V for Vendetta, Watchmen gibi eserlerin üreticisi Alan Moore 1960'ların ortasından itibaren yazarlık maharetini çoğu meslektaşı gibi fanzinler ve benzeri süresiz-düzensiz yayınlar aracılığıyla etrafıyla paylaşır. Zamanla yazarlığını daha da ön plana koyacak olan Moore, '70'lerle birlikte çizgi roman dergileri için üretmeye başlar. Çizgi roman, mecra itibariyle hem yazarlara hem çizerlere hem de mecranın belkemiğini oluşturan iki işi birden yürütebilen çok yönlü üreticilere sahip. Genellikle bağımsız çizgi roman örneklerinde veya grafik romanlarda denk geldiğimiz çok yönlü bu üreticiler yanında, yazar yerine çizerini öne çıkaran veya tam tersini beceren çizgi roman örnekleri de oldukça fazla. Bir fikri görsele aktarırken o fikrin sahibi yazarla uyuşan bir çizer olmadan çizgi romanın varlığından pek bahsedemeyecek olsak da, çizgi roman yazarlığı da günümüzde kendi başına elle tutulur ve önem arz eden bir unvan artık. Bu yazıda da çizgi roman alanında en bilinen isimlerden, belki de bugünün birçok çizgi roman yazarının önünü açan, beraberinde kendi üretimi olmayan dokunduğu herhangi bir çizgi romanı içinde yer aldığı dünyasıyla birlikte değiştirme ve geliştirme maharetine sahip, nev-i şahsına münhasır İngiliz yazar Alan Moore'u; çizgi romanla ilişkisini ve ürettiklerini, çoğunlukla Türkçeye çevrilen eserleri üzerinden inceliyor olacağız. Moore, ergenlik yıllarına denk gelen 1960'ların ortasından itibaren yazarlık maharetini çoğu meslektaşı gibi fanzinler ve benzeri süresiz-düzensiz yayınlar aracılığıyla etrafıyla paylaşır. Bu büyüme sürecinde Alan Moore yavaş yavaş çizerliğe de el atar; dönemin Sounds ve NME gibi müzik odaklı yayınlarında, farklı mahlaslar altında ürettiği işleri görücüye çıkar. Zamanla yazarlığını daha da ön plana koyacak olan Moore, '70'lerle birlikte 2000AD ve Warrior adlı çizgi roman dergileri için üretmeye başlar, bu dönemde hem çizer hem de yazar olarak dergi içerisindeki antolojilere farklı işleriyle katkıda bulunur. Bu işlerin en öne çıkanıysa Moore'un sesini o güne kadar en yüksek şekilde duyurabildiği Marvelman'dir. Konvansiyonel bir süper kahraman hikayesi olan Marvelman, Moore'un dokunuşuyla karanlık ve gerçekçi bir hal alır. Dönüşüme giren Marvelman'e ileride çizgi roman mecrasının diğer önde gelen yazarlarından biri olan, Sandman'in yaratıcısı Neil Gaiman da el atacaktır. Moore'un belki de ilk klasiği olan distopya masalı V for Vendetta'nın (V for Vendetta, 2008, Arka Bahçe Yayıncılık) da ilk bölümleri gene Warrior'da yayınlanır. Bu dönemdeki işleriyle ödüller de kazanmaya başlayan Moore adını gittikçe duyurur ve Amerikalı DC Comics'in teklifiyle 1984'te Swamp Thing çizgi romanını hazırlayan ekibe dahil olur ve ismini Atlantik'in öteki tarafına duyurur. Swamp Thing Efsanesi (Swamp Thing, İthaki Yayınları: 2020), ilk olarak '70'ler başında yayınlanmaya başlayan, dönem dönem yayınına ara vererek istikrarsız ilerleyen bir çizgi roman serisidir. Moore, realist, dramatik ve bazen de duygusal karakter üretimini Swamp Thing vesilesiyle iyice görünür hale getirir; ününü gittikçe yitiren bir çizgi romanı ayağa kaldırır ve çok daha yukarılara taşır. Moore'un tek başına yarattığı bu dönüşüm, Swamp Thing'in bugüne kadar süren ününü yaratan belki de en büyük kilit taşlarından biridir. Swamp Thing vesilesiyle DC Comics'in diğer süreli yayınlarına da konuk yazar fırsatı yakalayan Moore, '80'ler boyunca DC evrenindeki hikayelerine karanlığı, gerçekçiliği ve karamsarlığı yaklaştırır; hikaye yazımında çizgi roman mecrasında standartlaşan formüllerden ziyade tarihi veya edebi referanslara ve alıntılara başvurur. Bu dönemde hazırladığı Batman: Öldüren Şaka (Batman:Killing Joke, JBC Yayıncılık: 2015), alışılagelmiş Batman hikayelerinden ziyade Joker karakterinin arkaplanına odaklanarak Batman'le aralarındaki mücadeleyi bu sefer de Joker gözünden, karakterin geçmişine yapılan referanslarla anlatır. Ancak bu hikayenin hemen öncesinde süreli şekilde yayınlanmaya başlayan, Dave Gibbons'un çizgileriyle hazırladıkları, Soğuk Savaş dönemini kahramanlar eşliğinde anlattığı efsane çizgi romanı Watchmen (Watchmen, İthaki Yayınları: 2016) Moore'un belki de çizgi romana, edebiyata, kendisine ve dünyaya bakışının manifestosu olacaktır. Watchmen'in kahramanları gerçek sorunlara sahip, yaşlanan ve gittikçe kötüye giden dünya için endişelenen; fakat bir yandan da güçsüzlüklerinin farkında, birbirinden kopuk karakterlerdir. Toplumdaki 'öteki'yi temsil ederken bir yandan da dev bir komplo beraberinde başlarına geleceklerden korunmak için bir araya gelmeye çalışırlar. Watchmen sonrasında bağımsız çalışmalara savrulan Moore, bu sefer ibresini İngiltere'de geçen tarihi ve okült bir anlatıya çevirir. '89 ve '98 arasında toplam on sayıda, çizer Eddie Campbell eşliğinde toparlanan From Hell (From Hell, Flaneur Yayıncılık: 2017), merkezine Karındeşen Jack'i oturtan, ancak ezoterik fantezilerin edebiyattan tanıdığımız kurgu figürler ve gerçek tarihi karakterlerle harmanlandığı sıradışı bir iş olur. Neredeyse 600 sayfaya ulaşan eser; Alan Moore'un kafasının tarihi ve kurgu referanslar arasında nasıl çalıştığını anlamak için harika bir örnektir. Bağımsız başka benzer işler sonrasında Moore iki kıta arasında gidip gelmeye başlar; '90'larla birlikte bir yandan Amerikalı büyük çizgi roman yayıncılarının şaşalı kahramanlarına drama katarken bir yandan da kendi sınırlarını kendi belirlediği imza işler üretir. Bunların en önde geleni de, 1999'da yayına başlayan ve geçtiğimiz yıl sona eren Olağanüstü Beyefendiler Cemiyeti'dir (The League of Extraordinary Gentlemen #I-#II, Yapı Kredi Yayınları: 2019). From Hell'deki karakter kolajını birkaç vites arttırarak zihnindeki dipsiz edebiyat dağarcığını baştan sonra bir hikayeye dönüştüren ve bu hikayeyi farklı komplo, detektiflik ve fantastik olayların etrafında biçimlendiren Moore, çizer Kevin O'neill eşliğinde hikayeyi yirmi yıl boyunca esnetir, genişletir, evrenler arası bir boyuta getirir ve 2020 itibariyle de tamamlar. İşin belki de en ilginç yanı olarak; yukarıda anılan hemen her Moore hikayesi bir şekilde beyazperdeye yansır. V for Vendetta, dönemin meşhur yönetmenleri Wachowski Kardeşler tarafından sinemaya uyarlanır, Swamp Thing ise kariyerinin başlarındaki genç Wes Craven eliyle bir televizyon filmine aktarılır. From Hell, tüm karamsarlığı bir kenara atılıp Johnny Depp'li bir gerilim filmi olur, Watchmen'se sonradan DC filmlerinin demirbaş yönetmeni olacak Zack Snyder tarafından kalburüstü bir anlatıya çevrilir. Kapsadığı fikirsel alan ve içerik sebebiyle sinemaya aktarılması en zor örnek olabilecek Olağanüstü Beyefendiler Cemiyeti bile kendini bir aksiyon filmi olarak sinemada bulur. Moore ise bu uyarlamaların hiçbirini onaylamaz, isim hakkını vermez, sinema-tv platformundaki bu üretimlerin hepsini reddeder ve her fırsatta eleştirir. Belki de 'çocuklarının' kendisinden izinsiz bir şekilde büyütüldüğünü gören ama duruma müdahale de edemeyen bir ebeveyn gibi hepsinden vazgeçer; birebir engel ol masa da hiçbir zaman kendisinin bu filmlerle birlikte anılmasına izin vermez. Alan Moore, bugün son çizgi romanını tamamlamış olmanın iddiasıyla, ürettiği işlere benzer şekilde gene okültle çevrelenmiş gizemli hayatına İngiltere'de devam ediyor. Çizgi romanlarla işinin tamamlandığını, ancak yazarlığa televizyon, roman, öykü gibi farklı mecralar aracılığıyla devam edeceğini belirtiyor. Çizgi romana ne yazık ki artık küskün olan, gelmiş geçmiş en iyi çizgi roman yazarlarından Alan Moore'u tanımayanlara, önce Türkçeye kazandırılan işleriyle başlayıp, fırsat olduğu takdirde tüm külliyatını keşfetmelerini şiddetle tavsiye ederim.


Kobi Yamada'nın ülkemizde yayınlanan son eseri Belki, hepimizin içinde barındırdığı sonsuz potansiyelin hikayesine yoğunlaşıyor. Bu fikri, bir çocuğun gözünden irdeleme yolunu seçiyor yazar. Çocuğun dünyadaki varoluş serüveninde ceplerinde taşıması gereken anahtar kavramları hatırlatıyor ona. Bunu da bir masal formatında değil kişisel gelişim şablonunda yapıyor. Bizim çocuk edebiyatı açısından yeni bir dil olduğunu söyleyebilirim. Çocuklara soyut olan kavramları nasıl anlatırsınız? Ya da soruyu şöyle sorayım: Çocuğun içinde taşıdığı potansiyelin ne olduğunu ve bunu nasıl kullanacağını ona nasıl anlatırsınız? Önüne çıkan fırsatları değerlendirme, zor görünen bir şeyi deneme azmi ya da bir problemle baş etme yollarını bulma gibi meseleler biz büyükler için bile muamma kavramlar. Bunun için 'her derde deva' mottosuyla onlarca kişisel gelişim kitabı yayınlanıyor. Aslına bakarsanız bu ay tanıtacağım kitabı da bu anlamda kişisel gelişim rüzgarının, bir çeşit çocuk versiyonu gibi görüyorum. Yazarı da zaten bir şirket CEO'su. Ancak tabii ki yazdığı bu kitapların bir tür çocuk edebiyatı formuna bürünmüş olduğunu gözardı etmemek lazım. Bahsedeceğim kitabın adı Belki. Yazarı Kobi Yamada. Ülkemizde çok sevildi kitapları. Daha önce Bir Problemle Ne Yaparsın?, Bir Fikirle Ne Yaparsın?, Bir Fırsatla Ne Yaparsın?, Denemek isimli kitapları Nar Çocuk Yayınları'ndan karton kapaklı ve güzel bir baskıyla sunulmuştu. Kobi Yamada'nın ülkemizde yayınlanan son eseri Belki, hepimizin içinde barındırdığı sonsuz potansiyelin hikayesine yoğunlaşıyor. Bu fikri, bir çocuğun gözünden irdeleme yolunu seçiyor yazar. Çocuğun dünyadaki varoluş serüveninde ceplerinde taşıması gereken anahtar kavramları hatırlatıyor ona. Bunu da bir masal formatında değil kişisel gelişim şablonunda yapıyor. Bizim çocuk edebiyatı açısından yeni bir dil olduğunu söyleyebilirim Kobi Yamada'nın ülkemizde yayınlanan son eseri Belki, hepimizin içinde barındırdığı sonsuz potansiyelin hikayesine yoğunlaşıyor. Bu fikri, bir çocuğun gözünden irdeleme yolunu seçiyor yazar. Çocuğun dünyadaki varoluş serüveninde ceplerinde taşıması gereken anahtar kavramları hatırlatıyor ona. Bunu da bir masal formatında değil bildiğimiz kişisel gelişim şablonunda yapıyor. Yani cümleler, fikirler, kalıplar... Bu noktadan bakacak olursak kitabı bir edebiyat formatı içinde değerlendirmek zorlaşıyor. Kişisel gelişim şablonlarının, çocuğun hayal dünyasıyla buluştuğu ve kelimelerin daha çocuksu forma indirgendiği bir dil örgüsüyle yazılmış Belki. Yani, yüksek bir edebiyat beklentisiyle okumak yerine çocuğun kendini keşfetmesine yönelik anlamlı cümlelerin buluştuğu bir eser olarak görmek daha mantıklı olacaktır. Orijinal ve en azından bizim çocuk edebiyatı açısından yeni bir dil olduğunu söyleyebilirim. Çocuğa bir kılavuz sunuyor aslında kitap. Her ne kadar bahsettiği şeyler bir çocuk için anlaşılması zor, çok soyut şeyler olsa da kitabın resimlenmesi bu anlamda imdada yetişiyor. Aslına bakarsanız Kobi Yamada'nın diğer dört kitabında da kitabı soyuttan somuta geçişini sağlayan ve okuyan kişide haz bırakan şey kitapların resimlenmesi. Her biri de gerçekten birer tablo niteliğinde güzel resimlemelere sahip. Resimler sayesinde, çocukların kitaptaki kavramlarla kurduğu zihinsel bağ şüphesiz daha anlaşılır olacaktır. Doğa ve estetiği hem sanatsal hem imgesel olarak çok iyi buluşturan resimleme, tadında. Yazarı kadar çizeri Gabriella Barouch da selamlanmayı hak ediyor. Çocukların soyut kavramlarla tanışma anı için olgunluk ve belli bir yaş beklenir hep. Yani kendi yaş sınırları içinde karşılaştıkları soyut bir şeyi anlamlandırmyı da kavratmak gerekiyor sanırım. Elbette ki çocuğun anlamadığı, hayal edemediği bir sürü kavram ve cümle var kitabın içinde. Ama böyle diye çocukları bunlardan uzak mı tutacağız? Tam tersine anlamını bilmediği bir şeyin kulağına çalınması ve duygularını beslemeye başlaması yeterli olacaktır. Bütünü hayal etmesi için bu küçük parçaların çocuğun ruhuna girmesine de izin vermek gerekli. Hem yedi yaşındaki bir çocukla yetmiş yaşındaki bir dedenin dünyaya dair soruları ve dünyayı anlamlandırma çabaları farklı mı sanıyorsunuz? Herkes bulunduğu yaş diliminden dünyayı ve kendini sorguluyor. Belki, insanın varoluşuna dair çocuklara sunulabilecek güzel bir eser elbette ama büyük okurların da çok keyif alacağı kesin. Bir gün kapınızın önünde bir penguen bulsanız ne yaparsınız? Sizi bilmem ama masaldaki bu çocuk, kapıyı açınca karşısında üzgün bir penguen buluyor. Ve çocuksu bir merakla bu penguenin evini bulmasına yardım etmeye karar veriyor. Neleri göze alıyor bir bilseniz! Ve en sonunda buldukları bir sandalla Güney Kutbu'na kadar gidiyorlar. Pengueni ülkesine bırakıyor çocuk ama bu kez de kendi mutsuz oluyor. Sonra ilginç bir şey yapıyor... Eh kitabın hepsini anlatmayalım elbette. Evdeki miniğe okuyacağınız güzel bir kitap bu.


