Margaret Atwood'un, 11 Eylül sonrasında yaşadığı dehşetin etkisinden henüz çıkmamışken yazdığı ve 2003 yılında yayınlanan Antilop ve Flurya romanı, bugünlerde yakından tanık olduğumuz üzere insanın yıkıcı gücü ile yapıcı gücünün nasıl da iç içe olgular olduğu gerçeğini yüzümüze vuruyor. Edebiyat; kaçak dövüşe, kaytarmaya, yüzleşmemeye müsaade etmez. Sizi kulağınızdan veya burnunuzdan tuttuğu gibi çeke çeke saklandığınız hakikatin karşısına çıkarıverir. Bunu bazen şakayla ve neşeyle yapma alicenaplığını gösterse de bazen tekinsizlik hissini damarlarınıza dek hissettirerek yapar. Şimdilerde, 1985 yılında kaleme aldığı Damızlık Kızın Öyküsü kitabı ile tabiri caizse yeniden meşhur olan Margaret Atwood da böyle çetin yüzleşmelerin ve tedirgin edici eserlerin yazarı. Romanlarının ve hikayelerinin birçoğu bilim-kurgu sayılabilecek olsa bile böyle kategorize edilmeyi reddeden ve spekülatif kurgu yazdığını ifade eden Atwood'un kaleme aldığı birçok eser, okuyucusunu okurken de sonrasında da bir türlü rahat bırakmaz. Margaret Atwood'un, 11 Eylül sonrasında yaşadığı dehşetin etkisinden henüz çıkmamışken yazdığı ve 2003 yılında yayınlanan Antilop ve Flurya romanı, bugünlerde yakından tanık olduğumuz üzere insanın yıkıcı gücü ile yapıcı gücünün nasıl da iç içe olgular olduğu gerçeğini yüzümüze vuruyor. Atwood'un bahsettiğimiz üslubu bu romanda da kendini gösteriyor ve okuyucuyu zaman zaman kitabı elinden bir kenara bıraktıracak kadar derin bir tedirginlik hissi ile yokluyor. Bu tedirginlik hissinin başlıca sebebi, romanın anlatıcısı ve -görünen o ki- bir virüs salgını tüm dünya insanlarını yok ettikten sonra dünya üzerinde sağ kalmış tek insan olan Jimmy'nin iç konuşmaları değil elbet. Hatta, insanlığın bir virüs salgını ile son bulması ve romanda bu pandemik ile başarısız ve canhıraş mücadelenin tüm aşamalarının acımasız bir gerçeklikle anlatılması da değil. Roman, kendisine daha sonra Flurya takma ismini verecek Glenn'in yukarıda alıntılanan cümlesi üstünde dönüyor. Tek bir nesil yeter diyor Flurya, tek bir nesili yok etmek yeter, insanlık denen hayal kırıklığından kurtulmak için. Çok da uzak olmayan bir gelecekte, ülkelerin ve hükümetlerin, güç ve etkilerini açıkça göstermekten artık çekinmeyen, kendilerine ait kolluk kuvvetleri olan büyük şirketlerce yönetildiği bir zamanda geçiyor roman. Bu büyük şirketler, ana merkezlerinin, araştırma enstitülerinin bulunduğu ve çalışanları ile ailelerinin yaşadığı, büyük, kapılı, ileri seviyede korunaklı, refah içindeki sitelerde konuşlanmışken insanların çoğu -ve tabii bu şirketlerin de müşterilerinin çoğudışarıdaki dünyada giderek kötüleşen çevre koşullarına karşı yaşam mücadelesi vermektedir. Şirketlerin yönettiği bu dünyada bütün bilimsel gelişmeler ve teknoloji artık alenen şirketlere aittir ve kapitalist gelişmenin, halkı uyuşturmanın hizmetindedir. Yani her şey haliyle satış odaklıdır ve kaynakların da ekolojik dengenin da gittikçe artan bir hızla yok edilmesine sesini çıkartacak pek az insan kalmıştır. İnsanların zaaflarını sürekli suistimal ederek onları daha fazla satın almaya iten sentetik ürünler üreten bu şirket devletlerin üretimlerinin ana kalemleri ise güzellik ve sağlıktır. Atwood'un resmettiği dünyadaki sistemde iyiye doğruya güzele dair bir nüve bulmak çok zor olmasına rağmen, şirketlerin üretimlerini güzellik ve sağlık odaklı yapmasının ironisi gözden kaçmaz kaçmamasına ama Atwood, okuyucusunu bu kadarla bırakmaz: Acımasız, güce dayalı, içinde yaşanması zor ve yapılanların tahammül sınırlarını zorladığı bir teknokrasiyi anlatır. Gen teknolojisinin ilerlemesi ile insan dokuları verilerek insanlara organ üretilmesi için tarla gibi kullanılan domuzlar, insanlara istedikleri renkte ve şekilde gür ve sık saçlar üretmek için yünlerinin geni değiştirilmiş koyunlar, çocukların eğlenmesi ve ev içinde kaybolduklarında kolay bulunmaları için neon yeşiline dönüştürülmüş tavşanlar gibi gelişmeler bir yanda; devamlı izlenilen ve izleyen bir dünyada görülebilmek için yapılan ve ratingi yükseltmek için dehşeti, şiddeti gittikçe artan gösteriler, bio-terörizm tehditleri diğer yanda, insana kaçacak yer bırakmaz. Bu yarı-distopik teknokraside insanlığa dair iyi ve doğru adına ne varsa hepsinin hızla tükenişini ve bütün bu kötülüklerin olağanlığını izler, romanda anlatılan insanlığın sonunun, aslında virüsün baş göstermesinden çok önce geldiğini görürüz. Virüs salgınının sebebi kitabın sonuna dek kendini belli etmezken, romanın anlatıcısı Jimmy'nin çobanlığını yaptığı yeni bir tür insansı yaratık kabilesinden de bahsetmek gerekir. Jimmy'nin çocukluk arkadaşı ve sonrasında patronu genetik mühendislik dahisi Flurya tarafından sentezlenmiş bu yeni insansı grubu, belli ki insanlıktan sonra gelecek insanlar olarak dizayn edilmişlerdir. Doğanın ve insanların tüm üstün özelliklerini alıp insanın rekabete ve hırsa dayalı özelliklerinin çıkartılması ile oluşan bu deney-insanlar, Cennet Bahçesi'ni andırır korunaklı alanlarından, insanlardan temizlenmek suretiyle masumiyetlerine hazır hale getirilmiş dünyaya Jimmy önderliğinde salınırlar. Burada Atwood'un ironisi yine göze çarpar, kıyamet sonrası dünyada kanlı ve çürümüş zombiler değil; genetikleri ile oynanmış, ölüm hisleri olmadığı için öleceklerinden bihaber, estetik olarak komik sayılacak derecede mükemmel canlılar dolaşır. Dünya üzerindeki tek insan olduğunu düşünen ve korunaklı alanından bütün dünyanın nasıl pandemiye yenik düştüğünü izlemek zorunda kalan Jimmy, roman boyunca yarı meczup şekilde Hangisinin daha kötü olduğunu bilmiyordu; bir daha elde edemeyeceği geçmiş mi, eğer fazla berrak bir şekilde bakarsa onu yok edecek şimdi mi? Ve, tabii ki bir de gelecek vardı. Vertigonun ta kendisi. Jimmy'nin ruh hali aslında pandemi öncesi umutsuz insanlığın çaresizliğini de yansıtmaktadır. Romanın sonunda baş gösteren beklenmedik olay ise Jimmy'yi yine bir ahlaki ikilemde bırakır. Antilop ve Flurya tek başına rahatlıkla okunur bir kitap olmakla beraber devamı olan Tufan Zamanı (2009) ve Delli- Addem (2013) ile Margaret Atwood anlattığı dünyanın sonu hakkındaki spekülasyonlarını tamamlar. Tufan Zamanı, Antilop ve Flurya'da anlatılan olaylara, sitelerin dışındaki avamların dünyasından, özellikle de Tanrının Bahçıvanları denilen çevreci bir grubun perspektifinden bakar. Bu grup binaların çatılarında kendilerine bahçeler yapmakta ve gelmesini bekledikleri susuz tufan için hazırlanmaktadırlar. Nitekim, bir önceki romanda bahsedilen virüs salgını tüm dünyayı sardığında, bekledikleri tufanı da bulmuş olurlar. DelliAddem hayatta kalanların tufandan sonraki dünyaya uyum sağlama çabalarını anlatmaya devam eder. Bu kitap basıldığı sene çevreci gruplar tarafından büyük rağbet görür ve Atwood'dan kitap tanıtımı için gittiği dünya şehirlerinde kitabın içindeki Tanrının Bahçıvanları'na ait ilahileri okuması istenir, bunun için törenler düzenlenir. Kitaplara yönelik ilginin sadece geçici heves olmadığı aşikar. Antilop ve Flurya'yı özellikle de şu günlerde bir uyarı rehberi gibi okumamak zor. Kendisini uzun ve güçlü görünen yapılara ve aşılmaz gözüken teknolojilere hapseden, doğaya ve çevresine dolayısıyla aslında kendisine de- gereken saygıyı gösteremeyen insanlığı ve çıkmazlarını anlatan kitaplardaki en dikkat çekici husus şu sanırım: İnsanlık yok olurken dünyanın dönmeye, dönerken güzelliğinden hiçbir şey kaybetmemeye devam etmesi. Atwood, tufanı resmederken bir yandan ağaçları, hayvanları, çiçekleri anlatmayı da sürdürüyor. İnsanlık için kıyamet kopsa dahi çiçekler açmaya devam ediyor. Dünya insanlığa verebileceği en güzel cevabı böylece veriyor.


Yazarı Longos hakkında çok da fazla bir şey bilinmeyen Dafnis ile Hloi'nin Aşkı kitabına ilişkin, M. C. Howatson Oxford Antikçağ Sözlüğü'nde, Serüvenlerin, duygu ve manzara betimlemelerinin arkasında kalan, çekicilik dolu pastoral bir aşk romanı, diyor. MÖ 3. yüzyılda kaleme alınmış, Yunan mitolojisi ve şiirinden izler taşıyan, Midilli Adası'nda geçen ilk pastoral roman olan Dafnis ile Hloi'nin Aşkı -Shakespeare, Rousseau, George Sand, Yukio Mişima, Marc Chagall, Ravel, Jacques Offenbach ve özellikle Goethe gibi- birçok yazar ve sanatçıyı etkiledi. Her ikisi de terk edilen ve keçiler tarafından emzirilirken bulup çobanlarca büyütülen Dafnis ve Hloi'nin bir tesadüf sonucu karşılaşmasıyla başlayan aşk, Nemflerin mağaralarından eşsiz güzellikteki kırlara uzanıyor. Dafnis'e keçi, Hloi'ye ise koyun sürülerini emanet eden Tanrılar, ikisini de koruma altına alırken Longos'un, hem doğayı hem de gençleri kutsallaştırışı dikkat çekiyor. Ancak Dafnis ve Hloi'nin işleri hiç kolay değil çünkü sürülerine dadanan kurtlar, koyunları ve keçileri bir arada tutma çabaları aşklarına vakit ayırmalarını engelliyor. Bu arada Longos; ağaçlardaki güvercinlerden yemyeşil arazilere, hayvanların seslerinden Pan'ın şarkılarına dek bir dolu betimlemeye girişiyor. Dafnis ve Hloi, birbirine kavuşamama tehlikesi yüzünden Tanrılara başvuruyor, daha doğrusu yakarıyor. Bunun üzerine Nemfler, Pan ve diğer Tanrılar adeta yardıma koşuyor: Gösterdikleri rüyalar ve zenginliğin kapısını açmaları sayesinde Dafnis, Hloi'yle evlenme planları yapmaya başlıyor. Konu ciddileşirken onu büyüten çobanları ziyarete gelen mülk sahibinin, Dafnis'in babası çıkması Longos'un romana kattığı ilginç öğelerden biri. Longos'un anlattığı bu hikayede, doğanın kollarında zorlu dönemeçlerden geçen, birbirine tutkuyla bağlanan, dinselleştirdikleri aşklarını bir tapınma haline getiren Dafnis ve Hloi, doğanın içine daha çok girdikçe Tanrılar tarafından ödüllendiriliyor. Longos, bütün bunları mitolojik öğelerle ve Antik Yunan'ın doğasına uygun şiirsel bir dille, kimi zaman ses ve rüya tasvirleriyle dile getirir. Yazar; mitlerde karşımıza çıkan veya yazılı kaynaklarda pek rastlamadığımız efsane aşkları çağrıştıracak, hiç aşık olmamışların rehberi niteliğinde ve geleceğe miras kalacak bir kitap yaratmayı arzular. Bunu da başarır.


Mutluluğa Dair Bir Düşünce, belki de isminden ötürü, başta bir kişisel gelişim önerisi gibi gelse de; bilakis, daha iyi bir dünya için somut adımlar atmış iki mühim aktivistin imzasını taşıyarak, güçlü argümanıyla okur için tünelin ucunda -belki cılız, belki değil- bir ışık yakma ihtimali taşıyor. Bahsettiğim iki isim Luis Sepulveda ve Carlo Petrini. Başka bir dünya mümkün okumaları yapanlar onları tanıyacak olsa da bu iki ilham verici insandan kısaca bahsedeceğim: Luis Sepulveda, 1949 Şili doğumlu. Salvador Allende'nin korumalığını yaparken 1973 darbesiyle Pinochet'nin ülkenin başına gelmesinin ardından hapse atılıyor ve sürgüne gönderiliyor. Yetmişlerin sonunda Şili'den ayrılarak Ekvador'da bir süre Shuar yerlileri ile yaşayarak ekolojinin önemini kavrayan Sepulveda, yıllar içinde Greenpeace'te pek çok görevde yer alıyor. Aynı zamanda yazar olan olan Sepulveda'nın hem çocuklar için hem de yetişkinler için yazdığı kitapları var, ki bunlardan bazılarını Türkçede okumak mümkün. Carlo Petrini ise 1949 İtalya doğumlu. Sürdürülebilir gıdanın dünyadaki en güçlü ağına evrilecek olan Slow Food Movement'ın ve 2004'te Slow Food çatısı altında uluslararası toplantılar düzenleyerek gıda üreticilerini bir araya getiren Terra Madre'nin kurucusu. Petrini'nin de gıda ve ekoloji konusunda yine bazıları Türkçeye çevrilmiş ilham verici kitapları var. Bugün insanların hala açlıktan öldüğü bir gezegende, kontrolsüz büyüme ve hızın vardığı noktada doğa-insan ilişkisinin bozulduğunu hatırlatan ve kurtuluşumuz için doğanın ritmine ayak uydurmaktan başka çaremiz kalmadığını savunan ikili, sorunun sadece ekolojik değil, kuşkusuz politik olduğundan da söz ediyor kitapta. Dünyanın pek çok yerinde doğanın son sürat talan edilmesinin piyasa hırsından kaynaklandığının altı çizilirken bu durumun hükümetlerle yakın ilişkisine işaret ediliyor. Dolayısıyla her ikisi de mevcut durumu büyük ölçekte değiştirmenin hiç kolay bir iş olmadığını gayet iyi biliyor. Mutluluğa Dair Bir Düşünce, büyük ölçekli değişimlerden ziyade her bireyin kendi küçük dünyasında, kendi toplumunda, kendi mahallesinde hayata geçirebileceği küçük değişimlere inanan bir kitap... Uç uca eklediğimiz küçük mucizelerin değiştireceği bir dünyaya inanmaktan başka çaremizin kalmadığı bugünlerde okumak anlamlı olabilir.


