Din, o belki de tüm kültürleri kapsayan fevkalade derinlikteki büyüleyici mitolojik masal... Neden olmasın, kendi hayal gücümüzle, kolektif bir bilinçle topraktan ve gökyüzünden, güneşten ve aydan, dostlarımız at, inek, boğa, güvercin gibi hayvanlardan esinlenerek yarattığımız, doğaya bakarak doğaüstüne çıktığımız o en derin, o en pırıltılı hikayeye inanmak... Kulağa o kadar da kötü gelmiyor, riyakarsa hiç değil. Bir nevi beşerin kendine inanması gibi, dolayısıyla da yine yaratıcıya... Hal böyleyse eğer, melek de insanoğlunun kolektif bilincinin yarattığı en temiz, en zarif dini öğe. Her ne kadar içinde kötülüğü de barındırsa da, melek bizim dilimizde ve pek çok dilde olumlu, iyicil bir anlam ifade ediyor. Doğal olarak olumlu ve doğal olarak doğaüstü bu kelimeye dair hazırlanmış bir sözlük ise yine doğal olarak ilgi çekici oluyor. Bütün kutsal ya da kutsal olmayan deneyimlerimizin ötesinde, duyularımızın ötesinde Paulus'un deyişiyle, sadece bir masal ve sonsuz bir soyağacının bulunması... Amerikalı şair, yazar ve yayıncı Gustav Davidson'un Gözden Düşmüş Melekler Dahil hazırladığı Melekler Sözlüğü her şeyden önce dini söylenceler ve mitolojik hikayeler üzerinde düşündürüyor okurunu. Bunu sadece alfabetik sırayla isimlerini ve açıklamalarını art arda yazdığı melekleri anlatarak yapmıyor elbette. Zira, sözlüğün öncesinde Davidson'un kendini bu araştırmaya iten sebeplerden söz ettiği ve meleklere dair yazıla gelmiş çeşitli özellikleri kurcaladığı bölümler var: Melekler ve Kitaplar, Cehennemin Durumu, Satan ve satan, Meleklerin Mekanı, Meleklerin Bedeni ve Cinsiyeti, Meleklerin Üremesi, Meleklerin Dili ve Meleklerin Ödevleri ve Güçleri, bu ilgi çekici bölümlerden bazıları. Buralarda lafı çok da fazla uzatmıyor aslında Davidson, kendi deneyimlerine eklemlenen araştırmalarından ve ilgi çekici çıkarımlarından söz ediyor sadece. Ancak bu konuyu derinleştirmek arzusundaki okurlara keyifli bir kapı açmayı da başarıyor. Öncelikle melek adları; dinden dine, çağdan çağa, kültürden kültüre ve elbette dilden dile değişen bu isimleri kategorize etmek, kimin kim olduğunun ayırtına varmak gibi çılgınca bir işin nasıl altından kalkıyor Davidson? Sözgelimi 'cehennem görevlisi' ya da 'güneş yöneticisi' kabul edilen Uriel çeşitli kaynaklarda Sariel, Nuriel, Uryan, Yehoel, Ovreel, Oroiael, Fanuel, Eremiel, Ramiel, Yeremiel, Yakup İsrail olarak yazılmıştı gibi çalışması boyunca karşılaştığı şakayı anımsatan örnekler veriyor araştırmacı ve bunları söylenceleri karşılaştırarak nihayetlendirdiğini belirtiyor. Yine de kapılar elbette farklı bakış açılarına, farklı okumalara hep açık. Bu çalışmaya ek olarak yeni bir melek adı bulan araştırmacıların yeni bir hayata can vereceğini söylüyor yazar. Ve gelelim kötü meleğe. Onun pek çok yüzü, pek çok hikayesi var elbette. Davidson için kötülüğe, cehenneme atfedilen meleklerin izini sürmek oldukça zor olmuş, ama yine de onların hikayelerine ayrı ayrı yer vermekten geri durmamış yazar. Çünkü koruyucu, danışman, rehber, yargıç, çevirmen, aşçı, teselli edici, aracı ve hatta mezarcı olarak insanlara her daim yardım