Zengin ve soylu bir aileden gelen meraklı ve duygusal bir kızdır Cosima. Tutucu bir toplumda büyümeye çalışır, akranlarının aksine okuma ve yazmaya da çok meraklıdır. Çocukluk dönemini bağnaz uyarılar ve hiçbir mantıklı nedeni olmayan ailevi tepkilerle geçirir. Naif ve sakin tavrıyla herkes tarafından sevilen Cosima, meraklı yanını hiçbir zaman gizlemez ve her zaman o merakın peşinden gider. Hayata olan merakı, duygusal yanına coşku sağlar... Ve bir gün içindeki duyguları daha fazla tutamayıp yazmaya başlar. Yüreğindeki geniş coşkuyu, yetersiz kelime dağarcığıyla kağıda döker. Yazdıkça rahatlar ve rahatladıkça yazar. Hayata gelme amacı buymuş gibi yazar, hayatın tek anlamı buymuş gibi... Kısa bir öyküsü o dönemin bir moda dergisinde yayımlanır. Yazdıkları cüretkar şeylerdir. Öyküsünün dergide yayımlandığını duyan ve okuma yazma bilmeyen iki kadın akrabası, günahkar ve lanetlenmiş olduğunu düşündükleri kadınların resimlerinin bulunduğu derginin sayfalarını yakarak etrafa dehşet saçarlar. Bu aynı zamanda Cosima'ya da bir gözdağıdır. Cosima'nın yazarlık macerası, Grazia Deledda'nın yazarlık macerasıyla paralellik taşıyor. Yılmadan usanmadan bildiğini yapmaya ve yazmaya devam eder. İnsanların onun yaptıkları ya da yazdıkları hakkında ne düşündüğüyle çok fazla ilgilenmez Cosima. Çünkü içinden yazmak gelir, bunun karşısında kim durabilirdi ki? Hayat ona meraklı ve yetenekli bir zihin vermiştir ve o da kendisine bahşedilen bu yeteneği sonuna kadar kullanarak yazmayı seçer. İmkanların kısıtlı olduğu, doğanınsa kendisini sınırsızca sunduğu bir coğrafyada geçirilen çocukluğun hayal gücünde ve dilde yarattığı tüm etkiler, Grazia Deledda'nın bu otobiyografik romanında masal diliyle okurların karşısına çıkıyor.


1980'li senelerin ortalarında Karaman'da ortaokul öğrencisi idim. Ağabeyim Mehmet Harmancı'nın elinde bir kitap gördüm: Batılılaşma İhaneti. Yakın tarihimizden bahseden bu kitabı birkaç defa okudum. Çocuk yaşlarda okunan kitapların tesiri tahminlerimizin çok ötesinde olabiliyor. Bu kitap ve elbette zamanla bu kitabın açtığı başka eserler; tarihe, özellikle yakın tarihimize bakışımı etkiledi. Kitap kitabı açtı. Doğan'ın meşhur Türkçe sözlüğünü, dilimi geliştirmek niyetiyle yazmaya kalkıştım! Bu eserleri başka eserler izledi. Yazarın en son yayınlanan Türkçenin Cenaze Töreni (Yazar Yayınları, 2020) adlı kitabını okurken ortaokul senelerimi ve Batılılaşma İhaneti'ni yeniden düşündüm. Bir öykümde Yazıyoruz da ne oluyor? demiştim. Öykücü Ali Işık da bana, gerçek hayattaki yazara, bu konudaki gerçek fikrimin ne olduğunu sormuştu: Yazı dünyayı değiştirir mi? demişti. Ben de Işık'a demiştim ki: Yazıdan başka ne değiştirir? Benim doğum yılım olan 1974'ten bir sene sonra yayınlanan Batılılaşma İhaneti, benim gibi daha nice okurun dünyaya, hayata, tarihe bakışını belirledi. D. Mehmet Doğan'ın adıyla bütünleşen bu yakın tarih analizi, daha sonraki nesillerin geçmişi algılama biçimini etkiledi. Otuzdan fazla kitap yazmış olan D. Mehmet Doğan'ın eserlerinin içerdiği alanlar, Atilla Mülayim tarafından yakın tarih, sözlük, dil, seyahat, Mehmet Akif olarak tasnif edilir. Son senelerde yazarın Türkçe hassasiyetine ilişkin eserlerinin sayısı artmıştır. Türkçenin Cenaze Töreni (Yazar Yayınları, 2020) de bunların sonuncusu. Kitabın alt başlığı 1. Türk Dil Kurultayı. Bu konuyla ilgili belgelerin de yer aldığı eserde daha çok, 1930'lu senelerde dilimizle ilgili olarak yürütülen politikaların eleştirisi yapılıyor. Doğan'a göre Cumhuriyet batılılaşmacılığı kendisini Avrupa ile aynılaştırmak amacına dayanan adımlar attı: Cumhuriyet batılılaşmacılığını kültürel yapılanma konusundaki tutum alışlarına ve uygulamalarına bakarak, Avrupa ile aynileştirme yönünde çok keskin ve kestirme adımlar atmak şeklinde tarif edebiliriz. İlk adım, Batı ile en önemli farklılık -hatta çatışma- kaynağı olan 'din farkı'nın giderilmesi yönünde atılmıştır. (s.11) Laiklik başlığında toplanabilecek düzenlemeler din farkının bir şekilde giderilmesi amacına dönüktü. 1930 sonrasında devlet eliyle gerçekleştirilen Türkçeye ilişkin yenileşme girişimleri, elbette 20'nci yüzyıl boyunca sayısız kalem tarafından eleştirilmiştir. Ancak -bir okuyucu olarak gözlemimi söylüyorum- 1990'larla birlikte bu tür hassasiyetler de hassasiyet bildiren eleştirel yazılar da geri planda kalmıştı. Dikkatimi çeken husus, D. Mehmet Doğan'ın bu itiraz dolu sesi hiç kaybetmeden, dilimize verilen zararları haykırmaya devam etmesidir. Genç okurlarımıza bir tavsiyem var: Şu iki kitabı art arda okusunlar: Birincisi Geoffrey Lewis'in Trajik Başarı'sı. İkincisi D. Mehmet Doğan'ın Türkçenin Cenaze Töreni. Bu iki kitap, dilimizin 20'nci yüzyıldaki dramatik macerasını gözler önüne seriyor.


Dağlarda dolaşmak kafa dengi bir dost yanınızda olduğu zaman bir başka güzel, yalnız olduğunuzda bir başka... Dağlara dair hislerimi bütün dağ tutkunlarının paylaştığına şüphem yok. En azından muhterem Dursun Çiçek Beyefendi ile dağlara dair tutkularımızın örtüştüğünü gönül rahatlığıyla söyleyebilirim. Çünkü kendisinin geçtiğimiz ay Muhit Kitap'ın Deneme serisi içerisinde yayınlanan, Benim Dağlarım ismini taşıyan kitabını okuduğumda aynı duyguları hissettiğimizi açık bir şekilde görmüş oldum. Çocukluk yıllarımın büyük bir bölümünü ailemizin yaylak ve kışlak hayatı yaşaması nedeniyle dağlarda geçirdim. Ailemizin yaşadığı hatırı sayılır bir geçmişi olan bir köyümüz vardı, ancak hayvancılıkla uğraşanlar ilkbahardan sonbahara kadar dağlara kurdukları sayalarda vakitlerini geçirirlerdi. Hafızamın beni dünya ile buluşturduğu dönemden itibaren babamın beni dağlara götürdüğü, dere tepe, bayır demeden yanında taşıdığını hatırlıyorum. Bu hayat tarzının tabii bir sonucu olarak, tabiatın, dağların, yazın, baharın, kışın, kelebek uçuşunun, kuş cıvıltısının, dere suyunun sesinin, vahşi hayvanların yaşamının, dağ esintilerinin, rüzgar fısıltısının, ayazın, sıcağın ne anlama geldiğini iyi bilirim. İnsanoğlu tutkularıyla yaşar. Bu tutkular bazen bir arkadaş grubu, aile veya meslektaşlarla bazen de bir başına ayrı bir tat katar insanoğlunun hayatına... Bu tutkularımız sayesinde yaşamanın gerçek anlamını, zevkini ve heyecanını yaşar, keşfeder, iliklerimize kadar hissederiz. İnsanoğlunun kişiden kişiye farklılık gösteren pek çok tutkusu vardır. Kahve, çay, seyahat, kitap, futbol, müzik, bir enstrüman çalmak, pul veya para koleksiyonu yapmak, müze gezmek, tarihi eserleri görmek, kervan yollarını yahut antik yolları dolaşmak, fotoğraf çekmek, doğal yaşamı gözlemlemek nasıl insanların icra etmekten zevk aldıkları birer tutku ise aynı şekilde dağları dolaşmak, onun dilini anlamaya çalışmak, dağlarla hemhal olmak da tarifsiz, ancak yaşamakla anlaşılabilecek bir tutkudur. Kahve, seyahat, fotoğraf ve kitap başta olmak üzere bu saydıklarım benim de tutkularım... Bununla birlikte keçi sevgisini ve dağlarda dolaşmayı ayrı bir yere koyarım hep... Köroğlu Dağları'nın yamaçlarında büyüyen bir çocuk olarak dağlarda dolaşmanın verdiği hazzı diğerlerinin hiçbirine değişmem. Eğitim hayatım büyük şehirlerde geçse de hayat şartları bizi metropollerde yaşamaya mahkum etse de bu tutkum hiç değişmedi. Aksine daha büyük bir zevke dönüştü, gittiğim şehirlerin veya ülkelerin meşhur dağlarında dolaşmak en büyük zevkim oldu. Romanya'da Babadağ, Arnavutluk / Kruje'deki Sarı Saltık Tepesi aklıma gelenlerden sadece ikisi... Tam anlamıyla bir Erciyes tutkunu olan Dursun Çiçek, Benim Dağlarım'da gezdiği, hissettiği, havasını soluduğu, ayazını yediği, güneşinde yandığı, fotoğraflarını çektiği dağları anlatıyor. Adeta o dağların diliyle konuşuyor. Kitabın satırlarında ilerledikçe, rahmetli dedemin asker arkadaşı oluşunu büyük bir övünçle anlattığı, değerli Halk Müziği sanatçımız Mehmet Erenler'in Ali Dağı Dağların Hası, Çekmiş Kucağına Koca Talas'ı türküsü dilime dolanıyor. Yazdığı satırlar sadece dağ tutkusunu değil Kayseri sevdasını da haykırıyor. Bununla birlikte Dursun Çiçek'in dağları Erciyes ile sınırlı değil elbette. Kitabı elinize aldığınızda onunla birlikte siz de yola koyulup, patika yollardan geçerek yaylalara çıkabilir, kır çiçekleri koklayabilir, gelinciklerle süslü tarlaların kenarından ilerleyip kekik kokulu dağ yamaçlarına tırmanabilir, Aladağ'larda gün doğuşuna, Toroslar'da gün batışına, Nemrut'un ayazına, Hasan Dağı'ndaki yörük çobanının ıslığına, Köroğlu Dağları'ndaki bir uçurumdan çağlayana şelalenin sonsuzluk şarkısına eşlik edebilirsiniz. Dağlar, haklarında anlatılan hikayelerle daha da büyürler. Bizim köyün hemen karşısındaki Erenler Tepesi'nde yer alan yüce çam ağaçlarının altında yatan evliyaların köyümüzü her türlü musibetlerden, kazalardan ve belalardan muhafaza ettiğini söylerdi rahmetli babaannem. Belli ki kadim zamanlardan beri dağlara yüklenen kutsallık onun köyümüzün koca çınarlarının zihinlerinde yer etmişti. Aslında babaannemin sahip olduğu bu düşünce Anadolu'nun farklı bölgelerinde hatta dünyanın pek çok yerinde yer alan bir olgunun bir Kınık köyündeki yansımasından başka bir şey değildi. Dünya üzerinde pek çok bölgede kadim zamanlardan beri dağlara hem kutsallık hem de pek çok anlam yüklendiğini hemen herkes bir vesileyle hatırlayacaktır. Dursun Çiçek'in de kitabında belirttiği gibi dağlar, sabrın, bekleyişin, teslimiyetin, arınmanın, mutluluğun, bilgeliğin, toplumun verdiği sıkıntı ve kederden kurtulmak isteyenlerin, peygamberlerin, velilerin, delilerin, dervişlerin, aşıkların, maşukların, dertlilerin, güçsüzlerin, kendini bilmek isteyenlerin sığınağı, anahtarı yahut ifadesidir. Çoğu peygamberin hayatında önemli yeri vardır dağların. Yüce Yaratıcı emaneti ilk önce dağa teklif etmiş. Nuh Peygamber'in kavmi Cudi Dağı'nda yeniden hayat bulmuş. Hz. Peygamber Nur Dağı'ndaki Hira Mağarası'nda Hakikat'a vasıl olmuş. Musa Peygamber Tur Dağı'nda Rabbü'l-Alemin ile kelama durmuş. Dağlar tarih boyunca ermişler ve evliyalar yurdu olmuş. Sarı Saltık hem Arnavutluk hem de Romanya'daki tekkelerini dağların tepesine kurmuş, büyük İslam velisi Seyyid Harun Küpe Dağı'nın eteğinde Seydişehir'e hayat vermiş, Abdal Musa Torosların zirvesinde çerağını uyandırmış. Bursa'nın sembolü Uludağ yüceliğini burada kurulan manastırlarda ve tekkelerde yaşayan azizlerden ve dervişlerden almış. Sözlerimize yine Dursun Bey'in cümleleriyle son verelim: Dağ arındırır, saflaştırır, berraklaştırır. Arı ve saf olanı berrak olanı ise muhafaza eder. Kendimizi bulmak, bilmek, modern dünyanın keşmekeşinden bir lahza olsun kurtulmak için dağlara tekrar yüzümüzü dönelim. Dağ hayattır, nefestir, mutluluktur.