Şair olduğunu bir an hatırından çıkarmadı Tarancı. Bir şair gibi uyandı her sabah, Bu sabah hava berrak;/Bu sabah her şey billurdan gibi, diyebilmek için. Bir şair gibi bekledi akşamı, Haydi Abbas vakit tamam,/Akşam diyordun işte oldu akşam, mısralarıyla karşılamak için misafirini. Kendisinden önceki şairleri tanımak yetmezdi şair olmak için, kendisinden sonraki şairlere de kulak kesilmek gerekirdi. Yeni şairleri takip ediyor, Ziya Osman'la yürürken mesela Behçet Necatigil'in mısralarını ezberinden okuyuveriyordu ona: Bir gün gelir bu yollardan/ Şahit ister geçtiğime. Otuz Beş Yaşı yazdığı günlerdi. Ziya Osman'ı mısralarıyla esir alıyordu sık sık. Yedi kıta, her kıta beşer mısra, beş kere yedi: Otuz beş, diyordu coşkuyla. Otuz Beş Yaş yalnız şiir mükafatı kazanmadı Yaşar Nabi'nin kurduğu Varlık Yayınevi'nin ilk kitabı olarak yayımlandı. Halbuki Yaşar Nabi'nin hocası kadim yayıncı Muallim Halit talebesine, Aman ilk bastığın kitap şiir kitabı olmasın! demişti. Ziya Osman'a göre Varlık'ın uğurlu temel taşı olmuştu Otuz Beş Yaş. İlk kitap sevinci değildi gerçi bu şairin. Semih Lutfi Kitabevi 1932'de ilk kitabı Ömrümde Sükut'u yayınladığında Cahit Sıtkı'nın ayakları yerden kesilmişti. 22 yaşındaydı çünkü. Ziya Osman'ın dediğine göre telif ücreti alamasa da baskı parasını ödememişti ve o günlerde bu büyük bir şeydi. Ancak kitabevi sahibi Ömrümde Sükut'tan üç beş tane vermişti şairine ve Tarancı arkadaşlarına hediye edeceği kitabı satış fiyatı olan otuz kuruştan almak zorunda kalmıştı. Otuz kuruş da ne, bütün servetini verebilirdi kitabını tekrar tekrar eline alabilmek için. İlk şiirlerini Abdullah Cevdet'e gösterdiği günler geldi aklına. İçtihat Evi'nin kapısını heyecanla çalmış, güler yüzle ve alakayla karşılanmıştı. Abdullah Cevdet dikkatle okuduktan sonra şiirlerinin kusurlarını söylemiş, beğendiği mısraların altını çizmişti. Şiir yazabileceğini ancak bu şiirlerden vazgeçmesinin kendisi için iyi olacağını, pek çok şiir kitabı okuduktan sonra tekrar yazmayı deneyebileceğini söyledi. Yıllar sonra şöyle yazacaktı Tarancı bu günü anlatırken: Bu tavsiyeyi dinlediğime ne iyi etmişim. Tam o sırada da Baudelaire'i okudum, düşündüm, uğraştım ve bir sene içinde bir defter daha doldurdum. Baudelaire o kadar etkilemişti ki genç şairi şu cümleyi kurmaktan kendini alamamıştı bir gün: Baudelaire bana suyun dibine inmeyi öğretti: İçimle dışım arasındaki farkı Kötülük Çiçekleri'ni okuduktan sonra idrak ettim. Okumak ve yazmakla derinleştirilen zifiri gecelerden sonra ışıltılı bir sabah çıka geldi. Bir gün bütün cesaretini toplayarak o zamanın Servet-i Fünun yazı işleri müdürü Halit Fahri'ye gitti Tarancı. Yirmiyi aşkın şiiri içinden tek bir şiirini beğendi Halit Fahri ve Servet-i Fünun'da yayımladı. Yıl 1930'du. Bir röportajda Şiir nedir? diye sordular ona. Gel de cevap ver. Kim tanımlayabilmiş ki şiiri! Tarancı Çığlık a, İlan-ı Aşka, Sallanan bir yumruka benzetti önce şiiri. Sonra Bir umuttur, bir kurtuluştur, gibi sözler geveledi. Baktı olmuyor Kuşkusuz, bunların hepsi şiirde olabilir, fakat bunlar nesirde de olan şeylerdir. Şiirin ne olduğunu anlayabilmek için onu nesirden ayıran özellikleri aramak, onlar üzerinde durmak daha doğru olur sanıyorum, dedi. Cemal Süreya'nın da Sevgilim Ben Şimdi şiirine konuk ettiği Mahir'in mısraıyla açıklamaya çalıştı ardından düşüncesini: Ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz. Gülüştüklerimiz hatıra geldikçe ağlarım, deseydi şair, nesir olarak kalacaktı cümle. Hangi kelime hangi kelime ile yan yana geldiğinde nasıl bir ışık peyda olur? Bunu bilmek lazımdı. Şiir yalnız duymakla, parlak imgeler bulmakla değil, dil ve sözcükler konusundaki bu bilgilerle, bu sevgilerle, bu dikkatlerle yazılabilirdi. Şair ister sevgilinin servi boyundan, ister bir savaştan, ister mahallesinin yoksulluğundan, ister haksızlıktan söz etsin, kendi bileceği işti, yeter ki her şeyden önce şiir yazdığını bir saniye hatırından çıkarmasın. Tarancı insanoğlunu dünyanın en zengin madeni olarak görüyordu. Ne çıkaracaksa oradan çıkaracaktı şair. Fakat bunun için kelimeleri tanımak, sevmek, okşamasını bilmek lazımdı. Ona göre şiir sabır ve direnme işiydi çünkü. Ustalık ve ihtiras işi. Kişiliğini bulmadan gelecek zamanlara seslenmek mümkün değildi. Ben çirkinim, yetişkin kızlardan beni beğenen olmaz, diye cevap veriyordu Ziya Osman'a neden hep kendinden genç sevgililere yöneldiğini sorduğunda. Şiirde form meselesindeki duyarlığını çirkinliğine bağlamakta mahzur görmüyor ve şu satırları yazabiliyordu çekinmeden: Form meselesine bu kadar takılıp kalmam, onun hakiki mahiyetini araştırma yolunda bu kadar çalışmam fizik çirkinliğimin mahsulüdür. İnsan, mahrum olduğu şeyin kıymetini ve manasını daha iyi anlayabiliyor. Formsuz da güzellik olmayacağı, olamayacağı bedihidir. Güzellik, ancak formda kendini gösterebilir. Tarancı'ya göre şiirinin hasret çektiği formu sezmeliydi şair. Aruzla yazılmış bir mısra pekala hecede hatta serbest ölçüde de formunu bulabilirdi. Vezinsiz kafiyesiz de yakalanabilirdi mükemmellik. Yeter ki şiirin istediği şekle ulaşılabilsin. Şekil olmayan yerde şiir aramak beyhudeydi. Aynı kumaştan iki terzi de elbise diker biri hakikaten elbise olur, diğeri elbiseden başka her şeye benzer. Makas meselesi, başka bir şey değil, diyordu Tarancı. Ona göre sanat eserinin 'ne'den söz ettiğine değil, 'nasıl' söz ettiğine bakılmalıydı. Büyük sanat eserlerinin hepsinde şeklin zaferi vardı. Anlam ve sesi birbirinden ayırmadı şair. Ölçüyü iyi biliyordu evet fakat esir olmuyordu ona. Hece ölçüsünde alışılagelmiş uygulamaların dışına çıkıyordu zaman zaman. Kafiye bir güzellik katmıyorsa şiire uzak durulmalıydı ondan. Ses yinelemeleri yani aliterasyon başka bir şeydi. Tuzuydu şiirinin çoğu kez, lezzeti. Şiir kılıktan kılığa giren bir büyücüydü. Yeter ki şair bir şekille elini kolunu bağlamasın. Nişantaşı İşçi Sigortaları Hastanesi'nin merdivenlerini nefes nefese çıkıyordu Ziya Osman. Yıllardır görmediği arkadaşı İstanbul'a gelmemiş, getirilmişti. Kapıyı açtı. O anı nasıl anlatabilirdi! Şöyle: Tanıyamamış gibi baktı, sonra yaklaşmamla, aramızda birkaç metre kalmasiyle tüyler ürpertici, kulaklarımdan gitmeyecek bir sesle bağırmaya başladı. Demek o ses bütün konuşması olmuştu. O sese, bir eski arkadaşını görmekteki sevincini, onunla konuşamamaktaki ıstırabını, belki, o arkadaşı görmesiyle dilinin çözülüvermesi ümidini bile katıyor; ondan, ağzını açabildiği kadar açmış, sevinçle bağırır gibiyken bir yandan da hıçkırıyor, hıçkırırken de Tanrı'ya yalvarmaktan geri kalmıyordu... Ziya Osman boynuna sarılarak susturabilmişti arkadaşını. Felçliydi ve konuşamıyordu Tarancı. Susması çıkardığı garip seslerin gözyaşına dönüşmesinden ibaretti. Üç yaşındaki bir çocuk bile Cahit'ten çok yer, diyordu annesi Saba'ya, Siz de şair misiniz? diye soruyordu ardından. Şüphesiz babası hiçbir fedakarlıktan kaçınmayacak, doktorlar Avrupa'da tedavisine lüzum gösterirlerse, Avrupa'ya da gönderecekti. Bir şiirinde Aslan elim, dediği sağ eli hiç kıpırdamıyor, sol elini ancak saçlarına kadar götürebiliyordu. Henüz gömülmemiş gün ışığındaki bir ölü gibiydi can dostu, bu aleme ait değildi artık. Odadan ayrılırken öpücük hareketi ve sesi kaldı geride. Ölmek İstemeyen Adam, şiirinin şairinden kalan son ses buydu dostunun hafızasında.


Bir kitap asla sadece bir kitap değildir. Aklınıza gelebilecek her şeye dönüşebilir bir kitap. Ama en önemlisi çok iyi bir dosttur ve sizi asla terk etmez. Bir çocuk kitabının tanıtımında yer alan ve aklımda yer edinen bu ifadelere ben de katılıyorum. Doğrudur; bir kitap asla sadece kitaptan ibaret değildir ancak bu genellemeyi her zaman, Polyanna misali, olumlu yorumlamak mümkün olmuyor. Pek çok kitap sureti haktan görünmekle beraber bazen kimi kitaplar oldukça içten pazarlıklı, hedef şaşırtıcı, gerçekleri perdeleyici hatta manipülatif olabiliyor. Popüler bilim belgeselleri ve televizyon programlarıyla ünlü astrofizikçi Neil deGrasse Tyson'un son kitabına yönelik eleştiriler onu bu kitaplardan biri olmakla itham ediyor ve pek de haksız görünmüyorlar. Askeri teknolojiye astrofizikçilerin katkısı ne oldu ve askeri araştırmalar astrofiziğe neler kazandırdı? Bu sorunun cevabı 17'nci yüzyılda yapılan ilk teleskoptan günümüzde uzak galaksileri izlememize olanak sağlayan uzay teleskopları ve gözlemevlerine kadar yüzyılları kapsıyor. Amerikalı ünlü belgesel sunucusu Neil deGrasse Tyson'un Avis Lang ile birlikte yazdığı popüler bilim kitabı Accessory to War şu alt başlığı taşıyor: The Unspoken Alliance Beetween Astrophysics and the Military. Tyson ve Lang ve kısa sürede New York Times Best Seller listesine giren bu kitapta askeri faaliyetler ile uzay bilimlerinin tarih boyunca işbirliğini örnekleriyle ortaya koyuyor. Cosmos gibi uluslararası çapta ilgi gören bilimsel belgesel dizisi ve başka televizyon programlarıyla büyük üne kavuşup popüler kültür yıldızına dönüşen ve aslında bir astrofizikçi olan Neil deGrasse Tyson'un böyle bir kitap çıkarması ilk bakışta normal görülüyor. Üstelik kitaba verdiği isim ve koyduğu alt başlık bilimin askeri amaçlar için nasıl bir alet olarak kullanıldığının eleştirisi gibi görünüyor. Ancak olay hiç de öyle değil. Tyson'a ülkesinde getirilen başlıca eleştiri şöhretini kullanarak uzay çalışmalarının askeri amaçlarla kullanımının promosyonunu yapmak daha açıkçası uzayı silahlandırma projesinin reklam yüzü olmak. Kişisel gelişim, yaşam koçluğu, pozitif psikoloji günümüzde adeta çılgınlık furyasına dönüştü. Paulo Coelho'nun Simyacı'sının dünya çapındaki başarısından sonra mantar gibi bitmeye başlayan kişisel gelişim kitapları kitap dünyasının da yıldızlarına dönüştüler. Kolay yoldan mutluluk, salt düşünce gücüyle hayatı değiştirme gücü ve basit telkinlerle kendi derinliğini keşfedebilme ve kendini gerçekleştirme gibi vaatleri bol keseden dağıtan bu yayınların ardında aslında 1960'ların Hippi hareketinden sonra tüm dünyaya salgın gibi yayılan ve oldukça yüksek getirili bir ticari sektör var. Sayıları mantar gibi çoğalan kişisel gelişim, koçluk, mutluluk terapisi kitaplarına karşılık bunları eleştiren kitaplar pek nadir. Her ikisi de akademisyen olan sosyolog Eva Illouz ve psikoloji doktoru Edgar Cabanas'ın yeni çıkan kitabı işte bu nadirattan. Illouz ve Cabanas kitaplarına bu sektöre verdikleri ironik adı vermişler: Happycratie Comment La Science Du Bonheur Controle Nos Vies yani Mutluluğun Hakimiyeti - Mutluluk Bilimi Hayatlarımızı Nasıl Kontrol Ediyor... Ağustos sonunda Fransa'da yayınlanan Happycratie'de Illouz ve Cabanas 90'yıllarla birlikte yeni bir mutluluk bilimi olarak doğan ve mutluluğun üretilebilen, öğretilebilen ve öğrenilebilen bir şey olduğunu ileri süren pozitif psikolojinin hayatlarımızı nasıl kontrol altına aldığını açıklıyor ve adeta herkesin benimsemesi gereken bir zorunlu yaşam felsefesi ve pazarlama aracına dönüştürülen mutluluğun diktasını sorguluyor ve bakış açılarını kısaca şu ifadede özetliyorlar: Bu mutluluk bilimlerinin yardımıyla olumsuz duygularınızı, atıllığı yenmeyi, olumluluk ve neşe üretmeyi öğreneceksiniz. Peki, başarısız olursanız... Hayır, başarısız olamazsınız. Buna izniniz yok, kendi menfaatiniz adına başarılı olmaya mahkumsunuz. Eğer bunu beceremiyorsanız bu sizin hatanız, sorumluluğunuz, irade eksikliğiniz, tembelliğinizdir. Ancak eleştiri ve tahlil bu seviyeyle sınırlı değil. Her türlü sosyal bağlamdan soyutlanmış yapay bir mutluluk modelinin tiranlığını eleştiren yazarlara göre bu sektörün etkinliği artık iktidarlara da hizmet eden küresel bir ideolojiye dönüşmüş durumda. Kapitalizmin en mahrem duyguları nasıl kullandığını gözlemleyen yazarlar aynı mutluluğun kazançlı bir pazara ve tezatlarla dolu bir ideolojiye dönüşümünü deşifre ediyor. Happycratie'ye göre kapitalist sistemde günümüzde üretkenliğin yeni yakıtını maneviyat cilalı bu yeni ideoloji teşkil ediyor: Bu yapay mutluluk ideolojisini biz yetiştiriyor, teorileştiriyor ve sonra hakkında dersler, kurslar, terapiler düzenleyip kitaplar yazarak ticari bir girişime dönüştürüyoruz. Özellikle gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde iş ve sosyal hayatın yeni normu haline gelmeye başlayan bu mutluluk bilimleri, kitabın sosyolog ve psikolog yazarlarına göre aşırı bireysel bir toplumun da ayak izlerini teşkil ediyor. Sekiz senedir kaybolan bir Fransız alimi... M. Rene Guenon, Mısır'ın meşhur Azhar medresesinde bulundu. Bugünlerde beklenmeyen bir haber, Paris'te mühim akislerle çalkalandı: Sekiz seneden beri izi bulunamayan büyük Fransız filozofu Rene Guenon bulunmuş ve Mısır'da Azhar'da talebe imiş. Paris'te herkes, bu filozofun garib ve meraklı macerasına hayret ediyor... Guenon adının Türkiye'deki gazete okuyucusuna belki de ilk defa duyuruluşunu, tasavvuf alanında dersler veren akademisyen Prof. Dr. Mustafa Tahralı, 30 Temmuz 1938 tarihli Cumhuriyet gazetesinde yayınlanan bu haberi naklederek anlatıyor. Tahralı'nın hazırlayan olarak imzasını taşıyan ve Kubbealtı Neşriyat tarafından geçtiğimiz eylül ayında yayınlanan Çağ ve Hakikat-Rene Guenon'dan Seçme Makaleler ve Yorumlar kitabı 20'nci yüzyılın en sıradışı ve mistik anlamda en maceralı düşünürlerinden birini Türkiye'de çıkan bu ilk haberinden 80 yıl sonra bir kez daha Türkiye'nin gündemine getiriyor. Gençlik yılları hakikat arayışı içinde geçen, Katolik kilisesinden gnostik gruplara, okült masonlocalarından spritüal hareketlere kadar bilfiil girmedik delik bırakmayan ve sonunda aradığı hakikati İslam'da ve onun irfani geleneğinde bularak Şeyh Abdülhadi Yahya adını alan Rene Guenon'un Tahralı tarafından tercüme edilen makalelerinden oluşuyor kitap. Düşünürün kitap ve fikirlerine aşina olan Türk okuyucularını Guenon'un hayatı ve entelektüel çevresi hakkında aydınlatırken bu defa modern dünyanın bunalımı, metafizik ve sembolizm, İslam tasavvufundan Bolşevizm'e kadar oldukça geniş bir yelpazedeki konular üzerine kaleme aldığı makaleleri ile tanıştırıyor. Tahralı'nın ilm-i ledün verilmiş hakikat ehli bir sufi olarak nitelendirdiği ve insanlığın içinde bulunduğu anomaliden kurtulmak için doğunun geleneksel öğretilerinin ve tüm gerçek dinlerin özünde bulunan sahih geleneğe ve kadim bilgeliğe yeniden yönelmesi gerektiğini söyleyen Guenon, hakikat arayışını entelektüel boyutlarıyla merak edenler için görüşleri mutlak olarak bilinmesi gereken bir düşünür ve bu kitap onun çok çeşitli konulardaki yaklaşımlarını bir çırpıda gözden geçirmek adına oldukça elverişli.


