trajediden, üçte bir oranında faydalanmıştır. Oysa bu, romanın en etkileyici üç sahnesinden biri olabilirdi. Rodas'la Adria'nın aşk hikayesi de istifadesi bol bir konuyken, romancımız bu konuyu da ayrıntılarıyla işlemez. Rodas'ın aşkı nedeniyle öldürülmesi de trajik bir olaydır, romancımız bundan da üçte bir oranında faydalanır. İçinde İmparator Iustinianus ve Kraliçe Theodora'nın bulunduğu trajik anlar ise, trajik boyutundan ödün verilmeden başarılı bir şekilde canlandırılır. Bunlar -trajik boyutu yeterince işlenmeyen Rodas'la kölenin öldürülmesi- hep, asıl konuya -İmparator'un yaptığı katliama- fazla yoğunlaşmaktan ve iletilmek istenilen fikrin ön plana çıkarılması tasasından kaynaklanır. İletilmek istenilen fikir: Toplum bozulduğunda adaletin ortadan kalkması, masumların günah keçisine dönüştürülüp sebepsiz yere öldürülmesi ve kutsalın anlamını yitirmesidir. Nekro Porta için, romanda yazarı bulamıyoruz eleştirisi getirilebilir. Mesela Amin Maalouf, Umberto Eco ve Orhan Pamuk gibi birçok başarılı tarihi roman yazarı, bu sorunu romana olayları araştıran bir karakter sokarak çözerler. Bu karakteri, o olmasa bile romancının bizzat kendisi sanabiliriz. Araştırmacı karakterin romandaki asıl fonksiyonu ise, tarihi olayları bugüne taşımak, anlatılan döneme uygun düşmeyen roman dilini mazur göstermek, okuyucunun romana dahil olmasını, onda kendinden bir şeyler bulmasını kolaylaştırmaktır. Bir de tabii ki romancının, karakterlerden sıyrılarak belirtmek istediği fikirleri sunmaktır. Konu geniş, anlatılan olaylar fazlasıyla dehşet verici, ayrıca olaylar uzun zaman önce yaşanmış tarihi gerçeklere dayanıyor, hakkında toplanabilecek veri ise kısıtlı... Dolayısıyla romancının hayal dünyasına çok iş düşüyor. Nekro Porta'da Meliha Öz, böylesine ağır bir işin altından kalkabiliyor. Ayrıntılarda görülecek zayıflıklar tartışılabilir. Fakat bunlar ortada üzerinde düşünülmesi gereken, etkileyici olayların anlatıldığı, kurgusu sağlam, bütünlüklü bir roman olduğu gerçeğini değiştirmez.


Ölüm Öncesi, İlker Nuri Öztürk'ün hayata, umuda ve elbette ölüme dair arayışlarını çerçeveleyen iyi bir ilk kitap. Şair, söylemde yer yer kendini hissettiren tutuklu ve kesintili dili daha da berraklaştırdığında çok daha güçlü ve gürbüz şiirlerin önü açılacak. Ölüm hayatın bakiyesidir. Hayatın sonunu değil hayatın bir başka veçhesini karşılar. Elde kalan ne varsa onunla gideriz ölüme. Bu açıdan ölen bir insan için kullanılan hayatını kaybetti lafı bomboş bir laftır. Hayat bir başka sayfada olanca tazeliğiyle devam etmektedir çünkü. Ölüme dair anlatılarda ölüm ve ölüm sonrası başlığı öne çıkar. Ya ölüm öncesi? Ölümün öncesinde hayat vardır ve biz hayatın bizatihi kendisini ölümle tanımlamaktan imtina ederiz. İlker Nuri Öztürk'ün ilk kitabı Ölüm Öncesi, ilk elde bu hayatı hatırlatıyor bize. Bir milat olacaksa hayatta o da ölümün ta kendisidir. Kitabın kapak resmi, bu bağlamda isimle ve içerikle tam bir uyum içinde. Ölüm öncesine yani hayata bakan insan, tam da resimde görüldüğü gibi aslanların, kaplanların varlığında uç bulan yabanilikle savaşmaktadır. Ölüm ve sonrasındaki ahvali belirleyecek olan da insanın bu kavgada ne yaptığıdır.


Chapman ve Maclain Way kardeşlerin yönettiği Wild Wild Country altı bölümlük belgesel dizi, Hintli guru Bhagwan Shree Rajneesh tarafından 1980'lerde kurulan Rajneeshpuram şehrinin hikayesini anlatıyor. Bhagwan Shree Rajneesh ve kendilerine Rajneeshee'ler adını veren müritleri, günün birinde Oregon'da bir çölün ortasında yer alan 263 bin kilometrekarelik bir araziyi satın alıyor ve 100 milyon dolar harcayarak orayı hayallerindeki şehre dönüştürüyorlar. Ressam, müzisyen ya da yazar olan iyi eğitimli ve zengin 80 bin kişinin yaşadığı bu şehirde evler, okullar, bahçeler, tarlalar, kafeler, restoranlar ve bildiğimiz şehirlerde olan bütün diğer unsurlar var ama Rajneeshee'ler bununla yetinmiyor ve bir baraj inşa ederek kendi elektrik sistemlerini de kuruyorlar. Başlangıçta portakal rengi kıyafetler giyerken, sonraları kendilerini diğer insanlardan ayırt edilebilir kılmak adına kırmızı, mürdüm rengi ve pembe kıyafetler giymeye başladıklarını da öğreniyoruz. Ardından spiritüel öğreti adı altında dolap üstüne dolap çevirmekten geri durmayan yapay cennet vaatkarı bu tür toplulukların değişmez rutinini takip ediyor ve önce sanat dünyasını, sonra Hollywood'u ele geçirme planlarını uygulamaya başlıyorlar. Rajneesh'i spiritüel alemin Wittgenstein'ı diye tarif eden Alman felsefeci Peter Sloterdjik ile Parfümün Dansı'nın yazarı Tom Robbins en istikrarlı müritler arasında. Pasolini'nin Teorema'sında ve daha birçok önemli yapımda rol alan İngiliz aktör Terence Stamp ve Huffington Post blogunun sahibi Arianna Huffington da bir dönem Rajneesh'in çekim alanına kapılanlardan. Francis Ford Coppola'nın The Godfather filminin Oscar ödüllü yapımcısı Albert S. Ruddy ile sonradan Ma Prem Hasya adını alan karısı Françoise Ruddy ise belki de en gözde -çünkü en güçlü- müritler. Çölün ortasında inşa edilen Rajneeshpuram'ın hayati parçasından, Buddha'nın adını taşıyan devasa diskodan söz etmemek olmaz. Gündüzleri ağır işçi olarak çalışan Rajneeshee'ler geceleri burada dönemin ünlü DJ'lerinin müzikleri eşliğinde neon ışıkları altında sabahlara kadar dans edip ter atıyor, çılgınlar gibi eğleniyorlar. Hayat onlar için