Dakika yetmiş iki. Kut dayının gözleri ilk kez bana takılıyor! Göz göze geliyoruz. Kulağı spikerde olduğu için gözleri hafızasız. Gözlerime boş boş bakıyor. Heyecanı gözleri yerine kulaklarında. Sürdüremiyor bakışını. Ama biliyorum, yenilirsek her şeyi hatırlayacak ve ödetecek bana. Şu Selvi'yle olan namus işimizden bahsediyorum. Pilleri bile ödetecek hatta. Ama ne olursa olsun radyodan kopamam. Ellerim başımın altında, tandırın yanındaki peykede, yatak yorgan yığınına yaslanmış uzanıyorum. Ninemin büyük duvar taşlarının aralarına sokup askı yaptığı çengellerde süzme yoğurt torbalarını, bakliyat, mısır ve kete çuvallarını, süt makinasının yıkanıp kurumaya bırakılmış çanaklarını, ilk kez görüyormuş gibi gözden geçiriyorum. Yayla mevsimi boyunca, yapacak bir şeyim olmadığında başvurduğum oyalanma yollarından biri bu. Dibinde ancak bir yumruk büyüklüğünde yoğurt kalmış torba, büyük çividen yere kadar asılmış. Onu mesela Kut Süleyman dayının suratına benzetiyorum. Bunu düşününce içimden kıkır kıkır gülüyorum. Kendimi topluyorum. Kambur Hamdi de böyle böyle delirdi derler. Kendi kendine gülmeye başlamış eski bir zamanda. Ninem anlatır. Sonra hep gülmeye başlamış. Küçük bir panikle kendime geliyorum. Sinekler vızıldayıp daireler çiziyor etrafında askıların. Onların titrek, vızıltılı dairelerini izliyorum. Gözlerim yorulup usanıyor. Sonra duvarın üstünden tepeye doğru yükselmiş hartama çatının açıklığına dalıyorum. Biçimsiz, yamuk tahtalardan bir çemberin koruduğu masmavi gök yaması. Tam orada, güneşli havalarda bile eksik olmayan rüzgar, hafif bir ıslıkla mırıldanıp dolanıyor. Çatıdaki açıklık tandırın tam üstüne denk geliyor. Güneşin huzmesi bacadan mızrak gibi aşağıya, tandırın içine iniyor. Huzmenin içi toz, küçük sinek ve titreşen zerreciklerle dolu. Işığın içindeki her şey uykudaymış gibi biteviye salınıyor. Uzun uzun bakınca insanın zihni yatışıyor. Uzaklardan tek tük köpek sesleri, insan, inek, keçi sesleri geliyor. Bir kuyunun içinden geliyormuş gibi. Öğle sonrasının uyurgezer tembelliği her şeye sinmiş. Bunalıyorum. Olanlardan haberi yok ninemin. Daha doğrusu bizim ot mereği yangınıyla Selvi, dolayısıyla Kut Süleyman dayı arasındaki bağı bilmiyor. Kapıda komşumuz Fadime nineyle konuştuklarını yattığım yerden duyuyorum. Kut'un karısı Sakine nineden ilaç almaya gittiğini söylüyor. Yüreğim ağzıma geliyor. Ama olan olmuş. Dışarıdan oflaya poflaya yükleniyor kapıya. Emektar tahta yığını sızlaya bağıra açılıveriyor. Eve saldıran gün ışığı köşe bucağı dolduruyor. Özel bir sesi, dahası müziği var bu kapının. Onda da ninemin yağmuru önceden bilen, geleceği gören romatizmalarından var sanki. Sesleri aynı. Ama bir farkla. Bıçak gibi ağrı, ninemi belinden kavrayıp yere indiriyor ikide bir. Kapının öyle bir derdi mi var? Kapı işin yalnız eğlencesinde bir eyyamcı. Neyse. Zihnimi sayıklamaktan kurtarmalı ve çekip çıkarmalıyım böyle şeylerden. Gelip oflaya puflaya önüme çöküyor. Sakine nineden aldığı ilacı kuşağının arasından çıkarıyor. Başımın ağrısına ve ateşime iyi gelecek. Yolda Kambur'a uğrayıp bir muska yazdırmayı da ihmal etmemiş. Söylene söylene, ama nihayet umutlu, omuzlarımdan alelacele tutup kaldırıyor beni. Tahta peykenin üstünde doğrulup oturuyorum. O saat işe koyuluyor. Gece bir beze sararak başıma bağladığı mısır lapası sargısını dikkatlice çözüyor. Kurumuş kalıbı dışarı, tavuklara atıyor. Bir bardak suyla dönüyor. Fısır fısır okumayı ve üflemeyi kesmeden, naylonun içinden çıkardığı hapın yarısını kırıp bardağa bırakıyor. Sonra muskayı küçük parçalara ayırıp onu da bardağın içine atıyor. Karıştırıyor. Ara ara okumayı kesip söylenmeyi ihmal etmiyor. Yediğim kızıl mantara, gelintırnağı zannedip kemirdiğim ağulu kendir köklerine, hepsinin yetiştiği dağlara, bitip büyüdükleri toprağa verip veriştiriyor. Kökleri kurusun. İçimden gülüyorum. Ninemin, beni azılı bir suçludan -namus suçu!- sıradan bir hastaya dönüştüren dalgınlığına minnet doluyum. Uydurduğum bütün o hayali kuzukulağı köklerine, dağlardaki masum kendir köklerinin tamamına ve zehirli kızıl mantara borçlanıyorum. Manevi olarak. Gülemiyorum -ama minnet doluyum. Sonunda hazır ediyor ilacımı. Üç dikişte. Besmeleyle. Ninemin şüpheli ilacı boğazımı yakıyor biraz. Umurumda mı? Bana hasta masumiyeti kazandıracak sonuçta bu ilaç. İncecik sızı ipliğinin mideme doğru indiğini keyifle hissediyorum. Başımı nihayet kaldırıp bakıyorum. İki kete yarısını andıran dişsiz ağzı şefkatle aralanmış gülümsüyor ninemin. Gözlerinin içi merak ve sevinç dolu bir parıltıyla yanıyor. Başımı sallıyorum. İyiyim. Beni kendine çekip başımı önlüğüne bastırırken -ekşi şefkat hamuru- biteviye fokurduyor. Mır mır mır, mur mur mur. Benim eşşek oğlum. Haylaz oğlum. Kurdun enuği! Benim uslanmaz kafir oğlum. Yalvarıyorum ama vazgeçmiyor. İçini tekrar mısır lapasıyla doldurduğu yeni bandajı yine başıma sarıp arkadan dikkatlice düğümlüyor. İçeride, ambarda meleyip duran topal keçiyi o saat sağıyor. Ağzı yine kulaklarında, maşrapayı burnuma dayıyor. İçersem çıkmama izin verecek. Dikliyorum. Üç dört nefeste bitiyor. Üstümü giyip değneğimi elime alıyorum ve caminin oraya doğru yollanıyorum. Güneş gözlerimi çıkaracak. Günlerdir yattığım yerden yalnız seslerini duyduğum günü nihayet dışarıda görmenin sersemliğiyle, yalpalaya yalpalaya ilerliyorum. Kara sineklerin cirit attığı gübre deposu ahırların önlerinden geçiyorum. Gün ortası olmasına rağmen el ayak çekilmiş. Yaylayı tuhaf bir sessizlik sarmalamış. Maç günü. Camiyi uzaktan görünce içim ferahlıyor biraz. Aniden patlayan şamata, heyecan, yere iğne atsan duyulacak suskunluk, sonra yine bağırtılar, birbirini izliyor. Caminin gölge tarafında, duvarın dibine çöreklenmiş kalabalık. Bir şeker lekesine yapışmış karınca karaltısı gibi kımıl kımıl. Çoluk çocuk, dağda nahırı bırakıp gelmiş çobanlar, yaşlılar, Kut'un radyosunun başında, heyecandan, sevinçten ve öfkeden sarhoş, dünyanın geri kalanını unutmuş, hayali bir nesneyle boğuşup duruyorlar. İyice yaklaşınca radyodaki sesleri duymaya başlıyorum. Dolu yağarken hartama çatımız nasıl gümbürderse, radyodan gelen ses de öyle. Bu sesi ara sıra spikerin sesi bölüyor. Avni Aker Stadı'ndan dakika ve skor veriyor spiker. Takım yenilirse para toplanacak, yaylanın ilerisindeki sırta doğru yollanacak kafile. Sırtın üstünde tek ü tenha, bakkal demeye bin şahit ister, bizim köhnemiş Kıbrıs Bakkaliyesi'nden pil alınacak radyoya. Kut dayının bir çeşit kurumsallaşmış kaprisi ödenecek. Çaresiz ödenecek. Yoksa gelecek hafta radyoyu çıkarmaz meydana. Anlaşma böyle. Ya yenersek? Ya yenersek mi -o zaman Kut'un galibiyetteki belli belirsiz payı büyütüyor ahali. Kut böylece hafta boyunca keyfini çıkarıyor bu hizmetin. Sanki onun radyosu olmasa bu işi başaramazmışız gibilerden. Yani vergi olarak yetiyor ona bu. Garip ama alışkınız. Neyse. Küçük derenin üstündeki tahtalardan geçip caminin düzlüğüne tam varacağım sıra, birden yepyeni bir gürültü sökün ediyor radyodan. Radyonun başında halka olmuş cemaat sus pus. Ses sağanağının içinden spikerin heyecandan boğulan sesi zorlukla duyuluyor. Hakem Sadık Deda penaltı noktasını gösteriyor! Dakika... Spikerin sesi dolu sağanağının içine batıp kayboluyor, yeniden çıkıyor... Dakika... Gidiyor... Geri geliyor yeniden spiker... -vet sayın dinleyiciler... Bahattin topun üzerine geliyor -vuruyor ve... Dolu sağanağı patlıyor yeniden. İnfilak eden coşku milleti siperdeki gibi önce havaya savuruyor. Birbiri üstüne yatıp yuvarlananlar, değneğini duvarda kıranlar, fırlayıp ören yerine doğru koşanlar, birbiri üstüne atlayanlar. O arada birkaç şarjör dolusu mermi boşalıyor havaya. O hengamede, Kut dayıya fark ettirmeden aralarına sızıp çömeliyorum. Dakika yetmiş iki. Kut dayının gözleri ilk kez bana takılıyor! Göz göze geliyoruz. Kulağı spikerde olduğu için gözleri hafızasız. Gözlerime boş boş bakıyor. Heyecanı gözleri yerine kulaklarında olduğu için sürdüremiyor. Ama biliyorum, yenilirsek her şeyi hatırlayacak ve ödetecek bana. Şu Selvi'yle olan namus işimizden bahsediyorum. Pilleri bile ödetecektir hatta. Ama ne olursa olsun radyodan kopamam. İçimden dua ediyorum. Güngör sol kanattan... Turgay.. Turgay veriyor pasını... Küçük Şenol... Topu götürüyor, götürüyor, götürüyor, İskender'i görüyor, İskender'den Cemil'e bir pas, Cemil'den tekrar İskender'e, İskender bir çalım, bir çalım daha, ceza sahasına... Şuuuut ve kaleci Eser'de kalıyor top! Kut dayının tanımayan gözleri yine uzanıyor bana. Bir yerlerden çıkardı çıkaracak. Hiç kımıldamadan, içimden kıkırdıyorum. Dolu başlıyor yeniden. Kut dayı üzgün. Ama yine de belirli bir keyif jestiyle Avropa görmüş tabakasına -bakmadan- uzanıyor eli. Parmakları az ötedeki tabakayı aranıp buluyor sonunda. Gözlerini radyodan almadan, ezbere açıp ince bir kağıt çekiyor desteden. Büyükçe bir tutam tütünü içinde dikkatlice eziyor. Gözleri hala radyoya çakılı, elini tabakaya silkeliyor. Sigarayı ağzına götürüp dilinin ucunu ek yerinden titizlikle geçiriyor birkaç kez. Ağzındaki çöpü yana tükürüp çakmağını keyifle çakıyor. Uzun bir nefes. Burun deliklerinde uzun duman olukları akıyor, akıyor. Tabakayı yine bakmadan meşin çantasının içine kaydırıyor. Kolları tekrar kucağına aldığı odun bacağına dayanmış, bütün yük kendi omuzlarındaymış gibi düşünceli, izmaritin söndüğünden bile habersiz, maçın kaderi üzerine eğiliyor yeniden. Şimdi yeniden, dakika ve skor için Avni Aker'e bağlanıyoruz sayın dinleyiciler... Ses sel olup akıyor sanki. Radyonun muşamba kaplamasının delikleri zangırdıyor. Spikerin sesi yine ara ara, boğuk boğuk geliyor. ...-ledi ama yeterli olmadı... Fatih orada... müdahalesi... Millet radyonun üstüne devrildi devrilecek! Gözler pörtlemiş, nefesler tutulmuş, eller yumruk olmuş havada bekliyor... İskender... topu düzgün bir vuruşla kalenin uzak köşesine... Eser'in de müdahalesi yeterli olmuyor ve... yetmiş altıncı dakikaya girerken... durumu iki sıfıra getiren golü... Saniyeler süren ölümcül muğlaklık, zihinsel berraklık krizine sıçrayıp yanardağ gibi patlıyor. Ortalık dağılıyor birden. Millet birbiri üstüne yığılıyor. Boş bulunup kenefte oturur gibi durmuş yaşlı çobanlardan biri -Kara Hamza dayı- o hengamede nalları dikiyor. Lastiği ayağından fesi başından fırlıyor. Bağırış çağırış ören yerindeki köpeklere sıçrıyor. Kadınlar birer birer ahırların önüne çıkıp ellerini gözlerinde siper ediyorlar, bu kaynaşmanın neyin nesi olduğunu anlamak için. Yonca koruğunun içindeki atlar bile kişnemeye başlıyor. Radyodaki coşkun tezahürat hışırtısı dakikalarca devam ediyor. Muşamba delikler zangırdıyor, titriyor. Böyle anlarda bir şey harcamak adettir ya; Dumanların Gavur Ali tabancasına davranıyor. Derenin kenarındaki musluğun maşrapasına nişan alıyor. Maşrapa parça parça oluyor. Herkesin dikkatinin toplandığı böyle bir şenliğe bigane kalır mı; Kut da davranıyor yeni silahına. Onu görenler yana açılıyor. Camiden başka bir maşrapa alınıyor, konuyor aynı yere. Herkesin heyecanı bir anda yön değiştirmiş, alışkın olduğu gerçek yatağını bulmuş gibi sakinleşiyorlar. Kut topallaya topallaya tümseğin üstüne kadar gidiyor. Aynı yere. İddialaşılıyor. Millet keyiften dört köşe, vuramazsa üç maç bedavaya gelecek. Pil mil yok. Tamam diyor Kut, heyecanın iplerini yeniden eline geçirmekten memnun. Sol gözünü yumuyor. Gıcır Ondörtlüyü kılıftan keyifle, ağır ağır, tadını çıkara çıkara sıyırıyor. Evlatlık diyor ona Kut. Gerçek evladı, eski Barabenlisi gitti gideli, evlatlık. Herkes sus pus. Tek tük laf atılıyor. Oralı değil Kut. Odaklanıyor. Kahverengi beyaz baklava desenli eski fesini omuzlarının arasına gömüyor iyice. Vuramazsa ben de yandım. Çıt çıkmıyor. Tetikteki işaret parmağını hafifçe geri çekiyor. Maşrapa kımıldanıyor. Kut zaferle yutkunuyor. Rahat bir nefes alıyorum ben de. Bu kez de mahsustan hayıflanma homurtuları. Çünkü iki sıfır. Hiçbir sözde yenilgi bu gerçeği yenemez. Ağzı kulaklarında dönüp sıçraya sıçraya gelip oturuyor Kut. Diğerleri de peşinden. Yeniden kümeleniyoruz radyonun başında.


