Furuğ Ferruhzad'ın hayatına sinema, İbrahim Gulistan ile tanışmasıyla girdi. Furuğ şüphelerle alındığı film şirketinde hemen yeteneklerini kanıtladı ve İran'ın en şiirsel belgeseli Ev Karadır'a imza attı. İran edebiyatında ve özellikle İran şiirinde, erkek egemenliğine karşı kadın rüzgarını ilk estiren şairin sinemaya giriş macerasının ilk perdesi, iki arkadaşı tarafından bir partide İran sinema dehasına önerilmesiyle başlar. Bu sabit fikirli, dik başlı ve dahi adam, hakkında pek de iyi şeyler konuşulmayan bir kadını işe alırken tereddüt eder ve bu tereddüdünden iş arkadaşına söz eder. İran'ın en güçlü sol partisi Tude'nin etkin bir üyesi olan İbrahim Gülistan siyasi faaliyetleri bırakmış ve petrol şirketinin reklam işlerini yapmaya başlamıştır, bu nedenle sol camiada arkasından epeyce konuşulur. Eşini aldatarak 'Günah' şiirinde bu aldatmanın hazzını anlatan ve herkesin tepkisini üzerine çeken şair Furuğ ile İbrahim Gülistan'ın yolları Gülistan stüdyosunda kesişir. Furuğ'un macerasının önemli değişimlerinden biri montaj masasına geçmesiyle başlar. Furuğ'u işe alıp almamak konusunda tereddüt eden İbrahim Gülistan, kısa zamanda onun çok yetenekli bir sanatçı olduğunu fark eder, petrol şirketinden sipariş aldığı dört bölümlük belgeselin montajını Furuğ'a verir. Furuğ, film montajında da edebiyatta olduğu gibi başarılı olduğunu kanıtlar. İbrahim, Furuğ'u, masraflarını Gülistan filmin karşıladığı bir montaj eğitimi için İngiltere'ye gönderir. Bu montaj eğitimi Furuğ'un macerasında yeni bir perdenin açılmasını sağlar. Furuğ bu eğitimden döndükten sonra petrol şirketinin siparişi olan belgesellerden biri olan Bir Yangın filminin montajını bitirir. Bu belgesel petrol şirketi tarafından fazla şiirsel bulunup kabul edilmese de İran'ın ilk uluslararası ödülünü kazanır. Bu eğitimden farkındalığı ve duyarlılığı artmış olarak dönen Furuğ, başka konularla ilgilenmeye, onlar üzerinde çalışmaya koyulur. Belgesellerden birinin setinde yer alır, ilk yönetmenlik denemesini yapar. Bunlarla birlikte Gülistan film Keyhan dergisine kısa reklam filmleri de çekmektedir. Meşhed'de bir cüzam hastanesi açılacaktır, Keyhan dergisi bu açılıştan bir video hazırlanmasını ister. Ekip gider, çekimi yapıp döner. Cüzam hastanesinden gelen görüntüleri Gülistan izledikten sonra bundan bir belgesel yapma önerisini cüzamlılar yardım derneği başkanına iletir. Teklif kabul edilir, böylece Gülistan şirketi insani nitelikleri ön planda bir belgesel yapma amacıyla işe başlar. Furuğ liderliğinde altı kişilik ekip cüzam hastanesine gönderilir ve orada on iki gün kalırlar. İlk iki gün ekip sadece mekana alışmaya çalışır. On iki gün boyunca cüzam hastalarından hiç korkmadan, tiksinmeden onlara dokunarak, Ev Karadır filmindeki sahneleri çekmiştir Furuğ. Her şey olduğu gibi çekilmiştir. On iki günden sonra Furuğ ve ekip cüzamhaneden ayrılırken Furuğ, kolyesini, bilekliğini ve ekibin elinde kalan bütün parayı cüzam hastalarına vermiştir ve oradaki hastalardan bir çiftin çocuğunu evlatlık almıştır. Furuğ ölene kadar oradaki hastalarla mektuplaşmayı sürdürür. Hala İran'ın en önemli ve şiirsel belgeseli sayılan Ev Karadır, prestijli Sight and Sound sitesinin 2012 yılında yaptığı dünyanın en iyi belgeselleri sıralamasında ilk sıralarda yer almıştır. Bu film, 1963'te yapıldığı yıl Tahran Sinemacılar Birliği'nde ilk kez gösterilir ve çok sert eleştiriler alır, akabinde ilk defa sinema eleştirmenleri bir belgesel film üzerine eleştiri yazıları yazarlar dergilerde. Ev Karadır Almanya'da, Oberhausen film festivalinde 1964'te en iyi belgesel film ödülünü kazanır ve Furuğ'un ölümünden sonra bir saygı duruşu olarak festival Ev Karadır filmiyle açılır. Furuğ Ferruhzad adına festivale bir ödül konur. Furuğ'un hayatı, düşündüğü ve kardeşi Feridun'a yazdığı gibi maalesef ki çok erken sona erer. Yine Feridun'a, İran'daki kadınları, İran'da kadın olmanın zorluklarını ele alan, 100 sayfa olduğunu belirttiği bir senaryodan söz eder ancak bu senaryonun başına ne geldiği, nerede olduğu bilinmemektedir. Furuğ'un hayatı da ucu açık biten bir filmdir, yapmayı tasarlayıp yapamadığı filmlerin, tiyatro oyunlarının, şiirlerin gölgesiyle kararmıştır sahne ışıkları.


Vehbi Koç Vakfı kuruluşu olan Arter ilk olarak 2010 yılında İstiklal Caddesi 211 no. lu Meymenet Han'da faaliyetlerine başlamıştı. Geçtiğimiz aylarda ise ilk başta planlandığı gibi bir galeriden çıkıp yeni binası olan Dolapdere'deki müzeye taşındı. Eski mekanda gerçekleşen 35 sergiye 37 yayın eşlik etti. Şimdi ise yeni mekanla birlikte yayıncılık anlamında da farklı ve dikkate değer bir işe girişiyor Arter. Yayınevi iki farklı yeni seriye ev sahipliği yapıyor. Arka Plan ve Yakın Plan. Yakın Plan serisinden tek bir sanatçının tek bir eserine odaklanıyor/odaklanacak. Bu serinin ilk kitabında küratör Emre Baykal Sarkis'in ilk kez 1986 yılında Maçka Sanat Galerisi'nde, 1989 yılında Paris'teki Centre Pompidou'da Yeryüzü Büyücüleri sergisinde yer alan Çaylak Sokak isimli eseri yer alıyor. Bakın kitabın Arter'in Kurucu Direktörü Melih Fereli'nin kaleme aldığı önsözünde Sarkis'ten yapılan bir alıntı bunun ipucunu nasıl veriyor: Çaylak Sokak'ta ilkler var. Bir işaret koyarım sergilerimde, bir de sonların habercisi vardır. O ikisi arasında diyalektik bir bağ var. Çaylak Sokak ilklerle doğdu. Bu seride yılda sadece iki kitap yayınlanacak. Ama Türkiye çağdaş sanatının son derece önemli eserlerine yer verileceğini görmek için müneccim olmaya gerek yok. Bu seri sayesinde ilerleyen yıllarda Türkiye çağdaş sanatının alternatif bir tarihinin oluşması son derece mümkün. Yakın Plan serisinde ise iki kitap yayımlandı. Bu seri Arter'de düzenlenen koleksiyon sergilerine eşlik ediyor ve onlarla aynı adı taşıyor: Saat Kaç? ve Kelimeler Pek Gereksiz. Bu kitapların dışında üç önemli kitap daha yer alıyor Arter'in yeni yayınları arasında. Uzun zamandır sanatseverlerle buluşmamış olan Altan Gürman eserleri bir retrospektifle Arter'de yer alıyor ve bu sergiye son derece başarılı bir Altan Gürman kataloğu eşlik ediyor. Hem sergiden görünümlerin hem de eski sergileme biçimlerinin yer aldı kitapta Barış Acar, Selen Ansen, Ahu Antmen, Duygu Demir, Bora Gürdaş, Ali Kayaalp, İz Öztat ve Nermin Saybaşılı'nın yazıları yer alıyor. Bir diğer önemli sanatçı Ayşe Erkmen'in Beyazımtrak başlıklı sergisine eşlik eden kitap Arter'in baş küratörü Emre Baykal'ın Ayşe Erkmen'le uzun bir söyleşisinden oluşuyor ve ortaya sanatçıyı yakından tanımak için son derece önemli bir metin çıkıyor. Ayrıca kitapta Ayşe Erkmen'in 2017 tarihli Dolapdere isimli ses yerleştirmesini dinlemek için bir QR kod yer alıyor. Keşke diğer yayınlarda da QR kod kullanarak sanat eserlerini görme/izleme imkanı olsaymış. Bunun ilerleyen yıllarda yayıncılıkta çok daha sıklıkla karşımıza çıkacağını düşünüyorum. Son yayın ise İnci Furni'nin Bir An İçin Durdu başlıklı sergisine eşlik ediyor. Eda Berkmen ve Süreyyya Evren'in hazırladığı kitap 4 bölümden oluşuyor. Eda Berkmen'in sanatçıyla söyleşisi, İnci Furni'den bir epigram, bir şiir ve Sema Kaygusuz'un Ansızın Oluşan başlıklı metni. Arter'in hem serilerinde hem de yayınlarında Emre Çıkınoğlu, Vahit Tuna, Esen Karol gibi farklı tasarımcılarla çalışması bu yayınları daha sanatsal yapmış. Özellikle çağdaş sanat alanında önemli değişiklikler yapmasını beklediğim Arter'in, yayınlarıyla da bu alanda ilkleri gerçekleştireceğini ve sanat tarihi yazımına önemli katkılarda bulunacağını düşünüyorum. Başta Genel Yayın Yönetmeni İlkay Baliç olmak üzere, Emre Baykal, Süreyyya Evren, Eda Berkmen, Sena Danışman ve tüm Arter ekibine tebrikler.