sonu gelmeyecek bir parti adeta. Wild Wild Country'nin etkileyiciliğinin esas sebebi, yönetmen Chapman ve Maclain Way'in elinde 300 saati aşan muazzam bir film arşivi bulunması, dolayısıyla ikilinin büyük oranda gerçek görüntüler kullanmaları. Yaşananları gün be gün, an be an belgelemiş, muhataplarının kapalı kapılar ardında kalacağını sandığı konuşmalar, tartışmalar, kavga dövüşler, fısır fısır hesap kitaplar, toplu yemekler, sevişmeler de zamanı gelince böyle ortaya çıkmış. Yapay bir cennetin gittikçe gerçek bir cehenneme dönüşmesini izlemek ürkütücü. İkinci adımda planlarını gerçekleştirmek adına daha korkunç işlere girişiyorlar, bir suikastçı timi oluşturuyorlar. Kundaklama onlarda, bombalama onlarda, laboratuvarda ürettikleri salmonellayı yiyeceklere bulaştırarak bir gecede yüzlerce kişiyi zehirlemek onlarda. Çöküş dönemi, bu korkunç eylemlerin bir biçimde açığa çıkmasıyla başlıyor. Rajneesh'in sağ kolu olan ve hırs küpü Ma Anand Sheela ve arkadaşları özel uçaklarına atlayıp dünyanın farklı yerlerine kaçıyorlar, Rajneesh ise uzun bir yasal yargılama sürecinin sonunda 1985'te Hindistan'a postalanıyor. Kendi adıma belgeseli bazı eksiklerine rağmen etkileyici buldum, sadece 80'lerde Oregon'da yaşananları değil, sevgi, özgürlük ve barış vaatleriyle insanları sömüren diğer modern inanç gruplarını anlamak adına da önemli ipuçları içerdiğini düşündüm.


Vefatının 70. yılında eserleri üzerindeki telif hakkı düşen Orhan Veli Kanık, 2021'in ilk günlerinde birçok yayınevi tarafından tercih edildi. Garip Akımı ile Türk şiirine yeni bir tavır getiren Orhan Veli, 36 yıllık hayatında şiir başta olmak üzere hikaye, deneme, çeviri, eleştiri gibi edebiyatın çeşitli alanlarında metinler yazdı. Cemal Süreya der ki, Orhan Veli Türk şiirine kasket giydirdi. Attila İlhan'a göre ise Türk şiirine geleneksel sesini kaybettirmiştir. Türk edebiyatının en çok tartışılan isimlerinden biri olan Şair'in 6 kitaplık külliyatı Necati Tonga ile Tahsin Yıldırım'ın ortak emeğiyle Kırmızı Kedi Yayınları arasından okura sunuldu. Kitap, gazete ve dergileri inceleyip iki kapak arasında toplanmamış metinleri bir araya getiren akademisyenler, baskılar arasındaki farkları da ortaya koydular. Yeni keşfedilen; Anneme, Annemin Ölümünden, Bir Günüm Daha, Yaz Senfonisi şiirlerinin hikayesine değinen Tonga, Şairin lk kalem temrinleri diyebiliriz bunlara. Bu şiirler Orhan Veli'nin ilk gençlik dönemi ürünleri ve şairin o dönemde içinde bulunduğu halet-i ruhiyeyle kaleme alınmış. Şair, adeta şiir kozasını yeni yeni örmeye başlamakta diyor. Tahsin Yıldırım: Her yıl telif süresi dolan yazar, şair ve düşünce adamları hakkında bu tarz konuşmalar yapılmakta. Geçen yıl Sabahattin Ali'nin telifinin dolması nedeniyle bu tür tartışmalar yapıldı, gelecek yıllarda da Memduh Şevket, Ziya Osman, Reşat Nuri, Cahit Sıtkı gibi isimler üzerinden tartışma sürecek gibi görünüyor. Telifi dolan yazarın eserleri varsa maddi ve manevi mirasçılarının hakları da gözetilerek, herhangi bir tahrifata, sansüre uğramadan, varsa farklı versiyonlarıyla nitelikli bir baskıyla okura sunulmasını temenni ediyoruz. Ancak bizim de eleştirdiğimiz şey; eserler özensiz, herhangi bir estetik kaygı gütmeden, o edebiyatçıya yakışmayacak şekilde yayımlanması... Yalnızca bir meta olacak şekilde kar amaçlı üretilmiş eserler, konuya vakıf olanlar yerine herhangi kişilerce çalakalem hazırlanmış yapıtlar bizi de üzüyor. Yaptığımız derlemeyi biraz övmüş olacağım ama bu külliyatla Orhan Veli daha iyi ve daha doğru tanınıp değerlendirilecektir diye düşünüyorum. Görüyoruz ki başka şair ve yazarların külliyatlarında eksikler bulunmakta... Biz Orhan Veli hususunda mümkün olan eksiksiz ve en sağlam baskıyı hazırladığımıza inanıyoruz. Necati Tonga: Türk şiirini derinden etkileyen Orhan Veli'nin ilk şiirleri herkes gibi beni de heyecanlandırdı. Bu şiirleri ilk tespit ettiğimizde sevindik, çünkü ona ait ilk izleri, ilk verimleri görüp şairi daha iyi tanıyacaktık. Derlememizde şairin Anneme, Annemin Ölümünden, Bir Günüm Daha, Yaz Senfonisi adlı şiirleri ilk defa kitaplaştı. Bu şiirler, hece ölçüsüyle yazılmış, kafiyeli, bir yönüyle gelenekten beslenen şiirler... İlk gençlik yıllarının ürünü olan bu eserleri, tekamül etmiş Orhan Veli şiirleri ile kıyaslamak ne derece doğrudur, bunu bilemiyorum. Belki şairin ilk kalem temrinleri diyebiliriz bunlara. Zira bu şiirler Orhan Veli'nin ilk gençlik dönemi ürünleri ve şairin o dönemde içinde bulunduğu halet-i ruhiyeyle kaleme alınmış şiirler. Şair, adeta şiir kozasını yeni yeni örmeye başlamakta. Orhan Veli'nin daha sonraki yıllarda iyiyi güzeli arayışında hep titiz olduğunu görürüz. Bundan dolayı ismini koymak istemediği, atmaya da kıyamadığı bazı şiirlerini de takma adla yayımlamıştır. Şairin bazı bitmemiş şiirleri ve şiir taslakları da mektuplarda gömülü kalmıştı, bu tarz üç metni de kitaba dahil ettik. Külliyata eklenen bu şiirler içerisinde Anneme ve Annemin Ölümü'nden şiirleri, aynı temaya yoğunlaşmış, aynı şekil ve üslupla kaleme alınmış birbirlerine çok yakın metinler. Özellikle bu iki şiire dikkat çekmek isterim. İlerleyen yıllarda Türk şiirine yön veren Orhan Veli'nin ilk kalem tecrübeleri olması bakımından önemli metinler bunlar. Necati Tonga: Orhan Veli'nin kaleme aldığı biri piyes olmak üzere dört nesir parçası Hikayeler cildinde