Daha önce romanlarıyla tanınmış olan Ayşegül Genç bu defa bir öykü kitabıyla aramızda Ceylan Uykusu. Genç'in öykülerini okurken ilgimi çeken ilk husus, bu metinlere bir romancının öyküleri diye-me-yişim oldu. Zira ister istemez dört romandan sonra öykü kitabı çıkarmış bir yazarın öykülerini okurken bunların roman türüne yaklaşan, dağılan, öykünün bütünlüğünü bozacak şekilde derinleşen bir tarafının olabileceğini düşünüyorsunuz. Bu anlamda ben Genç'in romancı değil öykücü kumaşına sahip olduğu kanaatindeyim. Yazar, öykülerinde, daha çok bir toplumsal bilinçle hareket ediyor. İslami bir hassasiyet de diyebiliriz buna. Bu hassasiyet, Genç'in dünyaya bakarken, daha çok ezenler, ezilenler; güçlüler, güçsüzler; zenginler, yoksullar; daha doğrusu varlığını hayra harcayanlar ve harcamayanlar gibi çoğaltılabilecek ikiliklerden yararlanmasıyla sonuçlanıyor. Öykü kişilerinin yolsuzluk yapmaya teşne veya tam tersine sonuna kadar, ahlaksız tekliflere direnen kişiler olduklarını görüyoruz. İlkeli veya ilkesiz; ahlaklı veya ahlaksız; hayırlı evlat veya çıkarlarına göre davranan bencil evlat gibi bir ayrım ortaya çıkıyor. Zira yazar dünyaya bakarken, kişilerini olaylar karşısında konumlandırırken bu tür imtihanlara karşı tavır alışlarını önemsiyor. Kahramanların daha çok herhangi bir anlamda kaybetmiş olduklarını görüyoruz. Ekonomik anlamda veya toplumun çeşitli kademelerinde yer edinme anlamında genellikle başarısız olmuş kişiler. Dünyada güzel yerler kapılmış ve onlar gene de kanaat etmeyi tercih etmişler. Kitabın ilk öyküsündeki başkahramanımız reis veya ikinci öyküsündeki kadın kahramanımız hayatta hep geri planda kalmış olmanın sızısını yaşamakla birlikte bunun onurunu da yaşıyorlar. Zira muhtemelen yazarımız, bu geride kalışın erdemle, dünyadan yer kapmış olmanın da kirli ilişkilerle ilgili olduğunu düşünüyor. Yeni yapılan konforlu apartman dairelerinin kış bahçesi gibi lüks yaşantılara açık özellikleri açıkça eleştiriliyor. Yazarın adeta İslami hassasiyetleri olan bir toplumcu gerçekçi olduğunu düşünebileceğimiz kadar çok malzeme var elimizde. Yoksulluğu ve yoksulları anlatırken, Genç'in kaleminin kıvamını bulduğunu düşünüyorsunuz. Konya'nın yoksul mahallelerinin genç kızları, Ağlamaklı Kızlar Gibi Sessiz Sedasız öyküsünde eşine az rastlanacak kadar yüksek bir başarıyla betimleniyor: Eteği pardösüsünden uzun olan, çantası ayakkabısı ile uyumsuz, bir bakışı hoş görüp ikincisini tersleyen, güzel gülümseyen ama kahkaha atmasını bilmeyen, bu yüzden sesli güldüğü zaman rahatsızlık veren, yaşlılarla teklifsiz sohbet edip ayaküstü telefonlarını ayarlayan, ailesinde muhakkak bir hasta ya da engelli olan, anasının dizlerini halasının omuzlarını ovan... Konya'nın sokaklarından Ayşegül Genç'in satırlarına düşmüş gibi duran bu enfes anlatımlar, içimizde kahramanlarımıza karşı bir büyük merhamet duygusu uyandırıyor. Kanaatimce edebiyat işte tam da bunun içindir ve bunu yaptığında vazifesini de yapmış demektir! İçimizde bir yangın çıkardığında... Son olarak, yazarın aktivist bir tarafının da olduğunu ve öykülerine bu cephesinin de yansıdığını belirtmiş olalım. İslam coğrafyasında yaşanan travmatik olaylar öykülerde karşılığını buluyor. Serpil Tuncer'in beşinci öykü kitabı Filler Ölüme Yalnız Gider. Kitaptaki öyküler daha çok bir serencam, bir hayat hikayesi kurgusuna sahip. Birtakım yaşanmışlıkların başlangıcından sonuna kadar geçen uzun zaman dilimlerini özetleme yoluyla aktarıyor yazar. Dolayısıyla ana odaklanan modern öykünün yerine uzun zaman dilimlerini özetleyen klasik hikayeye daha yakın. Ölmüş insanların dünyadaki hayatlarına bakmaları, ironik bir biçimde dünyada kalan günlerini anlatmaları üzerine kurgulanan öyküler çoğunlukta. Öykü kişilerinin hastalıklı, toplum dışı, takıntılı, problemli kişiler olduklarını görüyoruz. Genellikle yaşanan hayata karşı bir pişmanlık besleniyor. Kahramanlar, kelimenin tam anlamıyla yer altında yaşıyorlar. Yazarın çok yüksek bir anlatma enerjisi var. Bu enerji okuru da metne bağlıyor. Aslında öykü yazmakla hikaye anlatmak arasındaki farkı anımsarsak, Tuncer, doludizgin hikaye anlatıyor. Kadın öykücülerde çok daha belirgin olduğunu düşündüğüm bu yazma değil de anlatma, öyküleme değil de hikayeleme eğilimi, bir de buna kadınsı detaycılık eklendiğinde kadınların detaycılığı ile öykü türünün detaycılığının paralelliğine dikkat edelimortaya okunurluk özelliği yüksek metinler çıkıyor. Tuncer'in CEYLAN UYKUSU Ayşegül Genç İZ YAYINCILIK 2019 FİLLER ÖLÜME YALNIZ GİDER Serpil Tuncer ANATOLIA KITAP 2019 ilgili olduğunu düşünüyor. Yeni yapılan konforlu apartman dairelerinin kış bahçesi gibi lüks yaşantılara açık özellikleri açıkça eleştiriliyor. Yazarın adeta İslami hassasiyetleri olan bir toplumcu gerçekçi olduğunu düşünebileceğimiz kadar çok malzeme var elimizde. Yoksulluğu ve yoksulları anlatırken, Genç'in kaleminin kıvamını bulduğunu düşünüyorsunuz. Konya'nın yoksul mahallelerinin genç kızları, Ağlamaklı Kızlar Gibi Sessiz Sedasız öyküsünde eşine az rastlanacak kadar yüksek bir başarıyla betimleniyor: Eteği pardösüsünden uzun olan, çantası ayakkabısı ile uyumsuz, bir bakışı hoş görüp ikincisini tersleyen, güzel gülümseyen ama kahkaha atmasını bilmeyen, bu yüzden sesli güldüğü zaman rahatsızlık veren, yaşlılarla teklifsiz sohbet edip ayaküstü telefonlarını ayarlayan, ailesinde muhakkak bir hasta ya da engelli olan, anasının dizlerini halasının omuzlarını ovan... Konya'nın sokaklarından Ayşegül Genç'in satırlarına düşmüş gibi duran bu enfes anlatımlar, içimizde kahramanlarımıza karşı bir büyük merhamet duygusu uyandırıyor. Kanaatimce edebiyat işte tam da bunun içindir ve bunu yaptığında vazifesini de yapmış demektir! İçimizde bir yangın çıkardığında... Son olarak, yazarın aktivist bir tarafının da olduğunu ve öykülerine bu cephesinin de yansıdığını belirtmiş olalım. İslam coğrafyasında yaşanan travmatik olaylar öykülerde karşılığını buluyor. psikolojik derinliği artırması, kahramanların maceralarını, uzun seneler içerisindeki yaşantılarını aktarırken bu anlatımlardaki çatışma unsurunu güçlendirmesi beklenebilir. Sanki çok derin yaraların üzerinden ima ile geçiyor. Şunu da ekleyeyim: Edebiyat dünyasına bilinen edebiyat dergilerinden girip bu dergilerin kanalize ettiği belli başlı yayınevlerinden kitap çıkarmadığınızda, sesinizi duyurmanız zorlaşıyor. En azından öykücü ve şairler için böylesi bir yazar olma, şair olma yolu var. Oyun kuralına göre oynanmalı. Oynanmadığında yazarların eserlerini edebiyat dünyasına duyurmaları zorlaşıyor. Hele hele son senelerde ortaya çıkan yayın bolluğu işi daha da zorlaştırıyor. Tuncer'in öykülerini okurken bunları düşünmeden edemedim.


Melih Cevdet; Ankara Gazi Lisesi'nde tanıştı Orhan Veli ve Oktay Rifat'la. Ahmet Hamdi Tanpınar edebiyat öğretmenleriydi, kantinci sponsorları. Sesimiz adlı dergide birleştirdiler mısralarını. Kah birlikte kah ayrı ayrı yürüdüler. Garip koydular şiir serüvenlerinin adını. Şiirleriyle alaya aldılar ve şiirleriyle alaya alındılar. Melih Cevdet, Biz üç arkadaş şiir yazarken nasıl şaka ediyorduk, bilemezsiniz diyordu. Ölümü hatırlatan ne var bu resimde diye sormuştu Melih Cevdet Anday, Fotoğraf şiirinde. Dört kişi parkta bir banka oturmuş. Soldan sağa Orhan Veli, Şinasi Baray, Oktay Rıfat ve Melih Cevdet. Orhan Veli sağ elini sol elinin üzerine koymuş. Ağzı açık ama gülmüyor. Pardösüsünün yakaları tünemiş bir göçmen kuşun kanatları gibi. Fotoğrafçı deklanşöre basar basmaz pırr diye uçup gidecek. Şinasi Baray pardösüsünü sırtına atmış, daha doğrusu atamamış, bir omzu açıkta. Beresiyle başı arasında da benzer bir ilişki var. Gülüyor gibi. Gülmeye çalışıyor desek daha doğru olur. Sağ eli sol kolunun, tedirginlik yüzünün üstünde. Oktay Rıfat'ın fötr şapkası bir gözünü kapamış. Ceket ve kravat birbirini parlatıyor. Sağ elinin parmak uçları sol elinin parmak uçlarında. Şairden çok tahsilatını tamamlamış bir mafya babasına benziyor. Ve Melih Cevdet... Dört kişiden tek gülümseyebilen o. Kasketinin altındaki takım elbise, Anadolu toprakları altındaki eski medeniyetleri hatırlatıyor. Sol eli sağ elinin üzerinde. Kadıköy çocuğu Melih Cevdet; Ankara Gazi Lisesi'nde tanıştı Orhan Veli ve Oktay Rıfat'la. Ahmet Hamdi Tanpınar edebiyat öğretmenleriydi, kantinci sponsorları. Sesimiz adlı bir dergide birleştirdiler mısralarını. Kah birlikte kah ayrı ayrı yürüdüler. Garip koydular şiir serüvenlerinin adını. Şiirleriyle alaya aldılar ve şiirleriyle alaya alındılar. Melih Cevdet, Biz üç arkadaş şiir yazarken nasıl şaka ediyorduk, bilemezsiniz... Dünyayı şakaya alıyorduk. Gerçekten devrimci bir şiir olduğunu sonradan anladım. Çünkü bu şiir alaydan çıkmıştı. Alay etmezseniz hiçbir şey çıkaramazsınız. Biz düpedüz alay ettik, diyordu o günleri anlatırken. Büyük Türk şairi Nedim de o alaydan payını almış, Ayağın sakınarak basma aman sultanım, / Dökülen mey kırılan şişe-i rindan olsun beyti Melih Cevdet'e Metin ol oğlum gazozcu / Dökülen gazoz / Kırılan gazoz şişesi olsun... dizelerini yazdırmıştı. Şiirin adını Akıncı Ruhlar yahut Çalışan Kazanır koyarak, Nedim'in bu mısraını baştacı eden Yahya Kemal'i de hedefine koyuyordu Anday. Üç kafadar liseden sonra üç misket gibi üç ayrı beldeye yuvarlandı. Melih Cevdet Belçika'ya, Oktay Rıfat Paris'e, Orhan Veli İstanbul'a. Sonra o bilyelerden biri Ankara'da üstü açık bırakılmış bir belediye çukuruna düştü. Yıl 1950. Ölümü hatırlatan ne var bu resimde? sorusunu fotoğraftan ayrılarak cevapladı Orhan Veli 36 yaşında. Melih Cevdet, yol arkadaşının ölümünden sonra şiirde başka bir yol seçti kendine. Garipi terk etti. Konu, biçim ve içerik olarak başka vadilere sürdü atını. Troya Önünde Atların arasına. Kör bir ozan anlattı bunları diyerek Homeros'un peşine takıldı. Zamanın geçişini yadsıyarak geçmişte olan, halde devam eden, gelecekte olacak olanı yaşanılan ana indirdi. Ağır bir zamandı sürekli ve anısız diyordu Kolları Bağlı Odysseusun ilk mısraında. Geçmiş olmadığı için anı da yoktu. Hem zamanı geçmişten geleceğe doğru değil, gelecekten geçmişe doğru oluşturmanın daha doğru olduğunu düşünüyordu o. Geçmişe gitmenin yolu geleceği kavramaktan geçiyordu. Baktı ki Homeros atlardan insanlar gibi söz ediyor, işi büyütüp tarihin farklı zamanlarının meşhur atlarını bir araya getirdi şiir saatinde. Agamemnon'un kısrağı Aithe'nin yanında Köroğlu'nun Kır At'ı, Don Kişot'un atı Rosinante'nin yanında Hz. Ali'nin atı Düldül vardı. Anday Anadolu'ya yüzünü dönmüştü ama Batı uygarlığının tohumlarına ulaşıp irdelemek için. Şiir benim aklımdır diyerek Helenistik uygarlık üzerinde düşünmeyi ve anlatmayı seçti. Osmanlı'yı Yahya Kemal anlatsındı. Onun gözü Hitit, Likya ve Frigya'daydı. Mesele gerçekten bir merak meselesi miydi? Batılılaşma ve aynı zamanda yerli, ulusal kalma çift yönlü çabası, diyerek dengeyi kurmaya çalışsa da Anday, Hıfzı Topuz'a yazdığı bir mektupta dilinin altındaki baklayı çıkarıyordu: Bana sorarsan kendimizi Batı uygarlığı içinde hissetmeliyiz; böylece bakmalıyız kendi toplumumuza, yurdumuza ve dünyaya. Batı'ya öykünmek değil, Batı'nın sorunları, davaları içinde olmak ya da olmaya çalışmaktır bence asıl iş. Aynı mektupta sözü İlhan Berk'e getiriyor, İlhan Berk Fransa'da şiirlerinin yüzüne bakılmadığını görünce yeniden yerli, ulusal kaynaklara dönülmesi kanısına varmış... Bir şey denemez, yazsın o kanıyla bakalım, ne yazacak diyerek küçümsüyordu onu. Melih Cevdet, söz konusu İlhan Berk olunca ölçünün Batı tarafından beğenilmek olmaması gerektiğini ileri sürüyor, Bir sanatçı ya düpedüz Avrupalı oluyor, yurdunun rengini unutuyor ya da yurdunun tabiatına öyle bağlı kalıyor ki bu bağlı kalıştan uygarca Batılı bir ürün çıkmıyor diyordu. Lüküs kamarada kimler oturur toplumculuğuyla ada vapuru suları köpürterek gider, Müsülmanı yahudisi urumu, isporcusu ihtiyarı veremi aynı gemiyi paylaşırdı. Her şeye rağmen vapura neşe egemendi. Bütün sosyal meselelerin üzerindeydi o neşe: Kiminin saçı uçar, kiminin eteği / Şınanay da şınanay... Fakat ölümü hatırlamak... İşte o zaman kaçardı şairin neşesi. Ya parktaki banktan kalkma sırası ona geldiyse. Bir sanat yapıtından estetik haz alma yetisi vardı evet; kısa şiirlerinde uzun şiirlerinin tohumları. Düşünceyi şiirleştirmeyi de başarmıştı. Tamam, Yunus'a benzetmeye çalıştığı şiirleri yüzünden Ziya Osman Saba bir mektup yazarak, Şiirlerine mühim bir itirazım var: Türk edebiyatında bir diğeri ancak Haşim'de bulunabilmiş bir dünya, bir şiir dünyası yaratmış olan sen, hangi ihtiyaçla Yunus Emre havası vermek istiyorsun bu son şiirlerinle? Bu Yunus Emre senden evvel Necip Fazıl ve Ahmet Kutsi gibi şairler tarafından temsil edilmiş bulunuyor. Senin için bu kelimeyi maalesef kullanamayacağım. Senin bu son şiirlerin sadece Yunus Emre'nin şiirlerinin muvaffakiyetli birer pastişiydi demişti ona. Demişti de ne olmuştu! Homeros'u yeğlemişti Yunus'a. Doğrusu şiirinin özünde bir alienation vardı: İnsanın doğaya, topluma ve kendine yabancılaşması.


