Giovanni Papini, Kaçan Ayna'da olağanüstü, çarpıcı öyküler peşindedir. Ölümler, yüzleşmeler, mucizevi karşılaşmalar... Öykülerin merkezinde hayat algısı ve yorumu vardır. İçinde bulunulan çağ yorumlanır. Kahramanlar hep bir kimlik arayışı içindedir, kim olduklarının, nereden gelip nereye gittiklerinin sorularıyla yaşarlar. Giovanni Papini (1881-1956), İtalyan edebiyatının melankolik yaklaşımlarıyla bilinen ve siyasi anlayışı tartışmalı yazarlarından biri. Öykülerinde çağ, ölüm, kişilik temalarını odak alarak insan doğasına, yaşadığı döneme ilişkin yorumlar yapıp gelecekler öngörür. Papini, gerçek hayat sorunu etrafında kahramanlarıyla birlikte bir yolculuğa çıkar ve çağa ağır eleştiriler getirir. Silik, sıradan insanları ağır bir şekilde eleştirirken arayan, soran, büyük ideallere bağlanan insanları yüceltir. Kendisinden memnun olmayan, bir başka ben olmak isteyen kahramanlar ölüm ve hayat ipinin en gergin yerinde dururlar. Onun idealize ettiği karakter, özgür yaşayan, kendi olan, gelecek uğruna bugünü ipotek etmeden anı, günü yaşayan kimsedir. Papini, Kaçan Ayna'da olağanüstü, çarpıcı öyküler peşindedir. Ölümler, yüzleşmeler, mucizevi karşılaşmalar... Öykülerin merkezinde hayat algısı ve yorumu vardır. Kahramanlar hep bir kimlik arayışı içindedir, kim olduklarının, nereden gelip nereye gittiklerinin sorularıyla yaşarlar. Kitaptaki öykülerin her biri insanlık durumu ve sorularına ilişkindir: Kendisinin yıllar öncesindeki haliyle karşılaşan kahramanın hayal kırıklığı; gençlik yıllarını bir başkasından ödünç isteyen kahramanın tereddüdü; başkasının yerine kendi canına kıyan kahramanın idealizmi; sıradan, bomboş bir hayatı yaşamadan yaşayan kahramanın sıradanlığı; bir sabah uyandığında hiç tanınmayan biri olarak uyanan kahramanın çaresizliği; kendisinin ruhundan ve bedeninden sıyrılıp bir başkası olmak isteyen kahramanın arayışları; bir başkasının düşü olduğunu düşünen kahramanın açmazı; bir yabancıdan kendi biyografisini dinleyen kahramanın boşa çıkan kurgu anlayışı... Öyküler boyunca insan kendi kendisiyle yüzleştirilir, kendi olup olmadığı, gerçek olup olmadığı sorgulanır. Zaman algısının merkezde olduğu Havuzda İki Yansıda, hem geçmişin bir daha getirilemeyeceğine ilişkin bir vurgu hem de insanın gelişimine ilişkin temel aktarımlar yer alır. Genç olan ben ile yaşlı olan ben karşı karşıya gelir ve aynı kişideki bu zamanlar üstü buluşma, beraberinde bir anlaşmazlığı ve krizi doğurur. İnsan değişir, sonra geçmişine, kendisine bile tahammül edemez. O dönemin duyguları, anlayışları farklı, içinde bulunulan anın gerçekleri farklıdır. Bu anakronizm bir bakıma başka insanlarla anlaşamayan insanların kendisiyle bile anlaşamayacağının hikayesidir. Kendisini tamamlayamayan insan yaşadıkça kendisinin en uzağına düşer. İnsanın kaosu tam da burada bütün bunları birbirine ekleyip bütünleştirememekten doğar. Gençlik arzularını boğar, olgunluğun huzuruna teslim olur. Kahramanın geçmiş beniyle şimdiki beni buluşur. Havuzdan bir imge ile eski beni yanına gelmiştir. Geçmiş olan ben, şimdiki ben ile birlikte gezmeye başlar. Ancak şimdiki ben rahatsız olur. Geçmiş ben, ölü kuramlardan, taşralı duygulardan söz etmektedir; zihni ise belirsiz, karmakarışıktır. Romantik, bilgisiz ve sıkıcıdır. Şimdiki ben, geçmiş beni küçümsemeye başlar. Yıllar önceki kendisiyle şimdiki kendisi karşı karşıyadır. Şimdiki ben bu durumdan rahatsız olur. Ve şimdiki ben geçmiş benini tam da imgesinin doğduğu yerde, boğarak öldürür. İnsanın farklı zamanlardaki hallerinin karşılaştırılması edebiyatın çok işlediği konulardandır. Borges'in de benzer bir öyküsü vardır. Saçma Sapan Bir Öykü, kurmaca ile gerçeklerin karşılaştırıldığı bir öyküdür. Kahramanı ziyarete gelen bir kişi, ona bir hikaye okuyacağını, eğer beğenirse kendisini ünlü yapacağına söz vermesini, hoşuna gitmezse bir ay içinde kendisini öldüreceğini belirtir. Kahraman kabul eder. Yabancı, kahramana yazdığı hikayesini okur. Kahraman şaşkındır. Çünkü dinlediği hikaye kendi özel ve kamusal alanda hayatının baştanbaşa tam ve kesin anlatısıdır. Duyduğu, düşlediği, yaptığı her şey aslına bağlı bir şekilde hikaye edilmiştir. Oysa bu gelen adamı hiç tanımamakta, ilk kez görmektedir. Bu kitabı kimse bilmemelidir. Bu yüzden yabancıya öyküyü beğenmediğini söyler. Yaptıkları anlaşma gereği şimdi yabancının ölümden başka çıkar yolu yoktur. Yakındaki ırmakta intihar eder. Ama kendi de aynı akıbetten, ölümden kurtulamayacaktır. Ölümü hissetmeye başlar. Unutması gereken hiçbir şeyi unutmamıştır. Ölümü hak etmiştir. Çünkü bu gelen yabancı kahramanın ikinci kişiliğidir. Kendisinden bile sakladığı gerçekleri yüzüne vurmuş, kendine kendisini anlatmıştır. İntihar olgusu Papini'nin ana temalarından biridir. Ama geleneksel intihar olgusuna kahramanların itirazı vardır ve intihar övülmez. İntihar olgusu çeşitli açılardan yorumlanır. Zihinsel Bir Ölüm öyküsünde, insanın bedenine zarar vermeden nasıl ölümü isteyebileceği, yeni bir intihar biçimi olarak gündeme getirilir. Bu felsefeye göre, bedeni birdenbire parçalamak doğru değildir. Kendi kendine yaşamı yadsımak, yıkmak gerek, yavaş yavaş. Yaşamın anlamı ölümdedir. Her kim yaşamda şu andan başlayarak çoktan ölmüş olursa, yaşamdan haz duyar, onun tadını çıkarır. Aslolan ölmek isteme düşüncesinin zoruyla ölmektir. Yaşamı ruhun kendisiyle öldürmek: Yaşam ağır bir ölümdür, her duyusal haz, bu uzun can çekişin onca sıçrayışından, ölüm hırıltısından biridir yalnızca. Neysem O Olmak İstemiyorum Artık öyküsünde, kendisi olmak istemeyen, kendisi dışında biri olmak isteyen bir kahramanın arayışları anlatılır. Kendi kendisiyle yaşamaktan yorulmuş, bedeninden çıkmak, ruhunu değiştirmek, bir başka biçimde var olmak istemektedir. Varıp dayandığı intihar olgusunu ise reddetmektedir. Başkasının Yerine Canına Kıymak, bir başkasının yerine canına kıyarak onu harekete geçirmeye çalışan bir karakteri anlatır. Yalnızca bir insanı kurtarmak için ölmektedir. Uğruna ölmek istediği kişide deha parıltıları gördüğü bir yazardır. Tıpkı İsa gibi otuz üç yaşındadır. Gerçeküstü yaklaşım Papini'nin sıklıkla başvurduğu bir anlatım biçimidir. Hasta Beyefendinin Son Ziyaretinde gerçeküstü bir yaklaşımla gizli bir düşleyicinin bir düşü olduğunu düşünen hasta bir adamın hikayesi anlatılır. Kendisi ise bu düşleyeninden kurtulmak istemektedir. Onun düş gördüğünün bilincine varıp düşünden uyanmasını beklemektedir. Korkusu ise ya hiç bitmeyecek bir düşün parçasıysa? Sonsuza dek uyuyacak, sonsuza dek düş görecek birinin düşüyse? Bu düşüncelerinden kurtulmak isteyen kahraman çıkışsızdır. Benzer bir yaklaşımla yazılan Sen Kimsin? kitabın en güzel öykülerinden biridir. Bir gün insanların kendisini tanımadığını gören anlatıcı, kendine ben kimim? sorusunu sorar ve bu yüzleşmeden sonra kendisini keşfeder. Bu keşiften sonra çevresi de kendisini tanır. Papini öykülerinde insanın olağanüstü, derinlikli yanlarına dikkat çeker ve bu yanlarını yüceltir. Sıradan, tekdüze yaşamları ise mahkum eder, eleştirir. Ruh Dilencisi sıradan yaşamları eleştirdiği bir öyküsüdür. Para için öykü yazmak zorunda olan anlatıcı, sıradan bir insanın öyküsünü yazmaya karar verir ve yoldan geçen birine durumu aktararak hayatını anlattırır. Hayatı dinlediğinde şaşkındır. Hiçbir inişi çıkışı olamayan, tekdüze, sıradan, dümdüz, kurallara uygun, ölçülü biçili, boş yaşam anlatıcıda derin bir hüzün doğurur. Şaşkındır çünkü hayal ürünü olduğuna inandığı bir adam karşısındadır. Öykü yaşanmayan, bomboş geçen bir hayat eleştirisidir. Kaçan Ayna Papini'nin dünya görüşünü didaktik biçimde aktardığı öykülerinden biridir. Öyküde gelecek için insanların hayatlarını karartmaları eleştirilir. İnsanlar geleceği düşünürler, gelecek günler için yaşarlar, sürekli olarak bugünleri gelecek olan yarına feda ederler. Bütün bir şimdi, gelecek için feda edilmektedir. Hem de geleceğin de şimdiki zamana dönüşeceğini bir başka geleceğe feda edileceğini düşünmeden. Geleceğin aynası olmasa, güncel gerçeklik aşağılık, iğrenç, anlamsız görünecektir. İnsan işte bütün ömrünce bu kaçan aynaya doğru koşar. Kitap felsefi, varoluşsal problemleri tartışan biçimden çok meseleye odaklanan bir yapıdadır. Papini öykülerinde kendisini anlatmakla, kendini öyküye fazlasıyla katmakla bilinir. Öykünün didaktik yanları, kurmacanın çok baskın bir şekilde ortaya çıkması bu tavrından kaynaklanır. Diğer yandan gerçeküstü hikayeler, fantastik yaklaşımlar ve rüya anlatım öykülerde baskındır. Borges derin bir şekilde etkilendiği Papini'nin fantastik, gerçeküstü öykülerini değerlendirirken, onun öykü çizgisiyle, Poe, Alman romantikleri ve Binbir Gece Masalları geleneği arasında bağlantı kurar. Kaçan Ayna'daki öyküler fantastiğin, gerçeküstünün yeniden gündeme gelmesi ile günümüz insanını da yakalar, ona da bir şeyler söyler niteliktedir.


