Bazı yazarların kaderleri böyle, ne yapsalar, ne kadar ödül alsalar buna Nobel Edebiyat Ödülü de dahil- olmuyor, hayat ve özellikle edebiyat camiası onları anlaşılmaz bir şekilde pas geçiyor. Bu yılın Nobel Edebiyat ödülünü alan Romanya doğumlu Herta Müller de işte bu türden bir kadere sahip... Öncelikle her yıl Nobel'in klasik tartışmaları onun üzerinden de yaşandı elbette. Ödül her zamanki gibi siyasi nedenlerle verilmişti. Yoksa onun gibi tanınmamış bir yazara verilmesinin başka ne gibi bir amacı olacaktı. Ancak tartışma çok da uzun sürmedi, eğer sürseydi, reklamın iyisi kötüsü olmaz, Müller belki daha tanınan bir yazar haline gelecekti... Ülkemizdeki durum da çok farklı olmadı, iki kitabı Türkçeye çevrilmiş yazarı, açıkçası kimse tanımıyordu ya ödül aldıktan sonra da tanımaya niyetlenen pek olmadı. Hemen her yerde yazarın kısa özgeçmişi, Nobel'in veriliş cümlesi yazıldı ve çarçabuk unutuldu. Öyle ki Radikal Kitap'ta yayımlanan haberde Müller'in sadece ülkemizde değil dünyada da pek tanınmadığı ifade ediliyor, haber bir nevi pek de okumaya değmez sonucuna varılmış hissi uyandırıyordu. Ancak Nobel, yazarın genç yaşına karşın aldığı altıncı edebiyat ödülü, üstelik kitapları özellikle pek çok Avrupa diline çevrilmiş. Dediğim gibi Müller'in kaderi böyle. Herkesin mutsuz olduğu bir düzende, bir zamanlar mutluluğu vadeden bir şarkının kocaman bir yalan olduğunu yazdığı içindir belki de. Ya da, o şarkıyı artık kimse hatırlamak istemediği içindir, kim bilir... Özdemir İnce'nin çabalarıyla Türkçeye kazandırılan ve son on yıldır depolarda bekleyen iki Herta Müller romanı var elimizde: Yürekteki Hayvan ve Tilki Daha O Zaman Avcıydı. Her ikisi de Çavuşesku döneminin Romanyası'nda geçiyor ve sistemi derinden, şiirli, dokunaklı, bir o kadar da sivri bir dille eleştiriyor. Her iki romanın atmosferini başlı başına eleştiriye, koskocaman bir yaraya dönüştürmeyi başarmış yazar. Diktatörlüğün insana, hayvana, toprağa, evlere, demiryollarına, okullara, parklara, mezbahalara, yurtlara hatta bahçelerdeki otlara dek sirayet eden, özümsenen yapısından, kokusundan ve korkusundan bir kahraman yaratmış. Büyüsü de sanırım öncelikle buradan geliyor. Her birimizin arkadaşı birer parça buluttu/Korku dolu bir dünyada arkadaşlar böyle işte diyen bir halk şarkısıyla başlıyor Yürekteki Hayvan. Köyün yaşlıları yaptıkları kocaman kavalları üfleyince, kuşlar şaşırıp sulara yansıyan bulutları gökyüzünde sanarak onlara doğru uçup boğuluyorlar. Köyün yaşlıları diktatördür bu hikayede, kuşlar dikta rejiminde yaşayan halk ve dostları ise güvenip güvenemeyeceklerinden emin olamadıkları kaypak bulutlar. Çünkü rejim, korkuyu yüreklere çatıp dostları birbirine düşman etmekte uzman. Yürekteki hayvanı ele geçirmekte de öyle... Yürekteki Hayvan buna benzer pek çok iç yakıcı metaforla dolu. Mesela babalar, yahut toplumsal rol sahibi bütün erkekler... Kahramanımızın babası da bir tür diktatör, annelerse yoklar, sadece hastalıklarıyla var oluyorlar, evin içindeki diktatörün hasta ettiği olmayan kadınlar, çocuklarını kurtulamadıkları bir bela gibi seven, akılları sevgiye tutsak anneler, anne olmak istemeyen anneler... Ya da olmayan kentler, çünkü diktatörlükle yönetilen, gözaltında olan her şey çok ama çok küçük. Ve söylenebilen ancak yazılamayan cümleler; bu yazılamayan cümlelere benzeyen, intiharla biten hayatlar... Fakat yanlış anlaşılmasın, o kadar da karanlık değil Müller'in yarattığı atmosfer. Dokunaklı, iç burkutucu belki ama yazarın dili öylesine şiirli ve umutlu ki, okurunu çıkmazlara sürüklemiyor hiçbir zaman. Dili öylesine sade ve bir o kadar derinlikli... Bu karanlık, bu sustukça itici, konuştukça gülünç olunan son derece klostrofobik ortamda yaşamayı, onu yazmayı ve yazdıklarını bizleri sıkmadan okutmayı sonsuz bir yabancılaşma kurarak veriyor. Bu yabancılılığı ise dil üzerinden yapıyor Müller. Romanın kahramanı annesini bile sahiplenmiyor, annem demiyor hiç. Annesi ile babasına otlar ve ağaçlar kadar yakın diktatöre ölüm kadar uzak. Aşk ise otlar gibi biçilse de yeniden filizlenebilir bu hikayede, dostluğun nefrete dönüşme biçiminde yürekteki hayvanın ihtiyaç duyduğu boşalma duygusu vardır... Ödüller bahanemiz olsun, 2009'u doldurmadan Müller'i tanımakta fayda var. Edebiyatın o dualar kadar karanlık zarif yüzüne dokunabilmek açısından...


Bazı sanatçılar vardır, ölüp gider sır olurlar, bazılarıysa nasıl yaparlarsa yaparlar, hem yaşarken hem de öldükten sonra sırrın kendisi olurlar. Sanatın kalıcılığı belki de burada, "sırrın kendisi" olmakta yatar. Hayatı da sanatı anladığımız kadar anlıyoruz ne de olsa. Geriye hayattan çok sanat kalıyor ama... Bütün bunları İzzet Ziya Bey düşündürüyor bana. Türk resim tarihinin en meçhul, en sırlı görünen ama en dikkate değer isimlerinden biri kabul edilen İzzet Ziya... Şimdi okurlarım, durduk yere bu meçhul ressama kafayı takmamın sebebini merak edecektir. Durun, acele etmeyin. Evet, 1883-1936 yılları arasında yaşamış İzzet Ziya Bey, yani bir masal kuşağında. Ama onu ilginç kılan en önemli özelliği bu değişimler ve devrimlerle dolu dönemde yaşadıkları değildir. Böyle bir dönemde yaşamasına ve Türk resim sanatında çok önemli bir yer tutmasına rağmen hayatı hakkında çok ama çok az şey bilinmesidir. İnsanların içinde bulunduğu halleri yüz ifadelerine ve beden şekillerine yansıtmakta gösterdiği başarıyla anılır İzzet Ziya Bey. Figürlerindeki hareket ve ifade gücü özellikle dikkat çekicidir. Ve beni İzzet Ziya üzerinde düşündürmeye başlayan şey de tam burada başlar. İzzet Ziya, modern edebiyatımızın önde gelen pek çok yazarının öykülerine ve romanlarına resimleriyle eşlik etmiş bir sanatçıdır. Mehmed Rauf'tan Peyami Safa'ya, Suat Derviş'ten Mahmud Yesari'ye pek çok yazarın eserini resimler, bu anlamda edebiyat ve resim sanatı arasında köprü kurar. İşte ondandır ki kaç gündür, Bahriye Çeri ile Ali Birinci'nin ortaya çıkardığı İzzet Ziya adlı çalışmanın sayfalarını çevirmeye doyamıyorum. "Edebiyatı Tuvalle Buluşturan Ressam" altbaşlığıyla yayımlanan çalışmada, İzzet Ziya Bey'in az bilinen yaşamı ve ağırlıklı olarak da resimlediği edebiyat eserlerinden parçalar var. Bakmaya da okumaya da doyamıyorsunuz... Bilmediğimiz bir dünyanın kahramanlarını önümüze seriyor İzzet Ziya. Duruşları, oturuşları, şaşırmaları, sevinmeleri, türlü çeşit hal ve hareketleri, türlü çeşit ruh halleriyle gözümüzün içine bakıyorlar hepsi. Onlar gözümüzün içine baktıkça, Peyami Safa, Suat Derviş, Mehmed Rauf gibi yazarlarımızın duygu ve düşünce dünyası üzerinde düşünüyoruz uzun uzun. En çok da edebiyat ve resim ilişkisi üzerine. Edebiyat kuşkusuz kendi resmini, kendi görüntülerini çizer, kazır zihnimize, amacı da budur zaten. Ama şimdilerde istisnalar haricinde, iyiden iyiye tarih olmuş bir alışkanlık, çeşitli gazete ve dergilerde, ressamların yazarlara ve hikayelerine kısacası edebiyata eşlik etmesinin neticesi geriye dönüp bakınca ne kadar da büyülü geliyor. İzzat Ziya Bey'in yaptığı işler, figürleri, yaşadığı dönemde çok meşhurken sonrasında açıklanamaz ve çok tuhaf bir şekilde unutulması, hayatı hakkında neredeyse hiçbir şey bilinememesi bana geçmiş zamanın ardından bakmayı, gördüklerini bize göstermeyi en çok seven Selim İleri'yi ve İleri'nin yazım evrenini anımsatıyor. Tam onluk bir hikaye diye içimden geçiririyorum, gerçekle hayal yer değiştiriyor, resimle edebiyat da öyle, ve hikaye yeniden başlıyor!


İki sezondur televizyonda izliyoruz Hürrem Sultan'la Sultan Süleyman'ın aşkını. Bu ay içinde evlenecekler kısmetse. Üstelik tarihe bağlı kalarak ilerlerse senaristler, nikahları şehzadelerin sünnet düğününde... Kötü niyetli, dış mihraklı tarihçiler bu nikahın ve sünnet töreninin aslında Süleyman'ın Viyana Seferi'nin başarısızlığını halka galibiyet gibi göstermek için tertiplendiğini söyleyedursun, biz öz oğlunun sünnet töreni Hürrem'le Süleyman'a düğün olacağından mütevellit çatır çatır çatlayacak Mahidevran'ın yüzünü, iktidarı iyiden iyiye sarsılacak Valide Sultan'ın çatılmış keman kaşlarını ve de kendi hanesine büyük bir eksi işareti koyacak olan İbrahim Paşa'yı görmeyi bekliyoruz hevesle. İktidar denilen yangın yerinin ortasındaki Hürrem'in başka çaresi yok, ancak hemcislerinin üzerine basa basa, saç baş yola yola varlığını sürdürebilir. Aşk yetmez, dünya tarihinde yaşanan en görkemli aşklar bile bunu gösteriyor bize. Devran, Hürrem'den kim bilir kaç asır önce değişmiş, kadın cinsi tanrıçalıktan cariyeliğin tozlu yollarına hanidir düşmüştür zaten. Kadının doğurgan, yaratıcı, bereketli gücü cadılığa, erkeğin en derin korkuları ve zaafları kaygan zeminlerde gölgelenip duran bir iktidar anlayışına dönüşmüştür. Nicedir bir trajedidir erkekle kadın, birbirini çoğaltmak yerine birbirini yok etmek olmuştur yazgıları. Hürrem'i erken feministlerden biri olarak tanımlamak ne derece doğru olur bilmiyorum ama içinde yaşadığı toplumun ona dayattığı kuralların, çektiği sınırların dışına çıkmış, kendi varoluş mücadelesini savaşçı bir ruhla sürdürmeyi bilmiş güçlü bir kadın olduğu kesin. İşte bu yüzden kötü, bu yüzden cadı ve biz tam da bu yüzden hala ona ve onun gibi kişiliklere dair doğru ve tarafsız bir okuma yapmaktan aciziz. Her toplum tarihi kendi keyfiyetine göre, kendi çıkarları doğrultusunda okur, değerlendirir. Bizim de tarih içinde karşımıza çıkan, keyfiyetimizi bozan olaylara ve kişilere dair yaklaşımımız bu yönelime göre oluyor hiç şüphesiz. Gerçekte Hürrem'le Süleyman evlenir, Hürrem Süleyman'ın iktidarına ortak olur, devlet işlerine karışır, onunla birlikte dünyayı yönetir. Okullarda, tarih derslerimizde, kaşlarını kaygıyla kaldıran bir tarih öğretmeni bu gerçeği bize bir parça esef ve pişmanlık duygusuyla verir. Zira koskoca Osmanlı İmparatorluğu bir parça da bu harem kadınlarının erkek işlerine karışmasından dolayı yıkılmıştır, bunun ilk örneği de Hürrem Sultan'dır. Televizyon dizisinde ise Süleyman Hürrem'e hep aklının ermediği işlere karışma, diye buyurmaktadır, onu devlet işlerinden uzak tutmaya çalışır, yıllardır şanlı tarihimizin bu kara deliğinin ezikliğiyle yaşayan tarih öğretmenlerimizin içine su serpilir, tarihimiz temize çekilir. Yok canım, o kadar da değildir işte, Süleyman höt dedi mi Hürrem'i sindiriverir. Oysa çok değil Hürrem'den ve o mucizevi olarak addedilen nikahından bir asır önce Osmanlı padişahları özgür ve güçlü kadınlarla evlenmekte, toy düğünler kurulmakta, devletin gücü ve güvenliği padişah eşlerinin güçleri ve saygınlıklarıyla desteklenmekteydi. Tabii işin içinde sonsuz çarpıtmalar kadar cehaletin de büyük payı var. Osmanlı'nın saray ve toplum hayatını bilimsel, tarafsız bir gözle okumak isteyenlerin önünde oryantalist ya da milliyetçi bakış açısıyla yazılmış, temelde hiçbir şey söylemeyen bir külliyat yığını çıkar. Dil engeli de cabası... Bu noktada karşımıza çıkan derli toplu araştırmalar tabii ki daha da değer kazanıyor. Tıpkı Necdet Sakaoğlu'nun iki önemli çalışması gibi: Bu Mülkün Sultanları ve Bu Mülkün Kadın Sultanları.


Bu haftanın gündemi bir hayli karışık, İstanbul Kitap Fuarı oldu mu zaten hep böyle olur, fuar tam olarak gündeme oturmaz, biraz kaynar, okur kitap ayraçlarına takılır, kitaplara pek ulaşamaz... Neyse... Fuar, savaş, oralardan yükselen edebi, protest sesler var gündemde. Ya da belki benim kulaklarım en azından bugün sadece bu tür seslere açık, bu tür sesleri ruhumun ve zihnimin gündemine taşıyor. Sennur Sezer'le başlayalım: Yazar, Evrensel için kaleme aldığı fuar yazısında, kitap eklerinin asıl işlevinin kitapların gözden kaçmasını önlemek olduğunu söylemiş. Ve kanımca bu tartışmaya son noktayı koymuş. Sennur Hanım'ın zarafetini, Sennur Hanım'ın birikimini kim yabana atabilir, yiğidin hakkını yiğide vermiş aslında kibarca, kitap eklerinden nihayetinde çok şeyler beklememiz gerektiğini, söylemiş sanki. Kitap ekleri bugün artık eleştirinin çölüdür de demiş mi, yok dememiş, onu ben diyorum. Eleştirel tavrın dozunu arttırarak gidelim. Ken Loach, Torino Film Festival'inin onur ödülünü almamış, reddetmiş. Gerekçesi ise festivali düzenleyen Ulusal Sinema Müzesi'nde işçilerin taşeron şirket aracılığıyla çalıştırılmasını ve güvencesiz-düşük ücretle çalışmaya direnen işçilerin işten çıkartılmasını görmezden gelemeyeceği. İşçi filmlerinin ustası kurguda ve hayatta ayrımları ortadan kaldırıyor, -miş gibi yapmakla -miş gibi yapmamak arasında düz sabit bir noktada direniyor. Herkesin koşuşup durduğu, değiştiği, devindiği bir dünyada 'durmak' bazen en cesur, en zor ve en alkışa değer eylem oluveriyor. Gündem yoğun mu, ağır mı artık karar veremiyorum, kelime oyunları sadece iktidarların oyunlarına mı hizmet ediyor diye soruyorum kendi kendime... Ve nihayetinde George R. R. Martin okumaya devam ediyorum. Hiçbir iyiliğin cezasız kalmadığı, ihanetlerle buz kesen, entrikalarla kavrulan o 'fantastik' diyarda dolaşmaya devam ediyorum. Buz ve Ateş'in Şarkısı'nın üçüncü ve dördüncü ciltlerinde yazarın niyeti iyiden iyiye ortaya çıkıyor: "Herkes kendi hayatının kahramanıdır ve kimse bir hikayenin gerçek kahramanı değildir," diyor bize Martin. Kargalar ziyafet çekiyor, 'Kargaların Ziyafeti'nden ben de sebepleniyorum.