John Fante ile tanışma hikayem, Salinger'in Çavdar Tarlasında Çocuklar romanıyla kavgalı olduğum günlere denk geliyor olsa gerek. Hafızam beni yanıltıyor olamaz. Sıradan bir hikaye ama bu, şöyle ki; rafta gördüğüm bir kitabın Toza Sor ismini sevdim ve alıp eve geldim. O ana kadar hakkında hiçbir şey duymadığım bir yazardı Fante. İki binlerin başı, dünyada ve dahi benim dünyamda ne olduysa bu tarihlerde oldu zaten. Evet, iki binlerin başı. Salinger ile Fante arasında bir yer. Bu iki yazarın duygu evrenini birbirine çok yakın bulurum, üslupları arasında olmasa bile dünyaları arasında ölçülebilir bir mesafe yok zannımca. Salinger bana Fante'yi getirmişti. Ve ardından doğal olarak Bandini geldi zaten. Hayat birbirine eklenen halkalardan oluşan uzun bir zincir. Her halkanın ayrı bir hikayesi var. Evet doğru tahmin ettiniz, zincirin o büyük hikayesinin dipnotları zaten bu yazılar da. Fante'nin Amerikan edebiyatı içindeki çağdaşları arasında yeterince şöhretli bir makamı olmadı hiçbir zaman. Yerini bulması zaman aldı. Oscar'a aday bir senarist olarak Hollywood semalarında havalansa da romancı kimliğine iade-i itibar yapılması uzun sürdü. Bu hikayede Bukowski'nin payı yadsınamayacak kadar büyük. Malum, Fante'yi tanrısı ilan etmişti. Fante ölüm döşeğindeyken Bukowski yanındaydı, kitaplarının yeniden basılması için gerekeni yapacaktı, gereğinden fazlasını da hatta. Toza Sor, ilk yayımlandığı tarihten neredeyse yarım asır sonra kavuştuğu taze okurlarını selamlarken, yazarı dünyaya gözlerini kapatmak üzereydi. Fante fırtınası en güçlü haliyle esmeye başlamıştı artık. Geç kalmış bir fırtına. Sade, gösterişsiz, yalın. Bir arkadaşım şöyle demişti Fante için; Sait Faik kadar iyi! Yusuf Atılgan nedense ilk aklıma gelen. Aslında Fante'nin yazarlık yolu çok çetrefili, çakıllı ve çileliydi. İtalyan göçmeni yoksul bir ailenin çocuğu olarak gözlerini açtığı Colorado'da, İtalyan kimliğiyle adım attığı öteki olma duygusu, baş edilmesi güç bir belaydı. Üniversite eğitimini yarıda bırakmasına yol açacak kadar zor bir hayatı göğüslemeye çalışırken, 1929'daki Büyük Buhran yıllarında babası Nick Fante'nin evi terk etmesiyle artık daha peş parasız, daha babasız ve daha yalnızdı. Sonrası Kaliforniya'daki bir balık fabrikasında başka bir hayat. Az para, çok yokluk ve içinde ölmeyen o göçmen. Alter-egosu Arturo Bandini'nin doğuşu işte böyle bir zamanın şahitliğinde gerçekleşecekti. Aslına bakılırsa Bandini, tahammül edilemeyecek kadar rahatsız bir karakter. Bencil, tembel, umursamaz, uyumsuz, çelişkilerle dolu ve suçlayıcı. Şüphesiz burada bir ideal güzellemesi yok. Bandini, dönemin Amerika'sındaki sosyo-ekonomik şartların, evini terk eden duvar ustası bir babanın ve en çok da İtalyan göçmeni olmanın sonuçlarıyla doğmuş bir anti-kahraman olarak dalıyor hikayemize. Arızalı bir karakterin hayat dansı bu. Fante de buralarda bir yerlerde zaten. Kabul edelim ki, yazarlık tutkusu her şeye rağmen yürünmeye değer -ya da mecbur- bir yoldu Fante için. Bir taraftan en ağır işlerde çalışıp, diğer taraftan dar vakitlerde yazdığı öyküleri dergilere gönderip mütemadiyen reddediliyordu çünkü. Yazar olmaya baş koymuştu. Öyküleri dergilerde yayımlanmaya başladığında ilk romanını yazıp bitirmişti bile, ama kışkırtıcı bulunduğu için yayınevleri tarafından basılmaya uygun görülmeyecekti. Baş kahramanı, hep kahramanı, en kahramanı Arturo Bandini'nin, yani aslında Fante'nin ta kendisinin ilk kez hikaye edildiği basılamayan Los Angeles Yolu romanıyla, Bandini destanı -kimsenin haberi olmasa da- fiili olarak başlamıştı. Bahara Kadar Bekle Bandini / Wait Until Spring Bandini 1938'de, Toza Sor / Ask the Dust 1939'da ve Bunker Tepesi Düşleri / Dreams from Bunker Hill 1982'de yayımlandı. 1933'te kışkırtıcı etiketi yapıştırılan ve yayımlanabilmesi 1985 yılını bulan Los Angeles Yolu / The Road to Los Angeles'le birlikte Bandini Dörtlemesi hitama ermiş olacaktı. Bandini'nin hikayesi, Fante'nin hikayesine benziyordu. Uzun, fırtınalı ve yaşamaya değer. Fante'nin otobiyografik dörtlemesi Arturo Bandini Destanı'nın en meşhur cildi, hiç tartışmasız serinin üçüncü kitabı olan Toza Sor'du. Bukowski'yi çarpan bu roman, Fante evreninin de şahikası kabul edilir hala. Bukowski, sayfalara oyulmuş gibi duran o ateşli cümlelerin peşinden giderken, nihayet duygusallıktan korkmayan birini bulmanın sevincini yaşıyordu ve doğal olarak Fante hakkında mümkün tariflerin en iyisini yapacaktı; mizah ve acı olağanüstü bir kolaylıkla iç içe geçmişti. Belki burada bir dipnot olarak, Fante'yi bize Türkçe söyleyen Avi Pardo'nun katkılarını da hatırlamamız gerekecek. Bahse konu o 'olağanüstü kolaylık'ın bir anahtarı da Pardo'nun elinde çünkü. Los Angeles Ekspresi ve son defa Bandini! Fante ve Bandini, belki iki yol arkadaşı. İki olağan müttefik. Birbirlerine tutunmuş iki hayat korsanı. İki göçmen. Fante, Bandini'nin yalnızlığında saklanmayı tercih eder çoğu zaman. Ama bunu bir kalkan kullanır gibi yapmaz. Sütre gerisinden ateş etmez kimseye. Paylaşır o yalnızlığı. Kalbini açıp gösterir hatta. Bandini yazar olmaya çalışırken mesela, Fante kalemiyle seyreder onu. Birlikte dolaşırlar bütün arka sokakları. Bitmeyen gençlik bunalımları, ruhunu inciten göçmen trajedileri ve bir imge olarak Colorado. Konserve fabrikalarında ömür tüketenlerin ağıtı yerine geçer bu destan. Güzel beyaz prensesi hak etmeyen kara Bandini! Hayatı omuzlayacak hevesi varsa da kollarını açıp sevecek kadar cesareti yoktur. Öyle ya, okaliptüs ağaçları altında, Nietzsche, Schopenhauer ve Yüce Spengler okumak da bir varoluş biçimi sayılır. Fante dili ve edebiyatı, uzun tasvirlerle süslenmemiş, akıcı, sade ve derin bir üslubun adı olarak tebarüz eder. Cümleler olağan akışı harmanlayarak olağandışı bir su gibi akar. Büyük bir kırgınlık, içselleştirilmiş dalgınlık ve o umursamaz öfke. Hayatın tam ortasından seslenir Fante. Samimi olmaya çalışmaz, buna hemen ikna olursunuz zaten. Belki de uzun bir umut, itiraf etmeye yanaşmasa da umutsuz romanlar yazmaz Fante. Bir yol bulunur mutlaka. Hayattayız, evet bu yeterince kederli. Ama ayağa kalkmanın tam zamanı şimdi. Ömrünün sonlarına doğru, diyabetten dolayı iki bacağı kesilmiş, yatağa düşmüş ve görme kabiliyetini tamamen yitirmiş bir yazardır artık. Uzaklara bakamaz ve uzaklara gidemez. Peki, uzakları duymanın peşine düşmesini kim engelleyebilir ki? Ama aklında Bandini. Son kez Bandini! Karısına sayıklar gibi söyler son defa Bandini'yi, kelimeler kağıtlara dizilir ve Bunker Tepesi Düşleri ortaya çıkar. Bandini herkese el sallar. Destan tamamlamıştır. Los Angeles gece ekspresinin kalkmasına 10 dakika var. Beat Kuşağı bu trene binecek yolcuyu tanır ve birlikte aynı trene binerler. 8 Mayıs 1983'te Kaliforniya / Los Angeles'ta 74 yaşındayken gözlerini kapatır Fante. Bandini'yi bırakır geride. O yalın alevini. Hepimiz gördük; minik köpek güldü..


Mevsim Yenice Bilinmeyen Sular'da ilk kitabıyla kıyaslandığında karakter ve konu tercihleriyle radikal bir değişim gösteriyor; ilk kitabına nazaran daha sakin ve daha insan ruhuna yönelik öykülere yöneliyor. Hayatta olduğu gibi anlatılarda da anlamı üreten ikiliklerdir. Bilgi, bilen ile bilinen arasındaki ilişkiden doğar; ilişki için de en az iki şey gerekir, kıyas yapmak için iki şey arasında karşıtlık ya da benzerlik bulmak gerekir. Dramatik kurgunun belkemiğini oluşturan çatışma için de bir ikilik ya da ikilem lazımdır. Tragedyalar aklıyla kalbi arasında kalanları yazar. Dilemmalar o yüzden baş tacımızdır. Eskiler buna her şey zıddıyla kaimdir der. Biz ne deriz henüz orasına gelemedik. Yine de, başkahramanınızın ne kadar da cesur olduğunu göstermek için korkak bir ikinci karakter çok işe yarayacaktır. Cömerdin yanındaki bir hasis nasıl da dikkatimizi çeker. Karagöz'le Hacivat'ı bunca yıldır diri tutan da bu ikiliktir. Benzer şekilde hikayesi yazılmaya değer, o seçilmiş, o öne çıkan kimseler ile geri kalanlarımız arasında da bir ikilik vardır. Bizi birbirimizden ayıran bir karşıtlık değilse de, farklılıklarımız onları kahraman bizleri figüran yapar. Bir yanıyla aşırı yakın ama inanılmaz uzak. Mevsim Yenice'nin yeni kitabı Bilinmeyen Sular bu 'aşırı yakın ama inanılmaz uzak' olma halinin bir ifadesi olarak okunabilir bence. Bunu bana düşündüren şeyse, kitabı okumayı bitirdikten sonra son öyküye referansla kitabın ithafı olan Alkor ve Mizar'ı araştırmam oldu. Alkor ve Mizar Büyükayı Takımyıldızı'ndaki bir çift yıldız. Birlikte anılıyorlar, çok yakınlar, Büyükayı'nın aynı noktasını referans için kullanılıyorlar ancak ayrılar, gözle yan yana gözükseler de aralarında ışık yılları var. Dışarıdan bir perspektifle bakıldığında yakın görünüyorlar, yıldızların birbirine bakışındaysa uzaklıklar görünüyor. Adınızın birlikte anıldığı birinden bu denli uzak olmak hüzün verici olsa gerek. Bilinmeyen Sular'a gelecek olursak, bu kitaptaki öykülerde Mevsim Yenice iki kişi arasındaki ilişkiyi kuran o yakınlık ile yine ilişkide taraf olmaya sebep olan uzaklıklar üzerinden kurmuş dramatik çatıyı. Örneğin Bataklık Balığı adlı öyküde karakterler olarak meşhur bir ressamla onun gayet sıradan asistanı karşımıza çıkıyor. Öykü, meşhur ressamın sönüşü ile asistanın yıldızının parlayışını konu ediniyor. Ya da Bir Yere Kadar adlı öyküde huzurevindeki bir kadın ile onun yardımcısını okuyoruz. Kitabın son öyküsü Göründüğünden Daha Uzak bahsettiğim bu ikiliği çok daha belirgin kılıyor. Hastalıklı bir şekilde durmaksızın her şeyi gözetleyen bir güvenlik amirinin, Tanrı tarafından gözetlendiğini, bundan kaçamayacağını kabullenmesi üzerine kuruluyor bu öykü. Bahsettiğim bu öykülerde ilişkide güçlü değil de zayıf tarafın, ikiz yıldızlardan soluk olanın hikaye edildiğini görüyoruz. Dramatik çatıda bu ikiliği kurup, ritmi tutturup ardından soluk yıldızı parlatmak okuru ters köşeye yatıran, bakışını değiştiren, zenginleştiren bir tutum. Bilinmedik bir su. Fakat benim bu kitaptaki favori öyküm Puantiyeli Plastik Bir Şemsiye. Terfi alan eşinin iş arkadaşlarını yemeğe çağırmak zorunda kalan, kurumsal hayata ve onun icaplarına mesafeli, biraz yalnızlaşmış ve yanlış anlaşılmış bir kadının hikayesi olması bakımından günümüze çok yakın çok gerçek bir hikaye. Kocanın ve onun iş arkadaşlarının temsil ettiği normal hayat ile kadının o normale olan mesafesi arasındaki karşıtlık üzerine kuruluyor gerilim. Öyküyü çarpıcı hale getirense kadının neden böyle davrandığını öğrendiğimizde yaşadığımız şaşkınlık oluyor. Yetiştirilirken bize dikte edilen değer yargılarının, Türk tipi mutsuz aile tablolarının, şımarmayalım diye sevilmeyişlerimizin izini sürebiliyoruz bu kısacık hikaye ile. Meraklısı bunun üzerine koca bir sosyoloji inşa edebilir. Dikkate değer diğer bir öykü ise Kırk Saniye. Öykünün kendisi değil de içindeki göçmen kuşlarla ilgili bölüm Semih Kaplanoğlu'nun Bal-Süt-Yumurta üçlemesindeki sekansları hatırlatıyor. Müthiş görsel ve etkileyici bir hikaye parçası bu bahsettiğim göçmen kuşlarla ilgili bölüm. Ötesini söyleyemem, meraklananlara o öyküyü okumalarını tavsiye edebilirim ancak. Gelgelelim, yazarımızın ilk kitabı Tekme Tokatlı Şehir Rehberi ile bir kıyaslama yapmadan sözün kurdelesini kesmek olmaz. İlk kitapta çok canlı, hatırda kalıcı, biraz parlatılmış karakterler ile ritmi yüksek, ironisi bol, yer yer muzip öyküler okumuştuk. Tam benim kalemim diye düşünmüştüm. Bu kitapta ise kenarda kalan, daha silik, yukarda bahsettiğimiz o ikinin ikincisi karakterler ile daha yavaş ritimli, oyunu eğlencesi şaşırtması pek olmayan durağan öyküler okuyoruz. Bunu yazarın öykü evreninde bir değişiklik ya da bahsetmek istediği konuların farklılaşması olarak yorumlayabiliriz elbette. Fakat benim için beklentimin dışında olduğunu itiraf etmem gerek. Yine de bu kitapta Mevsim Yenice'nin dilindeki ifade gücünün arttığını, öykünün matematiğini daha iyi kurarak kırılma noktalarını tam da yerinde kullanarak öykülerini başarılı hale getirdiğini söyleyebiliriz. Örnek verecek olursak, ilk kitapta üroloji polikliniğinde bir karşılaşmayla başlıyordu bir öykü. Oldukça ilginç ve alışagelmedik bir tercih. Burada ise örneğin bir yatılı okul yatakhanesinde başlıyor bir öykü. Türk edebiyatında parasız yatılı teması yetimlik, yersiz yurtsuzluk ve hüzün ile birlikte anılmaya mahkum görünüyor. Ben de bir parasız yatılı olduğumdan, esasen o damardan kardeşlik, paylaşma, dayanışma temalı ne kadar çok hikaye çıkabileceğini ilk elden söyleyebilirim. Eleştirimiz yanlış anlaşılmasın. Burada Mevsim Yenice'nin ilk kitabına nazaran daha yavaş, daha sakin ve daha insan ruhuna yönelik öykülere yöneldiğini ifade etmeye çalışıyorum. Öyleyse şöyle söyleyelim, Mevsim Yenice Bilinmedik Sular'da ilk kitabıyla kıyaslandığında karakter ve konu tercihleriyle radikal bir değişim gösteriyor. Yine de dilinin ifade gücü ve öyküleri kurmaktaki başarısıyla okuru etkilemeyi başarıyor. Bakalım gelecek kitabında nasıl bir yol izleyecek.