eden iyi meleklere karşın kötülük melekleri bu dünyaya ve insan hikayelerine diğerlerinden daha dahil temelde. Daha çok tek tanrılı üç büyük dinde yer alan meleklerin bedensiz, dolayısıyla cinsiyetsiz, saf madde dışı yaratıklar olarak düşünülmesi gerektiği kabul edilir. Ancak Davidson'a göre kutsal metin yazarları, peygamberler hem yasa ve kural delici hem de birer tarihçilerdi ve bu bağlamda melekleri insan gibi görünen, konuşan, hareket eden varlıklar olarak betimlemişlerdi ki bugün son derece zengin, tanımlanabilir, anlatılabilir bir melekler ordusu kalmıştı geriye. İşte Melekler Sözlüğünün zenginliği biraz da buradan geliyor zaten. Yine de araştırmacının hakkını yemeyelim, hem koca bir ömrün adandığı etkileyici bir çalışma koyuyor önümüze hem de dört büyük dinin yanı sıra en ilkel dinlerde ve hatta birçok batıl inançta adı geçen meleklere yer veriyor, hepsinin birer birer izini sürüyor. Kitabın en sonunda yer alan çeşitli melek mühürleri, dualar ve büyü örnekleri de ayrıca ilgi çekici. Uçan halı üretmek ve kullanmak için sihirli formülden gökyüzünden atılmış melekleri bağlama ve yönetme duasına, şeytanla yapılan kan anlaşmasının bozmak için yapılan büyüden aşk duygusu uyandırmak için edilen duaya pek çok eğlenceli bölüm yer alıyor bu bölümlerde. Her şey bir yana Melekler Sözlüğü melek tasvirleri eşliğinde derinleşen bir tür dinler, inanışlar tarihi okuması olarak da görülebilir. Sözün kısası ister bir tarih kitabı isterseniz de zarif hayal gücünün tasvir kitabı olarak okuyun Melekler Sözlüğü, meleklerin dokunduğu şahane bir kitap.


Öykülerin çoğu Montana'da geçiyor, ama muhakkak ki her coğrafyanın da bir Montana'sı vardır: İnançlarıyla, ihanetleriyle, pişmanlıklarıyla, umutlarıyla, geçmişleriyle, gelecekleriyle ve illa ki kadınıyla, erkeğiyle... Bu yalnızca Meloy'un Montana'sı. Bu, gecikmiş bir yazı. Zira Amerikalı genç yazar Maile Meloy'un öykü kitabı Tek İstediğim Her İkisi Birden'in Türkçede yayınlanmasının üzerinden bir yılı aşkın bir süre geçti. Gündemdeki güncelliğini yitirmesine rağmen, üzerine çok daha fazla konuşulması gerektiğine inandığım için, bu tanıtım yazısında Meloy'un tarafsız anlatısının aktörü karakterlerinden, kadın-erkek çatışmasından doğan anlatısından ve lokal ama bir o kadar da evrensel öykülerinden bahsedeceğim. Kitap, B. Travis adlı öyküyle başlıyor. İlk cümle saf bilgi: Baş karakter Chet Moran'ın, çocuk felci rahatsızlığının rafa kalkmaya başladığı zamanlarda Montana'ya bağlı Logan kentinde büyüdüğünü veriyor. Zaman-mekan-bağlam üçgeninde okuru öykünün dünyasına ışınlayan, pür bir giriş. Çocuk felci bahsinin boşa olmadığını, baş karakterin bu hastalık öyküsünün ona bıraktığı bir sakatlık olduğunu okuyarak devam ediyoruz. Beth Travis ile baş karakterin yolu tesadüfi bir biçimde, yanlışlıkla hukuk ile alakalı bir atölyenin yürütüldüğü sınıfa girmesiyle kesişiyor, Chet Moran ona oldukça saf bir biçimde tutunuyor ve bir hüsran hikayesi sürüp gidiyor. Ama Meloy'un B. Traviste yaptığı yalnızca bir hüsran hikayesi anlatmak olmuyor, o aynı zamanda, bir erkeği gücenik konumuna ustaca yerleştirip, hayatında