İstisna ve Kayboluyorsun romanlarıyla tanıdığımız Christian Jungersen, kariyerinin ilk romanı Çalılık'ta, yaşlı bir adamın inançlarına ve hayatında yaptığı seçimlere dair nefes kesici bir hikaye anlatıyor... Çalılık, iki erkek Paul ve Eduard arasında yaklaşık 70 yıl boyunca süren karmaşık ama yoğun bir ilişki etrafında kurgulanmış. Hikayenin merkezinde artık 82 yaşına gelmiş Paul var. Daha doğrusu Paul'ün anıları; Paul'ün hafızasından yansıyanlar eşliğinde geçmişe doğru uzun bir iç yolculuğa çıkıyoruz. Öğrenciliğinden meslek hayatına, evliliğinden boşanmasına, kendisinde büyük bir travma yaratan kızı Louise'e olan özleminden ondan daha büyük bir travmaya neden olan Eduard'la ilişkilerine kadar pek çok şey geçecek Paul'ün aklından. Bugünden geriye doğru yayılan ve geniş bir zaman dilimini kapsayan anılar beraberinde zorlu bir hesaplaşmayı da getirecek elbette. Paul'ün hatıralarının özetini yaparak başlayalım: Paul ile Eduard, 1920'lerde Kopenhag'ın üst sınıfa mensup ailelerin çocuklarının gittiği bir lisede, son sınıftayken tanışırlar. Paul, kendisinden iki yaş büyük Eduard'dan sonraki bütün hayatını yönlendirecek ölçüde etkilenir: Paul Eduard'ın geniş kitap bilgisini, deneyimini, cazibesini, otoriteye karşı olan cesaretini, kızlara davranış şeklini emiyordu. Eduard'ı yakalıyordu ama henüz bire bir aynı değillerdi. Yine de planlama toplantısında argümanlarının su tuttuğuna kendini ikna etti. Asıl demek istediği, ay boyu süren tartışmaları sebebiyle, o ve Eduard'ın aynı yolda ilerlediğiydi. Aralarındaki tek fark Eduard'ın ikisinin de ideal olarak gördüğü yere doğru daha ileride olmasıydı... Yaklaşık beş aylık süreyi aynı evde geçiren iki genç iyice yakınlaşır... Başlangıçta Eduard'ın anlattıklarını hayranlıkla dinleyen Paul için Eduard sıkıcı bulduğu eski hayatının anti tezidir. Dağılmış bir ailenin ilgisizliğinden şikayetçi olan Eduard için ise Paul'ün birbirine ve geleneklerine sıkı sıkıya bağlı ailesi, hissettiği boşluğu dolduran bir yuva... Tuhaf bir ilişkidir onlarınkisi. Bir arkadaşlarının söylediği gibi: İki insanın karşılıklı bir diğeri olmayı istemesi ve diğerinin hayatını yaşaması çok acıdır. Ne var ki, zaman ilerledikçe sorunlar da başlar. Paul, Eduard'ın kişiliğinden ve hikayelerinden kuşkuya düşmüştür. Çelişkiler derinleşir ve ilişkileri kopar. Ancak birkaç yıl sonra yeniden bir araya geldiklerine ilişkileri bıraktıkları yerden yeniden başlar. Paul'ün evliliğinde, kızı Louise'in doğumunda, babalığının ilk yıllarında, iş hayatında hep yanındadır Eduard. Ve sonra, hiç beklenmedik gelişmeler yaşanır; öyle ki iki arkadaş bir daha hiç görüşmemek üzere kavgalı biçimde yeniden ayrılırlar... Şimdi hastane yatağındaki Paul, ölmeden önce Eduard'ı tekrar görmeye karar verir. Ama hiçbir yerde kaydı bulunmayan Eduard'ı bulmak o kadar kolay olmayacaktır... 1962 doğumlu Danimarkalı yazar Christian Jungersen, ilk romanı Çalılık'tan önce pek çok metin, senaryo, oyun ve hikaye yazmış ama hiçbirini yayımlatamamış. Dört yıl üzerinde çalıştığı Çalılık da ilk gönderdiği yayınevi tarafından geri çevrilmiş. Ama, nihayet şansının döndüğü 1999 yılında kitap haline geldiğinde büyük bir başarı kazanan Çalılık, Jungersen'e yazarlık yolunu da açmış aslında. Ardından gelen diğer romanlarıyla Danimarka'nın en çok satan yazarı ünvanını kazanan ve çok sayıda ödüle değer bulunan Jungersen insanlardaki arızaları, arzularla kışkırtılan kötülüğü bulup çıkaran anlatılarıyla dikkat çekiyor. Daha önce Türkçeleştirilen her iki romanında söz konusu temaları çok çarpıcı hikayelerle işlemişti; Çalılık da, Jungersen karakteristiklerini sergileyen, güzel ve rahatsız edici bir roman. Edebiyatı, insanı ve toplumu anlamanın ve anlatmanın bir aracı olarak gören Jungersen, Çalılık'ta, söz konusu tarihsel dönemin gündelik olaylarından ziyade o çağın duygu ve düşünce biçimlerini öne çıkarmış. Anlattığı hikayenin odak noktası Paul ve Eduard arasındaki ilişki, daha doğrusu ilişkinin muğlak niteliği. İşte bu muğlaklık, Jungersen'in farklı sorgulamalara yönelmesine imkan sağlıyor. Paul'ün geçmişi gözden geçirip yeniden yorumlarken karakterindeki değişimi de yakalayabiliyoruz. Kişinin bakış açısına bağlı olarak belleğin değişimini, çok bariz görünen bir şeyin aniden karmaşık ve bağlam dışı kaldığını, hayat hikayesindeki önem sırasının sürekli farklılaştığını ve sonuçta insan belleğinin ve bağlandığı gerçekliğin devasa bir yapboza dönüştüğünü izliyoruz. Bu durum, Paul'ün anlatısını şüpheli bir hale getiriyor: Paul ile Eduard arasındaki ilişkide olup bitenler gerçekten Paul'ün anlattığı şekilde mi gelişmiştir? Paul ile kızının ilişkisi neden kopmuştur? Louise gerçekten onun kızı mıdır? Ve Paul'ün Eduard'ı bulmak için bu denli çaba harcamasının gerçek nedeni intikam almak olabilir mi? Yaşanan, hatırlanan ve anlatılanın farklı olduğu bir dünyada gerçekliğin özünü kavramak nasıl mümkün olabilir? Bu vb sorular eşliğinde Jungersen'in önem verdiği temalar hikaye ve hikaye kurgusuyla bütünleşiyor. Diğer iki romanını da göz önünde bulundurarak, Christian Jungersen'in anlatı tekniğinin ustalığının altını özellikle çizmek isterim. İstisna'da polisiye kurguyu çok iyi kullanmıştı. Çalılık bir polisiye değil belki ama polisiyelere özgü merak duygusunu kurgu aracılığıyla sonuna kadar diri tutan bir roman. Çok zamanlı hikaye, zamanlar arasında mekik dokuyan bir akışla, zarif bir üslupla, ağır ağır inşa edilmiş. Zamanların ve sürdürülen hayatların farklılığını dili ve düşünceleri farklılaştırarak yakalamış Jungersen. Ama asıl yakaladığı yaşlanan, buruşan, kesip biçilen bir bedene hapsedilen yaşlı bir adamın acısı... 30'lu yaşlarda yazdığı Çalılık'ta 80'li yaşlarını sürdüren Paul karakterini çok canlı ve gerçekçi bir biçimde tasvir ediyor.


