Mary Shelley, ölümsüz eseri Frankenstein'ın bir yerinde unutulmaz bir cümle kurar: Sen yaratıcımsın, ama ben senin efendinim, itaat et! Çünkü yaratan ile yaratılan arasındaki en değişmez ve belki de en kahredici noktayı görmüştür Shelley; yaratılan, karanlık çukurunun sefaleti içindeyken, onu yaratanın mutlu olması mümkün değildir. Güç, mutsuzluk getirir, mutluluk peşinde koşan insan ruhu ise daima kendi yarattığı hayatın kölesidir... Dünya üzerinde yazılan hemen her Frankenstein hikayesinin temel dinamiğinde mutluluk arayışıyla yola çıkan bir yaratım özlemi vardır. Ve hikaye, yaratılana itaatle sonlanan bir tür felaketle nihayetlenir illa ki. İşte Chuck Palahniuk'un Türkçeye yeni çevrilen Bir Haz Markası: Beautiful You da bu türden bir Frankenstein hikayesi. Hatta tam olarak tanımlamak gerekirse, günümüzde geçen distopik ve orgazmik bir Frankenstein hikayesi! Haz... İnsan ruhunu ve bedenini peşinden koşturan bu kelimenin hala en bilinmez, en karanlık ve en gizemli bölümü ise kadın orgazmı. Palahniuk, bu bilinmezliğin içine bir adım atıyor, ve işi bir parça daha zorlaştırmaya niyetleniyor son romanında. Erkekle olan ya da erkeğin yüzünden olamayan bu dişil fiziksel etkinliğin içinden erkeği çıkarıyor ve felakete sürüklenen bir dünyayla bizi baş başa bırakıyor. Hazla yeniden doğan kadının karşısına, hazla ölen, haz yüzünden ölen kadını koyuyor; Gri'ni Elli Tonu'na rahmet okuturken, feminizmin de dişlerini bilemesine yol açıyor. Hikayemizin kahramanı Penny, taşradan New York'a okumak ve çalışmak için gelmiş, alt-orta sınıf bir Amerikan kasaba kızı. Hayatında her şey aslında tahmin edileceği gibi, bir ipin üzerinde düşmemeye çalışarak geçiyor. Doğru dürüst bir erkek arkadaşı yok, doğru dürüst para kazanamıyor, öyle ahım şahım güzel değil, avukatlık kariyeri ise baro sınavına çakılıp kalmış, kahve getirip götürmekten ve her gün biraz daha ezilmekten ibaret. Ancak bize dayatılan hemen her popüler Amerikan hikayesinde olduğu gibi hayatını değiştirecek beyaz atlı prensine kavuşması çok sürmüyor. Ülkenin ve dünyanın en zengin adamıyla tesadüfi bir çarpışma sonrası tanışan Penny, onun dikkatini çekmeyi başarıyor. Buraya kadar her şey kapitalizmin yarattığı romantik komedilerden farksız. Ama bir dakika, ya hikayenin başında okuduğumuz o tuhaf tecavüz sahnesine ne demeli? Ya da bu beyaz atlı prensin tuhaf adına: Cornelius Linus Maxwell, yani halkın değişiyle Climax-Well, yani orgazm pınarı. Penny kısa bir süre içinde dünyanın en zengin insanlarının arasına karışıyor; Max'ın sevgilisi statüsünde. Ancak sözünü ettiğimiz tuhaflıklardan biri de Max'in onunla cinsel ilişkiye girmeye yanaşmaması. Hikaye burada kilitlenmiyor ama, hikaye asıl olarak Max'in Penny'le cinsel ilişkiye girmesinden sonra başlıyor. Palahniuk sayfalar boyu son derece ayrıntılı bir şekilde kadın orgazmında odaklanıyor. Çünkü anlıyoruz ki Penny, ortalama kadınlar için piyasaya sürülecek haz oyuncakları için kullanılan bir denek! Max onun orgazmını o kadar ileri seviyelere götürüyor ki, hazdan kelimenin tam anlamıyla ölümün kıyısından dönüp duruyor. Aylarca bir kobay, bir cinsel köle gibi sadece yemek yiyerek ve orgazm olarak yaşıyor Penny. Ta ki Max'in onunla işi bitene dek. Penny postalandıktan sona piyasaya sürülen Beautiful You marka haz oyuncakları bütün ülkeye ve dünyaya hızla yayılırken distopyamız da başlamış oluyor. Dünya üzerindeki bir milyar kocayı açıkta bırakan Beautiful You ürünlerinin kullanımıyla birlikte kadınlar kamusal alandan hızla el etek çekiyorlar. Yatak odalarında, köprü altlarında, sokak aralarında kendi kendilerine orgazm olmaktan başka hiçbir şeyle ilgilenmeyen kadın nüfusu hızla düşüyor. Çünkü hazzın sonu yok, çünkü hazzın ikiz kardeşi ne yazık ki ölüm! Kadınların yokoluşunun ardından erkekler ayaklanıyorlar haliyle. Ancak Climax Well -piyasayı ele geçirmek, kadınları ele geçirmek demek olduğu için- dünyanın yeni sahibi artık. Haz oyuncakları aracılığıyla tüketim alışkanlıklarını da belirliyor. Bu anlamda Bir Haz Markası: Beatiful You'da Palahniuk'un dünyayı eleştirirken onu ve kadınları düz bir okumaya tabi tuttuğunu söylemeden geçmeyeceğim. Kadın, tüketim alışkanlıkları, piyasa egemenliği ve güç yönetimi ilişkisini doğru görüyor belki ama onun çığrının çıktığı ve distopyaya dönüştüğü anda kadınlara haksızlık ediyor kanımca; en başta da kahramanına. Burada çok temel bir erkeklik problemine dönüş yapıyor çünkü yazar, erkekle ya da kendi kendine fark etmez, kadının aldığı hazzın dünyayı felakete sürükleyeceği korkusunu taşıyor. Bundan sonra anlatacaklarım heyecanla ilerleyen hikayenin tadını kaçıracak şüphesiz. Ama hazzı hazla silmek diye bir şey varsa, Palahniuk'un kahramanı aracılığıyla yapmaya çalıştığı şeyin bu olduğunu söyleyebilirim. Palahniuk'un beden ve zihin ilişkisi üzerine şamanik bir yaklaşımı vardır. Bu hikayesinde de bizi yine, insan bedenini boşlamayan, onun isteklerini ve ihtiyaçlarını hafife almayan şamanik bir sona hazırlıyor. Ama bir yandan sağlam bir sistem eleştirisi getirirken diğer yandan seksizmin kuyusuna düşüyor yine de. Sıkı bir roman ortaya çıkarırken yine eril dilden bir parça sınıfta kalıyor. Palahniuk gibi bir yazarın dili için bu çok tartışmalı bir konu şüphesiz ama sanırım yine en çok feminist okumalara tabi tutulmaktan başını alamayacak gibi görünüyor.


Sanat eleştirmeni, sanat tarihçisi, ressam, şair, toplumbilimci, düşünür John Ruskin, On Dokuzuncu Yüzyılın Fırtına Bulutu eserinde sanayi devriminin sonuçlarını çevresel yönden ele alıyor. Ruskin'in 1884-1885'te Oxford Üniversitesi'nde verdiği derslerin notlarından oluşan metin, bir sanat tarihçisinin gözüyle sanayi devrimine dair gözlemleri ortaya koyuyor. İngiltere'de yaşanan Sanayi Devrimi 19. yüzyıl entelektüellerince nasıl deneyimlendi? Devrimin ne gibi çevresel sonuçları oldu? O zamanlar İngiltere gökleri nasıldı? Bu gökler, 19. yüzyıl sanatına nasıl yansıdı? gibi soruların yanıtlarını farklı mekanların gökleriyle, büyük ressamların eserleriyle, şiirle ve antikçağ metinleriyle bulmaya çalışıyor.


Onu Dr. Who olarak tanıyoruz, eski İngiliz aktör Tom Baker, yeni yazar. Türkçeye çevrilen eseri ise Domuzları Tekmeleyen Çocuk: Kısacık, kısa olduğu kadar sıkı, sarsıcı ve eğlenceli bir roman; Tom Baker'ı dikkate almayı, onu dikkatle izlemememiz gerektiğini söyleyen bir roman... Ve tam anlamıyla grotesk, yani kaba gülünçlüklerden, tuhaf ve olmayacak şakalaşmalardan yararlanan, karşıt görüntüleri, bağdaşmaz durumları şaşırtıcı biçimde birleştiren güldürü biçimi. Kahramanımız Robert Caligari, 13'lük baş belası bir yeniyetme. Zaman ise 13 Haziran, yani tam da Robert Caligari'nin öleceği gün. Kimse ne zaman öleceğini tam olarak bilemez, ölümün yaklaştığını anlasa da kendine konduramaz. Caligari için de bu böyle, son ana kadar o da öleceğini bilmiyor, ailesinin ve çevresinin başına ustalıkla bela olan canavar nevinden bu çocuğun öleceğini ta en baştan bilen biz okurlar bile romanın sonuna kadar buna pek inanamıyoruz. Onun o pis, karanlık zekasının sönmeyeceğini, bir aralık bulup yaşama yeniden bağlanacağını zannediyoruz. Ne de olsa tecrübemizle sabit: Kötüler ölmez! Evet, Robert Caligari, kötü, hatta kötünün kötüsü. Kızkardeşinin domuz kumbarasına attığı tekmelerle başlayan ve felaketlere yol açan kötülük kariyerini tam doruğa çıkmışken terk etmesi gerçekten trajik, bizim için inanması güç. Kariyer demişken özetleyeyim: İnsanların yüzüne gülüp kibar olunduğunda arkalarından iş çevirmenin daha kolay ve zevkli olduğunun ayırtına çabucak varan Caligari, kızkardeşine iyi davranıp, ayakabılarını parlatır ama her sabah mısır gevreğine düzenli olarak tükürmekten, onu yavaş yavaş öldürmek için yemeklerine eser miktarda zehirli ot koymaktan kendini alamaz ya da mahallede herkesin sevdiği yaşlı, gözleri görmez Mr. Grice'ı karşıdan karşıya geçme bahanesiyle bir tırın altına iterek ölmesini keyifle seyretmekten ve cenazesinde üzüntüyle ağlamaktan, herkesin takdirini toplamaktan büyük zevk duyar, vs. Ama en büyük işi, kendi ölümüne de yol açacak o acayip günde, 13 Haziran'da yapacaktır kahramanımız; elinde küçük bir ok ve yayla yolun kenarından atla geçmekte olan bir kadına nişan alacak, ok ata isabet ettiği için at kontrolden çıkacak ve alt yoldan geçen bir otobüsün üzerine düşecek, otobüs şoförünün o anda ölmesi nedeniyle araç karşıdan gelen bir petrol tankeriyle çarpışacak ve... Caligari, yerel gazete ve radyoların tahminine göre üç yüzden fazla insanın ölümüne yol açan otoban yangını faciasının ardından, bir karganın dışkısına basarak kayacak ve hayata iğrenç bir şekilde gözlerini yumacaktır. Tabii, ölümüne yetişen fareler sayesinde yumacak gözleri kalırsa! Domuzları Tekmeleyen Çocuk, belki bir layığını bulma öyküsü belki de saçmalıklar silsilesine bağlı insan hayatının, yine saçmalıklar silsilesiyle rahatça son bulabileceğini ima eden can sıkıcı bir şaka. Ve en nihayetinde kötü niyetli bir çocuğun yol açtığı olaylardan ziyade bu olaylardan haber kanalları gibi yararlananların mı, işlerini yapamayan polislerin mi, felaketlere bayılan, onlardan beslenen ruhsuz toplumun mu ve hatta budalalıkları yüzünden ölenlerin mi daha kötü olduğunu biz okura kötü kötü düşündüren bir tür ima. Bu gerçekten üzücü ve korkunç bir hikaye. Katıksız bir dehşet masalı. Canavar olarak görülen bir çocuğun hikayesi. Bu konular hakkında bilgi sahibi olduğu farz edilen insanlar, yetişkinler diyorum, sonradan onun toplum düzenine aykırı olduğunu söylediler. Bu büyüklerin ne hakkında konuştuklarını tam olarak bilmedikleri zamanlarda söyledikleri türden bir şeydir. 'Toplum düzenine aykırıydı,' derler. Ama Robert Caligari akında bir şeyleri keşfettikçe kendi kararınızı verebileceksiniz. Yine de Caligari hakkında karar vermek oldukça güç, içimizdeki evrensel kötülükle ve budalalıkla yüzleşmek kadar güç. Belki de en iyisi bütün bunları boş verip hikayenin akışına kendimizi bırakmak, bir baş belasının yol açtığı felaketlere kendimizi kaptırmak, ve gidenlerin ardından kıs kıs gülmek... Karar yetişkinlerin!


İpek Evi, yeni bir Sherlock Holmes macerası. Evet, doğru duydunuz. Ancak yanlış anlaşılmasın, Arthur Conan Doyle'un ölümünden yıllar sonra bulunup yayımlanan bir maceradan söz etmiyorum. Conan Doyle Vakfı'nın onaylayıp destek verdiği, Anthony Horowitz tarafından yazılan, gerçekten yeni bir maceradan söz ediyorum. 2006 yılında sinemaya da uyarlanan meşhur Alex Rider serisinin yazarı Horowitz, kalemini bu defa polisiye edebiyatın gelmiş geçmiş en büyük kahramanına yeniden can vermek için kullanmış. Ve ortaya Holmes hayranlarını üzmeyecek heyecanlı bir macera çıkarmış. Başta da belirttiğim gibi Anthony Horowitz, Holmes'ün hakkını her anlamda veriyor macera boyunca ve hikayenin sonuna kadar, türün gereği okuyucunun merakını ayakta tutmayı, beslemeyi başarıyor. Sherlock Holmes'ün ağabeyi Mycroft'u da hikayenin içine katarak gayet şık bir çıkış yapıyor. İpek Evi'nin ne olabileceği sorusu ile romanın sonuna kadar kafamızı kurcalarken bir kahraman olarak Holmes'ü ve içinde yaşadığı dönemi de sorgulatıyor biz okurlarına. Peki, bütün bunlar iyi, güzel de, netice itibariyle bir Holmes macerasının kendi yaratıcısının elinden çıkması gerekmez mi, diye soranlar olacaktır elbette... Artık kendi yazarından, kendi yazarının muhayyilesinden çıkmış, başka kalemlere konu olmuş, başka dillere düşmüş kahramanların çağında yaşıyoruz. Kahramanların yeni öyküler içinde bambaşka maceraların peşinde varlık bulmaları için yaratıcılarının ölmesine bile gerek yok üstelik. Sinema, bilgisayar oyunları, internetteki sosyal paylaşım siteleri aracılığıyla her an yeniden can buluyor bazıları. İpek Evi'nde okuduğumuz ise bunun edebiyata yansımış hali. Şart mıdır bilmiyorum, ama dikkat çekici, eğlenceli ve tartışmalı olduğu da kesin.