ilk defa bir kadının karşısına koyuyor: Kusursuz bir çatışma. Bir diğer öykü Kız Arkadaş da karşı-cins gerilimi üzerinden bir çatışma kuruyor. Kızını kaybetmiş bir baba olan Leo, ölümü aydınlatmak üzere delil toplama telaşında. Katil olduğuna inandığı bir serserinin sevgilisini otel odasına çağırmış, bildiği yoldan bir baskı kurup kaybettiği evladının akranı bir kızı konuşturmaya çalışıyor. Hikayedeki çatışmayı ilk dakikadan itibaren sürekli diri tutan akıllıca bir mekan seçimi ve karakter seçimi var yine burada: Otel odasında orta yaşın biraz üzerinde mutsuz bir adam ve üniversite öğrencisi genç, alımlı bir kadın. Metin boyunca Meloy'un ilahi bakış açısından konuşan dili, mağdur konumundaki adamın tarafını tutmamıza bile isteye engel oluyor: Anlatının gücü. İki Adım adlı öykü, eylül sonunda karlı bir öğleden sonrası, iyi döşenmiş bir Amerikan evinin açık mutfağından dertleşen iki kadının resmini çizerek açılıyor. Ev sahibi olan kadının, eşinin kendisini aldattığını düşündüğü için onun çalışma arkadaşlarından birini davet ettiğini anlıyoruz. Aldatılan kadın Alice şüpheleriyle, kendince masaya döktüğü kanıtlarıyla, sebep-sonuç ilişkisine dayalı varsayımlarıyla meşgulken, yazar, misafir ve kocanın iş arkadaşı Naomi'yi iyiden tarafta konumluyor: Alice emin olduğunu söylerken, Naomi doktorluğun zor bir iş olduğunu, kafasının dağınık olabileceğini ortaya atıyor. Kanımca, İki Adımı öteki öykülerden ayrı bir yere koyacak olan, aşağıda alıntıladığım diyalog. Öyle ki Meloy bu öyküde, üçüncü bir kişiyi hikayeye dahil ederek, kadın-erkek çatışmasında gerilimi bir nebze daha arttırıyor: Oldukça akıllıca. Yazının başında sunduğum üç çıkarımdan ikisi, yani yazarın tarafsız anlatı biçimi ve kadın-erkek çatışmasından filizlenen güçlü hikayeler kısaca andığım bu üç öyküyle ispatlanabilir nitelikte. Öte taraftan yerellik mevzu, yalnızca arka kapağın bizi sürüklediği bir yanılgı. Evet, öykülerin çoğu Montana'da geçiyor, ama muhakkak ki her coğrafyanın da bir Montana'sı vardır: İnançlarıyla, ihanetleriyle, pişmanlıklarıyla, umutlarıyla, geçmişleriyle, gelecekleriyle ve illa ki kadınıyla, erkeğiyle... Bu yalnızca Meloy'un Montana'sı.


Kinik... İki tür oluşu içerirmiş bünyesinde bu kelime: Utanmaz, arsız, hayasızken aynı anda sinmiş, pusmuş, yılmış bir kişiyi ya da bir oluşu işaret edermiş. Bir şey ya da bir kişi aynı anda hem utanmaz hem de nasıl sinmiş, yılmış olabilir ki? Şöyle, uzun uzadıya bir düşününce öyle çok kinik unsur bulunduğunu görürsünüz ki hayatlarımızda, şaşar kalırsınız. En başta kendi içimizde barındırdığımız cümle insani zaafların ve pek çok inancımızın bir yanı hep kinik. O pusmuş, sinmiş haliyle inatçı bir arsızlıkla içimizde hüküm süren nice güçler barındırıyoruz ya aslında çok da iyi ediyoruz. İçimizdeki o huysuz, inatçı reddedici güç olmasa varoluş nedenimizdeki en temel hatayı düzeltme şansımız da hiç olmazdı, belki ondan... Amerikan edebiyatının köşe taşlarından Moby Dick'in yaratıcısı Herman Melville'in Katip Bartleby adlı novellasının kahramanı işte bu içimizde inatla yaşattığımız bir tuhaf kinik anti-kahramanın