ilk defa kitaplaştı. Bu metinlerin bir kısmından daha önce haberdardık. Ama süreli yayınları taradıkça başka metinlerle de karşılaştık. Şairin ilk eserlerini içeren Sesimiz ve İnkılap dergileri bu noktada önemli birer kaynak oldular. Stendhal'dan yaptığı Sandık ve Hortlak çevirisi de bu ciltte ilk defa kitaplaştı. Dergilerde kalmış bir-iki şiir tercümesini Çeviri Şiirler cildine ekledik. Orhan Veli'nin Nahit Hanım'a ve Şevket Rado'ya yazdığı mektuplar daha önce kitaplaşmıştı. Şairin bazı mektupları da Haluk Oral hoca tarafından Bir Roman Kahramanı: Orhan Veli kitabında yayımlanmıştı. Bununla birlikte süreli yayınlarda kalan mektupları vardı. Gazete ve dergilerde kalan mektuplarını Mektuplar-Anketler-Mülakatlar cildinde derlemeye çalıştık. Sait Faik'e yazdığı mektupları telif hukuku nedeniyle bu cilde alamadık. Haluk Oral ve Işık Kansu, arşivlerindeki mektupları bizlerle paylaşarak bu cilde önemli bir katkı sağladılar. Yine bu cilde Orhan Veli'nin gazete ve dergilerde kalan bazı anket ve mülakatları da dahil edildi. Bütün Yazıları cildine yirmiden fazla yazı eklendi ve Orhan Veli'nin tercüme piyesleri ilk defa Çeviri Tiyatrolar cildinde bir araya getirilerek neşredildi. Bir de külliyata dahil etmek isteyip de alamadığımız metinler oldu. Kısaca bunlar üzerinde de durmak isterim. Mesela Orhan Veli'nin roman tercümesini -Fransa ile yazışmalar yapılmasına rağmen- bir türlü neticeye kavuşturarak külliyata ekleyemedik. Şehbal Erdeniz'le ortaklaşa yaptığı tercümeleri yine telif hukukundan kaynaklanan sorunlar nedeniyle külliyata dahil edemedik. Jean Anouilh'in telif süresi dolmadığı için Antigone tercümesini dışarıda bırakmak zorunda kaldık. Tahsin Yıldırım: Daha önceki Orhan Veli okumalarımız parça parça olduğundan bütünü görmemiz onu tanımamız biraz zordu. Çünkü şiirlerini okuduğumuz zaman çeviri şiirlerini okumamış oluyoruz, çeviri şiirleri okunsa çeviri tiyatroları kalıyor, bunları okurken hikayeleri nesirleri bazen göz ardı ediliyordu. Ancak bu eserleri hazırlarken onun ulaşabildiğimiz tüm metinlerini dikkatli okuduğumuzdan onu daha derinlemesine tanıdığımızı söyleyebilirim. Ona atfedilen ancak metinlerinde görmediğimiz şiire ait her şey yıkılmalı, geçmişin birikimine ihtiyaç yoktur, sözlerinin aslında hakikat olmadığını gördük. O, şiirinde geçmişin birikimini döneminin söyleyişi ile ifade etmiştir. Nihayetinde şiirin ortak noktası duygunun ifadesidir. O da bu duygularını kendi anlayışı istikametinde ifade etmiştir. Metinleri hazırlarken Orhan Veli'nin çok geniş bir müktesebatının olduğunu fark ettik; şairin klasik edebiyatı, batı edebiyatını ve resim, müzik, mimari gibi farklı disiplinleri özellikle Fransızca ana kaynaklarından takip ettiğini gördük. Mesela Orhan Veli, Bizden öncekilerin eserlerini görüp zevk aldık. Ne yazık ki onlar bizim eserlerimizi göremedi şeklinde günümüz Türkçesine aktarılabilecek olan Nabi'nin aşağıdaki beytini bazı yazılarında tekrarlamıştır: Kudemanın görüp asarını biz zevk ettik / Kudema görmedi hayfa bizim asarımızı. Bu beyit bile onun bir hat üzerinde farklı söyleyiş biçiminde ilerleyen Türk şiirini takip ettiğini göstermektedir. Orhan Veli külliyatını yayına hazırlarken onun farklı kişileri okuduğunu, yaşına göre vukufiyetinin çok yüksek olduğunu gördüm. Türk şiirine 36 yaşında vefat ederken Orhan Veli'nin tesiri herhalde bu birikimi hazmedip sunmasından gelmektedir. Tahsin Yıldırım: Orhan Veli'nin siyasi olarak anılabilecek yazıları önce Varlık ve Ülkü dergilerinde görülür. Ancak şair, bu yazılarında keskin ve sivri olmayan cümlelerle fikrini ortaya koyar. Fakat ömrünün son demlerinde çıkardığı Yaprak dergisinde inandığı ve savunduğu fikirlerle çelişen düşüncelere daha keskin, sivri ve sert ifadelerle karşılık vermiştir. Şairin söyleminin gittikçe sertleşmesinin iki sebebi olduğu kanaatindeyim: Orhan Veli, misafir yazar olarak bulunduğu dergilerin yayın çizgisine uymak zorunda olduğundan önce daha itidalli bir tutum geliştirmiştir. İkincisi ise CHP'nin özellikle 1940'lı yılların sonlarına doğru icraatlarında gördüğü yanlışlıkları, kendi çıkardığı Yaprak dergisindeki yazılarında daha gür bir sesle ifade etmiştir. Bu sebeple denilebilir ki Orhan Veli, Yaprak'taki yazılarında daha hür olduğu için daha gür seslidir. Necati Tonga: Genç yaşta kaybettiğimiz, bir çırpıda aklıma gelen isimler şunlar: Şeyh Galip, Ömer Seyfettin, Ziya Osman Saba, Cahit Sıtkı Tarancı, Muzaffer Tayyip Uslu, Rüştü Onur... Her değeri kaybedişimizin ardından, yığınlar halinde onu unutmayacağız cümleleri tekrarlanıyor da maalesef gerçekler böyle olmuyor. Çoğu ismi nisyana terk ediyoruz. Orhan Veli'nin bir şiirinde şöyle bir mısra geçer: Örtüldü hafızanın örtüsü. Gerçekten de hafızaların üstüne kalınca bir örtü seriliyor ve edipler unutuluyor. Şükür ki Orhan Veli için hafızanın örtüsü örtülmemiş, şair eserleriyle hep tanınır kalmıştır. Onun bu tanınırlığında eserlerinin yanı sıra, dostlarının kaleme aldığı duygu yüklü şiir ve metinlerin etkisi de vardır diye düşünüyorum. Şairin ölümünün ardından çıkarılan Son Yaprak'taki Melih Cevdet, Oktay Rifat ve Abidin Dino imzalı yazılar bu bakımdan önemli. Sait Faik'in 1951'de Yeditepe dergisinde yayımladığı Onunla adlı metin de Orhan Veli için yazılmış enfes bir yazıdır. Daha sonraki yıllarda Orhan Veli için pek çok şiir ve yazı yazıldı.