Adı Dünya Ağrısı. Kasabadan hallice bir taşra şehrinde, eski güzel günlerini yitirmiş bir otelin sahibi, kahramanımız Mürşit. Otelin döküntülüğü Mürşit'in döküntülüğüyle, hayattan vazgeçmişliğiyle yaşıt. Mürşit bize neden değil, nasıl vazgeçtiğini anlatıyor. Vazgeçmenin, mutluluk, haz peşinde koşmamanın, gündelik "sözde" değerlere sahip çıkmamanın da, belki bir direniş biçimi olduğunu bize düşündürerek, edebiyatımızda daha önce de şahane örneklerini okuyup tattığımız, kaybedişe kendini bırakma, tutunamama izleğinin bir başka şahane örneğini önümüze koyuyor. Nasıl bir inatsa bu yaşamak, diyor Mürşit aracılığıyla Tunç. Hikayeler insanı kendi kuyusundan çıkarır, başkalarının kuyusuna atar, diyor. Hafızası insanın düşmanıdır, diyor... Olmuşu konuşan, soyut olasılıklarla ilgilenmeyen, konuşmayan ve zaten anlamayan, anlamayacak olan bir taşra anlatıyor bize Tunç. Burada bir nefes alıp ister istemez Yusuf Atılgan'ı hatırlıyoruz. Aylak Adam'ı, Biliyordu; anlamazlardı... diye bitiren Atılgan'ın Aylak Adam'ı gibi Ayfer Tunç'un Mürşit'i de bu dünyada hem anlaşılamamaktan mustarip hem anlaşılmayı zaten istemiyor ve beklemiyor. Ama bize onun hikayesini anlatan Tunç'un tıpkı Atılgan gibi, bunu yazıyorsa eğer, içinde bir ümit beslediğini, içine gömdüğü bir acı beklentisi olduğunu da hissediyoruz elbette. Bu ülkede zaman geçiyor, ve bazı edebiyatçılarımız hala, ne mutlu ki bir acı bekleyişten, bir saklı ümidi beslemekten vazgeçmiyor. Ümit ister istemez isyandan geliyor elbette. Mürşit ve Madenci'yi birbirine bağlayan, onları konuşturan ve hikayeyi önümüze açan şey, suç ve kötülük. Her ikisinin de ayrı ayrı sebep olduğu kötülük, onlarda ortak bir duygudaşlık yaratıyor. Mürşit'i ve Madenci'yi bu dünyadan ayıran şey ise işledikleri suçun, kötülüğün diğerleri tarafından suç olarak, kötülük olarak algılanmaması, kabul edilmemesi. Tam bu noktada toplumun geneline yayılan duygusal körlük, hatta ahlaksızlık üzerine gidiyor Tunç. Ahlakını ve vicdanını kaybetmiş bir toplumla yüzleşiyor, ona direniyor, sözünü ona söylüyor. Söz gelimi, Mürşit'in toplumsal değerlerle gencecik yaşından itibaren uzlaşmış olan oğlu, Mürşit'in deyimiyle, daha olmadan çürümüş oğlu, ait olduğu, kendini ait hissettiği toplumla, onun değerleriyle birlikte hareket ediyor. Tek hedefi var, babasını sembolik de olsa öldürüp, yerine geçmek. Onun uzlaşmasızlığını silmek, direnişini kırmak. Romanın başından sonuna hem insan ruhunun hem de içinde yaşadığımız toplumun karanlığını tertemiz bir sayfa gibi önümüze seren Tunç, bir yandan da nefis bir, babasını öldürmek isteyen oğul alegorisi çıkarıyor. Ayfer Tunç'un başlangıcından bugüne içimizdeki eril yanı, erkek kahramanlar aracılığıyla ne kadar başarılı bir şekilde anlattığını hepimiz biliyoruz. Dünya Ağrısı'nda da bu değişmiyor. Ancak Mürşit'in karısını, Mürşit'in gözünden de olsa aktardığı bölüm o kadar kuvvetli ki, Şükran'ın gece uyurken ah, dediği yer o kadar sarsıcı ki... Bir kadın yazardan beklediğimiz kadın hikayesini romanın içinde birkaç sayfada bize verip kenara çekilebiliyor yazar. Ve gelelim hafızaya, unutmaya, unutamamaya. Mürşit'i ve genç Madenci'yi herkesten, hayattan ayıran şey unutamamak. Ne yaşanırsa yaşansın, tüm acıları ısrarla hafızasından silen, zaten dikkate almayan bir ülkenin insanları içinde pişmanlıkla, suçluluk duygusuyla, unutamamakla yaşamak, bir yaşamak olmuyor işte. Ağrı oluyor, dünya ağrısı, dünyanın ağrısı oluyor... Ve Ayfer Tunç, bir edebiyatçı olarak, 25. yılında yeniden doğuyor, tekrar kutlu olsun.


Sizin bir bahçeniz var mı? Şöyle bahar geldi mi bir telaşlı hazırlık içine girdiğiniz, şu köşe fidelik olsun, bu duvar boyunca sardunyalar dolsun, geçen yıl dikilen meyve ağaçları budansın, gübrelensin, çiçekler tohuma kaçmadan tazelensin derdine düştüğünüz... Belki böylesi yoktur ama emin olun herkesin bir bahçesi vardır. Salonun bir köşesinde unutulmaya yüz tutmuş bir tutam yeşillik, pencere kenarında bir iki menekşe ya da bahar geldi mi yıllık çiçeklerle dolan bir balkon belki de... Bir yerlerde bir bahçe muhakkak vardır... En kötü ihtimalle her gün önünden geçtiğiniz bir park sadece... İnsanın doğadan gönlü geçeli çok oluyor belki ama doğa insanın üzerinden elini hiç çekmiyor ne de olsa. Ama zaman değişiyor, dünya değişiyor... Belki siz farkında değilsiniz ama salonun bir köşesinde yıllardır duran o yeşillik artık eskisinden fazla su istiyor, aldığı oksijen ona yetmiyor ve yaprakları güdük kalıyor. Ya da orada yıllardır durmasının aslında tek bir sebebi var; o da bizim gibi az suya, az oksijene, bol sentetiğe bir şekilde alışıyor. Hal böyleyken özellikle çiçeğe böceğe meraklı olanların başvurdukları bitki ve bahçe kitapları soruları karşılamaz, sorunları çözemez oluyor artık. Ortada hafife alınacak bir durum yok, iklim kuşakları değişti, daha ne olsun... İşte tam da bu nedenle Dünya Isınıyor Bahçem Değişiyor adlı çalışmayı uzun zamandır elimin altından eksik etmiyorum ben de. Gülnar Onay, bu çalışmasıyla söz konusu değişim döneminde ve önümüzde uzanan kurak çağlarda doğayla iç içe olabilmenin yeni yöntemlerini anlatmış incelikle. Onay'ın çıkış noktası ise 2007 yazı. Kendi bahçesinde birebir yaşadığı o kurak yazdan sonra, bir daha hiçbir şeyin eskisi gibi olmadığını gözlemlemiş yazar. Ve artık hiçbir şey eskisi gibi olmayacak diye ümitsizliğe düşmek yerine, yeni iklimle barışık, az suyla yetinebilen yemyeşil bir bahçe yaşatmanın, böyle bir bahçede yaşamanın yollarını araştırmış, bahçesinde deneyimlemiş. Yazarın dikkati çektiği ilk nokta yaşadığımız küresel iklim değişimi döneminde dünyanın ısınmasının doğaya ve bahçelere yansımasını gözlemlemenin önemi. Doğaya baktığımızda ne görüyoruz, kırlara, parklara ve bütün o bakımsız kaldırım kenarlarına? Isınmaya, susuzluğa ve sel olarak yağan yağmura karşı doğada kendi kendine var olmayı sürdüren binlerce bitki türü var. Bu, yabani dediğimiz bağımsız bitkiler neden bahçelerimizde, balkonlarımızda da olmasın? Artık anlamını yitirmeye başlayan estetik değerleri bir yana bırakıp doğanın kendi düzenine, hatta bir şekilde geri dönüşü olmayan değişimler yarattığımız bu düzene, boyun eğmekten başka çaremiz de yok gibi görünüyor zaten. Mutfakta kullandığımız deterjansız atık suları biriktirmek, çöplerden gübre yapmak, kurumuş otlarla toprağı kuraklığa karşı korumak, gibi faaliyetler size hala uzak ve anlamsız geliyor olabilir. Ama her şeyin bir vakti var ne de olsa, ben söyleyeyim, şimdi tam uyanma vakti. Dünya Isınıyor Bahçem Değişiyor, bu anlamda da şahane bir kitap. Onay, sorunu tespit etmekle kalmıyor, çözüm de üretiyor. Hem kuraklıkla barışma yöntemlerini hem de kuraklığa dayanıklı bitkilerin yetiştirilme şekillerini, bakımlarını anlatıyor ayrıntılı bir şekilde. Bahardan yaza geçmek üzere olduğumuz bugünlerde, bizi bekleyen kurak ve sıcak günleri serinletmenin gerçekçi bir yolunu arıyorsanız eğer, Dünya Isınıyor Bahçem Değişiyor'a bir göz atmanızı öneririm.


Adı Sahilden Bostancı... Bir ayağı ister istemez Bostancı'da olan, ömrünün büyük kısmı sahilden Bostancı dolmuşlarında geçen bir adalı olarak, dikkatimi çekmemesi mümkün değildi... Genç bir yazarın, Gül Ersoy'un ilk öykü kitabının adı, tanışmak için saklı bir tanıdıklığın izini süren okur-yazar buluşması. Tabii bu buluşmada iyiden iyiye canlanan, yeni bir altınçağa girmeye başlayan öykücülüğümüzün de etkisi yok değil. Her basılan yeni öykü kitabına ister istemez gidiyor elim. Boş döndüğü ise pek görülmüyor. Sahilden Bostancı'da da öyle oluyor. Yeni bir yazar ve yeni bir öykü evreniyle tanışmama vesile oluyor. Uzun yıllardır pek de farkında olmadan edindiğim bir alışkanlık bu, herhangi bir öykü kitabını elime aldığımda kitaba konan ilk öyküden başlamıyorum hiç. Ya öykü isimlerinden fal tutuyorum ya da kitabı evirip çevirip tesadüfen karşıma ilk çıkan öyküden başlıyorum okumaya. Gül Ersoy'un öykü kitabına da yukarıda açık ettiğim üzere "Sahilden Bostancı" ile başlıyorum ister istemez. "Sahilden Bostancı", bir aşkın, bir ilişkinin değişen, daha doğrusu yenilenen imgesi üzerine kurulu. Sayfalarda ilerledikçe görüyorum ki sadece "Sahilden Bostancı" değil, yazar diğer başka öykülerde de imgenin dönüştüğü o kaçak an'ın üzerine gidiyor, çoğu zaman da yakalıyor. Gül Ersoy'un öykülerinin en dikkate değer özelliği kanımca bu. Gül Ersoy, örneğine pek sık raslamadığımız biçimde, bir dünya yazarı olarak giriyor öykünün sularına. Dünyanın çeşitli yerlerinden kahramanları, dünyanın çeşitli yerlerinde geziyorlar. Başka dünyaların başka dertleri değil ama yazarın bize anlattıkları. Dünyanın neresinden olarsak olalım, dünyanın neresinde durursak duralım bugünden geçmişe ve geleceğe uzanan ortaklaşa bir insani duyarlıktan, insanlık durumundan, hal'den söz ediyor. Ersoy'un öykülerinde işsizlik, asit yağmurları, çocukları en iyi kreşe yazdırma arzusu, aşk acıları, ölüm sızıları, cümle varoluş sıkıntıları; Helsinki'nin karanlık günlerinden güney bölgelerinde sahil boyunca durup duran şezlonglara, Hindistan'ın yağmur ormanlarından Capetown'dan alınmış bir tablonun içine uzanıyor. Dünyanın her yerinden insan ruhuna değip geçiyor. Sade, süssüz bir dili var Ersoy'un. Dilinin sadeliği zaman zaman anlatısını çoraklaştırma tehlikesine düşürüyor ama. Yazar bu tehlikenin kıyısında duruyor, içine düşmüyor, diyebilirim. Bir de çoğu öykücüde gördüğüm, hemen her öyküyü birinci tekille yazıp öykünün kahramanını hep aynı kişiymiş gibi hissettirme, derdi. Birinci tekilin şüphe çekici gölgesi Gül Ersoy'un öykülerinde de bir görünüp bir kayboluyor, ama ne yine de kahramanların, imgelerin, hikaye örgüsünün önüne geçmiyor. Yaz zorlamasıyla yer değiştirme günlerine girdiğimize göre benim de bir yaz okuması önerim olsun Sahilden Bostancı. Ruhu sahillerden bıkıp dünyanın başka başka yerlerinde gezmekten korkmayanlar için.