Sanatçı, akademisyen, pek çok kişiye onu tanıtan kimliğiyle Anadolu'nun geleneksel sanatlarını bir çatı altında buluşturan Baksı Müzesi'nin kurucusu Prof. Dr. Hüsamettin Koçan bize kitaplarla olan ilişkisini, yaşamak ve üretmeye dair düşüncelerini, pandemiyle birlikte birdenbire değişen hayatın ondaki karşılığını anlattı. Hayatımı değiştiren kitapları listeleyebilmem çok zor. Benim bugüne gelebilmemin arkasında çok çeşitli etkenler, unsurlar var çünkü. Bu sebeple bu kitabı okudum, şöyle değiştim demek diğerlerine haksızlık olur. Faulkner bu kitapta ne anlatmak istedin? diye soranlara çok kızarmış. Çünkü ona göre yazar, bir dünya yaratır, o dünya okuyucunun katkılarıyla, hayal gücüyle genişler. Yazar şunu yapmak istedim dediği andan itibaren okurun algısını sınırlandırmış olur. Bir tanım yapmam epeyce zor ama çok etkilendiğim yazarlardan söz edecek olursam, tabii ki Yaşar Kemal bunların başında geliyor. Öğretmen amcamın kütüphanesinde Yaşar Kemal romanları vardı ve ilk okuduğum yazardı. İnce Memed'i tekrar tekrar okudum. Sonraki dönemlerde de beni çok etkileyen romanlar oldu. Örneğin D. H. Lawrence'ın Oğullar ve Sevgililer'ini hiç bitirmek istemedim. Romanda bir ailenin göç meselesi vardı. Gitme arzusu taşıyan oğullar ve onları bir arada tutmaya çalışan aile büyükleri. Tamamen bizim hikayeydi, sanki bize bir ayna tutuyordu bu roman. Oğuz Atay'ın Tutunamayanlar'ı ve Bilge Karasu'nun Uzun Sürmüş Bir Günün Akşamı olağanüstü etkili oldu. Hiç kuşkusuz bu listeye Orhan Pamuk'u ve daha pek çok yazarı ekleyebiliriz. Bu yaptığım değerlendirmeler ilk planda öne çıkanlar, bunlar dışında da çok sayıda yazarın hayatımda yönlendirici olduğunu söyleyebilirim. Kitaplar, bana hayatın daha derin ve farklı yaşanabileceğini öğretti. Hayatın sınırlandırılmaması gerektiğini, hayatın genişlemeye ve daha derin yaşanmaya açık olduğunu ve o derinliğin ancak okudukça ulaşabileceğimiz bir zenginlik olduğunu öğretti. Bir tek yaşama biçiminin insan için yeterli olmayacağını ve daha farklı deneyimlere ihtiyacınız olduğunu düşündüğünüzde kitaplara yöneliyorsunuz. Farklı öyküler hayatımda farklılığa daha açık olmamı sağladı. Aynı zamanda kendi kimliğim için kendi hikayeme sahip çıkmanın önemini de kitaplardan öğrendim. Çocukluğumuzda Tommiks, Zagor ve Teksas gibi çizgi romanlar vardı, o dergileri her ay sabırsızlıkla bekler, bayılarak okurduk. Amcamın kütüphanesinden okumaya başladığımda lise çağlarındaydım. O dönem okuduğumuz bütün kahramanların kılığına girerdik. Çok fazla film izlerdik ve sinemadaki kahramanlardan etkilenirdik. Hiç unutmam ben çizgi roman okudukça annem kızardı, sonradan ben daha ciddi kitaplar okumaya başlayınca, annem hala onları okuyorum zannetti. Bizim okuma alışkanlığımız bulunduğumuz ortamdan, aileden gelen bir alışkanlık değildir, sonradan edinilmiş, çizgi romanla başlayan, yavaş yavaş giderek derinleşen bir alışkanlıktır. Bir dönem aynı anda birden fazla kitap okurdum; bir tanesi çantamda, bir tanesi masamda, bir tanesi yatak başucumda hatta bir tanesi de banyoda... Hatırlıyorum, arkadaşlarım benimle alay ederdi, on günlük tatile giderken, on tane kitap götürürdüm; tabii bunları fiziksel olarak okumak mümkün değil ama onlar yanımda olsun isterdim. Öyle bir gücü vardı, onlarla yolculuk yapıyordum ve o yolculuk benim kişisel algımı genişleten bir yolculuktu. Şu günlerde klasiklere dönüp yeniden okumak istedim, ancak kütüphanemi Baksı'ya götürdüğüm için sıkıntı yaşadım. Galiba bir sanatçı kitaplarından ve atölyesinden uzak olmamalı. Şiir çok önemli, şiirden etkilenmemek mümkün değil. Çocuklar hayatın ilk yıllarında resim yaparlar ve şiir yazarlar. Hepimiz bu süreçten geçmişizdir. Şiirdeki o yalınlık, soyutlama olağanüstüdür. Sanatın öteki alanlarını edebiyattan, şiirden ayıramayız. Felsefe tabii ki çokça etkiliyor. Felsefe, bu soyutlama ve sonsuzluk düşüncesinde son derece ilham verici ve ufuk açıcı olabilir. Kafanızda, roman ya da şiir aracılığıyla oluşmuş bazı boşluklar vardır, ki bunlar olmalıdır. Felsefe bu boşlukların içini doldurur. Doğanın her anı bana şiirsel gelir. Doğayla iç içe olmak, çocuk sesi, insanların ses sese şarkı söylemeleri, hasretle birbirine koşan, birbirini kucaklayan insanlar ve sevgi bana şiirsel gelmiştir. Genel olarak sanatçıların mutsuz, yılgın anları olur. Marquez'e bir söyleşi sırasında ne kadar üretken bir sanatçısın, nasıl başarıyorsun bunu diyorlar, cevabı şöyle oluyor: Öyle mi düşünüyorsun, ben hiç öyle düşünmüyorum, bazen hiçbir şey yazamayan, tükenmiş bir yazar gibi hissederim kendimi, karım bunu keşfeder ve bana eğer yaz mevsimiyse pencereleri yeşile boyamamı söyler ya da kış mevsimiyse tornavidayla fişleri verir. Bu işi yapınca bir işe yaradığımı ve benim de bu dünyada bir şey olduğumu fark ederim, bu bana hep iyi gelmiştir diyor. Onun için de galiba üretmek, her zaman insana iyi gelen bir şeydir, diye düşünüyorum. Öteki türlü, bir tükenmişlik söz konusu olabilir, illa en yüksek düzeyde üretmek değil ama üretmek bir şey yapmak hep iyi gelmiştir, zannederim ki herkese de iyi gelmiştir. Bir öğretim üyesi olarak çok fazla öğrenciyle karşılaştığım için şunu söyleyebilirim ki yetenek tek başına yeterli değildir. Çalışmak sanırım biraz daha önemli ama hiç yeteneği olmayan biri çalıştığında, örneğin işitmeyle ilgili sorunları olan biri, ne yaparsa yapsın müzik yapması zor. Gerçi Beethoven gibi müthiş bir örnek var ama onun hikayesi çok farklı. Sanırım öncelikle o yaratıcı potansiyele sahip olmak, üstüne de çok ama çok çalışmak gerekir. Yeteneğin azlığı çokluğu diye bakmıyorum, ama çok çalışmanın önemli olduğunu düşünüyorum. Çalışmaya büyük bir alan açıyorum ben, zaten çalışmadan hiçbir şey olmuyor. Çalışmak derken sadece herhangi bir işi üretmeyi kastetmiyorum, kişinin genel bir birikim edinme çabasını da dahil ediyorum buna. Öğrenme ve deneme doğrultusundaki çalışmaktan bahsedersek, bunlar zamanla birikir, ister yazar olur ister ressam, heykeltıraş veya tasarımcı... O birikim oluştuğu zaman bir şeyler yapabilirsiniz. Tek boyutlu çalışmak sizi çok derine götürmez, çok boyutlu olmak gerekir diye düşünüyorum. Yaşamanın tam karşılığı üretmektir. Sevmektir, barıştan yana olmaktır, vicdan sahibi olmak, adalet duygusuna sahip olmaktır. Tüm bunların hepsi üretimle olur. Ben vicdanlıyım, adilim, doğayı seviyorum, barıştan, sevgiden yanayım demekle olmuyor; bunları üretirseniz olur. Onun için de yaşamın tam karşılığı da, hak ettiği de üretmektir. Özgün insanlardan etkilenirim. Başkasına özenmiş insanlar sürü insanı olarak tanımlanan kategoride gelirler. Kafamda sorular açan, bende merak uyandıran insanlardan etkilenirim. Gelecek için son derece umutluyum. Bundan sonraki hayatımızın başka bir hayat olacağını çok net görüyorum. Bu hayatın gerektirdiği dili, teknolojiyi öğrenmek gerekiyor diye düşünüyorum. Dijital ortam meselesi son derece kıymetlidir. Benim, pandemi sonrasında öznenin önem kazanacağına ilişkin düşüncem var, özne artık kendisini gruplar içerisinde yok etmeyecek. Yine çeşitli gruplara dahil olacak ama kendi olarak yer alacak, yönlendirmelerin uzağında kalacak diye düşünüyorum. İnsan hem birey olacak, hem de daha katılımcı ve zenginleştirici olacak gibi... Bunu son derece önemli buluyorum. Doğayı yeniden keşfedeceğiz, çünkü her şeye rağmen, en masum ve en sürekli olan o. Ve daha önce de söylediğim vicdan, barış, özveri, adanmışlık gibi değerleri yeniden keşfedeceğiz gibi geliyor.


Jonathan Lethem Öksüz Brooklyn'de, Tourette sendromlu bir dedektifin iç sesiyle okuyucuyu New York sokaklarında dolaştırıyor, muzip bir dille metne olan ilgiyi daima yüksekte tutuyor ve katil - polis ekseninden saparak polisiyeyi çok başka bir boyuta taşıyor. Tüm dünyada 90'lı yıllara duyulan özlemin sebebi, o dönem çocukluğunu - ilk gençliğini yaşamış neslin ellerinden yitip giden zaman için tuttuğu bir yas mı, yoksa internet ile yeni bir çağa başlayan insanlığın eski dünyaya en yakın, tarihi bozulmanın henüz başlamadığı milenyum öncesi 90'lar olarak görmesi mi, veyahut bunlar dışında bir ya da birden fazla çeşitli nedenler mi bilemiyorum. Jonathan Lethem imzalı Öksüz Brooklyn 1999 yılında okuyucuyla buluşup edebiyat tarihindeki yerini alırken adeta o eski dünyaya dair bir müzeyi andırıyor. Çağrı cihazları, araç telefonları, dönemin popüler kültür öğelerine yapılan göndermeler... Elbette yazar yaşadığı çağı nostalji olarak görmemiş, gördüklerini kayıt altına alma amacı da gütmemişti. Lethem'in anlatısında Amerikan ikonlarının, markaların, hızlı tüketim mallarının, TV figürlerinin ve diğer şeylerin bu kadar yer kaplamasının sebeb-i hikmeti, Öksüz Brooklyn'in postmodern edebiyat duvarındaki tuğlalardan biri olmasında saklı. Bu da kitaba kendine has bir hüviyet kazandırıyor. Dedektiflik hikayesinin odağında durması gereken suç, katil, gizem gibi kavramlar, yoğun bir anlatı girdabında döne döne eriyor, kitabın bütününe yayılıyor. Çaya iki şeker atıp karıştırmak gibi. Şekerli bir çayın tadına bakıp şekerli olduğunu anlarız ama işte bakın şeker diye elimizle işaret edip öylece gösteremeyiz. Öksüz Brooklyn tam olarak böyle bir kitap. Polisiye evet, ama tadına bakmayan birine nasıl bir polisiye olduğunu tarif etmek zor. Jonathan Lethem 1964'te, kitabına ismini veren Brooklyn'de dünyaya gelmiş. 99'da okurla buluşan Öksüz Brooklyn ile National Book Critics Circle gibi birtakım ödüllere layık görülmüş. Kitapla ilgili bilinmesi gereken başka bir husus da Edward Norton tarafından senaryolaştırılıp filme çekildiği. Geçtiğimiz Kasım ayında aynı adla vizyona giren filmin başrolünde de yine Norton'u görüyoruz. Kadrodaki dikkat çeken isimlerden bir diğeri Bruce Willis. Lionel Essrog, Brooklyn'de bir yetimhanede büyümüştür. Onu edebiyat tarihindeki özgün karakterlerden biri yapan şey ise hastalığıdır. Tourette sendromu denilen bu rahatsızlıktan muzdarip Lionel, dürtülerini kontrol edememektedir. Sinir krizleri, takıntılar, anlamsız gözüken hecelemeler, en olmadık anlarda bile istem dışı bağırmalar gibi sonuçlar doğuran bu amansız hastalık, yazar tarafından öylesine gerçekçi işlenmiş ki, birinci şahsın ağzından anlatılan hikayede karakterin dünyasına giriyor, hastalığı adeta biz de yaşıyoruz. Tabii bu takıntılı ve öngörülemez dünyanın dili de kendine özgü. Tourette sendromlu birisi nasıl düşünür; satırlar arasında gezerken bunu sonuna kadar hissediyoruz. Kitabı okumaya niyetlenenlere küçük bir tavsiye; en azından filmin fragmanını izleyerek Lionel'in bu Tourette ataklarını kafanızda daha belirgin biçimde tasvir edebilirsiniz. Hikayeye dönecek olursak... Lionel ve kendisi gibi öksüzlerden müteşekkil arkadaş grubu, henüz çocuk yaşlarda, Frank Minna adında genç bir adamla tanışırlar. Minna, bu sahipsiz ergenlere para karşılığı bazı nakliyat işleri yaptırır. Cep harçlığı kazanan öksüz ergenler hallerinden memnundur. Günün birinde Frank ortadan kaybolur ve birkaç yıl boyunca gözükmez. Geri döndüğünde artık yetişkinliğe adım atan arkadaş grubunu tekrar etrafında toplar ve yeni bir iş modeline atılırlar. Görünürde bir araç kiralama servisi, aslında bir dedektiflik bürosu kurmuşlardır. Hikaye Frank Minna'nın, Lionel ve ekibin diğer üyelerinden Gilbert'i, kendisini kollamaları için takip etmelerini istemesiyle açılıyor. Frank üzerinde mikrofon düzeneği ile Zen okulu olarak hizmet veren bir binaya girer; Lionel ve Gilbert sokağa park ettikleri arabada Frank'i dinlerler. Frank birazdan hikaye boyunca dev olarak anılacak bir adamla binadan çıkar, arabaya binip yola koyulurlar. Ne yazık ki Lionel ve Gilbert yoğun trafikte önlerindeki arabayı gözden kaçırırlar. Hoparlörden Frank'in konuşmalarından bir ipucu yakalamaya çalışıp Brookyn sokaklarında gezinirler. Çok geçmeden sesler duyulmaz olur. Frank'i ise bir çöp kutusunda, karnından yaralanmış halde bulurlar. Hastaneye yetiştiriler ancak patronları kurtulamaz. Takip eden sayfalar boyunca Lionel'in ağzından bu olayı çözmeye çalıyor, tehlikenin kıyısında geziniyor, çeşitli maceralara atılıyoruz. Frank'in dul kalan karısı da şüpheli, Lionel'in öksüz grubundaki arkadaşlarından Tony de. Zen okulunda dönen dolaplar, dedektiflik hizmeti verdikleri yaşlı Brooklyn gangsterleri, Zen öğrencisi güzel Kimmery... Lethem Öksüz Brooklyn'de, Tourette sendromlu bir dedektifin iç sesiyle okuyucuyu New York sokaklarında dolaştırıyor, muzip bir dille metne olan ilgiyi daima yüksekte tutuyor ve katil - polis ekseninden saparak polisiyeyi çok başka bir boyuta taşıyor.