Kökü elbette daha gerilere gidiyor ya, Turgut Özal'ın kişiliğinde taçlanmış bir toplumsal olgu bu: Faydacı muhafazakarlık. Milliyetçi-muhafazakarlığı neoliberalizmle birleştiren Yeni Sağ'ın tipik ama aynı zamanda daha atak daha yenilikçi lideriydi Özal. Popülizme yeni ve 13 yıllık iktidarının sağlamlaştırdığı, köklü bir açılım getirmişti: Çağa uygun örf ve adetlerini koruyan, 'seçici' bir modernleşmeye, bilhassa ehil bir Müslüman-Türk halkı imgesinin inşası. Muhafazakarlığın tutuculuk demek olmadığının altını sık sık çizmişti Özal ve bir yandan dini-geleneksel hassasiyetlerin toplumsal yaşam içinde alanını genişletirken bir yandan da avam diyebileceğimiz popüler kültür ürünlerine dikkat çekiyor, bu hassasiyetler içinde, kendi özel hayatı da dahil olmak üzere, onlara da yer açıyordu. Ve böylelikle yaşayan somut halk ile idealize edilen soyut halk arasındaki açı giderek daralıyordu. Dönemin eğilimleri içinde kutsanan, ululanan bu tutumun günümüzdeki tezahürleri malumunuz içler acısı. Geleneksel kıyafetler giyip bir yandan da cep telefonu kullanmaya benzemediğini biliyoruz artık bu tutumun. Faydacı muhafazakarlık bizi ikiyüzlüler toplumunda yozlaşmanın da ötesinde bir yerlere getirdi: Dayatmacı, cahil, kendi yönelimleri dışındaki hiçbir şeye nefes aldırmayan, şiddet eğilimli bir zorbalar ülkesinde yaşıyoruz artık. Sevinemiyorum zira madem bu kadar muhafazakarız, madem cinselliğe edebiyatta bile tahammül edemiyoruz o zaman niye şiddet her yerde, açık açık serbest diye soruyorum kendi kendime... Neden televizyon dizlerinde, filmlerinde öpüşme sahneleri bile sansürlenirken, şiddet dolu sahneler bol bol yer buluyor; cinsel içerikli kitapları basanlar mahkemelerde sürünürken sivil silahlanmanın önünün açılmasıyla ilgili son derece acayip kararlar mecliste görüşülüyor? Tektanrılı dinlerle birlikte içimize işleyen ataerkil sistemin içine düşeceği en ikiyüzlü ve en ilkel uçurumun kıyısındayız artık hep beraber. Eril düşünce iktidarda ve her an daha da fazlasını istiyor. Hakimiyeti altına aldığı dişil cinselliği sürekli surette baskılarken bir yandan da şiddet kültürünün kanatlarında yükseliyor. Televizyon kanallarında çöpçatanlık programları aracılığıyla kadının tek kurtuluşunun evlilik olduğunu, şiddet içerikli dizilerle erkeğin namusunun hayatiliğini, devlet için kurşun atabilmenin onurunu öğreniyor, bir yandan da anahaber bültenlerinde hep beraber İstanbul'a düşecek ilk karın mahiyetini merak ediyoruz... Bilgi yarışmalarına katılanların, edebiyattan gelen sorular üzerine hayatlarında hiç kitap okumamış olduklarını büyük bir rahatlıkla, hiç mi hiç utanmadan söyledikleri bu körler ülkesinde edebiyatın zenginleştirici yüzünü, toplumlar ve bireyler için ayna işlevi görecek o büyüleyici özünü hatırlatmak, vurgulamak ne mümkün.


Ben o Çin bedduasını "Hep geçiş dönemlerinde yaşayasın" şekliyle biliyorum ve bugüne kadar duyduğum en kötü beddua gerçekten... "Geçiş dönemi" ucunun nereye varacağı belli olmayan, süründürücü, kavranamayan, hareket alanını ciddi biçimde kısıtlayan, depresif, karanlık bir canavar...


Ne kadar şaşırmıştım ben Melih Cevdet Anday'ın Raziye'sini okuduğumda... Şaşırmıştım çünkü söz konusu Melih Cevdet Anday gibi büyük bir edebiyatçı olsa da, evvela bir şairin böylesine harika bir roman yazmasını beklemiyordum açıkçası. Beni şaşırtan diğer şey ise bu kadar güçlü bir romanın böylesine gölgede kalması, edebiyat tarihimiz içinde hani neredeyse, es geçilmesiydi. Sadece Raziye mi peki? Melih Cevdet'in diğer romanları da başdöndürücüydü. O gün bugündür Melih Cevdet'in romanlarına sık sık dönmekte, karşıma çıkan herkese de bu romanları anlata anlata bitirememekteyim. Geçtiğimiz günlerde Feridun Andaç'ın edebiyat haber'de yayımlanan "Yazılamayan roman" başlıklı yazını okuduğumda da aklıma hemen Anday ve romanları düştü. Zira Andaç öykü ve roman türünün ayrımı üzerine düşüncelerini aktardığı bu yazısında kişisel bir sav koyuyordu ortaya: "İyi roman yazarlarından iyi öykücü çıkmaz. İyi öykücü de asla romana soyunmaz." Andaç bu keskin savının devamında edebiyat tarihinin onu haksız çıkaran nice örneklerle dolu olduğunu da belirtiyor ama bir eleştirmen olarak düşüncesinin de altını çiziyordu. Kısacası son derece keskin bir tür ayrımı yapıyordu. Amacım Andaç'ın görüşlerini doğrulamak ya da çürütmek değil. Ama öykü ve roman üzerine bu türden tartışmaları devam ettirmek. Roland Barthes Romanın Hazırlanışı'nda, roman türü için "Roman artık yavaş yavaş Mutlak Roman, Romantik Roman, Poikilos Roman, Eğilim Olarak Yazmak'ın Romanı olarak anlaşılmalıdır. Bir başka deyişle her çeşit yapıt anlamında kabul edilmelidir," der. Barthes tür ayrımını ortadan kaldırıp dikkatlerimizi "metin"e ve "yazma arzusu"na çeker. Feridun Andaç çok yerinde bir gözlem yaparak diyor ki, kimi yazarlar öyküyü romana geçiş türü olarak görüyorlar. Bu öykü türünü küçümseyip roman türünü de yüceleştiren yaklaşım kuşkusuz rahatsız edici. Ama dert sadece burada bitmiyor, roman olarak elimize aldığımız, bize roman olarak sunulan pek çok kitabın uzun öykü, menkıbe ya da şiirsel düzyazı olduğunu görüyoruz. Bu beni kişisel olarak rahatsız etmiyor, ille de roman olsun demiyorum. Ama ortada sorunlu bir roman algısı ve roman hayranlığı olduğunu hissediyorum. Öncelikli olarak Barthes'a hak veriyorum, kısa bir gelecekte edebiyatta giderek her çeşit yapıtın roman olacağını, romanlaşacağını hatta bunun şimdiden başladığını düşünüyorum. Diğer yandan romanı tür olarak tanımlayıp koyduğumuz yerin yanlış bir yer olduğunu, aksi taktirde türlerin bu kadar birbirine geçemeyeceğini, türler arası sınırların gün geçtikçe daha muğlak hale gelmeyeceğini zannediyorum. Nedir peki o sorunlu yer? Joseph Campbell'e göre çağdaş edebiyat büyük ölçüde çevremizde ve içimizde gezinen hastalıklı ve umutsuz durumların cesur ve tam bilgili gözlemine adanmıştır. Çağdaş romans, günü yaşamak demek olan parçalanmanın sırrını kutlar. Bu anlamda, mutlu son dediğimiz şey, haklı olarak aşağılanır. Çünkü çok iyi biliriz ki dünya bize tek bir son sunmaktadır: Ölüm! Çözülme, parçalanma ve sevdiğimiz bütün biçimlerin kaybı... Hal böyleyken hayatın içinden geçen aynaya bakmaya, romana gücümüz ne kadar yeter? Bu durumu yumuşatacak bir şeylere şiddetle ihtiyacımız vardır. Ve roman yavaş yavaş alaşağı edilir, içine öykü, şiir, deneme, anlatı sızar. Roman ele geçirilir. Yani roman türleri yutan, yüceltilen, ululaştırılan bir tür gibi görünmesinin aksine giderek silikleşen, kelime anlamıyla tanımını yitiren bir "şey" haline gelir. Bir yazma arzusu kalır elimizde ve roman giderek, romanı yazılacak hale gelir! Kısacası edebiyatın yolu çoktan değişti ama "artık olmayan" türleri, kitap piyasası belirlemekte, ayrımların altını ısrarla çizmekte ve romanı onur konuğu olarak pazarlamakta. Hal böyle olunca kimi yazarlar piyasa baskısıyla öyküyü bir geçiş türü olarak görüp, romana ısınma turu olarak kullanma eğiliminde. Bu piyasanın sorunu, edebiyatın değil. Piyasayı edebiyatın içinden çekip almak mümkün mü peki? Görünen o ki, değil. İş edebiyatçının kendisini kollaması, tuzaklara düşmemesine gelip dayanıyor; her şeyden evvel içini kollamasına yani. Son olarak yine Barthes'a ve Andaç'a dönmek istiyorum. Andaç'ın öykü ve romanı keskin biçimde ayırmasına tam olarak katılmıyorum belki ama yazılamayan roman diyor Andaç, çok doğru söylüyor. Barthes gibi sanırım o da "piyasa için üretimden doğmuş bireyci toplumdaki gündelik yaşamın yazınsal düzleme aktarılması olarak roman"ı kabul etmiyor. "Okumanın sonrasının, öncekinden farklı olması", beklentisi içinde. Yoksa haksız mı her ikisi de, çok mu üstten bakışçılar, elitistler? Üzerinde uzun uzun düşünmeye değer, bence. Raziye romanının büyük bir roman olması dışında yazınıza genel olarak katıldım. Raziye romanı karakterlerin konuşmalarında geçen toplumsalcı-bireyselci tartışmaları, bir kasabadaki bağnazlık - ilericilik halleri sebebiyle sanırım büyük addedilmiş, oysa ki o konular bile derinlikle ve romanın kurgusuna yedirilerek verilmemişti bana kalırsa. Konuya gelecek olursam, ille de roman olmasın, hatta öyküler daha çok olsun. Ama öyküler de öykü gibi olsun. İnsan birilerinin anı defterini, günlüğünü okumak istemiyor açıkçası allanıp pullanılan bir öykü kitabını aldığında. Yahut bir roman, olanı olduğu gibi anlatmasın, yazar bir şeyler de kursun, bunun için şiirden besleniyorsa beslensin hatta görsel malzeme kullanıyorsa kullansın amma o iş hakkıyla yapsın. Yani çok satsın diye biraz Alevi-sunni tartışmaları, biraz eşcinsel aşk, biraz kürt sorunu katıp formül kitaplar yazılmasın, yani keşke, yani bir dilek. Onun dışında öykücülerin roman yazması bana kalırsa edebiyat sevdasından değil de daha görünür olmakla ilgili. Ne de olsa kitaba para vermek bizim için zor bir şey, hele "incecik" öykü kitaplarına para vermek iyice zorken bir öykücünün öykü kitabıyla popüler olması pek mümkün olmuyor. Onun için ille de roman olsun diyorlar bana kalırsa. Yoksa öyküye gönül verenler için asıl sorun bir sonraki dosyam nasıl bir öncekinden farklı olur gibi bir şey sanırım. Yani bence.


"Dünyamız tıpkı nörotik bir insan gibi dağıtmış durumdadır."... İnsanlığın yetiştirdiği gelmiş geçmiş en büyük hekimlerden biri ve 20. yy'ın belki de en önemli düşünürü Carl Gustav Jung, Bilinçdışına Giriş'te İnsanın Ruhu başlığı altında işte böyle der. Bir an için insanlığı tek bir birey olarak düşünürsek, onun da tıpkı bireyler gibi bilinçdışı güçlerden etkilendiğini görürüz. İnsan ırkı da belli sorunları ayrı çekmecelerde saklı tutar gibidir. İşte tam bu yüzden ne yaptığımızı çok iyi düşünmeliyiz; çünkü hepimiz kendi yarattığımız ölümcül tehlikelerin tehdidi altındayız. Tabii Jung'un burada söz ettiği daha çok 20. yy'ın halidir. Ancak her okur bu tespitin şimdi ve muhtemel yakın geleceği kapsadığı kadar geçmişi de içine aldığını bilir. Tek tek bireyler gibi, toplumları da geçmişlerinin var ettiğini... Bütün bunları Niall Ferguson'un İmparatorluk adlı çalışmasını okurken anımsadım. Daha doğrusu Ferguson'un yazdığı her kelimeyle kanımı dondurduğunu fark ederken. İmparatorluk, Britanya'nın Modern Dünyayı Biçimlendirişi altbaşlığından da anlaşılabileceği gibi İngiliz İmparatorluğu'nun modernitenin temellerini atması bağlamında, tarihsel açıdan incelendiği bir çalışma. Yanlış bir çıkış noktası mı? Asla değil. Zira, tarihte hiçbir düzenin 19. yüzyılda ve 20. yüzyıl başlarında Britanya İmparatorluğu'nun başardığı ölçüde malların, sermayenin ve işgücünün serbest dolaşımını ileriye götürmediği ortadadır, görüşüne kim karşı çıkabilir ki. Ancak, bu tespit içine ister istemez sinmiş hayranlığı ve söz konusu tespitin sonuçlarına dair onaylamayı sezmemek mümkün değil. Moderniteyle cebelleşen günümüz insanının hali ortadayken böyle bir doğrulamayı onaylamak ise hiç mümkün değil. Sözün kısası İmparatorluk bu minvalde ilerleyen bir tarih okuması. Niall Ferguson'un çıkarımları son derece tartışmalı, ancak ilerlediği yol, tarih okumalarında bugün artık iyiden iyiye kabuledegeldiğimiz bir teknik üzerine kurulu. Ferguson, Britanya İmparatorluğu'nu savaşlar ve siyaset ekseninde değil sermaye akışı ve ticaret açısından ele alıyor. Buradan da kişisel tarih kayıtlarına ve kültürel oluşumlara kayıyor. Sonuç, bu anlamda büyüleyici, ortalama bir tarih okurunun soluk almadan sayfalarında gezineceği bir tarih kitabı. Yazarın, İmparatorluğu sermaye ve ticaret ekseninde incelemesinin temel sebebi, Britanya İmparatorluğu'nun öncelikle bir ekonomik olgu olarak başlaması, gelişimine ticaretin ve tüketiciliğin güç vermesi. Buna göre İmparatorluğun ortaya çıkmasındaki temel etken ne Protestan ahlakı ne de İngiliz bireyciliğinin baskınlığıdır; İmparatorluk, İngilizlerin tatlıya düşkünlüklerinden doğmuştur! Bu milletin olağanüstü şeker tüketimi, devamında gelişen ve Avrupa'daki herkesten fazla olan, ithal mallara düşkünlüğü onu sömürüye, kolonileşmeye, köle ticaretine yöneltmiştir. Doymak bilmeyen insanlar, üzerinde güneş batmayan devleti var etmişlerdir. İmparatorluk Ferguson'un deyişiyle işe önce altın çalmakla başlamış, şekerkamışı ekimiyle de gelişmiştir. Hadi canım, diyenlere Ferguson'un verdiği rakamların çok ama çok çarpıcı ve gerçekçi olduğunu söyleyebilirim.