Beren ile Luthien'in destansı aşkları Orta Dünya'nın gedikli gezginlerinin daha önce Silmarillion'da dinledikleri bir hikaye. Kitabı yayına hazırlayan Christopher Tolkien asıl gayesinin babasının Orta Dünya'nın en önemli üç anlatısından biri olarak gördüğü efsanenin zaman içindeki değişimini ortaya koymak olduğunu söylüyor. Fantazya severler için Tolkien ya da Yüzüklerin Efendisi isimlerini işitmenin dahi tatlı bir ürperti duymaya yettiğini söylesek herhalde itiraz eden çıkmayacaktır. Son yıllarda pek çok başka eser zihnimizi meşgul etse de Orta Dünya, bir çeşit kürkçü dükkanı gibi dönüp dolaşıp sığınacağımız büyülü sılamız, ormanlarında dolaşıp geçmiş günlerin şarkılarını söyleyeceğimiz yuvamızdır. İthaki'nin Tolkien'in büyük önem verdiği Beren ile Luthien'i dilimize kazandıracağı haberi kuşkusuz bir zamanlar Orta Dünya'yı arşınlayan herkes için heyecan vericiydi. Neyse ki fazla beklememiz gerekmedi. Çevirmenliğini Tolkien okurlarının yakından tanıdığı Çiğdem Erkal'ın üstlendiği Beren ile Luthien, Alan Lee'nin eşsiz illüstrasyonları ile süslenmiş olarak geçtiğimiz ay kitapçılardaki yerini aldı. Aslına bakılırsa Beren ile Luthien'in destansı aşkları Orta Dünya'nın gedikli gezginlerinin daha önce Silmarillion'da dinledikleri bir hikaye. Zaten Tolkien'in ardından çalışmalarının kaynaklık ettiği tüm kitaplar gibi bu kitabı da yayına hazırlayan oğlu Christopher Tolkien de asıl gayesinin babasının Orta Dünya'nın en önemli üç anlatısından biri olarak gördüğü efsanenin zaman içindeki değişimini ortaya koymak olduğunu söylüyor. Kendi adıma kitap boyunca Tolkien'in anlatıda yaptığı değişikliklere tanık oldukça Orta Dünya'yı neden bu kadar sevdiğimi bir kez daha fark ettiğimi itiraf etmeliyim. Belki de Tolkien, Beren ile Luthien dahil inşa ettiği diyarın tüm efsanelerine nihai halini vermeyi hiç başaramadı. Onun anlattığı tüm hikayelerin çeşitli varyasyonlara sahip olması ise Orta Dünya'ya ilişkin tüm mit ve efsanelerin sahici ve sağlıklı bir belirsizlik kazanmasına sağladı. Bu çeşitlilikle karşılaşmanın bende, sözgelimi Nuh tufanı gibi arkaik anlatıların -kimileri bugün yeryüzünden silinmiş- farklı kültürlerde yaşadığı değişimi fark etmeye benzer bir heyecan uyandırdığını belirtmeliyim. Öyle sanıyorum ki özellikle fantazya için diyara ilişkin derinlik ve çeşitlilik de en az epik bir hikaye anlatmak kadar önemli. Son birkaç ayda Matrix evrenine olası bir geri dönüş ihtimaline ilişkin serinin hayranlarını bazen sevindiren, bazen üzen çokça şey konuşuldu. Lily Wachowski'nin olası bir devam filmine dahil olmayacağına dair açıklamalarının ardından hayaller yıkılmışken nihayet geçtiğimiz günlerde gelen güzel haberlerle The Matrix 4'ün çekileceği kesinleşti. Üstelik Lana Wachowski'nin başında olduğu projede Keanu Reeves ve Carrie- Anne Moss da yer alıyor. Şimdilik 2020 yılında çekimlerinin başlayacağı duyurulan filme Neo karakterinin nasıl dahil edileceği ise hala merak konusu. 80'li yılların kült çizgi filmi He-Man yeniden ekranlara taşınıyor. Eternia Prensi'nin maceralarına kaldığı yerden devam edeceği anime serisi Netflix'te yayınlanacak. Klasik serinin bittiği yerden başlayacağı duyurulan Masters of the Universe: Revelation'ın yayın tarihi henüz açıklanmazken yönetmenliği üstlenecek isim Kevin Smith olacak. İthaki Yayınları Karanlık Kitaplık serisini genişletmeye devam ediyor. Türe aşina okur için korku edebiyatının en önemli isimleri arasında sayılan Clive Barker'ın The Hellbound Heart'ı Cehennemlik Yürek ismi ile dilimize kazandırıldı. Korku ve gerilim sinemasının en iyi örneklerinden biri olarak görülen 1987 yapımı Hellraiser filminin de uyarlandığı romanın editörlüğünü Alican Saygı Ortanca üstlenirken çeviri ise Dost Körpe imzası taşıyor. Bilimkurgu ve fantazya alanında en prestijli birkaç ödül arasında yer alan Hugo Ödülleri'ni bu yıl kazanan isimler Dublin'de düzenlenen 77. Dünya Bilimkurgu Kongresi ile duyuruldu. 20 dalda verilen ödüllerin sahiplerini bulduğu gecenin en başarılı ismi kuşkusuz En İyi Roman Ödülü'nü alan Mary Robinette Kowal'dı. The Calculating Stars ile Locus ve Nebula'yı da kazanan Kowal, koleksiyonuna Hugo'yu da katarak üç büyük ödülü aynı yıl alan istisnai isimler arasına adını yazdırmayı başardı. Törenin dikkat çeken bir başka ismi ise geçtiğimiz yıl Tüm Sistemler Çöktü novellası ile üç önemli ödülü de toplayan Martha Wells oldu. Wells, Katilbot serisinin bir diğer halkası olan Artificial Condition ile Locus'un ardından Hugo'da da En İyi Novella ödülünü de alarak başarısının rastlantı olmadığını gösterdi. Yeri gelmişken Artificial Condition'un aynı dalda Nebula finalistleri arasında yer aldığını da unutmayalım. Etkinlik kapsamında 1943 senesinde okurla buluşan eserlerin değerlendirildiği Retro Hugo Ödülleri'nde ise çoğumuzun yakından tanıdığı Küçük Prens eseri ile Antoine de Saint-Exupery En İyi Novella Ödülü'ne layık görüldü.