Zilin sesi geldi sonunda. Fırlayıp toparlandık. Öğretmen uzakta bayrak direğine yaslanmış, elindeki kızılcık sopasıyla dizinin kenarını fiskeliyordu. Bizim tarafa bakıyordu. İşi gücü güzelliğinin sırlarını anlatmak olan çirkin yarı-deli kadınlar vardır. Hayat işte öyle bir şeydi benim için o zamanlar. Büyük harfle yazılan ve Orhan Gencebay'ın da Hayat dediği o şeyden bahsediyorum. O zamanlar bilemezdim tabii. Ama şiir dışında, yani kırışıklıkları açılmış anlar dışında sözüne güven olmazdı Hayat'ın. Hele gelecekle ilgili vaatlerine. Yine de tatlı dili beni umutsuzluğun deliğinden çıkarmaya yetiyordu. Bana kendi güzelliğinin sırlarını sayıklıyordu biteviye. Oysa güzelliğin ilk şartı onun sizde olmasıdır, değil mi? Evet ama ben anlamıyordum başta bunu. Çünkü -biliyor musunuz- kandırılmaya ölümüne ihtiyacım vardı o zamanlar. Gerçekleri, hayatın anlattığı hikayelerin battaniyesi altına gizleyip buzlarından çözülmelerini beklemek işime geliyordu. Yoksa günlük okul harçlığını her sabah yeniden kazanmak zorunda kalan benim için güzelliğin sırlarının ne önemi olabilirdi? Güzelliğin de sırlarının da Allah belasını versin, benim ellerim soğuktan, kereste reçinesinden, içi çimento dolu el arabasından ve parasızlıktan nasır bağlamıştı. Ve biliyor musunuz, bu elden düşme güzellik bana gelecekle ilgili cömert yanılsamalar sağlıyor, dayanmam için öğütler veriyordu. Uzatmayayım, hayat beni güzel olduğuna zorla, her sabah zorlayarak inandırıyordu. O sabahlardan birinde işte, o Kalandar soğuğu sabahında. Parmaklarım sıcak suyla biraz gevşeyip karıncalanınca, kütüklerden birine bastım yirmilik çiviyi. Çivinin inatçı başını eğip halka yapana kadar dizle rim yerdeki kardan bir güzel su çekti. Kütüğü tasmasıyla yamaçlardan aşağı indirene kadar birinci ders bitecekti. Matematik. Öğretmenimiz utanç verici tutumluluğuyla çığır açıcı bir acımasızlığı birleştirmişti zihninde. Geç kağıdı vs. gibi gereksiz kırtasiye israflarını kızılcık sopasıyla önlüyordu. Olsun, kararlıydım. İpi paslı çivi halkasına bağlamıştım. Ninemin büyük kazanı sağacağı ineğin altına sürerken yaptığı gibi, kuvvetli bir Bismillah! çektim. Pantolonumun paçalarını yün çoraplarımın içine güzelce yerleştirdim. Tekrar donmak üzere olan ıslak ellerime hohladım, koltuk altlarıma kıstırdım biraz. Sıcak suyum bitmişti. Yamaçlardan aşağı 4,5 kilometre gidecektim karın içinde. Bir an önce yola girmeliydim. Birinci ders başlamak üzereydi bile. Ama kımıldamakta zorlanıyordum. Kendimi alamıyordum. Gözlerim kar yağışına dalmışken o kadar tatlı bir şey oluyordu ki içimde. Kendimi uyandırmak istemiyordum. Bu genellikle kar yoğun yağarken olurdu. Lapa lapa ve yoğun. Uyurgezer ve üzüntüden ağzını bıçak açmazmış gibi yağdığında. Evden vadinin dibindeki okul, yüksüz ve tok karınla kırk-elli dakikalık yoldu. Ama kestirmeden ve zaman zaman keçi yollarını kullanmak şartıyla. Elinizde boyunuzdan büyük bir kütük varsa ve kardan göz gözü görmüyorsa, bu ölçülerin hiçbir önemi yoktu. Diyeceğim, pelit kütüğünü bata çıka, yaralana berelene, yamaçlardan yuvarlana kalka fırına kadar indirmem bir buçuk saati bulmuştu. Kütüğün fırında para cinsinden değerini iplemiyordum. İçinde yüz elli gram helvayla o yarım ekmek, öğle tatilimin üzerine güneş gibi doğacaktı ya, ona bakıyordum. Bizim kızıl tavuğun yumurtlamak yerine nafile boşboğazlık ettiği sabahların ikinci sınıf tesellisiydi bu. Artık alışmıştım. O gün okulda aç kalmamanın başka yolu yoktu. Hele ki yaban elması, kuşburnu gibi orman ürünlerinin ve lahana, turp, pazı gibi tarla ürünlerinin kar altında kaldığı, göz gözü görmez kış günlerinde. Bir de Hasan, en iyi arkadaşım, bazı olağanüstü şanslı sabahlarda kabak çekirdeği getirirdi bakkala. İkimiz için. Tahtanın hemen yanında duran kızılcık sopasının başka bir işlevi daha vardı. Öğretmenimiz en ufak bir mutluluğun nüksetmesine izin vermezdi. Öyleydi, evet. Dayaktan sonra dışarıda, bayrak direğinin altında teneffüs boyunca tek ayak. Hasan ve ben. İkimizin dört yerine sadece iki ayağı var. Gizliden birbirimize payanda olup hafifçe yaslanıyoruz. Elde kalan iki ayak ikimize de yetebilsin diye. Gözlerimiz pencerede. Öğretmen bakarsa ayrılıyoruz. Talih bazen görevini yerine getirmez, ne yapalım? Bitinceye kadar kardan adam olduk. Zille birlikte sınıfa dönüyoruz. Hasan. Burnu büyük. O kabak çekirdeği getiriyor bakkala. Ama yine de geç kalmış. Saati tutturamamış. Yanlış mı görmüş, ne. Aslında rakamları tam tanıyamadığını da cümle alem biliyor. Öğretmen de hatırlıyor. Hasan'ın dev burnu sobanın sıcağından daha da büyümüş. Özgün matematik hatası tek ayaktan sonra bir de tokatla cezalandırılıyor: Çat! Acı ve utanç. Tokat ve Hasan'ın burnundan fırlayıp duvara yapışan sümük. İki ses neredeyse aynı şiddette, aynı anda yankılanıyor. Bir kıkırdama salgını sınıfın içinde şöyle bir dolanıveriyor. Matematik bilen elli dokuz ayı yavrusunun göbekleri sıraları titretiyor. Hasan'ın ani ve gülünç depremi sınıfı canlandırıyor. Sobanın yanından kaldırıyor onu öğretmen. Bir bacağı kısa ve dizleri yamalı. Kıçı da. Kemer yerine kullandığı ip gevşemiş belinde. Pantolonunun ağı sarkmış, farkında değil. Ailesinin durumu yok. Onun için dev burnu daha da büyük görünür. Ve sınıfın taktığı isimle, dananın bacakları hep sarkar o burundan. Sümük. Öğretmenin ceza dosyasını kendi tarzında kapatan tekmesi yamayı buluyor kıçında. Yanımdan geçerken göz göze geliyoruz yeniden. Perişan, ama bittiği için içeriden sevinçli. Sanki garip bir eşiği doğallıkla aşmış. Gülümsemesi yüzünde görünmez bir çiviye asılı kalmış. Babası gurbetten dönmemiş. Annesi yeni evine almamış. Sabah kabak çekirdeği gönderiyor ona uzaktan. Böyle olunca dayak öğretmenle Hasan arasında yine de bir köprü kuruyor. Biçimi ve niteliği ne olursa olsun. Dışarıda üst sınıflardan, yeni babasından ve mahalledeki çocuklardan dayak yediğinde de öyle. İnsanı deli eden bir minnet beliriyor yüzünde eziyet gördüğünde. Kendisine dokunulunca var oluyor sanki. Biçimi ve içeriği ne olursa olsun. Hala çözememişimdir; öğretmen alçakgönüllülük edip onu dövdüğünde içinden gerçekten ne geçiyordu ki o türlü gülümsüyordu? Başı gözü kan içindeyken bile. Acaba neden? Neyse. Dayağın acısıyla birlikte yüzündeki gülümseme de soluyor. Tamamen ciddiyiz artık. Birazdan, teneffüste, bana yumurta var mıydı bugün diye soracak. Hayır diyeceğim çamurlu paçalarımı gösterip. O hınzır gülümseme yine yayılacak yüzüne. Öğlen teneffüsünde tarlanın oradaki duvarın arkasında bekle, diyecek. Elinde iki çeyrek ekmek ve mevlit şekeri külahına doldurulmuş -teker teker sayıyor eşit bölüşmek için- tam otuz altı zeytin. Ödedim, diyor Hasan burnundaki dananın bacaklarını yukarı çekip. Bakkal Osman'ın eline altı lira saydım. Yarım kiloya yakın çekirdek. O zaman ben de çantamdan çıkarıyorum gazeteye sarılı yarım ekmeği. İçinde helva var ve henüz hiç ısırılmamış. Önlüklerimizin ilk düğmelerini açıyoruz. Karlarını kürediğimiz tahtayı eski mısır saplarından yaptığımız duldanın altına sürüp sırtlarımızı fırının sımsıcak taş duvarına yaslıyoruz. Sessizce, neredeyse huşu içinde başlıyor şölenimiz. Ekmeğimizi ciddiyetle, hak edilmiş bir hazla çiğniyoruz. Bir yandan da kısılmış gözlerimizi ara ara kaldırıp okulun bahçesinde titreşen kalabalığın şenliği üzerinden uzaklara dalıyoruz. Yemeğimiz bitince, ekmekleri sardığımız gazeteleri dizlerimizin üstünde düzeltip dikkatlice incelemeye koyuluyoruz. Yazılanları tam olarak anlamıyoruz. Ancak fotoğrafların altındaki büyük harfleri okuyup ne anlatıldığını az çok çözebiliyoruz. Bizimkinin yanında ne kadar görkemli, ne kadar renkli hayatlar! Trafik kazaları bile insanı imrendiriyor. Kazalar bir yana; ölüm ilanlarında bile insanın içini buran bir görkem, bir canlılık yok mu? Hasan ellerini koltuk altlarına sıkıştırıp kasanın üstüne yaydığı gazeteye eğilmiş, burnunu çeke çeke, düşünceler içinde okuyordu. Sonunda başını kaldırdı. Gözleri dayak yemiş gibi, minnetle ışıl ışıldı yine. Bitti mi dedim. Bitti, dedi. Aldım önünden gazeteyi. Benimkiyle birleştirip topak yaptım. Her zaman koynumda kuru halde bulunan muhtar çakmağını çıkarıp gazete topağını bir ucundan alıştırdım ve uzağa fırlattım. Odun yığınından ileriye. Kımıldamadan seyre daldık ateşi. Karın altında dönenip duran alev gazete yumağını yaladı yuttu. Hasan'la birbirimize sokulup sonuna kadar izlemiştik. Zilin sesi geldi sonunda. Fırlayıp toparlandık. Öğretmen uzakta bayrak direğine yaslanmış, elindeki kızılcık sopasıyla dizinin kenarını fiskeliyordu. Bizim tarafa bakıyordu. Ama görüş mesafesinde değildik henüz. Yanından geçerken küçücük kül yığınına bir kez daha baktım. Kar hızlanmıştı artık. Beyaz örtü, içinde onca olay, renkli fotoğraf, ölüm ilanı ve bulmacayla birlikte sessiz bir mezara dönüşmüş bu küçük yığını örtecekti. Eski bir öykü, anlatıldıktan sonra nasıl hüzünlü bir hal alırsa, işte öyle olacaktı.


Selçuk Erdem'in çok sevdiğim bir karikatürü var: Editör, elindeki kitap dosyasını okumuştur ve karşısındaki koyuna, Ama bütün kitap boyunca sadece 'meee' yazmışsınız?! der şaşkınlıkla. Koyun da şu cevabı verir editöre, gayet ciddi bir şekilde: Ben sadece gerçekleri yazdım! Ne zaman bir sohbette söz yazmaktan açılsa, bu karikatürü hatırlatır, edebi anlamda salt gerçekliğin ve gerçekçiliğin ne kadar kuru bir şey olduğunu savunurum. Çünkü yazarın oluşturduğu kurmaca evren, her halükarda kerameti kendinden menkul bir gerçeklik donuna bürünecektir zaten kağıdın üzerinde, kitapların sayfaları arasında.


Osmanlı nasıl kuruldu? sorusu zaman zaman nükseden bir merak nedeniyle bilhassa Ortaçağ ile ilgilenen- tarihçilerin gündemine gelir (1930'lar ve 80'lerde iki defa moda oldu). Osmanlı'nın nasıl kurulduğu sorusu önemlidir çünkü İslam ve Bizans coğrafyaları arasında, sadece fiziksel olarak değil, siyasi ve kültürel olarak da iki dünya arasında bir uç mevkiine yerleşmiş küçük bir beyliğin, kendisini dünya Müslümanlarının lideri ve Doğu Roma İmparatorluğu'nun varisi olarak gören merkezileşmiş bir imparatorluğa nasıl dönüştürdüğü? hala gizemini korur. Belki de cevap, kuruluş dönemindeki siyasi, coğrafi veya askeri kimi ayrıcalıklarda olabilir? Ne kadar meraklı ya da ilgili olursa olsun 'Osmanlı Beyliği' ile ilgilenen müellif neredeyse müelliflerin en şanssızıdır. Zira ele aldığı kaynakların büyük bölümü otantik değil; 15, 16 ya da daha sonrasındaki yüzyıllarda yazılmış kronolojiler ya da yeniden üretilmiş destanlar ile menakıpname gibi sözlü kültür ürünleridir. Bu eserlerin yazarları hem çok geç bir tarihte kulaktan dolma bilgileri kağıda geçirmişler, hem de kimi karartma ya da abartma gibi 'ideolojik' dokunuşlardan kendini alıkoyamamışlardır. Tabii bu gerçekler, sözgelimi Aşıkpaşazade'nin hiç de güvenilmemesi gereken bir kaynak olduğunu göstermiyor; sadece birincil kaynak sorunu teşkil ediyor ve olabildiğince temkinli yaklaşmak gerekiyor. Yazının konusu değil ama boşlukta kalmaması için önce sorup sonra cevaplandırayım: Peki, elimizde Osmanlıların erken dönemiyle ilgili neden hiç yazılı kaynak bulunmuyor, bunlar İkinci Murad'a kadar okuma yazma bilmeyen çok cahil adamlar mıydı acaba? Bu noktada kişisel görüşüm önemliyse eğer; ben buna ihtimal vermiyorum: Davudu'l-Kayseri'den İznik'te müderris olarak faydalanmış ya da 1324'te vakfiyesini Farsça yazdırmış bir 'beylik' için okuma yazma bilmeyen cahil adamlar demek haksızlık olur. Sorunun cevabını Yılmaz Öztuna Bizanslı tarihçi Mikhael Doukas'tan alıntılayarak veriyor: 1402 Ankara Savaşı sonrası Timur, torunu Muhammed Sultan'ı Bayezid'in oğlu Süleyman Çelebi'yi kovalamakla vazifelendiriyor. Muhammed Sultan Süleyman'ı yakalayamasa da Bursa'dan yüklüce ganimet alıyor ve arşivi de yakıyor... Öyleyse elimizdeki 'ikincil' kaynakların hep Fetret ve sonrasında yazılmış olmasına şaşmamak gerekiyor. Tarihinizde eğer Osmanlı Kuruluş döneminde olduğu gibibir boşluk varsa ve elinizden bir şey gelmiyorsa yapmanız gereken ilk iş sızıntıyı beklemektir. Osmanlı gücünün doğuşu hakkında Herbert A. Gibbons'ın 1916'da kaleme aldığı kitap da tam olarak bu sızıntıyı temsil eder. Gibbons'a göre Osmanlılar gibi başarılı bir siyasi teşekkül 'Asyalılar' tarafından kurulmuş olamaz. Olsa olsa ihtida etmiş Bitinyalı Bizanslılar kurmuştur! Eserini milliyetçiliğin zirvede olduğu 20. yy başında kaleme alan Gibbons, Osmanlıların ilk kroniklerinde anlatılanları elbette yemez ama nedense herkesçe bilinen ve bu kroniklerde de yer alan rüya motifini kullanarak Osman'ın aslında bir Pagan olduğunu; bu rüyanın da İslam'a geçişi sembolize ettiğini söyler. Herbert A. Gibbons'ın çalışması gene de 'ictihad kapısının açılmasına' vesile oldu. Fuad Köprülü ve Paul Wittek gibi iki alim 1930'larda kendi tezlerini ortaya koydu. İki alim de Gibbons'ı tenkid ederek Osmanlıların Türk-İslam kaynaklarını vurgulasa da Kayı tezi ve 'aşiret gaza tezi' noktasında ayrıştı. Sözgelimi Köprülü, Köse Mihal gibi mühtedi savaşçıların sayısının çok az olduğunu iddia ederken, Wittek Menteşe Beyliğine katılan Bizanslı denizcileri örnek vererek uç muhitlerinin ruhunu yansıtan 'herkesin dahil olabildiği gaza birliğinin' altına çizer. Yıllar içerisinde Osmanlı kuruluş dönemiyle ilgili Lindner, Imber, Kaldy Nagy gibi tarihçilerin de eserler üretmesi sonucu birçok tez oluştu. Bu tezlerin çoğu siyah ile beyaz arasında gidip geliyor. Mesela Lindner, ilk dönem Osmanlıların dini lakaytlığı nedeniyle 'gazi' olamayacaklarını iddia ediyor. Yani onlardan kitabi/ortodoksi neredeyse mekanik hamleler bekliyor. Imber ise sonradan üretilen kroniklerin baştan sona uydurma olduğunu kim bilir neden- büyük bir güvenle söylüyor. Halil İnalcık sentezinden sonra ilk dönem Osmanlılar ile ilgili naçizane gördüğüm- en doyurucu çalışma Cemal Kafadar'ın İki Cihan Aresinde adlı çalışması. Bunu, Osman Bey dönemi ile ilgili bir kitabı olan Sencer Divitçioğlu da özellikle vurguluyor. Harvard'da ders de vermiş Kafadar'ın çalışması bütünde öncelikle herkesi esnekliğe davet ediyor. Zira Osmanlılar böyle bir ortamda doğdu: Uç bölgesinde. Kafadar, uç bölgelerinin kendilerine has giriftliğini, geleneklerini ve merkez ile ilişkilerini göz önünde tutarak destanlar ve menakıpnamelerden emsaller veriyor... Osmanlıların kendi ürettiği kaynakları da ele alarak tabiri caizse hem çağdaş hem de modern çalışmaları büyük bir sorguya tabi tutuyor. Hem gerçekte hem de muhayyilede kurulan Osmanlıları göz önüne seriyor. Osmanlıların nasıl ortaya çıktıklarını ve kim olduklarını bilmek zorundayız. Çünkü bu mesele entelektüel boyutta bir 'kimlik' meselesidir.