Bu alıntılar, Nevin Yeni'nin çevirisiyle tekrar yayınlanan dünya edebiyatının dev eserlerinden biri sayılan Giovanni Boccaccio'nun Decameron'una ait. Koronavirüs'ün tüm dünyayı pençesine alarak milyarlarca insanı eve kapatıp karantinaya mecbur ettiği şu günlerde Princeton Üniversitesi'nden Leonard Barkan'a ve daha nice edebiyat araştırmacısına göre; Tüm zamanların en iyi öykü antolojisi olarak tabir edilen Decameron'u bir kez daha okuma ihtiyacı hasıl oldu. Zira bu kült eser, günümüzden 672 yıl öncesindeki insanlarla aynı kaderi yaşadığımıza dair bir delil sayılabilir. Bu durum hayli ilginç görünse de, tarihin tekerrür ettiği şiarını kanıksamışlar için pek de şaşırtıcı olmayacaktır. 1340'lı yılların ortalarında Doğu'da, tarihi vesikaların ekserisine göre Çin'de peyda olup ticaret gemileri vasıtasıyla Mart aylarında Akdeniz sahil kentlerine ulaşan veba, yani kara ölümün başta Güney Avrupa ve bilhassa İtalya'da yarattığı tahribat, yalnızca Decameron'da değil o dönemde ve sonrasında neşredilen birçok kitapta görülür. Hatta Avrupa toplumunun hafızasına derin harflerle kazınan 'Veba' sözcüğü, zamanla başka bir boyuta evrilip amansız tüm hastalıkların genel adı olmuştur. 1313 doğumlu Giovanni Boccaccio, eserinin girizgahında 1348 Floransa'sında yaşanan felaketi geniş açıyla tasvir eder. Yaşananları trajikomik bir dille naklederken beri yandan da salgının dünyanın en güzel şehirlerinden birini nasıl bir cehenneme çevirdiğine bir ağıt yakar. Bu babı okurken veba illetine tutulup birkaç gün içinde koltukaltlarında ve eklem yerlerinde hıyarcık denen kitleler, derilerinde kara lekeler çıkan ve korkunç şekilde can veren yüzbinlerce insanın taş sokaklara yayılan cesetlerini, kapılarını sımsıkı kilitleyip evlerine kapanan zenginlerin korkularını, kiliselere akın edip rahiplerden medet umanların feryatlarını, çaresiz hekimlerin çırpınışlarını, tepeden tırnağa koruyucu kıyafetler giyerek ölüleri gömenleri, yağmalanan evleri, ağlayanları, delirenleri, kaçanları, yok olan asayişi, berbat kokuları, şehre dönen haydutları görürüz, duyarız ve hissederiz... Boccaccio, bu görkemli girişin ardından kadrajına Katolik dünyası için çok kutsal sayılan Santa Maria Novella Kilisesi'ni alır ve burada kimselerin olmadığı bir salı sabahı matem kıyafetlerine bürünmüş yedi kadını okuyucuya takdim eder. İşbu, yüzleri keder ve korkuyla sıvanmış kadınlar vebadan kaçıp canlarını kurtarmanın derdindedirler. Yazarın içlerinden yaşça en büyüğüne Pampinea lakabını verdiği kadın, diğerlerini cehenneme dönen Floransa'dan çıkmak için ikna eder ve bir plan önerir. Böylece yedi kadın, yanlarında tanıdıkları üç erkekle birlikte şehirden ayrılıp doğası ile göçenlere can bahşeden kırsalın yolunu tutar. Kafile, şehirden iki mil uzaklaştıktan sonra tepede, kocaman ve sevimli bir bahçenin ortasında yükselen muhteşem bir konağa varır. İşte bu konak, Decameron'daki on günlük yüz öykünün farklı kişilerin ağzından anlatılacağı yerdir. Decameron kelimesi de Grekçe on gün manasına geliyor. Teknik olarak iç içe açılan kapıları andıran bir formda vücuda getirilen kurmaca kafesini ve olay şablonlarını doğunun kadim anlatıları olan Bin Bir Gece Masalları ve Tutiname'ye de benzetebiliriz. Eserdeki her biri ayrı bir alemin zembereğini kuran hikayeler, yazıldığı dönem göz önünde bulundurulduğunda bir devrim niteliğindedir. Boccaccio, olağan şartlar altında tek bir cümlesi bile kilisenin kahredici gazabına uğraması için yeterli sayılacak yüzlerce 'tehlikeli' sayfa yazmıştır. Bu bağlamda yazarın cesaretinin yaşanan veba felaketinden menkul olduğu aşikardır. Zira söz konusu salgından sonra başta İtalya olmak üzere Avrupa'da çoğu şey eskisi gibi olmamıştır. İşbu süreci iyi kotarmak şöyle dursun yaptıkları hatalarla hekimleri suçlayıp idama mahkum etmek, günahkar avına çıkmak vb- yerle yeksan eden papazlara duyulan öfke, yıkımın getirdiği kıtlık ve birtakım başka sosyolojik açmazlarla birleşince kiliseye duyulan güven, papazlara gösterilen saygı büyük ölçüde sarsılacaktır. Decameron'da kayıt altına alınan döngü, yüz farklı pencereden kiliseye açılan bir yaylım ateşi gibidir. Bu durum da Rönesans ve reformun hazırlayıcıları olarak telakki edebileceğimiz olgulardan biri olmuştur. Decameron, her şeyden evvel devrin Katolik dünyasına ve en başta papazlara yazılmış ucu bucağı olmayan tenkitler yumağıdır. Onlarca hikayenin duygusuna kodlanmış skolastik düşünceye reddiyeler, dogmayı yıkmaya yönelik zekice tasarlanmıştır. Bu tavır, çağının üstünde bir anlayıştır. Nitekim eserin günümüzde hala tartışılıyor oluşu Boccaccio'nun amaçladığı şeyi belirli ölçüde başardığının bir kanıtıdır. Bugün Katolisizmin ruhban sınıfına ve kilise doktrinine yöneltilen mizah dolgulu ve felsefe temelli eleştirilerin arketip kaynaklarından biri de Boccaccio ve ondan etkilenen diğer sanatçılardır. Decameron'daki karakterlerin yalınlığı ve ruhsal tahlillerinin mevcudiyeti önemlidir. Olayların seyri, merak duygusunu her daim diri tutar. Mekanlar ve atıfta bulunulan özel isimli kişiler, realist çizgilerin üstündedir. Bunlarla birlikte 14. yüzyıl öncesinde yaşanan olaylara yapılan bazen postmodernist sayılabilecek kadar güçlü göndermeler ilgi çekicidir. Kurmaca damarlarında İtalya'nın gündelik hayatına dair renkli kareler sunulmuştur. Batıda hayatın hangi yönden aktığı tartışması ve hümanizmanın hazırlığı satır aralarında hissedilir. Eserdeki bazı hikayelerde vaaz etme, kıssadan hisse verme amacı göze çarpar. Fakat bu tutum, Doğunun kadim anlatılarındaki kadar kesif değildir. Yani metindeki didaktizm, herhangi bir dine ya da felsefeye sevk edici nitelikten uzaktır. Ser Cepparello ismindeki tüm günahları işleyip kötülüğün, ahlaksızlığın ve yalancılığın timsali haline gelen kişinin ölümüne yakın zamanda insanları yine aldatarak San Ciappeletto namıyla bir azize dönüşme hikayesi, kitabın ibret merkezi sayılabilir. Boccaccio; hamasetin, liyakatsizliğin, yalancılığın ve daha birçok kötülüğün; bazen bilgeliği çoğu vakit ise erdemleri nasıl alt edebildiğini ve işte dünyanın böyle bir yer olduğunu o güne kadar yazılmış birçok eserin tam tersine yüksek sesle dile getirmiştir. Decameron, tüm bunlarla birlikte bir erotik öykü antolojisi olarak da adlandırılır. Öykülerdeki erotizmin sunuluş şekli naturalisttir. Zira kitap, ilahi bir amaçtan ziyade dünya-insan ve beden döngüsüne dairdir. Aynı zamanda 'kadın' mefhumu o güne kadar yazılan hiçbir kitapta olmadığı kadar merkezdedir. Kadınlar, öykülerde bir figür olmaktan öte bakış açılarıyla ve psikolojileriyle metnin dört bir yanında yankılanırlar. Hülasa Decameron, birçok bakımdan dünya edebiyatı için ilklerin yekunu olan şaşırtıcı, çekici ve bir o kadar düşündürücü bir eser.


Kapıda durup bakıyorum. Küçük eski terazinin yanında, yüzü kapıya dönük, namaza durmuş. Gözleri beni seçer seçmez kapanıyor. Dudakları kıpır kıpır. Elimi sarı kurabiye destesine uzatınca mırmırları yükseliyor. Geri duruyorum. Gübre çuvallarından birinin üstüne çöküp etrafı kolaçan etmeye başlıyorum. Hemen yanımda asılmış, tozdan görünmeyen balon salkımını sallıyorum. Mırmırları homurtuya dönüyor. Çekiyorum elimi. Akşam olmadan yola vuruyorum kendimi. Nineme duyurmadan, artık merek yerine kullandığımız kulübedeki torbayı çividen indiriyorum. Altı yumurta. Ceplerime indiriyorum dikkatlice. Yine kimseye görünmeden, evin yukarısından geniş bir yay çizerek bakkala doğru yollanıyorum. İçim içime sığmıyor. Kurduğum şeyi başarabilirsem karlı çıkacağım. Becerebilirsem, bakalım. Hem Selvi'yi göreceğim, hem Kut'un gözüne gireceğim, hem de bir cengaverlik başaracağım. Boyumdan büyük iş. Ama başka çarem yok. Daha doğrusu, fırsat bu fırsat. Bir daha ele geçmez. Keçi yolunun etrafındaki kuru gevenleri tekmeleye tekmeleye yürüyorum. Ellerim ceplerimin üstünde, Deli Bahtiyar dayının vereceği tepkiyi zihnimden tarta tarta yürüyorum. Bakkalın önünde tepeleme iki tezek yığını. Bahtiyar dayı iki uzun tahtayı tepelerin üstüne yerleştirip oturak yapmış. Yün minderler atmış. Sırtını duvara vermiş, elinde boş zaman değirmeni bir ağırşak, yün eğirip kendi kendine konuşuyor. Ne konuştuğunu tam anlayamıyorum. Ağırşağı ikide bir ileri itip çeviriyor. Avucunun içinden çıkan yünler iple birlikte döne döne inceliyor ve ip olup uzuyor. Bitince yine tutup çeviriyor odun daireyi. Avareliği iyiye işaret. Amcamdan biliyorum. Elde ağırşak demek, sakinleşmek demek. Derin hayallere dalmak demek. Durup dinliyorum biraz. Keyfi yerinde değilse, hayatta olmaz. Tepesi attığı için dükkanı bayram günü milletin üstüne kilitleyip giden ters ihtiyar bu. Beklediğim gibi değil. Yün onu sakinleştirmemiş. Didişiyor. Duvara dönüp küfrediyor. Görünüşe göre ortalarda olmayan birine dil anlatmaya çalışıyor da öfkesini yün eğirerek durdurmaya çalışıyor sanki. Yalvarıyor. Sinire kesiyor. Zağar ağlaması gibi sesler çıkarıp susuyor. Sonra yeniden başlıyor saydırmaya. Göçüp giden ömürden, biten hayattan dem vuruyor. Bakkalı biraz uzaktan gören sırtın arkasında çömelip bu hayali kavganın sonunu beklemeye karar veriyorum. Sonunda sakinleşiyor Bahtiyar. Rüzgar bir ara fesini başından alacak gibi oluyor. Elini atıp yakalıyor. Fesi bu kez eline alıp silkeliyor, öbür eliyle vurup silkeliyor. Tekrar başına koyuyor. O arada yineliyor sözlerini. Duruluyor. Akşam rüzgarı tahta barakanın saçaklarına şöyle bir yüklenip geçiyor. Yoşa boyasıyla şöyle böyle kotarılmış Kıbrıs Bakkaliyesi yazılı tahta yerinde biteviye oynarken menteşelerinden tekdüze sesler çıkarıyor. Tabelanın hemen yanında, bir demir telle bağlayıp astığı sapsız kürek-kazma takımı duvarda sallanıp duruyor. Çatıdaki küçük pencerenin naylonu şişip şişip inerken Lap! Lap! diye sesler çıkarıyor. Kalkıp kollarını dirseklerine kadar sıyırıyor ve elinde güğüm, içeri seğirtiyor ihtiyar. Abdest alacak. Fırsattan istifade, ben de kalkıp yanaşıyorum. Kapıda durup bakıyorum. Küçük eski terazinin yanında, yüzü kapıya dönük, namaza durmuş. Gözleri beni seçer seçmez kapanıyor. Dudakları kıpır kıpır. Elimi sarı kurabiyeler destesine uzatınca mırmırları yükseliyor. Geri duruyorum. Gübre çuvallarından birinin üstüne çöküp etrafı kolaçan etmeye başlıyorum. Hemen yanımda asılmış, tozdan görünmeyen balon salkımını sallıyorum. Mırmırları homurtuya dönüyor. Çekiyorum elimi. Akşam güneşi duvardaki küçük tahta pencereden içeriye vuruyor. Köşelerden birini keskince aydınlatıyor. Geri kalan yerler karanlıkta. Çivi kasası, Nuh nebiden kalma gofret paketleri, şeker çuvalı, sakız paketi, yeşili siyaha dönmüş dört küçük karpuz, raflarda yünler, orlon tomarları, keskin ışığın üstüne düştüğü kara lastik yığını, sigara paketleri, bir tutam ağızlık, toz içinde bir büyük gazyağı şişesi, bir zamanlar rengarenk olduğu anlaşılan toz kaplamış naylon oyuncaklar, plastik toplar. Küçük küçük masanın üzerinde, Örenbayan yumaklarının arasında yarım bırakılmış bir çay. Bardağın içinde iki kara sinek vızıldıyor. Sineklerden biri kurtulup uçuyor. Diğeri çay kaşığının üstünde. Geri dönüp boynuzlarını titreterek aşağıya ilerliyor. Şekerli suya dokunup başını kaldırıyor. Boynuzlarını başının üstünde birbirine sürtüp yeniden eğiliyor. Bardağın hemen yanında birkaç kitap lime lime olmuş kitapların isimlerini sökmeye çalışıyorum. Sübanalla... Sübana... süba... s... s... Aynı anda da başını sallıyor, onaylıyor memnuniyetle. Başındaki fes hafifçe yana kaykılmış, birkaç haftalık sakalı oraya buraya dağılmış, gözleri bir kuyunun dibindeymiş gibi bakıyor. Tespihin yeşil püskülü dönüp duruyor kemikli ellerinde. Başını hafifçe öne arkaya sallıyor, dudakları hala kıpır kıpır, onaylıyor yine, yüzü aydınlanıyor. Onu böyle yakalamışken içimden gelen boşboğazlık isteğini bastıramıyorum; Onları verip helva alacağım biraz... Başıyla onaylıyor yine, dudakları kıpır kıpır. Ama bir kilo almam lazım? Dudakları hala kıpır kıpır, bu kez kaşları hafif çatılıyor, başı iki yana sallanıyor. Etmez mi o kadar? Dudakları hala kıpır kıpır, gözleri gözlerime dikili ve kaşları hüzünle çatılmış, uyuşuk bir katiyetle başı iki yana sallanıyor. Geri mi götüreyim yani, kapıda bekleyeyim biraz Bahtiyar dayı, çok önemli..! Gözleri hala şüpheyle bana dikili, dudakları kıpır kıpır, başını hafifçe öne arkaya sallıyor. Paltoma sürtünmeden dikkatlice ayağa kalkıyorum. Kapıya çıkıp tahtanın üstünde oturuyorum. Güneş dağlardan attı atacak. Sırtı bana dönük. Büyük koyun postunu ve uzun tespihini çiviye asıyor. Üstü öte beri dolu masasının arkasına geçip çoraplarını giymeye koyuluyor. Yenleri asılmış kalın kazağının kol uçlarını toparlıyor, eprimiş oduncu gömleğinin düğmelerini zorlukla ilikliyor. Ağzı hala kıpır kıpır, fısıldayarak bir şeyler okuyor. Çıkarıp teker teker, dikkatlice önüne diziyorum. İkisi beyaz altı yumurta. Koynumdan manda kaymağını da çıkarıyorum. Teraziye atıyor. Tartı taşlarını atıyor. Bir kilo yedi yüz elli gram. Önce pazarlığı yukarıdan açmak için İki kilo beton, bir paket de gofret diyorum. Deli Bahtiyar'ın hayal kırıklığı o kadar büyük oluyor ki, esniyor. Uzun uzun. Salavat getirip konumuza dönüyor umutsuz gözlerle. Tartışmamız alevlenecek. Vazgeçiyorum. Bir kilo helva. Bu kadar. Sonra on altı tane daha yumurta getirmek şartıyla kabul ediyor. Kara kabuklu, kenarları eprimiş, neredeyse hamur olmuş o kocaman defteri çıkarıp masaya yıkıyor. Kalemi alıyor. Sayfaları açıp açıp serçe parmağını isimlerin üzerinden aşağıya doğru süzüyor, süzüyor. Buluyor sonunda babamın ismini. Kalabalık rakamların en altına, 16 yumurta yazarken fazla dikkatten alt çenesi oynuyor. Şap diye kapatıyor defteri. Köşedeki naylonların içinden helva tekerleğini kucaklayıp pencerenin önüne, ışığa geliyor. Keserken ayrılan küçük bir parçayı ağzına atıyor. Yutkunuyorum. Kocaman bıçağın ucuyla bir parça da bana uzatıyor. Mideye indiriyorum. Mogof al... diyor belirgin bir keyifle ağzını şapırdatarak, ... Ağzımdan Kaat torba var mı? çıkıyor. Son maçta diyalog yüzünden bir adam kaybettiğimizi, kırmızı kart görüp sahadan dışarı atıldığını, herkesin çok üzüldüğünü anlatıyorum. Çenesini biraz daha kaşıyor. Çözemiyor, olmuyor. O taraklarda bezi de yok, maçlardan da hazzetmiyor zaten. Gözleri artık sönmüş ışıkta belli belirsiz kıpırdanıyor. İşin uzamasından korkuyorum. Kese kağıdı katlayıp koynuma indiriyorum. Paketi de paltomun altına, sol koltuğuma sıkıştırıp yollanıyorum. Karanlık bastırmış bile. Gök yıldıza boğulmuş. İçlerinden yalnız bir tanesi tanıdık. Her gece Karabuğra tepelerinin üstünde beliren ve her defasında yeni yıkanmış gibi çıkagelen, parlak Çoban yıldızı. O büyülü tek başınalığıyla duruyor yine orada. Yayla akşamı yeniden o uykulu sessizliğin, Deli Bahtiyar'ın köhnemiş terazisinin dengesi gibi bir şeyin içinde yeniden. Aklım koltuğumun altında. Midem kazınıyor. Ama dokunamam. Yolda bir ara kenara çöküp paketi şöyle bir çıkarıyorum. Ağzım salya dolu, yağlı kağıtları ayırıyorum gövdeden. Selvi o anda beliriveriyor zihnimde. Midem yanıyor bu defa. Hayır. Benim için din gibi bir şey bu helva. Dokunamam ona; kaldı ki yemek! Akşam rüzgarını yüzümde duya duya, yaylanın seslerini dinleye dinleye, ağzımda dibine kadar hak edilmiş bir ıslık, patikadan eve doğru yollanıyorum.