Bu yarı dini yarı mitolojik masal tadındaki anlatı Amerikalı yazar Danielle Trussoni'nin dikkatleri fazlasıyla üstüne çeken romanı Asi Melekler'in de çatısını oluşturuyor. Benim kişisel olarak düalizmle ilişkim karmaşıktır. Yeryüzündeki maddi ve manevi düzlemde karşımıza çakan ikiliklere zaman zaman kendimi kaptırsam da, bu ayrışmada insan benliğini oyuna getiren özellikle dini bir ayartıcık da bulur gibi olurum. Huylanırım açıkçası. Melekler mevzuunda ise evrende var olan iyiliğin, saflığın, doğruluğun naif bir temsilini görme eğilimindeyimdir genellikle. Tabii işin içine düşmüş melek, şeytan ve İbrani asıllı insan-melekler, yani Nefiller girince ve tektanrılı dinlerin medeniyetinde yaşadığımızı bir kez daha kavradığımda, ruh halim değişir ister istemez. Bu kafa karışıklığına müteakip karşıma çıkan Asi Melekler için, din, gizem, mitoloji ekseninde durumumu netleştirdi diyemem elbette. Ancak şaşırtıcı biçimde başarılı kurgusu, akıcı dili, derinlikli işlenmiş karakterleri ile artık kabak tadı vermeye başlayan gizemci tarihi gerilim romanları arasında parladığını, hatta vampirizm akımının yanında yeni bir tür yaratmaya aday olduğunu bile söyleyebilirim. Romanımızın kahramanı genç bir rahibedir.12 yaşında babası tarafından Azize Rose Manastırı'na bırakılmış, manastırın melekbilim koleksiyonuyla ünlü kütüphanesinde çalışan, genç ve sebatkar rahibe Evangeline'nin hayatı bir mektupla kökünden değişmeye başlar. Verlaine adında bir sanat tarihçisi, Percival Grigori adında zengin ve tuhaf müşterisi için yaptığı araştırmada, ünlü Rockefeller ailesinin bir üyesi olan Abigail Rockefeller'la Azize Rose Manastırı arasında bir bağlantı keşfetmiştir. Bu bağlantı İkinci Dünya Savaşı sırasında Rodop Dağları'nda yapılan inanılmaz bir keşfin de ipuçlarını taşımaktadır. Evangeline ve Verlaine, kendilerini kısa bir süre içinde meleklere ve mitolojik bir efsanevi çalgıya dair yapılmış bu keşfin yol açtığı savaşın ortasında bulurlar. Söz konusu keşifte bulunan ve büyük çabalarla saklanan lir, kimin eline geçerse dünya tarihi ona göre değişecektir çünkü. Savaş ise, melekbilimciler ile kötülük melekleri arasındadır. Evangeline, hızla içine çekildiği bu savaşın ortasında, mektup üzerine mektup açacak, geçmişine ve ailesine dair sırları birbiri ardına öğrenecek, mitolojik şifreler çözülürken son derece beklenmedik bir sona doğru koşmaya başlayacaktır. Beklenmedik bir sona dair koşan yalnız o değildir elbette, ünlü ve çok kuvvetli bir Nefil ailesinin varisi Percival Grigori'nin de hayatı bu lirin ele geçirilmesine bağlıdır. Zaman içinde insanlarla çiftleşmekten bozulan Nefil soyunun en dramatik üyelerinden biridir Grigori. Tuhaf bir hastalığa yakalanmış, o görkemli, ışıl ışıl kanatları çürüyüp dökülmüş, bedeni iflas etmeye başlamıştır. Derdinin devası ise malumumuz, o efsanevi lirdir. Dolayısıyla insanlar ve melekler arasındaki bu savaş kişisel düzlemde de bütün yıkıcılığıyla yaşanacaktır. Trussoni, bizi günümüz Amerika'sı ile 1940'ların Avrupa'sı arasında gezdirirken bir yandan da dini, fantastik bir kısa dünya tarihi yazar. Romanın kurgusu içinde son derece inandırıcı bir tarih yorumudur bu. Özellikle Nuh tufanından sonra Avrupa'yı ele geçiren düşmüş meleklerinin kurdukları ihtişamlı kötülük medeniyetine inanmamak, günümüzde yaşayan herhangi bir okur için pek de mümkün değil zaten! Tarihi gerilimden fantastik düzleme son derece rahat biçimde açılan bir roman Asi Melekler. Oturaklı bir dini ve tarihi alt yapının üzerinde yükseliyor, dinden ve dünya tarihinden beslenmeyi biliyor. Üstelik bir yanıyla da son derece ironik biçimde, bugün modern bireyler olarak içselleştirdiğimiz din ve tarih bilincimizin ne derece masalsı, ne derece metafizik olgulara dayandığını gösteriyor. Romanın diğer bir özelliği semavi dinlerin içinden çekip çıkardığı meleklik olgusu ekseninde giderken son derece taraflı olabilecek bir eğilimin içinde de yer almaması. Evet Trussoni, bir rahibeyi kahramanlaştırmış, Hristiyanlık ve Yahudiliğin beslendiği düalizmden yararlanıyor, anlatısının çerçevesi dini anlamda çok belli, ama fantastikle gerçek arasında o çok hassas çizgide yürürken ne tek tanrılı dinleri ne pagan düşünceyi ne de ateizmi zedeliyor. Çizginin üzerindeyken ne zaman ne tarafa geçeceğini iyi biliyor. Asi Melekler, kurgusu, yarattığı etkileyici atmosferi, zarifçe işlenmiş kahramanları ve sürükleyici dili bir yana bence en çok bu özellikleriyle şahane, dikkate değer bir kitap. İkincisini merakla bekliyorum çok beğendiğim bir kitap oldu. Hİç değilse yapılan reklamlara değmiş bir kitap.


Ne Orpheus ne Ulysses, Butes, sadece Butes... Müzisyen Orpheus zaten hiç dinlemek istememiştir onları, Ulysses ise kendini ancak geminin direğine bağlatarak bu sese, bu müziğe direnmiştir. Bir tek Butes vardır, yakınlarından geçtikleri adadan yükselen sese, sirenlerin şarkılarına doğru kendini cesurca bırakan, kürekleri bir yana koyup varlığını bir sonsuzluk boyunca sulara atan... Sirenlerin şarkısı, akritik yani hayvani şarkıdır; ayrışmamış, belirsiz, sürekli sestir. Dişildir, yaşamın geliştiği dünyadan gelir. Ondan kaçan tüm gemicilerin, kahramanların aksine Butes, bu sese doğru yönelir, ölüme ve yaşamın ilk ortaya çıktığı yere döner. İşte o yüzden Pascal Quignard'ın da son romanının kahramanıdır o. Quignard, ölüm, dirim, müzik, zaman, tarih, karanlık ve kişileştirme üzerine düşünürken, yanına antikçağlardan bir tek Butes'i almıştır... Orpheus'çu müzik de felsefece düşünme gibi korku duyar. Açık denizde olmak istemezler. Kaybolmaktan, dalmaktan, gruptan ayrılmaktan, ölmekten endişe ederler. Aynı şekilde psikanalizci ve çözümlenmekte olan kişi de kolları ve bacakları hareketsizleşmiş, biri koltuğunda, öteki acı veren divanında, dinlerler, konuşurlar, grubun dışına atlamazlar, dilin dışına atlamazlar. Tekneyi terk etmezler. Belki ambara inerler ama denize atlamazlar. Butes köprüye çıkar ve atlar. Düşüncenin korktuğu yerde, müzik düşünür. Pascal Quignard, dişil bilince karşı kültürleşme süreciyle verdiğimiz eril savaşın antik köklerini kazımaktadır Butes ile. Dilden önce, sese ve müziğe verir önceliği. Batı müziği bu savaşın en yoğun geçtiği alanlardan biridir yazara göre ve ne yazık ki arkaik çekirdeğe ait olan kökensel dansı feda etmiştir o. Ama yine de müzik bize varoluşun en çıplak yüzünü, bizlerin en ilksel yüzünü göstermekten, anımsatmaktan geri durmaz. İşte budur insanlığın yaşamsal çıkmazı. Yazarın denize açılmak, rüzgarda ilerlemek, bir kent kurmak, bir sahili kolonileştirmek, bir insanı yüksek bir yarın tepesinden aşağı iterek kurban etmek, arınmak, bir başka kumsaldan, bir başka acenteden, bir başka hisardan yeniden yola çıkmak olarak özetlediği Antik Yunan tarihinin hazin sonunda insanlığın en derin çıkmazı okunabilir. Ölüm, intihar dürtüsü ve delilik; kurtuluşa, mutluluğa giden yolun üzerinde dikilirler tekinsizce. Bütün bunlarla yüzleşmek yerine etraflarında dönmeyi tercih eden insanlığın trajik öyküsüdür aynı zamanda Yunan tarihi. Ve işte tam bu noktadan bakınca doğal olarak tek bir kahraman görürüz onun içinde: Butes. İntiharla, delilikle ve ölümle yüzleşmekten korkmayan, kendini kökensel itkinin kollarına, sirenlerin müziğine cesurca bırakan, delirerek ölen insan, o günler için bir koyun çobanı belki ama bugün için kahraman... Dünyanın Bütün Sabahları ve Villa Amalia ile tanıdığımız Fransız edebiyatının en güçlü romancılarından biri olan Pascal Quginard'ın kaleminden çıkma bir başyapıt, Butes. Kısacık, yetmiş sayfalık, her bir cümlesi tekrar tekrar okumaya değer, bütününde ise çağdaş romanın ve insan düşüncesinin seyrini biz okurlara veren... Dolayısıyla da bu haftanın en şahane kitabı...


Bu üç kadının birleşip tek bir benlikte dünyanın olası geleceklerinden biriyle bağlantı kurması, ütopik bir dünyayı kurtarmak için harekete geçmesi ondan beklenecek son şeydir herhalde. Ki buna zaten tımarhanede paranoid şizofreni diyorlar... Ama oluyor işte, onunla temasa geçen Luciente'ye göre Connie güçlü bir alımlayıcı. İki bin yüz küsurlarda bir yerlerden günümüze gelerek bilinç düzeyinde Connie'yle iletişime geçiyorlar geleceğin insanları, bu işe yaramaz Conchita'ya geleceğin dünyasını gösteriyor, paylaşıyorlar. İyi ama niye? Sorunun yanıtını çağdaş dünya edebiyatının en önemli feminist kalemlerinden biri olan Marge Piercy'ın bu üzerinde düşünülmeye bile değmeyecek olan toplumsal süprüntüyü roman kahramanı yaptığı klasikleşmiş eseri Zamanın Kıyısındaki Kadın'da okuyoruz. Piercy Zamanın Kıyısındaki Kadın'la, fantastiği olağanüstü yaratıkların ve gerçek gelişme gösteremeyen kahramanların yolculuğundan çıkarıp dili cinsiyetçi düşünceden ayırırken, ütopyayı da düşünürlerin ve edebiyatçıların elinden alarak alelade bir kadına veriyor. Connie otuz yedi yaşında olmasına rağmen, kötü beslenme, sigara, alkol, uyuşturucu, dayaklar ve kürtajlarla en az ellisinde gösteren Meksika asıllı bir Amerikalı. Her şey yeğeni Dolly'yi, kendisine sevgili edindiği bir pezevengin elinden kurtarmaya çalışmasıyla başlıyor. Daha doğrusu yeğenini döven bu pezevengin burnunu kırmasıyla. Ardından yediği dayaklar ve bütün bunların sorumlusu olarak bir tımarhaneye kapatılması geliyor. Connie'nin toplumun kıyısında bir yaşam savaşı vermesi dışında herhangi bir sorunu yok gibi, ancak doktorlar ve sosyal görevlilerin onun gibi düşünmediği ortada. Kısacası, yoksul ve düşkün bir kara derili kadınsanız eğer ve hayat sizi bir şekilde tımarhanenin kapılarına getirmişse deli olmadığınızı kanıtlamanızın herhangi bir yolu yok... Buraya kadar karanlık, etkileyici ama son derece alışılageldik bir toplumsal, cinsiyetçi eleştiri gibi görünür her şey. Kokuşmuş kurumları, bireyleri ezip geçen ekonomik hiyerarşik kastları, ataerkinin bunaltıcı baskısı, ırk ve cinsiyet ayrımının eziciliği ile genel olarak içinde yaşadığımız sistemin sıkı bir eleştirisi... Ta ki Connie, bir şekilde yaklaşık iki yüzyıl sonrasının dünyasıyla iletişime geçene kadar. Marge Piercy, bu noktada kahramanının içinde yaşadığı şimdi'yi boşlamadan son derece siyasi bir bilimkurgu dünyasının kapılarını açar içimize. Connie'yle bağlantıya geçen Luciente, onu kendi dünyasının içine çeker. İlk bakışta Connie'yi büyük bir hayalkırıklığına uğratan son derece sıradan bir köyde yaşamaktadır. Luciente'nin cinsiyetinin ne olduğunu anlayamadığı ilk tanışmalarından itibaren bu dünyanın cinsiyetsizleştirilmiş bir dünya olduğunu anlarız. Geleceğin insanları bütün iktidar düşüncelerinden azade kalmayı başardıktan sonra nihayetinde en başat iktidar aracı olan doğal üretimi, yani anneliği de yok etmişlerdir. Çocuklar, çocuk üretim evinde hayata getirilir ve onların anneleri erkekler de olabilir. Her çocuğun muhakkak üç annesi vardır ve bu sadece çocuk on iki yaşına gelene kadar sürer. On iki yaşına gelen her çocuk ilksel toplulukların erginlenme törenlerine benzer şekilde yeni bir isim almak üzere bir hafta boyunca yalnız başına ormana gönderilir. Ve oradan kendi ismini belirlemiş yetişkin bir insan olarak çıkar. Geleceğin dünyasında genlerle oynamaya müsaade edilir ancak bu sadece ırkların çeşitliliğini devam ettirmek için yapılır. Hayvanlarla iletişim kurmanın çeşitli yolları bulunmuştur, insanlar evlerindeki kedilerle mimikler aracılığıyla konuşur; toprağın avukatlığı, nehir doktorluğu gibi meslekler vardır...


Düzülke, Victorya döneminin önemli bilginlerinden ve son derece ağırbaşlı ilahiyatçılarından biri olan Edwin Abbott Abbott'ın elinden çıkma mucize kabilinden, etkileyici bir toplumsal eleştiri. Asimov'un da dediği gibi boyutların kavranma tarzına, insanlığın bugüne kadar bulabildiği belki de en iyi giriş yapıtı. Abbott, küçük, geometrik bir oyun kuruyor gözlerimizin önünde. İki boyutlu Düzülke'nin ortalama bir sakinini kahraman yapıp onu hem tek boyutlu hem de üç boyutlu evrenlerde gezdirerek zaman-uzam algımızı tartışıyor zekice, hem de aslında son derece ağır bir toplumsal eleştiriye imza atıyor. Başta da dediğim gibi Düzülke, çizgilerden ve çeşitli geometrik şekillerden ibaret bir evren. Işık ve ses yok burada. Bu ülkenin sakinleri, şekilleri ne olursa olsun birbirlerini düz birer çizgi gibi görebiliyorlar ancak son derece hiyerarşik bir toplumda yaşadıkları için şekiller önemli. Zira burada yaşayanların şekline göre itinayla oluşturulmuş bir kast sistemleri var. Düz çizgiler toplumun en aşağı varlıkları sayılan kadınlar elbette. İkizkenar üçgenler ise toplumun en alt tabakasını temsil ediyorlar. Kenar sayısı arttıkça statünüz de artıyor burada, nihayetinde en önemli, en yüksek sınıf dairelerden oluşuyor. Peki statü kenar sayısına göre değişiyorsa ve zaten herkes birbirini düz bir çizgi olarak görüyorsa bütün bunların ne anlamı var, diyebilirsiniz? Çok anlamı var elbet ve Düzülkeliler birbirlerini tanımak için, duyma, dokunma gibi çeşitli zorlu yöntemler geliştirmişler. Üstelik karşınızdakini tanıma biçiminizi bile yine kast sistemi içine yerleştirmişler. Mesela dokunarak tanıyan ve tanışanlar tartışmasız üst sınıfın üyeleri oluyorlar. Doğanın ve evrim yasalarının da belli bir desteği var bu sistemin yürümesinde. Bir ikizkenar üçgen birkaç kuşak içinde eşkenar üçgene dönüşebilir mesela. Ama heyhat, bir çizgi, yani bir kadın evrimsel olarak asla ilerleyemez. O, toplumun içinde her daim, hafızasız, yarı kör- yarı sağır ve cahil bir şekilde sadece üreme için varoluşunu en alt seviyelerde sürdürecektir. Üstelik de bütün bunlara rağmen Düzülke'nin gelişmiş erkeklerinin içine muazzam bir korku salmaya hep devam edecektir. Gelelim kahramanımıza... Onun bize Düzülke'nin varlığını ve yapısını anlatmasının sebebi hayatına tuhaf bir şekilde giren bir küre. Kahramanımız ona Lord Cenapları diye hitap ediyor. Lord Cenapları bu iki boyutlu varlığa üç boyutun varlığını kanıtlıyor elbette ama o da ne, eğer üç boyutlu bir evren imkanlıysa, dört boyutlu hatta çok boyutlu evrenler de mümkündür, durumu yok. Yazarın meselesi insan zihninin sınırlılığı, insanın sınırlara karşı yaklaşımı. Sınırlama, fiziksel özellikleri nedeniyle varlığın doğasındaysa, o varlık bu sınırlamayı nasıl aşabilir? İnsan doğuştan kör birine rengi, doğuştan sağır birine müziği nasıl anlatabilir? İnsan ışığın veya sesin farklı dalga boylarını açıklayabilir; dokunma gibi denenebilen duyumlardaki ince ayrımlara başvurabilir. Zekaya dayanan bir anlayışa ulaşabilir belki. Ama bu, birkaç saniyeliğine olsun bir bahçenin görülmesi veya Beethoven'in bir senfonisinin duyulmasının doğuracağı anlama düzeyiyle asla karşılaştırılamaz. Isaac Asimov, Düzülke için kaleme aldığı Sınırlamalar adlı yazısında işte böyle altını çiziyor hikayenin meselesinin. Neticede ise sınırları aşmak yerine, boyutlar arası gezen talihsiz kahramanımızın hazin sonuna varıyoruz. Peki sizce Düzülke nerededir? O içimizdeki, basmakalıp, önyargılarla dolu, sınırlı, sınırlayıcı yerde değil mi? Hem zihnimizin hem de gönlümüzün en çorak yerinde... Abbott'un kültleşmiş yapıtı o çorak yeri sulamak için son derece eğlenceli, şahane bir fırsat. Nefis çevirisi, Asimov'un kafa açıcı giriş yazısı da cabası.