On dokuzuncu yüzyıl, Avrupa karşısında gerileyen Osmanlı İmparatorluğu'nun bu durumu bir tür uygarlık kaybı olarak gördüğü ve buna karşı düşünülen çarelerle toplumsal ve siyasal düzeyde modernleşmenin getirdiği değişimle yüzleşmek durumunda kaldığı bir dönemi kapsar. Geleneksel temeller üzerine kurulu imparatorluğun yaşadığı bu yüzleşme, yeni bir toplum yaratma fikrini doğurmuş ve Osmanlı aydınları muasır medeniyet, milli kültür, insan doğası derken aslında dolaylı olarak kadınlar hakkında konuşmuşlardır. Bu bağlamda terakkinin en önemli kurumu aile, en önemli öznesi de kadın olarak kabul edilmiştir. Bu dönemde kadına dair meselelerin tartışılmasında, kamusal iletişim araçlarının yani dergilerin, gazetelerin ve sonrasında romanların önemli ve aktif bir rolü olmuştur. Nitekim kadınların kendilerini ifade etmeleri, tanıtmaları ilk kez basın kanalıyla gerçekleşmiş ve kadın dergileri, her kesimden kadının yazma çekimserliğini gidermede, taleplerini iletmede önemli bir görev üstlenmiştir. Böylece Osmanlı kadınları yazarlık alanının kendilerine sunduğu alanı genişleterek yazı aleminde hemcinslerine yol gösterici olmayı tercih etmişlerdir. 1895 sonrasında hareketlenen Osmanlı kadın edebiyatının en belirleyici özelliği, kadınlar arası bir edebiyat kamusu fikrine dayalı olmasıdır. Bu dönemde kadınlar tarafından üretilen edebi eserlerde çoğunlukla toplumsal yarar gözeterek yazmak, kadın olarak yazmakla birleşerek yeni bir duyarlılık ortaya çıkmıştır. Bir bakıma dönemin kadın yazarları kamusal alana dahil olurken kamusal meseleleri önceleyerek varlıklarını duyurmak istemişlerdir. Bu misyon, kadın yazarların üretkenliklerini beslemiş ve arkalarında geniş bir literatür bırakmalarını sağlamıştır. Ancak metinlerin çoğu, yayımlananlar dışında, Arap harfli olmalarından ve titizlikle yürütülmesi gereken bir arşiv çalışması gerektirdiğinden dolayı edebiyat tarihinde yer alamamıştır. Bu bağlamda son yıllarda on dokuzuncu yüzyıl Osmanlı kadın edebiyatına dair yapılan çalışmaların odak noktasını, kadınlar tarafından üretilen ancak zamanla ya unutulan ya ihmal edilen ya da Latin harflerine çevrilmediği için akademik çalışmalara ve edebiyat kamusuna dahil edilmeyen metinlerin edebiyat tarihine yeniden kazandırılması fikri oluşturmaktadır. Emine Semiye (1864-1944), eserleriyle ve entelektüel kişiliğiyle on dokuzuncu yüzyıldan itibaren yaşanan değişime katkıda bulunmuş önemli bir yazar, eğitimci, entelektüel ve aktivisttir. İlk eserlerini 1895 yılından itibaren yayımlamaya başlayan Emine Semiye, imparatorluk coğrafyasının farklı bölgelerinde eğitim faaliyetlerinde bulunmuş, kadın derneklerinde aktif görev almış, kadınlık bilincine dair makaleler yayımlamış ve dönemin diğer kadın yazarlarıyla yakın ilişkiler içerisinde olmuştur. Ünlü tarihçi Cevdet Paşa'nın kızı, ilk Osmanlı kadın yazarlarından Fatma Aliye'nin kardeşi olan Emine Semiye, toplumun ıslahı ve eğitimi hususlarında faydalı olmak amacıyla yazmayı önemsemiş ve hikaye, roman, makale ve mektup gibi farklı türlerde eserler vermiştir. Ancak kendinden sonraki dönemlerde gölgede kalan bir kalem olarak edebiyat tarihlerinde adı Fatma Aliye'den bağımsız olarak anılmamıştır. Bunun bir sonucu olarak da ilk Osmanlı kadın yazarlarından olmasına rağmen eserlerinin çoğu gazete tefrikalarında kalmış ve müstakil olarak basılmamıştır. Oysa Emine Semiye'nin külliyatını tamamlamak onun şahsında 1895'lerde başlayan ve 1920'lere kadar uzanan kadın yazarlık deneyiminin gelişimini, dönüşümünü ve kırılma anlarını takip edebilmek anlamına gelmektedir.