Kurmaca üreten bir yazarın yeni çıkan kitabından ne bekleriz? Birden fazla cevabı var bu sorunun: Yeteneklerini sivriltmesi, bizi yeni buluşlara götürmesi ya da çok sevdiğimiz ve alıştığımız üslubuyla yeni bir hikayeye sürüklemesi. Her okurun, her yazar için farklı cevapları vardır mutlaka. Gölgesiz Matiz hakkında bir yazıya başlarken ben de kendi yanıtlarımı arıyorum. 2017 başlarında Bülent Ayyıldız'ın Durun Yanlış Anladınız'ı üzerine bir inceleme yazmıştım. Postmodernizm'e Giriş adını taşıyan öyküyle okuru selamlayan bir ilk kitap. Şakalı ve paradokslara sırtını dayamış yeni numaralar peşinde koşan bir dil. Organik bir postmodern. Ardından ikinci kitabı Hiçbir Şey Göründüğü Gibi Değil roman etiketiyle kütüphanemizdeki yerini aldı. Uzun bir hikaye. Kendini gösteren yetenekli bir anlatı, yolları çatallanan bahçeyle başarılı bir formda buluşmuştu. Şimdi ise Bülent, ikinci öykü kitabı Gölgesiz Matiz'deki on üç öyküyle okuru bir kez daha oyununa davet ediyor. Gölgesiz Matiz'deki öyküleri, merkez noktalarını ele alarak ikiye bölmek mümkün. Kurguların bir kısmı Durun Yanlış Anladınız'a da selam çakarak beklendik sürprizler üzerine kurulu. Durun Yanlış Anladınız'da kullandığı teknikleri daha da sivriltmiş Bülent. Kahramanlar bir anda aksiyonun ortasında buluyor kendini. Bekliyorsunuz, kovalıyorsunuz, tahmin ediyorsunuz ama hangi köşeden karşınıza çıkacağınızı kestiremiyorsunuz: Aslında bir zamanlar Tarkovski denen bir adamın kameramanlığını yapmıştım. Paradoksal tekrarlarla, beklendik sürprizlere okur da ortak oluyor: İzleniyor gibiyim. Arkamı dönüyorum. Üst geçitteki merdivenlerin başlangıcındaki geniş gövdeli ağacın arkasından biri bana bakıyor sanki. Ürperiyorum. Biliyordum. Buna hazırlıklıydım. Ürpereceğimi tahmin etmiştim. Ürpereceğimi tahmin ettiğimi bildiğim için bir kez daha ürperiyorum. Kurmaca bir yandan yüksek aksiyonla yol alırken bir yandan da akıl oyunlarını sürdüren metinler. Gölgesiz Matiz, Kozmosta Dımdızlak, Bimilyonkafa gibi öyküler bu özellikleriyle öne çıkıyor. Farklı özellikleriyle bu iki merkezden uzaklaşan öyküler hakkında düşünmek de okura kalsın. Yakalamanız gereken bol miktarda atıf sizi bekliyor. Bülent Ayyıldız'ın metinlerine alışık olanlar için bu artık heyecanlı bir oyun. Kovalamacaya kelime şakalarını da eklemek gerek. Kitabın en önemli özelliklerinden biri ise kahramanların farklı jargonları başarıyla kullanması. Süslü bir dilden Almancaya, bıçkın mahalle delikanlısından bohem bir sanatçıya kadar çeşitlilik var öykülerde. Gölge kadar hızlı kuruyor bu farklı dünyaları Bülent, bizden kaçırıyor ve sürükleyici bir akışa sığınıyor.


Mustafa Nezihi Pesen, 1973 Bingöl doğumlu. Kendisini daha çok Fayrap dergisinden tanıyorum. Benden Önce Ölme (Ketebe, 2019) yazarın ikinci kitabı. İyi bir okuyucu olan Mustafa Nezihi, yazmaya ve bunları yayınlamaya biraz geç başlamış. Kitapta on dokuz öykü yer alıyor. Yazar, daha önce bir deneme kitabı neşretmişti. O kitapta okuyuculuğunun ipuçlarını az çok öğrenmiştik. arasındaki mesafeye edebiyatta kinaye mesafesi denir. Yazarına göre, eserine göre, kinaye mesafesi daralır veya genişler. Özellikle ilk verilen eserlerde bu mesafenin dar oluşu dikkat çekicidir. Yani yaşantısallıkla düşsellik arasında gidip gelir yazar. Yaşantısallık ön plana çıktığında kinaye mesafesi de daralmış olur. Mustafa Nezihi Pesen'in öykülerinde kinaye mesafesinin mümkün olduğunca daraldığını görmekteyiz. Bu durum son dönem edebiyatımızın, öykücülüğümüzün en önemli özelliklerinden. Kendi menkıbelerini öyküleştirmekte, yaşantısal olana mümkün mertebe yaklaşmakta beis görmüyor yazarlar. Şüphesiz ki, ne kurmacaya ağırlık vermek ne de yaşantısal olana ağırlık vermek bir yazarı tek başına iyi yapamaz. Ancak kendimizi anlattığımızda, mutlaka bir yazar olarak kendimizden daha emin oluruz. Daha rahat döner kalemimiz. Pesen'in kendi hayat hikayesindeki önemli dönemeçler öykülerin de konularını belirliyor. Bu dönemeçlerden biri göç. Kitabın ilk bölümünde yer alan öyküler daha çok yazarın ailesinin 1980'de yaptığı göç ve sonrasına odaklanıyor. Doğudan gelen bir ailenin İstanbul'da tutunmaya çabalaması, üstelik İstanbul'un kendine mahsus sorunları dile getiriliyor. Aslında İstanbul'da yaşayan hemen her yazarın bir tutku veya bir bağlılık gibi anlattığı konu İstanbul'dur. Bu, Pesen için de geçerli. Bütün öyküleri İstanbul bir şekilde dolduruyor. Üstelik çoğunlukla İstanbul bir güzelleme havası içinde veriliyor. Bu güzelleme üslubunun bir sebebi İstanbul'un güzellikleri ise bir sebebi de yazarın bütün kitabı sarmış olan iyimser mizacı. Mümince bir tavırla her şeye bakmaya çalışması. Bu sebeple Mustafa Nezihi Pesen'in öykülerinde insanı kendisine bağlayan samimi, sıcak, yakıcı bir aşk var. Kadınlar ve erkekler birbirlerini çok seviyorlar. Bu sevgi okuru da içine alacak bir muhabbet halkası ile birlikte veriliyor. Fakat aşkın kendilerini Allah'tan uzaklaştırmasına da izin vermiyorlar. Allah'la barışık aşklar bunlar. Aşkın doğal sonucu olan birtakım günahlar, birtakım kirlilikler Pesen'in öykülerinde anlatılmıyor. Buna rağmen Pesen'in çizdiği iyimser aşk profili kendini okutuyor. Satırlardan satırlara o muhabbet ulaşıyor.


Flaubert edebiyat tarihçileri tarafından her zaman gerçekçilik parantezi içinde değerlendirilir. Oysa Üç Öykü'de salt bir çıplak gerçekçilik değil daha kuşatıcı bir edebiyat anlayışı vardır. Gerçek ile düşsel hatta sembolik anlatım dikkat çeker. Onun gerçekçiliği nasıl yorumladığı da bu olgunluk eserinde daha iyi ortaya çıkar ve onun edebiyat anlayışını yansıtır. Gustave Flaubert'in olgunluk döneminde yazdığı Üç Öykü adlı kitabı pek çok eleştirmence onun en önemli eserlerinden biri olarak görülmüştür. Tarihsel dönemlerden seçilen bu üç öykü tematik olarak birbirine bağlıdır. Üç öyküde de aşkınlık, ermişlik olayı hikaye edilir. Seçilen çağların gereği olarak öykülerde din, inanç merkezdedir ve insanları biçimlendiren bir olgudur. Tarihsel, dini olaylar, efsaneler öykünün gücüyle estetik bir bütünlük içinde yeniden kurgulanmıştır. Flaubert'in bu üç öyküde birden tarihsel dini temalara yönelmesi ve inanç çağını yeniden gündeme getirmesi aydınlanmacı fikrin yıkıcı saldırısına bir itiraz olarak da okunabilir. Öykülerle, münzevi bir hayatı seçen Flaubert arasında ilişki kurulmuş, otobiyografik pek çok ortak özellik belirlenmiştir. Flaubert edebiyat tarihçileri tarafından her zaman gerçekçilik parantezi içinde değerlendirilir. Oysa bu öykülerde salt bir çıplak gerçekçilik değil daha kuşatıcı bir edebiyat anlayışı vardır. Gerçek ile düşsel hatta sembolik anlatım dikkat çeker. Onun gerçekçiliği nasıl yorumladığı da bu olgunluk eserinde daha iyi ortaya çıkar ve onun edebiyat anlayışını yansıtır. Özellikle bu tarihsel anlatılardaki lirik, şiirsel yaklaşımı giderek düş ile gerçekliğin iç içe geçişiyle oluşur. Saf Bir Yürekte hizmetçi Felicite'nin kendi ölümü ile papağanın ölüm ritüeli arasında kurduğu bağ düşsel gerçekçiliği çağrıştırır. Yine Konuksever Aziz Julien Söylencesi öyküsünün sonundaki cüzzamlı ile Julien'in birbiri içinde yok olması sahnesi benzer izleri taşır. Herodias öyküsünün sonundaki taşınan baş da aynı şekilde değerlendirilebilir. Kitabın ilk öyküsü Saf Bir Yürekte, hayatın dışına düşmüş hizmetçi Felicite'nin sadece dışarıdan gözlediği dünyada tek tutamağının bir papağana dönüşmesi anlatılır. Felicite hayattan hiçbir şey isteyemez. Zaten hayatın da ona vereceği bir şey yoktur. Erken dönemde anne ve babasını kaybeden Felicite önce bir erkeğin istismarına uğrar daha sonra düşük bir ücretle hizmetçi olur. Artık tek dünyası burası olmuştur. Her zaman sessizdir, dimdiktir, hareketleri ölçülüdür ve kendi kendine işleyen, tahtadan yapılmış bir kadına benzemektedir. Efendisi Madam Aubain hizmetçisini bir insan olarak bile görmez. İşlerini gördürdüğü mekanik bir alet olarak bakar. Örneğin gurbete gönderdiği kendi kızından haber alamayınca telaşlanır, oysa hizmetçisi altı aydır yeğeninden haber alamamaktadır. Hizmetçinin acısını küçümser, umurunda bile değildir. Konuksever Aziz Julien Söylencesi öyküsü tarihsel bir dram hikayesini anlatır. Aziz Julien tarihsel, efsanevi bir kişilik olarak Flaubert'in kaleminden ana hatlarıyla doğru anlatılmakla birlikte yine de yazarın seçme yaklaşımı ve onun kendi gerçeğinden hikaye edilişidir. Julien'in kendi kimliğini ortaya koyduğu tek alan avcılıktır. Avda kendinden geçmiş bir halde, amaçsız, çılgınca, zalimce hayvanları avlar. Ava başladığında tam bir kana susamış yaratık gibidir. Avcı Julien bir gün avdayken kocaman bir geyik ona Lanet sana! Bu kıyıcı yürekle, günün birinde ananın babanın kanına gireceksin sen! der. Bu söz onun hayatının karabasanı olur. Anne babasını öldüreceği korkusuyla evden kaçar. Çok güçlü, cesur ve yetenekli olduğu için bir ordu kurar ve kral olur. Evlenir ve sarayda yaşamaya başlar. Artık o geyiğin söylediği lanetli sözden korkarak asla ava çıkmamaktadır. Günün birinde hayvan seslerine dayanamaz ve ava çıkar. O gün sarayına annesi ve babası gelir. Karısı onları misafir eder. Avdan dönen Julien karısının yanında yatan babasını farklı bir erkek sanır ve aldatıldığını düşünerek babasını ve annesini öldürür. Daha sonra gerçeği öğrenen Julien tahtını, tacını bırakıp saraydan ayrılır. Artık bir meczup olarak dolaşmakta hayatını başkalarına yardım ile sürdürmektedir. Sonra bir cüzzamlıya yardım ettikten sonra İsa Mesih ile birlikte göklere yükselir. Anlatıcı bir kilise vitrayında gördüğü hikayeyi dile getirir. Renkler, hayvanlar, insanlar, yüzler, portreler seslenir ve hikayeye dönüşür. Geyiklerin, leyleklerin, yaban ördeklerinin, kunduzların içine dalan Julien, tümünü avlayarak arkasında bir kan tabakası bırakır. Öykü sadece öldürmek ve gücünü test etmek isteyen insanın zalimliğini biraz da hayvanların dünyasından bir bakışla gözler önüne serer. Bu zalimlik öne çıkarılarak Julien'in cezalandırılmasının haklılığı okura kabullendirilir. Anne babasını kendi elleriyle öldürmesi bu hayvanlara yaptığı zalimliğin cezasıdır. İnsan hiçbir şekilde kaderinden kaçamaz. Tacını terk edip münzevi bir hayatı seçmesi ve bir cüzzamlıyla bütünleşmesi ise onun arınması ve göklere yükselmesi sonucunu doğurur. Amacı sadece öldürmek, can almak olan Julien'in insan olma, giderek aziz olma serüveni anlatılırken, insanın kontrolsüz bir şekilde nasıl kendinden geçercesine zalimliğe yönelebileceği örneklenir. Öldürmek, can almak, sadece gücünü sınamak insanın en vahşi tarafıyken, aynı insanın vicdan ve merhametle sınanınca insanüstü bir ermişe dönüşebileceği gösterilir. Aynı insan içinde hem zalimliği hem de azizliği barındırabilir. Anne Julien'i doğurduğunda, bir keşişten oğlun aziz olacak sözünü duyduğunda sevinirken ölümünün oğlunun elinden olacağı aklına bile gelmez. Bu öyküyle Flaubert'in kişisel yaşamı arasında bağlantı kurulmuş, onun münzevi kişiliğinin sembolik bir anlamı olarak görülmüştür. Öykü, tümüyle göstermeye/sahnelemeye yaslı anlatım, bir resim-hikaye olarak dışlaşır. Herodias öyküsü ise Vaftizci Yahya'nın hayatından kesitlerle oluşur. Filistin'deki etnik kavgalar, iktidar hırsları, din çatışmalarıyla öykü oluşturulur. İktidar, saray entrikaları, ayak oyunları, ihanetler ve güç birlikleri incelikle anlatılır. Anlatım biçimi olarak ise teatral, sinemasal bir yaklaşımla diyaloglara yer verilir. Öykülerde yalın, sade anlatımla derinlik yakalanır. Bu da sahici bir dünyanın yakalanması ve okurda kalıcı olması sonucunu doğurur. Olabildiğince sade, tümüyle karaktere, olaya odaklanmış öykülerde, karakterleri üzerinde bir hakimiyet kurmayan anlatıcı, onlara objektif bakarken, insan olarak zaaflarını ve düştükleri zavallılıklarını örnekler üzerinden aktarır. Flaubert, özellikle görsel sahne kullanımında oldukça başarılıdır. Bu anlamda tasvir onda önemli bir anlatım imkanıdır. Sahneler, karakterlerin ruh haline uygun olarak oluşturulur. Onun ruh halini yansıtan tasvirler ustalıkla kurgulanır. Öykülerin en etkileyici sahneleri, nesneleri, doğayı, resmin ve sinemanın gücünü metne yansıttığı bölümlerdir. Özellikle sinematografik kimi bölümler öykülerin olmazsa olmazı olarak hikayeyle bütünleşir. Flaubert'in belki en büyük başarısı seçmedir. Anlatacağı kahramanı seçme, mekanı seçme, mekanda kime söz vereceğini seçme, enstantaneleri seçme, ayrıntılar, odaklaşma, fotoğrafik gerçeklik ve ruhsal gelgitler hep bu seçmelerin içindedir. Üç Öykü'de bu yeteneklerini sergiler. Flaubert'in ölümünden üç yıl önce yayınlanan Üç Öykü'ye onun gerçekçilikle romantizmi uzlaştırma, düşle gerçeği aynı potada eritme amacının bir yansıması olarak bakmak gerek.