Halen popülerliğini korumakta olan casusluk romanlarının başarısının esas sebebi yazarlarının, istihbaratçı kimliğinde farklı ülkelerde çeşitli casusluk faaliyeti yürüten kişiler veya sahada benzer tecrübeler yaşayan gazeteciler olmasıdır. Bu kişilerin, gizli bilgiye erişim imkanları ve tecrübe ettikleri tarihi olayları romanlaştırırken hayal güçlerini ve yazım tekniklerini başarıyla kullandıkları aşikar. İngiliz dilinde spy-fiction olarak adlandırılan casusluk romanları, dünya edebiyatında kurgu romanlarının gerilim türü içerisinde, siyasi gerilim alt türünün bir çeşidi olarak kategorize edilir. Devletlerarası ilişkilerde gizlilik derecesi yüksek bilgilerin elde edilmesi sürecini içeren espiyonaj kavramının işlendiği bu tür romanlarda, daha çok bölgesel ve küresel güç mücadeleleri hikayeleştirilir. Gizliliği ve gizlilik çerçevesindeki kurguyu esas alıyor olması, bu tür romanların okuyucuda heyecan ve merak uyandırarak ilgi çekici bir edebi akım haline gelmesine olanak sağlar genelde. Casusluk romanları, ülkeler arasında süregelen rekabet ve güç mücadelesini ön plana çıkarak, istihbarat örgütlerinin günümüzdeki şeklini aldığı 20'nci yüzyılın başlarında edebiyat türleri arasındaki yerini almıştır. Bununla beraber, dünyanın en eski mesleklerinden biri olarak kabul edilen casusluk, kadim zamanlarda da hikayesi anlatılan bir konu. Casuslardan ilk kez, M. Ö. 14'üncü yüzyıla tarihlenen Eski Ahit'in ve Tanah'ın altıncı bölümü Yeşu Kitabı'nda bahsedilir. Yaklaşık üç bin yıl önce yazılan bu dini metin, bir yandan casusluğun çok eski zamanlardan günümüze ulaşan bir kavram olduğunu, diğer yandan ise casusluğun yazılı edebiyat için önemli bir ilham kaynağı olduğunu belgelemekte. Casusluk romanlarının en erken örneği, Amerikalı yazar James Fenimore Cooper'ın 1821 yılında yazdığı ve Amerikan Devrimi sırasında geçen bir espiyonaj öyküsünü anlatan Casus adlı romanıdır. Romanda Amerika Birleşik Devletleri'nin kurucu atalarından George Washington'a İngiliz ordusu hakkında bilgiler veren Harvey Birch karakteri, devrim sırasındaki Amerikan casusu Enoch Crosby ile örtüşmekte. Espiyonaj içerikli bu türün Avrupa'daki ilk örnekleri ise Britanya'da verilir. Hindistan doğumlu Britanyalı Rudyard Kipling'in 1901'de yayınlanan Kim adlı romanı, İngiliz İmparatorluğu ve Rus Çarlığı arasında yaşanan siyasi ve diplomatik mücadeleyi arka plana alırken, İngiliz istihbaratının Hindistan'daki stratejik çıkarlarını korumak amacıyla yürüttüğü espiyonaj çalışmalarından bahseder. Romanda, Kimball O'Hara adlı İrlanda kökenli bir yetimin bir İngiliz casusu olarak Rus istihbaratçılara nasıl yaklaştığı hikaye edilir. Diğer taraftan, tüm özellikleri ile günümüzün casus romanlarına şeklini veren ilk eser, İrlandalı Britanya vatandaşı Erskine Childers'in 1903 yılında yazdığı The Riddle of Sands adlı romanıdır. Yazarın roman kurgusunda gerçeklere uygun ayrıntılar ile yarattığı yazım tekniği, hikayenin gerçeklik algısını artırarak büyük bir popülerlik kazanırken kendinden sonra gelen yazarları da etkiler. İngiliz dilinin en büyük romancılarından biri olan Joseph Conrad'ın 1907 tarihli Gizli Ajan ve 1911 tarihli Batılı Gözler Altında adlı romanları devrilmenin eşiğindeki Rus Çarlığı'nın Avrupa'daki devrimci hücrelere yönelik casusluk operasyonlarını konu eder; ajan-provakatör, operasyon, gizli kimlik gibi istihbarat terminolojisine ait kavramlar okuyucuya sunulur. Ukrayna doğumlu Conrad'ın, sosyalizmin yükselişini ve Bolşevik Devrimi'nin espiyonaj boyutunu başarılı bir şekilde işlemesinde, Çarlık yönetimine muhalif bir devrimci olan babasının etkili olduğu şüphesizdir. Birinci Dünya Savaşı ile başlayan ve İkinci Dünya Savaşı'nın sonuna kadar geçen dönemde, Britanyalı yazarların casusluk edebiyatındaki hakimiyeti devam eder. Birinci Dünya Savaşı döneminin rakipsiz yazarı İskoç asıllı Britanyalı John Buchan'dır. Buchan'ın romanlarındaki gizli ajan Richard Hannay karakteri, savaş başlatmak ve bu savaşı kazanmak için çeşitli planlar uygulamaya çalışan Alman casuslarının peşindedir. Doğudaki Sır romanında Buchan, Almanların Müslüman dünyada bir isyan başlatarak savaşı kazanma planını içeren hikayesini Osmanlı İmparatorluğu topraklarında İstanbul ve Erzurum'da kurgular. Hikayedeki Rasta Bey adlı Jön Türk karakter, romanı Türk okuyucu için ilgi çekici kılar. İki savaş arası dönemde popülerliği azalan casusluk romanları, Bolşevik Devrimi sonrasında Sovyetler Birliği'nin kurulması ile kızıl tehlike komünizmi hedef alarak kurgulanmıştır. Birinci Dünya Savaşı sırasında Avrupa'da görev yapan Britanyalı istihbarat subayları ve ajanların yazdığı bu eserler, iki savaş arası dönemde Britanya etkisini sürdürür. Nazizm ve Faşizm'in ölümcül yükselişi ve sonrasında İkinci Dünya Savaşı'nın başlaması, nitelikli yazarların casusluk romanlarına yönelmesini sağlar. Günümüzde de casusluk romanları için verimli bir alan olan bu dönemde öne çıkan Eric Ambler, siyaset ve ideolojiyi geri planda tutmak suretiyle roman kahramanlarının kişisel hikayelerine vurgu yaparak yeni bir gerçekçilik yakalar. Anti-Faşist Ambler, aşırı sağın yükselişi karşısında durabilecek tek gücün Sovyetler Birliği olduğunu düşünerek Sovyet ajanlarını sempatik ve olumlu tasvirlerle ikonlaştırmış ve roman kahramanlarının güvenilir müttefikleri olarak kurgular. Ancak, 1939 yılındaki Nazi-Sovyet Paktı yazarı büyük bir düş kırıklığına uğratarak İkinci Dünya Savaşı sonrasında anti-Komünist eserler vermesine sebep olur. Ambler, kendinden sonraki casusluk yazarlarına ilham kaynağı olurken, yazarın 1939 tarihli Dimitrios'un Maskesi ve 1940 tarihli Korkuya Yolculuk adlı romanları, Türk gizli servisi Milli Emniyet Hizmetleri'ni de Albay Hakkı karakteri çerçevesinde kurguya dahil eder. Rusya'dan Sevgilerle filminin ilk sahnesinde, uçak ile İstanbul'a seyahat etmekte olan casusluk romanlarının en ünlü kahramanı James Bond'un, 20. yüzyılın en iyi casusluk romanlarından biri olarak değerlendirilen Dimitrios'un Maskesi romanını okuyor olması, bu duayen yazara yapılan bir saygı duruşu niteliğindedir. İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan iki kutuplu Soğuk Savaş sistemi casusluk edebiyatına yeni bir dinamizm getirir. Bir yanda dünyanın çeşitli yerlerinde komünist ideolojiyi yerleştirmek için devrimlere destek veren Sovyetler Birliği'nin acımasız Devlet Güvenlik Komitesi KGB, diğer yanda ABD'nin ekonomik ve ticari çıkar eksenli dış politikası doğrultusunda operasyonlar yürüten Merkezi Haberalma Teşkilatı CIA, Soğuk Savaş casusluk romanlarının atölyesi haline gelir. Dünyanın her an sıcak bir çatışmaya girme olasılığı ve bu olasılığın nükleer bir savaşa dönüşme endişesi, espiyonaj görevi yürüten birçok istihbaratçıya ilham vererek yaşadıkları tecrübeleri yazıya dökmelerinin yolunu açar. Soğuk Savaş'ın ilk casusluk romanı, Amerikan Ordusu'nda subay olan psikolojik savaş uzmanı Paul Linebarger'in 1948 yılında kaleme aldığı Atomsk romanıdır. Carmicheal Smith mahlası ile yazdığı romanda, Amerikan ajanı Binbaşı Michael Dugan'ın kişilik özelliklerini ön plana çıkarmış ve savaşı kazanmanın tek yolu savaştan kaçınmaktır ifadesi ile böylesi bir dönemde önemli bir barış mesajı vermiştir. Britanyalı deniz istihbarat subayı Ian Flemming'in yarattığı İngiliz Gizli İstihbarat Servisi MI6 ajanı James Bond karakteri, hiç kuşkusuz casusluk edebiyatının en meşhur kahramanı olurken, beyaz perdenin de vazgeçilmezleri arasına girer. Yazarın 1952 tarihli Casino Royale ile başlayan Bond serisi Soğuk Savaş döneminde Britanya'nın dünya üzerindeki siyasi ve askeri durumunu ABD ve Sovyetler Birliği ile ilişkileri çerçevesinde kurgular. Ticari ve popüler kaygılar ile ideal bir ajan niteliğinde lanse edilen James Bond'un yanında, George Smiley anti-kahraman özellikler taşıyan gerçekçi bir roman kahramanıdır. Kendisi de istihbarat subayı olarak görev yapan David Cornwell'in, John le Carre mahlasıyla yarattığı George Smiley karakteri, espiyonaj görevleri sırasında etik sınırlarını zorlayan durumlar ile karşı karşıya kalan, eşi ile de sorunlu bir birliktelik yaşayan orta sınıf bir profil sergiler. İyi derecede bildiği Almanca sayesinde bölünmüş Almanya ve Berlin'de istihbarat subayı olarak görev yapan Le Carre, Berlin Duvarı'nın inşa edilmesinden derin bir şekilde etkilenir ve Publishers Weekly tarafından tüm zamanların en iyi casusluk romanı seçilen Soğuktan Gelen Casus adlı kitabında bu dramatik olayın sıcak etkilerini Doğu Alman istihbaratının çalışmaları çerçevesinde hikayeleştirir. Le Carre gibi, eski bir istihbarat subayı olan Britanyalı Graham Greene de, anti-emperyalist sol eğilimli romanlarında benzer şekilde espiyonajın ahlaki sorgulamalarına vurgu yapar. Katolik bir romancı olarak tanınan Greene'in, görev yaptığı Sierra Leone'deki tecrübelerini romanlaştırdığı 1948 tarihli The Heart of the Matter, Küba Devrimi öncesi bu ülke ile ilgili bir kara mizah olan 1959 tarihli Havana'daki Adamımız ve Britanya'nın Güney Afrika'da komünizme karşı ırksal ayrımcılığı savunan Apartheid sistemini nasıl desteklediğini anlatan 1978 tarihli İnsan Faktörü adlı kitapları döneme damgasını vuran edebi eserlerdir. Aynı şekilde Amerikalı yazarlar Robert Ludlum ve Tom Clancy, ülkelerinin bulunduğu konumu ve uluslararası sistemi doğru analiz ederek casusluk edebiyatının ana aktörleri olarak eserler verirler. Bir deniz piyadesi olan Robert Ludlum, dengeli tarzıyla ilk modern Amerikalı casusluk yazarı olarak tanımlanır. Öte yandan tarihi ve güncel komplo teorilerinden ilham alan yazarın yarattığı Jason Bourne karakterinin yer aldığı Bourne Üçlemesi'nin sinema filmi, beyaz perdenin en iyi üçlemelerinden biri sayılmaktadır. Romanlarında espiyonajın teknik ayrıntılarına yer veren Tom Clancy ise 1984'te yazdığı Kızıl Ekim kitabı ile çok satan bir romancı haline gelir. Yazarın roman kurgusu, sahip olduğu muhafazakar Cumhuriyetçi siyasi anlayış üzerinde şekillenirken, özellikle ABD'nin 40. başkanı Ronald Reagan dönemine ait ulusal güvenlik ile ilgili değer yargılarına vurgu yapar. Kapitalist Batı Bloğu'nda espiyonaj romanları bu kadar popüler iken komünist Doğu Bloğu'nda ise Sovyet Rus yazar Yulian Semyonov'un, Max Otto von Stierlitz maceraları Sovyet casusluk romancılığının belkemiğini oluşturur. Batı kültüründeki James Bond karakterine karşılık gelen kahraman aynı şekilde Sovyet sinemasında da yer bulur, Sovyet vatanseverliğinin propaganda aracı olarak kullanılır. Stierlitz kod adını kullanan Albay Maxim Isayev, ideolojik bir mesaj vermekten ziyade Sovyet anavatanına olan sadakat ve sevgiye vurgu yapar. Romanın Rus kültürüne etkisi o kadar büyüktür ki, Stierlitz karakterini canlandıran Vyacheslav Tikhonov 2009'da hayatını kaybettiğinde, KGB'nin devamı olan SVR, ailesine resmi bir taziye mesajı gönderir. Yarım yüzyıl boyunca her an sıcak çatışmaya dönüşebilcek bir soğuk savaş durumundan ilham alarak ölümsüz kitapları edebiyat dünyasına kazandıran romancılar, 1991 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılması sonrasında büyük bir boşluğa düşerler. Amansız düşmanın yenilmesi ve Doğu Avrupa üzerindeki Demir Perde'nin kalkması son elli yılda yazarların yaratıcılığını zorlayan siyasi durumu ortadan kaldırır. Bu şaşkınlık içerisinde The New York Times gazetesi, casusluk romanlarına olan ilginin azalması nedeniyle casus romanları eleştiri köşesine son verir. Bununla birlikte, 11 Eylül olayları ile yeni bir düşman ortaya çıkmış, espiyonaj hikayeleri, uluslararası terörist hücreleri ve bu hücrelerin çökertilmesi için gizli servislerin yaptığı çalışmaları konu edinmeye başlamıştır. Amerikalı ve Britanyalı yazarların tür içerisindeki etkinlikleri ve devamlılıkları korunurken, İskandinav edebiyatında yazılmakta olan casusluk romanları dikkat çekici bir değerdir. Özellikle İsveçli yazar Stieg Larsson'ın Millenium serisi, gizli servislerle bağlantılı polisiye hikayesi ile türün gelişimine katkı sağlar. İkinci Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş dönemlerinin İskandinav coğrafyasındaki kurgusu üzerine inşa edilen benzer romanlar, şüphesiz ki son dönemde ortaya çıkan bulgular ve açılan arşivlerin yanı sıra, o dönemi sahada tecrübe etmiş emekli istihbaratçılarının tecrübelerinden de yoğun şekilde faydalanırlar. Halen popülerliğini korumakta olan casusluk romanlarının başarısının esas sebebi yazarlarının, istihbaratçı kimliğinde farklı ülkelerde çeşitli casusluk faaliyeti yürüten kişiler veya sahada benzer tecrübeler yaşayan gazeteciler olmasıdır. Bu kişilerin, gizli bilgiye erişim imkanları ve tecrübe ettikleri tarihi olayları romanlaştırırken hayal güçlerini ve yazım tekniklerini başarıyla kullandıkları aşikar. Bu doğrultuda, gizli bir devlet görevlisinin başarılı bir roman yazarına dönüşmesi de devletlerarası diplomasinin sunduğu sonsuz kaynak aracılığıyla gerçekleşir. Geçmişte dünyadaki siyasi gelişmelerden ilham alan yazarlar, bugün de Suriye Krizi, Orta Asya'daki güç çatışmaları, Asya'da yükselen Çin gerçeği, Avrupa Birliği ve yaşadığı sorunlar ile hegemon güçler arasındaki eski mücadelelerin günümüzdeki yansımalarından etkilenmektedirler. Böylelikle farklı dinamiklere sahip bir dünya görüşüne sahip kalemler, okuyucunun romanı bir solukta okumasına olanak tanıyan yeni gerçeklikler üzerinden casusluk romanlarının gelişimini devam ettirmekteler.


Reklamcılık da etik sorunların diz boyu olduğu mesleklerden biri. Özü itibariyle aklı ve yaratıcılığı kullanarak insanları birtakım ürünleri tercih etmeye, satın almaya ve tüketmeye ikna etmeyi amaçlayan, belirli bir markaya dikkat çekmeye çalışan bir meslek. Ancak bunu yaparken her yol mübah değil elbette. Ne var ki diğer mesleklerde olduğu gibi reklamcılıkta da var olan birtakım etik kodlar, ucu doğrudan insana dokunan sorunları ortadan kaldırmıyor ne yazık ki. Dolayısıyla etik değerlere uygun bir şekilde işini yapmak, reklamcılıkta da ana ilke olmalı. Reklamcılık, insanı sadece tüketici yerine koyan, bir arzu yaratma mesleği değildir, olmamalıdır. Günler, hatta geceler boyu tek tek her sözcük üzerinde çalışıp sonra yalnızca birkaç saniye ekranda hızlıca akacak olan metinleri ve görüntüleri var eden her bir reklamcının, her şeyden önce kendini insan olma ve etik eylemde bulunma bakımından sorgulaması gerekir. Kitap, ismiyle ve kapak tasarımıyla kuramsal bir kitap izlenimi yaratsa da, insanın yüzüne buruk gülümsemeler konduran alaycı bir dille kaleme alınmış, sarsıcı bir roman. Finbar Dolan, bir yandan geçmişini eşeleyip aynada kendisiyle yüzleşirken, okur da onunla birlikte çocukluk denen kuyuya sarkıyor; iş hayatını, arkadaşlık ilişkilerini gözden geçiriyor, aşkı ve sevgiyi yeniden düşünüyor. Beri yandan reklamların o cicili bicili, gösterişli ön bahçesini gizlice aşıp arka bahçenin kirine pasına şöyle bir göz atma şansı yakalıyor.