Lanetli evlerin Everest Dağı, geçmişi kederlerle dolu kötülük yuvası Belasco'nun evi... Sherlock ve Mycroft arasındaki akıl oyunlarıyla dolu çatışmayı, Richard Matheson'ın kült eserinde lanetli ev konseptinde okuyoruz. Bazı insanlar hayaletlerin varlığına inanır. Sadece geçmişte değil, bilimin ve teknolojinin epey yol katettiği günümüzde de hayaletlere inanan insan sayısı oldukça çok. Bu varlıkları gördüklerini yahut duyumsadıklarını iddia ederler. Bazısı daha ileri giderek parapsikolojiyle ilgilenir, ne kadar sahte bilim olarak görülse de hayaletleri bilimsel çerçeve içinde kanıtlama çabasına girer. Deneye, haliyle kanıta dayalı olmasa bile sistematik bir yapı sunmaya çalışırlar. Bunun için farklı kavramlar öne sürülür. Örneğin trans halindeki medyumların vücutlarından çıktığı öne sürülen maddelere verilen ad ektoplazma yahut canlı veya cansız nesnelerin paranormal olarak algılanabildiği durugörü gibi. Terminolojisinin içerdiği örnek sayısı çoğaltılabilir. Dini inançlarda da insanlara musallat olan görünmeyen varlıklar ve bunları kaçırma teknikleri mevcut. Örneğin Hristiyanlıkta tuz, kutsanmış su, kutsal ot ve dua aracılığıyla hasta kabul edilen kimsenin vücudundan kötücül ruh çıkartılmaya çalışılırdı. Türk, Yakut, Kırgız ve Altay Şamanizminde de Kovuçu olarak adlandırılan kişiler insanlardaki kötü ruhları kovarlardı. Farklı kültürlerde bambaşka teknikler kullanılsa da insan ve kötü ruh bağlamındaki inancın benzeştiğini görürüz. Şahsen şüpheci yaklaşanların, yani kanıtlanmadığını ve sahte olduğunu düşünen bilimin yanındayım. Fakat ister sanrı olarak görün, isterseniz varlığına inanın; bir gerçek var ki bilhassa korku ve fantezi olmak üzere hayaletlerin kurgusal dünyadaki yeri büyüleyici ve tabii ki oldukça ürpertici! Genellikle bilimkurgu, korku ve fantazya gibi türlerde yazan Amerikalı kalem Richard Burton Matheson, spekülatif kurgunun önemli ve gelecek kuşakları etkileyen isimlerinden birisi. Bilhassa birden çok kez sinemaya uyarlanan, son olarak 2007'de Will Smith'in başrolünde yer aldığı filmle ününe ün katan Ben Efsaneyim en bilinen eseri. Başka kitapları da yer yer beyazperdede boy gösterdi ve kendisi aynı zamanda Roger Corman'ın Edgar Allan Poe uyarlamaları ve Twilight Zone gibi eserlerde senaryo yazarlığı yaptı. Kısacası edebiyatın yanında sinemaya hiç uzak bir kalem değil. Bunun en büyük göstergesiyse edebiyata adım atmasındaki en önemli etkinin çocukken izlediği 1931 tarihli Dracula filmi olması. Korku ve fanteziyle bu kadar iç içe olan Matheson, edebiyat tarihine lanetli ev konseptinin ve korku dolu anlar yaşamamıza neden olan hayalet hikayelerinin hatırı sayılır örneklerinden bir tanesini bıraktı: Cehennem Evi. Lanetli/perili ev söz konusu olduğunda genellikle terk edilmiş, eski ancak ürperticiliğiyle birlikte estetik güzelliğiyle dikkat çeken, geçmişte zenginlik barındıran malikane ve şato gibi yapılarla karşılaşırız. Bunun edebiyattaki en güzel örneklerinden birisi derinlikli, gerçekçi karakterleri ve karakterlerinin aralarındaki ilişkileri ince işleyişiyle öne çıkan Shirley Jackson'ın korku romanı Tepedeki Ev. Cehennem Evi'ndeyse lanetli evlerin Everest Dağına konuk oluyoruz. Şimdiye kadar bu tekinsiz yerde araştırma yapan iki grubun sonu facia olmuş. Evde konakladıktan kısa süre sonra ya ölmüş ya da delirmişler. Yani evin düşüncesi hayaletlere inanmayan birisini bile şüpheye düşürecek cinsten. Bu karanlık evin korkunç tarihinin arkasındaki isimse Emeric Belasco, nam-ı diğer Kükreyen Dev. Üçüncü ziyaretin konuklarıysa bu sefer kendisinden emin bir ekip. Dr. Barrett ve eşi Edith ile iki alanında ün salmış medyum, yeni kurbanlarını bekleyen Cehennem Evi'nde bir hafta geçirecekler. Özellikle bu medyumlardan birisi, şimdiye kadar evde yaşayıp hem zihinsel hem de psikolojik olarak sağlıklı kurtulan tek kişi. Kabusların mekanı evin sırrını çözmek pek kolay olmayacak. Zira gizemin arkasında kötülüğün efendisi Belasco var. Cehennem Evi'nde karakterler arasındaki diyaloglar ve genel olarak karakter işçiliğinin kitap boyunca tutarsızlıkları yahut görece sığ olmalarıyla Jackson'a göre zayıf kalmış. Diğer yandan korkunun simgesi Belasco'nun gerçekten tüyler ürpertmesi ve buradan hareketle konukların evle çatışması oldukça etkileyici. Hikaye kendi içinde inandırıcı. Ki perili ev konseptinde bu çok mühim. Biz o konukların geçmişi kederle dolu evde kalma motivasyonlarına, konakladıkları süre boyunca yaşadıkları tuhaf olaylara inanıyor muyuz? Örneğin yakınlarda çıkan Darcy Coates'in romanı Craven Malikanesi bu konuda sınıfta kalıyordu. Hal böyle olunca ne ürpermiş ne de hikayeyi takip etme isteği duymuştum. Cehennem Evi'yse kitap boyunca adeta Sherlock ve Mycroft arasındaki akıl oyunlarıyla dolu çatışmayı, lanetli ev konseptinde kötücül ruh ve konukları arasında okuyoruz. Evin son konuğu Barrett'in söylediği gibi, hastalıklı bir aklı olabilir ama aklı aynı zamanda mükemmeldi de... çalışmak istediği herhangi bir konuda uzmanlaşabilirdi. Bir düzine dili okuyup konuşuyordu. Doğa felsefesi ve metafizik konusunda bilgiliydi... zihni bir bilgi bankası, bir enerji santraliydi. Bu çatışmanın inceliği de Matheson'ın eserinin türün önde gelenlerinden olmasının yanı sıra farklı dokunuşlarıyla nasıl hala günümüzde etkisinin devam ettiğinin en net göstergesi sanırım.


Deneme hayatla sınanmış, tecrübe edilmiş, bedeli ödenmiş bir yazı türüdür; ne anlattığından çok nasıl anlatıldığına yani dilin nasıl inşa edildiğine ilişkin incelikler gerektirir. Rastgele izlenimlerle yazılan savruk metinlere deneme demek bu türe yapılan en büyük kötülük. Üslupsuzluk bu türde kalmayı neredeyse imkansız kılmakta. Zira deneme bir üslup inşası esasen. Tür olarak deneme, bir Rönesans armağanı. Montaigne gibi kalemi ile öznelliğin dibini de bulsa Bacon gibi nesnellik kaygısını da öne çıkarsa işin bir ucunda bireyciliğin doğuşu var. Montaigne tabii ki tür için deneme kelimesini kullanmamış. O, Fransızca 'essai' demiş ki bu kelime kökeni itibarıyla Latince 'exagium', 'exigere' kelimelerinden gelmekte. Fransa'da 'essai' kelimesi, ilk önce Bordeaux Parlamentosu danışmanı tarafından kullanılmış. Deneme kelimesi ise Nurullah Ataç'tan yadigar. Türkçede önceleri bunun için 'bend', 'tecrübe-i kalemiyye', 'kalem tecrübesi' gibi terimler kullanılmış, zamanla 'denemek' fiilinden türeyen 'deneme' terimi yerleşmiş. Deneme türü için tercih edilen kelimeler bir kolaylık vadediyor sanki. Ne yazsan olur yeter ki dene der gibi bir algısı var. Sen yazadur kalemin yaza yaza tecrübe kazanır nasılsa rahatlığı veriyor insana. Ne yazsan uyar diyebileceğimiz bir türe dönüşüyor deneme. Oysa deneme türü ile tam tersine hayatla sınanmış, tecrübe edilmiş, bedeli ödenmiş bir yazı türüdür bahsedilen. Rastgele izlenimlerle yazılan savruk metinlere deneme demek bu türe yapılan en büyük kötülük. Böylesi metinlere deneme yerine değini dememiz gereken yazarlara kulak vermemiz gerekir bence. Deneme nedir? sorusunun cevabı ise tam tersine bir zorluk içeriyor. Bu yeni bir zorluk da değil. Mesela Cemal Süreya da zorlanmış denemeyi tanımlamaya çalışırken: Denemenin tanımı biraz da asliye mahkemelerinin tanımına benziyor. Bilindiği gibi, Hukuk Usulü yasalarında, bu mahkemeler 'öbürlerinin görevleri dışında kalan işlerle uğraşır' diye tanımlanmaktadır. Oysa en geniş alan yine asliye mahkemelerinde kalır. Bir yazı 'edebi' olacak, yani yine de şiir, roman, öykü, eleştiri olmayacak, ayrıca bilimsel kesinlik taşımayacak: işte deneme! Tanımda 'ne değilse o' yöntemi uygulanır yani demiş şairimiz. Kusmaya varan samimi iç dökmelerle yahut lirik cümle savrulmalarıyla deneme türü arasındaki sınırı iyi çizmemiz gerekiyor öncelikle. Deneme, ne anlattığından çok nasıl anlatıldığına yani dilin nasıl inşa edildiğine ilişkin incelikler gerektiren bir tür. Üslupsuzluk bu türde kalmayı neredeyse imkansız kılmakta. Zira deneme bir üslup inşası esasen. Deneme-yanılma ikilemi içinde kotarılabilecek bir tür değil deneme.