Başkalarının hikayelerini, hem de bakir bozkır insanının hikayelerini son dönemde en iyi anlatanlardandır İmdat Avşar. Kemal Tahir'in romanlarındaki, Abbas Sayar'ın dilindeki, Emir Kalkan'ın hikayelerindeki o kahramanlar başka veçheleriyle çıkarlar karşımıza. Omzu düşük, boynu büküklerin hikayesini anlatır Avşar. Mazlum yüzlü adamlar vardır hikayelerinde, yetim büyüyen, yetime kol kanat geren. Bir derdi olup, derdinden alemi telaşa vermeyen yayla yürekli insanlar. Orta mektebe gidiyordum. Kara kuru bir köylü uşağıydım. Sınıfa girerken burnumu çekerdim. Utanırdım kara kuruluğumdan. Okul yolunda Nefarettin abiyi görürdüm. Köylümüz, uzaktan akrabamızdı. Karateciydi. Burası çok önemli işte! Anadolu'nun tüm taşra vilayetlerinde, eğer bir akrabanız karateciyse siz de onun yaptığı hareketleri yapabiliyormuşsunuz hissi olurdu. Türkiye şampiyonasına katılmıştı. Teknik lisede okuyordu. Ben ortaokul yolunda burnumu çeke çeke giderken, o seksenlere has uzun saçı, bol paçalı pantolonu, dik omuzlu ceketi, koltuğuna aldığı üç beş kitabı ve ağzında sigarasıyla Terme caddesinde dimdik yürürdü. Lisede bir sınıfa girer, o sınıfta da İmdat Avşar adlı bir arkadaşı vardır. Ben bunları yıllar, yıllar sonra öğrenmişimdir. Bizim oralarda bağ bağışlamak diye bir tabir vardır. Ne zaman ki İmdat Avşar'ın Bozkırın Solan Çiğdemleri'ni okudum o vakit bana bir bağ bağışlandı. Ben de bir bozkır çocuğu olarak İmdat Avşar'a kemik saplı bir bıçak hediye etmek istedim. Ölmezsem o hediye verilecek. İmdat Avşar'ın gönlü geniştir. Daim selama teşneydi. Bir selam ver, sana bozkırın abdalları gibi güler, ne güzel peşrevler yapar; utanır, elini bağlar, dizini kırıp oturur, bir ahi olup kalakalırsın yanında. Bizim orada, Kırşehir'de, Bağbaşı'nda, cümle çöl köylerinde bilinir ki Tembel Haydar ile Fıto ellerine davulla zurnayı aldılar mı cümle alem susar, diller tutulur, ayaklar yerinde durmaz, eller oyuna durur, ağlayan yüzler gülmeye başlar. Bize benliğimizin kıymetini anlatan yazarlar elbette değerlidir; ancak, bize başkalarının, bizim dışımızda olanların hikayesini anlatan, bunu hissettiren yazarlar daha bir başka, daha bir kıymetlidir. Öğrencisi İsmail'i iliklerimize kadar hissettiren yazar Güvercin Sevdası'nda Efendi'yi çıkarır karşımıza. Oyunlara alınmayan, kenarda duran, dünyası güvercin kanatlarına takılmış, üstüne bir de iftira yemiş Efendi'yi. Nuri Pakdil, 'ehliyet alacaklara roman okuma şartı getirilsin,' demişti bir zamanlar. Bu fikri garipseyenlere de, 'Roman okuyanlar başkalarının da var olduğunu bilirler. Trafikte hata yapmazlar. Cana hürmet ederler,' yollu bir açıklama yapmıştı. Başkalarının hikayelerini, hem de bakir bozkır insanın hikayelerini son dönemde en iyi anlatanlardandır İmdat Avşar. Kemal Tahir'in romanlarındaki, Abbas Sayar'ın dilindeki, Emir Kalkan'ın hikayelerindeki o kahramanlar başka veçheleriyle çıkarlar karşımıza. Öyle bir dikilirler ki dağ olur 'kafa kağıdını' arayan ana. Ama Devlet Sopası kalkmaya görsün, o dağ gibi adamlar, jandarmayı görünce birden Türkçe ezan okumaya duran imamlar tüm zaaflarıyla ellerini ceplerine sokup, boyunlarını büküp, yıkılır kalırlar. Çiğdemleri Solan Bozkır da Soğuk Rüya da aynı yere parmak basar: Bozkır insanına, bozkırın o muhteşem genişliğine. Yetmedi, yazıcı bizi Güvercin Sevdası'nda da Ahi Evran gibi, Aşık Paşa gibi, Neşet Ertaş gibi çok bildiğimizi zannettiğimiz bozkır insanına, çocukluğun o acıklı ülkesine götürdü. Güçlü haliyle, zaafa düştüğü haliyle, yani bir bütün olarak insan halleriyle çıkıyor kahramanlar karşımıza. Çek Kapıyı Acından Ölsün hikayesinde fukaralığın da insanı hayatta, ayakta tutan bir sebep olduğunu anlatıyor ama o her hikayede satır aralarından sızan mizah duygusuyla. Koskoca bir ömrü bir günahın pişmanlığıyla boynu bükük gezen nice adam vardır da görmeyiz o insanları. O bir günah o insanları beşer olmaktan çıkarır insan yapar da bilmeyiz. Turna Çerağı ve Teftiş Heyetinin Evliyası hikayelerinde gizemli ve irfana matuf insanlar çıkar karşımıza. Bu yönüyle de kitap bir düğün cümbüşü gibidir. Nasıl ki düğünde her türlü insan vardır, İmdat Avşar'ın hikayelerinde de bozkırın farklı karakterde olan oyuncularına mutlaka yer verilir. Pişmanlığını gömlek gibi sırtında yıllarca taşıyan kardeşler, gün gelir Kaşağı hikayesindeki gibi nedamet gösterirler lakin iş işten geçmiştir. İmdat Avşar gülleri desteleyip gelen adamdır. Belki de bu sebepten olsa gerek dura düşüne yazar. Onun bir de Azerbaycan cephesi vardır. Karabağ'a ve Hocalı'ya vurgundur. Bir güldeste de hazırlamıştır. Bozkır hikayelerinin arasından bir çiğdem gibi baş verir Azerbaycan sevdası. Bu kitabında ise Hocalı'da Kalan Tar'ın dilinden mezalimi, Rehin hikayesi ile de gardaşın gardaşa ettiği iyiliği de kötülüğü de yine mizahi bir üslupla anlatır. Omzu düşük, boynu büküklerin hikayesini anlatır İmdat Avşar. Mazlum yüzlü adamlar vardır hikayelerinde, yetim büyüyen, yetime kol kanat geren. Bir derdi olup, derdinden alemi telaşa vermeyen yayla yürekli insanlar... Sait Faik için sıradanın güzelliğini yazdı, denilmiştir. Sıradan olanın aslında basit olmadığını, önemli olduğunu, hayatın sıradanlaştığı yerde önemin kalmadığını biliriz. Yazar, bize var olanı öyle bir anlatır ki, aslında basit, önümüzden akıp giden hayat adlı nehrin muhteşem bir mucize olduğunu gösterir. Durdurur bizi. Hızımızı keser. Önünden geçip gittiğimiz bir abdal oğlunun, bu delidir, diye mimlenen bir velinin, duvarda asılı duran sazın içinden öyle bir avaz çıkartır ki; kalakalırız. Kendimizi zamana teslim ettiğimizin farkına varırız. Yazar bizi doğduğumuz yerde gömülecek, toprağa çakılacak olduğumuzu hatırlatır. Bozkır hikayeleri bu sebepten olsa gerek beni fena çarpar. Bozkır ayazına yüzünü çeviren insan, yazın o sarı sıcağa yakalanan çocuk, uzayıp giden yollara bakan gelin derin bir şey bulur bozkırda. Gidenin döneceği, konuşanın susacağı, koşanın yürüyeceği bir şey vardır bozkırda. Güvercin Sevdası bu dediklerimi harfiyen yapıyor. Sanki türkü yazıyor yazıcı, her satırında Neşet Ertaş, Muharrem Ertaş, Çekiç Ali başını uzatır o abdal mahcupluğuyla. Öyle ki bozkırda türkü dinlemek, bozkırın türküsünü dinlemek evliya menkıbesi dinlemek gibidir. Türkü bitince dinleyenler içlerini çekerler. Cenkte Hz. Hamza şehit edildiğinde nasıl iç çekip gözyaşı dökersek, o türkülerin birçoğunda da aynı halet-i ruhiyeye düçar oluruz. İmdat Avşar hikayelerini her okumamdan sonra derin bir iç çekerim ve bozkıra dönüş yolu nerede acaba diye yollara bakmaya başlarım. Haydi varsın gitsin, diye bir terkip vardır Anadolu'nun, İç Anadolu'nun eski adamlarının dilinde. Boşa giden emekler için söylenir. Emeğini yele veren nice babayiğit insanın hikayesine saygıyla dokunur İmdat Avşar. Ama bir taraftan da yara kabuklarımızı kavlatır. Kitabın son hikayesi olan Bitmeyen Roman benim için, mecazen, üzerime alınacağım bir hikaye olmuştur. Zira, romanın, kendi romanımın sonlarına gelmişken, bozkırdan çıkan bir çocuk ve şimdi sakallarım ağarmaya yüz tutmuşken görüyorum ki: Bozkırdan çıkarken yanıma aldığım hiçbir şey kalmamış yanımda. Bozkıra, dağa taşa olan özlemim artmış. Gitmek değil, dönmek düşleri görür olmuşum. Bir Kayıp Bahar Nergisi de biz olmuşuz, diyorum sürekli bir iç göç yaşarken.


Bir Tanığın Kaleminden Birinci Haçlı Seferi, Haçlı Seferleri Kronikleri üzerine çalışan çevirmen Süleyman Genç'in tercümesi ve notlarıyla oldukça zengin bir kitap haline gelmiş. Genç, dönemin Avrupa, Bizans ve Müslüman dünyasının durumunu en kilit noktalardan alarak çok güzel özetliyor. Orta çağ çağdaş kaynaklarını antik dillerden dahi Türkçeye kazandıran Ahmet Deniz Altunbaş ile bir sohbetimizde tarih metni çevirmeninin nitelikleri üzerine konuşmuştuk. Muhabbetten aklımda kalanlar şunlar: İster birincil kaynak kronikler veya seyahatnameler olsun; ister ikincil kaynak araştırma eserleri ya da makaleler olsun, bir tarih metnini tercüme edecek kişi söz konusu dönem hakkında uzman niteliği alacak ölçüde bilgi sahibi olmalı. Öyle ki dipnotlarla varsa hataları ve eksikleri ortaya sermeli ve buna ek olarak da benzer eserlerin bahsi geçen konu üzerinde verdiği farklı bilgilerle çelişkileri mevzu etmeli. Dümdüz motamot çeviri -söz konusu tarihse- eksik kalacaktır. Tabii coğrafya bilmek, eski yer isimlerine hakim olmak, ortalama bir teolojik birikim... Zor iştir yani. Okuyucu da bir kitap ya da makaleyi 'tüketirken' yazarı kadar tercümeyi yapan üzerinde de titizlenmeli. İyi bir 'tarih okuyucusu' olduğumu düşünüyorum. Bu zamana kadar birçok defa 'tercüme faciaları' ile karşılaştığımı söyleyebilirim; şimdi burada saymak elbette doğru olmayacaktır ama iş bazen 'birincil kaynaklardan' soğumaya kadar varıyor. Bilhassa orta çağ ile ilgiliyim ve benimle birlikte bu ilgiyi paylaşanlar eminim ki 'tercüme ve notlar' ile zenginleştirilmiş 'doğru' kaynakları bulmakta çoğu zaman zorlanıyorlar. Son zamanlarda ise 'işte nihayet, doğru isimlerden biri' dediğim bir tarihçi ve çevirmen keşfettim: Haçlı Seferleri Kronikleri üzerine çalışan 1980 doğumlu Süleyman Genç. Genç'in Kronik Yayınları'ndan henüz çıkmış Peter Tudebodus - Bir Tanığın Kaleminden Birinci Haçlı Seferi adlı çalışmasına geçmeden evvel biraz genel hatlarıyla Haçlı Seferleri'nden bahsedelim. Haçlı Seferleri kavramı, Roma Kilisesi tarafından yapılan çağrılara istinaden 1096-1270 yılları arasında Avrupa'dan Yakın Doğu coğrafyasına yapılan sekiz askeri seferi tanımlamak için kullanılır. Kutsal toprakları kurtarmak gibi dini bir sloganla tetiklendiğinden ve sefere katılmayı kabul edenlerin üzerinde haç figürleri olan giysiler ve kalkanlar taşımalarından dolayı Haçlı sözcüğü kullanılmaktadır. Seferler, dünyanın gördüğü en geniş kapsamlı kolonizasyon hareketleri olarak rahatlıkla tanımlanabilir. 1291 tarihinde Haçlıların elindeki son iki şehir, Akka ve Sur, Memluk Devleti tarafından fethedilerek bölgedeki Haçlı varlığına son verilmiştir. Haçlı Seferleri'nin ortaya çıkışında X. ve XI. yüzyıllarda Avrupa'nın içerisinde bulunduğu durum, Kilise propagandası ve İslam aleyhinde yürütülen tezviratlar çok belirleyicidir. Cluny Tarikatı'na mensup papaların 'evrenselci' görüşleri ve VII. Gregorius'un Dictatus Papae olarak bilinen kararnameler ile istediğinde 'Roma Germen İmparatoru'nu dahi görevden alma yetkisine sahip olmak istemesi, kıta içerisinde anlaşmazlıklar ve karmaşa doğurmuştu. Viking ve Türk kabilelerin göçleriyle arazilerin büyük kısmının kullanılmaz hale gelmesi ve yeni arazi taleplerinin de 'ormanlık alanlarda avlanan soylular tarafından' reddedilmesi alt tabakaya yayılan ciddi bir 'asayiş sorunu'na neden olmuştu. Dönemin yazarlarından Willermus Tyrensis, durumu Şiddet, ihanet, aldatma ve kötülük topluma hakim olmuştu diyerek tanımlıyor. Peki Haçlı Seferleri dini bir motivasyonla mı başladı yoksa salt ekonomik kaygılar mı tetiklemişti sorusu dönemi çalışan tarihçiler için artık bir klişedir. Yüz binlerce insanı tek bir niyete / kalıba sokmak elbette bilimsel olmayacaktır ama seferlerin hemen öncesinde Papa II. Urbanus'un Clermont Vaazı'nda Süt ve bal nehirlerinin aktığı Kutsal Topraklar ifadesi en azından Kilise'nin niyeti hakkında güçlü bir ipucu verir: Kilise ve soylulara bela olan başıbozuklardan kurtulmak ve aynı zamanda Doğu Akdeniz'in kilit ticari noktaları olan 'Kutsal Topraklara' sahip olmak... Tarafımca en can alıcı nokta da şudur: Avrupalı entelektüellerin dahi İslam'ı bilmemesi; Müslümanları pagan, Hz Muhammed'i de Müslümanların tanrısı zannetmesi... İslam aleyhinde dönen korkunç tezviratların nedeni, kitleleri 'muhayyel bir ötekiye' karşı harekete geçirmektir. Peter Tudebodus - Bir Tanığın Kaleminden Birinci Haçlı Seferi kitabının giriş kısmında Süleyman Genç, dönemin Avrupa, Bizans ve Müslüman dünyasının durumunu en kilit noktalardan alarak çok güzel özetlemiş. Metni okumaya başladığınızda zihninizde XI. yy siyasi durumu oldukça iyi oturmuş olacak. Peki, metni tercüme edilen Tudebodus kimdir ve Haçlı Seferleri'ni bir kronikten okumak bize ne kazandırır? Eserde müellif, Fransa'nın Poitou bölgesinden rahip olduğu ve Birinci Haçlı Seferi'ne (1097 - 98) bizzat katıldığı dışında bilgi vermiyor. Müslümanların Antakya'yı kuşatması sırasında öldürülen kardeşinin definini yaptığı ve Kudüs'te de bir ayine katıldığını anlatmasına bakarak evvel Norman Bohemond sonrasında da ilk Kudüs Kralı Godfrey de Boulougne ile hareket ettiğini anlıyoruz. Eseri, Anonim Haçlı Tarihi ve Raiumundus Aguilers'den oldukça fazla alıntı içeriyor. Fakat farklar da mevcut. Diğer kroniklerden farkını Süleyman Genç yeri geldikçe dipnotlarla oldukça güzel aktarıyor. Kaynak kitaplar olayların geçtiği dönemde veya o zamana yakın tarihlerde yazılmış eserlerdir. Araştırma kitaplar ise modern çağlardan yazılmış eserlerdir. Tudebodus, Birinci Haçlı Seferi'ne bizzat iştirak etmiş bir kaynak eser. Neyin ne anlama geldiği hakkında size üzerinde özenle düşünülmüş bilgiler vermiyor fakat araştırma kitaplarında bulamayacağınız 'magazinsel detaylar' aktarıyor.