Her roman yazarı, yazdığı tür ile ilgili verilmiş eserleri okumalı. Romanı sanat yapan unsurlar nelerdir sorusunun peşine düşmeli. Kuram kitapları ve bazı yazarların edebiyat derslerinin yer aldığı kitaplar, romancının arayışında yol gösterecektir. Nabokov'un, Cortazar'ın, Pospelov'un, Borges'in edebiyat dersleri aynı zamanda onları başarılı kılan unsurları, çalışma alışkanlıklarını, kırgınlıklarını da açığa çıkarıyor. Seni etkileyen yerli ve yabancı roman yazarları ile yapılmış röportajları oku! Bu sana yalnız olmadığını aynı dertlerden mustarip başka yazarlar olduğunu fısıldar. Söz hazinedir. Eskiden ders anlatılacak meclislere, talebeler erkenden gider, kirliyse süpürür, eğrilik varsa düzeltir, muallimin elini koyacağı yerde kıymık var mı diye kendi elleri ile yoklarlarmış. Amaçları mekanı bir insandan ziyade söze hazır etmeye çalışmaktır. Söze hürmet ederler. Yine eskiden bir yabancı geldiğinde köy ahalisi o kişiyi kendi evlerinde ağırlamak için yarışırlarmış. Çünkü misafire hürmet, söze hürmettir. Dişinden tırnağından sıyırıp neyi varsa misafirin değil sözün önüne koyar ev sahibi. Sözden ümitlerini kesmemişlerdi çünkü. Sen de kesme! Dünya enkaza dönüşse bile söz bizim hazinemizdir. Söz, içinde güzelliğe çağıran bir tohum barındırır. Sözden umudunu kesen nasihatten, çağrıdan, davetten, insandan umudunu kesmiş demektir. Gidişattan razı olmamayı, gelecek olanın güzelliğini göstererek ortaya koyan, en etkili yöntemdir; söz. Sözden umudunu kesme! Söz uçarsa sen de uç, yazı kalırsa sen de kal. İyiliği sakın yerinden etme! En büyük derdin bu olsun. İyi olmanın kıyıda olmakla eşdeğer görüldüğü bir çağda yaşıyoruz. Dürüst olduğum için kıyıdayım, torpil yaptırmadığım için listenin sonundayım, rüşvet yemediğim için taşrada kaldım diyorlar. İyiliği değersizleştirip, kötülüğü hoş göstererek yeni merkezler sunuyor sistemler. İyi-kötü, masum-zalim, katil-maktul, haklı- haksız başkası tarafından belirlenen merkezlere eşit uzaklıkta oluyor böylece. Oysa iyiliğin olduğu her yer merkezidir. Dürüstsen iyiliğin merkezindesindir demek gerekiyor. Merhametli isen merkezdesin. İyiyi, güzeli ve onun kaynağını başköşeye yerleştir ve bu zor yolda sanat ile ilerle! Her kıyının bir başköşesi, bir merkezi vardır, sanat devreye girdiğinde ise başköşenin bir kıyısı kalmaz. Romanın esnek dokusu onu diğer sanat dallarından ayırır, şiirde ve öyküdeki rafinelik, haslık, sıkılık onları sanata daha yakın bir yerde konumlandırıyormuş gibi görünse de romanın çok yönlü düşünmeye daha yatkın bir yapısı vardır. Üstten ve yukarıdan değil içeriden baktırır. İçeriyi her gün daha fazla kaybettiğimiz çağımızda bu bakış açısı manidardır. Kendimize ait bir içimiz olmazsa, onu sarıp sarmalayacak kelimelerimiz de olmaz. Bu açıdan roman yazmakla ve okumakla hayatımız değişmez ama gelişir. Romancı kelimeleri kullanarak insan ruhunda küçük dokunuşlar yapar. O saf noktayı arar. İnsanı irkiltecek noktaların peşine düşer. İnsanı ağlatmak da güldürmek de kızdırmak da kolaydır, acıklı ve komik pek çok roman yok satar bu yüzden. Ama bu okuyucunun/insanın zaaflarından yararlanmaktan başka neye yarar! Asıl mesele irkilmedir. İrkilme saflıktan kaynaklanır çünkü. Saf olan noktaya dokunmak insanı bir anlığına kendinden çıkarıp kendine getirir. Gitmek isterken kalmak zorunda oluşu ile yüzleştirir. Genellikle ilk romanlar otobiyografik roman şeklinde gelişir. Bu cazip olsa da okuyucuyu hemen kavrasa da edebi değer noktasında ilk romanlara temkinle yaklaşılmasına neden olur. Yazarın ilk eserinde kendisini yazması ve tüketmesiyle ve ayrı bir eser verememesi ile çok karşılaşılır çünkü. Yazı masasındaki acılarımız ve anılarımız bir çıkış noktası olduğu gibi bir bitiş noktası da olabilir. Acılarımız da anılarımız da üretimin kaynağıdırlar elbette. Ama yalın olarak romanda yer aldıklarında tüketilirler. Pek çok ilk romanın fazlaca mahrem olması, edebiyat ve kültür dünyasının ona temkinle bakışına yol açar. Temkin de bekleyişi doğurur. Bu; yazar üretmeye devam edecek mi sorusundan kaynaklanan bekleyiştir. Önce türü belirleyip sonra yazmak insanı sınırlıyor. Seni yazmaya iten dert ne olmayı istiyor? Şiir mi, öykü mü, roman mı? Bırak, sakınmak isterse sakınsın, zorluğa talip olmak isterse talip olsun. Onu dinle. Yazının matematiği, romanın kazı alanı, öykünün parlama anı, şiirin yaydan çıktığı yer vs. tüm bu sözler yazarın vicdanı ile ilgili çoğu zaman. Uzun uzun yazıyorsun kısalt diyor kendince bir sebep sunuyor, kurgunun kendi içerisinde tutarlı olmasını bir vazife olarak dayatıyor, daha titiz olmanı bekliyor, bilgin eksik diyor, daha fazla içselleştir diyor. Tüm bunlar yazarın içi ile ilgili. İçini dinle! İçinden geçenler roman olmak istemiyorsa zorlama! İnsan ideallerinin doğrultusunda tevazu ile biriktirir, sonra o birikimin içinden kibirle konuşur, bu en vahim olanıdır. Bu yüzden birikimlerimizden korkarız, başkasının birikimine değil kendi birikimine/yeteneğine güvenen herkesten korkarız, biriktirdiğimiz şeyin bizi eksiltmesinden korkarız. Bu yüzden başka birikimlere çırak olmadan, bizi diğer sanatçılardan ayıracak bir birikime sahip olmadan yazmanın risklerini aklının bir kenarına iliştir. Bol bol oku, işinin ehli olanların takipçisi ol! Hayatım roman klişesinden uzaklaş. Roman artık çok farklı noktaları yokluyor. Metinlerarasılık, üstkurmaca, parodi, pastiş, bilinçakışı gibi son dönem romanın revaçta olan yöntemleri bile romancının daha yeniyi daha farklıyı aramasına engel değil. Çünkü post modern romanın en büyük özelliği bilmeye dayalı olması iken, artık yazarlar bilme ile ne yapabilirimin cevabını aramayı bırakıyor, olmaya dayalı yolları yokluyor romancılar. Özellikle türlere yabancı bir okuyucu için kurgu ve gerçeklik ayrımı içinden çıkılmaz hale gelir. Yazarın her yazdığını yaşadığını düşünür. Bazı yeni yazarlar da sadece yaşanılanı yazmak zorundaymış gibi hisseder. Oysa yazar anlattığının kurgu olduğunu biliyorsa, okuyan da okuduklarının kurgu olduğunu biliyorsa bu bir kandırmaca değil karşılıklı anlaşmadır. Umberto Eco buna kurmaca antlaşması der. Kurgulanmış bir eserde fırça yalan olsa da fırçanın dokunduğu saf noktalar dalgalar halinde genişleyecektir. Bu da bize kurmaca antlaşmasının karşılıklı inanma üzerine değil, sadece bilme üzerine olduğunu fısıldar. İnsan romanın kurgu olduğunu her zaman bilecek, ama ona inanmaktan kendisini alamayacaktır. Kurgu, hayatın içinde başka bir hayat oluşturmaktır. Başlangıçlar ve bitişler sunar. Bazen de biten başlayan, başlayan biten olabilir. Çünkü tek bir başlangıç ve bitiş ile sınırlanmaz insan. İnsan sürekli yeniden başlayabilir. Bitirip başlayabilir, bitirmeden başlayabilir. Kurgu bunları hatırlatır. İnsanın kendisi ile karşılaşıp kendisi ile yürüdüğü anlarda roman kurgu olmaktan çıkar. İnsanın kendisi ile karşılaşması demek aslında insanın kendi saf hali ile karşılaşması demektir. Her roman yazarı, yazdığı tür ile ilgili verilmiş eserleri okumalı. Romanı sanat yapan unsurlar nelerdir sorusunun peşine düşmeli. Kuram kitapları ve bazı yazarların edebiyat derslerinin yer aldığı kitaplar, romancının arayışında yol gösterecektir. Nabokov'un, Cortazar'ın, Pospelov'un, Borges'in edebiyat dersleri aynı zamanda onları başarılı kılan unsurları, çalışma alışkanlıklarını, kırgınlıklarını da açığa çıkarıyor. Seni etkileyen yerli ve yabancı roman yazarları ile yapılmış röportajları oku! Bu sana yalnız olmadığını aynı dertlerden mustarip başka yazarlar olduğunu fısıldar. Düşünce akımları, felsefi yaklaşımlar, ideolojiler, psikoloji sahasındaki gelişmeler, savaşlar vs. anlatım şekillerini etkilemiştir. Anlatının açık, yalın, karmaşık, sembolik, ironik oluşu insanın içinden geçtiği dönemle ve iç dünyası ile ilişkili olsa da seçim yaparak yazmak ile kaçınılmaz olan ile yazmak arasında çok fark vardır. Baskı rejimlerinde dolaylı anlatım bir seçim değil, sonuç olur. Yine misal romanda ben dilini kullanmak kurgudaki pek çok ayrıntının üzerinize yapışması demektir. Yazar kendinden mi bahsediyor başkasından mı ikilemi ile beraber ilerler okuyucu. Romandaki tüm karakterleri ben dili ile konuşturarak, hiçbiri ben değilim mesajını vermeye çalışmak da bu kaygının bir sonucudur. Batılı bakış açısı ve batılı zihin dünyası ile zaten batıdan gelen bir tür olan romanı yazınca geriye Türk romanına dair ne kalır? Asıl kafa yormamız gereken soru budur. Bize dair bir romandan bahsetmek için, tekniğin ve içeriğin bizim hassasiyetimiz ve farklı bakış açımız ile yeniden kodlanması gerekir. Minyatür sanatını diğer görsel sanatlardan ayıran, sanatçıyı yeni bir teknik arayışına iten o şey nedir? Bu sorunun cevabı tüm sanat eserlerini bizim diyebileceğimiz bir alana taşır. Bazı yazarlar romanı Don Kişot ile başlatırlar, sen mesnevileri ve halk hikayelerini de yanına ekle! Gerard Genette anlatıcının dört işlevinin olduğunu söyler: yönetme işlevi, tanıklık işlevi, ideolojik işlev ve iletişim işlevi, bunlar temeldir der. Diğer yandan bu özelliklere sahip bir anlatıcının anlattıklarının sanatsal bir değerinin olması gerekir. Yoksa herkes anlatır. Anlatmak bir ihtiyaçtır çünkü. Nasıl anlatmalı sorusuna verdiğimiz cevap ile diğerlerinden ayrılırız. İlahi anlatıcı, gözlemci anlatıcı, ben anlatıcı, çoğul anlatıcı, iç konuşmalar şeklindeki anlatım, hep bu kaygılarla ortaya çıkmıştır. Romanda karakter oluşturmak bir düğümü çözmek demektir. Çünkü roman bireyin sanatı olarak anılır. Bir kimlik oluştururken bir insanı her yönü ile öncelemek ve eserin merkezine görülen ve görülmeyen yönleri ile birlikte derinlemesine yerleştirmek emek ister. Hem toplumsal hem bireysel sorgulamaları yapmak, durumu, sorunu, beklentiyi bir insan üzerinden göstermek roman sanatının en belirgin özelliğidir. Bugün diğer insanlardan farklı tiplemeler oluşturmak veya üstün kahraman insanı anlatmak geride kalmıştır, sıradanın içinde sıradan olmayanı işaret etmek romancının üzerine aldığı bir vazifedir, bu vazifeye sen de hazır mısın? Beşerin tekrarı olsa da insanın tekrarı yoktur demek tam da bizim mevzumuzun ta kendisidir. Kapitalizm yalnızlığa bir paradoks ekliyor. Hem farklı mekanlar sunuyor, hem de insanı yalnızlaştırdığı için her mekanı aynılaştırıyor. Yalnızlığın güzel tarafı kalmıyor böylece. Mekan aynılaşırsa ayrıntılar silikleşir. Pürüzsüz ve sınırsız bir zemin oluşur. Bu bir özgürlük hissi verir ama zamanla kaybolma hissi daha yoğun hissedilir. İnsan sınırsızlığı pürüzsüzlüğü yadırgar. Roman yazarı burada devreye girer. Çölde bir ağaç, denizde bir kayalık göstermek ile bir mekanı ayrıntılı anlatıp hissettirmek aynı değerde olmaya başlar. Düz de anlatabiliriz. Sıradanlığa kuşku ile bakmasak evet düz de anlatabiliriz. Olaylar bir yakınlık veya bir uzaklık etkisi oluştursun, hızın beraberinde getirdiği körlüğe karşı yolun varlığını kurcalasın diye de kullanılır. Lakin buna rağmen uzaktakiler uzak oldukları için yakındakiler yakın oldukları için mesafeyi umursamayabilirler. Biz yine de deneriz. Yolcuya yolu ve menzili idrak ettirirsek onu hız körü olmaktan kurtarırız. Bugünde bir geçmiş oluşturmak, gelecekte bir bugün oluşturmak, bugünde bir gelecek yahut geçmişte bir bugün oluşturmak romancıya da okura da zaman içinde zaman armağan eder. Bunu değerlendir! İnsanlık tarihi boyunca insanı yoran konular bellidir. Faulkner bir röportajında söylenecek yeni bir şey yoktur, Shakespeare, Balzac, Homer hep aynı şeyler hakkında yazmışlardır ve bir iki bin yıl daha yaşasalardı yayıncıların başka bir yazara ihtiyacı olmazdı, der. Karacaoğlan ise bir ayrılık, bir yoksulluk, bir ölüm diyerek insana dair o listeyi vermiştir. Gerisi yazarın sanatına karşı sorumluluğudur. Malzeme toplarken Batıdaki gibi flaneur ruhlu bir hayat sürmemiz mümkün mü bilmiyorum. Bakışını, mimiklerini, elini eteğini çekerek, kalabalığın içinden kalabalığa dokunmadan geçmek ve sadece veri toplamak, hikaye kovalamak mümkün müdür. Bizim kodlarımızda ağlayanın omzuna dokunmak, selam verip selam almak, düşeni kaldırmak, haksızlığa müdahale etmek vardır. O halde malzeme toplamak nesne toplamak değil, insanlarla ilişkilerden kalanları toplamaktır diyebiliriz. Romanın, bir sabah uyanarak başlıyorsa klişedir. Eğer roman karakterin bir böcek olarak uyanıyorsa değildir. Günlükler halinde yazmak klişedir. Eğer gelecekte yazılan bir günlük değilse veya geçmişte yazılan bir günlük değilse değildir. Söz söyleme, kendini sanat ile ifade etme noktasında olan kişi ömrü boyunca diğer eserlere hep kuşku ile bakacaktır. Beğenememek, kusurlu görmek, eksik bulmak sizi en iyi olanı aramaya iter. Buna rağmen tam bir bulma hali de yoktur. Bulduğunuz kadarıyla, bulunduğunuz süre içerisinde, okurla buluşmak vardır. Mütevazılık da burada başlar. İyi ve kötü arasındaki mesafeyi yitiriyoruz. İyiliğin yüceliğine, kötülüğün çukurluğuna dair ayrımı gün geçtikçe kaybediyoruz. Değersizleştirilen iyilik ile övülen kötülük aynı hizaya geliyor. İnsanı insan yapan değerler kaybolursa, kelimeler arasındaki mesafeler tüketilirse insanın dünyadaki düzeltici rolü de sorumluluğu da ortadan kaybolur. Dünya düz ve pürüzsüz olursa iyiye kötü, kötüye iyi denirse insan olmanın, bir kalp, bir vicdan taşımanın anlamı kalmaz. Kelimelere ihtiyaç kalmaz. Mana buharlaşır. İnsan bir bedenden dolayısı ile bir nesneden ibaret olur. En büyük sınır iyi ve kötü arasındaki sınırdır bu açıdan. Gerisi yazarın mizacına, değerlerine, çekincelerine göre değişir. 20. Sorumlusun! Hem sanatına hem okura karşı! Toplumsal eleştiri yapmak ya da sadece -o meşhur ifade ileçiçek böcek edebiyatı yapmak bir tercihtir. İyi bir edebiyatçı değilseniz her iki alanı da katledersiniz! Pedofiliyi, tecavüzü, şiddeti veya haksızlığı elbette anlatmak zorundayız lakin bunu nitelikli yapamazsanız özendirici teşvik edici olursunuz. İyi ve kötü arasındaki sınırı netleştirerek kötüden bahsedebilirsiniz. Bu bir sorumlu bakıştır çünkü. Ama sorumsuzca ve ağırlığı iyilik kefesine koymadan kötüden bahsedemeyiz. Edebiyat sorumsuzca davranılacak en son alandır özü itibarı ile. Çiçek böcek edebiyatını ise küçümsememek gerekir. Sohrab Sepehri'nin öyle şiirleri vardır ki çiçek böcek edebiyatı gibi görünür ama insan olmanın derinliklerine kadar uzanır.