Asimetri Lisa Halliday'in ilk kitabı. Kitap, Time ve New York Times tarafından 2018'in en iyi on kitabı arasında gösterilirken Elle, Oprah Magazine, Kirkus Review gibi birçok mecra da 2018'in en dikkat çeken eserlerinden biri olarak niteliyor kitabı. Asimetri Türkiye'de yayımlanmadan çok önce, yurtdışında gördüğü ilgiyle merak uyandırmıştı. Bunun ardında, kitabın nasıl yazıldığından, kurgusundan ziyade, bir başka etken var: Philip Roth. Kitabın ilk bölümü, genç bir editör ve ünlü bir yazar arasındaki aşkı konu alıyor. Ezra Blazer olarak tanıdığımız karakter Philip Roth'tan ilhamla yaratılmış. Yazar çoğu kısmının bir kurmaca olduğunu söylese de, Ezra Blazer'ın Philip Roth'la benzerliği, aldığı ödüller -National Book Awardya da alamadığı ödüllerle Nobel-, bariz ve kışkırtıcı; ikili arasında süregelen ilişkinin nasıllığı, genç editörün kendi deneyiminden, hissettiklerinden çok az bahsetmesi ve böylelikle ilişkinin etik kısmının okur tarafından sürekli sorgulanır halde kalması da polemiğe açık ve hayli magazinsel. Hal böyle olunca, kitabın ilk bölümü, son dönemde daha sık rastladığımız, şahsi deneyimleri edebi bir dille anlatan kurmacalara yakınlaşıyor: Lisa Halliday'in, yazarla ilişkisinin detaylarını gizleme ya da yazarın kim olup olmadığını saklama ihtiyacı duymadığı düşünüldüğünde, kitap, Knausgaard deneyiminin daha az bariz ve kurmacaya daha yakın bir türü; insanları kızdırmaya, insanlarda merak uyandırmaya yönelik bir noktada konumlanıyor. Haliyle, yazarın anlattığı detayların hangilerinin gerçek hangilerinin kurmaca olduğuna yönelik bir bulmaca çözerken buluyoruz kendimizi Budalalık adlı ilk bölümde. Bu bölümde, genç editör Alice'in yazar Ezra Blazer'la nasıl tanıştığı, ilişkilerinin nasıl geliştiği anlatılıyor. Kendinden yaşça büyük yazar, Alice'in öğrenci kredisi borcunu ödüyor, ona kendi yazdığı kitaptan pasajlar okuyor, Camus'nün nasıl okunduğu dahil genç bir editöre, yalnızlığına ortak olması karşılığında, bildiği birçok şeyi öğretiyor. Çılgınlık, Iraklı-Amerikan birinin, 2008 yılında, Alice ve Ezra'nın ilişkisinden altı yıl sonra Londra'da havaalanında tutulmasıyla, alıkonulmasıyla ilgili. Göçmen bir ailenin yaşadıklarını, Irak'ta yaşamanın nasıl bir şey olduğunu anlatan, ilk bölümdeki Alice'in hikayesiyle hiçbir ilgisi olmayan asimetrik bir hikaye. Kendimizi bir anda Irak'ta buluyoruz, yazar göçmen deneyiminin nasıl bir şey olduğunu ve haliyle bunu anlatabilecek edebi algıya sahip olduğunu aktarıyor bizlere. Evet, Lisa Halliday bunu da yazabiliyor. Tek sorun, çok iyi bir anlatıcı da olsanız, Philip Roth'un aşk hayatı olduğunu farz ettiğimiz bir anlatıdan göçmen hikayesine geçişte birtakım pürüzler çıkabiliyor... Öncelikle, kendimizi nasıl bu hikayede bulduğumuza dair hiçbir fikrimiz yok. Genç editör, ilk bölümde yaşlı yazara bir roman yazdığından bahsediyor, ikinci bölümün onun yazdıkları olduğuna dair içimizi kemiren bir şeyler de var, fakat bunları kitabın üçüncü bölümünde öğreneceğiz; yazar Ezra Blazer'la yapılan bir söyleşiden. Lisa Halliday'in Alice karakteriyle Amar Jaafari karakterinin yolları kesişiyor denebilir, ama kesişmiyorsa da, Ezra Blazer'ın dediği gibi, bu şart değil. Romanda, karakterler arasında bir bağlantı kurmanın ne kadar şart olup olmadığı tartışmaya açık. Ezra Blazer'ın dediği gibi, konuşabilsinler diye bir kafe köşesine sığdırılması gerekmiyor karakterlerin; Amar ve Alice, bir kafe köşesinde buluşup birbirlerine bir şey anlatmıyor, Asimetri, her halükarda, ilhamını Ezra Blazer'den alıyor. Asimetri, ilk kitaba göre fazla polemik içerdiğinden önyargılı okunabilir ama polemik içermesi ya da görünürlüğünün, bilinirliğinin belli oranda o polemiğe yaslanması, kitabın nasıl yazıldığına dair her zaman bir fikir vermeyebilir. Göçmen deneyimini iyi aktarıyor yazar; yine de, ilk bölümden sonra ikinci hikayeye odaklanmanın zor olduğunu söylemeli. Halliday'in sorunu, tam da iki ülke arasında sıkışmış göçmenleri de yazabilirim! iddiası olabilir. Birleşik Devletler'in mevcut siyasi durumu göz önüne alındığında, göçmenlik, en az ünlü bir yazarla yaşanan aşk kadar popüler. Haliyle, magazinden göçmenlik hikayesine geçiş bizi ikna etmiyor ve Halliday'e dair soru işaretleriyle kapatıyoruz kitabı. Yine de bu her zaman kötü olmak zorunda değil; Halliday ikinci kitabı yazmadan bunu bilemeyeceğiz.


Wilson'da orta yaşlı bir kaybedenin hikayesini gazete bandı mizahıyla bizlere sunan Clowes, Demir Döküm Kadife Eldiven'de ise yan yana bulunan karelerin bile tutarsız kalabileceği, Lynch filmlerinden kopup gelen ve tebessüm dahi kabul etmeyen karanlık bir hikaye anlatıyor. Wilson'daki beklenmedik kahkahalar DDKE'de bir anda susuyor; Clowes belki de başı sonu belli bir öyküyü anlatmaktan bile vazgeçip bir rahatsızlığı hissetmeye çalışıyor. Daniel Gillespie Clowes, 1961 doğumlu; Amerikalı bir hikaye anlatıcısı. Otuz yıla yakın çizerlik geçmişinde ortaya koyduğu birçok eser ülkemizde son birkaç senedir yoğun ve ilgi dolu bir şekilde Türkçeye aktarılmakta. Bu eserler, geniş ve zengin bir çeşitlilik içerisinde bağımsız çizgi roman başlığı altında karanlık bilimkurgu hikayelerinden günlük bunalım örneklerine; anti kahraman anlatılarından fantastik öykülere kadar uzanan, gerçek karakterlerden uzak olmasına rağmen gerçekliğe çok yakın bir çizgide sıralanabilir. Bu çizginin kapsamını Türkçeye en son çevrilen Wilson ve Demir Döküm Kadife Eldiven ikilisinden bile ölçmek mümkün diyebiliriz. Zira Wilson'da orta yaşlı bir kaybedenin hikayesini gazete bandı mizahıyla bizlere sunan Clowes, Demir Döküm Kadife Eldiven'de ise yan yana bulunan karelerin bile tutarsız kalabileceği, Lynch filmlerinden kopup gelen ve tebessüm dahi kabul etmeyen karanlık bir hikaye anlatıyor. Wilson'daki beklenmedik kahkahalar DDKE'de bir anda susuyor; Clowes belki de başı sonu belli bir öyküyü anlatmaktan bile vazgeçip bir rahatsızlığı hissetmeye çalışıyor. Bu yazıda da, bu iki eser ile Türkçeye aktarılan ve aktarılmayan diğer işler paralelinde, Daniel Clowes'un tavrını ve çizgi roman kültüründeki nev-i şahsına münhasır konumunu değerlendiriyor olacağız. Clowes'un 1985'te Cracked dergisinde, yirmili yaşlarında yayınlanmaya başlayan çizgileri, birkaç sene içerisinde öne çıkan, 1950'lerden bugüne gönderilmiş bir dedektif karikatürü gibi duran Lloyd Llewellyn karakteri ile iyice ünlenir. Bugün hala bağımsız çizgi roman sektörünün yön verici yayınevlerinden olan Fantagraphics aracılığıyla, süreli yayınlar üzerinden çizerle buluşan Lloyd Llewellyn, sonradan çizerin esas debut'su sayılacak Eightball'a varacak olan yolun taşlarını dizer. Eightball, çizerin 1989'dan 2004'e kadar olan tüm işlerini kapsayan seçki yayınlardan oluşur; sonradan kendi kitaplarına kavuşacak olan Ghost World ve DDKE gibi öyküler, ilk olarak Eightball sayesinde, ayrı fasiküller aracılığıyla okuyucuyla buluşur. Bu iki öyküden Ghost World, 2001'deki sinema uyarlaması vesilesiyle genele yayılır ve Clowes'un adını çizgi roman dışında da dört bir yana duyurmasını sağlar. Ghost World o döneme kadar anlatılmayan, şehirli olduğunu sanan ancak taşraya ait olan, progresif olduğuna inanan ancak ilkel kalan ve dönemin küreselleşme anlatısıyla dünyanın birçok yerinde benzerine rastlanabilecek, vazgeçmiş gençlik prototipini beyazperdeye en iyi yansıtan örneklerden biri olarak kayda geçer. Hatta, Ghost World filmi zamanla X Kuşağı olarak adlandırılan 65-80 arası doğmuş ve gençliğini 2000'lere ilerleyerek yaşamış olan nesil için zamanla kült bir esere dönüşür. Genç kadın karakterler Enid ve Rebecca etrafında, taşra Amerikası eleştirileriyle dolu olan öykü, gençliğin bolca meşgul olduğu ve belki de tüm dünyada yayılmakta olan yeni milenyum depresyonunu en sade şekilde anlatır. Senaryo ve film, konvansiyonelin ne kadar dışında olsa da Clowes'a diğer arkadaşlarıyla ortaklaşa bir Oscar adaylığı getirir. Clowes'un sinemayla ilişkisi bununla ibaret kalmaz, Eightball'da sadece dört sayfadan oluşan 'Art School Confidential' öyküsü de gene Zwigoff tarafından 2006'da sinemaya aktarılır ve başarı toplar. Clowes, dönemdaşı çizgi romancılar Chris Ware, Charles Burns ve diğer muadillerine benzer şekilde 'kent sıkıntısı'nı odağına alarak, farklı nesillerden çeşitli karakterleri, kurduğu gerçek veya gerçeküstü dünyalar içerisinde konuşturarak derdini anlatır. Burada odaklanılması gerekense, bu karakterler her ne kadar gerçekdışı olsa da Clowes'un, yarattığı kurgu ancak dayanıklı bağlam içerisinde bize gerçek olanı hatırlatmasıdır. 2016 tarihli Patience'ta, bir ölüm sonrasındaki zaman yolculuğu macerası üzerinden sorulan sorulara kurgu cevaplar arayan Clowes, 2010 tarihli Wilson'da ise ana karakteri vesilesiyle John Kennedy O'toole'un Alıklar Birliği'ndeki Ignatius karakterini hatırlatırcasına düzene, sisteme, kentli yaşamının hedeflerine bir bir saydırır. Burada altını çizmek gereken, Clowes'a özgü diyebileceğimiz bir yaklaşım ise çizerin çizgisinin ve tarzının öykülere göre değişip dönüşebilmesidir. Wilson'da her ibret dolu tek sayfalık hikayede biçimini değiştiren çizer, DDKE'de baştan sona '90'ların bağımsız ve siyah beyaz Amerikan çizgilerini anımsatan bir tavır takınır. Eightball'un büyük kısmında karikatüre yakınsayan tarzı, Patience'ta tamamen renkli ve pop-art'a göz kırpan, durağan bir tarza bürünür. Kısaca, Clowes hikayelerinin temposu ve tavrına göre çizgisini de dönüştürebilen, bunu hikaye-görsel bütünlüğünü bozmadan becerebilen esnek çizerlerden biridir. Clowes'un üretimi sadece kitap ve filmlerle sınırlı kalmaz. Her ne kadar yeraltında kalmayı seçse de '90'ların gerektirdiği şekilde alternatifin popüler olması durumunu Clowes da yaşar. 95'te Ramones'un I Don't Want to Grow Up şarkısının klibine çizgileriyle katkıda bulunur. 93'te Coca Cola'nın X Kuşağı için özel olarak tasarladığı (95'te üretimi duracak olan) OK. adlı gazlı içeceğin kutularının tasarımına Charles Burns ile birlikte dahil olur; metal kutuların üstünde yer alan desenleri Burns ve diğer çizerlerle birlikte, alışılagelmişe karşı bir dille tasarlarlar. Gene 90'ların Seattle merkezli meşhur plak şirketi Sub Pop için maskot ve benzeri tasarımlara imza atar. Kısacası, dönemin kültürel alanında çok farklı mecralarda Clowes'un imzasını bugün bile yakalayabilmek mümkündür. Daniel Clowes, isminin şöhretine rağmen hem genelin hem de yeraltının beğenisini kazanabilen, üretken ve aynı zamanda kendini güncelleyebilen bir anlatıcı olarak çizgi romanın evrensel koridorlarında hala önemli bir yer tutuyor ve bu gidişle de tutacak gibi görünüyor. Bu noktada işlerine Türkçe halleriyle erişebilmek biz Türkçe yayın takipçileri için ayrıca bir şans olarak öne çıkıyor; bu vesileyle öncelikle Karakarga ve ardından İthaki yayınevlerinin yaklaşımını da ayrıca takdir etmek gerekiyor. Clowes'u bu yazı veya farklı şekilde yeni yeni tanıyanlara imrenerek; Wilson'la gülüp Enid'le üzgünlüğünüzü kızgınlığa dönüştürmenizi, Jack'le maceralara atılıp Clay Loudermilk'le korkudan korkuya koşmanızı canı gönülden diliyorum.


Türkçeye yer siyaseti şeklinde aktarılan bir terim jeopolitik. Bir ülkenin sosyal, ekonomik, kültürel müktesebatını, özellikle de iç ve dış politikasını daha çok coğrafi konumunu merkeze alarak inceleyen bilim dalı. Buna göre, değişkenleri ve sabiteleri; sadece tarımı, hayvancılığı, madenciliği, tekniği, kültürü, ticareti, nüfusu değil askeri örgütlenmeyi, güvenliği, diplomasiyi, stratejik bakışı, çekirdekten çevreye yayılacak siyaseti de etkiler, kademelendirir, hizaya sokar. 1967'de yayımlanan Devlet Ana, Osmanlının son ve Cumhuriyetin ilk dönemine yoğunlaşan Kemal Tahir'in, kronolojik açıdan en uzağa düşen romanı. Ertuğrul Bey'in öldüğü 1290'da başlayıp 1299'da Bilecik'in alınmasıyla biter. Olay örgüsü, birbiriyle irtibatlı iki düzlemde çatılır. Kuzeybatı Anadolu'daki Kayıların var oluş ve yayılış mücadelesi, genel çerçeveyi oluşturur. Özelde ise başkahraman Kerim'in mollalığı bir süreliğine bırakması ve ağabeyi Demircan'ın katillerini bulup cezalandırması işlenir. Romana yerleşen jeopolitiğin iskelesi, Asya Tipi Üretim Tarzı'nın gölgesinde dikilir. Murat Belge, büyük ulusal anlatı ve Türklerin kökeni meselelerini tartıştığı Genesis adlı kitabında (İletişim Yayınları, İstanbul 2009, s. 58-59), ATÜT kısaltmasıyla da bilinen bu anlayışın, 1960'larda Türkiye'de de gündeme getirildiğini söylemektedir. Karl Marx, Kapital'i yazmaya başlamadan önce, bazı notlarında ve Engels'e gönderdiği mektuplarda bu konuya yer vermiştir. Buna göre, tabiatın insanın karşısına ciddi güçlükler çıkardığı yer ve durumlarda, üretim ve bayındırlık faaliyetleri ancak büyük çaplı örgütlenmelerle gerçekleştirilebilir. Bu örgütlenme, devleti zorunlu kılar. Hakim olduğu yerlerde de kişi veya zümrelerin elinde güç ve sermaye birikimine izin vermez. Böylece, devletle halk arasında özerkliğe sahip kurumlar veya ara tabakalar da oluşmaz. Devletin hem egemenliği hem de yardımsever hamiliği, bireylerden bağımsız bir biçimde devam eder. Kemal Tahir, son yıllarında epeyce tadilata tabi tutmakla birlikte, bir dönem bu görüşü geliştirmeye ve Türk tarihine, özellikle de Osmanlı dönemine uygulamaya çalışmıştır. Ona göre Batı, gelişimini bin türlü kötülükle, sömürgecilikle, zulümle sağlamış ve bu tutumunu zamanla içselleştirmiştir. Kölelik, derebeylik, feodalite, burjuva aşama ve karışımıyla, Yunan ve Latin kültürü, Hristiyanlık ve pozitivizm alaşımıyla meydana gelen Batı'nın sınıflara bölünmüş farklı bir yapısı, üretim ilişkileri, din, felsefe, siyaset anlayışı vardır. Doğu toplumları ise söz konusu aşamaları bilmez. Bunun nedeni de coğrafi şartların, mülkiyete ve insana bakışın, sınıfların oluşmasına ve mücadelesine elverişli olmayan yaşayış, yönetim ve düşünme biçimiyle iç içe geçmesidir. Çoğu Doğulu toplum ve bu arada Osmanlı toplumu sınıfsızdır. Yazara göre, Batılı olmayan biri zorla Batılı olamaz; Batılı biri de ne kadar çabalasa Doğulu bir kimlik ve benliğe kavuşmaz (Notlar / Batılaşma, Bağlam Yayınları, İstanbul 1992, s. 156.). Kemal Tahir; kafasında dönüp duran o düşünceyi, bir irade etrafında toplanarak el birliğiyle çalışmanın önemini dahası devletin gerekliliğini göstermek için sadece Türkiye'nin değil belki de dünyanın en verimli, bereketli, öteden beri etkili bir tarım düzenine ve çeşitliliğine sahip bir coğrafya parçasını, Marmara bölgesinin önemli bir bölümünü batağa kurban edip bırakır ki şaşırmamak elde değildir.