Cem Sancar'ın romanlarını anlatabilecek temel kelimelerden biri arızadır. Arıza, bir yönüyle hüsranı diğer yönüyle muhalif kalmayı ve diğer bir şekilde de nefsini putlaştırmayı reddetmeyi tanımlar. Arıza, modern dünyanın zihni hadım eden sürecine karşı çıkmayı da karşılar. Sancar, arızalı tüm insanları bu ortak paydada buluşturarak yeni bir zemin bulmanın derdindedir. Cem Sancar romanları hakkında yazmak hem kolay hem de zordur. Kolaydır çünkü gerçeği tüm açıklığı ile ifade eder, dolambaçlı yollara, gereksiz süslemelere, uzun tasvirlere tevessül etmez. Gördüğünüzde büsbütün bir resim canlanır kafanızda. Zordur çünkü her cümle adalet terazisiyle kurulur ve kelimenin ötesinde birçok anlam barındırır. Kelimelerin ve karakterlerin birbirleriyle olan ilişkilerinde ince bir denge gözetilmiştir. Bir kahramanı yüceltmek veya gıcık kapılan bir karakterden intikam almak gibi düşünceler asla görünmez. Gazetecilik kökenli yazarların hayatla yüzleşmesi diyorum buna. O kadar çok hikaye biriktirirler ki bunlar zihinlerinde ağırlık yapar. Yazdıkları kadar yazmadıkları da vardır gazete, dergi sayfalarında. Bazen yazmak istedikleri formla yazdıkları form uyumlu değildir. Hele ki uzun form gazeteciliğin son nefeslerini verdiği günümüz dünyasında gerçek gazetecilerin romanlara iltica etmesini yadırgamamak gerekir. Cem Sancar romanlarından söz etmek için evvela Cem Sancar'dan söz etmek gerekir. Onunla tanışmamız doksanlı yılların ortasında bir kitabıyla oldu. İmge Yayınlarından çıkan Vatan Yahut Ben, Aktüel'deki yazılarının cem edilmiş haliydi. Tüm yazılarını içeriyor muydu bilemem ama roman kumaşı o satırlarda kendini hissettiriyordu. Hemingway'le Marquez'in karışımı büyülü bir gerçeklik taşıyordu satırlardan. Bir roman değildi ama cümleler bir romandan çıkmış gibiydi. Suskun bir gözlemcinin keskin cümleleriydi. Aradan yıllar, uzun yıllar geçti, kitaplığımın rafında durdu Vatan Yahut Ben ve arada karıştırdım. Cem Sancar ise yaşadığından bile emin olmadığım bir masal kahramanına dönüştü. Gazetecilik yapan bir arkadaşım Cem Sancar'la tanıştığını söylediğinde hafızamdaki kelimeler ve imgeler bir araya geldi. Yüz yüze ilk görüşmemiz Karaköy Parkı'nda oldu. Anlamlıdır zira o park Karaköy'de olmasına rağmen esasen Süleymaniye'yi görürsünüz. Bu metafor değildir, Cem Sancar'ın hayatının bir özeti gibidir, romanlarının da. Tarihi Yarımada'nın ve daha genel ifadeyle şanlı geçmişimizin en iyi görülebileceği noktalardan biri Pera'dır. Eğer Pera'nın ara sokaklarında kendiniz kaybetmediyseniz üst katlardan birinde derin bir tefekküre dalabilirsiniz. Bunun için aklıselimle zevki selimin yanı sıra kalbi selim de gerekir. İndiragandi ve Asmalımescit'te Cinayet romanları tam olarak böyle bir fonun önünde yükselir. Sancar'ın romanlarını anlatabilecek temel kelimelerden biri arızadır. Arıza, bir yönüyle hüsranı diğer yönüyle muhalif kalmayı ve diğer bir şekilde de nefsini putlaştırmayı reddetmeyi tanımlar. Arıza, modern dünyanın zihni hadım eden sürecine karşı çıkmayı da karşılar. Sancar, arızalı tüm insanları bu ortak paydada buluşturarak yeni bir zemin bulmanın derdindedir. İndiragandi bu gayretin manifestosu sayılabilir. Roman sayfalarına serpiştirilmiş hayat izleri temel derdin kurmacada bir hükümdarlık kurmak olmadığını fısıldar gibidir. Sadece gazete sayfalarından taşan hikayelerin kalacak bir yere ihtiyacı vardır. Diğer yönden, ortada büyük bir dalavere ve suç ortaklığı vardır. Asmalımescit'te Cinayet bu yönüyle klasik bir polisiye olmanın ötesine geçer. Ortakları nispetinde büyük bir suç ve onun cezasız günleri ortaya serilir. Dünyada her sorunun cevabı olmayabileceğinin tevekkülü içindedir Sancar ama yine de cevapları aramayı ihmal etmez. Kalenderi bir derviş olarak heybesine aldığı hikayeleri öfke sarmalına girmeden anlatmayı dert edinmiştir. İndiragandi, kendi içinde bir adalet ve eşitlemenin adıdır adeta. Mademki dünya adil değildir o halde terazinin kefelerini dengelemek için bazı küçük numaralar çekenlere de insafsız davranmamak gerekir. Hakkından fazlasına tamah edenin bunun cezasını çekeceğine dair derin bir inanç besler. Sancar romanları Yeni Türkiye olarak tanımlayacağımız sosyolojik devrimin öncü ayak sesleridir. Beyazların dünyasındaki çatırdamalar da, kavruk tenlilerin olaylara ayılmaları da romanların sayfalarında kendine yer bulur. Maskelerini evlerinde bile çıkarmaya cesaret edemeyen tipleri teşhir eder. Pera'dan Süleymaniye'ye bakışta şanlı geçmiş şarabından bir damla dahi almaz zinhar. Pera'nın putlarına olduğu kadar mimariyle özdeşleşen eskinin putlarına da mesafeli durur. Ona göre bakılacak yer makam, mevki veya taş kağıt değil kalptir. Kalpler birleşebilirse meseleler hallolabilir. Yoksa övündüğümüz her şey birbirimiz arasında mesafedir. Sancar romanlarının İstanbul'un alternatif tarihi olarak okunması da mümkün. Ancak en çok filmlere yakışır. İçlerindeki yaşayan karakterler ve arızaları Dostoyevski'nin Rusça aracılığı ile dünyaya armağan ettiği klasiklere benzer. Romanları okumak için en güzel mekan Karaköy Parkı olacaktır. Sabahın erken saatlerinde, İstanbul daha uyanmadan okumaya başlamanızı tavsiye ederim. Kahramanlar birer ikişer etrafınıza sökün edecek ve konuşmaya başlayacaklardır hemen: Abi var ya... Sancar, Pera'da geçen yıllardan sonra anlattığı iki dünyayı Pera'yı ve İstanbul'u bir arada görebilmek için Kınalıada'ya taşınmıştı. Uzun süren uzlet döneminin ardından şehre dönüş yaptı. Pera'ya ve tarihi yarımadaya çok da uzak olmayan bir yerden bakmaya devam ediyor. Arıza, devam ediyor.


Atmosferi en işlevsel kullanan yazarların başında William Faulkner gelir. O neredeyse sadece atmosfer yaratmak için yazar. Onun metinlerinde, olay, konu tümüyle anlamını yitirmiştir. Yazar söyleyeceği her şeyi kurduğu atmosferde söylemiştir. William Faulkner'ın (1897-1962) öyküleri Türkçede daha önce Bilge Karasu çevirisi Doktor Martino (Yenilik Yayınları, 1956), Ülkü Tamer çevirisi Kırmızı Yapraklar (Ataç Kitabevi, 1959), Talat Sait Halman çevirisi Duman (Varlık Yayınları, 1952) adlarıyla yayınlanmıştı. Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkan Emily'ye Bir Gül-Seçme Öyküler ile Faulkner'ın öyküleri derli toplu bir hale geldi. Kitap, Bilge Karasu ve Ülkü Tamer çevirisindeki öyküler yanında yeni öyküleri de içeriyor. Faulkner romanlarıyla önemli bir yazar olsa da modern öykünün de başyapıtlarını vermiştir. Şiddet, korku ve tutku temalarının göz kamaştırıcı biçim ustalığıyla anlatıldığı Emily'ye Bir Gül öyküsü bile tek başına modern öykünün önemli duraklarından biri olmuştur. Faulkner, öykülerinde girift bir teknik ve farklı bakış açılarıyla otorite, şiddet ve ruhsal karmaşayı dile getirmiştir. Olayı, temayı, sorunu anlatıcının bile kavrayamayacağı bir düzlemde vererek hem gizemi artırmış hem de kaotik ortamı merak unsuruyla derinleştirmiştir. Özellikle bakış açısının öyküde ne denli önemli olduğunun çarpıcı örneklerini vermiştir. O Akşam Güneşinde öldürülme korkusu yaşayan zenci kadının dramını, bir çocuk anlatıcının ağzından aktarırken okurdan da meselenin bu çocuk bakışından anlaşılmasını istemiştir. Eserlerinde aynı metinde birden fazla bakış açısı kullanmış; sorunu/temayı özellikle gizleyerek metnin paylaşımını sadece dikkatli ve sabırlı okura emanet etmiştir. Irk ayrımcılığı, çöken aristokrasi, yoksulluk, adalet duygusu, haksızlık, şiddet belli başlı temaları olurken; öyküsünü tümüyle diyaloglara yaslayarak, serinkanlı, nesnel, dolaysız bir anlatımı yeğlemiştir. Onun metinlerindeki şiirsellik, yoğunluk ve parçalılık roman ve öykülerinin iç içe geçmesi sonucunu doğurmuştur. Bu özellikleri nedeniyle daha önce öykü olarak yayımladığı bir metin, daha sonra romanlarından bir bölüm olabilmiştir. Faulkner; öykülerinde, insanların kötülük karşısında kayıtsızlığını ortaya koyarak çağının ağır bir eleştirisini yapar. Kuru Eylülde, güneyde zencilere yönelik yargısız infazları anlatır. Siyahlar her olayda olağan şüphelidir ve infazlarını siviller yapar. Kırmızı Yapraklarda Afrika ormanlarından getirilmiş tutsak zencilerin yaşadığı mahalledeki insanlık dramlarına eğilir. Siyahlara atlar, köpekler gibi bakılmaktadır. Bir Adalette, köleliği, zencilere yapılan haksızlığı ve eşler üzerine horoz dövüşlerinin yapıldığı kaba, erkeksi kasaba dünyasını gözler önüne serer. Acımasız, sert, merhametsiz insanların birbirlerini ezip geçtiği bir sosyal/toplumsal yaşamda işlenen cinayetler ve adalet mekanizmasının işleyişi, sorunları onun öykülerinde sıklıkla gündeme getirdiği konulardır. Faulkner, geri dönüş, bilinç akışı, sembolik anlatım teknikleriyle kötülüğün, adaletsizliğin dünyasını öyküleştirmiştir. Onun öykülerinde birden güneyli bir ailenin odasında ya da bir berber salonunda buluruz kendimizi. Karakterler konuşmaya başlar ve anlatıcı hiç araya girmez, sadece diyalogları aktarır. Faulkner, bu diyaloglardan bir atmosfer yaratarak sorunun/temanın adını bile anmadan okuru sona doğru sürükler. Sorunu bir imgeye dönüştürüp sadece diyaloglarla etrafını sıkı sıkıya örer. O da çağdaşı Hemingway gibi anlatımını diyaloglarla oluşturmakla birlikte, diyaloğu farklı amaçlar için kullanmıştır. Hemingway olay, tema ve karakterleri tam bir anlam açıklığıyla ortaya koyup diyaloglarla temayı adım adım açarken; Faulkner, diyaloglarla her şeyi örtmeye, gizlemeye çalışmış ama sonuçta zor okunmasına karşın etkileyici, kalıcı bir öykü dünyası yaratmayı başarmıştır. Atmosferin okur boyutu anlatılan dünyada ona bir yer tayin etme çabasıdır. Sadece yazılanların değil, yazılmayan, anlatılmayanları okurun anlaması, boşlukları doldurması için yazarın onu öykünün atmosferine alması gerekir. Böylece yazar/anlatıcı ile okur aynı düşü görmeye başlayacaktır. Bu ortak düş ise, aynı atmosferi yaşamalarıyla mümkün olacaktır. Çünkü artık girdiğiniz bu atmosferde yazarla aynı düşü görmeye başlamışsınızdır. Ancak, sadece sahnelemeyle, dekorla atmosfer yaratılmaz, aksine atmosfer bütün anlatıma yayılmıştır. Öyle ki kimi öyküler sadece atmosfer olarak var olurlar. Atmosfer öyküler dendiğinde ilk akla gelecek isim William Faulkner'dır. O neredeyse sadece atmosfer yaratmak için yazar. Onun metinlerinde, olay, konu tümüyle anlamını yitirmiştir. Yazar söyleyeceği her şeyi kurduğu atmosferde söylemiştir. Atmosferi en işlevsel kullanan yazarların başında o gelir. Olup biten ve olacak şeyler, kurulan atmosferden anlaşılır. Atmosfer bu anlamda pek çok fazlalığın önüne geçer. Öyle etkileyici bir atmosfer yaratılır ki, orada hiçbir şeyin söze dökülmesine gerek yoktur, söylenmek istenen her şey söylenmiştir. Bir başka deyişle söylenmesine gerek kalmadan ayan edilmiştir. Söz artık fazlalıktır, anlamsızdır ve anlatıma yüktür. Modernist hareketin ABD'deki temsilcisi William Faulkner; James Joyce ve Virginia Woolf'un yaklaşımlarının yeni bir tonu olarak tıpkı onlar gibi romana, öyküye yeni bir bakış açısı getirmiştir. Bilinç akışını kimi romanlarında, öykülerinde uygulamakla birlikte, asıl yeniliği, gerçek, zaman, atmosfer ve bakış açısı konularında belirginleştirmiştir. Modernistler öncelikle gerçekliği farklı anlamda kullanarak tümüyle değiştirmişlerdir. Modernistlere göre, dışsal gerçeklerden yola çıkmak her zaman yanıltıcıdır. Oysa ruha bakıldığında, insanın ele avuca gelmeyen bambaşka, giz dolu bir varlık olduğu anlaşılacaktır. Bu yüzden insani gerçeklere, olaylardan yola çıkılarak değil, içsel serüven izlenerek ulaşılabilir. Bu ise gerçeklerden kaçış değil, bir ileri aşamaya geçiş, gerçeğin yeni tanımıdır. Modernistler ayrıca geleneksel kurgu anlayışını, özellikle gerçekliği yansıtış, zaman ve mekan kullanımı ve bakış açısı anlamında yeniden yorumlarlar. Bilinçaltını, imgeleri, simgeleri anlatıma katarak, okurdan daha fazla dikkat ve çaba isteyerek, zor ama nitelikli bir kurmaca dünya sergilediler. Faulkner'ın zor okunmasının arkasında biraz da zaman yaklaşımı yatar. Eserlerinde tıpkı diğer modernist yazarlarda olduğu gibi düz, kronolojik bir sıra izlenmez. Geçmiş, gelecek, içinde bulunulan an iç içe geçmiştir. Zaman parçalanır, ileri ve geri gidişlerle zamanın kronolojik yapısı alt üst olur. Görüntüler, sözler, anılar, zamansal değil, mantıksal daha doğrusu dramatik bir sırayla dizilir. Öyküsel zamanda çok önemli şeyler olmaz. Her şey geçmişte yaşanmış ve geçmişin iz düşümleri şimdiki ana yansımıştır. Bu bir anlamda insanın geçmişini yeniden yaşamasıdır. Geri dönüşlerle, halihazırdaki geçmişin izleri, çağrışımları, etkileri anlatılırken, yaşanan ve geçmiş, zihinde adeta birbirine karışmıştır. Nesneler, görüntüler bireye bir şeyler çağrıştırırken, içinde bulunulan an, geçmişte yaşanan ve gelecekte yaşanacak olan olayları anlamaya kapı aralar. Faulkner eserlerinde üç şeyi gözettiğini söyler: bütünlük, tutarlılık ve vurgu. Gerçekten de bunlar bir eserde bulunması gereken üç temel özelliktir. Bunu Faulkner'ın bütün eserlerinde görmek mümkündür.