yazıya gelmiş, söze dökülmüş hali. Melville'in Bartleby'si dünya edebiyatının belki de en meşhur kiniği. Anlatıcımız Amerikalı bir ortasınıf burjuvadır. Wall Street'te küçük bir bürosu olan, tapu, senet gibi az emek çok para kazandıran işlere bakan bir avukat. Her şey işlerinin yoğunlaşması üzerine bir tane daha katip almaya karar vermesiyle başlar. Bir gün kapısında bir hayalet gibi beliren genç Katip Bartleby'le hemen anlaşıp, onu işe alır. Başlangıçta tüm işler yolunda gidiyordur, yeni katip diğerlerinden çok daha büyük bir sabır ve inatla işlerine sarılıyor hatta ofise herkesten önce gelip, en geç o çıkıyordur. Ancak kısa süre sonra Bartleby deyim yerindeyse arıza yapmaya başlar. Verilen bazı işleri tuhaf bir şekilde yapmamayı tercih eder! Anlatıcımız bunun geçici bir durum olduğuna vehmedip çalışkan katibini kayırsa da işler daha da sarpa saracak, Bartleby giderek daha çok yapmamayı, gitmemeyi, kalkmamayı ve hatta çalışmamayı tercih edecektir. Üstelik anlatıcımız bir pazar günü tesadüfen bürosuna uğradığında Bartleby'nin burada yaşadığını, bürodan hiç çıkmadığını öğrenir. Bartleby, o tuhaf eylemsizliğiyle anlatıcımızın yaşamını artık tamamen işgal etmiştir. Anlatıcı vicdanıyla aklı arasında, çelişkiler içinde kalakalır. Bartleby'nin bürosunda ve ruhunda kurduğu işgale karşı tepki gösterse de bu işgali bitirecek hareketi bir türlü yapamaz, onu yakasından tutup kapı dışarı edemez. Gündelik yaşamın gereklerine karşı gördüğü bu direniş karşısında adeta büyülenmiştir çünkü. Ne kadar öfkelense de, o pek çok önemsediği işleri yürümez hale gelse de içinde bir yerlerde yaşayan toplum-dışı varlığı simgelemektedir bu genç katip. Diğer yandan da efendi-köle ilişkisinde yapmamayı tercih ederek, bir anlamda rolleri değiştirendir, bir süreliğine de olsa efendisini köleleştirmiştir. Hikayenin Wall-Street'te geçmesinin sebebi de budur aslında. Paranın, yönetimin, efendiliğin merkezinde, yanıp sönen bir alamdır Bartleby. Anlatıcının diğer efendi arkadaşları da, Bartleby'le aynı pozisyondaki diğer katipler de durumdan oldukça rahatsızlardır. Hayalet Katibimiz onlar için, varoluşlarının sebebi olan sistemdeki bir sapmadır. Bartleby'nin geçmişi yoktur, nereden geldiğini, kim olduğunu bilmeyiz, ancak Melville bu novellada bir tek ona isim verir; anlatıcımızın da, yanında çalıştırdığı Hindi, Kıskaç, Zencefilli Kurabiye takma adlı katiplerinin de gerçek birer adı yoktur. Melville, Bartleby'e ismini vererek bir tek onu kahramanlaştırmak istemiştir. Zira o biraz da Bartleby'nin kendisidir. Her ne kadar bugün Amerikan edebiyatını var eden büyük bir yazar olarak anılıyorsa da, sağlığında tam bir başarısızlık öyküsüne imza atmıştır Melville, kitapları basılmamış, basılanlar satılmamış, birçoğu da depolarda çürümeye terk edilmiştir. Yayımcılar daha ilgi çekici, daha popüler romanlar yazmasını salık vermişlerdir ona ama o daha ilgi çekici, daha çok satabilecek romanlar yazmamayı tercih etmiştir. Bu anlamda, Herman Melville'in kişisel direnişinin de öyküsü olan Katip Bartleby, novella türünün hakkını fazlasıyla veren, her yönüyle, şahane bir kitaptır!