Üç cilt olarak tasarlanmış çalışmanın ilk cildi için böyle yazmışım vakti zamanında. Şimdi elimde üçüncü Grafik Kanon var ve aynı hevesle, aynı düşünceler içinde geziyorum sayfalarında. On dokuzuncu yüzyılın sonundan yirmi birinci yüzyıla uzanıyor edebiyatın içinde bu sefer... Peki, bu zaman aralığına düşen edebiyat kanonları hangileridir? Neye göre belirlenebilir? Kanon tartışması uzundur uzun olmasına ve net yanıtlar vermek başlangıçta güç gibi görünse de eserler kısa bir bakış attığınızda bile suda yüzen tahta parçaları gibi birer birer gelip takılıverirler ağınıza. Edebiyatın üzerine topyekun düşen bir huzursuzluk, bir endişe gölgesidir kanon, evet ve bu endişeden beslenip çoğalır. Muhafazakarlık ve değişim arasındaki o gerilim, ciddi bir eğlence duygusu da taşır içinde üstelik. Grafik Kanon'a seçilmiş eserlere baktığımızda hem bu gerilimi hem de sözünü ettiğimiz keyif duygusunu içinde taşıdıklarını görüyoruz. Joseph Conrad'ın Karanlığın Yüreği'yle başlıyor söz konusu zaman aralığındaki görsel-edebi gezinti. Hani Conrad'ın Kongo'da nehir gemisiyle ve yaya olarak seyahat ettiği altı ay boyunca gözlem ve deneyimlerinden yola çıkarak yazdığı Karanlığın Yüreği... Vahşetle, kötülükle ilgilenen ama bütün bunları doğrudan kınamayan, büyüleyici, tartışmalı bir metin. Medeni insanın, modernleşmeye başlamış bireyin içindeki karanlığı anlatan Karanlığın Yüreği'ni Matt Kish sayfa sayfa resimlemiş bir ilüstratör. Grafik Kanon da onun çalışmasının içinden seçilmiş on sayfayla açılıyor. Burası da, dedi Marlow ansızın, dünyanın en karanlık yerlerinden biri, diye başlayan ve yeryüzünün en ücra köşelerinden birine uzanan durgun suyolu kapalı göğün altında, kederle, hudutsuz bir karanlığın yüreğine akıyordu sanki, diye biten on sayfayla. İlginçtir ki, Grafik Kanon'un açılışını yapan metinlerden biri de, aslında bir edebiyat eseri olmayan, Sigmund Freud'un Rüyaların Yorumu... Bastırılmış anılar, Oedipus kompleksi, libido, cinsel enerjilerin yüceltilmesi, serbest çağrışım, nevroz, haz ilkesi, ölüm dürtüsü, penis hasedi, Freudyen dil sürçmesi, bilinç ve bilinçdışı, id, ego gibi hem bu zaman aralığında insanlık tarihine hem de edebiyata, sanata damgasını vurmuş kavramların yaratıcısı Freud'un kendi üzerine yaptığı bu destansı analiz, yirminci yüzyılın kanonları arasında yer alıyor. Diğer bir açılış metni olan, Oz Büyücü'sünde ise nefis bir sürpriz var. Hikayeyi çizen Graham Rawle, Dorothy'nin meşhur ayakkabılarını kitaptaki orijinal gümüş rengine çeviriyor ve kitabın filminde yasaklanan Çekiçkafa gibi karakterleri görsel olarak geri getiriyor. Çalışmadaki diğer süprizlerden biri, yirminci yüzyılın dil bakımından en hayranlık verici eserlerinden biri olan Lolita'yı Sally Madden'ın sözsüz olarak çizmesi. Bir diğeri, Pulitzeri ilk alan kadın şair Edna St. Vincent Millay'in Orman Kıyısında Şarkı Söyleyen Kadın'ıyla karşılaşmak. Çalışmanın kapanış yazarıyla sonlandırayım ben de. David Foster Wallace'ın Türkçede ne yazık ki yayımlanmayan Tükenmeyen Nükte'si edebi kanon olarak kabul edilen en yeni edebiyat metni olarak kabul ediliyor eleştirmenlerce. Bak arkadaşım, yaşadığımız dönemin karanlık ve aptalca olduğunun hepimiz farkındayızdır herhalde ama her şeyin ne karanlık ve aptalca olduğunu sahnelemekten başka bir şey yapmayan bir edebiyata ihtiyacımız var mı? Karanlık dönemlerde iyi sanat dediğin dönemin karanlığına rağmen hayatta kalan ve parıldayan insaniyeti ve büyüyü bulup ona kalp masajı yapan sanattır. Gerçekten iyi bir edebi eser, yansıttığı dünya görüşü ne kadar karanlık olaursa olsun o dünyayı yansıtırken onun içinde insanca hayatta kalabilme olasılıklarına ışık tutar, diyen ve 2008 yılında kırk altı yaşında, intihar eden Wallace... Daha az yalnız hissetmek için okumak gerektiğini düşünen Wallace. Eserleriyle de yaşamıyla da iyi bir kapanış yazarı oluyor.


Lavinia, erkeğin dilinde hapsolmuş, kahramanlar çağının kahraman olamamış kahramanı, sessiz, dilsiz, soluk bir görüntü. Bir kadın, bir kraliçe; kadim Roma İmparatorluğunun temelini atacak kralların dölyatağı... Lavinia gölgelere ait belki, ama gölgelerin de bir var oluş şekli var, onları gören gözler, gördüklerini yazan kalemler... Fantastik edebiyatın büyükannesi, yaşlı dişi kurdu Ursula K. Le Guin, Türkçeye yeni çevrilen son romanında kadim yılların artık efsane olmuş bir kahramanlık hikayesinin içinden çekip çıkarıyor Lavinia'yı, gölgelerden gün ışığına doğru el veriyor, sonsuz sessizliğinden söze dönüştürüyor onu. Kılıç şıkırtıları, erkeklerin zafer ve ölüm naraları arasından, kutsal ateş etrafında ilahiler söyleyenlerin sesleri yükseliyor; kaynak sularının, göllerin, denizlerin ve dağların yüreğini dillendirenlerin sesleri... Vergilius'un epik şiiri Aeneastan çekip çıkarıyor Lavinia'yı Le Guin. Kahraman Aeneas'ın karısı ve oğlunun annesi olan Latiumlu Lavinia'yı şairinin elinden alıyor. Zira şair için Lavinia onu isteyen taliplilerinin karşısında yanakları kızaran saf bir bakireden, adına savaşlar yapılsa da sembolik zarif bir imgeden ibaret sadece. Le Guin işte tam buradan hareketle, eril dile hapsolmuş dişil var oluşun kapılarını açıyor, şiiri düzyazıya, kahraman dediğimiz şeyi ikincil bir öğeye dönüştürüyor. Ancak yanlış anlaşılmasın, yazarın yapmaya çalıştığı şey Vergilius'un Aeneas'ını ters yüz etmek, onu bir yapıbozuma tabi tutmak değil. Sadece bir erkek şair yerine, kadın romancı yazsaydı eğer bu efsaneyi, neler olurdu, onu göstermek. Öyle de oluyor. Lavinia, kadın elinden çıkma, kadınsı bir anti-kahramanlık destanı olarak edebiyatın büyülü döl yatağındaki yerini buluyor. Ona düşen büyük bir destanda, küçük, küçücük bir rol. Ama başlangıçta Lavinia'nın bundan haberi yok. Oğullarını kaybetmiş deli bir anneye, tüm sevgisini kızına vermiş, şefkatli, onurlu ve adil bir kral babaya sahip, saf bir bakire olarak çıkıyor karşımıza ilk önce. Ancak babasının inşa ettiği barış döneminin sınırında, kaynayan küçük bir kazanda yaşamakta, üstelik bunun fena halde farkında. Ardı ardına çıkan güçlü ve nüfuzlu taliplerden birini seçmek zorunda. Bu göstermelik değil, gerçek bir seçim Lavinia için. Çünkü onun içinde yaşadığı toplulukta kadınların da bir sözü var, geçerli bir söz bu üstelik. Lavinia'nın seçimi, seçmemek oluyor. İnsanların, yıldızlara, kutsal ateşin alevlerine, kuşların seslerine, denizin köpüklenen dalgalarına ve rüyalara kulak verdiği, onlara bakarak şimdiye ve geleceğe dair kehanetlerde bulunduğu bir çağda yaşıyor çünkü o. Babasıyla tanrılara kurban kesmek için sık sık gittikleri Albunea ormanının derinliklerinde bulunan kutsal sunağın, o şifalı suyun çıktığı pınar başında yaşadıkları Lavinia'yı talipleri arasından seçim yapmamaya yöneltir. Burada yüzyıllar ötesinden ona seslenen şairiyle tanışacak ve hayatını öğrenecektir. Ölüm döşeğindeki şairin ruhu Lavinia'yla buluşur, çünkü onu çağırabilecek kadar güçlü tek kahramanıdır aslında. Şiiri yarım kalmıştır, özellikle de Lavinia'yla yüzleştikten, bu hiç fark edemediği kadın kahramanını tanımaya başladıktan sonra. Artık çok geçtir ama şiirini Lavinia'ya okur. Ve işte bu andan sonra Lavinia'nın önünde kurguyla gerçeklik arasında gidip gelen o bıçak sırtı yol açılır. O artık bir başkasının gerçekliğinde yaşadığının farkında olan bir kadındır, yazılı kaderini değiştiremeyecektir belki ama onun içini nasıl dolduracağı, işte o kendine kalmıştır. Lavinia, söze karşı ses olur böylece, ölümlü kahramanlara karşı, ölümsüz bir anti-kahraman. Yazar bu noktada eril dile hapsolmuş dişil bilince fantastik bir çıkış noktası gösterir. Kendi sözünü arayan kadını, kadın yazarı, sözün ardındaki sese çağırır. Fantastik kurguyu iç benliğin dili olarak öneren Le Guin, Lavinia'ya, bu dindar pagana kehanetleri, rüyaları, gölgeleri verir. Ta ki o, evi süpürmek, kutsal ateşi yakmak, tahıl ambarlarıyla ilgilenmek, çocuk büyütmek, kumaş dokumak gibi kadınsı işleri ibadet edercesine yapmanın yanı sıra, gücü, öngörüsü ve rüyalarıyla; kehanetleri hatta yazgıyı okuma yeteneğiyle kendi olağanüstülüğüne erişene dek, tıpkı Yerdeniz Büyücüsü'nün Tenar'ı gibi, tıpkı Le Guin'in kendisi gibi. Bilgiye, kendimizi bilmeye ihtiyacımız var. Kendimizi ve gölgemizi görmemiz gerekir. Çünkü gölgemizle yüzleşebiliriz; onu kontrol edebilir, onun rehberliğini kabul edebiliriz; böylece belki de büyüdüğümüzde, güçlenip toplum içinde sorumlu yetişkinler olduğumuzda, dünyada yapılan kötülükler, katlanmak zorunda olduğumuz adaletsizlikler, azap ve acı karşısında ve o en sondaki nihai gölge karşısında, çaresizlikle teslim olmaya ya da gördüklerimizi inkar etmeye daha az eğilimli oluruz. Diyordu Le Guin Kadınlar, Rüyalar ve Ejdarhalar adlı deneme kitabında. Fantastik edebiyata dair yazdığı bir denemede yer alan bu sözler Lavinia'ya dair de pek çok ipucu içeriyor. Gölgelere hapsettiğimiz, sessizliğe yazgılı dişil bilincimizle yüzleşmeyi öneren ve bunu pek çok romanıyla edebiyat alanında gerçekleştirmeye çalışan Le Guin'in Laviniası ister yazarın hayranlarından biri olun, ister onunla yeni tanışacak bir okur, şahane bir kitap... Ve ne mutlu ki Le Guin'in yazarken elinin hala hiç titremediğinin kanıtı...