Günümüz çocuklarının hafızasında biriken hikayeler her geçen gün azalıyor. Hikayesiz büyüyen çocukları bekleyen tehlikelerden söz etmenin sırası değil şimdi. Ama şu kadarını söylemek bile yeterli olacaktır: Geçmişe ait anısı ekran ışığından ibaret olan çocuğun geleceği aydınlık olamaz. Bu yüzden çocuklarımızla anı biriktirmek, onlarla konuşmak, hayatı yaşamak ve deneyimlemek önemli. Peki bir çocuk dedesine bakınca ne görür ve ne düşünür? Bir dede ile torun arasında kurulan bağın zayıfladığı dönemde son derece yalın ve sağlam bir dille dede-torun ilişkisini anlatan Tina Valles'in Ağacın Hafızası romanı, yitirdiğimiz bir hazinenin yerini gösteren bir harita adeta. Biz yetişkinler için kötücül bir hastalık olan Alzheimer hastalığını, bir dede ve torununun sıcacık ilişkisi çerçevesinde ele alan eser, sade ama çarpıcı diyalogları kitabın kahramanı Jan'in iç sesi eşliğinde aktarıyor. Yaşadıkları köyden Barselona'daki yaşadıkları eve taşınan dede Joan ve anneanne Caterina evdeki gündelik yaşamı tamamen değiştirerek Jan'in ruh dünyasına da yeni katmanlar yüklemeye başlıyor. Bu yeni hayatla birlikte sözcüklerin de sessizliklerin de anlamı değişiyor. Dedesi Joan'ın hastalık dolayısıyla silikleşen anıları taşınması gereken bir yüke dönüşüyor. Artık bu emanet torun Jan'in omuzlarında! Bir hayatın bir diğerine usulca ve yavaşça emanet edildiğine şahit olurken okur da kendi anıları arasında bir yolculuk yapma imkanı buluyor. Bir saat, bir sandviç, bir sokak tabelası, bir ağaç, bir isim artık kendi anlamından sıyrılıveriyor ve katmanlı bir metafor halinde okurun anılarında başka bir katmana terfi ediyor.


Bazı kadınlar vardır ilk başta varlığını çok hissedemezsiniz, coşkulu ya da farklı değillerdir. Sanki hep oradadırlar, olmaları gereken yerde. Fakat bir şekilde dikkat kesilirseniz o durağanlığının içinde bambaşka denizlerin var olduğunu görürsünüz. Doğru yerde susar doğru yerde konuşurlar. En çok da dinlerler. Daha da önemlisi en sıradan ya da basit gibi görünen soruları sorarak zihninizin en arka yerinde kalmış, saklanmış belki de uyuyan bir şeyleri uyandırır, şaşırtırlar. Bu kadınların yanından ismini koyamadığımız, neyi düşündüğümüze tam olarak odaklanamadığımız, ama zihnimizi karıştıran bir duyguyla ayrılırız. Rachel Cusk'ın kahramanı Faye'in bende bıraktığı duygu tam olarak böyle bir şey. Faye benim için bir yerlerden tanıdığım, karşılaştığım, detayları görebilen tüm o vakur kadınlar gibi... Bu yönüyle diğer romanlarda sıkça karşılaştığımız kahramanlara benzemiyor. Metnin başlayan, gelişen ve sonuca bağlanan bir kurgusu yok. Hayatın içindeki o basit ve sıradan anları/kesitleri yani yoluna çıkanların hikayesini anlatıyor hatta şöyle söylemek daha doğru olacaktır dinliyor. Metinde bol diyalog okuyucuyu bekliyor. Faye hikaye anlatıcısı değil daha çok dinleyicisi konumunda. Bu diyaloglar, anlar, kesitler, hayatlar, sanat, edebiyat, özgürlük, kadın olmak, evli olmak, anne olmak, boşanmak üzerine düşünme kapılarını aralıyor. Yazar bu anlamda risk almış, yolunu çizmiş ve özgünlüğü yakalamış. Seri üç kitaptan oluşuyor. Serinin ilk kitabı Çerçeve, iki çocuklu, boşanmış yazar Faye'in yaratıcı yazarlık dersi verme üzere Atina'ya yaptığı yolculuğu anlatır. İkinci kitap Geçiş'te ise Faye iki oğluyla Londra'ya taşınır ve harabe olarak satın aldığı evin tadilatını sürdürür. Üçlemenin sonuncu kitabı Övgü'de ise Faye İngiltere'den Avrupa'ya bir edebiyat festivali için yolculuk yapar. Üç kitabın ortak noktası farklı mekanlarda farklı insanlarla karşılaşmalardır; yazarlar, eski dostlar, öğrenciler, yayıncılar, çevirmenler, gazeteciler hatta birlikte seyahat ettiği koltuk komşuları ve onların gerçek hayatlarıdır. Cusk üçlemenin sonuncusu olan Övgü'yü kadının özgürlüğü meselesini kurcalayarak, onu saran kısıtlamalar ve erkeğin gizli hakimiyet alanında kadınların nefes alma çabasına vurguyu güçlendirerek -daha yüksek sesle dillendirerek- bitiriyor. Üçüncü kitapta daha feminist bir söylem geliştirdiğini söyleyebiliriz. Tam da ikinci dalga feminizmin ortaya koyduğu toplumsal cinsiyet eşitsizliğine Cusk'ın kadınları ile tekrar tanıklık ediyoruz. Cusk kendisi gibi kadın yazar olan edebiyat ve yayıncılık dünyasında var olmaya çalışan Faye'in sesine kulak verirken belki de kendi kariyerinde bir kadın olarak meşgul olduğu, mücadele ettiği sorunlarla bir çeşit yüzleşmeye girdiğini de bir kadın olarak tahmin edebiliyorum. Cusk'ın üç kitabında da farklı hayatları -aslında hepimiz için pek de tanıdık olan- farklı hikayeleri okuyoruz, aynı çevirmen ve editörün -Lale Akalın ve Darmin Hadzibegoviç- elinden çıkmış olması bir bütün olarak düşünüldüğünde ahenk içerisinde, kesintisiz bir okuma keyfi yaşamaya katkı sağladığını düşünüyorum. Granta'nın En İyi 20 Genç Britanyalı Yazar listesinde yer alarak beklentiyi yükselten Rachel Cusk'ın bundan sonrasında neler yazacağı hepimiz için merak konusu.


Öğleye doğru Salorut yaylasının eteklerine vardığımızı üç el mermi sesinden anlıyoruz. Teybin sesi açılıyor. Yavaş yavaş biz de, kafilenin geri kalanı da açıklığa çıkıyoruz. Loş orman gözlerimizi bozmuş. Aydınlık birden üzerimize çullanıyor. Kafilenin ileride, kayalık geçitte birikmekte olduğunu bu yüzden biraz gecikerek fark ediyoruz. Az sonra müfreze cipleri ve askerlerle burun burunayız. Çadırın önündeki dev çam ağaçları kömüre dönmüş. Söndü sönecek bir alev, kütüklerden birinin ucuna sarılmış duruyor hala. Geceden küçük bir hatıra. Küçük yalım, küçücük bir ışığı gecenin karanlık tünelinden geçirip ertesi günün sabahına eriştirmiş. Biteviye salınıyor. Kepenek, eski cecim ve kalın yün yorganlarının altında gözlerimi aralıyorum. Doğanın yas karşısında birdenbire ileri atılmış cesareti. Kıpırdamadan, görüş açıma giren gürgenlerden birine bakakalıyorum. Annem şimdi yeleğimin içindeki keten gömleğimin cebinde. Zamanı, uyukladığım yeri ve içinde bulunduğum durumu kestirmeye çalışıyorum. Göğsümün üstünde, kat kat naylonlar içinde küçücük bir yükselti şimdi annem. Sonra parçalar birleşiveriyor ve bilincim gelip yerleşiyor. İri çiy damlaları dallarda. İpe dizili çamaşırlar gibi asılmışlar. Yaşanacak daha. Selvinaz'ın gri, süngü ucu kadar sabit gözleri üzerimde. Akıl almaz dudakları paslı kilit altında. Annesinin koynunda. Gözlerini kaçırıp yeniden dikiyor bana. Vida gibi saplanıp istediği yöne çeviriyor zihnimi. Uyuşmuş, put gibi kalmışım. Kendimle dolaysız bağım güçlenecek baktıkça. Devam et Selvi. Ormanların yamaçlardan aşağı muz gibi soyulduğu ve çıplak bıraktığı zirveler isabet almış. Kar mı o? Gözlerimi alamıyorum bu büyüden. Kar değil. Güneşin som mızrağı. Çelik mavisi göğün altına kadar sokulan kayalıklara çarpıp kalmış. Beyaz, keskin, suskun ışık. Oysa daha gece sayılır. Bu tuhaf çelişki hazzı zihnimi uyuşturuyor ve Selvi'ye yeniden bakmaya cesaret ediyorum alacakaranlıkta. Bu kez -hesapta- saldırgan bir doğallıkla. Beni hissediyor. Yalnız ikimizin uyanık olmasından irkiliyor. Omuz silkip önüne eğiyor başını. Hayır, dünya ve içindeki hiçbir şey kımıldamıyor daha. İçimden sesleniyorum: Selvi..! Yorganların altından sıyrılan kaba erkek paltosunun içindeki çelimsiz vücut, o tarifsiz yüzü kaldırıp dikiyor ayağa. Hala uyuyan annesinin üzerinden atlarken dilini dudaklarının kenarına sıkıştırıyor. Yüklerin arasından geçerken tökezliyor. Çamın altındaki taş oluğa doğru yürüyor. Alacakaranlıkta bir yalım gibi. Gözlerim irin gibi tetikte. Basma eteğinin altında kalçaları akıl almaz bir uyumla geziniyor. Elini oluğun altına koyup birkaç kez içiyor. Kazağının ucuna eğilip siliyor ağzını. Dönüp yürüyor. Erken olgunlaşmış bir fikrin utancı çatal göğsünü dünyaya doğru kabartmış. Bu fark edilecek. Geç başladığı okul erken bitecek böylece. Büyükleri duymuş olmalı vücudunun derinliklerindeki küçük kanlı depremi? Görmüş olmalılar dişil toprağının ani bir esrimeyle yükseliverdiğini tepecikler halinde. Sınırı izinsiz geçiveren müzik ruhuna korku ve ölçü, yüzüne yama gibi duran bir allık getirmiş. Ve iki sınıf alttaki 226ya -bana- karşı apansız, sebepsiz bir karmaşa vermiş. İsteyerek değilmiş de sanki elinden başkaca bir şey gelmezmiş gibi gururlu ve gururlu olmak zorunda kaldığı için de kederli. Hayatı ilerleyecek. Köyün zengin oğlunun cakalı, güneş gören arazili, nahırlı, sundurmasına Maşallah yazılı ve kapı sövesine geyik başı çakılı tuğladan evine doğru ilerleyecek. Bitecek hayatı. Hemençe püskülleriyle, kalın katır boncuklarıyla ve çiçek hevenkleriyle süslenmiş at verecekler altında. Çeyizinde gök mavi üstüne bordo iplikle Kaderimse çekerim yazılı kanaviçe. Yamuk yumuk harfler. Elle yapılmış binalar gibi nefis kusurlarla dolu. Her ilmeğini hatırlıyor harflerin. Çünkü gizli gizli Yüksel Özkasap ve Neşe Karaböcek koymuş düğüm yerlerine. Sevdalık ettiği erkeğe ulaşmanın günlük çile çetelesi bu. İğne oyasıyla aylarca, belki yıllarca, sofuca bir utanmazlık ve yılmaz tekdüzelikle, gizlice yol almış kaderini çekmek için. Ve işte, nihayet! Arkasında düğünün cenaze alayı. Evlilik cüzdanı. Üstüne adı yazılmış mezar taşı Selvi'ye doğru şimdiden yola çıkmış bile. Bilemez. Ben de bilemedim. Gözlerimden boşuna nefret ediyor bunların olacağını bilmek yerine. Aptal. Ve aynı anda da onlara tutkun. Sinir içinde. Bunları henüz nereden mi bilsin? Peki. Ve sonradan, üç gün yoldan sonra varacağız. Dağlarda okuyacağım kese kağıdından bozma eski gazetelerin magazin sayfalarına eğilecek. Yüzü burnumda neredeyse. Kendini unutuyor sık sık. Kulak memesi ve saçının kokusu. Rüzgarda alkollenmiş dağ kekiği. Hikaye toplayacağım ona. Aptal. Resim altları okuyacağım ona, yazıları zar zor sökerek, kekeleyerek. Artist resimleri göstereceğim, hikayeler uyduracağım. O hayatın cazibesini ve imkansızlığını aynı anda duymanın burukluğu gözlerine bir bulut gibi sokulacak. Çubuğunun ucuyla dizlerini edeplice birleştirerek çimenlerin üzerine uzattığı bacaklarına vuracak, dalgın dalgın. Renkli sayfaların sarhoşluğundan uyanmak onu can evinden vuracak. Başını kaldırıp birden bana bakacak. Durgun sudaki halkalar gibi yaklaşıyor olacak bana gözleri o vakit. Bir anlığına. Bir soru bu. Tanıyacağım onu. Bütün cevapların sorulmamış yanlış sorusu. Bileceğim. Kasıklarımda duyacağım. Sonraları, yıllar sonra yani, yine aynısı olacak kendi düğününde. Atın üstündeyken o. Ben aşağıda yeryüzündeyken tek başıma. Ve bilmem ki bilincinde miydim o zamanlar; dünya durdukça, hayattan bundan başka bir şey öğrenemeyeceğim. Okuduğum şehirlerde öğrenci bursuyla terapilere dadanacağım. Bakış açılarını ilaç olarak satan kentli esnafın telkinleri bulamayacak bile yerini, bu ilk yangının. Hiç sönmeyen o kimsesiz alevin yerini. İlk gençliğin gecesinden bütün bir şiiri tek başına sırtlayıp hayatımı boydan boya kat edecek olan o küçük yas hacısının yerini bulamayacaklar. Nahır ve iki köyün kalabalık kafilesi yola koyulmuş yeniden. Henüz alacakaranlık kanyonun dibinde kıpırdayan bir leke. Daha dağlar aşılacak ve bir kanalta gecesi daha olacak. Bu kez kara ormanları ve gür suları geride bırakmış, çıplak tepelere varmış olacağız. Yan yana yürüyoruz. Aramızda asılı kalan ağır sessizlik başka şeyleri çağrıştırmaya başlar başlamaz ineklere, köpeğe veya başka birine nafileden seslenip bir bahaneyle çıkıyor o büyünün içinden. Bir an. O anın aramızda sessizce asılı kalarak mayalanmasına cesaret edemiyor. Aramızda üçüncü bir kişiymişçesine beliren o öteki ürkütücü zamanı gündelik doğal zamanın içine çekip boğuyor. Çubuğunu bir şeye sallıyor ve onunla konuşuyor. Eteğini yandan işaret parmağına doluyor. Kalın erkek paltosunun fermuarını açıyor, yeniden kapatıyor. Sadece ikimizin şahit olacağı bir şey, an veya nesne, ona kalırsa aramızda bir bağ kuracak. Gece dağlardan kurt uluması geldi, uyandın mı, korktun mu? Sesimdeki özel tondan işkilleniyor. Tehlikeli sulardan beylik bir karşı-cümleyle uzaklaşıveriyor. Çubuğunu naylon lastiğinin burnuna denk getirip vurmaya başlıyor sürekli. Geceyi istemiyor konu olarak. Öğleye doğru Salorut yaylasının eteklerine vardığımızı üç el mermi sesinden anlıyoruz. Teybin sesi açılıyor. Yavaş yavaş biz de, kafilenin geri kalanı da açıklığa çıkıyoruz. Loş orman gözlerimizi bozmuş. Aydınlık birden üzerimize çullanıyor. Kafilenin ileride, kayalık geçitte birikmekte olduğunu bu yüzden biraz gecikerek fark ediyoruz. Az sonra müfreze cipleri ve askerlerle burun burunayız. En öndeki gurubun ayrıcalığı olan teyp -Erkan Ocaklı- susturuluyor. Kafilemiz birden silikleşip kişiliksizleşiyor o anda. Kadın erkek, çoluk çocuk birden aynılaşıyor, susuyor ve istisnasız herkesin suratı asılıyor. Amcamın atik bir dikkatle geri dönüp babama; La davran! La davran! diye sertçe fısıldadığını duyuyorum. Babam atılıp Devlet Başkanı Kenan Evrenin sesini lastik kulpunu atlardan birinin eyerine astığı radyoda susturuyor. O arada el çabukluğuyla Ondörtlüyü çıkarıp yaşlı kadınlardan birinin kuşağına soktuğunu fark ediyorum. Amcam ve diğer büyükler de öyle yapıyorlar. Bu tuhaf, ilk kez fark ettiğim silah sevkiyatı birkaç dakikada olup bitiyor. Ama kafilenin önündeki Şamanların Mehmet dayı, ihtiyarlıktan olacak, zamanında davranamıyor ne yazık ki. Ananeye göre, yaylaya çıkıldığını ve yaza erişildiğini üç el mermiyle haber veren o olmalı. Bu eski zaman çetecisinin ilkyaza duyduğu hassas minnettarlık bir başçavuş tarafından oracıkta köreltiliyor. Saklaması imkansız. Zaten artık hep nemli olan ihtiyar gözleri pınar olup akıyor Mehmet dayının. Uluyarak yalvarıyor neredeyse. Allah namus için, Kelam-ı Kadim için efendiler! Başka kimim kimsem yok benim bu dağlarda! Hayır, kar etmiyor. Başçavuş ağzındaki tütünü yana tükürüp dik dik bakıyor. Çare yok. Urus işgalinden kalmalığını ve kekelemek nedir bilmemekliğini her defasında gururla anlattığı Orta Barabenlisi böylece özel hazinesinden Ordu envanterine geçecek ve yayladaki evi -ona da ev denirse!- dört ay boyunca yasa boğulacak. Barakanın zaten hal kalmamış sac ve hartama damı sanki içine biraz daha çökecek. O haneden kimsenin ağzını bıçak açmayacak yaz boyu. Emanet belindeyken yaylanın yurdunda milletten çocuk gibi köşe bucak kaçacak koca Mehmet dayı. Beylik gururunun hep gönderde duran görünmez bayrağı yaz boyu yarıya indirilmiş olacak. Yaylanın yaşlıları bazı geceler, o kaburgaları çıkmış peykenin üstünde, idare lambasının altında bağdaş kurup teskin edecekler de Mehmet dayı teselli bulmak yerine bu defa da hareminin böyle taziye evine dönmüş olmasına içerleyecek. Gündüzleri, yalağuz Karabuğra dağı taraflarındaki Tekmezar'a gidecek. Yatırla konuşmaya. Yatırla dertleşirken bir yandan da mezar taşının etrafına, kuytu köşeye ve taş duvarların deliklerine naylonlar içinde büzüştürülüp sokuşturulmuş gazete kağıdı tomarlarını, çer çöpü, öteberiyi çıkarıp rüzgara verecek.