Nobel Edebiyat Ödülü jürisi malum, her yıl bir bombanın pimini çekip bırakır ortaya, gider. Toz duman içinde, biz edebiyatsever fanilere tartışıp durmak kalır. Yarım yıl yetecek bir edebiyat tartışmasıdır bu, dile kolay. E, bu yıl da kural değişmiyor. Murakamiseverler pek mahzun; önceki yıl, bir önceki yıl falan derken, iyiden iyiye isyana kestiler. Diğer tarafta, Amerika'da yani, Philip Roth, duruyor. Amerika'da yazarın ödülü alamaması o kadar çok konuşulmuş ki, Guardian'da edebi mağlup başlıklı bir yazı bile çıkmış. Tabii bir de Milan Kundera meselesi var. Kundera hayattayken, Avrupa ve aslında dünya edebiyatının bu devi, yaşıyorken başka bir isim düşünülemezdi, diyenler var. Kısacası tartışma çok yönlü, çok çetrefilli. Kaybedenler çok konuşuluyor ama kazanan için de, nereden çıktı bu Partick Modiano, dememiz mümkün değil. Sevgili edebiyat ajanımız Barbaros Altuğ ödülün açıklanmasından üç gün önce Modiano'yu çıtlatmıştı. Çok satmasa da, Fransa edebiyatının köklü ve de bol ödüllü isimlerinden Modiano. Kimileri Fransa dışında kimse tanımıyordu, diye karşı çıkıyor. Kimi, iyi bir yazar ama Nobel alacak kadar da parlak değildi, diyor. Aslında Nobel Edebiyat Ödülü jürisi bunu bize hep yapıyor. Hasan Bülent Kahraman, bu yılki Nobel üzerine yazdığı yazıda, başlangıçtan bugüne ödülün soldan gelen, Marksist görüş yanlısı yazarlara hiç verilmediğine dikkat çekiyordu. Ödül, Batılı Hıristiyan düşüncesinin içinde şekillenen yazarları kucaklıyordu hep. Egemen sol anlayışa taraf olan herkes, istisnasız, ödülden dışlanmıştı. Yaşar Kemal de buna dahildi. Kahraman'a özellikle bu noktada hak veriyorum. Ve yeri gelmişken bir şey daha eklemek istiyorum. Evet, ödül üzerinden edebiyatı tartışmak son derece verimli. Ama söz gelimi Nobel'in Yaşar Kemal'e değil de Orhan Pamuk'a verilmesi bizim edebiyatımızda çok önemli bir kırılma noktası olmuş, taşları yerinden oynatmıştı. Pamuk'u beğenmediğimden değil elbette ama bizim ruh olarak önceliğimiz Yaşar Kemal'di ve jüri bu ruha değmiş, bu ruha müdahale etmiş oldu. Kendi edebiyatımızın kim ne derse desin ruh bütünlüğüne dışarıdan bir müdahale oldu Nobel Ödülü. İyi mi oldu, hiç ama hiç sanmıyorum. Çeşitli ülkelerin edebiyatlarına bu türden daha nice etkilerini sayabiliriz ödülün. Ağzımızda hiç de hoş olmayan bir tat bırakır üstelik geride. Tıpkı politik olan diğer her şey gibi... Lakin, Modiano konusunda ben biraz diğer tarafa kayar gibiyim sanki. Kavranması en güç insan yazgılarını anlatma ve Fransa'nın işgal dönemini gözler önüne serme konusunda bellek olgusunu sanat olarak kullanmasını onurlandırma gerekçesiyle verildi yazara bu ödül. Bellek olgusunu sanat olarak kullanma zamanlama olarak çok yerinde bir gerekçe gibi geliyor bana. Ve bir yazarın bir ömrü hep aynı kitabı yazmaya çalışarak geçirmesi, o çok sevdiğimiz postmodernist anlatı biçiminin gerçekte vücut bulmuş hali değilse nedir? Buna neden burun kıvıralım ki... Murakami fanlarını bir kenara bırakalım, sanırım bizi asıl sinirlendiren, edebiyat üzerinde otorite kurma düşüncesi. Bu yüzden Nobel'i hep tartışacağımıza ama onu hiçbir zaman sevmeyeceğimize ve onaylamayacağımıza eminim. Neyse ki edebiyat, ince de olsa, ayarları her zaman bozar! çoğu kitabında dini tiye almış, bu sebeplerden dolayı bazı çevreler tarafından edebiyatın yaramaz çocuğu diye tanımlanır... Ruh olarak önceliğimizin Yaşar Kemal olduğunu düşünmüyorum. Öyle bir ruh varsa ancak 80'lere ait olabilir. Zaman, Pamuk'un zamanıdır, Yaşar Kemal değil.


Ah, kimselerin vakti yok / Durup ince şeyleri anlamaya // Kalın fırçalarını kullanarak geçiyorlar / Evler çocuklar mezarlar çizerek dünyaya... Gülten Akın'ın İlkyaz'ı dilimin ucunda, aklıma takılı, okudum elimdeki yeni kitabı, kısacık bir gün ve şiir boyunca... Birileri daha ince şeyleri anlamaya, onlara vakit ayırmaya davet ediyordu, ince ince ses yükseltiyordu, dikkatimizi çekmeye çalışıyordu. Şaşırmadım hiç, ne de olsa ilkyaza çok az kaldı diye düşündüm ve davete bir şiirin sonu gibi ıslıkla cevap verdim... Elimizi ayağımızı mutfaktan da, evden de çekip alan modern zamanlara karşı kaleme alınmış; gönlümüzü doğaya ve kültüre, damağımızı binlerce yılın geleneksel lezzetlerine açmamızı salık veren; bizi durup ince şeyleri anlamaya, cümle inceliklere ince ince, öykü öykü davet eden yemek-manifestolarıydı okuduğum... Ya da Acı Çikolatadan tanıdığımız Laura Esquivel'in Saklı Lezzetler'i... Beklenen içsel devrim ve onu gerçekleştirecek yeni insan... Yeni insan, yeni düşünce demek; binyıllardır evrimleşen aklın, ruhu da beraberinde evrimleştirmesinin zamanı geldi demek. Ve devrim, tüm diğerlerinin aksine içeriden dışarıya olacak demek... Esquivel tam da bu umut üzerine, yeni insanı insanlara anlatmak, onlardan beklemek, var etmelerini ummak üzerine yazıyor: Yeni insan okuyarak yaşayan ve yaşamı okuyan, yazını okuyan ve yazını yaşayan, yaşamı yaşayan ve yazının kaynağı yaşam olduğundan yaşamı yazıda yeniden bulan insandır. Bu içsel metin parçacıklarıyla yaşama tekrar teması sağlamak; okumanın derinliğiyle yaşamanın tek çıkar yol olduğunu, yaşamdan tat alınmazsa yaşamanın bir kıymeti olmadığını, yaşam tadı taşımayan bir yazının var olamayacağını insanlara yeniden hatırlatmak için yazıyor... Doğayı ve kültürü, erili ve dişili, yazıyı ve yaşamı birlikte ele alan metinler bunlar. Edebiyata mutfak içinden el uzattıkları ise kesin. Aksi halde kitapta yer alan her metnin, hem bir öykü hem de bir yemek tarifi olması mümkün olmazdı. Yazarımız kadınların evrenin temelini oluşturan dört elementi; havayı, suyu, ateşi ve toprağı işleyerek simyacı-rahibelere dönüştüğü mutfaktan hiç çıkmadan anlatıyor öykülerini. Mutfak, ona göre insanın ebedi yalnızlığından kurtulabileceği, aşkı bulabileceği, aşkı yaşayabileceği yegane mekan, bir tür sıcak sığınak ve hatta ruhani devrimimizin de merkezi. Kulağa biraz çılgınca geliyor belki devrimle mutfağı özdeşleştirmek ama bugün kafamızı kaldırıp dünyadaki muhalif hareketlere baktığımızda en kuvvetli hareketin midemizden başlayıp toprakla, doğayla ve dünyanın enerji kaynaklarıyla ilişkimizi yeniden, yeni bir ahlakla düzeltmek üzerine geliştiğini görüyoruz. Slow Food hareketi, tüm gıda topluluklarını bir araya getiren Terra Madre'ye, Hindistan'daki sefertası hareketi küçük çiftçilerin varoluş mücadelesine dönüşüyor... Yanlışlarımızı mutfaktan başlayarak düzeltmek istiyoruz belli ki, içimizde bir yerlerde bilge bir ses, ne yersen o'sun diye fısıldamayı sürdürüyor. Evimizdeki ve içimizdeki cadı annelerle yüzleşip onları dönüştüren küçük kız, zayıflatan mayonez ve donut arasında kalan kadın, acı biberin insandan önce yaratıldığına kani Meksikalı, şişmanlamanın dünyanın sonu değil belki de başlangıcı olduğunu düşünen restoran sahibi, varlıklarının özlerini besinlere bırakan tanrılar, iyilik ve kötülük ağacının meyvesi sayesinde yaratıcı Tanrı'yla aynı bilgeliğe erişip hadlerini aşan ve cennetten kovulan Adem'le Havva ve diğerleri... Elma çorbası, kestane suflesi, Oaxaca'nın siyah sosu ve kutsal ekmek eşliğinde boy gösteriyorlar. Laura Esquivel'in tüm kahramanları, düşünceleri, yaptıkları ve yedikleri yemeklerle mutfakta bir araya geliyor, edebiyatın ve muhalefetin birleşerek yarattığı yeni varoluşun kapılarını mutfakta açıyor. Saklı Lezzetler'in işaret ettiği inceliklere, yeni insan düşüncesine katılmamak, gönül açmamak çok zor. İşte tam da bu yüzden, hazır İlkyaz'la başlamışken, yeryüzündeki tüm iyiliklere ve inceliklere yanıt verir gibi, İlkyaz'la bitireyim o zaman. Bir gün birileri öte geçelerden / Islık çalar yanıt veririz...


Son günlerde, bütün okumalarım bir yana, 1050 sayfalık oldukça hacimli bir sözlüğü karıştırır oldum: Folklor ve Mitoloji Sözlüğü... Özhan Öztürk'ün hazırladığı bu sözlük alışık olduğumuz ortalama bir roman ağırlığından hallice mitoloji sözlüklerinin aksine, son derece kapsamlı, üstelik sadece bir kültürün değil pek çok kültürün yarattığı mitolojik öğelere yer veren bir sözlük. Bu çalışmayı okurken ister istemez aklıma geçtiğimiz yüzyılın en önemli doktor ve düşünürlerinden olan Carl Gustav Jung'un son çalışması İnsan ve Sembolleri geliyor. Mitolojiden ve rüyalardan hareketle insan ruhunun karanlıklarını aydınlatmayı amaçlayan bu kitap bize, bir yandan, eğer iyi hazırlanmışsa hemen her mitoloji sözlüğünün ruhumuzun karanlığına önemli bir aydınlık sağlayabileceğini de söyler gibidir. İşte Özhan Öztürk'ün hazırladığı sözlük böylesine bir aydınlığı içeriyor, diyebilirim. Efsaneleri analitik psikoloji yardımıyla açıklamaya çalışan Jung İnsan ve Sembollerinde bilinçdışının sadece geçmiş olayların hurda deposu olmayıp, gelecekteki ruhsal durumlarla düşüncelerin tohumlarıyla da dolu olduğunu keşfettiğini söyler. Bu keşif Jung'u yeni bir psikolojik bakış biçimine yönlendirirken biz ortalama insanlar için de mitolojik efsaneleri anlamlandırmanın hem kişisel hem de kültürel önemini ortaya çıkarır. Ondandır ki Folklor ve Mitoloji Sözlüğü gibi geniş kapsamlı bir sözlüğün önemi... Kolektif bilinçdışımızın yazdığı geçmişe dair hikayeler geleceğimizi, gelecekteki ortak hikayelerimizin nasıl olacağını işaret ediyorlar. Hal böyleyken hem kişisel hem de toplumsal kaderimizi görmek mitolojiyi bilmekten geçiyor biraz da. Mitolojiyi öğrenmek sözlük karıştırmaktan geçiyor. Sözlük okumak düşüncesi bazılarımıza itici gelebilir ama herhangi bir mitoloji sözlüğünü okumak demek puslu bir ormanda tedirgin gezerken birden bire başdöndürücü renklere sahip olağanüstü bir sesle öten kılavuz bir kuşla karşılaşmak ve onun peşine düşmek demek. Özhan Öztürk'ün Folklor ve Mitoloji Sözlüğü de son derece renkli, büyülü pek çok hikaye içeriyor. Yunan, Roma, Kelt gibi bugün çok bilinen mitolojileri, Anglo Sakson inanç dünyası ile Amerika, Afrika, Asya ve hatta Okyanusya halklarının kültür ve inanç sembollerine bir arada yer veren bu çalışmanın en önemli özelliklerinden biri hemen her kültürden destanlara ayrıntılı yer ayırması. Gılgamış, Kalavela, Dede Korkut, Köroğlu gibi destanlar ile kahramanlarına ve Karagöz, Kral Arthur hatta Karadeniz'in Temel'i gibi efsanevi karakterlere uzanan son derece geniş bir yelpazede ele alıyor Öztürk, folklor ve mitolojiyi. Mitoloji gün gelir masala dönüşür. İşte bu yüzden çalışma alanları ortak disiplinler olarak folklor ve mitolojiyi birlikte ele alan bu sözlükte zaman içinde ilgili halkın asimilasyonu, tapınılan dinin terk edilip dini kurumların lağvedilmesi, uygarlığın çöküşü gibi dramatik olaylar sonucunda geleneksel bağların yitirilmesi, kahramanların maceralarının gerçeklik iddiasını kaybetmesi ile mitolojiden masala dönüşen söylencelerin tarihsel devinimini de gözleyebiliyoruz. 'Ben kimim, niye varım, varlığımı nasıl devam ettiririm?' gibi hayati sorulara dair ta tarihin başlangıcında üretilen cevapları okuyoruz. Bütün bunlara ek olarak kendi içinde de küçük küçük sözlükler içeriyor Folklor ve Mitoloji Sözlüğü: 'Cinsel hakaretler', 'ırksal hakaretler', 'mezar taşlarında bulunan semboller ve anlamları', 'çeşitli dillerde ölüm', 'çeşitli dillerde ruh', 'kehanet yöntemleri ve kullandıkları araçlar', 'Japon mangalarından dünya dillerine geçen Japonca kelimeler'... gibi. Ayrıca Allah'ın 99 adından günümüze kadar gelmiş mitolojik oyunlara, günümüzde efsaneleşmiş çeşitli çizgi roman kahramanlarından Hıristiyan ayin çeşitlerine uzanıyoruz sözlük boyunca. Otoriteler efsanelerin kaynağı konusunda ortak bir yargıya varamamışlar. Kimilerine göre yaşanmış ve unutulmuş yani eksik hatırlanan tarihin efsanelere dönüşmüş halidir bu hikayeler, kimilerine göreyse tamamen toplumların ortak hayallerinin, bilinçdışı ürünleridir, kimileri ise iktidar peşindeki dini ve siyasi önderlerin yaratıp yaygınlaştırdığını söyler bu efsaneleri. Bütün bu yargılar aynı anda doğru olabilir, ya da belki tümü yanlıştır. Kararı onları okumadan veremeyiz. Jung, 'İnsanlar ve Semboller'in sonlarına doğru dini önderlerine tanrının artık onlarla konuşmadığından yakınan insanlardan söz eder. Günümüz insanı sübjektif bilince öyle sıkı sarılmıştır ki yüzyılların gerçeğini, tanrının ancak düşlerde ve vizyonlarda konuştuğu gerçeğini unutmuştur. Folklor ve Mitolojiyi hayatımızı değiştirecek bazı unutulmuş gerçekleri hatırlamak amacıyla da okuyabiliriz, bir takım fantastik, ilginç hikayelerin alfabetik sıraya göre yazılmış hali olarak da... Her şey bir yana her iki türlüsünün de eğlenceli olduğu kesin.