Oxford Üniversitesi'nin ana araştırma kütüphanesi olan Bodleian, dünyanın en eski kütüphanelerinden biri. Aynı zamanda Oxford şehrinin simgesi olarak görülen bu dev kütüphaneyi Harry Potter serisinin efsanevi Hogwarts Kütüphanesi'ne benzetebiliriz rahatlıkla; cilt cilt kitaplar, kıymetli el yazmaları, yüksek tavanlar, ihtişamlı bir mimari ve bugün de hala tam olarak sırrı çözülemeyen gizemli bölümler... Bugün Oxford dendiğinde akla gelen sembollerden biri olan Bodleian 1602 yılından beri aktif olarak hizmet veriyor. Bodleian yalnızca sahip olduğu 11 milyonun üzerinde eserle değil görkemli binası, ihtişamlı atmosferi ve mimarisiyle de tek ve orijinal. Ülkenin en değerli arşivine sahip kütüphanedeki pek çok eser 15. yüzyıldan bugüne ulaşmış; bunlar arasında Magna Carta'nın 4 kopyası, Gutenberg İncili ve 1623 yılından kaldığı bilinen Shakespeare oyunlarının ilk toplu basımı gibi dünya tarihinde önemli yere sahip metinler de bulunuyor. Kütüphane birbirinden çok farklı bölümlerden oluşuyor: İlahiyat Okulu, Ortaçağ kütüphanesi Duke Humfrey's, mimari bir ikon haline gelen Radcliffe Kamera ve ziyaretçilerin en çok merak ettiği yeraltı tünelleri. Bodleian, edebiyat tutkunlarının da sevdiği bir kütüphane; İngiliz yazar Tolkien'in Oxford Üniversitesi'nde filoloji okurken ve sonrasında yine aynı üniversitede ders verirken bu kütüphanede uzun saatler geçirdiği, sonrasında Yüzüklerin Efendisi serisine de ilham verecek olan Galce el yazmaları üzerine çalıştığı söyleniyor. Yazarın kendi el yazmaları da yine bu kütüphanede görülebilir. Kütüphane geçtiğimiz yıllarda edebiyat tarihi açısından çok değerli bir koleksiyonu Franz Kafka'nın özel yaşamına ışık tutan mektup koleksiyonunu bünyesine dahil etti. Miktarı açıklanmayan bir fiyata satılan koleksiyon, Kafka'nın kız kardeşi Ottla'ya gönderdiği 100'den fazla mektup ve renkli kartpostalı içeriyor. Bodleian Kütüphanesi'nin Harry Potter tutkunları için özel bir yeri var. Kütüphanenin tarihi bölümlerinden biri olan Ortaçağ kütüphanesi Duke Humfrey's, serinin Felsefe Taşı filminin birkaç sahnesine ev sahipliği yapmıştı. Filmde efsanevi Hogwarts Kütüphanesi'nin 'yasaklı' bölümü olarak gösterilen Duke Humfrey's filmdeki hikayeyle de benzerlikler gösteriyor. Bu kütüphanede de değerli kitaplar hırsızlığa karşı zincirlenerek korunurmuş. Bodleian, serinin tutkunları tarafından gezilip görülecekler listesine girmiş, büyük ilgi görmüştü. Bu turistik turlar azalarak da olsa hala sürüyor. Bodleian, edebiyat tutkunları için güzel sürprizlerle dolu; Tolkien'in Yüzüklerin Efendisi serisi için ilham aldığı bu kütüphanede yazarın kendi el yazmaları bulunuyor. Kafka'nın kız kardeşine yazdığı 100'den fazla mektup ve renkli kartpostallar da yine burada görülebilir. Bodleian zengin arşivi sayesinde düzenlediği kültürel etkinliklerle de benzerlerinden ayrılıyor. Kütüphane tarihinin en büyük sergilerinden biri geçtiğimiz yıl açıldı. Tolkien: Maker of Middle-Earth isimli sergi, yazarın hayatına dair resimleri, belgeleri, fotoğrafları, illüstrasyonları bir araya getiriyordu. Sergi 2019 yılının sonuna dek önce New York sonra da Paris'te gösterilecek. Şu günlerde kütüphaneyi ziyaret edenler Leonardo'dan bugüne: 3D başlıklı sergide Leonardo Da Vinci'nin bugünün teknolojisine ilham veren fikirlerini, son 500 yılda üç boyutlu iletişimin nasıl geliştiğinin öyküsünü izleme şansı bulacaklar.


Kenan Hulusi edebiyatımızda korku temasını ilk kez işleyen yazar olmasıyla önemli bir yerde duruyor. Öykülerinde yarattığı tekinsiz mekanlar, eşyanın ve insanın korkuyla teslim olduğu gece atmosferi, meczuplar... Kurduğu öykü evreni, modern edebiyatın muğlak, tekinsiz ve gölgeli anlatılarını besleyen incecik bir damar gibi. Parlak simalar, köşe taşları, takımyıldızları, bir kuşağın son temsilcileri, koşumlarını bir dönemin ülküsüne bağlamış olanlar, reformistler... Edebiyat tarihi içerisinde gezinmek böyle bir geçit töreni izlemekten farksızdır çoğu kez. Fakat edebiyatla bağımız derinleştikçe merak bizi geçit törenindeki parlak simaların yanı sıra ismi yalnız bir kere anons edilenlere, kuşağın zayıf addedilen bir düğümüne ya da bir sebeple törenden erken ayrılmak zorunda kalan her kimse işte ona götürebiliyor. Bu yazıda Cumhuriyet Devri'nin ilk edebi topluluğu olarak anılan Yedi Meş'ale grubunun tek hikayecisi olan ve erken sayılabilecek bir yaşta hayatını kaybeden Kenan Hulusi'den bahsetmek istiyorum. 