Sınıfın arka penceresinden sıvışıp kaçmak gibiydi. Ama sonunda ne tek ayak cezası ne de dayak vardı. Üstelik kimselerin ruhu duymuyordu. Ben kendim bile her defasında sonradan bilincine varıyordum bu maceranın. Yolculuğun süresini hesaplamayı asla aklımdan geçirmiyordum. Çünkü buna neden gerek duyayım ki, değil mi? Hoş, merak etseydim de hesaplayamazdım, o da ayrı. Neyse. Durun şunu baştan anlatayım. Sınıfımızın Mevsimler duvarı hayatımın yeni kaçış imkanı, daha önce su yoluna çevirdiğim, sınıfın arka penceresi gibi bir şey olup çıkmıştı benim için. Önceleri sıradan bir takıntıydı belki. Sözlüde bilemediğim soru için sobanın yanında tek ayak üzerinde dururken uzun uzun bakardım ona. Yerdeki ayağımın acısını unutmak için. Bazı dayak şenliklerinden sonra ise gururumu geri kazanmak ve kalp kırıklıklarımı filan derleyip toparlamak için dalardım oraya. Duvara. Yardım umduğum birinin gözlerinin içine bakıyormuşum gibi. Ama nasıl oldu anlamadım, bu tuhaf bakışma zamanla teneffüslerimi de yalayıp yutmaya başladı. Artık öğretmenin şamarı suratımda veya anahtarları kafamda patlamadan da duvarımızı boydan boya kat eden bu Mevsimler - KIŞ tablosunun içine saklanır oldum. İş hiç ummadığım biçimde ciddileşti. KIŞ dışındaki hiçbir şeyle neredeyse hiç ilgilenmemeye başladım. Biliyor musunuz, bilgi başgardiyanı dahil hiç kimse, böyle böyle didinerek duvarda kendime bir tünel açtığımın farkına varmadı. Hayal gücümle ve küçücük kedi adımlarıyla ilerlemiş olmalıyım o tünelin içinde. Sırtladığım kendi küçük ışığımı yerin altındaymışım gibi sürünerek taşıdığımı fark edemediler. İçinde bulunduğum karanlığı kazarak. Tünelin ucuna doğru gizliden sürünerek ilerlediğimi. Hayal gücümle. Gerçeğin, karanlığın elinden her gün bir metelik kopararak. Ne diyordum? Nöbetçiydim o akşam. Sınıf boşalmış, herkes dağılıp evlerine gitmişti. Öğretmenimiz ikindide aksıra tıksıra köye varan otobüsten teslim aldığı TEKEL şişeleriyle okulun bitişiğindeki lojmanına çekilmişti. Sınıf akşamın alacakaranlığında sanki şaşakalmıştı böyle ıpıssız ve bomboş olmaktan. Oyalanacak konu olmadan, seyredecek sıra dayağı olmadan ortada kalmıştı sınıf. Her şeye meydan okurcasına tahtaya geçip öğretmen masasına oturmuştum. Oturur oturmaz sıraların bomboş bakan şaşı gözleriyle karşılaştım. Aşağılıktılar. İtiraf edemedim ama bu sıralar ve gündüzleri içlerinde oturanlar, kim olurlarsa olsunlar, dayağı hak ediyorlardı. Her ne hikmetse masum değillerdi işte, bilemiyorum. Neyse. Sıralardan yüz çevirip duvara bakmaya başlamıştım ben de elimde olmadan. Kucağımda kürek ve çalı süpürgesi, dalıp gitmiştim tabloya. Öylece bakakalmışken, ilişkimiz bir şekilde yeni bir evreye varmıştı. Neden sonra süpürgeyi küreği bir yana bırakıp iyice yaklaştım. KIŞın tam karşısına geçtim. Ona en yakın sıranın ucuna, her zamanki yerime çöktüm. Hazdan uyuşmuş küçücük zihnimi itekleyerek o çerçevenin eşiğinden içeri yuvarladım. Uzun sürmedi. Yeterince ıssızlık varken daha kolaydı. Çabucak oldu hatta. Tablodaki bendim. Tastamam inanıyordum onun dışında değil de içinde olduğuma artık. Dışında olmam, eğer gerçekten öyleyse, bir yanılgı olacaktı sadece. Bir günah. Aklımın bir sürçmesi, ruhumun zayıf anındaki bir inkarı. Hayır, içindeydim. Benim dünyam orasıydı. Yeterli yoğunlukta sessizlikten ve kımıltısız bir yolculuktan sonra oraya varmıştım. Tablonun içindeki sesleri duymaya başlamıştım bile. Yazın mezrada, çayırlarda oturduğum yerde kımıltısız kalırsam o kelebek denizi etrafımda birden nasıl yükselirse kendiliğinden öyle. Sessizce. Öğretmenin elini omuzumda hissettiğimde hala gülümsüyor olmalıydım. KIŞ duvarının içindeki her şey bir anda kaybolmuş, geriye bir tek soğuk kalmıştı. Her şeyi baştan hatırlamak kaçınılmaz ve üzülmek faydasızdı. Çöpü boşalttım. Tipi başlamıştı dışarıda. Montuma sarındım. Defterlerimi dikey halde koynuma yerleştirdim. Rüzgara siper olsunlar diye biraz. Paçalarımı çoraplarımın içine soktum. Bir tek sol yanağım üşümüyordu. Elinin izi kalmış sol yanağım. Karanlık basmak üzereydi. Alnımı öne, yan yan akmakta olan tipiye doğru eğip yola koyuldum. Kader. Canına yandığımın kör talihi, gerçeği görebilmem için öğretmeni mercek olarak kullanıyordu her defasında.


Pek çoklarından duymuş, hikayelerden okumuşuzdur: Hayatımı yazsam roman olur! Ne ki, kurmacanın içine bir ömrü, hadi diyelim bir ömrün parçalarını sığdırmak sanıldığı kadar kolay değildir. Evet, sahiden de, her insan anlatıcısını bekleyen bir hikayedir; ama o anlatıcının kendi olması işi iyiden iyiye çetrefil hale sokar. Bütün bunlara karşın, çağdaş edebiyatta bunun üstesinden gelen yazarları okumak, biz öteki çağdaşlar için mutluluk verici. Onlardan birinin, yayınlanmış her iki kitabıyla Amerika'da ses getiren -ve üçüncüsü merakla beklenen- Elif Batuman'ın Budala'sı nihayet Türkçede basıldı... Bir süredir, telif ya da çeviri, yolumun kesiştiği pek çok yeni kitapta gündelik hayatı okuyorum. Üniversite yıllarımda Henri Lefebvre ve metinleriyle pek bir içli dışlı olduğumdan olacak, hoşlanıyorum da bundan. Özellikle düşünürün The Critique of Everyday Life ya da Gündelik Hayatın Eleştirisi (Sel, 2012) kitabı, sıkı bir referans kitabıdır. Lefebvre'in gündelik hayata olan ilgisi, burada bir problem yakalamasıyla ilişkilidir. Öyle ki, gündelik hayat, en çetin sorunlardan birini, tekrar sorununu gündeme getirir. Yoğun bir Karl Ove Knausgaard okumasının üzerine geldi Batuman'ın Budala'sı. Bu tesadüfün zihnimi gündelik hayata taşıması ise, herhalde tesadüf olmasa gerek. Hem Knausgaard hem Batuman, her şeyden önce iyi birer gözlemci. İki yazar da, metinlerini hayatını hikayeleştirerek kuruyor. İsveçli yazarın Kavgam serisinde bütün yaşamını izlerken, Budala'da baş karakter Selin üzerinden Batuman'ın Harvard yıllarını okuyoruz. Pekala, yazarların yaşamından izlek denilebilir bu metinlere. Tıpkı yıllar önce Thomas Bernhard'ın, daha da önce Dostoyevski'nin yaptığı gibi. Nasıl, Bernhard'ın Avusturya entelijansiyasının yozlaşmış taraflarını anlatırken duyduğu hiddeti hissediyor ya da Suç ve Ceza'da sanki bir filmin içinde, dönemin St. Petersburg'unda toplumun bir parçası haline geliyorsak, Elif Batuman da bizi milenyum arifesinin akademiye yeni adım atmış ilkgençleriyle tanıştırıyor. Budala elimizdeyken, sanki Selin'in emanet dostu oluyor ve o anın içinde yaşıyoruz. Çağdaşımız yazarların, çoğu kez, kurguya zeval gelmesin diye metinlerindeki beni reddettiğini, bunun olsa olsa okurun gözüyle ilgili olabileceğini ifade eden söyleşilerini okuruz. Elif Batuman bunu reddetmiyor, apaçık, kendini ve zamanı yazdığını teslim ediyor. The Guardian'dan Paul Laity'e, yazarlığı, yaşamının her dakikasını elden çıkarma uğraşı olarak gördüğünü söylüyor. Kurguda, Harvard'da ilk yılını geçiren bir genç kadın, Selin'in aylaklığını, keşiflerini ve tanışmalarını takip ediyoruz. Bu yönüyle hakikaten bir ilkgençlik romanı Budala. Arkadaşları Ivan ve Svetlana ile kurduğu bağ, Selin'in Rus dili ve edebiyatıyla olan ilişkisine benziyor: Yeni ve gizemli. Batuman'ın romanında, tıpkı adamakıllı çizilememiş bir çizgi gibi, çalkantılı günlerin ve bağımsız ders içeriklerinin peşinden sürükleniyoruz. Kurguda zamanın dağınıklığı okurun takibini zorlasa da, hikaye, böylece gündelik hayata daha bir dokunur oluyor. Elif Batuman'ın Pulitzer finalisti romanı Budala'yı, şimdilerde üzerinde çalışmakta olduğu üçüncü kitabı izleyecek. Neredeyse bir buçuk yıl önce, çağının durum ve koşullarına uygun olarak inzivaya çekildiğini bir tweet ile duyuran yazarın, dönüşü de herhangi bir sosyal mecradan gelecek bir bildirim ile olacak. Çünkü gündelik hayat böyle işler ve işlemeye devam edecek.


Kelimeler, Türkçenin insanı gerçekleştiren olağanüstülüğünün temsilcileri olarak varlığımın evidir. Her gün düzenli Türkçe sözlük okuyorum. Büyük bir coşkuyla. Gündelik hayatın insanı aciz bırakan sınırlarını unutup dilin her şeyi mümkün kılan gücünün yerli yerinde olduğunu gördükçe rahatlıyorum. Hayatımı değiştiren kitaplar için tek ve kesin bir cevap verilebiliyorsa eğer o şu demektir; hayatınız hiç değişmemiştir. Zira bir kitabı hayatını farklı dönemlerinde tamamen farklı biçimlerde anlamanız ve kabul etmeniz mümkün. Bu etkileşim karşılıklıdır yani. Fakat okunduğu ana en çok denk düşen ve etkileri kalıcı olan bir kitap var mı derseniz, bu sorunun cevabı benim için kesinlikle; Geceleyin Bir Koşu'dur. İsmet Özel. Sevdiğim şairlerin sık kullandığı kalıpları gündelik dilimin içinde eritmeyi seviyorum. Bu bir refleks. Öğrenmekten çok inanmak var burada. Şairlere inanılır, sonra da inandığını öğrenirsin. Büyük kararlar alırken kendimi dramatik bir atmosferden soyutlamaya çalışırım. Yani bir şekilde bu kararın ve sonuçlarının büyüklüğünü hafife alma eğilimi ağır basar bende. Böylece çok kararsız kalmam. Bu açıdan konusu ve anlatısı ne olursa olsun yarattıkları atmosfer sebebiyle; John Fante, Celine, Atay gibi yazarların bazı gündelik hayat eğilimlerimde payları olduğunu tahmin ediyorum. Meraklı bir okurum. Güncel edebiyatı takip etmeyi, ilk eserleri okumayı seviyorum. Çağdaşlarımın eserlerine gidiyor elim en önce. Tür konusunda muhafazakar değilim. Yazma konusunda herhangi bir ritüelim yok. Uzun bir dönem kalabalık yerlerde şiir yazdım. Kahvehaneler, çay ocakları, halk kütüphaneleri gibi. Halen de böyle. Kuramsal metinler içinse bir miktar konfor ve mahremiyet arıyorum nedense. Çalışma odası ve masası devreye giriyor. Seyahat etmek, hatta mülkiyet duygusundan uzaklaşacak kadar çok yolda olmak benim için şiir kurduğum gerçek zamanlar. Şiir, hayatım hızlandıkça daha çok merkeze geliyor. Dingin zamanlarımda ise nesir öne çıkıyor. Hayatın içerisinde şiirsel bulduğum anlar... Anlaşmazlıklar, tereddütler, öfkenin yerini çaresizliğe bıraktığı anlar, kaybedecek bir şeyinin olmadığını fark etmeni sağlayan detaylar, yüzlerce yıllık bir sürekliliğin birden gündelik hayatın bir parçası olarak ortaya çıkması vs. vs. Mutsuz, umutsuz olduğum anlarda sevdiğim birine kızmakla meşgul olurum. İnsan bu gibi durumlar için ilk öncelik olarak profesyonel ya da entelektüel bir ilgi geliştirmemeli. Bu hissiyat yeteri kadar kristalize olduktan sonra yazmayı tercih ederim. Okumak eğer çok ağır bir durum yoksa ruh halimden bağımsız bir eylemdir. Yetenek mi çalışmak mı... Çalışkanlık sadece yetenekli eşitler arasında bir fark yaratır. Fazlası değil. Yetenek bir kömür ise onu kazana atacak olan şey çalışmaktır. Kim küreği daha sıkı tutuyor ancak bu aşamada önem kazanır. Mickey Rourke ve İzzet Günay'ı cool buluyorum. Yeniler sosyal medya karakteri gibi geliyor bana nedense. Coşkulu, uçlarda yaşayan insanlar bana ilham veriyor. Hayatta en mutlu olduğum yer oğlumun yanı. Şu sıralar yeni ve uzun bir şiir üzerine çalışıyorum. Bir de şiir kuramı üzerine yazdığım bir kitap var.