Doğrulara ilişkin söylenen ve yazılanlar er ya da geç seslerini duyuracak bir çatlak bulup insanlara yayılma fırsatı yakalar. Kimi zaman Sokrates'in yaptığı gibi sözle, diyalogla aktarılan sorgulayıcı düşünce yöntemi kimi zamansa kağıda dökülür, kitap olur. İktidar sahipleri sorgulayıcı düşünce yöntemini sevmez; kendi doğrularının herkes tarafından kabul edilmesini ve sorgusuzca itaat edilmesini beklerler. Kendi dayattıkları doğrular dışında kalan herhangi bir şeyin güç kazanması ise korkulu rüyalarıdır. Antik Yunan'dan bu yana pek çok anlam katmanı kazanan ancak basitçe ifade özgürlüğü diye çevirebileceğimiz parrhesia muhakkak cezalandırılır, ancak bu cezanın ne türlü belalarla dolu olduğu farklılık gösterebilir. Doğrucular, kimi zaman Sokrates gibi ölümünü içmeye mahkum edilir, kimi zaman Nazım Hikmet gibi yaşadığı topraklardan sürgün edilir, kimi zamansa Georgi Vladimov gibi kitapları yasaklanır ve yaşadığı topraklardan kaçmak zorunda bırakılır. Doğrunun yayılma gücünü bilen iktidar sahiplerinin parrhesia ile ilişkilendirdikleri kitapları yasaklamasının tarihi yeni değil. Yasaklanan ilk kitaplardan bazıları MÖ 250'li yıllarda, Konfüçyüs'ün öğrencilerinin eserleridir. Dönemin hükümdarı, doğru ilan ettiği ve toplumdan sorgusuz itaat beklediği sistemin dışında kalan, sistemdeki gediklere ışık tutan ve yeni bir dünya görüşü vaat eden kitapların gücünden korkar. Bu kitaplar, dönemin hükümdarı tarafından toplatılır ve yakılarak imha edilir. İskenderiye Kütüphanesi'nin yakılması da kitaplardan ve kitaplar aracılığıyla yayılan düşüncelerin gücünden korkan iktidarın uygulamalarına örnek olarak gösterilebilir. Rus edebiyatının önemli isimlerinden Georgi Vladimov da parrhesia'nın peşinden giden kitaplar yazan, politik eleştirilerini edebiyat aracılığıyla dile getiren ve tam da bu sebeple Stalin'in üzerini çizdiği muhalif yazarlardan. Vladimov, Bulgakov, Platonov, Grossman ve daha nice Rus yazar gibi değeri, kitaplarının gücü uzun yıllar sonra anlaşılan yazarlar grubuna dahil. "Cehennemi, onu cennet sanan bir köpeğin gözünden" anlattığı kült romanı Sadık Ruslan'da Vladimov, bir çoban köpeğinin yaşantısı üzerinden Stalin'in yarattığı korku dolu itaat rejimini eleştirir. Yazarın 1965 yılında kaleme aldığı bu kitap, kültür komitesinden geçemez ve Rusya'da yayımlanması mümkün olmaz. Ancak 1975 yılında Almanya'da tam metin olarak ilk kez okurla buluşan Sadık Ruslan'ın Rusya'da yayımlanmak için 1995 yılına dek beklemesi gerekecektir. Gulag'daki yaşantı ve uygulamalara yabancı olmayan Vladimov, annesinden miras aldığı hazin hatıralar ile kalemini birleştirir; beklentiler ve itaatlerin gölgesinde içselleştirilen iktidarı ve bunun öznenin inşasında yarattığı büyük boşlukları simgesel anlatımla birleştirip Sadık Ruslan'ı kaleme alır. Türkçede ilk kez yayımlanan Sadık Ruslan, üzerine hayli konuşulacak kitaplardan.


Camus; felsefi denemelerini teori ve fikirlerinin; romanları ise felsefesinin uygulama sahası olarak kullanır. Başkaldırı felsefesini Başkaldıran İnsan kitabında, saçma felsefesini Sisifos Söyleni'nde izah edip Yabancı ve Veba gibi romanlarında, felsefesini teoriden pratiğe geçirerek uygulamalı hale getirir. Filozof, felsefesini kuran kişi mi yoksa yaşayan kişi midir? Bu kadim tartışmaya varlığıyla cevap veren bir filozoftan bahsedilebilir: Albert Camus. Çünkü teori kadar pratiği de fikirleri kadar yaşamayı da hayatında önceleyen bir düşünür olmuştur o. Felsefenin yaşam için bir rota çizmekte aciz kaldığını, insanların sorunlarına bir çözüm getirmekte başarısız olduğunu söyleyerek felsefeyle hesaplaşmak gerektiğinin altını çizmiştir çünkü. Cezayir doğumlu Albert Camus; filozof, oyun yazarı, romancı, denemeci, sporcu gibi çok yönlü özellikleri ve sayısız eseri ile yalnızca Fransa'ya değil, Dünya'ya büyük tesirler bırakan isimlerden biri olsa da onu filozof olarak addetmeyenler de azımsanmayacak kadar fazladır. Albert Camus ve Saçma Felsefesi'ni kitaplaştıran Avi Sagi; felsefi problemlere teorik düzeyde katkı sunmayan Camus'yü, entelektüel ve akademik çevreler tarafından filozof olarak kabul etmeyen itirazlarına rağmen onun, anlamsızın tehdidi karşısındaki insanlara filozoflardan çok daha etkili bir düşünce inşa ettiğini söyler. Varoluşçu, Absürdist gibi tanımlamalarla kategorize edilmekten hoşlanmayan Camus, 1970'lerde verdiği bir demeçte; varoluşçu olmadığını, yayınladığı tek fikir kitabının Sisifos Söyleni olduğunu, onu da sözde Varoluşçulara karşı kaleme aldığını belirtir. Sık sık Sartre ile mukayese edilmesine ise Sartre ile isimlerinin anılmasına beraber hayret ettiklerini, birbirleriyle tanıştıklarında ne kadar farklı olduklarını düşündüklerini söylemiştir. Camus'nün felsefesinin ayırt edici bir karakteri olan diğer bir yönü de etik ve metafizik hakkındaki görüşleridir. Camus; dine, dinin hayatta etkisine ve dinlerin modern zamanlarda geçirdiği dönüşüme yönelik bazı fikirlere sahiptir. Ahmet Cevizci, modern dönemde dini inancın çöküşünün ardından doğan boşluğun Camus'nün laik dinler adını verdiği ilerlemeci tarih felsefeleri tarafından doldurulduğunu ileri sürer. Camus; Hegel'le, Marx'ın insani değerleri tarihsel gelişme ve ilerleme fikriyle yorumladıkları görüşlerinin de hükmünü kaybettiğini söyler. Cevizci ayrıca Camus'nün felsefece intihar ettiğini söylediği Kierkegaard'a ek olarak Husserl'i de suçladığını söyler. Çünkü Kierkegaard aklını Tanrı'ya feda etmiştir; Husserl ise aklı yüceltmiş fakat onu ideal özlerin içine mahkum etmiştir. Bu iki filozofu bir araya getiren şey ise ikisinin de saçmayla verdikleri mücadeledir. Camus'ye göre değerli olan da budur; saçmayla başkaldırıyla mücadele etmek, intihar yerine ise yaşamak ve yaşatmaktır. Camus'ye göre saçmayı ne kabul ne de reddeden bu filozoflar günah işlemişlerdir. Camus, ortada yaşama karşı bir günah varsa, bu belki ondan ümidi kesmekten daha çok, bir başka dünyayı ummaktır diyerek kurtuluşun bu dünyada aranması gerektiğini belirtmiştir. Rıza Tevfik, Felsefe Sözlüğü'nde Mümteni olarak geçirdiği saçmayı ve kökenini şöyle tanımlar: Latince 'absurdum'den gelmiştir. Aklın sağır davrandığı yani taakkul edemediği şey demektir. Yunanca aslı 'akılda yeri yok' demektir. Camus'nün saçması, kelimenin Yunanca karşılığına uyum sağlayacak şekilde insanın bitimsiz bir arzuyla dünyadaki düşlerine, özlemlerine, ideallerine, değerlerine karşılık beklerken; aklın tüm bu karşılık beklentilerine suskunluk göstermesi olarak karşılığını bulur. Felsefeye saçma ve başkaldırı olarak iki ana kavram hediye eden Camus; saçma ile nihilizmi, başkaldırı ile de nihilizmi aşılmasını temellendirir. Camus, yaşamdaki varoluşsal sorunların, ontolojik buhranların sebebi olarak gördüğü saçmayı yalnız teşhis etmekle kalmaz aynı zamanda saçmayla baş etmek için üç alternatif önerir: İntihar, Umut, Başkaldırı. İntihar ve umudu işlevsiz olarak gören başkaldırının felsefesini yapmış olur. İntihardan kurtulmanın bir yolu olmadığını, kurtuluşu Dünya'da yahut başka bir yerde aramanın, gerçeklikten kopuşun çözüm olmadığını gören Camus, intiharı saçmayla baş edemeyişin bir sonucu olarak izah eder. Camus, en çok haksızlığa uğramış veihanet edilmiş kişi olarak nitelediği Nietzsche'den de ilham alır. Tanrı'nın ölümüyle yeryüzünün efendisi olan üstün insanı kendi başkaldıran insanıyla yorumlar. Başkaldıran İnsan'ı hayatın hayır demekten korkmayan bir savaşçı karakter olarak görerek onu hayatın içinde, tüm haksızlıklara karşı mücadele eden bir aktivizmde görür. Bu aktivistliği kendi hayatında da göstererek ilkelerinden biri olan bir filozofun saygınlığının başkalarına öğütlediği şeyleri kendi hayatında tatbik etmesi gerekliliğine de riayet etmiş olur. Camus; felsefi denemelerini teori ve fikirlerinin; romanları ise felsefesinin uygulama sahası olarak kullanır. Başkaldırı felsefesini Başkaldıran İnsan kitabında, saçma felsefesini Sisifos Söyleni'nde izah edip Yabancı ve Veba gibi romanlarında, felsefesini teoriden pratiğe geçirerek uygulamalı hale getirir. En iyi felsefe metni olarak kabul edilen, 1957 yılında Nobel Edebiyat Ödülü kazandıran Sisifos Söyleni adlı eserine Camus, gerçekten önemli olan tek bir felsefe sorunu vardır, intihar diyerek başlar. Saçma için Peki, bu berbat histen nasıl kurtulunabilir? sorusu Camus'nün beklediği sorudur. Çünkü yanıt, felsefesinin başka bir kavramı olan intihardır. Fakat Camus, intiharı teşvik etmeyerek yerine başkaldıran insan olmayı teklif eder. Başkaldıran İnsan kitabındaki başkaldırıyorum o halde varız ifadesi felsefesinin en bilinir mottosu haline dönüşür. Camus'ye göre başkaldıran insan; saçmayla baş edebilen insandır. Başkaldırıyı üç türe ayıran Camus, Metafizik Başkaldırı, Tarihsel Başkaldırı, Sanat ve Başkaldırı'dan bahseder. Diğer bir kitabı Yabancı eserine Annem ölmüş bugün, belki de dün, bilmiyorum cümlesi ile başlar. Karakteri Meursault üzerinden duygulardan uzaklaşmış bir şekilde dünyayla ilişki kuran, değil annesi kendiyle dahi ilişki kuramayan; kendine, topluma ve dünyaya, her şeye, herkese yabancılaşmış insanın yabancılıklarını resmeder. Ölüm, yazgıyı aşikar eder mi? Bazen hayatımızın tüm sırrı ölümümüzle ifşa olacak gibi geliyor. Nasıl yaşamışsak, tıpkı öyle. Albert Camus, Tersi ve Yüzü kitabında benim ölüm korkum yaşama hırsımdan geliyor der. Ölümü de hırsla ve coşkuyla yaşadığı hayatı kadar ilginç olmuştur. Camus, 1960'ta, Le Grand Fossard isimli bir yerde, kendisinin deyimiyle en absürt ölüm şekli olan trafik kazası sonucu hayatını kaybeder. Böylelikle intihar üzerine onca fikir geliştirip intihar etmeyen, absürdün felsefesini kurmuş bir filozof, en absürt ölüm şekli diye tanımladığı araba kazasında yaşamına veda etmiş olur. Cebinden bir tren bileti çıkar. Yüksek ihtimalle Camus, gideceği yere trenle gitmeyi planlamış fakat sonra karar değiştirip arkadaşıyla birlikte arabayla yola çıkmıştı.