Televizyon dizileri, hayatımıza böylesine etkili bir şekilde girdiğinden beri, sıklıkla rastladığımız bir uyarıyı burada da yapmak gerekiyor: Dikkat, bu yazı spoiler içerir! Ama yine de bir çeşit izin alınmış bir spoiler bu; ağır bir spoiler diyemeyiz! Ağrı Dağı'nı etkileyen şiddetli bir deprem, dağın güneydoğu yamacında daha önce orada olmayan büyük bir mağaranın ortaya çıkmasına sebep oluyor. Daha doğrusu, 4 bin metre yukarıda bir gemi enkazının... Ve bu gelişme, daha önceki bir tırmanışta dost oldukları yerel rehber Feyiz aracılığıyla maceracı çiftimiz Meryem ve Adam'ın kulağına gidiyor. Bir çift olarak atıldıkları maceraları, çoğu kimsenin eşiyle yapmak bir yana tek başına bile cesaret edemeyeceği işlere birlikte kalkışmalarını konu alan kitap serisinin yazarları olarak elbette bu olay onların ağzını sulandırır ve evlilik dahil bütün planlarını erteleyip Londra'dan Türkiye'ye doğru yola çıkarlar. Bir ekip oluşturulur. Adam ile Meryem önderliğinde arkeologlar, akademisyenler, dağ rehberleri ve hükümet görevlileri bu gizemli gemiye doğru Ağrı Dağı'na tırmanmaya başlarlar. Orada buldukları ise tüm ekibi dehşete düşürecektir: bir tabut ve içinde, boynuzlara sahip korku verici bir ceset! Tuhaf olaylar, esrarı çözmeye çalışırken tipi nedeniyle mağarada mahsur kalan ekibin peşini bırakmaz. İlk cinayet işlendiğinde ve yalnız olmadıklarını anladıklarında ise artık çok geçtir: Karşılaştıkları kötülük, yalnızca onları değil, tüm insanlığı tehdit etmektedir... Yazılarda eğer illa bir özet sunmak gerekiyorsa, sonu üç nokta ile biten merak uyandırıcı bir cümleyle bitirilir paragraflar. Peki ama böyle bir durumda, söz konusu romanın hangi noktasına kadar hikayesini anlatmaya iznimiz vardır? Örneğin yukarıdaki özet, yaklaşık 300 sayfalık Ağrı Dağı romanının yarısına kadar geliyor neredeyse! Ama bu aynı zamanda kitabın arka kapağıyla paralel ilerleyen bir özet; diğer bir deyişle, izin alınmış bir spoiler aslında... Konuyu bilmek önemli değil, önemli olan nasıl anlatıldığı. Bu cümle de maalesef geçerli değil Christopher Golden'ın romanı için; dolayısıyla, biraz ileri sarıp başlamakta pek bir sakınca yok gibi görünüyor. Sonraki sayfalarda, temponun giderek arttığı hikaye ise türün meraklılarının ilgisini çekecektir. Ne de olsa karşımızda, yakın bir zaman önce açıklandığı gibi, Dracula'nın yazarı Bram Stoker anısına korku türündeki en iyi eserlere verilen ödüllerde en iyi roman ödülünü kazanmış olarak duruyor Ağrı Dağı.


Avrupa'nın en iyi felsefe bölümlerinden birine sahip olan Budapeşte Üniversitesi'nin girişindeki duvarda, Ütopya hayalse, distopya onu düşlememize neden olan hayattır, yazıyordu. Viktor Orban yanlısı bir güruh, geçenlerde bu yazıyı silmiş. Cümlede, distopya-hayat bağlantısına yapılan vurgu, yıkıcı güçler eliyle bir kez daha kanıtlanmış böylece! Zamana karşı mücadele, insanı zaman-dışı çözümler bulmaya itiyor: Bir felaket, aniden bozulan bir plan ya da dünyayı kavrayamama, kişiyi ya da kişileri yeni yollar aramak için güdülüyor. Gallerger Lawson'ın kaleme aldığı Kağıt Adam'daki hikaye de böyle bir distopyaya karşılık geliyor: Korkunç bir kaza sonrası babası tarafından yeniden yaratılan -daha doğrusu çizilen- Michael'ın öyküsü bu. Zamanın dışına çıkan, mekansızlaşan ve en önemlisi, felaketler üzerinde yükselen yeni bir hayat... Gallerger Lawson, Kağıt Adam'da, yaşadığı yarımadayı hiç terk etmemiş Michael'ın yersiz-yurtsuzlaşma hikayesiyle buluşturuyor okuru. Kitapta; kasaba-şehir-anakara, otobüs ve yolculuk gibi genel ifadeler var ama Michael nereden nereye gidiyor, otobüste ona art arda soru soranlar kim belli değil. Onun gizlemek istediği görüntüsü, kaçamak yanıtları ve kırsaldan kente doğru gidişi var yalnızca. Michael da bir çizer; bir çırpıda ifade edemediği duygularını çizgiyle aktaran, gerçek hayatta yapamadıklarını sayfalarda gerçekleştiren Michael'ın şehre seyahati sırasında karşılaştığı fantastik manzaralardan biri, yalnız bırakılan ve bir başka kazaya yol açan deniz kızı. Zaten kağıt adam olarak güç bir yaşam sürerken bu manzaranın da etkisiyle, zihninde, Şehirde nasıl ayakta kalacağım? sorusu dolanıyor. Şehir dediğimiz de biraz karışık: Kuzey-Güney ayrımının yanı sıra, Güney'i ilhak etmek isteyen Kuzeyliler nedeniyle kentte tedirginlik hakim. Yazar Gallerger Lawson, Michael'ın özel durumuyla birlikte bu havayı da distopik bir öğe olarak çıkarıyor karşımıza. Yalnızca bu da değil; şehirdeki insanlar maske takmadan sokakta yürüyemedikleri gibi, pek gülümseyen de yok. Varsa da maskeler nedeniyle görülmüyor zaten. Michael ise bu tuhaf ortamda üçüncü hayatına adım atmayı umuyor, hatta aşık olmayı... Eskiden, şehirde herkes istediği kişi olabilirken artık pek fazla insanın yan yana gelememesi gibi bir durum söz konusu. Gezdiği her noktada iz bıraktığı kentte genel bir güvensizlik sorunu var ve Michael'ın sıkıntısı bu nedenle katlanıyor. Benliğindeki iz ise eski arkadaşı Mischa'dan bir hatıra bulmak isterken kendisini kağıt adama dönüştüren kaza. Şehirde Mischa'yla karşılaşınca bu anılar yeniden canlanıyor... Michael'ın bir başka sorunu, uyumlu ve kendisine söylenenden fazlasını yapmadan yaşayan insanlarla dolu kentte istenmediğinin farkına varması. Kırsaldakine benzer bu hayal kırıklığı yüzünden, Burası çürümeye terk edilmiş bir yer, diyor. Sanatçı Doppelmann'ın, Michael'ı düzeltme çabası da arkadaşı Maiko'nun şehre dair uyarıları da kar etmiyor. Yaşam, kenti Kuzey'den ayıran duvara çarpıyor. Şehirde hava daha da ısındığında Michael'ın düşündükleri hayli manidar: Caddenin ortasında ayaklar altında kalıp bir kağıt hamuru haline gelerek bir nesne olarak ölecekti. 'Hepimiz, korkunç kazaların eseriyiz' diye düşündü. Kağıt adam olarak çizilen ve yeni bir hayat yaşamaya başlayan Michael, başından geçenleri, aşkını, geldiği kentteki karmaşayı, Kuzey-Güney ayrımını ve duygularını çizgiyle anlatıyor. Bir kağıt kırılganlığındaki yaşamı, aynı anda onun hem özgürlüğü hem de prangası. Lawson'ın anlattığı distopik ve yer yer fantastik öğelerle yüklü hikaye; kağıtların, duyguların, duygusuzluğun ve zaman-dışılığın hakim olduğu bir oyuna benziyor. Hayal kırıklıkları ve karanlığın yanı sıra isyan dolu ve trajikomik çıkışların da bulunduğu maskeli bir kitap Kağıt Adam.


Aşıkların/ozanların şiirlerini okuyup müziklerini dinleyen herkes Türklerin zihniyetini, düşünceleri, hisleri ve tasavvurları, yaşam biçimleri, dini inanışları, toplumsal yapıları ve tarihine dair değerli bir izlenim edinecektir. Ursula Reinhard ve Tiago de Oliveria Pinto böyle yazmış Türk Aşıkları ve Ozanları kitabının önsözünde. Elif Damla Yavuz'un çevirdiği ve Yapı Kredi Yayınları'ndan çıkan kitabı ilk gördüğümde kitabı hazırlayanların Türk olmaması sebebiyle çok heyecanlandım. Dünya üzerinde başka hiçbir milletin bu kadar kuvvetli bir aşıklık kültürünün olmaması ve bu kültürden doğan eserlerin o milletin hayatıyla bu denli paralellik göstermemiş olması bizim için övünülecek bir şey. Yabancı araştırmacıların da bu konuyu araştırması, onların gözüyle nasıl göründüğünü öğrenmek ve tecrübe etmek açısından güzeldi. Mutlaka ki bizim doğduğumuz kültür bu olduğu için aşık edebiyatıyla asgari seviyede ilgilenenler bile onların yaptığı çalışmanın büyük bir kısmına hakimdiler fakat iki araştırmacının yıllar süren araştırması gerçekten takdire şayan. Kitapta Kurt ve Ursula Reinhard'ın araştırmayı tatamamlamak için tam 33 yıl, Adana, Sivas, Malatya, Konya ve İzmir'de kayıt aldığını söylüyor. Bu gerçekten çok büyük bir özveri. Bugün bile bizim folklor araştırmacılarımız oldukça az iken yıllar önce böyle bir çalışmanın yapılması bizim adımıza bir zenginlik. Bugün Türk sanatının hangi dalına bakarsak bakalım, ister modern, ister post modern olsun, ister resim, ister müzik, ister roman ve şiir olsun mutlaka halk edebiyatının izleri bulunacaktır. Bu izin bu denli kuvvetli olması bu edebiyatın hiçbir numara olmaksızın doğrudan halkın kendisinden neşet etmesi ve iki ayağını da ait olduğu topraklara basmasından başka bir şey değil. Bundan dolayı Türk folklorunu anlamak ve bütün yönleriyle tetkik etmek hayati önem taşıyor. Bugün ise birkaç araştırmacı akademisyen dışında bu konuyla pek ilgilenen yok ve hatta edebiyat fakültelerinin bildiğim birçoğuna Halk Edebiyatı dersleri ortalama yapma dersleri olarak değerlendiriliyor. Popüler kültürün geçtiğimiz on beş yılda klasik edebiyattan faydalanması klasik edebiyatın öne çıkmasını sağladı. Bu şekilde Osmanlı'nın son dönemlerinde ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında yetiştirdiğimiz folklor araştırmacıları bugün oldukça sınırlı sayıda kaldı. Saim Sakaoğlu, Ali Berat Alptekin, Doğan Kaya son dönem folklor akademisyenlerinden ilk aklıma gelenler. Kitaba dönecek olursak; ilk bölümde aşıkların sosyolojisi incelenmiş, mezhepsel ve tarihsel şartlar değerlendirilerek hangi şartlarda nasıl şiirlerin yazıldığı söylenmiş. Osmanlı döneminde Alevi aşıkların Osmanlı ile olan çatışmaları ve bunun neticesinde doğan Kalender Çelebi gibi Pir Sultan Abdal gibi şairlerin neler yazdıkları, bununla birlikte Cumhuriyet döneminden sonra bunun nereye evrildiği anlatılmış. Bu bölüm iki dönemde aşıkların devletle olan münasebetlerindeki değişimi ve dönüşümü göstermesi açısında sosyolojik olarak oldukça değerli. Ardından aşıkların meslekleri ve uğraştıkları işler konu ediliyor. Aşıklığı profesyonel olarak, yani maişetini buradan sağlayarak mı yapıyor yoksa zaten meslek sahibi olan aşıklar aşıklığı yalnızca bir ideal uğruna mı yapıyor bu değerlendirilmiş. İletişim ve ulaşım imkanlarının hayli kısıtlı olduğu çağda aşıklar köy köy gezerek destanlar, halk hikayeleri okur, türküler çığırırlarmış. Aşık Sadık Zekeriya bu konuda şöyle der: Benim adresim yoktur çünkü bir aşık o diyar senin, bu diyar benim dolaşır durur. Kitap bu bölümden sonra aşıkların mezheplerini ve hangi dini itikada bağlı olduklarını tasnif ederek Alevi-Bektaşi inançları arasındaki farkları da anlatarak teknik kısma geçiyor. Şiirlerin hece ve kafiye düzeni, notaların dizimi, kaçlık nota kullanıldığı, nasıl tarzda söylendiği gibi birçok konu anlatılıyor. Kitap Türk aşıklık geleneğinin temelini anlatması bakımından yeterli bir araştırma çalışması olmuş.