Michel Faber, Hollanda doğumlu, hayatının bir kısmını Avustralya'da geçirmiş, şimdi ise İskoçya'da yaşayan tam bir dünya vatandaşı. Bu özelliği, birbirinden farklı hikayelerle kendini gösteren kalemine de yansıyor yazarın. Hem öykü yazıyor Faber hem roman. Geniş hacimli Günahkar Kırmızı Masum Beyaz adlı romanıyla Victorya dönemine uzanırken Yüz Doksan Dokuz Basamak'ta ruhu geçmişe ait bir arkeolog kahramanı aracılığıyla günümüz dünyasının içine derin bir kazı yapıyordu. Cesaret Beşlisi'nde ise klasik müziğin gizemleri içinde cinselliğini arayan bir kadını kahramanlaştırıyordu. Yazarın Türkçeye çevrilen son çalışması Yağmur Yağmalı ise bir öykü kitabı. Faber şimdi, postmodernizm sonrası ruh hallerinin, düşlerle fantazmayla iç içe geçmiş gündelik yaşamın içinden çıkan on beş öyküyle Türk okurunun karşısında. Frances Strathairn, özel bir öğretmen. Öyle ki diğer meslektaşlarından beş kat fazla kazanıyor. Çünkü o okullarda toplu olarak yaşanan travmalardan mustarip, toplumsal şiddete uğramış çocuklara öğretmenlik yapıyor. Çağımızın yeni mesleklerinden birine sahip Frances, şiddet toplumu ona ve yaptığı işe muhtaç. Yeni sınıfı, gözleri önünde kocası tarafından öldürülen öğretmenlerini unutmaya çalışıyor onun desteğiyle. Bugünün dünyası çocuklarını da yetişkin bireylerini de şiddetten koruyamasa da, travmayı kolay atlatması için her şeyi yapıyor zira... Frances kendi kendine mırıldanmaya devam etti. Çamur içindeki evini, ıslak yatağını, Rotherey Otel'de geçirdiği geceyi anlatıyordu sınıfa. Onun ve kocasının evde uyumaya çalıştığı, ancak suyun çarşaflardan geçip pijamalarını sırılsıklam ettiğiyle ilgili bir hikaye uydurdu. Kocasıyla birlikte yatağı kaloriferin yanında tutup buhar çıkmasını izlediklerini anlattı. Evinin karman çorman olduğunu ama bunun üstesinden gelebileceğini, çünkü etrafında ona yardım edecek insanlar bulunduğunu ve her şeyin kısa sürede normale döneceğini söyledi. Bu arada yanağını Jacqui Cox'un yanağına ufacık dayadı, konunun can alıcı noktalarında başını okşadı. Hiç durmadan konuşmaya devam etti, kelimeler içinde rölantide çalışan bir rahatlatma motorundan çıkıyordu; onun kelimeleri ve yağmur, çocuklar üzerindeki büyülü etkisini sürdürüyordu. Yağmur Yağmalıya ismini veren bu ilk öykü kitapta yer alan diğer öyküler hakkında da bir önizlenim veriyor okuruna. Faber, yaralarımıza ince ince dokunacağını belli ediyor daha en başta. Bayan Tombik ile Bayan Cılızın öyküsü de Yağmur Yağmalıdaki gibi yine güncel bir yaraya işaret ediyor. 21. yüzyıl kadınını esir alan yeme sorununa... Her şeyleriyle tıpatıp birbirine benzeyen iki kadın, iki ev arkadaşı bir gün ansızın birbirlerinden farklılaşmaya başlıyorlar. Biri yemekle arasını tamamen keserken diğeri yemeğe doymaz hale geliyor. Günümüz kadının içinde yaşayan obez'le anoreksik canavarı ayrıştıran yazar, bu iki hastalığı birbirine benzeyen iki kadın kahraman aracılığıyla tek bir potada eritmeyi başarıyor. Kitapta yer alan en dokunaklı öykülerden biri ise Sorumluluk. Şu anda dünya üzerindeki en gelişmiş demokrasilerden birinin yaşandığı, sosyal hakların en üst seviyede olduğu Avustralya'da geçen öykü, bireyselleşme sürecinden geçen Batı toplumunun birbirinden kopukluğunu trajik bir şekilde gözler önüne serer nitelikte. Aile içi şiddetin ve ensestin sosyal kopuklukla nasıl birebir bağlantılı olduğunu, bu şiddetin kurbanı Margo'nun acınası kurtuluş projesi ekseninde okuyoruz Sorumlulukta. Balıklar ve Nina'nın Eli ise, Michel Faber'in hayal ve gerçek arasındaki o ince çizgide can bulan fantastik kurguya yatkın kalemini gösteren öyküler. Renkli ve zekice yazılmış bu öyküler için, kitapta yer alan diğer öykülerle ayrışmaları bir yana, çalışmaya bütünlüklü bir hava katmışlar diyebilirim. İntihar etmeyi düşünen Rahibe Jennifer ile hırsız tarafından öldürülen ve katilinin peşini bırakmayıp onu evine, yatağına kadar izleyen kadın ise Yağmur Yağmalının akılda kalan diğer ilgi çekici kahramanları. Yağmur Yağmalı, çağdaş dünya edebiyatının Türkiye'de de sevilen ismi Michel Faber takipçilerini de, yazarla henüz tanışmamış okurları da hayal kırıklığına uğratmayacak bir öykü kitabı. Dolayısıyla bu haftanın da en şahane kitabı...