Edebiyat kelimesinin en büyük talihsizliği zaten biliniyor olması. İnsanların zaten biliyorum deyip sözlüklere müracaat etmediği talihsiz kavramlardan biri edebiyat. Hiç okumasak da, elimizden romanlar, öykü kitapları düşmese de edebiyat orada bir yerde aşikar olarak durur zaten. Edebiyat kelimesinin ilk anlamı ile mecaz anlamı arasındaki tezat ise rahatsız edicidir. Boş laflara, palavralara, yalanlara edebiyat denir. Sözünün sahiciliğini savunan kişi bu durumu kuvvetli bir şekilde ifade edebilmek için ben burada edebiyat yapmıyorum demek zorunda hisseder. Türk Dil Kurumu'nun sözlüğünde yer alan Olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü veya yazılı olarak biçimlendirilmesi sanatı tanımı da zihin dünyamızın Fizan'ına sürgün edilmiş olur böylece. Edebiyat kelimesinin edeb kelimesinden kaynaklandığı edeb kelimesinin ise başlangıçta davet anlamına gelmesine rağmen zamanla güzel ahlak, güzel huy gibi anlamlar kazandığı söylenir. Arapça kökenli edebiyat kelimesi batılılaşma maceramızda literatür kavramına karşılık gelmek üzere tasarlanmıştır. Latince harf anlamına littera kelimesinden türetilen bu kavram da yazılı metinler bütününü ifade eder. Edebiyattan çok daha geniş bir anlam çerçevesi vardır bu kavramın. Nitekim tıp literatürü, hukuk literatürü gibi uzayıp giden bir liste yapılabilir. Her halükarda edebiyat ile literatür arasındaki makas açıklığı edebiyat kelimesinin ilk anlamıyla mecaz anlamı arasındaki uçurumun ilk basamağı olabilir. Edeb kelimesinin taşıdığı anlam yükü ile harf kelimesinin taşıdığı anlam yükü uzun uzun tartışmaya değer bir meseledir. Edebiyat kavramının zannedildiği kadar kolayca çözümlenebilecek bir mesele olmadığına bu makas açıklığına işaret etmek bile yeterlidir bence. Genç bir kavram denebilir edebiyat için. Tanzimat'tan sonra kullanılmaya başlanmıştır. Nesrin güçlenmesiyle edebiyat kelimesi de yaygınlaşmaya başlamıştır. Nesir ve edebiyat modernleşme ile birlikte at başı gitmiş bir şairin deyimiyle düzyazı toplumu olmuşuzdur nitekim. Şiiri edebiyattan ayrı bir sanat olarak görmek bu bakımdan daha sağlıklı olacaktır. İki kelime daha üretilmiştir edebiyat kelimesine karşılık gelsin diye: yazın ve gökçeyazın. Ancak üretildikleri kadar çabucak tozlu kavramlar odasına kaldırılmıştır. Şimdi edebiyat ve edebiyat kavramları üzerinden düşünmeye, yazmaya başlayabiliriz. Kavram atölyesi böylece siftah etmiş oldu.


Münzevi bir adam, bir dağ kulübesinde ölü bulunur. Esas mevzu bundan ibaret. Ama Ay ve Işıklar'da benim sayabildiğim, hikayeye doğrudan dahil olan tam yirmi bir tane karakter var. Bu karakterlerden on iki tanesi yıldızlar olarak adlandırılmış ve her birine bir burcun adı verilmiş. Man Booker, İngiliz Milletler Topluluğu Commonwealth - ve İrlanda vatandaşı yazarların İngilizce yazılmış kitaplarına verilen bir ödüldür. Daha evvel Iris Murdoch, Yann Martel, Kazuo Ishiguro gibi tanıdık isimlerin de kazandığı Man Booker, 2005'ten bu yana ikinci bir ödülle Uluslararası sıfatıyla farklı dillerde yazılmış ancak İngilizceye çevrilmiş romanlara da veriliyor. BBC tarafından mini bir televizyon serisine uyarlanacağı konuşulan Ay ve Işıklar, kazandığı ödüle ek olarak pek çok övgüye mazhar olmuş. Göz alıcı kapağındaki The New York Times, Telegraph gibi gazetelerin övgülerinden hemen sonra tanıtım metnine göz atınca, Ay ve Işıklar'a başlamak için sabırsızlanıyorsunuz. Karmaşık ve incelikli, gerçekten de bu kitabı anlatan en iyi kelimeler olmuş. Catton, eşine az rastlanır girift bir hikaye sunuyor bize ve bu hikayeyi okumak hiç kolay değil. Aslında hikaye için karmaşık demek yanlış olur; hikaye son derece sade. Sekiz yüz sayfalık bu kitabın altında okuru ezen asıl şey kurgu, karakterlerin fazlalığı ve yazar tarafından onlara atfedilenler. Münzevi bir adam, bir dağ kulübesinde ölü bulunur. Esas mevzu bundan ibaret. Ama Ay ve Işıklar'da benim sayabildiğim, hikayeye doğrudan dahil olan tam yirmi bir tane karakter var. Bu karakterlerden on iki tanesi yıldızlar olarak adlandırılmış ve her birine bir burcun adı verilmiş yazar tarafından. Diğer dokuz karakter ise gezegenlerle ifade edilmiş. Neyse ki bir liste koymayı ihmal etmemişler. Bu liste kitabın başında mevcut ve yüzlerce sayfanın ardından dahi kim kimdi diye dönüp bakma isteği duyabiliyorsunuz. Bu da ne yazık ki okuma zevkini baltalayan unsurlardan. Kitabın bölümleri yine tüm o karakterlerin birbirleri ile münasebetlerinden ibaret. Tüm o karmaşıklık yetmezmiş gibi bölüm isimleri de işin tuzu biberi olmuş. Söz gelimi Güneş Kova Burcunda başlıklı bölümü okurken güneşin Emery Staines, kova burcununsa Sook Yongsheng olduğunu bilmelisiniz ya da Mars Oğlak Burcunda bölümünün Francis Carver ile Aubert Gascoigne arasında geçeceğini. Her karakter bir meslek erbabı. Bankacı, rahip, gardiyan, eczacı... Dolayısıyla bazen Çin mahallesine, bazen limana; karakterler neredeyse oraya savruluyoruz. Sekiz yüz sayfalık tüm bu anlatı, evet son derece zekice; ancak bu, metnin zor okunduğu ve edebi lezzetinin düştüğü gerçeğini değiştirmiyor. Böyle kitaplar her zaman yazılan kitaplar değil, belki de ödüle layık görülmesinin sebeplerinden biri budur. Catton'un, her şeye rağmen görkemli ve o yaştaki biri için muhteşem hikayesine dönecek olursak... Ay ve Işıklar'ı iki parçaya ayırmak mümkün. İlk bölüm düğüm... Ortada bir ceset ve kayıp bir adam var. Yıldızlar olarak nitelenen ve burçlarla özdeşleştirilen karakterler bu olay hakkında kafa yoruyorlar. Esasen Yeni Zelanda'nın küçük bir kasabasında geçen bu hikayede tüm karakterlerin birbirleri ile münasebetleri var ve sayfalar ilerledikçe hemen herkesten şüphe duymaya başlıyorsunuz. İkinci bölüm, yani çözüm bölümünde, cinayet süreci tek tek karakterlerin bakış açısı ile verilmiş. Sahtekarlık, kimlik değiştirmeler, saklı gerçeklerle beraber her şey kocaman bir muammaya dönüştüğü için bir süre sonra bu çok katmanlı hikayede cinayetin çözümünü bırakıp karakterlerin meselenin neresinde olduklarını ve kendilerini nasıl kurtaracaklarını merak etmeye başlıyorsunuz. Şayet vaat edildiği gibi televizyon dizisi geliyorsa, Ay ve Işıklar'ı bir de ekranda görmek, böylece hikayeyi daha net kavramak isterim. Okumak isteyenlere tavsiyem, doğru zamanı kollayıp kitabı mümkün mertebe çarçabuk bitirmeleri.


Ayrılık, dünya hayatının en son kelimesidir. Nihayetinde, sevdiğimiz, bize ait olduğunu düşündüğümüz her şeyi geride bırakacak ve ayrılık atına binip gideceğiz. Fani dünyada birçok ayrılık yaşarız. Birlikte olduğumuz insanlardan, bulunduğumuz yerden, çalıştığımız adresten ayrılırız. Zamanla insanların önceliği, hassasiyeti, iş tutuş şekli, düşünce yapısı değişir ve ayrılık kaçınılmaz olur. Esasında nasihat bellidir: Ayrılıktan özenle kaçınmak ve birlikte olmaya ısrarla devam etmek... Kıymetiniz bilinmez, emeğiniz karşılık görmez, samimiyetiniz suiistimal edilir vs. Usanç gelir, burukluk oluşur, gönülKişisel yahut kurumsal, her ayrılık yorucu bir süreçtir. 'Severek ayrıldılar' diye çok kullanılan bir kalıp var. Bu ayrılık çeşidiyle henüz karşılaşmadım. Menfaat duygusu, görünme arzusu, öne geçme tutkusu, yönetme isteği ayrılığı hızlandırır. Ticari, siyasi ve edebi ayrılıklarda bunlardan birkaçını görebiliriz. İnsani ayrılık ise başkadır. İnsanla münasebette temkinli olmak iyidir. Bugünün yarını da var. Yarının sadece ne getireceğini değil, ne götüreceğini de bilemeyiz. Ayrıca: Allah'a inanır, insanlara itimat ederiz. İnsana inanmanın sonu hüsranla, ayrılıkla bitebilir. Yapmam diyen yapabilir, söylemem diyen söyleyebilir, gitmem diyen gidebilir. Son tahlilde, insan, sözünü tutamamış olandır. yorgunluğu taşınamaz noktaya ulaşır. Fedakarlık ile şahsi çıkar, samimiyet ile riya, minnet ile inkar, vefa ile nankörlük aynı istikamette yürüyemezler. Kendini kurtarmak yahut kazanımlarını korumak için başkalarını, genellikle de arkadaşlarını feda edenlerin çağındayız. Dürüst ve düzgün insanların üzgün olduğu bir dünyanın içindeyiz. Ölenle ölemiyor, gidenle gidemiyor, kalanla kalamıyoruz. Mahremiyetin yerini teşhircilik aldı, alıyor. Mutlaka görmüşsünüzdür. Müzayede firmaları yahut internet siteleri, gösterişli objeleri teşhirlik parça başlığı altında satışa sunuyor. Buraya nasıl geldik? Bir güzelliği teşhir etmek bile uygun bir davranış biçimi sayılmazken, mahrem meseleleri gözler önüne sermek, onları kullanışlı bir malzemeye dönüştürmek hoş karşılanmaz ve ters etki oluşturur. Kendimizi ve haysiyetimizi elbette koruyalım, savunalım. Bunu, vaktiyle birlikte yürüdüğümüz insanları ve kurumları karalamadan, türlü imalarda bulunmadan da pekala yapabiliriz. Giden gittiği, kalan kaldığı yerde olumsuz konuşmamalıdır. Telafisi mümkün olmayacak cümleler kurmak, ancak ayrılığı düşmanlığa dönüştürmeye yarar. Uzun soluklu yürüyüşlerde, bazı kimseler geride kalır, bazıları da şu veya bu nedenden dolayı kırgınlık yaşar. Kimi yerini beğenmez, kimi beklentilerine karşılık bulamaz, kimi de değerinin anlaşılmadığını düşünür. Unutmadan: Bahane arayan, ona kolaylıkla ulaşabilir. Böylece bütünden ayrılmış, ana gövdenin dışında kalmış olur. İnsan insanın emanetidir. Yolculuk esnasında yaşananlar, yollar ayrıldıktan sonra ifşa edilemez. Yol Ahlakı, bir sonraki yazımızın konusu olsun ve burada bitirelim.