Bundan yaklaşık 3 hafta önce okuduğum bir haber var, başlığı şöyle: Isabel Allende Sonunda Patladı! (Sabitfikir 22.12.2009) Peki ama neden? Çok okunan, çok sevilen bir yazar Allende, hatta rakam vermek gerekirse kitaplarının satışının 50 milyonu geçtiğini söyleyebiliriz. Buna karşın Şilili yazar edebiyata damgasını vuran erkek egemenliğine karşı patlamış, Cervantes Ödülü'nün Jose Emilio Pacheco'ya verilmesi üzerine gerçekleşmiş bu durum. Allende'nin tepkisini yazar kıskançlığı olarak addedip gülüp geçebiliriz bu habere elbette. Ama malum, zaman itibariyle edebiyatın geride bıraktığımız yılını, ondalık sistemi kullanmamız itibariyle de son on yılını harıl harıl değerlendirip tartıştığımız bu günlerde Şili'den gelen sese kulak vermemezlik edemeyiz. Çünkü yapılan tüm tartışmaların, dökümlerin odağında çok eser, az edebiyat izlenimi var. Bu izlenimin de birkaç sebebi... İşte Allende'nin öfkeli çıkışı bu nedenle önemli, ortalıkta çok eser, az edebiyatın olmasının birkaç sebebinden birini oluşturuyor onun patlayışı. Edebiyatın eksik yanını, yani dişil yüzünü işaret ediyor bir anlamda. Kabul edelim, edebiyat bir türlü beyler kulübünün ekseninden çıkamıyor. Allende'nin de dediği gibi dünyanın her yerinde eleştirmeni, yayıncısı, akademisyeni, dergicisi, gazetecisiyle edebiyat çevresi demek bir tür maço beyler kulübü demek. Hep önden beyler gidiyor, kadın yazarlar, hep önce kadın, erkeklerse sadece yazar... Ancak sorunu sadece bir erkeklik-kadınlık karşıtlığına getirmek, onu kısırlığa hapsetmekten, konuyu sığlaştırmaktan başka bir işe de yaramaz. Sorun, insanlığın dişil yarısına karşı üretilen binlerce yıllık eril kültürde, toplumsal yaşayışta belki de. Öyle geliyor ki, evrimleşme yolunda ruhani bir adım atamıyor sanki insanlık. Bu adım atılamadıkça yeni edebiyat da bir türlü doğmak bilmiyor. Modernizm benliğimizi bütünlemiş, postmodernizm de hemen ardından parçalayıvermişti ya hani... Sorun o uygarlık dediğimiz şeyi kuran, doğaya tamamen sırt çevirmiş, kendinden çok emin eril bilincin sorunu belli ki. Hikayemiz biraz eskiye gider... Uygarlaşma yolunda nicedir doğayı terk etmiştik zaten, tüm tanrıçaları birer birer öldürmüş, tek bir erkek-tanrıya bağlanmıştık. Ki kendisi de zaten kadınlarımıza nasıl davranmamız gerektiğini ayrıntılarıyla anlatıyordu bizlere. Sorun yok gibi gözükse de vardı, sanayi devrimi gelip çatınca ve daha çok iş gücüne ihtiyaç olunca kadınlar yuvalarından birer birer çıkmaya başladılar. Ve evet, her şeyin bir bedeli vardı, hayatın her alanında yer almaya başladılar, yazarlık da bu alanlardan biriydi nihayetinde. Ama sanayi devrimi kadınlar için zaten çok geçti. Dil, erkeğin ülkesiydi, söz onlar tarafından tamamen ele geçirilmişti nicedir, kadını erkek öznenin nesnesi kılmıştı. Kadınlar için hala devam eden dilin öznesi olma süreci pek çok zorluğa, çelişkilerle dolu bir yola çıkarmıştı eline kalem alanları. Söz sahibi olmakla, söz tarafından sahiplenilmek arasında sürekli gidip gelen bir sarkaçtı, kadın için edebiyat... Üstelik eril iktidar dişile yer açarken sınırları öyle kati bir biçimde çizmişti ki, bu sınırlar haricinde çıkılacak tek bir yer bırakıyordu kadınlara: Toplumun dışı. Kadının edebiyatla imtihanı kendine onun içinde bir varoluş alanı açmakla başlamıştı, erkek yazarlar, eleştirmenler, akademisyenler tarafından takdir toplamaktan, onlar gibi olabilmekten geçiyordu kadın yazarlık. İçimizdeki dişil benliğin dışavurumu ise edebiyatın en özgür zamanlarında bile tekinsiz, netameli bir çıkış oluyordu. Türk edebiyatında da, sancılı modernizm süreciyle atbaşı giden kadın edebiyatı tuhaf bir şekilde Bildungsroman adını verdiğimiz kişisel gelişim öyküsü türü anlatılarla başlamış ve devam etmişti. Oysa batı edebiyatında sadece erkeklerde görülen bir anlatı tarzıydı bu. Türk kadınları sade bununla da yetinmeyip bu noktada bir farklılığa daha imza atarlar üstelik, genellikle olumlu-mutlu sonlarla biten Bildungsromanlar Türk kadınlarının elinde mutsuz sonlara, gelişim öyküleri gelişememelerine bağlanır. Kadınlar ne kadar direnirlerse dirensinler sonunda hep yenik düşerler. Adalet Ağaoğlu, Peride Celal, Ayla Kutlu, Sevgi Soysal, Erendiz Atasü'den Latife Tekin'e uzanan bir kaybedenler, tutunamayanlar öyküsüdür Türk kadınlarının kaleminde edebiyat. Dilin öznesi olmaya çalışırken rüyaların diline, bilinçaltının dehlizlerine geçilmiş, cinsiyetçiliğe karşı, ataerkilliğe karşı hesaplaşma yaratılan bu yeni ülkeden yapılır olmuş. Oysa edebiyat her şey bir yana içten gelişi gereksinir. Rüyalara bile dokunacak kudreti olan bu büyülü yaratım kendi içimizde güdükleştirdiğimiz neyimiz varsa tahammül edemez, ipliği pazara çıkarır, leke kaldırmaz hiç. Ondandır ki şimdilerde de bir tıkanma halinde, eksik yüzünü gereksiniyor. Edward Said'e göre edebiyat eserleri tamamlanmamış bir dünyada boşluklar dolduran estetik nesnelerdir: İnsanın inandırıcı karakterler resmederek insani gerçekliğe katkıda bulunma arzusunu tatmin ederler. Bu gerçekliğe katkı, yapıtın ortaya konduğu çevreden ayrı düşünülemeyeceğine göre Isabel Allende haklı, kadınların edebiyatın her alanında yüzlerini karartıp dile düşme pahasına seslerini çıkarmaları gerekiyor ki, rüyaların dili herkese teker teker öğretilsin!


Dostoyevski dramatik bir şekilde sormuştu: Tanrı öldüyse insanın hali ne olacak? Tanrısız bir insan gerçekten var olabilir mi? Nietzche'nin cevabı ise oldukça açıktı: Tanrı ölmeli ve insan aşılmalı. Bizler ise Descartes, Kant, Hegel ve Comte'dan sonra durup şöyle düşünürüz: Tanrı öldü, öyleyse insan da öldü demektir. Fransız felsefeci Alain Badiou da, tam bu noktada İnsan, sonuncu insan, ölmüş insan, üst-insan lehine aşılması gerekendir, diyerek çelişkiyi bertaraf eder. Üst-insan basit anlamıyla tanrısız insandır, tanrısalla her türlü ilişki dışında düşünülebilir olan insandır. Karar verilemez olana karar verir ve böylelikle hümanist yüklemi kırar. Hümanist yüklemi kırmanın burada altı çizmem gerekir. Zira Badiou, 20. yüzyılın kültürel, politik ve felsefi anlamda sınırlarını kurcaladığı çalışması Yüzyılda, radikal hümanizma ve radikal anti-hümanizma arasındaki karar verilemez durumlara odaklanır, tanrı ve insan meselesi ekseninde. Yüzyılın sınırlarını tam da bu mesele etrafında çeker. Çağdaş demokrasilerin gezegene dayatmaya çalıştıkları şeyin hayvani bir hümanizm olduğunu söyler. İnsan burada yalnızca merhamete layık olarak vardır. İnsan acınası bir hayvandır. Badiou'nun amacı hemen her felsefecinin amacıyla aynıdır aslında: Sınırları çekmek ve sonra da onları aşmak. Tanrıların boş bıraktığı yerin imkansız ve zorunlu olarak işgali motifini radikal hümanizme bağlarken Badiou, işgal kelimesi kuşkusuz kafamızı kurcalar. Malum, ne de olsa işgal günlerinde yaşamaya başladık artık. Amerika'da, Avrupa'nın çeşitli yerlerinde ve hatta İstanbul'da başlayan kapitalizme karşı ayaklanma-işgal hareketleri üzerine düşünürken, olan bitenin toplumsal ve felsefi analizini yapan, hatta zaman zaman buna dair kehanette bulunabilen felsefecilerden, onların çalışmalarından alamıyoruz başımızı. Badiou, yeni yüzyılın sınırında bizi kuşatan hayvan hümanizmine karşı mücadele etmenizi salık vermekte. Slavoj Zizek de ona paralel bir şekilde ölümcül bir hastalıkla karşı karşıya olduğunu belirttiği kapitalizmin çöküşünün kötü bir son değil yeni bir başlangıç imkanı olarak düşünülmesi gerektiğin söylemekte. Bu konularda, hadi açık açık söyleyelim, daha gaza getirici bir isim olan David Harvey ise felsefi ve toplumsal olarak temellendirdiği bir kehaneti hikayeleştirmektedir Umut Mekanları adlı çalışmasında. Öyle ki, altına ve paraya yüz vermeyen bir altın çağın mutlaka geleceğini müjdelediği çalışmasının sonunda yer alan ütopyasında kapitalizm 2012'de başlayan işgal hareketleriyle çökmeye başlıyor. 2004 yılında yazılan bu ütopyaya göre dünya ahvali olarak bir yıl önceden geliyoruz gibi görünüyor. Peki, bir kez de şöyle soralım, gerçekten de tanrının boş bıraktığı yeri imkansız ama zorunlu bir şekilde işgal etmeye başlamış olabilir miyiz gerçekten? Dikkatli okurum, teorik işgali, pratik işgalle karıştırdığımı fark edecektir. Neyse ki kişisel umutlardan ve muhtelif saptırmalardan mustarip olduğum da bilinir.


İstanbul ve edebiyat ilişkisine dair bu nevi anımsamaları, hele ki işin içine bir de şiir girerse, sonsuza dek uzatmak mümkün gibi. Türk edebiyatını İstanbul'dan ayırmak nasıl ki mümkün değilse... Ancak asıl şaşırtıcı olan bugüne dek İstanbul, mekanlar ve edebiyat ilişkisine dair yapılmış incelemelerin, derlemelerin azlığı, hatta yokluğu... İstanbul'un 2010 Avrupa Kültür Başkenti olması dolayısıyla Turing tarafından hazırlanan İstanbul Edebiyat Haritası adlı çalışma işte böyle bir boşluğu doldurma çabasına dair bir adım niteliği taşıyor. Bahriye Çeri'nin imzasını taşıyan çalışmanın çıkış noktası İstanbul'un kültür hayatımızdaki yerini belirlemek, İstanbul edebiyatının semtlere dağılışını ve semtlere göre şekillenişini bir tablo halinde ortaya çıkarmak. Baudelaire, bir şehrin şekli bir faninin kalbinden daha çabuk değişiyor, der. Bugün İstanbullu edebiyatçılarımızın bazılarının yaşadığı evlerin yerinde yeller esiyor, bazılarının üstüne apartmanlar yapılmış, kat çıkılmış, dükkanlar kurulmuş, müze haline dönüştürülenlerin hali ise bakımsızlıktan içler acısı durumda... İstanbul Edebiyat Haritası'nın bu özensizliğe, bu körlüğe dikkat çekmesi bakımdan da ayrı bir önemi var. Üstelik kitaba bir önsöz kaleme alan TTOK Yönetim Kurulu Başkanı Dr. Uğur İbrahimhakkıoğlu bu çalışma bağlamında okurlara bir de söz veriyor; Turing'in yerleri tespit edilen bu evleri plaketle belirleyip halkın, semt sakinlerinin dikkatini çekeceğine, edebiyatımızın rüzgarları esen bu yerlere, yerli ve yabancılar için 'kültür turları' düzenleneceğine, buralarda edebiyat konferansları verileceğine, tanıtımlar yapılacağına dair.


Bu haber, yeniçıkanlar halkasına kıstırılıp kalmış edebiyat dünyamızın şöyle bir dışına çıkıp birbirinden çok farklı ama bir o kadar lezzetli iki romanı hatırlamak için gayet iyi bir fırsat değilse nedir, diye düşünüp vakti zamanında okumuş olduğum söz konusu romanların sayfalarını tekrar karıştırmaya başladım. Bir yandan da özellikle 90'ların sonu 2000'lerin başında gözle görülür bir ivme kazanan Türk polisiyelerini düşünüyordum. Kendi açtığı yatağında tatlı bir özgünlükle akacakmış izlenimi veren tür, bu aralar hafif de olsa bir sekmeye uğramış gibi görünüyor. Bunun tesadüfi bir boşluk anı olduğuna vehmedip Selçuk Altun ile Mehmet Murat Somer'in yurtdışında kazandıkları başarının yerli polisiyelerimizi yeniden hareketlendireceğini umut ediyorum. Senelerce Senelerce Evveldi, Selçuk Altun'un son romanı. Bir insanın hayatını hikayeleştiren şeyler üzerine düşündüren bir roman... Pek çok karakterin-yankarakterin hayat hikayelerinin birleşiminden bambaşka tek bir hikayeye odaklanıyor Senelerce Senelerce Evveldi. Temposu hiç düşmeyen, sağlam kurgulu, gizemi de berraklığı da kendine içkin keyifli bir maceraya davet ediliyoruz. Kahramanımız Kemal Kuray, başından geçen bir kaza sonucu pilotluktan malulen emekli olmuş genç bir asker eskisi. Onun emekliye ayrılıp sivil hayata geçmesine yol açan ise askerden tanıdığı Suat adlı gizemli bir milyoner, Kemal'in deyişiyle; gizemzade... Suat, Kemal'in banka hesabına düzenli yatan dolgun bir maaş ve Balat'ta eski bir daire bırakarak sırra kadem basınca kahramanımız Suat'ı bulma umuduyla sivil hayata hızlı bir geçiş yaşıyor. Ancak Suat'ı arama niyetiyle başlayan serüven, Kemal'in, Anadolu'nun türlü şehirleri ile İstanbul-Buenos Aires hattında aşkı ve giderek kendini bulma hikayesine dönüşüveriyor. Edgar Allan Poe hayranı Suat'ın yönlendirmeleri ve Kemal'in klasik müzik tutkusu birleşince de söz konusu serüven edebiyat ve müzikle taçlanıyor. Talihsiz iki kaza sonucu hayatta yapmayı sevdikleri işlerden emekli olmak zorunda kalmış iki genç insan; gözleri görmeyen ressam Sim ile gönül gözü kör Kemal birbirlerine aşık oladursunlar; onları hikayeye dahil olanların hüzünlü hayathikayeleri birleştiriyor. Bir de Poe'nun Senelerce senelerce evveldi diye başlayan meşhur Annabel Lee şiiri ile Proust'un Kayıp Zamanın İzindesi... Selçuk Altun, özellikle gayrımüslim Türkiyelilerin savaşlarla, siyasi manevralarla şehirden şehre, ülkeden ülkeye savrulan hayat hikayelerine yer vererek, bu hikayelerden kısa ama son derece dokunaklı bir toplumsal tarih haritası çıkarmayı başarmış. Bir de elbette İstabul'u, Balat semtini kahramanlaştırmayı... Jigolo Cinayeti ise, Mehmet Murat Somer'in altı kitaptan mürekkep Hop-Çiki-Yaya Polisiyelerinin halkalarından biri. Hatırlarsanız, bu diziyle Türk edebiyatının ilk travesti dedektifini yaratmıştı Mehmet Murat Somer: Audrey Hepburn fiziğini daima koruyan, zeki, yeri geldiğinde şirret yeri geldiğinde pamuk kalpli, entelektüel, sosyal, Uzakdoğu dövüş sanatlarında usta ve gündüz bilgisayar uzmanı-hacker, gece ünlü bir travesti barın işletmecisi... Dahası Burçak Veral, bütün bunlardan çok daha fazlası... Hal böyle olunca çevresinde dönen dolaplara, içli dışlı olduğu İstanbul sosyetesinde ve şehrin arka sokaklarında olan bitene son derece hakim. Her macerasında ötekiliğin ters köşesinden ikiyüzlü düz toplum yapısının ipliğini bir bir pazara çıkarıyor. Her anlamda öteki İstanbul'u ironik bir biçimde kahramanlaştırıyor. Üstelik bu işi öyle tatlı tatlı, öyle lafı gediğine yerleştirerek yapıyor ki, her macera da kendini ayrıca sevdirmeyi başarıyor. Dizinin listeye giren kitabı Jigolo Cinayeti, aşk acısıyla boğuşan kahramanımızı kendine getiren bir cinayete odaklı. Sosyetenin gözde simalarından özel finans danışmanı Faruk Hanoğlu, bir minibüs şöförünü öldürmek suçundan tutuklanmıştır. Burçak Veral sansasyonel cinayetin maktulünün aslında ünlü bir jigolo olduğunu öğrenince macera başlar, sosyete ile yeraltı dünyası arasındaki göze görünmez bağlar yavaş yavaş ayan olur... Başta da dediğim gibi iki çok farklı yazar, iki çok farklı roman söz konusu... Onlar arasında bir karşılaştırma yapmaya kalkmayacağım elbette, ama polisiye seven hemen her okur, türün takipçileri bu iki çok farklı romandan birbirine denk lezzetler devşirecekler, kanaatineyim...