Hayat dediğimiz bir karanlık yolculuk, bizi belki de ışığa götüren. Belki diyorum çünkü, karanlıklar içinde yolunuzu bulduran bir ışık mutlaka olmalı da ondan. İster yolun sonunda, ister yol boyunca, fark etmez. Karanlık da, ışık da bakidir ne de olsa... Nalan Barbarosoğlu'nun öyküleri bir büyük yolculuğa dairdir. Yol karanlıksa karanlığı, ışıklıysa ışığı anlatan; insan ruhunun kendine, gerçeğine dönük öykülerdir bunlar. Işığında da, gecesinde de yolu göstermeye muktedirdir yazar. Ve işte bundandır ki böylesine başarılı olması, öykülerinin üzerimizde bunca iz bırakması... Yol Işıkları, Nalan Barbarosoğlu'nun Ne Kadar da Güzeldir Gitmekle başlayan öykü yolculuğunun beşinci durağı. Adından da anlaşılacağı gibi Yol Işıklarında yer alan öyküler, öykü kahramanlarının kendi kişisel yolculukları içerisinde biraz soluklanıp bize doğru baktıkları an'lara odaklanıyor. Barbarosoğlu'nun öyküleri sadece benliğin alt yüzüne dönük değil elbette. Toplumsal bilincimizi etkileyen güncel olaylar da öykülerinde yer buluyor; toplumsal bilinçaltımıza eklemleniyor, tıpkı Tutuşan Temmuz ile Ateşten Bir Top adlı öykülerde olduğu gibi. Topluma sirayet eden olayların tek tek bireylere nasıl yansıdığı ve bu anlamda nasıl tekrar toplumsallaştığı üzerine yazılmış öyküler bunlar. Hemen her öyküde görülüyor ki öykü kişileri bir başka öykü kişisine sesleniyorlar, çoğu zaman seslerinin duyulmayacağını bile bile. Kimi zaman gönderilmemiş bir mektupla oluyor bu sesleniş, kimi zaman için için yanan seslendirilmemiş bir sitemle. Kimi zaman da öykü kişisinin yaşamını başlı başına bir sitem mektubuna dönüştürdüğünü görüyoruz, yazdıkları ve yazmadıklarıyla, söyledikleri ve söylemedikleriyle... Sana yazdığım ve bir tanesini bile okumadığın mektupları gösterişli bir törenle yakmamın üstünden kaç yıl geçti acaba?.. Bir Pazar sabahı. Gece denli karanlıktı pencerenin arkası, yağmurun sis gibi indiği bir sabahtı... O sabaha ilişkin sadece bunu anımsıyorum. Tabii bir de mektupların yanışı... Alevlerle kıvrılan kağıt tomarları... Siyah, simsiyah bir yığın küvetin içinde... Ve dumanın fayanslarda kara bir iz olarak kalması günlerce... Islak bir is kokusu evde. Şimdi düşünüyorum da, sana yazılmış mektuplardan bir ömür yaşamışım ben. Bu, bir başkasına seslenme hali ki Barbarosoğlu'nun öykülerini böylesine dokunaklı kılan belki de. Üstelik her şey bir yana, yazarın öyküleri aracılığıyla ciddi bir toplumsal eleştiri kurduğunu da görüyoruz. İçinde yaşadığımız sistemin tek tek bireyler üzerinde bıraktığı kırıklığın resmini çekerken değişime, köklü bir değişimin gerekliliğine dair de sinyaller veriyor. Bu noktada, Nalan Barbarosoğlu'nun öykülerinden aldığımız edebi lezzet işlevselleşiyor, başka bir dünya mümkün mü, sorusuna dair kendimize ait cevaplar üretmeye başlıyoruz. Kısa süreliğine de olsa, edebiyatın ışığında anlam kazanan bambaşka bir dünyaya sahip oluyoruz.


Behçet Çelik, öyküleriyle tanıdığımız, romanlarıyla bildiğimiz, edebiyat eleştirileriyle ilgilendiğimiz bir yazın insanı. Çelik'in denemelerini bir araya getirdiği Ateşe Atılmış Bir Çiçek ise sanırım edebiyat üzerine son zamanlarda görüp göreceğimiz en dikkate değer çalışma. Bunun üç önemli sebebi var: Birincisi ve her şeyden önemlisi elbette Behçet Çelik'in dili, ikincisi eleştiriye dair son derece net, derinlikli düşünceleri ve üçüncüsü yazarın edebiyat sevgisiyle yoğrulmuş yüreği-yürekliliği. Sondan başlamak isterim, yani kitapta yer alan son denemeden... Eleştiri ve Metnin Ruhu başlığı altında eleştiri üzerine düşüncelerini ifade etmiş Behçet Çelik ki bu düşünceler yazarları ve yapıtları ele alış biçimine de ışık tutar nitelikte. Edebiyat eleştirisinin amacı nedir, diye soruyor öncelikle. Metni çözümlemek, yorumlamak, paylaşmak... Hepsinden bir parça ya, edebiyat eleştirisinin temel derdi, metnin ruhunu yakalamak ve göstermektir, diyor. Peki bu ruhu nasıl yakalayacak eleştirmen? Dil sürçmelerini görmesi, yazarın değil metnin ideolojisini kavraması, feminist edebiyat eleştirisini ve psikanalitik okumaları göz ardı etmemesi, sezgilerini yanına alması ve hatta edebiyat eserinin artık bir meta olarak dolaşıma çıktığını unutmaması... Eleştirinin neye odaklanacağını belirleyen metin ise eğer, eleştirmen de metnin kaygısının çok-satarlık olduğunu sezdiğinde dikkatini buna odaklayacak, dönemsel eğilimleri araştırmak zorunda hissedecektir kendisini, diyor. Bu, altı çizilmesi gereken, yeni, ve hatta geç kalmış bir tutum Türk eleştirisi için. Yazarın feminist okumalara karşı tutumu da öyle. Ataerkil bir düzenin dile sızan, edebiyatı kavrayan-kapsayan yapısını eleştirel bakış açısının uzağına koymak, feminist okumaları dışlamak bugün artık imkansız olmalı. Behçet Çelik, eleştiri konusunda düşüncelerini belirtirken, malumu ilan ediyor belki ama, günümüz eleştiri ortamında sözleri, ateşe atılmış bir çiçekten ziyade çölde açan çiçekler kadar değerli geliyor.


Ailem İspanya'nın hangi bölgesinden geliyor, gerçekten bilmiyorum. Elbette atalarım çok önce çıktılar oradan, bir ayakları geride kaldı, ötekisi ileride; ama ben onlara ait bilgileri saklamadıysam, bu, durumun gereksizliğindendir. Yakın akraba olduğumuzu sanmıyorum, ama dünyada gerçekleşen herhangi bir adaletsizlik karşısında eğer siz de öfkeden titriyorsanız, yoldaşız demektir ve bu çok daha önemlidir. Aleida March ve Havana Che Guevara Çalışmaları Merkezi tarafından hazırlanan ve İspanyol'cadan Bülent Kale'nin başarılı çevirisi ile Türkçe'ye kazandırılan Bellekteki Che, Everest Yayınları tarafından yayınlandı. Çevirisi, tasarımı, baskısı, kağıt kalitesi ile köşemizin adını tam olarak temsil eden, şahane bir kitap bu. Üstelik bu kaliteye göre oldukça uygun fiyatlandırılmış. Benzer baskıları iki misli fiyata görmek mümkün. Popülaritesini hiç yitirmemiş olan Che, neo-liberalizmin ideolojik toz dumanı dağılıp gerçekliğin çıkmaz sokakları yavaş yavaş görünür olmaya başladıkça, yeni arayışların referansı olarak yeniden ve yeniden okunuyor, basılıyor. Film ile başlayan bir yeniden hatırlama ve genç kuşaklarca tanınma aşaması ile birlikte son bir kaç yılda çok sayıda Che kitabı raflarda yerini aldı. Bu kitapları kabaca Che'nin politik yazıları, günlükleri ve biyografisi olarak sınıflandırabiliriz. Bellekteki Che, bunların hepsi ve hiçbiri. Öncelikle nefis bir fotoğraf albümü. Türkçe'de bulunan belki de en kapsamlı albüm niteliğinde. Zengin bir Che kitapları ve fotoğrafları arşivim olmasına rağmen, bir dolu fotoğrafı ilk kez bu kitapta gördüm. Victor Casaus önsözde kitabı şöyle özetliyor: " Metinler kronolojik bir sırayı takip ederek düzenlendi. Öyle ki, bir mektuptan ötekine, günlüğüne düştüğü notlardan birinden ötekine geçerken, onun gerçek yeteneğini arayışını, düşüncelerinideki gelişimi, hayatının en büyük doğrularını keşfetmek mümkün. Bu anlamda, bu kitap da bir tanıklık belgesi. Size çok uzaktan ve aceleyle yazıyorum, bu yüzden yeni maceralarımı anlatamayacağım. Çok yazık, çünkü çok ilginçler ve Timsah Pepe beni pek çok arkadaşla tanıştırdı. Artık öbür sefere. Şimdi sizi çok sevdiğimi ve annenizle birlikte hep aklımda olduğunuzu söylemek istiyorum, gerçi en küçükleri yalnızca fotoğraflardan tanıyorum, çünkü ben ayrıldığımda çok küçüklerdi. Yakında bir fotoğrafımı çekeceğim, şimdi nasıl olduğumu görün diye; biraz daha yaşlı ve çirkin. Bu mektup Aliusha altı yaşına girdiğinde ulaşacak size, böylelikle onu kutlamamı ve mutlu yıllar dilememi sağlayacak. Aliusha çok çalışkan olman ve annene becerebildiğin kadar yardım etmen gerekiyor. Unutma ki sen büyüksün. Sen, Camilo, o kötü sözcükleri daha az söylemelisin, onlar okulda söylenmez, onları söylenebilen yerlerde kullanmaya alışman gerek. Celita, anneannene ev işlerinde hep yardım et ve hep ayrıldığımızdaki gibi sempatik kal. Hatırlıyor musun? Niye hatırlamayasın. Tatico, sen büyümeye bak ve adam ol, sonra ne yapacağımıza bakarız. Eğer emperyalizm hala varsa, dövüşmeye çıkarız, eğer artık bitmişse, o zaman sen Camilo ve ben birlikte Ay'a tatile gideriz. Benim yerime dedelere, ninelere, Myriam'a ve bebeği Estela'ya ve Carmita'ya birer öpücük verin ve babadan de her birinize fil kadar kocaman bir öpücük gelsin. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Yazının başlığı da methiye cephesini epeyce açığa çıkarıyor ama en sonda ulaşmam gereken yargıyı en başa taşıyarak atayım ilk adımı: Türkçe yazılan ya da Türkçeye çevrilen kalburüstü bütün tarihi romanları okuduğunu varsayan, kendisi de az çok ilgi görmüş hacimli üç örnekle bu alana katkıda bulunan biri olarak, bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Ölmek ve gülmek kelimeleri yan yana çok da gelmez. Belki fonetik olarak ya da bir şiirin kafiyesi olduğunda yakalanan uyum kulağa hoş gelse de ölüm ne olursa olsun acı verir insana. Gülecek yanını bulmak zordur ölümün. Sen adamı öldürürsün diyerek kahkaha atarken bile güldürmek ve öldürmek aynı cümlede geçti diye kısa süreli bir sarsıntı geçirdiğimiz olur. Mehmet Akif'in seciyesini en çok şu üç şey inşa etti der Mithat Cemal Kuntay: Kur'anlı ev, pehlivanlı mahalle, müspet ilimli mektep. Bu üç dayanağı anlamak, Türkiye'nin ve şiirin zeminine dair iyi bir fikir verecektir. Akif'te tarih kültürel bir miras değil. O bunu çok erken zamanda anlıyor ve Namık Kemal'in korktuğu varoluş krizinin ortasında kendisini buluyor. Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç.


Yazar ve eleştirmen, yaratıcı yazı ve eleştiri. Diğeri olmadan anlamını kaybeden, yarım kalan, öksüz kalan verimler... Fazla söze ne gerek, Füsun Akatlı'nın ardından yaratıcı yazınımız da, yazarımız da bir parça öksüz artık. Ne mutlu ki, ardında bıraktıkları var: Felsefe Kıyılarında, Tenha Yolun Ortasında, Öykülerde Dünyalar, Zamana Direnen Şiir, Zamanı Yaşatan Roman, Sis Lambası, Kültürsüzlüğümüzün Kışı, Felsefe Gözlüğüyle Edebiyat ve diğerleri var... Deneme ile eleştirinin örtüştüğü alanlarda ustalıkla yazan, yapıtı her zaman öne alan tavrından vazgeçmeyen Akatlı'yı, onun bu yönlerini en çok ortaya çıkaran çalışmalarından biriyle, Felsefe Gözlüğüyle Edebiyat adlı şahane kitabıyla uğurlamak, sözü daha çok ona bırakmak istedim... Denemeye yaklaştırıyor gözlüklerini evvela Füsun Akatlı. Edebiyatın en ilgisiz alakasız kalmış çocuğuna: Bizimki gibi okumayı-yazmayı, öğrenmeyi pek sevmeyen, merak etmeyen, kıta kanaati erdem bellemiş toplumlarda en az rağbet gören edebi tür denemedir. Meraksıza vaat edeceği fazla birşey yoktur deneme türünün talep neredeyse yoktur bu türe. Ama niceliksel olarak pek cılız kalan talep, yüksek niteliklidir. Deneme okumanın zevkine varmış okurun beklentisi fazladır. Hem ilgisinin çekilmesini ister, hem rafine bir dil ve üslup zevki arar, hem mizah duygusuna sahiptir ve tadına varır, hem de boş lafa, kuru gürültüye pabuç bırakmayacak kadar uyanıktır. Deneme türünün bu topraklar üzerindeki anlamına böylesine duru bir şekilde yaklaşan Akatlı, Şadan Karadeniz'den Hilmi Yavuz'a, Tahsin Yücel'den Leyla Erbil'e son dönem deneme türünde eserler veren yazarlara odaklanıyor. Tahsin Yücel'in denememelerinde bulduğu felsefi temelde, Hilmi Yavuz'un türü bir okuma şöleni haline getiren derinliği ve yeteneğinde, Leyla Erbil'in sistemsiz, sistem karşıtı denemelerinin zihin açıcılığında, Mehmet H. Doğan'ın edebiyatı mesele haline getiren bakış açısında ve tüm diğerlerinde, son yılların deneme edebiyatının derinlikli bir haritasını çıkarıyor önümüze. Yazar, Mehmet Eroğlu, Orhan Pamuk, Selim İleri ve Sabahattin Ali'nin romanları üzerine yazdıklarıyla devam ediyor romanı irdelemeye. Romanın ardından da şiir geliyor nihayetinde. Mitostan imgeye Melih Cevdet Anday, felsefesiyle Fazıl Hüsnü Dağlarca Akatlı'nın eleştiri süzgecinden geçip bize geliyorlar... Füsun Akatlı, şimdi her neredeyse huzur içinde olması temennisiyle...