Teknolojik gelişmeler neticesinde hayatımızdaki okuma normları artık kısaldı malum; yüz kırk karakterde meramımızı anlatmaya çalışıp, yüz kırk karakterde insanların meramlarını okuyup anlamaya çabalarken, artık eskisi gibi 500 sayfalık romanlara vakti ancak yaz tatillerinde ya da alacağımız yıllık izin günlerine bırakıyoruz. Salgın sebebiyle evlerde kaldığımız şu günlerde bile bol vakit bulunca okumayı hedeflediğimiz hacimli kitapların sayfalarını çevirir gibi yapıp sonra teknolojiye yenildik, kısa ama hacimli kitaplara tercihimizi yönlendirir olduk. Buraya kadar yazıklarım tabii görecelidir ve gözlemlerimi bağlar, katılmayabilirsiniz. Son zamanlarda çokça rastladığım sayfası kısa anlattığı kallavi kitapların arasından Selçuk Altun'un yeni romanı Ayrılık Çeşmesi Sokağı bu yazının konusu olacak. Selçuk Altun'u bence artık uzun bir zamandır, sadece dönemine damga vuran Yapı Kredi Yayınları'nın efsane Yönetim Kurulu Başkanı olarak değil başarılı romanların yazarı olarak da anıyoruz. Hadi sözünü açmışken kısaca bahsetmeden geçmeyelim: Selçuk Altun Türkiye'deki kültür sanat dünyasına büyük katkılar sağlamış, vesile olmuş bir bankacı. Yapı Kredi Yayınları'nın kültür sanat alanında ataklar yapmasına vesile olmuş, kitap dostu, bibliyofil, koleksiyoner ve yazmaya geç başlasa da kısa sürede okurunu kazanmış bir yazar aynı zamanda. Selçuk Altun'un bu yeni romanı Ayrılık Çeşmesi Sokağı, ara başlıktan da anlaşılacağı üzere, ana karakteri II. Mahmut'un soyundan gelen kurmaca bir akademisyen Ziya Adlan'ın hayat hikayesinden renkli sayfalardır. İşte burada da ana başlıktaki zıpırlık devreye girer. Selçuk Altun'un romanlarında kahramanların hayatlarında hep bir zıpırlık, hinlik söz konusudur. Bu da okurun hikaye akışındaki takibini renklendirir, sürprizler yapar ve okura keyifli anlar yaşatır. Ve kısa sayfalı romanlarının bir solukta bitmesine üzülür ama estet bir yazarın kaleminden çıkan kallavi bir hikayeyi okuduğunuzun ayırdına sayfalar bittiğinde varırsınız. Ziya Adlan, Cenevre'de okuyup, profesörlüğe kadar yükselip ailesinden koptuğu konağa geri döner. Kanserdir ve biz onun son günlerine tanıklık ederiz. Osmanlı Hanedanlığı'na mensup olan Ziya Adlan, son günlerini yanına aldığı yardımcısı Artvin'e anlatır. Artvin, isminden anlaşılacağı üzere, nevi şahsına münhasır bir karakterdir. Doktora öğrencisidir ve tek tutkusu saksafon çalmaktır. Azmederek giriştiği bu zor müzikal sürecin tam meyvelerini toplayacağı sırada, kimliği belirsiz kişilerce dövülür ve sol elinin iki parmağını kaybeder. Bu trajik olay hayatını ve kaderini değiştirir Artvin'in. Maceralı süreçlerde ona bu işkenceyi yapanları bulmakla geçer hayatı. Bu serüvenin ortasında Ziya Adlan'la yolları kesişir. Ziya Adlan'ın da kendi hayatındaki maceralarını sırtlanarak kader yoldaşlığı yaparlar Adlan'ın kanserden kısa kalan ömründe. Ve hikayelerinin sonuna doğru büyük bir sürprize ilerlerler birlikte.


Sıkı Düşmanlar, ilk bakışta Ortadoğu'da ABD varlığının tarihsel çetelesini tutmaya niyetliyken, genel anlamda neredeyse üç yüz yıla dayanan bir Ortadoğu siyaset hikayesi çiziyor. Tabulara meydan okuyan bir üslupla kitap içerisinde ilerleyen kitap, Batılı ülkelerin her dönemde farklı şekillerde Ortadoğu'da aktörleştiğini, ancak bu aktörlerin tek bir saf oluşturmadığını ve kendi iç hesapları içerisinde yarattıkları yapay krizleri Ortadoğu topraklarına yansıttığını farklı ülkelerin tarihçeleriyle paralel bir şekilde anlatıyor. Günümüz çizgi romanı, sadece komedi ve/veya macera unsurları barındıran anlatılar olmaktan uzun bir süre önce çıkmış durumda. Bağımsız sinema anlatılarını anımsatan kısa hikayelerden interaktif fantezilere, çizgi roman, bir mecra olarak kapasitesini her geçen gün daha da ileriye taşıyor. Bunu yaparken sadece çizgi romancıları değil, farklı entelektüel alanlardan insanları da kendi mecrasına dahil ederek kolektif ve zengin içerikler oluşturuyor. Nina Mickwitz, Belgesel Çizgi Romanlar: Şüphe Çağında Grafik Doğruculuk (Documentary Comics: Graphic Truth-Telling in a Skeptical Age, Palgrave Macmillan US, 2016) adlı kitabında, yirmi birinci yüzyıl içerisinde gittikçe ilerleyen bu girift durumu farklı örnekler üzerinden derinlikli bir şekilde inceliyor ve bu örneklerin başarısını ve devamlılığını vurguluyor. Bu yazıda ise benzer örneklerden biri olan, orijinali 2012'de yayınlanmış, önde gelen Ortadoğu tarihçilerinden Jean- Pierre Filiu ve Fransız çizgi romancı David B.'nin ortak çalışması Sıkı Düşmanlar kitabını benzer bir örnek olarak irdeleyerek çizgi roman-belgesel ilişkisini mümkün mertebede özetlemeye çalışacağım. David B., aslında Türkiye'de çizgi roman severlerin daha önceden de hatırlayacağı bir isim; kendisini beş kişilik sıradan bir Fransız ailesinde geçen çocukluğunu, birdenbire epilepsi krizleri geçirmeye başlayan büyük erkek kardeşi üzerinden anlattığı otobiyografik Epileptik (Epileptic, Karakarga, 2017) kitabından hatırlıyoruz. Fransa-Cezayir Savaşı döneminde doğmuş olan kardeşlerden büyük olanın epilepsi ataklarıyla paralel yaşadığı fiziksel ve ruhsal krizlerin bir aileyi topyekun nasıl etkileyebileceğini kendi çocuksu fantezileri üzerinden özetlediği, hem çizimleriyle hem de hikayenin yükü sebebiyle sindirmesi zor bir eser olan Epileptik, aynı zamanda çizerin infografiğe yakınlaşan çizgi dilini de güzel özetleyen bir otobiyografi örneğiydi. Jean-Pierre Filiu ise kariyerinin erken dönemini Ürdün'de bir diplomat olarak geçirmiş olan, sonrasında ise Sciences Po, Columbia ve Georgetown üniversitelerinde İslami siyaset tarihi üzerine verdiği derslerle ön plana çıkan Fransız bir akademisyen. 1990'dan 2000'lere kadar Fransa'da devlet başkanından içişleri bakanlığına kadar farklı alanlarda dış politika danışmanlığı da vermiş olan Filiu aynı zamanda Filistin sorunu hala Kudüs ve Batı Şeria ekseninde konuşulup tartışılırken Gazze'nin ağırlığını akademik alana taşımış, bunun üzerine de bir kitap yazmış olan, (Gazze Tarihi, Bilge Kültür Sanat, 2016 ) nev-i şahsına münhasır bir kişi. Bu kısa özet bir yandan altta bahsini edeceğimiz çizgi romanın tarihsel bilgi seviyesinin hangi akademik boyutlara tekabül edeceği konusunda da oldukça heveslendirici. Sıkı Düşmanlar, ilk bakışta Ortadoğu'da ABD varlığının tarihsel çetelesini tutmaya niyetliyken, genel anlamda neredeyse üç yüz yıla dayanan bir Ortadoğu siyaset hikayesi çiziyor. Bu hikayeye Müslüman korsanların Amerikalı erken dönem kaşifleriyle on altıncı yüzyılda Akdeniz'de karşılaşmasını örnekleyerek başlayan Filiu, keşif-sömürge ilişkisini farklı bir şekilde ve çok daha bütüncül bir biçimde ele alıyor. Genelgeçer kabullerin Birinci Dünya Savaşı üzerinden yapıldığı ve Ortadoğu-Batı ilişkilerinin bu başlangıçla tanımlandığı bir düşünsel ortamda Filiu'nun çizgi roman yoluyla dönüştürerek bizlere sunduğu tarih dersi, oldukça aydınlatıcı ve tabulara meydan okuyan bir üslupla kitap içerisinde ilerliyor. Batılı ülkelerin her dönemde farklı şekillerde Ortadoğu'da aktörleştiğini, ancak bu aktörlerin tek bir saf oluşturmadığını ve kendi iç hesapları içerisinde yarattıkları yapay krizleri Ortadoğu topraklarına yansıttığını, Mısır'dan İran'a, Suudi Arabistan'dan Suriye'ye farklı ülkelerin tarihçeleriyle paralel bir şekilde anlatıyor. Bunu yaparken, aslında Ortadoğu'da diplomatik bir bütünlüğün ve standardın olmamasının, değil bölge, tüm dünya politikasını nasıl sarstığını ve bu sarsıntıların ne şekillerde görünür hale geldiğini günümüz Suriye'sindeki savaşa kadarlık bir zaman diliminde oldukça başarılı bir şekilde özetliyor. İran'da 1953'te Şah rejimiyle demokrasinin bitirilişinin aslında bir uluslararası karar olduğunu aktarırken öte yandan Filistin krizindeki Ortadoğulu ülkelerin basiretsiz yaklaşımları sonucu artan çatışmaların bugünkü durumu nasıl yarattığının ipuçlarını veriyor. Kısacası Filiu, belki de kalburüstü bir üniversitede bütün bir yarıyıla yayılacak olan Ortadoğu politik tarihi dersine, bu çizgi roman aracılığıyla erişme şansı veriyor. Bu akademik tarih dersinin en önemli asistanı olaraksa önümüze David B. çıkıyor. Çizer David B., çizgisel olarak belki de Marjane Satrapi (Persepolis, Minima, 2009) veya Zeina Abrached (Kırlangıç Oyunu, Sırtlan Kitap, 2014) gibi benzer anlatılar üzerine çalışan çizerlere yakın bir tarz sunuyor olsa da, kullandığı bütüncül çizgi roman yaklaşımı Filiu'nun anlatısıyla birebir örtüşüyor. Sinematografik kadrajlardan ziyade reklam görsellerine yakınsayan David B., infografik ve vinyet arasında gezinen komplike kareleriyle kitap içerisinde oldukça hızlı akan tarihselliği yansıtmakta fazlasıyla başarılı oluyor. Diyaloglara yer vermeyen ve bu vesileyle aslında okuyucuya belgesel-kitap okuma hissini ilk sayfadan itibaren hissettiren David B., siyah-beyaz lekeler ve detaylı taramalara yaslanan üslubuyla, konu çeşitliliğinin fazla olduğu ve hızlı ilerlerken bazen dağılan anlatımı toparlamayı iyi beceriyor. Özellikle akademik tarihsel bilginin gittikçe flulaştığı, dijital çağın yakalayabildiği yakın tarihin bile dönüp dönüp sorgulanır olduğu günümüzde bu kapsamda bir tarihi analizi çizgi roman mecrasında tüketmek, bir çizgi roman okuyucusu veya herhangi bir tarih meraklısı için oldukça ilginç bir tecrübe olarak öne çıkıyor. Bölgede de aktif misyonda bulunmuş, Fransız bir eski diplomat-profesörün, oryantalizmin tam tersi kutuptan aktardığı tarihsel gerçekler arasında hala bilmediğimiz ve günyüzü görmemiş konular da kitap boyunca ara ara yüzümüze çarpıp bizleri şaşırtıyor. Bu şaşırmaların her biri sonrasında da ilgili bir okuyucu ek bilgi gereksinimi duyup konu üzerine daha fazla okumak ve araştırmak da kesinlikle isteyecektir sanıyorum. Toparlamak gerekirse, çizgi romanın kendi çeperini farklı konular üzerinden genişlettiği bir dönemde, akademik verinin böyle bir anlatıyla önümüze çıkması hem okuyucu, hem de çizgi roman adına büyük bir şans. İyi yazarların çizgi romana yakınlaşması kadar iyi araştırmacıların, akademisyenlerin veya gazetecilerin de bu mecranın potansiyelini daha çok keşfetmesi ve Sıkı Düşmanlar benzeri örneklerin daha da artması dileğiyle, iyi okumalar dilerim.