Tüm dünyada yerleşik kurumsal süreçleri ve ekonomik sistemleri kökünden sarsacağı kesin görünen COVID-19 salgınına tepkileri değerlendirirken ya da salgının sadece insan sağlığına ilişkin değil, siyasal ve ekonomik sonuçlarını da hesaplarken edebiyattan niçin yararlanılmasın? Sonuçta, klasiklerden çağdaş romanlara salgınla ilgili edebiyat metinleri en basitinden bize benzer krizlerin, sarsıntıların geçmişte nasıl yönetildiğini öğrenme fırsatı verecek. Çok tuhaf zamanlardan geçiyoruz. Örneği, beni ilgilendiren alandan vereyim: Yale Üniversitesi'nde Fransız edebiyatı bölümünden Alice Kaplan, COVID-19 salgını dolayısıyla bugünlerde zorunlu olarak online'a dönüşen derslerinde Albert Camus'nün Veba'sını işliyor ve Bu romanı tam da bir salgının ortasında okumak itiraf edeyim ki çok acayip bir deneyim, diyor. Derslerine katılanlar arasında, salgının hareket noktası sayılan Vuhan'da yaşayanlar bile var. Kaplan, insanların, her zorlu toplumsal kriz döneminde olduğu gibi bu kez de hayatla ilgili bir çeşit anlam arayışına giriştiklerini anlatıyor. Veba'nın satışlarının, geçen iki ay içinde Avrupa ve Amerika'da rekor kırmasının sebebi bu. Şaşacak bir şey yok aslında. Tüm dünyada yerleşik kurumsal süreçleri ve ekonomik sistemleri kökünden sarsacağı kesin görünen COVID-19 salgınına tepkileri değerlendirirken ya da salgının sadece insan sağlığına ilişkin değil, siyasal ve ekonomik sonuçlarını da hesaplarken edebiyattan niçin yararlanılmasın? Sonuçta, klasiklerden çağdaş romanlara salgınla ilgili edebiyat metinleri en basitinden bize benzer krizlerin, sarsıntıların geçmişte nasıl yönetildiğini öğrenme fırsatı verecek. Daha da önemlisi bu edebiyat yapıtlarını okursak, içimizde gizlenen yabancı düşmanlığını, ırkçılığı, ayrımcılığı, söylemeye dilim varmıyor ama, güçsüz olanı dışlama eğilimimizi gösteren bir ayna bulacağız karşımızda. Örnek istiyorsanız, salgında can kayıplarının artışını ülkemizdeki yabancıların üzerine yıkanları yahut iki nefes almak için sokağa çıkan yaşlılara yapılanları, mesela üzerlerine içi su dolu balonlar fırlatanları hatırlayalım. Edebiyatın salgınlarla ilişkisi denince akla gelen ilk örnek, antik Yunan şairi Homeros'un İlyada destanı. İlyada, bir salgın anlatısıyla açılıyor. Kral Agamemnon, Truva yakınlarındaki bir şehrin başrahibinin kızını kaçırıp kendine köle yapmış, bunun üzerine de Apollon Yunan ordularını kasıp kavuracak bir veba salgını başlatmış... Lanetin de ancak Agamemnon masumiyetten elini çektiğinde, yani genç kızı serbest bıraktığında ortadan kalkacağını söylemiş. İkinci örnek İtalyan Giovanni Boccaccio'nun Decameron'u... 1348 yazında Avrupa'yı toplu ölümlerle sarsan büyük veba salgınından kaçmaya çalışan yedi kadın ve üç erkekten oluşan bir topluluk, şehri terk edip Floransa'nın kırsalına sığınmak için yola çıkar. Soluklanmak için verdikleri molalardan birinde de bir karar alırlar: Azıcık eğlenmek, 'aklın sınırları dışına taşmayan zevkler tadabilmek' için on gün boyunca her biri onar öykü anlatacaktır. Böylece ahlak, aşk, cinsel politika, ticaret ve güç üzerine toplam yüz öykü anlatılmış olur. Decameron iki yönden önemli: Birincisi, felaket dönemlerinde hikayelerin hayati rolünü vurguluyor. İkincisi kimilerince, kadınlara yönelik edebiyatın da ilk örneği sayılıyor. Zira Boccaccio önsözünde kitabıyla sevenlerin, özellikle de seven kadınların acılarını hafifletmeyi amaçladığını, Decameron'u, işleri nedeniyle sık sık uzak ülkelere giden kocalarının dönüşünü beklemekle ömür tüketen kadınlar için yazdığını belirtmiş. Herkes kendi vebasını içinde taşır Günün birinde fareler lağımlardan, kalorifer dairelerinden çıkıp sokaklarda ölmeye başlarlar. Apartman kapıcılarından başka kimsenin ciddiye almadığı bu olay, zamanla korkunç boyutlara ulaşır ve insanlar da fareler gibi yollarda ölmeye başlar. Belirtiler apaçık vebaya işaret etmesine rağmen, kimse bunu kabul etmez, daha da kötüsü hastalıktan kaçabileceklerine inanırlar. Ölümlerin önlenemeyecek bir hızla artmasına yol açan da başlangıçtaki bu inkar hali olur zaten. Sonunda giriş ve çıkışlar kapatılır ve şehir bir yıl kadar karantina altına alınır. 1947 tarihli Veba adlı romanında Albert Camus tüm Avrupa'ya yayılan kapkara Nazi faşizmini bulaşıcı bir hastalık metaforuyla anlatıyor. Cezayir'in Oran şehrinde geçen romanda hastalığa karşı alınan önlemler, Nazi işgaline karşı başlatılan direniş hareketine karşılık geliyor. Vebaya yakalananların acılarını hafifletmek için çalışan Dr. Rieux var bir de. Ona göre, veba ile savaşmanın tek yolu, dürüstlük. Herkes içinde taşır bu illeti ve yeryüzündeki hiç kimsenin kendi içindeki vebaya karşı bağışıklığı yoktur, diyen Camus'ye göre yine de kurtuluş yoktur. Mary Shelley'nin 1826 tarihli yarı fantastik, yarı otobiyografik romanı Son İnsan'da olaylar, 2070-2100 yılları arasında geçiyor. Roman, uygarlığın sonunun salgın hastalıklar, nükleer savaşlar, sibernetik isyanlar, doğaüstü olaylar ya da ekolojik felaketler yüzünden geleceğini öngören apokaliptik kurgu türünün ilk örneği. Tüm dünyayı etkisi altına alan büyük veba salgını sona erdiğinde, geriye tek bir insan; bomboş Londra sokaklarını bir çoban köpeğiyle birlikte dolaşan Lionel Verney kalmıştır. Mary Shelley, alter ego'm, ikinci benliğim der Verney için. Romandaki diğer karakterler de gerçektir. Bir yeryüzü cenneti arayışı uğruna tanıdığı herkesi peşinden sürükleyen Adrian, yazarın şair eşi Percy Bysshe Shelley'dir mesela. İstanbul'da öldüğünü öğrendiğimiz Lord Raymond karakteriyse, romantik dönemin en büyük şairlerinden olan Lord Byron'dan başkası değildir. Edgar Allen Poe'nun 1842 tarihli öyküsü Kızıl Ölümün Maskesi hızla ilerleyen ve insanlığın kökünü kurutacak gibi görünen bir veba salgınını anlatır. Prens Prospero, Kızıl Ölüm olarak bilinen hastalıktan korunmak için kendi gibi bir grup aristokratla birlikte korunaklı bir manastıra kapanır ve ardından manastırın her biri farklı renkte döşenmiş yedi salonunda görkemli bir şenliği, bir maskeli baloyu başlatır. Dış dünya kendi kendine bakabilir, der. Bunu düşünüp kederlenmek budalalıktan başka bir şey değil. Gelin görün ki, Kızıl Ölüm de dış dünyanın kendi kendine bakabileceğini düşünmüş ve insan görünümüne bürünerek dans edenlerin arasına karışmıştır.


Lewis Carroll'a ithaf ettiği Sonsuz Kule'yi gördüğü bir rüyanın etkisiyle yazmaya başlayan Ocampo, o günlerde kaleme aldığı bir mektupta Küçük Prens gibi bir şey olacak, çocuklar için çok önemli bir fikri, düsturu olan bir roman, diyerek anlatıyor kitabını. Dolayısıyla insan romanda bu önemli fikri aramadan edemiyor. Küçük Prens'in diğer birçok şeyin yanı sıra, bir çocuğun ve içindeki çocuğu yitirmemiş bir insanın yetişkinler dünyasındaki yalnızlığını vurguladığını söyleyebiliriz. Alice Harikalar Diyarı'nda da onu hizaya getirmek isteyen, ağır Viktoryen kuralların saçmalığını gözler önüne seren bir kız çocuğu vardı. Karşılaştığı o ressamla alay eden ve bu sebeple annesi tarafından, Sana insanlara gülünmez demiştim, sözleriyle azarlanan Leandro ise çocukluğun daha karanlık bir yönünü, ilkokul yıllarından hatırlayabileceğimiz o şeytani acımasızlığı taşıyor bence. Cezasını çekmek için gönderildiği odasında - kulesinde-, anne onayından mahrum kalarak acı çeken çocuk, annesinin yerine koyabileceği bir nesne araştırıyor. Leandro, Alice'e bile mektup yazarak kendisine bir suç ortağı, bir destek arıyor ama bir türlü huzur bulamıyor. Üstelik içinde kıvrandığı kulede, ressamda gördüğünü sanarak alay ettiği yeteneksizlikle de boğuşmak zorunda kalıyor. Peki, ilkokuldaki o zorba çocuklar acımasızlıktan nasıl ve neden vazgeçerler? Şüphesiz, çocuksu coşku ve neşeyi bir ömür boyu muhafaza edenler kadar, o şeytani acımasızlığı hiçbir zaman kenara bırakmayanlar da mevcut. Bırakanlar da bunu onaylanma kaygısıyla mı, yoksa bunun yıkıcı etkilerini fark ettikleri için mi yapıyorlar, galiba orası tartışmaya açık. Sonsuz Kule'nin bu tartışmaya olası katkılarını ise kitabın tadını kaçırmadan okurlarına bırakıyorum.


Koronavirüs salgınından dolayı hepimiz mümkün olduğunca evde vakit geçiriyoruz. İşe gitmek zorunda olanlarımız bile işten hemen sonra vakit kaybetmeden eve yani en güvenli mekana bir an önce dönmeye gayret ediyor. Alışkanlıklarımız tamamen değişti. Çok değil iki ay önce yaşadığımız sosyal hayat bir ütopya kadar uzak görünüyor. İçinde bulunduğumuz bugünler, bu sıkıntılar, bu kapalı kalmalar elbette geçecek ve normal yaşantımıza döneceğiz. Ama döndüğümüzde bizi bekleyenin eski normlarımız olacağından şüpheliyim. Yakın zamanda hiçbirimizin gönül rahatlığıyla sosyalleşemeyeceğini, kalabalıklara giremeyeceğimizi, bir konsere veya sinemaya gönül rahatlığıyla gidemeyeceğimizi düşünüyorum. Bu tarz radikal durumlar bazı konularda var olan değişimin hızlanmasına da neden oluyor. Tarih boyunca bu hep böyle olmuştur. İki cihan harbi boyunca sosyal, siyasal, ekonomik hayattaki değişimler, dönüşümler bunun en büyük ispatı. Şüphesiz 2020 yılında yaşadığımız salgın da değişimlere neden olacak. Evlere kapanmayla birlikte sanata eskisinden çok daha fazla değer verir olduk. Sanat daha görünür oldu. Amerikalı ünlü yazar Stephen King attığı bir tweetle bunu açık ve net bir biçimde yüzümüze vurdu: Sanatçıların gereksiz olduğunu düşünüyorsanız, karantina sürecini müzik, kitaplar, şiirler, filmler ve resimler olmadan geçirmeyi deneyin! Çok haklı. Bunlarla ilgilenmeyen insanların evde vakit geçirmeleri onlar için adeta hapis hissiyatında olabilir. Ama tüm bunlara ilgi duyan kişiler için bu süreç kendilerini geliştirmeleri, kendilerine vakit ayırmaları içinse bulunmaz bir nimet olacaktır. Sanat dünyası da yaşanan bu salgından hayli etkilendi. Dünyanın en önemli sanat fuarlarından biri olarak gösterilen Art Basel Hong-Kong iptal edildi. Ama oluşturulan sanal fuarla satışlar yapılmaya devam etti. Benzer şekilde Ortadoğu'nun en önemli sanat fuarı Art Dubai de iptal edildi ve online satışlarla yoluna devam etti. Venedik Mimarlık Bienali ise şimdilik ertelendi. Bunun yanı sıra bütün dünyada birçok müze, galeri, sanat inisiyatifi koleksiyonlarını online erişime açtı. Bu erişim sayesinde sanat eserlerinin gerçek halini değil ama bir ekran vasıtasıyla olan hallerini görmemiz mümkün oldu. Bu durum da akla şu soruyu getirdi. Bu gelişmeden sonra kim müzelere para verip girer? Dünyanın en bilinen, en popüler, en fazla replikası yapılan, hakkında en fazla makale yazılan sanat eseri Leonardo da Vinci'nin Mona Lisa'sı. Hepimiz bu eseri biliyoruz ama buna rağmen Louvre Müzesi'nde yer alan bu eseri görmek için hala kuyruklar var. Bence koleksiyonların erişime açılması müzelere, galerilere olan ilgiyi azaltmayacak. Tam tersine insanlar bildikleri eserleri görmek için buralara salgın sonrası daha fazla ilgi gösterecekler. Sanal müzelerle alakalı birçok yerde farklı listeler var. Ben de hem Türkiye'den hem de dünyadan dikkat çekici bazı örnekleri bir araya getirdim. Aralarında Türkiye'nin en fazla ziyaret edilen Ayasofya ve Topkapı Sarayı Müzeleri'nin de yer aldığı birçok müzeye Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın web istesi üzerinden ulaşmak mümkün. gibi ülkemizin en önemli müze ve ören yerleri erişime sunuluyor. Özenle hazırlanan arayüz sayesinde eserler ve ören yerleri hakkında detaylı bilgi almak mümkün. İstanbul'un ve Türkiye'nin ilk modern sanatlar müzesi İstanbul Modern eski mekanında yer alan Sanatçı ve Zamanı başlıklı sergisini sanal tur olarak sanatseverlere sunuyor. Bu sanal turda aynı zamanda müzenin koleksiyonunda yer alan eserler de var. Eserin üzerini tıkladığınızda gayet özenli hazırlanmış metinlerle detaylı bilgi edinebiliyorsunuz. Böylelikle normal zamanda bir müze ziyaretinde edinebileceğinizden çok daha fazla bilgi edinme imkanına sahip oluyorsunuz. Sabancı Müzesi dijital sergiler için ayrı bir site üzerinden sanatseverlerle bir araya geliyor. digitalssm. org adresinden ulaşabileceğiniz sanal turda karşınıza seçenekler çıkıyor. Kitap Sanatları ve Hat Koleksiyonu, Resim Koleksiyonu, Emirgan Arşivi, Abidin Dino Arşivi ve Süreli Sergi İçerikleri. Her sekmede karşınıza özenle hazırlanmış detaylı bilgilerin yer aldığı sayfalar çıkıyor. Müzenin 2002 yılından itibaren açılan sergilerinin tamamı yer almamakla birlikte sürekli olarak güncellemelerin, eklemelerin yapıldığını belirtmem gerek. Yapı Kredi de yapikredisanalmuze. com adresinde sanatseverle bir araya geliyor. Üç ana bölümden oluşan sanal müzede bankanın tarihi, Atatürk'lü Yıllar ve Eski İstanbul Fotoğrafları ve Sikke koleksiyonları yer alıyor. Türkiye'nin en önemli sanat koleksiyonlarından birine sahip olan bankanın yakın zamanda bu koleksiyonunu da sanatseverlerin erişimine açmasını bekliyorum. İzmir'de bulunan Arkas Sanat Merkezi de şimdiye kadar düzenlediği tüm sergileri sanal müzeyle sanatseverlerle buluşturuyor. Geçtiğimiz yıl büyük beğeni toplayan, önünde uzun kuyruklar oluşan ve farklı şehirlerden de insanların rağbet gösterdiği Picasso sergisi de dahil olmak üzere, 1001 Gece, Victor Vasarely, Hoca Ali Rıza, Asker Ressamlar, Ahmet Ertuğ'un muhteşem kütüphane ve opera binaları fotoğraflarından oluşan Sessizliğin Yankısı ve Arkas Koleksiyonu'ndan Post-Empresyonizm sergileri öne çıkıyor. Pera Müzesi Google Arts&Culture ile yaptığı işbirliği ile sanal sergilerini bu site üzerinden sanatseverlere sunuyor. Daha önce düzenlenmiş sergilerden bazılarına dair sanatçılarla yapılmış röportajlar sayesinde eserleri anlamak daha kolaylaşıyor. Ayrıca Google Arts&Culture üzerinden müzenin daimi koleksiyonlarına erişim de mümkün. Müzenin web sitesinden geçmiş sergilerin bir kısmının kataloglarına ücretsiz olarak erişebilmek artık baskısı olmayan ve/veya pahalı oldukları için alınamayan kataloglardaki metinleri okumak, görsellere erişmek için bulunmaz bir nimet. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası da sanalmuze. tcmb. gov. tr adresi üzerinden koleksiyonlarını ilgilisine sunuyor. Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi paralarının tamamının yer aldığı sanal müzede TCMB Sanat Koleksiyonu'nun maalesef bir kısmına yer verilmiş. Yakın zamanda koleksiyonun tamamının erişime açılacağını umuyorum. Ayrıca Amasya Tamimi'nin 100. yılı münasebetiyle Amasya'da açılan Modernin Dili başlıklı sergiyi ziyaret etmek de mümkün. Google Arts&Culture projesinde yer alan her bir koleksiyonda saatlerce vakit geçirmek mümkün. Bir teknoloji devi tarafından oluşturulduğu için de bazı eserleri normal gözle görmeyeceğiniz detaylara varana kadar incelemeniz mümkün.