Psikanalist, şair ve bir cantadora Calarissa P. Estes. Onu tüm dünyada olduğu gibi biz Türk okurları da muhteşem çalışması Kurtlarla Koşan Kadınlar ile tanıyoruz. Bu kitabında masallara psikanalizin ışığını tutan ve edebiyatın şifa verici özelliğinin altını çizen yazarın ortaya attığı çok önemli bir kavram vardır: Psikolojik ve tinsel kök öykü. Estes'ye göre bir kök öykü, insani gelişim açısından öyle temel bir gerçek içerir ki, bu olguyla bütünleşmeden daha fazla bir ilerleme sağlanamaz ve bu konu kavranana kadar psikolojik gelişim tamamlanamaz. O yüzden hikayelerle, masallarla doludur her yanımız ve o yüzden bize düşen, kişisel kök öykümüzü bulmak ve çözmekten ibarettir aslında hayat. Johann Ludwig Tieck, Alman yazar, romantizm döneminin önemli isimlerinden biri ve aslında bir tür masal toplayıcısı. Araştırıp kaleme aldığı pek çok masal yaşadığı dönemin (1800'ler) antolojilerine girmiş, Alman sözlü edebiyatının en güzel örneklerini vermiş. Dilimize çevrilen Elfler adlı masalının ise edebiyatta kuşkusuz ayrı bir yeri var. Çünkü Elfler, fantastik edebiyatın babası Tolkien'in yapıtının temel izleklerinden bir olan elf kavramının yazılı hale geçtiği ilk metindir her şeyden önce. Ve, Estes'nin üzerinde dikkatle durduğu şahane bir psikolojik ve tinsel kök öykü örneğidir. Periler gerçekse ve bizim onlar hakkındaki masallarımızdan bağımsız olarak varlarsa, o zaman şu da kesinlikle doğrudur: Elfler'in asıl olarak ilgilendikleri biz değiliz, bizim de asıl ilgi alanımız onlar değil. Kaderlerimiz ayrılmıştır ve yollarımız da çok ender olarak kesişir. Periler diyarının sınırlarında bile onlarla ancak yolların şans eseri kesişmesiyle karşılaşırız. der Tolkien Peri Masalları Üzerinede... Ancak yine de biliriz ki hiçbir masalda gerçekten tesadüf diye bir şey yoktur. Tıpkı Mary'in Elfler ülkesine tesadüfen girmediği gibi. O, anne ve babasının tembihlerini dinlememiş ve ormana girmiştir her şeyden önce. Kendi dünyasının kurallarına karşı gelmiştir. Biliriz ki masallarda yapılan her iyiliğin bir ödülü ve her hatanın mutlaka bir cezası vardır. Yedi yaşlarında olduğunu tahmin ettiğimiz Mary, elflerin yanında bir gün ve bir gece kalır, orada çok ama çok mutludur ancak ailesine geri döndüğünde aradan tam yedi yıl geçtiğini görür. Bu bir gün ve bir gecelik mutluluk için ödenen yüksek bir bedeldir kuşkusuz. Masal burada bize kişisel olgunlaşmamızın en önemli adımı olan ergenliğin cesur ve safiyane doğasını göstermek ister sanki. Ve ergenlik döneminde şekillenen pek çok şeyin hayatımıza damgasını vuracağını söyler. Etraftaki bereket aslında Mary'nin bir vakitler cesurca yaşadığı kişisel deneyimin bilinçaltına yansıyan iyileştirici etkisini temsil eder. Mary, bilinçaltının tekinsiz bölgelerine cesur bir yolculuk yapmış ve oradan olgunluk ve bilgelik çıkarmıştır. Ancak bu noktada bütün hayatına yayılan çok daha önemli bir sınav daha vardır: Bu denge kurma sınavıdır, masal der ki; o da herkes gibi olağanla olağanüstü, gerçekle düşsel olan arasında sağlıklı bir denge kurmak zorundadır. Biliriz ki Mary sıradan bir insandır, hepimiz gibi zaafları olan bir insan... Kendisi gibi elflerle iletişime geçen kızını gözlemekten kendini alamaz ve nihayetinde anlaşmayı bozarak kocasına elflerden, elflerle birlikte yaşadıklarından söz eder. Çünkü insan denilen varlık, sırları bir gün birilerine anlatmak için saklar ve anlatılan sırlar her zaman başın belaya girmesini sağlar... Mary'in masalında sözcükler ağzından çıkar çıkmaz elfler bir gece içinde oradan çekip gider ve arkalarında kurak, çorak, verimsiz bir köy bırakırlar. Anlaşma bozulmuş, sır ortaya çıkmış ve hayat son kez değişime uğramıştır. Son değişim, insan için artık ölüm demek olsa da geriye dönüş yoktur. Peki, neden böyle diye sorarız kendi kendimize, yolu çizen insan aklı, geri dönüşü neden imkansız kılar? Biliriz ki burada bulacağımız tek cevap aslında anlattığımız öykülerin kaynağında yatar ve yine Tolkien'in de dediği gibi öykülerin kaynağının ne olduğunu sormak demek dil ve aklın ne olduğunu sormak demektir. Tieck'in Elfleri, vahşiliği, tekinsizliği ve güzelliğiyle bildiğimiz masalların tıpatıp aynısı. Şahaneliği işte tam buradan geliyor. Onu fantastik edebiyata kaynaklık eden eğlencelik bir masal olarak da okuyabilirsiniz, bilinçaltının derinliklerine inen gücünü fark edip, Estes'nin izinde, kişisel kök öykünüzün bir bölümü olarak da kabul edebilirsiniz. Seçim size kalmış. dede korkut hikayelerinde tepegöz karakteri de bir perinin çocuğu olarak karçımıza çıkıyor, çok eski bir hikaye ama bizim fantastik edebiyatçılar buna eğilmiş değiller sanırım...


Heba... Hiçbir işe yaramadan yok olmak, boşa gitmek... Arapçada eskimiş anlamında... Yani bir süreç işi, heba. 'Ziyan'da olduğu gibi bir anlık bir şey değil, boşluğa, dalgınlığa gelecek gibi hiç değil. Heba edilen, heba olan her neyse, kendine ait bir zamanı var, bir saat, bir ay, bir yıl ya da belki de en fenası bir ömür. Bir roman adı olarak da iç burkuyor, yürek yakıyor, bir hikayenin temel izleği olarak da... Ancak her şeye rağmen bu kelime bir haber olarak içimizi sevinçle de doldurabilir tabii; Türk edebiyatının usta romancılarından Hasan Ali Toptaş son verimi Heba ile karşımızda. Yukarıda sözünü ettiğim, yüzey ve derinlik meselesi de önemli tabii. Toptaş verdiği bir söyleşide, Derinlik nasıl yüzeye çekilebilir, yüzeye nasıl saklanabilir, diye kendime sorduğum bir meselem vardı, demiş. Heba, hikayesinin işleniş biçimiyle gerçekten yüzeyde geçen, sanki yüzeyden derine işlemeyen bir hikaye gibi; şaşırtıcıdır ki, dili de böyle. Ebe Nine, Hulki Dede ve Binnaz Hanım gibi bazı karakterler var, gerçeğe hiç uymayan biçimde konuşuyor, neredeyse yapmacık bir halle geziyorlar hikayenin içinde bunu desteklercesine. Onların yapmacık duruşu, yapmacık sözleri zaman zaman bizi hikayenin dışına iter gibi oluyor, hikaye ile aramıza mesafe koyuyor. Ancak yine de sanırım esas şaşırtıcı olan hikayesi, dili ve bazı karakterleri bunca yüzeyde gezen bir romanın böylesine içe işlemesi ki, yazarın meselesini bu şekilde hallettiği izlenimini doğuruyor. Romanın en uzun bölümü Sınır. Ziya'nın 70'li yıllarda Suriye sınırında geçen askerlik anıları damgasını vuruyor romana. Suç, cinayet, güç, insanların birbirine kurumlar aracılığıyla koyduğu ast-üst sınırları, mantık, mantıksızlık, sefalet ve eril bilincin birbirini çiğneyerek her an yeniden ve yeniden varoluşu, kendi kendini inşa etme biçimi... Ziya hatırlıyor, biz unutmak istiyoruz; Toptaş yazıyor, biz silmek istiyoruz her satırını. Orada heba oluyor kahramanımızın gençliği, erkekliği, tüm dişil yanı; ve orada bulacağı dostluk, yapıp da unutacağı ya da belki de hiç yapmadığı bir iyilik Ziya'nın sonu oluyor çünkü. Sınır'da yaşananlar, anlatının ötesine geçiyor, orada rüyanın da, doğanın da, hayallerin de sesi kesiliyor. Bu defa da, gerçeklerin ağırlığı sözü susturuyor ve sesleri siliyor sanki.


Hastalandığında, kökü oynadığında, yerini artık sevmediğinde, beklediği rüzgarlar gelmez, istediği yağmurlar artık yağmazken, bir şeyler onu çok ama çok incitmişken ya da kim bilir başka hangi nedenlerden, içine kapanırmış ağaçlar. Jan Wolkers otobiyografik öğeleri kullanmayı seven bir yazar. Ancak Oegstgeest'e Dönüş bunun biraz daha ötesinde bir roman. Yazarın doğup büyüdüğü yere, ailesinin yanına geri dönüşünü anlatıyor. Kahraman adıyla sanıyla Jan, mesleği yazarlık, onun babası da tıpkı yazarın babası gibi bir bakkal ve koyu dindar. Jan, çocukluk ve ergenlik yıllarının algısı eşliğinde bugünden geçmişe doğru bakıyor. Uyumsuz, asi, eskilerin deyimiyle ateş gibi bir oğlan çocuğu yatıyor geçmişinde. Ve onu ısrarla yanlış budamaya çalışan, bilinçli olmasa da sakatlamaya çalışan ataerkil, koyu Kalvinist, çok çocuklu bir aile, bir sosyal düzen... Üzerine ekonomik buhran ve İkinci Dünya Savaşı da eklenince, Jan'ın geri dönüşü Avrupa'nın bilinçaltı tarihiyle sarsıcı bir yüzleşmeye dönüşüyor. Jan Wolkers'ın en büyük başarısı belki de bir oğlan çocuğunun dilini ve algısını an be an doğanın içinde inşa edebilmesi. Dil, tıpkı içimizde ve dışımızda bizden bağımsız bizi sarmalayan doğa gibi işliyor Oegstgeest'e Dönüş'te ve bir edebiyat şölenine dönüşüyor. Tam anlamıyla otobiyografik, din-doğa, baba-oğul çatışmasına odaklanan bu roman, Hollanda edebiyatının dört büyüklerinden birini tanımak için şahane bir fırsat. Ne güzel bir yazı, ne güzel bir anlatım. Bittikten sonra dönüp yazınızı tekrar okudum.


Aşkın dinamiği aynılıkları kırmakla çalışırken, aşktan ve aşkı biraz olsun gündemine almaktan fersah fersah uzaklaşan insanlar bugünün toplumunu temsil ediyor. Bu çağ Eros'un değil. Aşk hata yapabilen Tanrı'sı olan bir din yaratmaktır diyor Borges. Peki ya bu aşk hata yapabilen tanrıların doluştuğu bir topluluk yarattıysa? Öyle ki toplum bir nevi aşıklar ve aşık olunanların bir aradalığı veya onlardan fazlası olamaz mı? Sosyolojik problemler öncelikle kronolojik bir seyir ile araştırır nesnesini. Bereket versin ki aşk zikredilmez teorilerin çoğunluğunda. Çünkü bilim/bilimsellik aşkın izdüşümünü dahi olsun kirletebilseydi, kent griliğinden kurtuluşumuz mümkün olmazdı. Pek tabii pozitif büyüteçler romantik karıncalar avlarken, bu sözler oldukça işlevsiz gözüküyor. Büyü bozumu yaşayan dünyada aşktan söz etmek oldukça muhafazakarca. Bu muhafazakarlığı sırtlanmak suçu yalnızca aşktan söz edenlerin mi olmalıdır? Oysa Türk okurunu fikirsel manada beslemeye başlayan bir yazar son yıllarda sıkça çevrilmeye başlandı; Byung Chul-Han. Eros'ta bulduğu felsefi imkanı edebi bir üslupla bize anlatıyor. Heidegger'den alıntıladığı şekliyle ayak basılmamış bir yere gitmeyi göze alıyor adeta. Eros'un cinsellikle sığlaştırılarak evrensel niteliğini kaybettiğini vurguluyor. Kitabın kapağında yer alan Carl Fredrick Hill'in bağıran geyik çizimi bize bu çağrıyı haykırıyor. Felsefi düşünümü Eros'un Logos'a tercümesi olarak duyumsayarak günümüzde silikleşen ve itibarını kaybeden şeyleri öneri olarak getiriyor. Sevmeye önce kendimizden başlamalıyız düsturu ile başkasını sevmek öğretilmiştir bize. Ne tuhaftır ki kendini sevmek narsisizm suçlamasını beraberinde getirir. Dolayısıyla kendini seven kişi başkası ile mukayese yaparken yakalar kendini. Kendisi artık başkasını sevmeyi öğrenmek için değil, kendini nasıl seveceğini öğrendiği bir ters-ayna vazifesi görmektedir. Bu yüzden Chul-Han bu durumu depresyon ile açıklar. O depresyonu narsisit bir hastalık olarak görürken, kişinin kendini sevmesine değil de kendini yalnızlaştırmasına bağlar. Oysa kişinin kendini narsisist bir şekilde sevmesi, başka olanın antitezi haline gelmesinden başka bir şey değildir. Peki bu durumdan bizi ne kurtarabilir? Chul-Han cevabı Eros'ta bulur. Ona göre: Eros özneyi kendinden çıkarıp başkaya yönlendirir. Depresyon ise kendine doğru fırlatır. Fırlatılmışlık hissi bu çağın insanına yabancı gelmese de Eros'un vaadi korkutur. Bu korkunun üzerine giden insana felaketin tam ortasında dahi kalsa selametle müjdeleneceği öğütlenir. Eros'un vaadi tam olarak budur. Kıyametini koparacağım; fakat sana sonsuz bir mutluluk bahşedeceğim. Bu öz çıkarım kulağa oldukça romantik gelse de Chul-Han'ın bu çağın bunalımlarından kurtuluş önerisi olarak düşünülmeye değerdir. Mesafe her zaman uzaklık değildir. Öyleyse uzaklığın da bir tür yakınlık olduğunu düşünebiliriz. Görebilmek de öyle değil midir? Elbette ki görebilmek bir mesafeyi gerektirir. Öyleyse mesafeye atfedilen negatiflik, uzaklığı da yakınlığı da belirler hale geliyor. Tıpkı özne ve başka üzerinden algılanan negatiflik gibi. Oysa günümüzde yakınlık ve hatta mesafesizlik muteber olmuş durumdadır. Aynılıklar belirlenirken dahi başka ile olan mesafenin yok olması gerekir. Aynılık cehennemi diyor Chul-han, başkalığın feda edildiği güvenli bir aynının cehennemi. Aşkın dinamiği aynılıkları kırmakla çalışırken, aşktan ve aşkı biraz olsun gündemine almaktan fersah fersah uzaklaşan insanlar bugünün toplumunu temsil ediyor. Bu çağ Eros'un değil.