Polisiye edebiyatın okuru cezbeden en önemli yönlerinden biri, cümleler, satırlar, sayfalar boyu körüklenen merak duygusuysa, bir diğeri de yazarın zekasına saygı duyulmasını sağlayan, zeki dedektiflerdir. Okurun ilk bakışta göremediğini gören, ipuçlarını toplayıp vakayı çözen dedektif, sıradan bir polis olabileceği gibi, kimi zaman da Arthur Conan Doyle'un ikonik karakteri Sherlock gibi muazzam bir dehaya sahip olabilir. Natüralist'in kahramanı Profesör Theo Cray de dedektiflik skalasında dehaya yakın bir yerlerde, ancak tam olarak öyle olduğunu iddia etmeyeceğim. Zira bu defa kahramanımız bir polis değil, bir biyolog. İşinde iyi bir akademisyen. Ve kitap boyunca aslında sadece işini yapıyor; doğayı okuyor. Tabii bu onun, insanların göremediği pek çok detayı ve ipucunu görebildiği anlamına geliyor. Theo Cray, bilişimsel bilim ve biyoloji alanlarında son derece donanımlı bir profesördür. Bir araştırma ve inceleme için geldiği Montana'da, sakin bir gün geçirirken, konakladığı motele yapılan polis baskınıyla şaşkına döner. Kelepçelenip polis merkezine götürülür ve sıkı bir sorguya tabi tutulur. Yakınlardaki ormanlık arazide genç bir kadın öldürülmüştür. Bu vakada Cray'i şüpheli durumuna getiren şeyse, öldürülen kadının eski bir öğrencisi olmasıdır. Polisler onun masum olduğunu kısa sürede anlarlar çünkü cinayeti kimin işlediği çözülmüştür; bir ayı. Gerek kurbanın cesedindeki pençe izleri gerekse üzerinde bulunan kıllar, katilin yakayı ele vermesine sebep olmuştur. Cray karakoldan ayrılmadan evvel karşı koyamadığı bir hisle bir an fırsatını bulur ve delilleri ortadan kaldırmakla suçlanabileceğini bile bile ayının kıllarından birini yanına alır. Cray derinden sarsılmıştır. Öğrencisini yıllar önce akademide ilerlemesi için teşvik eden kendisidir. Genç kadın akademik araştırma yapmak için geldiği ormanda bir ayı tarafından öldürülünce, kendisini suçlu hisseder. Kasabada konaklamaya devam ettiği birkaç gün boyunca bu konuyu düşünür. Ormana gidip öğrencisinin katledildiği ve polisin olay yeri olarak işaretlediği suç mahallini bulur. Yaptığı gözlemlerde onu huzursuz eden bir şeyler vardır. İncelediği boğuşma izleri, Cray'i katilin bir ayı olduğuna ikna etmez. Ancak çok geçmeden avcılar katil ayıyı bulup öldürürler. Bölgedeki ayılar doğal hayatı izleyen dernekler tarafından kimliklendirilmiştir. Cray karakoldan aşırdığı kılın DNA'sını inceletip başka bir ayıya ait olduğunu öğrenince, bunun bir cinayet olduğuna dair hiç şüphesi kalmaz. Çünkü kurbanın üzerinde kılları bulunan ayının bölgesi, sistemde görüldüğü üzere buralardan çok uzaktadır. Ne yazık ki polisleri ikna edemeyecektir. Fakat vazgeçmeye niyeti yoktur. Araştırmaya koyulur. Bu aşamadan sonra Theo Cray'in peşine takılan okurları soluksuz bir macera bekliyor. Cray keskin zekasını kullanıp bir biliminsanına yakışacak şeyi yapıyor ve sorguluyor. Sorduğu doğru sorular kadar yanlış sorular da var ve çoğu zaman hedefine doğru emin adımlarla ilerlese de hatalı adımları sebebiyle arada başı belaya da giriyor. Ancak kesin olan şu ki, hikayenin ritmi bir daha asla düşmüyor. Olayı irdelediği için şerif tarafından kasabadan kovulunca, komşu kasabaya gidiyor. Burada da yakın zaman önce kaybolan genç bir kızın varlığını öğrenmesiyle ikinci ipucunu yakalıyor ve nihayet somut veriler elde etmeye başlıyor. Kaybolan kız için çoğu kişi evini terk edip uzaklara gitmiştir diye düşünürken, en yakın arkadaşı ormanda kendilerine saldıran bir yaratıktan bahsediyor. Bu da hikayenin kırılma noktası oluyor. Theo bir algoritma vasıtasıyla bölgede kaybolan ve ölü ya da diri kendisinden asla haber alınamayan insanların sayısının bir hayli fazla olduğunu öğrenince, meseleyi çözmeden bırakmayacağını anlıyoruz. Artık tamamen motive olmuş ve katili yakalamaya odaklanmıştır. Fakat bu o kadar kolay olmayacaktır. Yıllara yayılan cinayetler, çok geniş bir coğrafya ve kurbanlarını vahşi bir hayvan gibi katleden bir katil... Sahip olduğu bakış açısı bu karmaşık problemi çözmeye yetecek mi? Elbette. Yine de onu bekleyen pek çok kötü sürpriz ve tehlike var. Ne de olsa bir cinayeti çözmek, cinayeti işlemekten daha zordur.


İyi bir fotoğraf omzun üstünden meleği göstermelidir, der Osman Konuk. İyi bir edebi metin ilahi olana selam vermelidir Harmancı öyküsünde. Bu durum aslında onun öykülerini ideolojik kılmaz. Kahramanın derdinin sahiciliği hissedilir her satırda. Harmancı, özellikle çocukluğundan esinlendiği otobiyografik öykülerle karşımızda gibidir.. Kitap Yenilginin Süreksiz Keşfiyle başlar ve ilk öyküde karakterlerde gözlemlenen entelektüellik göze çarpar. Benim şu kitap bir patlasın da... diyen bir karakterle karşı karşıya kalırız. Geçmişe dönüşlerle karakter bir başka kişiyi, dayısını hatırlar. Her zaman onun çocukluğunda onları eğlendiren kişinin yerinde şimdi o vardır. Nisan Rüzgarı ise Mustafa Kutlu'nun Ya Tahammül Ya Sefer adlı eserindeki Prof. Asım karakterini anımsattı bana. Kazancakis Susmalı öyküsünde devamlı birilerine benzetilen karakter karşımızdadır. İç sesi onu yoracak şekilde konuşur, durur. Baltan Taşa Değecek'te, Harmancı, özellikle çocukluğundan esinlendiği otobiyografik olduğunu düşündüğüm öykülerle karşımızda gibi duruyor. Son Adımda Abdullah Harmancı öyküsünde çok da alışık olmadığım bir şey gözüme çarptı: Şiirsellik. Şiirsel üslubun hakim olduğu bir öykü Son Adım. Hatta kitabın en uzun öyküsü olan Kayısı Ağacı için de bu yorum yapılabilir. Kırmızı Balon, Cihan Aktaş, Cemal Şakar, Susanna Tamaro ve Mukadder Gemici'ye ithaf edilmiş. Harmancı'nın çok sevdiği öyküler olmalı ithafta bahsettiği öyküler. Kırmızı Balonun da eserde en çok öne çıkan öykülerden biri olduğunu düşünüyorum. Önyargı sahibi bir babanın çocuğunun üzerine titremesi ve akabinde gelişen olaylar, yazar tarafından zeki bir üslupla kaleme alınmış. Hikayenin sonunda tabir yerindeyse herkesin bir anda eşitlenmesi ilgi çekiciydi. Karakterlerin gözlemci rolü ön planda Bambu Sandalyede yazarın öyküsünde alışık olduğumuz bir tavır vardır. Harmancı öyküsünde, karakterlerin yaşamdaki gözlemci rolü ön plandadır. Olan biten, o gözlemci karakterin kendi dünyasında yıkım ya da yapımlara yani büyük değişikliklere yol açar. Karakterler dış dünyada olan biten ile yüksek empati içindedir. Belki de bu yüzden bu empatik bakış çoğu zaman okura da geçen bir rol üstlenir. Bambu Sandalye de yazarın bu tip öykülerinden yalnızca bir tanesi. Abdullah Harmancı, bu eserinde kimi zaman dayısını kaybetmiş bir çocuğun hayatını kimi zaman bir şairin iç çalkantılarını kimi zaman ön yargılı bir babanın Suriyeli çocuğa olan bakışını kimi zamansa bir çocuğun babasına sorduğu boyundan büyük soruları merkeze alıyor. Yazarın baltayı taşa vurduğu yerde öykü çiçekleri açıyor desek yanılmayız herhalde... Acaba yazar da bazen böyle düşünüyor mu? Yani, kendine, gençken yazdığı o dönemlere bakıp şöyle diyor mu mesela: Kim derdi ki baltan taşa değecek, orada öykü çiçekleri açacak...


Saraybosna Marlborosu bir iç savaşın, Saraybosna Kuşatması'nın kitabı ama savaş hakkında değil hayat hakkında yazılmış bir eser. Milenko Yergoviç, kuşatma altındaki şehirde yaşamları geri döndürülemez şekilde değişen kahramanların hikayelerini anlatırken savaşın soğuk nefesini hissettiriyor okuyucunun ensesinde. 20. yüzyıl hiç şüphesiz tarihteki en trajik yüzyıl olarak yerini aldı. Bu yüzyılda iki büyük dünya savaşının yanı sıra sıcak ve soğuk birçok çatışma yaşandı. Dünyada o zamana kadarki belki de en fazla sayıda masum insan katledildi, madden ve manen sakat bırakıldı, yurtlarından edilip sürgüne uğratıldı. Diktatörlüklerin zulmü, iç savaşların kırımı altındaki halkların yaşamı bir daha asla eskisi gibi olmadı. İşin tuhaf yanı 20. yüzyıl etkisini hala hissettiriyor. Açılan yaralar kapandı gibi görünmesine rağmen kabuğu biraz kazısak kanayacak gibi. Bu durumda filozof Alain Badiou'nun sorduğu soru geliyor akla: Bir yüzyıl kaç yıl eder? Yüz yıl mı? 20. yüzyıl bitti diyebileceğimiz olay hangisi? Berlin Duvarı'nın yıkılışı mı, neo-liberalizmin doğuşu mu, Sovyetler Birliği'nin dağılışı mı? Öyle görünüyor ki bakış açısına göre yüzyılın belirleyici unsurları değişiyor. Savaş yüzyılı diyebileceğimiz 20. yüzyılın sona ermesine yakın insanlığa vurulan son büyük darbe Saraybosna kuşatması. 6 Nisan 1992 de aşırı Sırp milliyetçilerinin Bosnalı Müslümanlara yönelik başlattığı kuşatma tam 3,5 yıl sürdü. Savaşın bilançosu çok ağırdı. 14 binden fazla insan hayatını kaybetti. Günde yaklaşık üç yüz küsur bombanın patladığı şehrin neredeyse tamamı yakılıp yıkıldı. Bosna'da yaşayan çocuk nüfusunun yarısı öldü, yaralandı veya başka sebeplerle savaştan etkilendi. Kuşatma, şehrin dünya ile irtibatının kesilmesine ve yiyecek, gaz, ilaç gibi ihtiyaçlarının karşılanamamasına neden oldu. Herhangi bir acil ihtiyaç için evinden çıkan Bosnalılar keskin nişancıların hedefi oluyordu. Yaşam -buna ne kadar yaşam denilirse- Bosnalılar için sığınaklarda ve bomba sesleri ardında sürüyordu. Bosnalı Hırvat yazar Milenko Yergoviç'in yazdığı Saraybosna Marlborosu, kuşatma altında süren zorlu yaşamı öyküler aracılığıyla biz okurlara sunuyor. Yergoviç, Zagreb'de yaşamasına rağmen kuşatmanın sürdüğü 1993 yılını Saraybosna'da geçirir. Gazeteci kökenli olmasının da etkisiyle Bosna'daki savaş koşullarını ayrıntılarıyla gözlemler. Ancak o savaşı, bölgeye gelen diğer gazetecilerden farklı olarak edebi bir duyarlılıkla ele alır. Onu ilgilendiren tüm siyasi tarafların, orduların vb. dışında hikayeleriyle var olan insandır. Çocukluğunun geçtiği, anılarıyla dolu bu şehir koşullar ne olursa olsun içinde yaşayanlarla değerlidir. Yergoviç, yirmi dokuz öyküden oluşan Saraybosna Marlborosu'nu, 1994 yılında barut kokusu henüz devam ederken yayımlar. Yergoviç'in öykülerinde geçmişin barışçıl ortamıyla şimdinin yıkımı el ele yürür. Savaş her ne kadar öykülerin arka planını oluşturuyor gibi görünse de, karakterlerin yaşamını geri dönmemecesine değiştirir. Yaşamın rutini giderek yok olur, gündelik kaygılar önemini yitirir. Olağan detaylar kuşatma ortamında flulaşır, yerini şiddetin yarattığı gerçeklik alır. Dünyanın öbür ucundan yüz kilometre kadar uzakta, insanlar geleceklerini planlıyorlar, ayakkabıcılar kışlık ayakkabıları onarıyor, terziler bir siparişten diğerine yetişiyor... Hayat, nabız gibi, tüm ufak aldatmacalar ve ertelemelerle atmayı sürdürüyordu... Savaşın şehrimdeki her şeyi paramparça etmesi ve tüm ritmi değiştirmesinden önce ben de böyle yaşıyordum... Her şey o kadar geride kalmıştı ki ne kadar korktuğumu dahi hatıralardan ölçer olmuştum. Kuşatmadan önce birlikte barış içinde yaşayan Müslüman, Sırp, Hırvat halklar savaşla birlikte birbirine kırdırılır. Medya kanalları, tarih kitapları sadece rakamları verir, dünyanın geri kalanı da beyaz camın ardından film gibi izler olan biteni. Dünya kayıtsızdır alevlere, zulme, ölüme. Savaşın etkisi ancak edebiyatın gücüyle ortaya çıkar. Saraybosna Marlborosu'nun tam da kuşatma devam ederken yayımlanması bu nedenle çok kıymetlidir. Sade, dingin bir dille yazılan öyküler dünyanın birçok diline çevrilir. Şehrin kültürel çeşitliliği, farklı toplumsal sınıflar kitapta adeta geçit töreni sergiler. Kuşatma ile yıkılan şehrin onarımı yıllar içinde gerçekleşir gerçekleşmesine ancak keskin nişancıların açtığı delikler bazı binaların duvarlarında hala duruyor. İşte bir bu delikler bir de Yergoviç'in öyküleri, yeni bir yüzyıl başlamasına rağmen savaşın soğuk nefesini hissettiriyor ensemizde.