Mükemmel, eşsiz bir elbise de giyseniz, eteğinizde bir şeyler eksik kalır. Söylediğiniz şarkı, çektiğiniz film, dünyaları da büyülese; camlarınız kırık, cümleleriniz eksik. Bir yanınız güneş, öbür yanınız yırtılmaya hazır kağıt. Yüzünüz ışıklar da saçsa, bakışınızın bir yeri sonsuza dek gölge. Başarılarınız bir köşesinden yırtık, oyunlarınız durgun. Hesaplarınızda paralar nehir gibi de aksa, o eksiklik yürüyüşünüzün bir yerinde. Raflarınız hiçbir olasılıkla tam değil, masalarınız her an sallanmaya müsait. Duruşunuz istediğinizden fazla dik de olsa, gözlerinizde ağırlığı. Bu cümleler sadece babasız erkek çocukları için. Üstelik durum gayet evrensel. Durağan plan sekanslarıyla tanınan Yunan yönetmen Theo Angelopoulos, filmlerinde Avrupa'daki göçmen sorununu veya Yunan siyasi tarihini de anlatsa, aslında filmlerin altından başka bir su daha akar: Baba eksikliği. Angelopoulos küçücük bir çocukken bir imge olarak zor hatırlayabildiği babasını yıllarca sinema salonlarında film karakterlerine ve elbette izleyicilerine aratır. Filmlerinin yırtılmaya yüz tuttuğu noktadır burası. Annesi Belçikalı, babası Ruandalı, genç şarkıcı Stromae ise, herkesi dans etmeye çağırdığı, kendisini meşhur eden şarkısını (Alors on Danse, 2010) söylerken de sesinin tonunda, renginde farklı bir şeyler vardı. Ki nihayet 2012 yazında tüm Avrupa'da ve dünyada bol bol çalınan ve klibi izlenen hit şarkısında o çatlağı tamamıyla ortaya serdi: Papaoutai. 50li yılların atmosferiyle kurulmuş klibinde de küçük bir erkek çocuk babasını arıyor: Stromae'nın ve aslında dünya çapında binlerce çocuğun kendi çocukluklarının yeniden çevrimi gibi bir nevi. Stromae'nın babası 1994 yılında Ruanda'da gerçekleşen korkunç soykırımda öldürülmüş; Stromae, 1985 doğumlu. Elektronik tınılı hareketli bir şarkı ya da neşeli bir sanat filminden de söz etsek, mevzu Yunanca ya da Fransızca; her dilde aynı. Babası yoksa bir erkek çocuğun, o çocuk bir gün büyüdüğünde kendi çocuklarının babası olduğunda bile o eksiklik yine orada, ortada, gitmiyor. Eksik baba o çocuğun kalbinde, bakışında, bir cümlesinde, yürüyüşünde saklı kalıyor. David Mitchell'in yeni romanı Slade Köşkü, görünürde dokuz yılda bir (1979 yılından başlayarak 2015 yılının Cadılar Bayramı'na dek) Ekim ayının son Cumartesi günlerinde ilginç bir gizemin peşine düşüyor ancak bir de romanın altında yatan başka mevzular var. Bu türün pek çok romanı veya filminde olduğu üzere, yine karakterlerimizin babaları yok. Bir karakterin babası ölmüş, bir diğerinin babası Rodezya, Afrika'da. Bir tür eksik aile kompleksi, alttan alta roman boyunca karakterlerimizin peşini bırakmazken, sanki tüm bu olup bitenler ailede babanın, yetişkin bir erkeğin eksikliği sebebiyle gerçekleşiyor gibi görünüyor. Oysaki aile tam olsa, kurtarıcı babamız evdeki rahat koltuğunda sessizce gazetesini okuyup kahvesini bile içse, bu gerilim yüklü olayların hiçbiri gerçekleşmeyecekti. Ve elbette türün alametifarikalarından ikizler ve aynalar Slade Köşkü'nde de mevcut. Romanın ilerleyişi esnasında hayal ve gerçeklerin iç içe geçişi, gerçek olaylardan, bilinçdışımızın bize oynadığı oyunlara geçişimiz, fena halde video oyunu The Evil Within'i (2014) andırıyor. Dedektif Sebastian Castellanos'un yaşadığı gerçek dünya ile mücadelesini işleyen oyunda, yaşadığımız pek çok maceranın aslında dedektifin bilinçdışı oyunları olduğunu sonradan fark ediyorduk. Bölüm sonu canavarlarını, her yeni bölümün başlangıcında sunması ve hakikaten yaratıcılıkları ile şaşırtan binbir çeşit, insan-hayvan karışımı yaratığı ile kendi türüne yeni bir nefes getirebilen oyunun akışını Slade Köşkü'nü okurken hatırlamamak mümkün değil. David Mitchell'in yeni romanında okuru The Orb'un "Little Fluffy Clouds"undan (1991), Massive Attack'in "Safe From Harm"ına (1991) ilginç bir şarkı listesi de bekliyor. Kim bilir belki de Slade Köşkü'nü en doğru tarif edecek ifadeler Massive Attack'in bu sıkı şarkısının sözlerinde yatıyordur: Bize neyin tehlikeli olduğunu söyle / arkadaşlar ve düşmanlar bulaşıcıdır / ve sisteminize bir virüs gibi yayıldılar... Ana oğul sakinleştirici Valium içen roman karakterimize ve esasen bilinçdışına gerçekten zarar veren, tüm ruhuna bulaşıp yayılan ve tehlike yaratan kim? Bir yandan kasları gevşeten bu ilacın hafıza zayıflatıcı etkilerinin de olduğunu unutmamak lazım. Uzun koridorlar eşliğinde ilerleyen bu ürkütücü romanda ginkgo yapraklarından bir Afrika haritası yapmak, hangi sömürge geçmişini geri getirebilir? David Mitchell, romanında mekanı tüm ayrıntılarıyla okurun zihnine yerleştirdikten sonra yaşanan diğer gelişmelere çeviriyor bakışını; her yer değiştirmemizde önce bütün bağlamlarıyla mekana hakim oluyoruz, sonra karakterlerin yaşadıkları, konuştukları, kendi aralarındaki muhtelif ilişkiler geliyor. Mekanı bu denli başarılı tasvir edip okura hissettirdiği için de Slade Köşkü'ne başlayıp yarım bırakmak imkansız gibi. Mitchell'in (1969 doğumlu) bir diğer başarısı da, karakterlerine yazdığı diyaloglardan geliyor. Baba eksikliğini her rüyasında, her adımında duyumsayan bir erkek çocuğa yazdığı diyaloglarda ne kadar başarılıysa, orta yaşlarının eşiğinde dul bir kadının ruhunu da kelimelere aynı maharetle döküyor. İki defa Booker finalisti olan yazarın, Hayalet Yazılar, 9. Rüya, Bulut Atlası, Siyah Kuğu Parkı, Jacob de Zoet'in Bin Sonbaharı ve Kemik Saatler isimli romanları da Slade Köşkü'nü sevenler için sırasını bekliyor. Hayatınızda kaleler de yükseltseniz, bir biçimde o kalenin kumdan olduğunu hatırlatıyor bir şeyler size. Bir ses tonu, bir ara renk, bir tuğla. Siz ne kadar inkar etseniz de, inşaatın bir yeri eksik kalıyor. İki film, üç şarkı kendinizi tutsanız da, bir sonrakinde tüm ağırlığıyla kağıda düşüyor, filme siniyor ya da şarkılarınıza. Çocukluğunuz nasıl ömrünüz boyunca peşinizi bırakmıyorsa, babanın eksik olduğu bir çocukluk da, tüm olgunluğu, ağırbaşlılığı, yoğunluğuyla bedeninizin, zihninizin bir yerinde duruyor. Hiçbir yere de gitmiyor.


İnsan, hayatın ördüğü bir duvardır. Ve bu duvar her daim kendi üzerine çöker. Hayat, insanı inşa ederken zaman da bu duvardan tuğlalar çeker. Çoğu zaman kendi üstüne çöken duvar, bazen de başkalarının üzerine çöker. Faslı yazar Leila Slimani, Goncourt Ödüllü romanı Hoş Nağme'de, kendi içine çöküp başkalarının üzerine devrilen bir kadının hayatını konu ediyor. Bir yanıyla dehşet veren, diğer yanıyla yürek burkan bir hikaye... Hayatı boyunca dadılık yapan ve firari kızından başka hiç kimsesi olmayan Louise, son olarak Paul ile Myriam çiftinin çocukları Adam ve Mila'ya dadılık yapmaya başlar. İş bilirliği, çalışkanlığı ve çocukları sevmesiyle zamanla aileden biri oluverir Louise. Zaten tüm bu çabası, aileden biri olmak içindir. Dadı olarak işe başlamasına rağmen yemek de pişirir, bulaşıklarla da ilgilenir, evi de temizler, çöpleri atar; kısacası, Paul ve Myriam'in yapması gereken her şeyi onlar adına takip eder ve yapar. Paul ve Myriam, Louise'nin bu çalışkanlığından çok memnunlar ve dostlarına bile anlatırlar. Durum böyle olunca, Paul ve Myriam'ın ev ve çocuklarla ilgilenmelerine hiç gerek kalmaz ve tüm zamanlarını işlerine ayırırlar. Ama bir süre sonra Louise, kendisine çizilen sınırları ihlal etmeye başlar. Hayatlarına o kadar işler ki bu küçük kadın, onu oradan çıkarmak imkansızmış gibi görünür. Bu durumdan hem Paul hem de Myriam rahatsızdır. O kadar mükemmel, o kadar ince ki bazen midemi bulandırıyor, der Myriam, Louise için. Paul ve Myriam'ın tavırlarından, onlarla hiçbir zaman aile olamayacağını yavaş yavaş anlamaya başlayan Louise, bunu bir türlü kabullenmez. Hayatı boyunca hor görülmüş, yokluk çekmiş ve yalnız kalmış bir insanın yaşadığı derin bir hayal kırıklığı; çocuklar büyüdükten sonra işine son verilecek bir kadının endişesi; yaşarken bile bir işe yaramayan, öldükten sonra da arkasında borç bırakan bir kocanın onda bıraktığı tahribatın yorgunluğu; yıllarını vermesine rağmen bir türlü kabul görmediği topluma karşı birikmiş olan öfkesi; ne yaparsa yapsın, her kimse, hayatı boyunca hep öyle kalacağının ağır gerçeği, bu küçük kadının yüreğinde kan pıhtısı gibi toplanmıştır... Hoş Nağme, keskin konusu ve karakterlerin canlılığıyla başından itibaren okurun heyecanını canlı tutan çok katmanlı bir roman. Louise ile dadılık yaptığı aile arasındaki ilişkiyi, Avrupa ile göçmenler arasındaki ilişki olarak da okumak mümkün. Louise ne yaparsa yapsın hiçbir zaman aileden biri olamayacaktır. Bunun bir çözümü de yoktur ve Louise'in buna yanıtı şiddet olacaktır. Ama Louise'in başvurduğu şiddet biçimi intikam değildir, dört taraftan kuşatılmış bir çaresizliğin dışa vurumudur.


Yeraltından Notlar'da ana karakter Yeraltı İnsanı, kendisine intikam yeminleri ettiren subayın onu kale almaması sebebiyle öfkeden kudurur. Burada onu kötülüğe götüren şey kendi şeytanı mı, yoksa subayın şeytanının onu ciddiye almaması mı? Sebebi ne olursa olsun, Dostoyevski romanlarında fenalığı sadece Rus entelijansında görmeyiz. Aksilik bu ya, şeytanlara ben de inanmıyorum... diye yazmıştı Dostoyevski, 1876 yılında. Halbuki birçok romanında dahi bir karakterin içinde, ahlakı ve kanunları sorgulayan bir şeytan yatar, Raskolnikov, Stavrogin, yahut Ivan Karamazov gibi. Dostoyevski'nin şeytanını, onun inanmıyorum dediği şeytanı, nerede aramak gerek? Ivan Karamazov'un gördüğü hayali saymazsak, Goethe'nin, Baudelaire'in, Milton'un şeytanları gibi, eti ve kemiğiyle, bedeni bir şeytandan söz edemeyiz Dostoyevski'de. Hristiyanlık öncesi Rus edebiyatında da böylesi bir imgenin olmayışı da bunda etkili olmuş olabilir. Hal böyle olunca, birtakım edebiyat eleştirmenleri ve kuramcıları Dostoyevski'de şeytanın, insanda saklı olduğunu iddia etmişler. Onlara göre bu kötü niyetlerin temelinde insanın ihtirasları, zayıflıkları vardır; yozlaşmanın dış alemden kaynaklı oluşunu reddederler. Fakat Dostoyevski'de karanlığa, kötülüğe düşüş bazen bu içsel sebeplerle bazen de dış cereyanların etkisinde olur. 1860 yılına gelindiğinde Rusya'daki Batıcılar kabaca iki gruba ayrılmıştı. Liberaller kendilerini 1840'ların jenerasyonuna yakın hissediyor, barışçıl ve tedrici reformları savunuyordu. Nihilistler olarak bilinen ve gençlerden oluşan radikal kanatsa daha büyük ve temelden bir değişimin, gerekirse devrimin olması gerektiğine inanıyordu. Cinler romanında Dostoyevski her iki grubu da Rus kültürüne yabancılaşmanın farklı birer safhası olarak resmeder. Ona göre köklerinden kopup Batı kültürüne bu denli teslim olmuş bu iki sözde aydınlar topluluğuna da şeytan musallat olmuştur. Batıcıların halini kısaca bu teşbihle özetler Dostoyevski. Stavrogin'i betimlerken kullanılan fazlasıyla kelimesi bu insanda doğaüstü bir halin olduğunu gösterir; her nasılsa ifadesi de bunu destekler. Stavrogin'in çehresi bir bakıma, Milton'ın ve Goethe'nin kendisinde şeytan tüyü olan estetik/ güzel şeytanını hatırlatır. Fakat yine ondaki bu halin sebebi musallat olmuş bir şeytandan ziyade bozulmuş bir ruh sağlığıdır demek gerek. Belki bütün bunları şöyle tek potada eritebiliriz: Dostoyevski'nin şeytanı kimi zaman içeriden, kimi zaman yozlaşmayla birlikte dışarıdan gelen bir hastalıktır. Vesvese, kibir, nefret... Nereden gelirse gelsinler hepsi bizim zayıflıklarımız sonuca oluşur. Batı veya Kilise başlı başına kötülüğün kaynağı değildir... Fakat ilginçtir, Dostoyevski'nin kötüleri genelde çarpık birer Aydınlanmacıdır aynı zamanda... Peki, nasıl oluyor da şeytan bize hala fısıldar? Dostoyevski'de çarpık ve saplantılı Aydınlanmacı eleştirişinin benzerini 20 ve 21'inci yüzyıl yazarlarında görürüz esasen. Aklın bizi sadece ileriye götüreceği, bilimsel gelişmeden ancak saadet geleceği, rasyonalitenin ahlakın pusulası olabileceği... Atom bombası ve mitralyöz ile dağılmış bu hayallere Batı sanatında sonsuz şüpheyle yaklaşıldığını tam anlamadık gibi geliyor bana. Ne de olsa Ben bilime inanırım diyen birisine Bilim inanılacak bir şey değildir diye cevap verdiğimiz vakit küçümseyici bakışlara maruz kaldığımız bir coğrafyadayız. Neyin ahlaki neyin gayriahlaki olduğunu anlamak için aklı küçümseyemeyiz elbet. Ama Dostoyevski'nin de gösterdiği gibi insan, Aydınlanma ile birlikte umduğu gibi üstün bir insana dönüşmedi. Hatta Dostoyevski'nin tahmin edemeyeceği büyüklükte kitlesel cinayetleri gördü ademoğlu. Şayet Dostoyevski anlatılarında kötülüğün dışarıdan geldiğini kabul edecek olursak, o halde şeytan bize bugün de fısıldar. Yeraltından Notlar'da ana karakter Yeraltı İnsanı, kendisine intikam yeminleri ettiren subayın onu kale almaması sebebiyle öfkeden kudurur. Burada onu kötülüğe götüren şey kendi şeytanı mı, yoksa subayın şeytanının onu ciddiye almaması mı? Sebebi ne olursa olsun, Dostoyevski romanlarında fenalığı sadece Rus entelijansında görmeyiz. Basbayağı, önemsiz denecek insanda da kötülüğün izlerini görürüz. Ve onların kokuşmuş ruhları bize bugün de tanıdık gelir. Yeraltı İnsanı'nı çıldırtan şey düşmanı gördüğü biri tarafından ciddiye alınmamaktı. Bugün dahi aynısı olmuyor mu? Artık sanal ortamda kavga eden bir nesiliz. Ben şahsen, tartışma esnasında işler iyice hararetlenmişse ve karşımdakini kızdırmak istiyorsam hep aynı mesajı atarım: Peki. Sonuna nokta konmuş bir peki kadar insanın gururunu kıran bir kelime var mıdır? Sanmam... Yeraltı İnsanı'na selam olsun... Yahut Raskolnikov'u düşünelim. Tefeciyi baltayla öldürürken dünyayı bir pislikten temizlediğini ve kız kardeşinin onurunu kurtardığını düşünüyordu o da. Bencil ve vahşi isteklerimize bugün de erdem kıyafeti giydiriyoruz... O yüzden bu şeytan, Dostoyevski'nin şeytanı, ruhumuza bulaşıp bizi yozlaştıran şeytan, bize hala fısıldar. Sinsice, kendini unutturarak. Ne de olsa Şeytan'ın en büyük marifetlerinden biri de... diyor Baudelaire, ... kendisinin aslında var olmadığını ademoğluna kabul ettirmiş olmasıdır...