Bundan tam bir yıl önce elektronik ortamda can bulmuştu Sabit Fikir, açık fikirlilerin, özgür düşüncelilerin sabitfikri olma amacıyla yola koyulmuştu. İnsanın en temel dürtülerinden biri olan hikaye etme arzusunun köklerinde var olan edebiyatla bugün başdöndürücü bir ivme kazanarak hayatlarımızın ortasına yerleşen teknolojinin, bilişimin kesiştiği yerden doğmuştu Sabitfikir. Teknolojik gelişmeleri dışlamadan edebiyat aşkını yaşatma çabasının bir ürünüydü... Üzerine serilen ölü toprağına, tüm kıstırılmışlığına rağmen eleştiriyi yaşatmak, daha da özgürleştirmek gibi bir amacımız vardı başlangıçta, bir de profesyonel yazarların yanı sıra okurlara da dişe dokunur bir yazın alanı açmak, can çekişen edebiyat dergiciliğine yeni bir yön vermek... Peki muvaffak olabildik mi? Yaşımız henüz daha bir. Adı üstünde, emekliyoruz. Alacak çok yolumuz var ve biz daha yolun en başındayız. Bu soruya en doğru yanıtı bizi okuyan okurlarımız veriyor elbette, eleştirilerini bize gönderen, yayımlanan yazılara yorumlar yazan okur/yazarlarımız. Bir yıl boyunca kitaplara olan tutkumuzu, edebiyat aşkımızı kusurlarımız ve eksiklerimizle de olsa yansıtmaya çalıştık elimizden geldiğince. Sabitfikir'in yayın hayatına doğduğu bu yıl, hiç tesadüf değil, kanımca yayın dünyamızda taşların yerinden oynadığı, teknolojiyle kendine yeni bir yön vermeye çalıştığı yıl olarak hatırlanacak, şüphesiz. Tüm eksikleri, kusurları bir yana her şeyden önce Sabitfikir bu dönüşümün tam ortasında yer aldı. Ve ne mutlu ki, bu yeni oluşumun uç verdiği nokta da sanal sayfalarını her türlü düşünceye, eleştiriye açtı. Eleştirinin yollarının en tıkalı olduğu noktada duruyor, sanal dünya. Benim şu satırları yazdığım ekran, sizin bu satırları okuduğunuz ortam... Geriye dönüşümüz yok artık, çok tartışanlar, yerden yere vuranlar da dahil olmalı, kabul edilmeli artık ve internet, her şey bir yana edebiyatın ve eleştirinin özgürlük alanı olmalı Önümüzde dipsiz kuyu misali uzanan, heyecanlandırdığı kadar kafamızı da karıştıran internetin sonsuzluğunda, hepimize hem biraz korku hem biraz haz veren o malum ipsiz sapsızlığında, ruhlarımızdaki sanallık ve endişeyi sabitlemenin, özgürlük arzusunu belirginleştirmenin vaktidir artık. Olduğumuz yerde durup beyhude tartışmalarla yeterince zaman kaybettik zaten. Ne edebiyat öldü, ne de eleştirisi. Sadece yeni mecralarını arıyor ve kim ne derse desin akıntıya karşı, körlemesine de olsa yolunu buluyorlar. İş ki biz komplo teorilerini içimizden atabilelim. Yaklaşık bir yıl önce kaleme aldığım bu satırlar SabitFikir'in temel yönelimlerinden birkaçını içeriyor ve bugün baktığımızda ortaya atılan adım sayısı son derece etkili bir 'tek' adım olarak görülüyor. Yaşımızı doldurduktan sonra kısa süre içinde yeni bir yüzle, yeni yazarlarla karşınızda olmaya, önünüzde ilk sözü daima eleştiriye veren yeni temiz sayfalar açmaya devam edeceğiz. Bu doğumgünü yazısına, bir yıl önce yayın kurulumuzun kaleme aldığı çıkış bildirisinden satırlarla son veriyorum, nice yıllara...


Mia Wasikowska ile Michael Fassbender, bazılarına göre elektrikleri tutmamış olsa da, Jane Eyre ve Bay Rochester karakterlerinin haklarını veriyorlar. Tamamen karakterlere odaklanmış bir uyarlama bu. Jane'i Jane yapan, onu bu şekilde hareket ettiren, ona ışığını ve sönüklüğünü veren nedir; soruları üzerinde, kahramanın ruhunun içinde gezinip duruyoruz film boyunca. Ve Rochester'la Jane'in aşkları, aşklarının toplumsal kurallar çerçevesince imkansızlığı her dakika içimizi giderek artan bir ateşle yakmayı başarıyor. Filmin belki de tek eksiği romanın atmosferini sarıp sarmalayan nevrozu biraz ihmal etmiş olması. Yine de Jane'in eğitimdeki sevgisizlik, kızları eğitmektense ruhsal ve bedensel olarak sakatlayan okulu, kimsesizliği yeterli derecede fikir veriyor izleyenlere. Erkekler dünyasında yapayalnız bir kadın, üstelik bir kadının tek kurtuluşu olan evlilik kurumuna kabul edilmeyecek derecede fakir, sönük, zayıf ve küçük... Ancak demir gibi bir iradesi, kıvrak bir zekası ve varoluş mücadelesi verecek kadar gücü var. Toplumsal baskının ezici üstünlüğünün kendisini de yola getirmek üzere olduğunu anladığı vakit, zincirlerinden kurutulup mutluluğuna ve aşkına kavuşabiliyor. Cary Fukunaga, Jane'in varoluş mücadelesini hikayedeki aşkın büyüsünü kaçırmadan, aşkın egemenliğini göz ardı etmeden vermeyi başarıyor. Sinema tarihine nefis bir uyarlama hediye ediyor. Peki Emily Bronte'nin neyi var? Ya da şöyle soralım Uğultulu Tepeler'in sinemayla arası neden hep bu kadar açık? Niye bu büyüleyici roman sinemada kendini bulamıyor, gösteremiyor. Uğultulu Tepeler'in Andrea Arnold tarafından çekilen yeni uyarlamasının sinema eleştirmenlerince beğenildiğinin farkındayım tabii bu soruları sorarken. Hatta Venedik'ten iki ödülle döndüğünün de... Ancak romanın ruhuna hiçbir şekilde nüfuz edemeyip, hikayenin hep yüzeyinde kaldığı da bir gerçek... Kötülükle, hastalıkla, takıntılarla, hırs ve intikam duygularıyla sarılı Catherine ve Heatcliff'in aşkı... Delilikle hep el ele... İnsan ruhunun karanlığında yankılanan bir zayıf ses, bir silik ışık gibi... İşte o kadar imkansız. Ama var; ama bir o kadar gerçek... Uğultulu Tepeler, hemen herkesin kabul ettiği üzere, başdöndürücü bir edebiyat eseri. Eserin son uyarlamasının alışıldık Viktorya dönemi havasından uzak, yeni, cesur ve doğalcı bir intikam hikayesi olduğu söylenegeliyor. Oysa tüm diğer Bronte kardeşlerde olduğu gibi Uğultulu Tepeler de Emily Bronte her şeyden önce dönemin atmosferini vermek suretiyle dönemi eleştirir. Dolayısıyla dönemin havasını almak demek bu noktada hikayenin kahramanlarından birini çalmak anlamına gelir, ki film boyunca bu eksikliği fazlaca hissediyoruz. Filmin doğalcı bir anlatımı olduğu muhakkak ancak hikaye ilerledikçe bir empresyonist tablo gibi karşımıza çıkan görüntüler hikayedeki tekinsizliği, acıyı, kötücül intikam duygularını silip atıveriyor. Uğultulu Tepeler gözlerimizin önünde yitip gidiyor... Gelelim Heatcliff'e... Heatcliff nereden geldiği bilinmeyen bir kimsesiz, her anlamda bir 'öteki'dir... Film Heatcliff'in gözünden, onun tutkulu, gelgitlerle dolu, ötelenen, daha en başından beri imkanı olmayan aşkının gözünden anlatılıyor. Ancak Uğultulu Tepeler'i Heatcliff'in intikam hikayesine indirgemek, işte filmin kör noktası. Andera Arnold, bu seçimiyle kahramanlarıyla da, kahramanların birbirlerine duydukları aşkla da bağlantı kurmamızı engelliyor. Uğultulu Tepeler gözlerimizin önünde yok olmaya devam ediyor. Bir düzeltme: "Howard" değil, "Haworth"; "Heatcliffe" değil "Heathcliff".


Sizi bilmem ama ben resimli kitabı oldum olası severim. Hikaye arasında soluklanmak, hikaye içinde başka bir hikayeye, başka bir tahayyüle dalmak, resmi yapanın metni yazanın imgeleminden süzülüp gelen yeni imgelemine uzanmak garip, heyecan verici bir deneyimdir. Resimli kitap bulamazsam da tabii doğru kitap kapağına. Bir metni okuyup onunla kurduğumuz ilişkiden yeni bir eleştiri metni yaratmak nasıl heyecanla doldurursa içimi, sözkonusu metni okuyup ondan süzülenlerle görsel düzlemde yepyeni bir şey yaratmak o kadar anlaşılmaz ve heyecan verici gelir. Sanatın çağrışımlarla dopdolu sularına girmek, sistemle doğaçlamanın ayırt edilemez çizgisinde gezinmek, sadece bir kitap fetişizmiyle açıklanamaz. Bibliyofillik gibi piyasa terimleri de yetmez buna. Ya da kapak tasarımlarını piyasa işidir, yayıncılık pazarlamasıdır diyerek bir kenara koymak olmaz. Saatte bilmem kaç görüntüye maruz kaldığımız bu sanal görüntüler dünyası içindeki patlamanın ortasında, elinize bir kitap alıp okuyorsanız eğer, onun görseliyle girdiğiniz ilişki de özel olacaktır ister istemez. Evet bazı kitaplar, kapak tasarımlarıyla, içindeki-dışındaki çizimlerle yer eder hafızaya, bazılarıysa o kadar çok farklı tasarımla basılmıştır ki, düşününce gözünüzün önüne hiçbir şey gelmez. İşbu yazının çıkış noktası olan Kara Kitap'a Giriş adlı bir kitabın 2014'de basılacağı muştusu, düşündürtüyor bana hep bunları. Biliyorum ki Kara Kitap da bu giriş kitabının yanı sıra basılacak, yeni bir Kara Kitap önümüze konacak.


Ama, karanlık çağırır, hep çağırır. Çağrıya dayanamaz insan bilinci, kara kabuslar kara inlerinden kıvrılarak harekete geçer, yeni ve geniş fetihlerde bulunurlar. Deliliğin dağları yükselir, yükselir içimizde... Biliriz, uyuyan tuhaflıkları diriltip onlarla hemhal olmadıkça uykularımız düzene girmeyecektir çünkü. Korkunun nüvesinde korkudan bile isteye kaçmayacağımız bir an'ın geleceğinin idrakı vardır. Asıl o an'ın geleceğini bilmek korkudur, korkutur belki de. Korku edebiyatının kara prensi H. P. Lovecraft'ı bugün neredeyse korkunun kendisi yapan şeyin temelinde işte bu an'ı işaret edişi, bu an'ın içine dille de olsa girişi vardır. O yüzden ta en baştan Deliliğin Dağlarında'ya karşı şüpheyle yaklaşıyorum. Bu hikayeyi bir kez daha okursam eski ben olmayacağımı biliyorum. Anlatılan şeyi ya da yeri tam olarak gözümüzün önünde canlandırmaya yetmeyen karmaşık betimlemeler, hikayenin içine dosdoğru girmektense etrafında dönüp durduğumuzu hissettiren bir anlatım biçimi, bir türlü açıklanmayan anıştırmalar ve tuhaf imalar... Lovecraft denince, sıkı bir edebiyat okurunun emin olduğu tek şey bütünüyle kuşku duyduğudur! Kanımca, ondan bu kadar etkilenmemizin, yazdıklarından ve bir yazar olarak kişiliğinden de bunca korkmamızın sebebi budur. Ondandır ki Lovecraft yıllardır bizi ister istemez Necronomicon'un peşine, Cthulhu'ya ve Deliliğin Dağları'na doğru çeker durur. Lovecraft, başta Cthulhu mitlerini desteklemek üzere kendine özel bir mit dünyası yaratır. Necronomicon adlı bir kurmaca kitap vardır, 8. yüzyılda Abdul Alhazret tarafından yazılmış, daha sonra Yunancaya çevrilmiş Ölüler Kitabı'dır bu. Necronomicon'a kanımca yazarın kendisi de bir şekilde inanmaktadır zaten. Pek çok hikayede bu kurmaca kitaba göndermeler yapılır, kahramanların bazıları onun peşine düşer, kimileri onu okuma cüretini ve cesaretini gösterir. Yazar, bu miti, Rleyh Kitabı, Hasan'ın Yedi Şifreli Kitabı, Dhol Şarkıları, Bilinmeyen Kadath Kenti gibi türlü yasak metinlerle, lanetlenmiş mekanlarla da destekler. Böylelikle her okuduğumuz Lovecraft öyküsü bizi, karanlıkta birbirinin korkudan buz kesmiş ellerini tutan çocuklar gibi, başka bir öyküye bağlar. Lovecraft, dilin içine bir korku evreni yerleştirmiştir. Deliliğin Dağlarında, Lovecraft'ın en önemli öykülerinden biri. Miscatonik Üniversitesi'nin öğretim üyeleri Güney Kutbunda bir keşif yolculuğuna çıkarlar. Miscatonik Üniversitesi de yine Lovecraft'ın mitik evreninin bir ürünüdür. Sözgelimi bu üniversitede Necronomicon bulunmakta, öğrenciler tarafından okunmakta, türlü gizemler araştırılmaktadır. İşte bu acayip üniversite tamamen bilimsel keşif kaygısıyla bir grup bilim insanını yine üniversite bünyesinde geliştirilmiş çeşitli bilimsel aletleri deneyip kullanmak üzere yola çıkarmıştır. Son derece donanımlı bir şekilde Güney Kutbuna varan ekip mutat araştırmalarını yapar, yeni aletleriyle oldukça önemli bilimsel keşiflere imza atarken işin rengi aniden değişmeye başlar. Zira Lovecraft'ın materyalist bakış açısına daha fazla tahammülü yoktur. Onu yıkmak için, Deliliğin Dağları'nı yaratmaya başlar. Keşif ekibinin bir kısmı, kutbun daha da derinlerini keşfetmek üzere hazin sonlarına doğru yola çıkarlar ve yüksek bir uygarlığın varlığına dair delice mesajlar vererek ortadan kaybolurlar. Bundan sonrası dünyanın milyonlarca yıl öncesine dair gizemli, delice bir tarihi maceradır artık. Hikayenin kahramanı, başlarına gelenleri saklar. Ta ki, bir başka keşif ekibinin Deliliğin Dağları'na gitme hevesinde olduğunu öğrenene kadar. Bunu durdurmak için harekete geçer. Deliliğin dağlarına hiçbir insan gitmemelidir. Ancak bu ekibi durdurmak adına yaşadıklarını, burada karşılaştığı kötülüğün en azından bir parçasını açıklamak zorundadır tabii. Anlattıkları burada yatan gizemi olduğu gibi bırakmak, kabusları uyudukları derin uykudan uyandırmamak içindir. Bu nedenle hikaye hem önümüzde açılır hem de an be an kapanır. Okur olarak sinirlerimizi geren, bizi korkunun içine çeken şey de işte dilin bu sırlı atmosferi olur. Deliliğin Dağlarında'nın Lovecraft'ın en önemli eserlerinden biri sayılmasının sebebi de budur aslında. Hikayeye dair kahramanın ağzından çekip çıkardığımız her gerçek, gerçeküstünün puslu havasıyla bulanmaktadır. İnsanın sinir sistemine şizofrenik bir müdahale eder gibi yazar Lovecraft ve kalıcı hasar bırakır. Okura son not: Hem Lovecraft'ın mitik everenini hem de Deliliğin Dağlarında'yı daha iyi kavramak açısından Cthulhu'yu pas geçmemek gerekli, derim... Bir de her ne kadar bu çalışma çok sorunlu değilse de, bilimkurgu, korku ve fantastik edebiyat çevirilerine dair sorunlarımızı hala aşamamış olduğumuzu görmekten gelen üzüntümü, dile getiririm.