Büyük laflar etmiyor Gülçin Durman. Küçük, sade, yalın, samimi, sıcak hikayeler anlatıyor. Başıma Gelenler Hep Senin Yüzünden, Durman'ın Kent Masalları ve İnşallah'tan sonra yayınlanan üçüncü hikaye kitabı. Durman'ın hikayelerinin hem belge değeri var hem de nostalji değeri. Daha da önemlisi güzel bir hikayeyi okumanın keyfini yaşıyoruz okurken. Hayat kesitleri üzerinden ilerliyor Gülçin Durman'ın hikayeleri. Beylerbeyi, Kuzguncuk civarının mahalle kültürünün yaşandığı dönemleri - hala bir miktar devam ediyor- kaleme aldığı hikayelerde okura telkin edilen gerçeklik duygusu tatlı ve buruk, biraz da hüzünle ve neşeyle ilerliyor. Evet, bir hikaye kitabı için bu tespitleri yaptığım zaman peşinde kekre bir tadın da gelebileceğini, bu tarz hikayelerde yer alan klişelerin hikayeyi zedeleyebileceğini yahut bir çeşit konformizmin yazılanları sığlaştırabileceğini düşünebilirsiniz. Ancak Gülçin Durman bu tuzaklara düşmemeyi başaran bir hikaye dünyası inşa ediyor. Ne sulu bir romantizm var yazdıklarında ne de samimiyet ve nostalji adı altında masalsılığa sapıyor. Kitaba ismini veren ilk hikaye, kitabın da en sevdiğim metni oldu. Gülçin ile aynı dönemin çocuklarıyız, Kuzguncuk'ta geçen bu hikayenin atmosferine ben de yabancı değilim. Durman'ın 12 Eylül dönemini anlattığı yahut Akınspor'u yad ettiği satırları bu sebeple önemsiyorum. Ayrıca bir de Mutahharri'nin Kadın Meselesine Bakışını Nasıl Buluyorsunuz Ağabey? gibi zihin tarihimize küçük notlar düşen hikayeler de kitaba ayrı bir güzellik katıyor. Ancak bunları yazarken bir yandan da hikayeleri, onlara yüklediğim bazı işlevler üzerinden anlatmanın onların edebi değerlerine gölge düşürmek olduğunun da farkındayım. Gıdaların besin değerini övmek lezzetle ilgili bazı şüpheleri uyandırıyor bazen. Bu noktada Durman'ın hikayelerinde edebi lezzetin hiç de geride kalmadığını ifade etmeden geçmek, kitaba böylesi bir haksızlık yapmamanın bir gereği. Peki, sakallı bebek, Ferdi Tayfur şarkıları gibi dönemsel unsurlardan habersiz kuşaklar bu hikayelerde ne bulacak? Bence onlar da bu hikayeleri sevebilirler, zira dengeli bir anlatım içinde okumayı küçük malumat adacıklarıyla engelleyen değil tam tersine zenginleştiren ve anlatılana kıymet/derinlik katan detaylar bunlar. Başıma Gelenler Hep Senin Yüzünden'in sadece belli bir dönemi ve semti bilenlere/yaşayanlara değil güzel bir hikayenin lezzetini hissetmek isteyenlere hitap eden bir kitap olduğunu rahatlıkla söyleyebilirim. Daha önce İnşallah adlı kitabı için kaleme aldığım yazıda Hikaye karakterleri Durman'ın yazdıklarında sadece isimleriyle değil canlarıyla yer alıyorlar. Anlattığı karakterlerin canlarının acıdığını, hüzünlendiğini hikayede kelimelerle değil kurulan atmosferle hissettiriyor demiştim. Bu kitapta daha da güçlü ve derinlikli bir karakter galerisi gördüm. Başıma Gelenler Hep Senin Yüzünden ile daha da ustalaşmış bir yazarla karşılaşmış olmak beni mutlu etti.


Yazıcıoğlu'nun eserindeki kurgu bana biraz Japon yazar Haruki Murakami'nin başat eserlerinde serimlediği kurguyu çağrıştırdı. Örnek vermek gerekirse, Sahilde Kafka ve 1Q84. Bu eserlerde, farklı kahramanların birbirinden bağımsız başlayan öykülerinin kesiştiğini veya birleştiğini görürüz. Yine de, Haruki Murakami'nin söz ettiğim eserlerinde ya da diğer eserlerinde sonlanma yok gibidir, hatta siliktir. Öykü İstanbul'daki bir üniversitede öğrencilere yönelik bir konferansta öykünün başat kahramanlarından ikisinin konuşmacı olarak bir araya gelmesiyle başlıyor. İlerleyen kısımlarda ise farklı ülkelere ve coğrafyalara ulaşan öykü, okuru aynı zamanda karşımıza çıkan kahramanların iç dünyalarıyla temas edebilecekleri, gizemli bir geziye çıkartıyor. Burada anlatmak istediğim veya yapmak istediğim basit bir roman özeti çıkartmak, kitap tanıtımı yapmak değil. Sonucu baştan söylemek isterim: Başarılı bir ilk roman. Ancak, okurken aklıma takılan noktaları sıraladığımda, okurların esere farklı açılardan bakmalarını sağlamakta bir katkım olabileceği düşüncesindeyim. Yaklaşık otuz yıl Japon edebiyatı ile temas halinde olunca, Türkçe edebiyata bakışım da farklı bir gözlük takmama neden oldu sanıyorum. Bu açıyla baktığımda, Yazıcıoğlu'nun eserindeki kurgu bana biraz Japon yazar Haruki Murakami'nin başat eserlerinde serimlediği kurguyu çağrıştırdı. Örnek vermek gerekirse, Sahilde Kafka ve 1Q84. Bu eserlerde, farklı kahramanların birbirinden bağımsız başlayan öykülerinin kesiştiğini veya birleştiğini görürüz. Yine de, Haruki Murakami'nin söz ettiğim eserlerinde ya da diğer eserlerinde sonlanma yok gibidir, hatta siliktir. Ayrıca, fantastik olanla gerçekte olanın birbirine örtüldüğü bir kurgulama hakimdir. Hep Sondan Başlar'da ise bu örüntü farklı. Görünüşte olanla, aslında olanın; dış dünyayla kişinin iç dünyasında olanın, önce ana kurgudan sökülmüş, sonra birleştirilmiş bir teknik hakim. Zor bir tekniktir; özellikle kurgu ve yaratıcılığın sınırlarında dolaşmayı gerektirir. Elbette, yazarın donanımı bu girişimdeki beceriyi fazlasıyla etkiler. Ana kurgudan sonra, değinmek gereken ilk nokta zaman. Romanın zamansal boyutu yirminci yüzyıl ortalarından sonuna kadar olan bir zamana ağırlığını oturtmuş. Fakat burada önemli olan, eserde kronolojik bir anlatının olmaması. On dokuzuncu yüzyıl sonlarından günümüze kadar kronolojik anlatı tekniği edebiyatta fazlasıyla başvurulmuş bir tekniktir. Deyimi yerindeyse, bir noktadan diğerine ulaşan bir trende yolculuk etmek gibidir. Okurun rehavete kapılmasına, uyuşmasına ve sıkılmasına yol açar. Zamanın tek hat üzerinde ilerlemesi sevimsizdir. Kendi yaşamımızda da sık sık belleğimizi yoklar bugüne döneriz. Fakat bunu bir anlatıya yerleştirmek farklı bir yetenek, birikim ister. Hep Sondan Başlar kendi içinde zaman yolculuğunu keyifle serimlediği ölçüde, okurun kendi zihninde de belleğini yoklayıp geçmişe gidip bugününe gelmesini sağlayan bir roman. Bir diğer nokta anlatının edebiyat anlatısından çıkartılarak diğer sanatlara da temas etmesinin sağlanması. Bu elimizdeki eserin zenginliğini, okuma keyfini artıran bir unsurdur. Okurken kendini farklı mekanlarda bulunuyormuş, o havayı soluyormuş gibi hissetmek okurun okuma hevesini artırır. Elbette diğer sanatlara değinmek de okuma keyfinin yelpazesini genişletir. Eserde yer yer bunu görmekle birlikte, kısmen cılız kaldığını söylemek gerek. Öte yandan, insan unsuruna, yaratılan karakterlere ve anlatının ana iskeleti açısından baktığımızda dikkat çeken noktalar var. Kahramanların yaratılmasında eşit mesafe koymanın ve eşit davranmanın anlatı açısından dengeli olacağı kanısındayım. Hep Sondan Başlar'da ise ön plana çıkan iki ayrı aldatma veya yolları ayırma öyküsünde bu dengenin tutturulamadığı veya bilinçli olarak bozulduğu göze çarpıyor. Aldatma öykülerinden ilkindeki erkek kahramana karşı bir hınç, bir öfke kendini hissettiriyor. Diğerinde ise, yolunu ayıran kadın kahramanın eylemi için yüce aşk güzellemesi, doğallaştırma çabası var. Bunun başka örneklerini başka yazarların eserlerinde de görebilmek mümkün. Yine de, Hep Sondan Başlar'da bu iki ayrı öyküdeki kahramanların iç dünyasının derinliklerine inen, psikolojik tahlil çabası eseri başarılı kılıyor. Dikkatli okur genellemeleri sevmez. Türkçe dilbilgisiyle ifade edecek olursak, geniş zaman kullanımı iticidir; itici olduğu ölçüde de yazar açısından risklidir. Ancak, yaşamımızın bir noktasında karşılaştığımız veya gözlemlediğimiz unsurlarda başkalarıyla ortaklıklarımız da olur. Bu genellemeleri öykü kahramanının yaşamının bir parçasıymış gibi sunabilmek genellemeyi makul kılar. Eserde kahramanlarla ilgili anlatılarda bunu görebilmek mümkün. Buradan yola çıkınca bir noktaya daha değinmek gerek: ortak bellek veya nostalji. Yazarların ilk çalışmalarında kurgulanmış gerçeğin ötesine geçerek kendi belleğine başvurması, tanıklıklarını, anılarını eserin içerisine kurgulanmış olarak yerleştirmesi doğaldır. Eserin otobiyografik bir roman olduğunu düşünmüyorum. Zira ortak belleği zorlayan, nostaljiyi sorgulayan yanları eseri kişisel bir sorun olmaktan çıkartıyor. Yirminci yüzyılın ikinci yarısını yaşayan birçok insanın belleğini farklı açılardan rahatsız edecek yaşanmışlıkları eserde bulabilmek mümkün. Okurken rahatsız eden eserleri seviyorum; o ölçüde belleğimde kalan olay ve olgulara farklı açılardan bakmamı sağlıyor.