Henry Miller, malumunuz, bir başka adam... Evet, o sıra dışı yaşamıyla, sanatla ve sanat camiasıyla kurduğu farklı ilişkilerle bir başka... Bir başka, çünkü yaşamı sanata, tüm hayatını bir büyük romana çevirirken, romanın da sanatın da içine tükürmeyi başarmış. Ama en çok içindeki o koca umutsuzu, o inançsız adamı, zamanla daha da büyüyen yarayı büyük bir içtenlikle gösterebildiği, herkese göstermeyi başardığı için bir başka... Miller'ı her şey bir yana, acaba aşka aşık, kadınlara delicesine tutkun bir budala olduğu için mi severiz yoksa bu budalayı cesurca açık ettiği için mi? Sanırım her ikisi birden. Genel bir eğilim olarak yüzleşme hikayelerini seviyoruz; cinsiyet ayrımcılığıyla, göçle, çokkültürlülükle, yersizyurtsuzlaşmayla, vs., yüzleşmek önemli çağın insanı için, ama bir bütün olarak benlikle yüzleşmek ya da yüzleşenlere kulak vermek, işte bu hala çok zor. Henry Miller'ın Türkçe çevirisi topu topu 44 sayfa tutan eseri Uykusuzluk işte bu zorlu görevi istençdışı biçimde yerine getiriyor: Aşktan yola çıkarak yetmiş beşini devirmiş bir yazarın kendisiyle yüzleşmesine dönüşüp nihayetinde yine aşka varıyor. Hikayeyi aslında birçoğumuz biliriz. Henry Miller yetmiş beş yaşında barda şarkıcılık yapan Japon kızı Hoki Tokuda'ya körkütük aşık olmuştur. Bir süre Tokuda'nın peşinden koştuktan sonra, dünya çapında bir sansasyona neden olarak, vuslata erer ve seksen dokuz yaşında ölene dek genç karısıyla birlikte olur. Uykusuzluka konu olan, Miller'ın yaşamındaki bu son büyük aşkı değerlendirmeden evvel, yazarın gençlik ve olgunluk dönemindeki ilişkilerini ve aşklarını hatırlamakta fayda var. New York doğumlu Miller Brodway sokaklarının çocuğudur. Ailesinin salık verdiği, çalışarak saygıdeğer bir yaşam kurma, tavsiyesini çok erken yaşlarda reddederek eğitimini yarım bırakmış, hiçbir işte uzun süre kalamamış, yayımlanmayan ilk romanını yazmasının ardından karısını boşayarak bir Broadway müzikholünde dansözlük yapan June Smith'le evlenmiştir. June'la birlikte yaşadıkları Paris günlerinde hayatlarına giren Anais Nin, hem Miller'in başyapıtı sayılan Yengeç Dönencesi'nin yayımlanmasını sağlamıştır hem de Miller-June ve kendi arasında geçen ayrıksı üçlü ilişkiyi anılarına taşıyarak Miller'ın sansasyonel hayatının önemli bir basamağını oluşturmuştur. Bu noktada Nin'in güncesinden Philip Kaufmann tarafından uyarlanan Henry ve June filmini de hatırlatmadan geçmeyeyim. Yengeç Dönencesi yayımlanmıştır yayımlanmasına ama hemen yasaklanmıştır. 1930'larda yazılan kitap alışılmadık cinsel öğeler taşıdığı için 1961 yılına kadar yasaklı kalmıştır. Kitap değil bu. Karalama, iftira, haysiyete yapılmış bir saldırı. Kitap değil, sözcüğün alışılmış anlamında. Hayır, uzun bir hakaret bu, Sanat'ın yüzüne tükürülmüş bir balgam; Tanrı'nın, İnsan'ın, Kader'in, Zaman'ın, Aşk'ın, Güzelliğin ve daha ne isterseniz onun kıçına atılmış bir tekme. Şarkı söyleyeceğim sizin için; biraz makamsız belki ama, söyleyeceğim. Siz nalları dikerken ben şarkı söyleyeceğim, dans edeceğim iğrenç cesetleriniz üstünde... Diye başlayan Miller'ın tüm şarkıları, insan benliğini alaycı ve dokunaklı bir üslupla taciz eder aslında, söz konusu eserinin ve diğer tüm eserlerinin içindeki alışılmadık cinsel öğeler ise solda sıfır kalır... Tarihler 1940'lı yılları gösterdiğinde Miller Amerika'ya geri döner. 