Varlığı yokluk, yaşamı ölüm üzerine düşünmeye başlayınca insan, böyle olurmuş hep... Çok üzülünce, gönlümüz çok ama çok yorulunca ve yalnız ve sarsılmış ve azalmış hissedince... Yaşamın sonsuz sürekliliğine dair umudumuz, inancımız tekrar tekrar tehdit edilince... Çok severek yaptıkların, inandıkların başkaları tarafından sevilmeyince, nefret edilince, ortadan kaldırılmaya çalışılınca... Böyle olurmuşuz, fenalık geçirirmişiz hep... İthaki Yayınları'nın editörü Ahmet Öz yaklaşık bir ay önce bir bildiri hazırlamış. Son dönemde yazarlara ve edebiyata uygulanan baskılara, kitap, yazar, çevirmen, edebiyat düşmanlığına karşı tepki niteliğinde... Yazarlar, şairler, çevirmenler de imzalamış... Annemin bileklerimi ve alnımı ovduğu kolonya gibi, yüzüme çarptığım su gibi gelince, burada da paylaşmak istedim. Tatvan'da denize uzak bir eski bahçede, yaz çiçeklerine vurgun oturuyordum. Belki bin yıllık yüksek duvarların dibinde. Cevizin gizemli gölgesinde. Yaprakların çıkardığı koku başımı döndürüyor. Kolumu kanadımı kıpırdatamadan orda öylecene. Sessizlik. Sessizlik dağınık bir ötüş salvosuyla parçalanıyor. Kargalar. Kocaman bir kavganın ortasında. Kıyasıya. Uzun sürmüyor. Uçup gidiyor bir bölük, dönmemek üzere. Yendiler mi onlar? Yenildiler mi? Ben bilmiyorum. Cevizin bin yıllık kokusuyla esrimiş dalgın. Kalanlar, gidiyor, geliyor bir süre. Gidiş gelişler, seslenişler bir noktada yoğunlaşıyor. Yanda duvarın üstünde. Bir yaralıları var. Önce, ne yapacaklarını bilmiyor gibiler. Bu kargaşa ondan. Belki ilk yardım acelesi. Giderek azalıyorlar. Sesleri sönüyor. Ama, yaralının başındalar. Bir süre geçince daha bir düzen sağlıyorlar. Nöbetleşiyorlar. Biri ikisi gidiyor, geliyor. Sonra başkaları... İlgimi yoğunlaştırıyorum, cevizin uyuşturan gölgesinden çıkarak. Sessiz. Tanımaya başlıyorum onları. Kargalar.... Gün boyu yaralılarına baktılar. Bırakmadılar onu. Bırakmadılar içlerinden bir tekini bile, telef olmaya. Bırakmadılar. Vardır, hastadır, yaralıdır. Bir nedenle kısıtlıdır, ölüme yargıldır, bizimdir. Parçamızdır. Onu güçsüzken bırakırsak, kendi parçamızı, kolumuzu kanadımızı bırakmışızdır.


Bu en son haber... Doğan Hızlan'ın Hürriyet bünyesinde yürüttüğü 'dev' anket nihayetlenmiş ve Türkiye edebiyatına damgasını vuran isim belirlenmiş: Nazım Hikmet... 6 binden fazla kişi oy vermiş, Nazım Hikmet 1461 oyla ve de ezici bir farkla Türkiye edebiyatına damgasını vuran kişi olmuş. Bu sonuca kimsenin bir itirazı olamaz, Türk dilinin büyük şairi, efsane ismi Nazım Hikmet, herhangi bir ankete gerek olmaksızın da öyle. Ancak Hızlan'ın anketine şöyle bir göz atınca, çeşitli soru işaretleri beliriyor aklımızda ister istemez. Her anketin doğası gereği bir parça öznel ve sınırlandırıcı olduğu gerçeğini de göz önüne alarak soruyoruz, Yaşar Kemal nerede, Gülten Akın, Adalet Ağaoğlu, Orhan Pamuk... ve diğerleri? Sorunun cevabı belli, Hızlan ankete yaşayan edebiyatçılarımızı dahil etmemiş. Bu dışarıdan bakınca anketi kısıtlamak adına yapılmış makul bir tercih olarak görünebilir. Ancak Türkiye edebiyatı gibi, ancak çocuk yaşına varmış bir edebiyat söz konusu olunca, bu tercihin anlaşılması güçleşiyor. Kaldı ki Hızlan da neredeyse ankete katılanlardan çok kişinin Yaşar Kemal'le ilgili tepkilerini gösterdiklerini belirtiyor. Ve Yaşar Kemal'in belli ki Türkiye edebiyatının yaşayan efsanesi olduğunu söylüyor. Sözkonusu ikinci listemiz edebiyata bilimsel açıdan yaklaşıyor. Daha doğrusu popüler bilim açısından. Yani, hangi bilim bağlamında olduğu pek belli değil: İnsan beynini etkileyen on roman belirlenmiş! Elbette ki edebiyat beynimizi, toplumsal ilişkilerimizi, ruhumuzu etkiliyor. Ancak bu liste hangi türden bir araştırmaya göre yapılmış. Bu romanları kimler okumuş, yoksa tüm insanlık mı okumuş? Beynimiz bu eserlerden ne şekilde etkilenmiş? Sorular çok, yanıtları yok. Edebiyatla bilimin arası, edebi açıdan parlak ve ilhan vericiyken, bilimsel açıdan hep iğreti, İşte karşımıza çıkan en mantıklı, en tutarlı ve dolayısıyla en ilgi çekici liste. Teker teker edebiyatçılara sormuşlar, en çok hangi romanları, hangi yazarları okurken zorlandınız diye ve yanıtlarını almışlar. Bunun bir yabancı, bir de yerli versiyonu var. Yabancı versiyonunda Virginia Woolf, James Joyce, Jonathan Swift gibi edebiyatçılar göze çarpıyor. Habertürk'ün yaptığı araştırmada da Selim İleri, Semih Gümüş, Elif Şafak, Cemil Kavukçu, Hakan Günday, Celil Oker gibi isimler ağırlıklı olarak Vüs'at O Bener, Oğuz Atay, Orhan Pamuk, Sevim Burak, Şule Gürbüz, Ahmet Hamdi Tanpınar gibi edebiyatçıların kitaplarını zor okunur bulduklarını belirtmişler. Listelerde yer alan çalışmaların Türk ve dünya edebiyatına damgasını vuran eserler oldukları düşünülünce zorluk derecesinin, bir eserin parlaklığını etkilemediğini söylemek mümkün sanırım. Okur olarak, yılmamak gerek. Ne kadar sorunlu olursa olsun edebiyat üzerine yapılmış hemen her liste dönemin bakış açısına ve temel yönelimlerine dair edebiyat üzerinden dikkate değer izlenimler veriyor. En mühimi de kendi kişisel listelerinizi yapmamızı, ister istemez edebiyat üzerine düşünmemizi sağlıyor. Listesiz kalmayalım, derim.


Zor tabii, zaman istiyor biraz, nesnel olmak, duygusallıklara batmamak falan... Oysa ne kadar çok konuşuldu üzerinde, eleştiriler de aldı bol bol. Zira niyetim ne hikayeyi eleştirmek ne aldığı eleştirilere cevap vermek. Ancak sonuna kadar karşı çıktığım tek eleştiri yeri gelmişken, kahramanların içinde bulundukları politik atmosferi göz ardı ettikleri düşüncesi, olur. Bu eleştiri, eleştiriden ziyade, o yılları ve içinde bulunduğumuz günü de anlamamak anlamına geliyor, ne acı. Kaybedenler Kulübü'nün kahramanları sosyal ve politik ortama arkalarını dönüyor, kendi yollarında tek başlarına yürüyorlarsa eğer, filmin ve karakterlerin sinizmi nereden geliyor peki? Neye ve kime karşı kaybediyorlar acaba? Niçin kendilerini bu kadar yalnız hissediyorlar. Filmin seksist tavrına mı kanıyor izleyenler, bunca anlamsız, gönülsüz toplumsal ve cinsel ilişkinin bir tür kişisel sapkınlık olduğunu mu düşünüyorlar? Tam da zamanın politik ve toplumsal yapısı değil mi, onları ve o yılların genç insanlarını bu hale getiren. Söz konusu eleştirinin tam tersine, zannımca Kaybedenler Kulübü'nün kahramanları zamanlarının politik atmosferini, bizzat kendi hikayeleri içinde son derece açık ve etkileyici biçimde ortaya koyuyorlar. Yoğun bir aidiyetsizlik hissi, kültürel çatışmanın kültürel yozlaşmaya dönüşmesinin bir adım evvelki tedirginliği, geçmişe olduğu kadar geleceğe de umutsuz bakış ve her türlü politik mücadelenin beyhudeliği... Daha ne olsun. Sevgili yazar, "Bir yazı içinde en çok 'eleştiri' kelimesini kullanma rekoru" kırarak eleştirimi kazanmıştır. Tebrikler! Hala "eleştiri" kelimesinin olumsuz anlama geldiğini sanıyoruz, "edebiyat" hakkında yazdığı iddia edilen "yazar"larımız tarafından bile...


Geçtiğimiz hafta iki edebiyat dergisi İzafi Dergisi ile Sarnıç Öykü-, kapandığını açıkladı arka arkaya. Hemen hemen aynı anda gelen bu iki haberin, bizim edebiyat ortamımız için bir haber değeri yok, maalesef. Ne de olsa edebiyat dergisi dediğimiz, kısacık bir ömre daha doğarken hapsolmuş, solgun bir heves demek bu ülke topraklarında. Bunda hepimiz hemfikiriz. Ama bir dakika, hani son yıllarda bir kıpırtı, bir değişim yok muydu üzerinde hep konuştuğumuz. İnternet siteleri, bloglar, sınırsız sayıda yazılan roman, yeniden doğan öykü derken edebiyat ortamımız canlanıyor, dergiler birer birer açılıyor, ömürleri uzuyor, ne güzel demiyor muyduk? Ne çabuk sönmüştü içimiz! Bu değişim, edebiyat dergilerinin kaderini neden bir parçacık da olsa etkilemiyordu? Piyasanın görünmeyen o sihirli eli üstümüzden hiç çekilmiyordu çünkü. Kitap satışından, baskı sayısından, tirajdan ibaret gördüğü edebiyatı hiç boşlamıyor, su uyuyor, piyasa uyumuyordu sevgili okur, ne yazık ki. Evvela canlanan, canlandıkça canımıza can katan öyküden başlayalım. Yayınevleri öyküye, öykü yazarlarına kapılarını açtılar iyiden iyiye. Üstelik bunu bir keşif olarak yapmadılar, bizzat yazarların ve okurların dayatmasıyla, ısrarlı ilgisiyle yaptılar. Pek de güzel oldu olmasına ama bir öykü yazarı olduğunuzu düşünün, şimdi elinizdeki öyküleri toplayıp bir yayınevinde bastırma şansınız varken neden edebiyat dergilerinin kapılarında bekleteceksiniz ki? Genç yazarların, kendilerini ispatlamak, göstermek, okurla ilk güçlü bağı edebiyat dergileri aracılığıyla kurmak gibi bir derdi kalmadı kısacası. Tabii bunda, en azından ilk nabız yoklamalar için halihazırda kullanılan kişisel blokların da çok büyük etkisi olduğunu düşünürsek, edebiyat dergisinin bu anlamdaki işlevi, aracılığı sönmeye yüz tutuyor ister istemez. Ve bir de popüler mizah dergileri unsuru, son olarak. Edebiyat dergileri bir bir kapanır geri kalanları da can çekişirken, edebiyatçıların yazdığı popüler mizah dergileri pıtrak gibi çoğalıyor, etkileyici satış rakamlarıyla bir yeninin, hadi bir yeninin daha önünü açıyorlar. Yanlış anlaşılmasın, bu dergilerde çok ama çok sevdiğimiz edebiyatçılar, başarılı yayın kadroları mevcut. Üstelik Türkiye'de içeriği ne olursa olsun, bir derginin satış rakamının yüksek olması, okunabiliyor olması, her türlü özrün de üstündedir. Ama insan, yani ben, düşünüyor ister istemez. Edebiyatçılarımız madem bu kadar seviliyor, bu kadar okunuyor, mizah dergilerinin can damarı olabiliyorlarsa, neden aynı ilgi edebiyat dergileri için geçerli değil? Ortada ne bir yayıncılık dehası var, ne de bir tür gizem, sorunun cevabı da çok basit aslında. Bu tür dergiler televizyon dizileri gibi, herkes belgesel izlediğini söyleyip dizilere yüz buruştururken, yeni bölümde neler olduğunu dünya müziğindeki gelişmelerden de, belgesellerden de iyi biliyoruz hepimiz. Kim bu dergilere geçmiş, kim küsmüş, terk etmiş, hangi yazar hangi konuda yazmış... vs. ilgimizi çekiyor. Erkek kalem nüfusu yoğun, eril dili baskın, efkarı doğasından gelen içerikleri, hiç yabancımız değil. Bize, bizi, bizle anlatıyorlar buralarda da! Fikri Sabit, Ursula K. Le Guin'le aynı fikirdedir ey okur, edebiyat her zaman küçük bir kalabalığın ilgisini çeker, geriye kalan, kitlesel olan her şey doğası gereği poptur, piyasadır. Yeter ki sapla samanı birbirine karıştırmayalım. Biri yaşıyorken diğerleri ölüyor vehmine kapılmayalım. Ursula Le Quin, edebiyat her zaman küçük bir azınlığın ilgisini çeker, geri kalanlar poptur diyor: Yani milyonlarca kişinin okuduğu Yaşar Kemal, Sabahattin Ali, Sait Faik, Garcia Marquez, Philip Roth, Umberto Eco, Coetze, daha eskilere gidersek Tolstoy, Dickens, Balzac, Zola hep pop. Shakespaeare de pop Sadi de, Hafız da, Hayyam da. En büyük pop ise Don Quijote. Dergiler edebiyatın sosyalleştiği-örgütlendiği ya da örgütlendiği-sosyalleştiği, uzmanlaşarak ya da amatör kalarak bu gelişmenin toplumla paylaşımına hizmet amaçlı kullanıldığı toplu ve süreli iletilerdir. Kelebek benzetmesi beni üzdü. Ama uygulamada gerçekleştirebildiğimiz bu zannediyorum.