1925'te İstanbul Darülfünun Edebiyat Şubesinde öğrenciliğe başlaması ve Serveti Fünun'da yayımlanmış olan ilk öykülerinin referansıyla 1928 yılından itibaren topluluğun önemli üyelerinden biri haline gelen Kenan Hulusi Koray'ı ne yazık ki çoğumuz sadece lise sıralarında duyup geçmişizdir. Ayırt edici bir özelliği olarak korku hikayeleri yazdığı da aklımıza yer etmiş olabilir. Kavaklıkoz Hanı'nda Bir Vaka, Güzel ve Esrarengiz, Bir Otelde Yedi Kişi, Bir Garip Adam... Öykülerinde içine doğduğu kuşağın edebiyat anlayışından ayrı bir yere düşen, eşyaya ve onun esrarlı yanına ilginç bir dikkat geliştiren Kenan Hulusi'nin yerli edebiyattan Hüseyin Rahmi, Ömer Seyfettin gibi yazarlardan etkilendiği bilinir. Diğer yandan Gotik edebiyatının yaratıcısı, Otoronto Şatosu'nun yazarı Hugh Walpole ya da Aldous Huxley ve belki Baudelaire tesiriyle yöneldiği Edgar Allan Poe da onun yazarlık kozasını ören önemli isimlerdir. Kendisiyle yapılmış son mülakatların birinde Hikaye yazmaya ilk nasıl başladınız? sorusunu yanıtlarken bir cümle daha ekliyordu Sait Faik: Kenan Hulusi'nin verdiği cesaretle... Sadece iyi ve farklı yazabilmek değil iyi olanı seçebilmek, keşfedebilmek de bir yazarı yazar yapan hususların başında gelir. Sait Faik'in gelecekte iyi bir hikayeci olacağını sezmiş, onu yüreklendirmişti Kenan Hulusi. Sait Faik ise onu daima sitayişle anmış, özellikle yazarımızın Osmanoflar romanını kusursuz olarak betimlemişti. Kenan Hulusi edebiyatımızda korku temasını ilk kez işleyen yazar olmasıyla da önemli bir yerde duruyor. Öykülerinde yarattığı tekinsiz mekanlar, eşyanın ve insanın korkuyla teslim olduğu gece atmosferi, meczuplar... Kurduğu öykü evreni, modern edebiyatın muğlak, tekinsiz ve gölgeli anlatılarını besleyen incecik bir damar gibi. Bir Garip Adam öyküsünü ilk okuduğumda kendi kendime şöyle sorduğumu hatırlıyorum: Bu öykü gelecekte bir Yusuf Atılgan tekinsizliği doğurabilir mi? Atılgan'ın bilhassa Anayurt Oteli'nde yarattığı o tekinsiz atmosfer, karakterlerinin müşterek takıntı ve sayıklamaları çok daha erken bir dönemde daha yalın bir üslupla Kenan Hulusi'de kendini gösteriyordu sanki. Elbette doğrudan bir tesirden söz etmiyorum. Buna dair bir bilgiye de rastlamadım henüz. Ona rağmen Kenan Hulusi'nin edebiyatımızda mayaladığı bu ilk ürperti modern anlatıların iç sıkıntısını besleyen boşluklu yapılarına hiç sezdirmeden sızmış olacak. Öykü kişisi Tokatlı Yusuf, garip bir adam olarak betimleniyor öykünün başında. Fakat onu daha da garipleştiren bir kehanet var. Günün birinde bir çingene karısı Yusuf'a ölümünün bir ağaçtan olacağını söyler ve o günden sonra Yusuf ne bir ağaç altında oturur ne de bir yaprak gölgesinde dinlenir. Bu korku zamanla onda bütün ağaçların üzerine yürüdüğünü hissedecek kadar büyük bir takıntı haline gelmeye başlar. Edgar Allan Poe'nun Usher Evi'nin Çöküşü hikayesinde korkusuyla boğuşurken er ya da geç aklını yitirmekten korkan o karakteri andırır Yusuf. Kehanetler, giderek artan sanrılar, huzursuzluk ve korkuyla yüzleşme hemen hepsi gotik bir anlatıya yaklaştırır öyküyü. Fakat öte yandan bir taşra öyküsüdür bu. Kenan Hulusi'nin sonraları Sadri Ertem tesiriyle gerçekçi öyküler yazmaya yönelmesini yine taşraya olan ilgisine yormak mümkün. Öyküdeki gerilimi arttıran bir de zorunlu yüzleşme var. Yusuf, köyün muhtarı tarafından Tokat korusuna bekçi olarak görevlendirilir. İki seçeneği vardır Yusuf'un. Ya köyün hasta köpeklerini toplayıp götürecek kamyonla bir akıl hastanesine iletilecek ya da koruya bekçi olacak. Muhtar'a göre zehire zehirle karşı gelmek gerekir. Yusuf, ağaçlarla kuşatılmış bir eski kulübede bekçiliğe başlamaya ikna olur. Yalnız iyileşmek şöyle dursun korkusu daha da şiddetlenmiştir. Öyle ki kendini rüyalarında bir meşe ağacının dalında asılı olarak görmeye başlar. Çingene kadının kehaneti rüyalarında gerçekleşiyordur artık. Yusuf'un saplantısı onu eyleme geçirecek kadar ilerlemiştir. Baltayı eline alır ve kendini dalında asılı olarak gördüğünü sandığı meşe ağaçlarını bir bir kesmeye koyulur. Kenan Hulusi çok sade bir anlatımla okurda usul usul artan bir gerilim yaratmayı başarır. Öyküyü E. A. Poe'nun Tek etki kuramını destekleyen bir finalle, malum kehaneti gerçekleştirerek sonlandırır yazar. Bir hafta ortalarda görünmeyen Yusuf'u koruya gidenler bir ağaç dalında ölü bulurlar. Eşyanın ya da ölümün giziyle baş edememekten doğan saf ve ilkel bir korkudan söz edebiliriz. Henüz içsellik ve derinlik keşfi yaşamamış insanın doğanın bilinmezliğine karşı gösterdiği primitif bir refleks. Karanlık tenha bir sokak, eski bir han, orman ve uğultu, gıcırdayan kirişler ya da hayaletler, dirilen mumyalar, şeytanla konuşmalar... Edebiyat, insanın bu en eski korkusundan beslenmeyi modern döneme gelindiğinde terk etmeye başladı. Eşyayla bağımızın kuvvetlenmesi bu ilkel korkuyu bir nebze yatıştırdı ancak kendi karanlığımızı keşfetmeye başladığımızda bu defa gittikçe artan bir karamsarlıkla baş başa kaldık. Dışarıyla aramızdaki bu çözülme göstergebilimsel konuma özgü bir altüst oluşla modern metinleri doğuran bir içsellik yarattı. Kenan Hulusi'nin derinleştirmeye fırsat bulamadığı bu ilkel korku edebiyatımızda kendisine gerçek manada bir yer bulamadı. Buna rağmen korku dünyadaki seyriyle birlikte bizde de tedirginliğe ve karamsarlığa evrildi. Tam burada Yusuf Atılgan'ın Anayurt Oteli'ni yeniden anmak yazının varmak istediği yeri sanıyorum biraz daha belirginleştirir. Doğadan gelen tekinsizlik duygusu ve insan doğasından neşet eden huzursuzluk farklı dönemlerde düşünülegelse bile benzer bir akıbet fikri doğurur edebiyatta. Kenan Hulusi'nin Yusuf'unu ilkel bir korku, Atılgan'ın Zebercet'ini ise modern anlamda bir huzursuzluk aynı acıklı sona sürükler.