Bana kalırsa kelimeler bir saat kararlılığında ve ölçüsünde hareket etmeli, insanın ağzından koşarcasına dökülmemeli. Önemli mevzuların anlamlı anlamsız sesler yığınında kaybolmamasını istemişimdir daima. Kelimelerle ilişkim iyi ama kolay değil. Uzun uzun anlatmayı, derinliği bozmayı, buzu çözmeyi sevmiyorum. Kelimelerin açıklamaya değil, göstermeye yaradığına inanıyorum. Bütün hikayelerde doğru yerlerde konuşlanmayı bekleyen doğru kelimeler vardır. Onları arıyorum. Nasıl kitapları okumayı sevdiğimi çocuk yaşta okuduğum Yabancı'dan sonra anladığımı düşünüyorum. Soğukkanlı, durgun, hissiz, yorgun, ama hep yorgun kahramanları seviyordum. Öyle bir çocuk olmamın bunda etkisi var elbette. Kronik bir yorgunluk ve can sıkıntısı çektiğimi hatırlıyorum o zamanlar. Başkalarını konuşurken izler, anlatmayı sevdikleri olayları görüp şaşırırdım. İnsanlarla örülü bir dünyaya maruz kalmak yorucuydu. Anlatmaya değmeyen her şeyin kelime israfı olduğuna inanırken konuşmak yorucuydu. Bana kalırsa kelimeler bir saat kararlılığında ve ölçüsünde hareket etmeli, insanın ağzından koşarcasına dökülmemeli. Önemli mevzuların anlamlı anlamsız sesler yığınında kaybolmamasını istemişimdir daima. Joyce, Steinbeck, Hemingway, Mansfield, Saki gibi kısa öykücüleri hiç okumasaydım öykü yazar mıydım emin değilim. Hemingway'den Beyaz Fillere Benzeyen Tepeler'i ilk okuduğumda, beni öyle etkilemişti ki diyaloglardan ibaret bir öykü yazabilir miyim diye çok düşünmüştüm o zamanlar. Hikayede geçen İspanyol birasının markasını bile halen hatırlıyorum. Saki'nin Açık Pencere'si, bende sarkastik konuşmaları seven kadın kahramanlara sempati uyandırmıştı. Hesse'nin ruhunun, onun anlayacağı dilden söylemem gerekirse, benimkiyle buluştuğunu düşünüyorum geçmiş bir zamanda, bir yerlerde, yazmak istediğim her şeyi yazdı çünkü. Proust'u çok sevmiştim. Orhan Pamuk'la aramda kopmayacak bir bağ var. Onun yaratma şevkini, kendini yalnızca yazarlığa adamasını ve her kitapta farklı olanı denemesini ilham verici buluyorum. Cemil Kavukçu, Hasan Ali Toptaş, İhsan Oktay Anar, Ayfer Tunç, Feyyaz Kayacan, Tim Parks, Jeanette Winterson gibi uzayan bir listem var. En sevdiğimi ise sona sakladım. Oğuz Atay'ı defalarca okudum. Bazı kitaplar bizi daha iyi insanlar yapıyor. Daha iyi düşünen, daha derin analiz eden insanlara dönüşüyoruz onlarla. Benim için De Profundis öyle bir kitap. Kitaplara genellikle bana daha iyi yazmayı öğreten araçlar gözüyle bakıyorum. Günlük hayatımı iyileştiren kullanışlı bilgiler verdiklerine inanmıyorum onların. Çocukluğumun unutulmaz kitapları... Ömer Seyfettin'in kitapları tabii. Falaka, her çocuk gibi bende de derin çizikler bıraktı. Aziz Nesin de okur ve severdim. Unutamadığım kitaplardan biri de Oscar Wilde, Mutlu Prens'ti. Çocukken ne kadar derin bir kitap olduğunu yeterince anlamamış olmalıyım ki yıllar sonra tekrar okuduğumda çarpılmıştım. Ardından da kalbimdeki yeri ölene dek sabitlendi. Keşfetmeyi seven bir okurum. Okunacak çok kitap ve modern hayatın hayhuyundan hangi birine yetişeceğimizin yarattığı bir telaş var. Yakalamak, görmek, ufuk açmak istiyoruz hepimiz. Sevdiğim yazarların yeri sabit, okumam gerekenler hala bitmedi ama ben yerlerine yenilerini de eklemek istediğim için okuma yelpazemi daima geniş tutuyorum. Tabii asla okumam dediğim türler de yok değil. Sözgelimi, kişisel gelişim kitapları hiç okumadım, okumam. Bir de çok sevdiğim halde nadiren şiir okurum. Yazmak için gündelik hayatın akışını kollarım. Sessizliği çok sevmeme rağmen bir ses ararım mutlaka. İnsan içine karışırım. Kafamdaki seslerle, dışarıdaki kalabalığı buluştururum. Kaos yaratırım, diyalog kurarım. Kendimden çıkar yabancı bir evrene girerim. Sessizlikten kurtulmaya ihtiyaç duyarım. Aşina olmadığım bir şey ararım. Tanıdık olmayan insan sesleri mesela. Bir ağacın altı var genellikle oturup yazdığım. Cami avlusunda, taş zeminli bir çay bahçesinde, bir kavağın gölgesi. Yaşlı adamlar cam bardaklara şangır şungur vururlar, ben de vururum kalemimi kağıda öyle, aydınlık öğleden sonlarında, orada. Rüzgarın ılık ılık, hafifçe değdiği bir masada, evlerinden uzakta, çocuklara, sokağa, avluda gezinen kedilere ve akranlarına yakın ihtiyarları dinlemek, onları arkama alıp yazmak hoşuma gider. Kışları ise sevdiğim kafelere oturup sevdiğim kahveleri içerim, bilgisayarımın ekranı gelen geçen, konuşan gülen insanları kapatmaz. Kah gözlem yapar, düşünür, eve geçince yazarım, kah orada, bardağımdakini yudumlayarak. Kimi zaman da yalnız başıma, koltuğun sabit bir köşesinde hiç uyumadan sonraki gün ışıyana kadar yazdığım olur. Evimde. Sanırım asla yazamayacağım ortamlar, televizyon veya müzik sesiyle dolu yerler veya tanıdığım insanlarla bir arada olduğum bir mekan. Kurmaca yazarken aşinalıktan uzaklaşmam, tanıdığım, bildiğim her şeyi unutmam gerekiyor daha önce de söylediğim gibi. Yeni bir şey yaratmak istiyorum. Bu yüzden hikayelerimde, kendi hayatımdan kimsenin izi, ismi, anısı yok. Hava limanları, otogarlar beklerken yazmayı en çok sevdiğim yerler. Aklımdan sürekli yazmak fikrinin geçtiği zamanlar oldu. Kalem egzersizi yaptığım zamanlar. O anlarda baktığım her şeyi yazılabilir veya yazılamaz levhası ile görüyordum. Yazıyordum da. Her şeyi deniyordum. İyi veya kötü olup olmadığını önemsemeden, ikinci kez okumadan, yazmak istediğim için yazıyordum. Bazen yazacağımı bilmeden, oturduğum yerde şahit olduğum bir diyaloğu yazıp hikayeleştirdiğim de oluyordu. Kitabımdaki bir öykü böyle bir anın mahsülü mesela. Kimi zaman uzun uzun bir resme baktığım ve hikayesini kendime anlattığım oluyor. Arada bir eskileri hatırlıyorum. Merdivenler, yolculuklar, duygular, sesler, müzik. Çoğunlukla bir nedene ihtiyaç duymadan oturup yazmaya çalışıyorum. Ama nedenler o kadar fazla ki, birçoğunu eleğin üstünde bırakıyorum artık. Resmini çizebildiğim şeyleri yazmak istiyorum. Kahramanın sesini duyuyorsam, o, adını söylüyorsa bana, öyküsünü yazıyorum. Hayatın içerisinde şiirsel bulduğum anlar... Yaşlı insanların geçmişin izlerini yeni nesle aktardığı anları şiirsel buluyorum. Genç kuşağın hikayeleştirerek anlatılan o hazineleri kendilerinden sonraki nesle taşıyacak olması, hiç bitmeyen bir şiirin dizesi gibi. Anıların zamanın tozunda kaybolmaması, belki bir öykünün, bir şarkının içinde saklanacak olması beni heyecanlandırıyor. Yeterince mutsuz, umutsuz, yılgın olduğum zamanlarda hiçbir şey yapamıyorum. O anlarda karaladığım yarım yamalak notlar olmuyor değil. Fakat bütünlük oluşturan bir metin oluşturabildiğimi söyleyemem. Eğer yeterince mutsuz, umutsuz, yılgın değilsem, yani bir şeyler yapabilecek gücüm hala elimdeyse daha çok okuyorum. Yürüyüşlerle doğayı okuyorum, müzik dinliyorum, seyahat ediyorum, yeni insanlarla, görmediğim yollarla, dinlemediğim seslerle tanışıyorum ve unutuyorum kötücül hisleri. İyi yazmak için insan bence çok çalışmalıdır. Ama yazmak fikrinin doğması, yeteneğe veya bizim bilmediğimiz bir nedene bağlı tabii ki. Ben, her gün okuyorum ki bu her gün çalışmaya benziyor benim için. Şule Gürbüz edebiyatta son dönemde beğendiğim isimlerden biri. Sesi, anlatma biçimi, hikayelerindeki anlam, mesleği nedeniyle en çok. Saatlerden anlıyor, zamanla ilgileniyor, kelimeleri büyük bir ihtiyatla ve derinlik içinde kullanıyor. Bir de Don Delillo galiba. Seksenli yaşlarında olmasına rağmen hala yaratma şevki olması, daktiloyla post modern, bilimkurgu hikayeler yazması, yazdıklarıyla ufuk açması ama bir yandan da gelenekçiliği sürdürmesi ilgimi çekiyor. Sinemada Haneke'nin yeri ayrı. Çünkü insanları rahatsız etmeyi seviyor ve maskelenemeyecek kadar kötü olanı gösterme biçimi bence çok etkileyici. En sevdiğim oyuncu, uzun yıllardır Anthony Hopkins. Müzik konusunda geniş bir yelpazem yok. Klasik müzik çok seviyorum. Yazmak için beklediğim süreçte en çok Bach dinlerim. Son olarak, bir süredir eski söylencelere dayanan Çerkesçe şarkıları, ağıtları yeniden seslendiren Hagauj grubunu dinliyorum. Çerkesçe müzik yapanların içinde son dönemde en cool bulduğum ağabeyler kendileri. Mutluluğu, mutsuzluktan yoksunluk diye tanımlamayanlar bana ilham verir. Mutlu olmayı bilenler, bir yolunu bulanlar. Bir şeyin üstesinden gelmek yerine bir şeyi sağlayan insanlar. Monotonluğa yaslanmayanlar. Direniş gösterenler, kapı açanlar, rengi olanlar, cesaretliler. Hayatta değişime inanan insanlar. Girişimci ruhlar, iyi şeyler yapmaya adanmış olanlar. İstenci tükendiğinde bile yaşamayı, birilerine yardım etmeyi bırakmayanlar. Dinleyebilenler, yazmaktan çok okumayı önemseyenler. İyi müzikten, iyi kahveden anlayanlar, güzel konuşanlar, hayır diyebilenler. Konuştuğu kişinin seviyesine inebilen veya çıkabilenler. Düşüşü görenler, bundan kurtulma cesareti gösterenler. Hayatta en mutlu olduğum yer bütün ailemin bir arada olduğu, bahçesindeki masada akşam yemeği yediğimiz köydeki ahşap ev. Daha evvel de anlattığım gibi, eski ve yeni neslin bir arada olduğu anları kıymetli buluyorum. Bunun dışında, seyahat ettiğim zamanlarda, yeni insanlar tanıdığım, farklı ve iyi olanı bulduğum yerleri de mutlu olduğum yerler kategorisine almam mümkün. Gölgesinde oturup yazdığım bir kavaktan bahsetmiştim, orası da mutlu olduğum bir yer. Son dönemde ikinci kitap için çalışıyorum, yaz başından beri aralıklı da olsa yazıyorum. Umarım planladığım vakitte biter.


Bahar Karları, Kaçak Atlar, Şafak Tapınağı ve Meleğin Çürüyüşü isimli romanlardan oluşan Bereket Denizi dörtlemesi, bütüncül bir bakışla; 20. yüzyılın ilk yıllarıyla başlayıp 1970'lerde sonlanarak, Japonya'nın en sancılı yıllarının bir roman-fotoğrafını çeker. Çerçeveletmez ancak bu fotoğrafı, çıplak olarak asar tarihin duvarına. Bereket Denizi serisi bu bağlamda toplumsal belge, edebi bellek, hatta ölümsüz bir ağıttır. 15 Ağustos 1945'te Japon Devlet Radyosu'nda bir ses duyuldu. Üzgün ama asaletli bir ses. Doğan Güneşin İmparatoru konuşuyordu. Şintoizm'in, efsanelerin, mitlerin ve kadim Japon kültürünün etkisiyle yüzyıllardır makamına Tanrısallık atfedilen İmparator, radyoda savaşı kaybettiğini yani mağlubiyetini ilan ediyordu kahraman halkına. Bir teselli konuşması değildi bu, zorunlu bir açıklamaydı sadece. Kiliseyi tanımayan, Asyalı, çekik gözlü, Doğulu, sarı bir ırkın, nükleer bilime deneme tahtası yapıldığının farkındaydı. O gün radyolarının başında, göz-göze gelmenin bile yasak olduğu Japon halkının mutlak babasının, yani Tanrı İmparator'un sesini duyanların yaşadıkları travma, kitaplara sığmayacak büyüklükteydi. Ulaşılamaz Tanrı-İmparator'un sesini duymak derin bir şekilde duygu dünyalarını sarsmış ve gururlarını incitmişti Japonların, savaşı kaybetmekten daha ağır bir travmaydı bu onlar için. Başkan Truman, İmparator Hirohito'nun savaş suçlusu olarak yargılanmasını istiyordu üstelik. Bu travmatik radyo konuşmasını dinleyen milyonlarca Japon çocuktan biri de Kimitake Hiraoka'dır. Yukio Mişima adıyla tarihe geçecek olan 20. yüzyıl Japon edebiyatının zirvelerinden, nam-ı diğer sonsuz samuray! Mişima, yazarlığına esas olarak bu dramatik yıkıma şahit olmuş bir kuşağın sesiydi aslında. Hülasa edilemeyecek kadar derin bir hesaplaşmanın tam ortasından ses veriyordu ve bu da modernizme karşı geleneği savunmanın bir adım ötesine taşıyordu onu. Yitirilmiş bir zamanın en saf halinin peşinde ve kimsenin inanmadığı koca bir enkazın altında. Mişima'nın kılıcı hiç durmadan parlayıp, bileniyordu. Modernizmin yozlaştırdığı Japonya'nın samuray geleneklerine geri dönüp, buradan doğacak soylu bir ruhla yeniden yüzünü güneşe çevirebileceğine dair mutlak ve sarsılmaz bir inancı vardı Mişima'nın. İmparator'a bağlılığı yüce bir değer olarak benimseyip, varoluşsal bir mesele olarak gördüğü kadim- geleneksel kültürü, kelimenin tam anlamıyla kalem ve kılıcını kullanarak ölümüne bir müdafaa anlayışıyla arkalıyordu. Mişima'ya velud bir edebiyatçı nazarıyla baktığımızda, ölmeden hemen önce tamamladığı Bereket Denizi dörtlemesinin bu müdafaasının en estetik, güçlü, hatta büyüleyici verimi olarak çok başka bir yerde durduğunu söyleyebiliriz. Mişima'nın yazınsal bilincinin belki en yüksek düzeyde olduğu bu seri, inşa ettiği iklim, kurduğu tarihsel izlek ve içerdiği kültürel radikalliğiyle birlikte, şüphesiz anlatımındaki ustalık ve kurgusuyla bir başyapıt olarak anılmayı hak ediyor. Bahar Karları, Kaçak Atlar, Şafak Tapınağı ve Meleğin Çürüyüşü isimli romanlardan oluşan Bereket Denizi dörtlemesi, bütüncül bir bakışla; 20. yüzyılın ilk yıllarıyla başlayıp 1970'lerde sonlanarak, Japonya'nın en sancılı yıllarının bir roman-fotoğrafını çeker. Çerçeveletmez ancak bu fotoğrafı, çıplak olarak asar tarihin duvarına. Bereket Denizi serisi bu bağlamda toplumsal belge, edebi bellek, hatta ölümsüz bir ağıttır. Mişima'nın bu dörtlü seriye, yaşamla ve bu dünyayla ilgili hissettiği, düşündüğü her şeyi yansıttığını söylemesi de bir tesadüf ya da aşırı yorum sayılmayacaktır asla. Mişima'nın sıra dışı kurgusuyla dikkat çeken dörtlemesi, Şigekuni Honda karakterinin arkadaşı olan Kiyoaki'nin her romanın sonunda 20 yaşında ölüp, reenkarne olarak yeni bir bedende dünyaya gelmesi üzerine kurulu. Böylelikle Japonya'nın dört evredeki 80 yılına şahit olarak, aynı zamanda Şigekuni Honda'nın da 80 yıllık ömrüne odaklanıyoruz. Kiyoaki, Honda'nın hayatına sırasıyla; sınıf arkadaşı aristokrat, bir sağcı militan, prenses ve evlatlık yetim olarak girer. Honda, arkadaşını her seferinde göğsündeki üç leke işaretinden tanır. Kiyoki her 20 yılda bir değişir, yani Japonya değişir. Honda aynı bedende 80 yıl kalır, bedenen değişmez. Ama ilkeleri değişir. Honda'nın değişimi de Japonya'ya dahildir. 25 Kasım 1970'in sabahı, Mişima son cümlesini yazarak Bereket Denizi dörtlemesini tamamlar. Kalkan Cemiyeti adını verdiği 100 kişilik özel ordusuyla Yüce İmparator ve kadim Japonya'ya sadakatle bağlı kalacağına dair yeminini tazeler. 7. yüzyıldan kalma bir kılıcı hediye edeceğini söyleyerek Ichigaya Garnizonu'nun generalinden bir randevu ister. 4 üyesiyle birlikte garnizona gider, generali rehin alır, bütün askerleri toplar ve onlara balkondan Japonya'nın ruhu ve İmparator'a sadakat konulu kısa bir konuşma yapar. Sonra içeriye girer, ona saygın bir ölüm bahşedecek olan seppuku ritüelini -dizlerinin üzerine çöküp karnını yararak- gerçekleştirir. Kim bilir? O gün yerde bir değil beş ceset gördüğünü söyleyenler haklıydı belki de. Yukio Mişima, kadim Japonya, Şigekuni Honda, Kimitake Hiraoka ve samuray ruhu aynı anda yerdeydi. Cinayeti yalnızca bereket denizi gördü.