Söz konusu, Mezopotamya Senfonisi. Bir sıcak yaz gecesi konser alanı yekpare bir kütleyi andıran dinleyici topluluğunun ağırlığıyla ezilir gibi, batar mıyız bu dolgu alan üzerinde bunca kararlı ağırlıkla, diye içimden geçiriyorum. Fazıl Say gerilerde bir yerlerde senfonisine yer açar gibi çalıyor. Hafiflemeyi algılıyorum. Bir ruh, bir enerji varsa eğer içimizde bir yerlerde, artık yekpare bir kütle olarak uçmaya başlıyoruz. Senfoninin bölümleri var; bütünleşen ve ayrışan... Dicle'nin yankılı akan suları, ayın görkemi ve ürkünçlüğü, tapınılası güneşin mezalimi, Fırat'ın çoşkunluğu, çağlar boyu durmaksızın savaşan halkların acısı, onu korumaya çalışan Mezopotamya meleğinin varlığı. Mezopotamya'nın kendisinin zaten bir senfoni olduğu kararına varıyoruz. Sahne bir illüzyon, bir yanılsamalar aynası. Şimdi onun her yerinde Mezopotamya'nın varlığı, kaderi, büyüleyiciliği ve acısı. Say'ın sahnesinde kültür doğallaşıyor, müzik önce varacağı nihai noktaya değdikten sonra ilkselleşiyor, yanılsamalar gerçeğe dönüşüyor. Müzik otoriteleri konuşuyor, müzik otoriteleri tartışıyor Fazıl Say üzerine. Onun çaldığı besteleri özgürce yeniden yorumlayışına kimileri kızıyor, bu cürete öfkeleniyor, kimileri ise büyüleniyor. Bu tartışmalar artık onu iyi bir icracı olmanın ötesine taşımaktadır. Tartışılan şey artık, Say'ın müzikal dehasıdır. Hele ki arka arkaya gelmeyi başlayan ve çok ama çok beğenilen besteleri de düşünülünce... Müzikal yorumlarında özgür, dilinde özgür, yaratım alanında özgür ve cüretli... İçinden kehanetlerle dolu, vahşi ve dizginlenemez şekilde arkaik bir şeyler geçmekte. Hal böyleyken birileri de fena halde öfkelenmektedir. Fazıl Say çalar, elleri kanar, piyanolarını parçalar, çalarken yerinde duramaz, yüzünün mimikleri, titremeler ve hop oturup hop kalkmalar, zıplamalar... Müziğin her anı onundur, her anına müdahale etmeden kendini alamaz. Bedensel bir performans da izler onu dinleyenler. Şov mudur bu? Bu şovu izledikleri için mi onca etkilenir yığınlar? Şov değildir, işte bunun için etkilenir insanlar, yığınlar. Başına buyruk bir özgürlük hissi, beraberinde vahşi içgüdüsel doğamızın ortaya çıkışı gelir. Say, müzik aracılığıyla içindeki vahşi içgüdüsel doğayı ortaya çıkarır. Rengarenk, bir o kadar da karanlık, gölgelerle dolu ve tekinsizdir. Onu izlerken piyano çalan, besteler yapan bir adam görmeyiz, çünkü içimizde, çok çok gerilerde bir yerlerde büyüye inanmaya başlamışızdır artık. Karanlık ceketi sanki bir roman kahramanı gibi değişmeye başlar. Siyahtan kahveye, yeşile ve laciverte... Öyle bir an gelir ki, bu büyüleyici ruh aktarımı sırasında aracı olarak kullandığı aleti, piyanosunu bile parçalamak, ortadan kaldırmak istemektedir. Öyle güçlü, öyle doğadan, öyle sezgisel ve içgüdüsel gelir ki, sanki müziğin bile yok olacağı anı ümit etmektedir... Jung'un animus ve animasını hatırlarız. Düşlerin alanında dans eden anima, onu yaratıma çeviren animus ve bu iki içgüdüsel vahşi yaratığın mucizevi bir dengede bir araya getelerek ortaya çıkardığı sanat, sanatçı personası. İnsan bilinci için sistemden sapma, bir tür kutlu mucize. Bir o kadar da yaralı, hastalıklı... Say, bir dahidir, örnek alamayız deliliğe yakındır, özenemeyiz müziğin içinde kendini yakma ihtimali vardır. Büyülenmekle kalırız. Fazıl Say nerede yanılıyor? Bir şaman gibi müzikte yaşadığı bütünleşmeyi, toplumla, beraber yaşadığı insanlarla olan ilişkisinde arıyor. Yalnız, özgür bir insanın toplumla arasında olsa olsa anlamlı bir yarılma olabileceğini kabul edemiyor. Sistemin, onu, onun gibi sanatçıları, tiyatrocuları, sinemacıları, yazarları tükürüp bir kenara atmak niyetinde olduğunu kabullenemiyor. Belki hemen her konserinde dünya üzerinde ancak birkaç insanın belki yapabileceği şeyi yapan, ruhunu ortaya çıkarıp müzik aracılığıyla binlerce kişiye gösteren, varlığın özünü gösteren adam, anlaşılamamayı, anlamamakta. Her gerçek sanatçı, dünya üzerinde kendi mitini, kendi hikayesini, arar, bulur, yazar, çizer, çalar ya da besteler. Bu besteyle, bu hikayeyle çevresine şifa vermek ister. Ancak toplum tarafından anlaşılmayı beklemek, onu yolundan saptıracaktır. Ya da aptallaştıran, körleştiren siyasi kutuplaşmaların arasında kalmak, belki de taraf tutmak. Jürgen Otten'nin hazırladığı Fazıl Say adlı kitapta yer alan bir söyleşide Benedikt Stampa, kamuoyunda yaratılan ve artık birçok yerde folklorculuğa kayan imajını düzeltmesi iyi olacak diyerek uyarıyor. Peki, sanatçı nerede duracak? Gündelik siyasetin neresinde konumlanacak. Ya da ona bu şekilde, kör, sağır, dilsiz olmasını mı öneriyoruz? Sanırım bu sorunun cevabını nihayetinde Say bulacak.


Kültürel kimlik çatışmaları, yersiz yurtsuzlaşma, kökü en derinlerde doğu-batı ayrımı, devamında ise ötekilik ve sürgün... Dünya nüfusunun belki de yarıdan fazlasını meşgul eden, ezen, hayata damgasını vuran kavramlar bunlar. Çoğunluğun içine işleyen bu dertlerden mürekkep cümle romanın, filmin, her şey bir yana, ticari başarısının altında tam da bu özdeşim yatıyor olmalı. Yaraya ne kadar dokunursanız bir şekilde o kadar tanınıp seviliyorsunuz ister istemez. Hele ki bu dokunuş, tüm beklentilerden azade, samimi, duygudaşlık dolu ve gerçek bir edebi lezzet taşıyor olsun... İşte o zaman şu ölümlü dünyaya, ölümsüzlüğe dair bir çentik daha atılıyor, kahramanlar da, onları yaratanlar da ölümsüzleşiyor... Peki, bunu Mısırlı ünlü yazar Ala El Asvani için söylemek mümkün mü? Kısa bir süre önce Türkçeye çevrilen son romanı Chicagoyu okuduktan sonra, hayır... Mısırlı yazar Ala El Asvani, adını, yurttaşı ilk ve tek Nobel Edebiyat ödüllü Arap yazar Necip Mahfuz'u bile geride bırakmasına yol açan ilk romanı Yakupyan Apartmanı ile duyurmuştu dünyaya. Kahire'de batılı mimarlarca yapılan bir apartmanda yaşayanlar ekseninde Mısır'ın bin türlü yüzünü gösteriyor, Yakupyan Apartmanı'ndan bir kahraman yaratmaya çok yaklaşıyordu. Ki, romanın taşıdığı edebi pırıltılar gelecekte kaleme alacağı romanların da yolunu aydınlatıyor gibiydi. Evet, Yakupyan Apartmanı'ndaki kahramanlar belli bir amaç için yaratılmıştı, bu çok belliydi. Köktendinciliği, İslami militarizmi, batı eğitimi almış doğulunun çelişik yaşamı, yoksulluk kaynaklı ahlaksızlığı, kapalı bir çevrede başta eşcinsellik olmak üzere yaşanan, yaşanmaya çalışılan farklı eğilimleri... Hepsi için birer karakter yaratmıştı Asvani, ancak bu kör parmağım gözüne durumunu, karakterlerini derinleştirerek aşmayı da başarmıştı. Yakupyan Apartmanı'nın İslami militarizme kapılan kapıcısının oğlu Taha'yı, yoksulluğu aşmak için kendi bedeniyle yüzleşen ve en başta ailesi tarafından fahişeliğe itilen Busayna'yı, entelektüel eşçinsel Hatim'i, para için dolayısıyla da oğlunun geleceği için yaşlı Hacı Azzam'a ikinci eş olmayı kabul eden genç Suat'ı... Hepsinin yönelimlerinin kaynağını gösteriyordu bize roman boyunca Asvani, kahramanlarıyla özdeşim kurmamızı sağlıyordu. Birbirine teğet geçen yaşamlardan yola çıkan bütünlüklü bir hikayeydi okuduğumuz. Ondandır ki Asvani bugün dünyada en çok tanınan Mısırlı yazar unvanını almıştı. Ancak yazarın son romanı Chicago'ya baktığınızda, hayal kırıcı bir biçimde tersine işleyen bir süreçle karşılaşıyorsunuz. Öncelikle görülüyor ki yukarıda söz ettiğim kör parmağım gözüne durumunu sivriltip derinleştirirken, karakterlerini kartonlaştırmayı seçmiş Asvani. Şöyle ki, Chicago, adından da anlaşılacağı gibi bu şehri ve bu şehirdeki Illinois Üniversite'nin tıp fakültesinin histoloji bölümünde çalışan Mısır kökenli profesörleri ve doktora öğrencilerini temel alıyor. Bölüme yeni kabul edilen iki doktora öğrencisinin gelişiyle başlıyor hikayesini anlatmaya yazar: Tesettürlü Şeyma -ki onun tesettürlü ve utangaç bir kız olmasının yanında pek de belirleyici bir özelliği yok- ve siyasi eğilimleri nedeniyle Mısır'dan kaçmak zorunda kalan akademisyen-şair Naci. Yalnız Naci ve Şeyma değil, o kadar çok karakteri var ki Asvani'nin, neredeyse saymakla bitmez, Mısırlı ve Amerikalı profesörler, diğer Mısırlı doktora öğrencileri ve onların karıları, kocaları, sevgilileri. Hikaye bizi Mısır Cumhurbaşkanı'nın Amerika gezisinde bu üniversiteye gelişine hazırlarken romanın karakterleri de kendi hayatları ekseninde yeni dünyanın eskisinden miras aldığı kültürel çatışmalarını, insan yaşamına afetsi bir dokunuşla damgasını vuran her türden ötekiliği, günümüzün en meşhur konusu siyasal İslam ile Amerika'da tesettürlü ve Arap olmayı anlatırlar. Ancak öylesine bir yüzeyselliğe saplanıp kalmış, öylesine ne nalına ne mıhına tarafında olmaya çabalamış ki yazar, okurunu ne hikayesine ne de kahramanlarına inandırmayı başaramıyor. Arapla yahudinin, zenci kadınla beyaz adamın ilişkisi öylesine göstermelik, Amerikalı olmaya özenen ve tamamen bu değerlerle yetiştirdiği kızını uyuşturucuya kurban veren Mısırlı profesörün dramı öylesine yapay, Mısırlı köklerine dönmeye çalışan diğer profesör Salah'ın 30 yıl sonraki travmatik çabası öylesine yersiz ve beklenmedik kalıyor ki bir yerden sonra boynuna kim olduğunu kocaman harflerle yazmış pankartlar taşıyan karakterlerin üstünüze üstünüze geldiğini sanıyorsunuz. Belki bir tek Mısır Öğrenci Birliği'nin başkanı kaypak ve muhbir Danana karakteri dışında... Onun gelişimi ve başarılı sonu, romanın ne demek istediğine dair umutsuz bir çıkarıma yöneltiyor bizi. Chicagonun bir tek Danana karakteri kahramanlaşmaya, romanı toparlamaya yaklaşıyor. İlk romanında olduğu gibi Chicagoda da hikayesini karakterlerin yaşamı üzerinden vermeyi seçmiş Ala El Asvani. Ama bir farkla, Chicago'da Naci karakterinin bizim de okuduğumuz bir günlüğü var. Neden yazdığını ve bu yazdıklarını neden okuduğumuzu anlayamadığımız bu günlük, romanın kurgusu içinde elimizde kalan eğreti yapraklardan biri oluyor sadece. Ve hepsi bir yana, en üzücüsü, daha önceki romanını okuyanlar daha iyi anlayacaklardır; edebi pırıltısını kaybetmiş Asvani... Tutan, çok satan bir kurgusal formülün gölgesinde kalmaktan, onun daha zayıf ve kötü bir kopyasını yaratmaktan öteye gidememiş, kendi tuzağına düşmüş. Düştüğü diğer bir tuzak ise kültürel kimlik dediğimiz son derece karmaşık, çapraşık bir kavramı sadece Arap, Amerikalı, zenci, tesettürlü kadın, doğulu, batılı gibi kaba taslak, yalnızca göze görünen özelliklerle açıklamaya çalışmak olmuş. Aynı türün bir iyi, bir de kötü örneğini okuyup, karşılaştırmalı bir edebi inceleme yapmak isteyenler için Yakupyan Apartmanı ve Chicago bulunmaz bir nimet gibi. Bunun ötesinde bir şeyler arayan okurlar ise Chicago'dan eli boş dönecekler, benden söylemesi...