Pardayanlar 10 ciltlik bir savunma hattı olarak, insanlık tarihine ait bir hazinenin eşkalini veriyor bize. Ve 10. cildin sonunda herkesin ağzından aynı söz dökülüyor; Şövalye de Pardayan ölmedi! İkinci Bahar dizisindeki Hanım karakteri, sevdiceği Ali Haydar'a ayniyle şu sözleri söylemişti; Benim iki kahramanım vardı; biri Pardayan, biri Ali Haydar. Ali Haydar öldü, Pardayan'a geri dönüyorum. Bazen öyle olur, Pardayan'a geri dönmek zorunda kalırsın, hayat hep aynı ritminde akmaz çünkü. Öyleyse gerçek kahramanların yalnızca romanlarda yaşadığını mı söyleyeceğiz? Elbette hayır, Hz. Ali'den Ahmet Uluçay'a kadar varlıklarıyla bize ilham olmuş sayısız kahramana sahibiz. Hepsi de bihakkın yaşıyorlar. Ama İkinci Bahar'ın Hanım'ı, Pardayan'a, yani kitap sayfalarına dönmeyi tercih edecektir, çünkü Ali Haydar bir şövalyeye yakışmayacak şekilde davranarak kendini iradi olarak öldürmüştür. Sınanmış bir roman kahramanına geri dönmenin çiçeğidir pekala Hanım'ın yakasına kondurduğu. Elimizde geri dönülecek kadar güzel olanların bir listesi yok. 20 yıl önce benim elimde de yoktu. Şöyle ki; insanların tek tük uğradığı sessiz bir sahafın indirimli reyonunda Pardayanlar'a rastladığımda 17 yaşındaydım mesela. Kapağındaki cazibeli sunuş hemen ilgimi çekmişti. Bir hazineyi kucaklar gibi çıkarıp almıştım sepetin içinden. Girişteki ilk takdim cümlelerini okuduğum anda da uzun bir maceraya davet edildiğimi anlayıp, sarı sayfalarına gönüllü teslim olmuştum bile. Şövalye kılıcını çek! Aslında hikaye şöyle başlar; Michel Zevaco, 20. yüzyılın başlarında seri romanlar yazmaya kendini adamak için kişiliğinin temelini oluşturan politik gazeteciliği terk ederek pelerinini kuşanır ve kılıcını sayfalara doğru savurmaya karar verir. Yıldızı olacağı türün kurucusu değil, iyi bir temsilcisiydi aslında. Evet, özgün sayılmazdı. Fransızların Kılıç ve Pelerin romanları adını verdiği, Alexandre Dumas ile zirveye çıkan bu tür, ortaçağ şövalye hikayelerinin roman tarzıyla harmanlanmasından mütevellit bir modern anlatı biçimiydi. Evet, tam da Zevaco'nun kalemine göre. Zaten kılıcı hiç durmadı, pelerinini rüzgarlarla doldurdu ve bu uğurda 30'dan fazla roman yazdı. Pardayanlar serisi, bu romanlar arasındaki en meşhur ve en ilgi çekici hikayeydi, dilden dile, ülkeden ülkeye dolaştı durdu zaten. Çok erken tarihlerde (1910), Ragıp Rıfkı ve Zeki Bey tarafından Türkçe çevirisinin yapılmasıyla bu topraklarda da ziyadesiyle karşılığını bulduğunu, hatta Pardayanlar'dan ilhamla yazılan birçok tarihi romanın haricinde, Zevaco'nun etki alanının dönemin çizgi romanlarına kadar uzandığını söyleyebiliriz. Zevaco, bugün bile Fransız edebiyatı içinde kıymetli bir yerde ikamet etmez. Eleştirmenlerin ölçülerine göre romanları incelenmeye değer şeyler söylemez. Tefrika yazarı etiketiyle bir köşede bekletilir öylece. Çünkü yalın bir üsluba ve idealize edilmiş karakterlere sahiptir. Yoğun bir edebi dili yoktur elbette. Okuyucuyu sayfalar boyunca nefes nefese koşturduğu ve büyük bir fikre/çatışmaya yaslanmadığı söylenir. Aslında bütün bu eleştiriler Zevaco'nun iradi tercihleridir. Kahramanlarının hepsi güçlü, tek tabanca, mağrur ve erdemlidir. Zevaco; aşk, haysiyet, dürüstlük, şeref, adalet, gurur, sadakat, mertlik, cesaret ve onur kavramlarıyla örülmüş bir duvara sırtını yaslayarak ve her satırda o duvarı tahkim ederek can verir eserlerine. Pardayanlar da bunun en iyi/ doğal örneğidir. Zevaco, romanlarının çatısını; mükemmele yakın kurgusu, akıcı dili ve güçlü karakterleriyle ince bir işçilik gözeterek kurar. Okuru olaya dahil edebilen sahici atmosferiyle, epik havayı hiç bozmayan dozunda mizahını, bilgiye dayalı çarpıcı/gerçekçi bir tarihsel arka plan anlatısıyla süsleyerek, etkileyici bir toplam çıkarır ortaya. İlgiyi sürekli canlı tutan heyecan fırtınası, bu saydığımız özelliklerle birlikte büyük bir okuma zevki vadeder okura. Pardayanlar serisinin Zevaco'nun kahraman prototipini ayniyle yansıttığını söyleyebiliriz. Zevaco'nun kahramanı beyazdır. Gri alanda söz almaz. Hesapsızdır, kimseye pusu kurmaz, düello sever, sözünde durur, dediğini yapar, yalnızca kendisi için yaşamaz. Ayrıca haksızlık karşısında asla eğilmez, meydanda teke tek vuruşur, zayıfı kollar ve zalimi yenemese de ona tehdit olarak yaşamayı erdem sayar. Çağın soylusu ve sonsuz kahramanıdır. Fazlasıyla idealize ve teknik olarak gerçek dışıdır aslında. Bu bağlamda Pardayanlar Don Kişot'un anti-tezidir. Pardayanlar serisi, bütün o tutkulu macera yaşanırken, kılıç sesleri eşliğinde çarpıcı bir ortaçağ Avrupası resmi de çizer bize. Maceralar kurgu ama altı çizilen tarih gerçektir. Aristokrasi, engizisyon, kilise, taht oyunları, diniktidar ilişkileri ve siyasi-toplumsal dönüşümler, arka fonda hiç didaktik olmayan bir dille usul usul anlatılır. Bastille Hapishanesi'nden şövalyemizle birlikte kaçıp, krallara bile kılıcın hakkını hatırlatabilirsiniz. Paris'in kalbine sıçrayan kanı tanıyabilir, tarihe St. Barthelemy Katliamı olarak geçen, binlerce Protestan'ın öldürüldüğü o uğursuz Paris gecesinin tüm ayrıntılarıyla tasvir edildiği sayfalarda, sanki birazdan elinde palalarla gezen Katolik milislere yakalanacakmışsınız gibi hissedebilirsiniz mesela. Zannımca Zevaco'nun en büyük numarası da bu zaten; okuru kurduğu atmosferin içine çeker, mesafenizi kaybedersiniz ve kahramanın yoldaşı gibi gezersiniz artık sayfalarda. Pardayanlar; okuyanların ruhunu zenginleştiren, insan olmanın sınırlarını hatırlatan ve hayatın tutku ile erdemden ibaret olduğunu salık veren heyecan dozu yüksek bir nasihatname sayılır. Pardayanlar 10 ciltlik bir savunma hattı olarak, insanlık tarihine ait bir hazinenin eşkalini veriyor bize. Ve 10. cildin sonunda herkesin ağzından aynı söz dökülüyor; Şövalye de Pardayan ölmedi! O halde şimdi; Pardayan'a geri dönme vakti!