Okumak, yazmak, gezmek... Halil İbrahim İzgi'nin hayatında bu üç kavram sık sık yer değiştiriyor. Cüda romanı sonrasında haritayı genişleten yazar, Annemin Coğrafyası'nda köklerinin peşinde Balkanlara uzanıyor. Camera Obscura ise yanı başımızdaki dinmeyen ateş Suriye'nin göçmenlerine odaklanıyor. Kitaplar yalnız olmadığımı öğretti diyen İzgi ile kelimeleri, seyahatleri, edebiyatı, kitapları ve diğer sanatları konuştuk. Kelimelerin insan ruhunun aynası olduğuna inanıyorum. Kelimeler olmasa neye benzediğimizi tarif etmemiz pek mümkün olmazdı. Başka kişilerle benzerliklerimizi, tanımadığımız kişilerle aslında tanış olduğumuzu kelimeler olmasa nasıl fark ederdik bilmiyorum. Bazen baktığımız bir tablo gibi kelimeler, bazen bizi teselli eden bir yol arkadaşı, bazen de tam yakıtımız bitecekken doldurduğumuz benzin. Nasıl tarif edersek edelim kelimeler hayatımızı ve dünyayı iyileştirmek için elimizde bulunan en iyi ilaç. Reçete gerektirmeyen ilaçlar. Hayatımızın tortusudur kelimeler, duygular geçtiğinde bıraktığı iz bir anlamda yaşamış olduğumuzun kanıtıdır. Yazının hammaddesi ve büyülü karışımların iksiri. Her bakışımızda hayranlıkla bizi bizden alan ev yapımı ab-ı hayat. Lise yıllarındaki gayretli ama başarısız deneyimlerimi saymazsak, üniversite yılları yazmanın büyüsüne kapıldığım zamanlardı. Allah vergisi bir yeteneğim olmadığı için çok fazla yazarak bu açığı kapatmaya çalıştım. Kelimeleri sevdikçe onlar da beni sevmeye başladı. Küçük ablam Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın çıkardığı Gençliğin Sesi dergisine yazılarını gönderirdi ve yayınlanmıştı da. Onun ifadeleri gerçekten etkiliydi. Berrak bir zihin ve güçlü bir kalple yazıyordu. Yazmaya devam etmesini gerçekten isterdim. O pek bilmese de beni teşvik eden yazdıklarının dergide yayınlanıyor olmasıydı. Bir derginin yazısını yayına değer bulması gayretli bir genç için önemlidir. Okuduğum her güzel yazı beni teşvik etti. Adeta Haydi ne duruyorsun yazsana dedi. Yayın yüzü gören ilk metnim yine bir öğrenci dergisi olan Biat'ta yayınlanan bir şiirdi. Rahmetli Asım Gültekin'in teşvikiyle yazmıştım. Yayın yüzü gören ilk ve son şiirim oldu. Sonrasındaki bir iki denemeyi bir kenara bırakırsak yazdığım tek şiirimdi. Ama yayım dünyasına böyle bir kapıdan girmiş oldum. Camera Obscura, karanlık oda demek. İçinde bir paradoksu barındırıyor. Herkesin görebileceği bir fotoğraf önce karanlık bir odaya giriyor. Bu bana ilginç gelen bir süreç. Fotoğrafçılığa münhasır olsa da hayatımızın diğer kısımları için de geçerli. Suriye'de yaşanan insanlık dramının yakın şahitleri arasında oldum. Halepli insanlarla çok zaman geçirdim. Çok fazla hikayelerini dinledim. Suriye'de ya da Türkiye'de Haleplilerle karşılaştığımda onların şehirlerine olan saygıları ve çelebi tavırları büyük bir saygı duymamı sağladı. Yüzeyde görünen hikayelerin çok derin kökleri ve bağlantıları var. Bu bağlar neredeyse tüm dünyayı kuşatmış durumda. Salgın süreci bizleri evlerimize sığınan mültecilere dönüştürdü. Trafikte geçirdiğimiz zaman veya gezmeye gittiğimiz hafta sonları azaldı. Bunu bir imkan olarak gördüm ve biriken Halep hikayelerini roman formunda bir araya getirmeye gayret ettim. İnsanız ve hepimizin birbirimize bir gönül borcu var. Bir merhem varsa elimizde bunu yaraların kapatılmasında kullanmalıyız. Yaşanan acılar geride kaldığında gazetedeki acı haberlerden fazlası olsun istedim Halep hakkında. Bu benim Halep ismindeki dünya güzeli şehre olan borcum. İnşallah bir nebze de olsa ödeyebilmişimdir. Bildiğim her şekilde Balkanları sevmeye devam etmeyi arzu ediyorum. Cüda'da Saraybosna'dan Filistin'e ve daha sonrasında tüm dünyaya yayılmış bir hikaye vardı. Annemin Coğrafyası benim için içsel bir yolculuk. Gazete ve dergilerde yayınlanmış yazılarımın bir çatı altında bir araya gelmesi. Bu yazıları kaleme alırken hep annemden duyduğum türkülerin ve sınırları taşan vatan düşüncesinin bana eşlik ettiğini düşündüm. İstanbul'dan daha önce vatanımız olan toprakları zorlu şartlardan geçtik diye sevmeyi bırakamayız. Kalp sevmekten yorulmaz. Annemle gitme imkanı da bulduğum bu topraklar klostrofobik düşünce dünyamızın kireçlerini çözüyor. Balkanlara baktıkça kendimizi görüyoruz. Sevdikçe daha çok sevmek istiyoruz, belki bir ömrün yetmeyeceği kadar çok. Ana vatanımız, analarımızdan öğrendiğimiz vatandır ve Rumeli, bana annemin sevdirdiği bir coğrafya. Anıların arkeolojisini yaparken kurduğum bir müze diyebilirim. Ama bu müze sadece geçmişi değil geleceği de anlatıyor. Yaşıyor ve yaşatıyor. Seyahatlerim sırasında çok sayıda kitap ve yazar yeni seyahatlerin kapısını açtı bana. Hemen hemen her şehre bir kitapla girdim ya da zihnimde bir kitapla çıktım diyebilirim. Üsküp'ten Kosova'ya Yavuz Bülent Bakiler'in bir kitabı mesela. Onun seksenlerdeki yolculuğunun izlerini sürmek üzere gittiğimde Struga'da kalmak istedim. Tek sebebi orada bir şiir akşamına katılmış olmasıydı. J. D. Salinger'ın Çavdar Tarlasında Çocuklar kitabını okumasaydım New York gitmek için ne kadar cazip olurdu veya Paul Auster'ın kitapları olmasa Brooklyn yine aynı şekilde cazip gelir miydi bilmiyorum. Budapeşte'ye gittiğimde çocukluk kitabım Pal Sokağı Çocukları'nın izini sürmüştüm. Weimar'da Goethe'nin son nefesini verdiği yatağın başındaydım ve öncesinde mektuplarından oluşan kitabını okumuştum. Goethe olmadan Weimar benim için sıradan bir Alman şehri olurdu ve oraya gitmek için zorlu bir yolculuğa talip olmazdım herhalde. Kitaplar yalnız olmadığımı öğretti, onlara minnettarım. Gündelik hayatımı yönlendirirken onların bilgeliklerinden ilham alıyorum ama kararı onlara bırakmıyorum. Son söz kalbimize aittir. Oradan çıkmayan bir kararın pişmanlık doğurabileceğini düşünüyorum. Hayatın bir Dostoyevski romanını andırdığı zamanlar oluyor elbette ama Allah bizi dünyaya gönderirken kendi romanımızı yazmamızı istedi ve bu romanın adı hayat. En sevdiğim roman kahramanı Pal Sokağı Çocukları'ndaki Nemeçek. Hayatı pratiklerle yaşarız ama değerlerle anlamlı kılarız. Değerlerimizi hatırlatan çocukluk kahramanlarımız hayat boyu bizi bırakmaz. Nemeçek, benim için dünyadaki iyi ve onurlu insanları temsil ediyor. Vefayı, kaybederken kazanmayı ve sadakati. Coen Kardeşleri sıkıcılığa meyyal olmalarına rağmen severim. Fargo başta olmak üzere filmlerinde güçlü bir anlatım tarzları var. Wes Anderson'un çatlak anlatım tarzı güldürüyor. Büyük Budapeşte Oteli'ni severek izlemiştim. Tarantino filmlerini de severim. Şener Şen ve Yavuz Turgul ikilisinin Türkiye'nin hikayesini güzel sarmaladığını düşünüyorum. Mustafa Uslu'nun Ayla ve Naim başta olmak üzere filmlerini takdir ediyorum. Yelpazem geniş. Türleri ve bakış açıları farklı olsa da iyi hikaye anlatıcılarına içten bir saygı besliyorum. Müzikte coğrafya belirleyici bir rol oynuyor. Sevdalinkaları çok seviyorum, Boşnak aşk şarkıları. Sevgilinin duyacağı kadar yüksek başka kimsenin duymayacağı kadar kısık diye tarif edilir sevdalinkaların tonu. Büyük kızımın rafine müzik zevkiyle iyi bir plak seçkimiz oluşuyor. Ama benim tercihim yine coğrafyalara kulak vermek. Bir arkadaşımdan ödünç aldığım Ümmü Gülsüm plağı ile Rika Zarai'nin Chante Israel'i yan yana duruyor. Hava Nagila'yı karaoke söylediğimde şaşıran yakınlarım olmuştu. Aynı şekilde Ramallah'ta bir gece yarısı dinleyerek tanıştığım Walid Tawfiq'in doğum günün şarkısı Enzel Ya Gamil severek dinlediklerim arasında. Cüda'nın yayınının ardından beş yıl geçti ve bu beş yılda farklı kitaplar kaleme aldım. Önümüzdeki dönemde yayım süreçleri tamamlanıp okurla buluşacaklar inşallah. Kalemimi farklı türlerle zenginleştirmeyi seviyorum ve çocuklar için yazmaya başladım. Her sabah kalktığımda bir çocuk kitabı bölümü yazıyorum. Yeni çıkan kitapların hepsini takip etmek mümkün olmasa da göz atmaya gayret ediyorum. Özgüveni yüksek ve kendi kelimeleriyle okurlarını arayan yeni yazarları, Türkçe öğrenen yabancı dildeki kitapları ve akademik hayattan sivil alana geçiş yapan tez kitaplarını görmek mutlu ediyor.


En yakını otuz yedi yıl önce yazılmış bu yazılar, bugün aynı bölgelere seyahat edecek okur için bir manzara fotoğrafı işlevi görüyor. Öyle ki, Haldun Taner'in Sovyetler'den İngiltere'ye, dünyanın dört bir yanına yaptığı seyahatlerde yaptığı bir mukayese değil. Buraları, Türkiye'nin söz konusu tarihlerdeki haliyle karşı karşıya koyup kötücül şeyler söylemiyor. Hiç seyahatname okumamış birine bunun keyfini anlatmak zor. Gediklisinin, zaten rastladığı kitaba bir göz atmadan geçip gitmesi ihtimal dışı. Zira, sanki özünde, okurunu kendine çeken bir zıt kutbu taşır seyahatnameler. Hele de, zihne kentleri adamakıllı kurma imkanı verebilenler. Düşsem Yollara Yollara'nın ilk baskısı bundan kırk yıl önce, Haldun Taner'in kitaba giren seyahatleri için gazetelere yazdığı yazıların toplanmasıyla yapılmış. Yapı Kredi Yayınları, Temmuz 2019'da çok iyi bir iş yaptı ve kitabın içeriğini genişletip fotoğraflarla zenginleştirerek yepyeni bir edisyon oluşturdu. Tekin Yayınevi'nin yaptığı 1979 baskısından tek eksik kalır yanı kapak deseni. Aşağıda göreceksiniz, yirminci yüzyılın ikinci yarısında filmlere, kitaplara bir seyahat imgesi olarak girmiş sopaya takılı bohça fikri, sopa-dolma kalem ikamesiyle oluşturulmuş. Yeni baskıdaki portre elbette çok zayıf kalıyor bunun yanında; sanki bize, günümüz yayıncılığının incelmiş iplerini gösteriyor. Haldun Taner'in seyahat yazıları on yedi bölüme ayrılmış, 1956 ila 1982 yılları arasında yayımlanmış yazıları içeriyor. Kronolojik sırayla: Yunanistan-İtalya, Yugoslavya, Belçikaİngiltere, İsrail, İran, Fransa, Macaristan, Avusturya, Almanya, Sovyet Rusya, Hindistan, Polonya, Hollanda, Romanya, Çekoslavakya, İsveç ve Mısır. Yugoslavya, İsrail ve Mısır bölümleri bu edisyona özel, yukarıda değindiğim içeriği zenginleştiren kısımlar yani... Dikkatimi çeken şu: Çok uzak olmayan yıllarda yayınlanan başka seyahatnamelere de bakıldığında görünen o ki, ülkeler hiç de rastlantısal olmayan bir biçimde kesişiyor. Örnekse Çetin Altan'ın toplamında, bir Afganistan fazlası görünüyor. Meraklar mı benzeşiyor, yoksa seyahat imkanları mı bunu gerektiriyor? Orası tanıklık etmişlerin aklının ereceği şey... En yakını otuz yedi yıl önce yazılmış bu yazılar, bugün aynı bölgelere seyahat edecek okur için bir manzara fotoğrafı işlevi görüyor. Öyle ki, Haldun Taner'in Sovyetler'den İngiltere'ye, dünyanın dört bir yanına yaptığı seyahatlerde yaptığı bir mukayese değil. Buraları, Türkiye'nin söz konusu tarihlerdeki haliyle karşı karşıya koyup kötücül şeyler söylemek değil onun yaptığı. Tuncay Birkan da, 2016'da K24'e yazdığı Haldun Taner yazısında kitaptan söz ederken Türkçedeki en güzel örneklerindendir der ve bunu kıyaslamadan, ders çıkarma gayesi olmadan yapmasıyla ilişkilendirir. Burada sayfalar boyu, Haldun Taner'in gezdiği ülkelerden topladığı onlarca anıyı aktarma işlevi gören cümleler kurulabilir elbet. Lakin, yazının başında işaret ettiğim gedikli seyahatname okurlarının da hak vereceği üzere, kurgu dışı edebiyat metinlerinin açık ara en keyiflisi olan bu kitapları müstakbel okurlara işaret edip bir adım geri çekilmek, şimdi benim yapabileceğim en iyi şey. Yazıyı bitirirken, seyahatname okurları için unutulan kitaplardan birini, yazıda da sözünü ettiğim, Çetin Altan'ın İsrail, İsveç, İran, Afganistan ve Romanya gezilerini anlatan kitabı Bir Uçtan Bir Uca'yı da ısrarla önermiş olayım... Adımladığı yerlere Haldun Taner'inkinden bambaşka bir gözle bakar, aklında hep Türkiye varken gezer o. İnanın, böylesi de iyidir.