Ama yine de merak edip duruyoruz; buraya nasıl geldik ve nereye gidiyoruz? Peki bu merakımız acemiliğimizi üzerimizden atmamızı sağlar mı? Yeryüzü nasıl tanınır ki?... Göran Therborn, Cambridgeli bir sosyoloji profesörü, kendi deyişiyle, yarım asır boyunca sosyal araştırmalar yürütmüş, insanların özgürlüğüne ve eşitliğine, ampirik kanıtlara duyduğu şahsi tutkularla ilerlemiş bir akademisyen, zanaatkar bir sosyolog, işbu sebeple biz yeryüzü acemileri için oturmuş bir dünya rehberi hazırlamış. Dünya-Bir Kılavuz, dünyanın sosyokültürel jeolojik haritasını, insan toplumunun temel itkilerinin pusula niteliğindeki ana hatlarını ve bunların bugün dünyada nasıl işlediğine dair değerlendirmeleri içeren bir çalışma. Aynı zamanda insanın doğumdan başlayıp ölümden sonraki hayata uzanana yolculuğunu da anlatan, çözümleyen ilgi çekici bir rehber. Küresel iklim siyasi gündeme girdi, ancak küresel eylem hedefi olarak girdiği söylenemez. Bu nedenle gelecekte küresel iklim meselesini yüzümüze gözümüze bulaştırmaya devam edeceğiz. Biyotıp sayesinde demografinin insan denetimine daha fazla girmesi hala muhtemel. İnsan ömürleri uzayacak, çocuk ölümleri azalacak. Ve genetik mühendislik ile estetik cerrahi muhtemelen hiç olmadığı kadar fazla sayıda insan bedenini şekillendirecek. Kimse umutlanmasın... Kapitalizmin hükümranlığı genelde düşünüldüğünden daha sınırlı bir hale gelse de, kapitalizm dünya üzerindeki başlıca geçim ve üretim tarzı olmayı sürdürecek. Kapitalizmin geleceğine ise Çin karar verecek. Ya kapitalist olmayan bir dönemeç milli servet veya güce doğru uzanan parlak bir yol olarak algılanacak ya da kapitalizmin yarattığı sosyal çatışmalar ülkenin birliği ve gücüne karşı ciddi bir tehdit oluşturacak. Yenilenebilir enerjinin kaderi büyük ölçüde yatırımın büyüklüğüne ve odak noktasına bağlı kalmaya devam edecek. Etnik ve dini-etnik tanımlama, statü, saygı meseleleri Türkiye'den Filipinlere kadar Asya'nın çoğu ülkesinde önemini arttırıyor. Tanınma ve saygı görmeye yönelik varoluşsal çabalar özellikle Afrika'nın büyük bölümünde patlayıcı, kötücül bir şiddet içeren çatışmalara kolayca dönüşebilme potansiyeline sahip. Bugün İslamcılar ile Batı arasındaki çatışmanın, öngörülemez bir olayın gerçekleşmemesi halinde, sönüp gitmesi, sürmesinden daha muhtemel. Küresel sivil toplum muhtemelen büyümeyi, devlet oyuncularını izlemeyi ve eleştirmeyi sürdürecek. İnsanlar arasında artan bağlantılı olma hali muhtemelen daha da yoğunlaşacak, küresel bir kamusal alan doğacak. Ancak yine de devletler görülebilir gelecekte küresel siyasete hakim olmayı sürdürecekler. Kişilerarası kitlesel elektronik iletişim ne olursa olsun merkezi kitlesel iletişime iyiden iyiye meydan okumaya başlayacak. Kültürel miraslar sosyal hayatta varlıklarını korusalar da muhtemelen daha parçalı ve melez bir hal alacaklar. Ulusal kültürler yok olmak bir yana yeniden şekillendirilecek, yeniden üretilecek ve yeniden paketlenecekler.


Dikkat ettiyseniz, gözümüzün bebeği Talat Sait Halman'ın vefat haberleri, eski kültür bakanı, Türkiye'nin ilk kültür bakanı, tamlamasıyla başlıyor çoğunlukla... 12 şiir kitabı olan şair Talat Sait Halman'ı kaybettik biz oysa. Türkçeye Faulkner'in eserlerini, Shakespeare'in sonelerini, eski Mısır, Ortadoğu ve Eskimo şiirlerini kazandıran Halman'ı... Mevlana ve Yunus Emre üzerine kitaplar yazan, Columbia, Princeton, Pennsylvania üniversitelerinde Ortadoğu, İslam kültürü, Türk dili ve edebiyatı üzerine dersler veren, New York Üniversitesi'nde Ortadoğu Dilleri ve Edebiyatı bölüm başkanlığı yapan Halman'ı... ABD Türk Dernekleri Asamblesi'nin ABD'deki en başarılı Türk bilim adamı armağanının, Türkiye Bilimler Akademisi Hizmet Ödülü'nün ve daha birçok ödülün sahibi Halman'ı... Tanıyan tanımayan herkesin zarafetini, nezaketini, kişiliğini, çalışma ve edebiyat tutkusunu yere göğe sığdıramadığı Talat Sait Halman'ı kaybettik. Başımız sağ olsun. Halman bir edebiyat aşığıydı hiç kuşkusuz; soranlara şairliğiyle anılmak, hatırlanmak istendiğini söyleyecek kadar edebiyat aşığıydı. Ama gözden kaçırmadığı bir başka şey daha vardı; edebiyata hizmet etmek. Onun için edebiyata hizmet etmek de, edebiyat yapmak kadar önemliydi. Bilirim ki hayatta en nadide bulunan şeylerden biridir düşündüğü gibi yaşayan insan. Söze klişe, gerçeğe ise imkansız gibi gelir. Belki de Halman'ı büyüleyici kılan, ardından bunca üzüntü duymamızın sebebi de buydu. Aşkla bağlı olduğu edebiyatın hükmedicisi, söz söyleyicisi değil, hizmetkarı olmayı tercih edebilmesiydi. Bunu da açıkça ifade edebilmesiydi. Türkçeye çok önemli hizmetleri oldu Talat Sait Halman'ın. Bir ömür, yazdı, çalıştı, üretti, öğrendi, öğretti. Bunu biz şimdi bile isteye göz ardı etsek, zaman etmeyecektir zaten. Dünya edebiyatına yön veren yazarlarla buluşmak isteyen Türkçe okurları ister istemez onun aracılığına başvuracaklar, Türk dili üzerine çalışmak isteyen dünya vatandaşları yine onun yol gösterici çalışmalarından, makalelerinden faydalanacaklar ister istemez. Ve onun yetiştirdiği iyi akademisyenler, ödüllü edebiyatçılar biz istemesek de yollarına devam edecekler. Yerinin dolmasının imkansız olduğu da kesin ama; Türk dilinin, edebiyatımızın başı sağ olsun.


Kiran Desai'yi hiç okumadım, ama okuyacaktım; belki İngiltere'nin en saygın edebiyat ödülü Man Booker'ı alan en genç yaştaki kadın yazar olduğu için, belki Türkçeye çevrilen romanı Kaybın Türküsü ilgilendiğim bir konu olan göçe, göçmenliğe dair olduğu için, belki de sırf Can Yayınları romanı yayın programına dahil ettiği için... Okuyacaktım, tabii bütün bunlardan önce yazarın Orhan Pamuk'un kız arkadaşı olduğunu öğrenmeseydim... Önce bu dile gelmiş gönül ilişkisinden haberdar oldum, sonra öğrendim Kiran Desai'nin kim olduğunu... Şimdi sapla samanı birbirine karıştırmış düşünüyorum; gazeteler, dergiler, internet siteleri Pamuk'la Desai'nin romantik tatil haberlerinden, yazarların birbirlerinin romanlarına dair yaptıkları tespitlerden geçilmiyor, hatta Desai'nin bikinili hallerine dair yorum yapan köşe yazarları bile var. Ve tam bunun üzerine Desai'nin romanı Türkçeleştiriliyor, Türk edebiyat camiası kapak kapak yeni yıldızının tanıtımlarını yapıyor. Kiran Desai Orhan Pamuk'un sevgilisi olmasaydı, dört yıl önce ödül almış romanı şimdilerde Türkçeleşir miydi mesela diye soruyorum kendi kendime. Ne de olsa bu ödül her yıl veriliyor ve ne ödüllü yazarlar var, hatta ödül bir yana ne sağlam yazarlar var henüz dilimize çevrilmemiş. Elbette Desai Türkçeye çevrilmeseydi diye düşünmüyorum, sadece magazin etkisinin yayın dünyamızdaki ve okur eğilimleri üzerindeki etkilerini tahayyül etmeye çalışıyorum. Magazin olmasaydı Türk okuru da benim gibi söz konusu yazarı daha tanımadan kendisi hakkında düşünmeye, karar vermeye kalkmazdı hiç şüphesiz. Bir yandan baktığımda Kiran Desai için magazinin kötü bir yanı olmasa gerek, diyorum. Genç, son derece hoş bir kadın, başarılı bir yazar ve dünya çapında başarılı olmuş bir yazarın sevgilisi. Dolayısıyla ilgi çekiyor, hatta tüm gazeteciler de belli ki bu bağlamda kendisine hayran, öyle ki bu hayranlık haber dillerine de bolca yansıyor. Peki, ya edebiyat? Acaba yazdıkları bu hayranlık perdesinin ardında gerçek anlamda değerlendirilip, tartışılıyor mu ona göre, eleştiriliyor mu acaba? Hayranlığın da körü körüne beğenilmeme gibi yazarlara ve edebiyata zararlı olduğunu düşünenlerdenim ben. Orhan Pamuk da ülkemizde bu dertten mustarip yazarların başında gelir kanımca, eleştirmenlerin çoğu ona ya körü körüne hayrandır ya da düşmanlığa varacak derecede kendisini beğenmezler. Ve yapıtları, haklarında ne kadar yazılıp çizilse de gerçek anlamda bir eleştiriye tabi tutulamazlar. Kim bilir bundandır ki Pamuk'un kendi kitapları hakkında bunca çok yazması, kitapları üzerinde yaptığı çalışmaları bunca çok anlatması. Bence bir yazar olarak, o da haklı... İleriki yıllarda Desai'nin de yapıtları hakkında kaleme alacağı pek çok yazı olacağına dair bir kehanette bulunabilirim bu bağlamda. Duruşuyla, edebiyatıyla Pamuk'un gölgesinde kalma hissiyatı duymayacağına ama kör hayranlığın çevrelediği gerçek eleştirinin açlığını çekeceğine iddiaya girebilirim. Magazinin edebiyatı öldürmeyeceğine, ama eleştiri üzerinde körleştirici bir etki yaratacağına kaniyim. İşin doğrusu hala da düşünüyorum, kim bilir belki ileriki haftalarda Kaybın Türküsü'nü okuyup, eleştiririz bu köşede, birlikte...


Ahlakçılığı kendine şiar edinmiş bir insan değilim, lütfen yanlış anlaşılmasın, benden de bu konuda kuşku duyulmasın. Ancak, seks uyuşturucu falan bir yana satanizm çok bambaşka bir yaşam anlayışı. Hayatının bir kısmında şeytan denen kötülükle gönül birliği yapmış, kötülükten medet ummuş bir insanla karşılaşmak oldukça sarsıcı.


Hiç unutmam, bundan dört-beş yıl kadar önce bir kitap ekimizin yayın yönetmenine, ellerinde çok iyi genç kalemler olduğunu, bu kalemleri eleştiri konusunda teşvik etmenin başarılı sonuçlar verebileceğini söylemiş, ancak kendisinden Türkiye'de eleştirinin ya akademisyenler ya da kendini kanıtlamış yazarlar tarafından yapılabileceğini, geri kalanın ancak kitap tanıtım yazılarında kalması gerektiği cevabını almıştım. Kanım donmuştu. Neyse ki Türk edebiyat dergiciliği onun gibilere kalmamış, son birkaç yılın temel meselesi hep eleştiri ve eleştirinin yokluğu olmuş, özellikle internet yardımımıza yetişmişti. Kuşkusuz derdim her önüne gelenin eleştirmenim diye ortaya çıkması değil, hoş böyle bir moda çıksa hiç de fena olmazdı ya, ancak edebiyatla ilişki içinde olan, kalemi kuvvetli kişileri eleştirel bakış konusunda teşvik etmek, kalemlerini sivriltmeye yönlendirmek düşüncesi, boş olduğu için mutena köşeleri bir vakitler kapıvermiş olduğunu sananları korkutur ancak. Onlar korkuları içinde yaşamaya devam ededursun, Türkiye'de ölmekte olan edebiyat dergiciliği ve eleştiri biçim değiştirerek de olsa yaşıyor hatta canlanıyor. Son yıllarda ortaya çıkıp kendini yetiştiren bazı yazarlar eleştiri alanında da verimli eserler üretebiliyor. Ersan Üldes'in On Kişot adlı eleştiri kitabı da bunun son örneklerinden biri. Ersan Üldes'i, çeşitli edebiyat dergilerinde ve bir internet sitesinde kaleme aldığı eleştirilerinden ve geçtiğimiz yıllarda yayımlanan romanlarından tanıyoruz. On Kişot ne bir akademisyen ne de 'en azından şimdilik' çok büyük bir yazar olmayan Üldes'in ilk eleştiri kitabı. Türk edebiyatından seçtiği on yazar ve on roman ekseninde Cervantes'in Don Kişot'unun, budalasının izini sürmüş yazar. Peki neden Don Kişot? Elbette, modern romanın temelini attığı, kahramanı insanlaştırdığı ve kahramanı insanlaştırdığı ölçüde romansallığı arttırdığı için... Üldes, roman sanatının tarihi, roman kişilerinin insanlaşmasıyla Cervantes'le başlamıştır, diyor. Haksız değil elbet. Ve Tanzimat döneminden itibaren Cervantes'in mirasını sahiplenen yapıtların birer birer ortaya çıktığını vurguluyor. Bunda da hiç haksız değil. Gerçekten de roman sanatı Türk edebiyatında batılılaşma sürecinin bir parçası olarak ortaya çıkar. Üldes her ne kadar bu dönem ve sonrasını ele alsa da, batılılaşma sürecinin başındaki roman algısını fazla tartışmamayı seçmiş. Açıkçası bu tür tarihsel eleştirilerin söz konusu dönemi her türlü çatışmasıyla ayrıntılı bir çözümleme süzgecinden geçirmeden Türk romanına ışık tutamayacağını düşünenlerdenim ben. Ancak Üldes yine de bu seçimine rağmen ilgili okurunu budalanın peşinden götürmeyi başarmış. On Kişotun ilk Don Kişot'u Ahmet Mithat Efendi'nin Daniş Çelebisi. Üldes, Ahmet Mithat Efendi'nin, Tanzimat romanını Cervantes'le, dolayısıyla da romanın kaynağıyla tanıştıran ilk edebiyatçımız olduğunu vurguluyor. Yazar Çengi adlı eserinde Don Kişot'un Osmanlı versiyonunu yaratmaya çalışmış, Cervantes'in şövalye kitaplarını hicvetmesi gibi Ahmet Mithat Efendi de toplumdaki cin, peri ve büyü gibi batıl inanışları hicvetmiştir. Hikayeler ile gerçek yaşam arasındaki kapanmaz gerçeklik farkını algılayamaması Daniş Çelebi'yi Türk edebiyatının batılı anlamda ilk budalası yaparken yazarını da yine bu anlamda ilk roman yazarı haline getirir. Üldes, budalanın izini Recaizade Mahmut Ekrem'in Araba Sevdası, Abdülhak Şinasi Hisar'ın Fahim Bey ve Biz, Orhan Kemal'in Murtaza, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü ve Oğuz Atay'ın Tehlikeli Oyunlarında sürerken ortaya genel anlamda son derece keyifli bir Türk roman tarihi okuması çıkarıyor. Ancak, iş Ümit Kıvanç'ın Gaib Romansı, Murat Uyurkulak'ın Harı gibi kısmen daha yakın tarihte kaleme alınmış romanlara gelince Don Kişot'un izleri silinir gibi oluyor. Demek istediğim Cervantes'in Türk romanındaki izlerinin silinmesi değil, sanki Üldes'in bazı çağdaş seçimleri o izleri yitirmesine yol açmış gibi. Ancak yanlış anlaşılmasın, yazarın seçimleri kişisel beğenilerine dayanmıyor elbette, Ersan Üldes, ele aldığı yapıtları sorunlu noktalarının da altını çizerek incelemiş. Bu anlamda On Kişotta eleştirinin hakkını vermiş. Çeşitli edebiyat kuramları eleştirinin de bir sanat olduğu konusunda hemfikirdirler. Üldes'in dil ve estetik anlamında bu görüşü destekler nitelikte bir kitaba imza attığını gönül rahatlığıyla söyleyebilirim. Eleştiri bir yazın türü sayılsa da yazın değildir bence, yazının değerlendirilmesidir. Ama yazınsal bir dille yazılabilir. Bana sorarsanız, bir eleştiri yazısı, bilimsel yazı ile denemenin arasında bir yerdedir. "İnsan büyüdükçe küçülürmüş" örneklerine güzel bir örnek olmaya aday yazarımız. Küçükken ne güzeldin halbuki.