Ölümün olmadığı bir ülke düşünün. Ya da daha doğrusu ülke sınırları içinde ölümün işini yapmaktan aniden vazgeçtiğini. Önce bir mucize duygusu, sonra bir felaket... Yaşamı ölüm üzerinden yaratmış insan bilinci, ülkeleri, devleti, toplumu ve kültürü de ölüm üzerinden kurguluyor elbette. Saramago'nun ülkesinde de durum aynı ve işler derhal arapsaçına dönüyor. Devlet erkanı, din kurumunun ileri gelenleri birbirine giriyor... Toplumsal kurumlar ani bir çöküşten sonra yavaş yavaş kendilerine gelmeye başlıyorlar ama. Cenaze levazımatçıları, hastaneler, huzurevleri, sigorta şirketleri parlak fikirleri ve tüm ikiyüzlülükleriyle ölümün olmadığı bir hayatı düzenlemeye başlıyorlar. Lakin insan ruhunun ölüme gidişi yine de o kadar ısrarcı ki çeşitli illegal yollarla ölüm bulunuveriyor. Ölmek isteyenler ülke sınırları dışına çıkıp ölüyorlar. Nihayetinde bu hareketi yönlendirmeye başlayan mafya, devletle anlaşıp ortaklaşa işi çekip çeviriyor. Peki nereye kadar? Elbette ölüm kendi rızasıyla geri gelene kadar. Saramago'nun biçem denemeleri meşhurdur. Bu romanında da kahramansız bir anlatının içine giriyoruz uzun sayfalar boyunca. Kahramanımız, bir anda ortadan kaybolmuş olan ölüm, sonlara doğru ortaya çıkıyor ve anlatının biçimi de hayli değişiyor. İkinci tekil kişinin ağzından bir kahraman olarak ölümün hikayesini dinlemeye başlıyoruz. Genellikle nokta ve virgül dışında noktalama işaretleri kullanmayan yazar bu romanında da aynı şekilde davranıyor ve hatta noktayı mümkün olduğunca az kullanıyor, virgüllerden sonra kullandığı büyük harflerle anlatının ritmini, vurguları dönüştürüyor. Biçim olarak yazarın Körlük'ünü anımsatıyor Ölüm Bir Varmış Bir Yokmuş. Tıpkı Körlük'te olduğu gibi bir adamla başlayan ve herkese yayılan durum, bu romanda da bütün ülkeyi kısa sürede saran bir armağan/felaket ikilemi üzerine kuruluyor. Politik eleştiriden felsefi akıl yürütmelere uzanıyor Saramago; bir kurum olarak dini, inanış biçimlerini, felsefeyi, doğum/ölüm ekseni üzerine kurulan toplumsal yapıyı ölüm üzerinden sorguluyor. Öyle görünüyor ki hepsinin, hepimizin ölüme fena halde ihtiyacı var. Felsefe yapmak da, işleyen bir devlet-toplum sistemi kurmak da, dini inanç da ve hatta başlı başına yaşamanın kendisi de ölmeyi öğrenmektir, diyor Saramago.


Eserlerinde daha çok edebiyat eleştirisi üzerinden kültürel imgelerimizi, Türkiye'yi, toplumu anlamaya gayret eden Gürbilek, yine yolundan şaşmadan ilerleyen denemeler sunuyor biz okurlarına: Yer duygusu üzerine, ev üzerine, yurt üzerine düşünüyor bu sefer daha çok. Bazen düşünüyorum da, düşlerimi birleştirerek kendime kesintisizce akacak ikinci bir hayat kursam ne hoş olurdu...


Bilim dünyasında hangi teori vardır ki, gerçekliği yıllar içinde defalarca kanıtlandığı halde sözde hep teori olarak kalsın, dile o şekilde yerleşsin, evrim teorisinden başka... Evrim teorisi ne zaman evrim bilimi olarak yerleşecek literatüre ben bilemem elbette ama ortalama bir okur olarak dile neden teori olarak yerleştiğine dair bazı fikirlerim var. Yaradılışçıların, akıllı tasarımcıların ısrarcılığının etkisi elbette yadsınamaz, evrim biliminin teori olarak kalakalmasında. Ancak çok daha önemli bir başka etken daha var: Evrim teorisini kabul ettiğini söyleyen farklı alanlardaki bilim insanlarının tutumu. Onlar, evrimi bir bilim olarak, kanıtlanmış bir teori olarak kabul edip itinayla bir yana koyuyorlar. Alanları ne olursa olsun araştırmalarına evrim bilimi ışığında bakmayı reddediyorlar. İşte evrim bilimci David Sloan Wilson'ın Herkes İçin Evrim'de dikkat çektiği ilk nokta da bu oluyor. Wilson'a göre kabul etmeyi ya da etmemeyi bir yana koyup evrimi öğrenmeye başlamanın zamanı çoktan gelmiş. Evrim bilimi üzerine hazırlanmış diğer çalışmaların aksine, yaradılışçıların düşüncesini çürütme çabasında olmayan bir kitap Herkes İçin Evrim ve büyük iddialar ortaya atıyor: Evrim bir gün ister istemez herkes tarafından kabul edilecek, evrimle din barışacak, hatta ahenkle bir araya gelecek... Bu iki dikkat çekici iddianın üzerine oturduğu evrimsel bir temelden söz ediyor Wilson. Buna göre, sanıldığının aksine doğada güçlü olan değil, en iyi işbirliği yapan, en sağlam dayanışmayı kuran topluluklar hayatta kalabiliyor... Dolayısıyla barış dolu günler çok da uzağımızda olamaz. İşki, evrimi olup bitmiş bir şey olarak değil, içimizde, gözümüzün önünde devam eden, tüm hayatımıza sinmiş varoluşsal bir yapı olarak görebilelim. Tam da bu yüzden Wilson'ın temsil ettiği evrimciler, kendilerini biyolojiyle sınırlamamayı seçiyorlar, hayatın kökeninden dine kadar enine boyuna canlıları inceleme yoluna gidiyorlar. Evrim, ahlakı, siyaseti, sanatı, edebiyatı içeriyor. Hamilelik bulantısının sebebinden niye güldüğümüze, obeziteden büyük destanların içeriklerine kadar hayatın sosyal ve fiziksel her alanına dair evrimsel cevaplar alabiliyoruz böylelikle. Çalışmada pek çok dikkat çekici nokta ve anlatılan pek çok dikkat çekici deney var (45 yıl ve 450 bin tilkiden sonra uysallaşan bir tilki jenerasyonun hikayesi, çok yumurtlayan tavuklardan psikopat bir topluluğun oluşması, yavrularını yiyen leşböcekleri gibi). Ancak yine de en çok Wilson'ın evrim perspektifinden din üzerine yaptığı araştırmalar ve tespitler dikkatimizi çekiyor ister istemez. Wilson, biyolojik çeşitliliği açıklamada iyi iş çıkaran evrimin, dini örüntüleri açıklamada da epey bir yol alabileceğini söylüyor. İnsanlara çok çeşitli şeyler yaptıran dini inançlar hayal etmek kolaydır. Bu tür inançlar var olabilir, ama evrim teorisi, istikrarlı toplulukların oluşmasına neden olamayacakları için bunların var olamayacağı, daha doğrusu çok küçük kitlelerle sınırlı kalacağı tahmininde bulunur... Dinin sık sık delice biçimlerde ortaya çıkan dikey boyutları ile son derece pratik boyutları arasındaki bağlantının sebebi nedir? Sorunun kısmi cevabı basit ve nettir: Varyasyon ve seçilim. Her zaman yeni dinler ortaya çıkar ve büyük çoğunluğu hiç kimsenin dikkatini çekmeden yok olur gider. Yani dini inançlar bir derece genetik mutasyonlar gibidir: Rasgele ortaya çıkarlar ve yalnızca iş görenler kopyalama ve seçilim yoluyla hayatta kalır. Wilson'ın din konusunda vurguladığı bir diğer nokta ise bilimin dinin kendisiyle çatışmadığı, yalnızca belli dini geleneklerle çatıştığı düşüncesi. Üstelik evrim bilimcinin güçlü topluluklar kurmak, muhtaç olanlara yardım etmek, dönüşümsel değişim imkanına sahip olmak gibi dini özelliklerin evrim teorisinde büyük oranda doğrulandığının da altını çizdiğini belirteyim. Ben de pek çok insan gibi merak eder dururum, dünya üzerinde silahlara ve savaşa yatırılan para bilime, bilim insanlarına yatırılmaya başlansaydı, ya da en azından bilim insanlarının çalışmaları, teknolojik gelişimler, savaşa ve tüketime kanalize edilmekten vazgeçilseydi nasıl bir dünyada yaşardık diye... Herkes İçin Evrim, her şey bir yana, iyicil anlamda meraklarımızın artmasıyla bile dünyanın değişmeye başlayacağı müjdesini verdiği için şahane bir kitap.


Altmışların sonu yetmişlerin başında New York'ta... Şehrin ara sokaklarında, küçük barlarında, eskici dükkanlarında, çerin çöpün arasında yeni bir ruh doğuyor. Bir adım ilerisinde dünyaya damgasını vuracak olan bir ruh, serserileri de sanatçıları da, zenginleri de fakirleri de içine alacak, hepsine yeni dünya hayali kurduracak bir ruh. İşte tam bu doğum sırasında iki genç insan, kısa süre içinde sanata ve müziğe damgalarını vuracak iki insan yan yana geliyorlar. Bir ömür ele ele sürdürecekleri pırıl pırıl yaşama, aç ve susuz, evsiz barksız, işsiz güçsüz başlıyorlar. Pattie Smith ve Robert Mapplethorpe. Henüz ikisi de ne yapacağını bilemez halde. Toplumun dışında yaşam savaşı veriyorlar. Ancak tanıştıkları andan itibaren bildikleri çok iyi bir şey var: İkisi de sanatçı olmak istiyorlar, ikisi de birbirlerini bırakmamak istiyorlar. Pattie Smith'i bir şair ve efsanevi bir müzisyene dönüştüren de, Robert Mapplethorpe'u modern zamanların en kışkırtıcı fotoğraf sanatçısı haline getiren de, yalnız dönemin ruhu değil, birbirlerine duydukları, inanç, sevgi ve bağlılık olacak. Bu halde, 68 ruhunu bir parça da onlar yaratacak... Çoluk Çocuk, Pattie Smith'in Robert'a ölümünden önce yazacağına söz verdiği bir kitap projesi. Bir zamanlar geleceği arkasına dönüp bakamayacak kadar merak eden bir kadının, geçmişiyle, hayatının aşkıyla, dünya tarihine damgasını vuran bir dönemle, o dönemi inşa edenlerden biri olarak yüzleşmesi... Tanıştıkları andan başlıyor Pattie, hatta daha da gerilerden, birbirlerine anlattıkları çocukluk anılarından. New York'ta tuttuğu günlükler ekseninde bu iki insanın aşkını ve var olma çabalarını okuyoruz. Pattie'nin yaşamına bir rock yıldızı olması ve hala yaşıyor olması dolayısıyla, az da olsa vakıfız, ancak Robert'ın yaşam hikayesi kitap boyunca ortaya çıktıkça bizi daha çok sarsıyor. Pattie neredeyse hiç uyuşturucu kullanmıyor, lezbiyenliğe eğilimi yok ve başarılı bir müzik yaşamı onu bekleyen. Ancak Robert, bu çok akıllı, çok duyarlı ve çok yakışıklı adam, sanat arayışında, uyuşturucularla, eşcinsellikle, sado-mazoşist eğilimlerle ve nihayetinde AİDS'le el ele. Robert hakkında çok şey söylendi, daha da söylenecektir. Delikanlılar ona öykünerek yürüyecek, genç kızlar beyaz elbiselere bürünüp onun buklelerine yas tutacak. Hem ayıplanacak hem de tapılacak. Aşırılıkları hem lanetlenecek hem de romantikleştirilecek. Gerçek ise, en sonunda, çalışmalarında görülecek; sanatçının ete kemiğe büründüğü eserlerinde... Asla kaybolmayacak, asla eksilmeyecek. İnsanoğlu bunu yargılayamaz. Çünkü sanat Tanrı'yı söyleyen bir şarkıdır ve nihayetinde yine O'na aittir. Robert'ı, onunla kurduğu ilişkiyi ve beraberce yürüttükleri sanatçı olma çabalarını anlatırken Pattie'nin temel ekseni sanat. Kendini toplumun biraz dışına iten, sonra da tam ortasına çeken şeyin peşinde hep. Kötümser olduğum zamanlarda sanatın anlamını bile sorgular olmuştum. Kimin içindi? Tanrı'yı mı tasvir ediyorduk? Kendi kendimize mi konuşuyorduk? Nihai amacımız neydi? Yana yakıla dürüstlük ararken kendi içimde dürüst olmayan bir şeyler bulmuştum. Neden kendimi sanata adayacaktım ki? Bir aydınlanma vaat etmiyorsa o kalabalığın içine bir şeyler sokuşturmaya ne gerek vardı? Robert bu içsel hezeyanlarıma tahammül edemezdi. O, sanatsal güdülerini sorgulamazdı; ben de onu örnek alarak, önemli olanın sadece çalışmak olduğunu anladım. Şiir için, Tanrı tarafından gönderilmiş kelimeleri, resim içinse, bir kağıdın üzerine O'nun seyrini tasvir edecek renk ve şekilleri işlemek gerekiyordu. Yaratırken iman ve icranın mükemmel dengesine ulaşmaktı olay. Bu ruh haliyle, yaşama güç veren ışığa ulaşılabilirdi. Ulaştılar da... Gerçekten müthiş bir kitaptı. Bence Patti Smith'in o yalın ve tüm gerçekliğiyle olan biteni anlatması yüzünden bu kadar iyi bir kitap olmuş. Kitap kapağını da ayrı beğendim. 68 ruhu gelse ne olur, gelmese ne olur. O zaman geldiler de ne oldu, bir şey başaramadılar. İşin sonunu getiremeyeceksen boşa uğraşma.


Tebaa olmak ya da olmamak... İnsanın zayıf ruhunun önemli meselelerinden biri bu. Tebaaysanız eğer kölesiniz çünkü, iktidara yapışık, iktidardan beslenen asalak bir yaşam formusunuz. Dolayısıyla köle olduğunuz kadar kral, kraliçe, sultan ya da kayzersiniz ki, fark etmez gücünüz yettiğine... Tebaa olmak demek emretmeye ve itaat etmeye düşkün olmak demektir. Hayatla, toplumla ve elbette kendinizle başka türlü bir ilişki kurmayı bilmemek demektir. Başarıya tapmak ve medeni cesaretten de yoksun olmak, demektir. Kısacası aslında tebaa olmak rezil bir şeydir... İşte bu rezilliğin romanı Tebaa. Heinrich Mann, başyapıtı olarak kabul edilen bu romanıyla otoriter kişiliğin oluşumunu ve bu oluşum sürecindeki tüm rezillikleri bir bir betimliyor, gözümüze gözümüze sokuyor. Bizi bu zamanda bunca rahatsız etmeyi başarırken romanın yayımlandığı dönemde yasak üzerine yasak yemesi şaşılacak şey değil. Kayzer Almanyası'nın bir portresini çizerken geleceğin Almanyası'nın da kültürel haritasını çizen, bu tipolojiyle ilerlenirse büyük bir felaketin haberini veren bu romanla Mann aynı zamanda edebiyatın kuvvetli sezgisini, öngörülü mucizesini de ortaya koymuş oluyor. Şimdi buyurun Tebaa'nın derinliklerine. Alman toplumu içinde herhangi biri, Diederich Hessling. İtaatkar, korkak, medeni cesareti olmayan, konformist bir iktidar destekçisi. Mann, çocukluğundan başlayarak bize onun hikayesini anlatıyor. Küçük bir kağıt fabrikasının sahibi olan klasik Alman burjuva ailesinin çocuğu Diedrerich. Hayalci ve korkak. Yazar daha ilk sayfadan onun zayıf ama yalaka ruhunu bize şu sahneyle gösteriyor: Cezalandırıldıktan sonra ağlayarak şiş yüzüyle atölyenin önünden geçtiğinde işçiler gülerdi. Fakat Diederich derhal onlara dil çıkarır ve yeri tekmelerdi. Şunun bilincindeydi: Dayak yedim, ama babamdan yedim. Ondan dayak yemek sizin de hoşunuza giderdi. Ama siz buna hiç değmezsiniz. Evet, henüz bir çocukken bile üstleriyle ilişkiye girmenin, her ne şekilde olursa olsun, bir ayrıcalık olduğunu biliyor. Hal böyle olunca da giderek başkalarına şiddet uygulamaktan çekinmeyen, içinde yaşadığı toplumun hiyerarşik yapısından faydalanarak güce erişmeyi başaran bir zorbaya dönüşüyor. İyi bir tahsil gören, üniversitede bir korporasyona üye olan, askerdeyken hasta numarasıyla kaytaran, nihayetinde babasının yerine geçip zengin bir kızla evlenerek çoluk çocuğa karışan Diederich her şey üzerine düşünür ancak her şeyi hep yanlış anlar. Aşkı, aileyi, iş ilişkilerini, benliğiyle kurduğu ilişkiyi. Daha doğrusu toplumsal ve siyasal yapının tüm zaaflarını gerektiği şekilde yorumlar. Tam anlamıyla muhakemeye dair üstün bir yeteneksizliktir sergilediği. Hayatta onu sevebilecek tek kadını bu şekilde elinden kaçırır, kendini ve insanları sevebilmek ona bu yeteneksizliği nedeniyle bir sonsuzluk kadar uzaktır. Aynı anda hem kayzerin hem de tebaanın kendisi olur kahramanımız. Öyle ki bir süre sonra Kayzer'in verdiği beyanlarla kendi sarfettiği sözler birbirine karışır. Hangisi Kayzerin beyanları hangisi Diedrerich'in düşünceleri ve sözleridir? Bunu kendisi bile ayırt edemez hale gelir. Alman iktidar düşüncesinin cisimleşmiş halidir çünkü o. Toplum içinde var olan binlerce küçük kraldan, hükümdardan biridir. Kölece tabi olmak ve kölece hükmetme arzusu benliğini yiyip bitirir. Kayzer Almanyası son derece görkemli, şatafatlı ve şaşmaz biçimde hiyerarşik. Onun son derece dramatik bir şekilde, değersiz bir öze sahip olduğunu söylüyor bize Mann. Diederich'in hayatının tam bir savaş alanı olması da bu değersizliğin gülünç bir simgesi. O, karısıyla bile Kayzer'in yüce adına, yüce hatırına cinsel ilişkiye giriyor. Evliliğin çirkin, maddi, ikiyüzlü bir çıkar ilişkisinden ibaret olmasına hiç itirazı yok. Tek derdi bu ilişki içinde bile çıkarlarını korumak, iktidarını kurmak, kuyruğu o şeytani kadına/kadınlara karşı hep dik tutmak.


Virginia Woolf, başyapıtları olarak kabul edilen Deniz Feneri ile Dalgalar arasına sıkıştırarak yazar Orlando'yu. Bir yaz tatilinde bir çırpıda kaleme almıştır bu olağanüstü hikayeyi. Biraz eğlenmek istiyordum dediği rivayet edilir, biraz eğlence, biraz fantezi... Ve ortaya tam da dediği gibi eğlenceli ve fantastik bir başyapıt çıkmıştır... Türk öykücülüğünün prenslerinden olan Cemil Kavukçu da 16 kitabın ardından öykücülük serüveninin rotasını fantastiğe doğru kırma eğilimi göstermiş son çalışması Aynadaki Zaman'la. O da Woolf gibi sadece eğlenmek mi istemiş bilinmez ama, Virginia Woolf'un Orlando'da yaptığı şeyi yakalamış, dilin önümüze açtığı binbir yüzlü olasılıklar yolunda; ruhun alacakaranlık kuşağında; gerçekle-gerçeküstü arasındaki o şahane çizgide zarafetle yürümeyi başarmış. Cemil Kavukçu fantastiğe kaymış kaymasına ya onun öykülerinin temel izleği olan denizi, deniz yaşamını, deniz insanlarını bırakmamış. Kitapta yer alan on öyküden özellikle ilk beşi denize, onun hayatımıza, ruhumuza karıştığı yerlere ve denizin tekinsizliğine, sırlarına, gizemlerine dair. Jung, ağaç, taş, deniz der, onlar sadece dokunduğumuz, baktığımız varlıklardan ibaret değillerdir, hem evrenle hem de aynı anda bilinçdışımız ve bilinçaltımızla bağlantı kurduğumuz araçlardır. Kulağa büyülü, tekinsiz ve heyecan verici gelir, gerçekten de öyledir... Kavukçu'nun dilinde de, öğrendiğinde keşke bunları bilmeseydim, diyeceğin, geri dönüşü olmayan bir sırrı vardır denizin. Cesetlerin gözlerini oyan deniz ajanları olarak martılar, gördüklerini kimselere anlatmayan, anlatamayan deniz insanları ve kendisinden olmayan her canlıya, her nesneye düşman bir deniz, bağlanır bu öykülerin alacakaranlığına. Doğanın şiddetinde adalet aramaz kimse, kendiliğindenliğine boyun eğer ama hakkında hiçbir şey bilmedikleri bir gezegene inen astronotlar misali yolculuk eden denizcilerin anlatacakları vardır yine de, ima edecekleri öyküler... Cemil Kavukçu bir öyküyü ima etmekle, hikaye etmek arasındaki sınıra da, sırra da vakıf bir öykücüdür, yazmadıklarıyla da içimizi doldurur, tekinsiz gölgelerle yüzleştirir bizi. Sadece deniz mi peki? Değil elbette... Aşk da, incir ile şimşir ağaçları da, çocukluğun kabullenişleri ve yetişkinliğin hesaplaşmaları da var Aynadaki Zaman'da yer alan öykülerde. Cemil Kavukçu bir öykü yazarı olarak yeteneklerinin, ilhamının ve deneyimlerinin doruğunda... Türk öyküsünün bulacağı çıkış noktasını bize gösteriyor...


"Sana doymak korkunç ahmaklık olur." Aklımda en çok kalan cümle bu sanırım. Yok kitabı okuduktan sonra değil, henüz okumadan, sosyal medyada paylaşılan cümlelerden en çok aklımda kalanı bu. Ahmed Arif, sosyal medyaya paylaşım cümlesi olsun diye mi yazmış bunları yani Leyla Erbil'e, diye sinirlenenler oldu, ne çok. E, hakları yok değil. Ama evet, neden olmasın diyorum kendi kendime. Aşkın dillenmesinin sanalı, gerçeği fark eder mi? Etmez. Leyla'nın eline düşmüş bir şekilde Ahmed Arif. Düşmüş, perişan, üstelik Leyla Erbil belli ki harcıyor da onu. Karşılıksız aşkın havası da olmuyor. Geriye inim inim inlemek, bunca yılın ardından, ölüp gittikten sonra, dillere, sokağa, sanala düşmek kalıyor. Peki, gelelim esas mevzuya. Türk edebiyat tarihine yazınıyla, kişilikleriyle damgasını vuran iki edebiyatçının mektupları kuşkusuz ki birer hazine niteliğinde. Aşktan, Ahmed Arif'in perişan aşkından kafamızı kaldırdığımız vakit, mektupların yazıldığı dönemin entelektüel ve yayın ortamını, Arif'in sürgün günlerini, siyasi baskıları, yazarların siyasi koşullardan nasıl etkilendiklerini ve edebiyatlarına dair kaygılarını görüyoruz. Hayata edebiyatla ve aşkla tutunma mücadelesini izliyoruz. Didik didik edilmeye değer bir dönem bu, hepimiz biliyoruz. Leyla Erbil yazıyor, Sait Faik ölüyor, 50 kuşağı öykücüleri birer birer parlıyor, kadın yazarların edebi arayışları yol arıyor, çok ciddi bir kurumsallaşma mücadelesi sürüyor edebiyatımızda. Kimileri bu kurumsallaşmaya çok meyyal, kimileri isyan ediyor, çığlığı basıyor. Yoğun bir temas var yazarlar, şairler arasında; kahvelerde, lokantalarda, birbirlerinin evlerinde bir araya geliyorlar, aşık oluyorlar, dost, düşman oluyorlar, kavga, gürültü patırtı, dedikodu hiç eksik olmuyor. Olmuyor da edebiyat merkezden hiç uzaklaşmıyor. Asıl büyüleyici olan bu. Hikayenin esas kızı ve esas oğlanı hep edebiyat. Yoksulluk, öfke, isyan, siyaset, aşk hep edebiyattan sonra geliyor. Hülasa böyle. Edebiyatçılar arası temas, nerede ve hangi dönemde olursa olsun, iz bırakıyor. Kederli ve hazin bir aşk olsa bile.


Terra Nostra - Bizim Toprak, Latin Amerika edebiyatının önde gelen yazarlarından Carlos Fuentes'in adının hemen ardından gelir. Fuentes'in başyapıtı, Milan Kundera'ya göre aynı zamanda roman sanatını yenileyen, roman tarihini değiştiren yapıtlardan biri. Kundera'ya katılmamak elde değil. Terra Nostra'da roman tarihini de, kurmacanın içerdiği zaman algısını da, insanlığın tarihe bakış açısını da birarada alır; düşleri ve masalları, efsaneleri ve hayal kırıklıklarını, ve dahi cümle insani saçmalıkları koyar tarih dediğimiz şeyin içine ve bütün bunları çalkalayarak geri verir bizlere Carlos Fuentes. Artık bir okur olarak, bu dönüştürülmüş tarihten payımıza ne düşüyorsa onu almak kalır geriye. Hem kurmaca içindeki zamanı hem de gerçek zaman algısını alaşağı ederken, bir yandan da Batı uygarlığının, ataerkinin etkileyici bir eleştirisine dönüşen bir roman Terra Nostra; Paris'te bir kıyamet günüyle başlayıp yeniden yaradılışla biten, İspanya'daki bir hanedanlık üzerine kurulmuş bir büyük hikayedir. Erkekliğin, Hıristiyanlığa dair ilahi adanmışlığı uğruna, yani baba Tanrı adına yaptıklarının kadın üzerindeki tahribatının ve onu nasıl ötekileştirdiğinin müthiş bir eğretilemesini sunar Fuentes roman boyunca; hem anne El Senora hem de eş El Senora'nın ağzından yapar bunu: Bütün bunların bana olması için Tanrıyı kendine destekçi seçtiyse, o zaman ben de karşılık olarak şeytanı seçecektim, der büyük El Senor'un karısı ve Mutlak, nihai, karşılaştırılamaz, karşılığı ödenemez bir hükümdarlık ya da bir beden. Ben hayatımı ölüme sunuyorum. Ölüm hakiki hayatı sunuyor bana. İlk başta, doğarken, öldüğümü sanıyor, doğduğumu bilmiyordum. Daha sonra ölürken ve bilirken yeniden doğdum, der annesi... Kralların karısı, kralların annesi... İktidarın kıyısında onun yalnızca nesnesi haline gelebilir ancak kadın cinsi. Masum bir bakireden, düğününde Senor'un tecavüzüne uğrayıp melankolik bir cadıya dönüşen Celestina tüm bilge erkekliğe: Sen bildiğini biliyorsun, ben senin asla bilemeyeceğini biliyorum, beni rahat bırak! diye haykırır. Bu haykırış kadının ataerkil toplum içinde, cadılık yolundaki kaçınılmaz ayrışmasının da altını çizmektir bir anlamda. İyi bir toplum, masum aşk, ebedi hayat ancak insan Tanrı olduğunda ve her kişi kendi inayetini yarattığında mümkün olabilir. O zaman Tanrı diye bir şey olmayacak çünkü onun özellikleri her insanın bir parçası olacak. Nihayet insan gerçekten insan olacak, çünkü artık hırslı ve zalim olmayacak; inayeti ona yetecek, hem kendini hem tüm yaratıkları sevmeye başlayacak, diyen öğrenci Ludovico'nun da, saray inşaatında çalışan topraklarından olmuş, köleleştirilmiş işçiler de, kızlığı El Senor tarafından bozulduğu için deliren Celestina ile kızlığı kocası El Senor tarafından bir türlü bozulmadığı için deliren El Senora da, küçük soyluluğu büyük soylu tarafından yıkılan, entrikacı avcıbaşı Guzman da, yaşama karşı inancı sarsılan keşiş de iktidarın karşısında çocukturlar, zayıftırlar ve hayalleri gün be gün kırılmaya mahkumdur. El Senor'da, onun otuz kuşak atalarında ve olan olmayan tüm varislerinde vücut bulan iktidar ve ataerki, başta El Senor'un da kendisi olmak üzere tüm toplumu delirtmiştir aslında. Bu delirmişlik, toplumu saran çoraklaşmış doğaya da, onun kendi elleriyle inşa ettiği saraya, yani mimariye bile yansır. Fuentes, aynı anda hem tahtın varisi hem önceki sahibi; hem dede hem baba hem oğul; El Senora'nın hem kocası hem metresi olan; kısacası hem herkes hem de hiç kimse olan Agrippa'yı, Batı medeniyetinin bireyselleşme çabasının kahramanı olarak sunar okuruna. Saf beklentilerle dolu, kötülüğe yazgılı ve bir o kadar acıklı bir hikayedir bu. Ondandır ki Terra Nostra o meşhur kıyamet günü bölümüyle başlar. Zaman tersine akar durmadan, ya da başka bir deyişle bugün, içinde geçmişteki tüm diğer günleri aynı anda taşıyordur. Ve insanın yükü durmadan, durmadan artıyordur. Agrippa Paris'teki kıyamet gününde seksenlik bir kocakarı tarafından doğurulan, altı parmaklı, sırtında koca bir haç işareti bulunan o, 'Mesih'tir. Ancak Fuentes bu mesihle de, içten içe mesihin dönüşünü bekleyen batı uygarlığıyla da dalga geçmektedir fena halde. Zira Agrippa, bir Roma imparatorunun ta kendisi, yeniden vücut bulmuş halidir. Uygarlık dediğimiz şey içinde insana kıyametten sonra bile görünecek yeni bir ufuk, yeni bir umut yok gibidir ya, romanın sonunda müthiş bir yeniden yaradılış betimlemesiyle kırar bu umutsuzluğu yine de Fuentes. Başlangıç ve son birleşir, tek vücut olur onun kaleminde. Terra Nostra, gerçek edebiyat okurunun tekrar tekrar okumadan geçemeyeceği, hem günümüze hem de geleceğe söyleyecek çok şeyi olan tartışmasız bir şahane kitap. Ayrıca, onu dilimize kazandıran çevirmen Bülent H. Doğan'a da buradan bir kez daha teşekkür etmeden geçmeyeyim...