44 yılında da Kaliforniya'daki, adıyla özdeşleşecek Big Sur kasabasına yerleşir. Bu arada üçüncü evliğini de yapar. 60'lar, dönemin eğilimlerinin tam tersi bir etkiyle Henry Miller'ın dilinin yumuşadığı zamanlardır. Kim bilir, üçüncünün hemen ardından dördüncü karısını da boşamasının bunda bir etkisi vardır. Gelelim yazarın 1970 yılında tanıştığı beşinci karısı Hoki Tokuda'ya ve Uykusuzluka. Miller'ın okurlarına gösterdiği en önemli şeylerden biri, hayatına giren onlarca kadının ve dört evliliğin ardından insanın hala bir aşk acemisi olabileceği, aşkta hatalardan ders almak diye bir şeyinse olmayacağıdır. Miller, pekala da farkındadır Hoki'nin aslında o kadar ahım şahım bir kadın olmadığının. Her gece söylediği sığ aşk şarkıları, o ucuz bar ortamı, Hoki'nin bayıldığı sıkıcı mahjong saatleri, Japon dilinin ve kültürünün anlaşılamazlığı... Ancak aşıktır işte ve bu aşk uğruna kendini heba etmekten başka yapacak bir şeyi de yoktur. Aşka inanabilsen, onun gereklerini yerine getirebilsen mükemmel olur. Yalnızca bir ahmak, katıksız bir aptal becerebilir bunu. Bir tek o özgürdür derinliklere inmeye ve göklerde fink atmaya. Böyle bitirir Uykusuzluku Henry Miller. Bir ahmağa özenen yaralı bilincinin ancak ve ancak aşk aracılığıyla bu hale bir nebze de olsa yaklaşabileceğinin farkına varır, farkına vardırır... Uykusuzluk, özenli çevirisi, ciltli baskısı ve çevirmeninin kaleme aldığı Henry Miller'ın derli toplu yaşamöyküsüyle de şahane bir kitap.


Biat Bir Turgut Reis Hikayesi, Mim Kemal Öke'nin, Osmanlı İmparatorluğu'nun yükseliş dönemine damgasını vuran tarihi olayların çarpıcı bir izdüşümü. İçerisinde ibretlik kısa hikayelerin de kurgulandığı; Akdeniz'in efendisi olan; biatın yalnız dürüstlüğe, iyiliğe, hakkaniyete, aşka ve Allah'a olduğunu bilen; İslam coğrafyasında Seyfü'l-İslam / Allah'ın Kılıcı sıfatıyla anılan bir büyük şahsiyetin, Turgut Reis'in şaşaalı ve dramatik hikayesinin romanı. Siyaset Bilimi Profesörü Mim Kemal Öke'nin tarihi romanı Biat - Bir Turgut Reis Hikayesi, okuyucularıyla buluştu. Adından da anlaşılabileceği gibi romanın ana ekseninde, yazarın çocukluğundan bu yana kahramanı ve rol modeli olarak nitelediği, deniz korsanlığından Osmanlı döneminde Akdeniz leventleri kaptanlığına kadar yükselen Turgut Reis'in yaşamöyküsü yer alıyor. Tüm yaşamı denizlerde geçen, Preveze Deniz Savaşı'na gönüllü olarak katılan, Küçük Malta'ya, Korsika'ya, Trablusgarp'a seferler düzenleyen Turgut Reis, Osmanlı'nın üç kıtaya hükmettiği bir dönemde İspanyol, Ceneviz ve Venedik donanmalarına karşı büyük zaferler kazanarak Avrupalılar arasında Dragut lakabıyla nam ve korku salmış efsanevi bir denizci. Hayatı boyunca hep doğruluk, dürüstlük ve liyakatten yana olan, korku nedir bilmeyen, Akdeniz'i Türk gölü haline getirmek için mücadele veren, emrindeki leventlere gerçek bir baba gibi davranan ve hatta kendisine Turgut Paşa diye seslenildiğinde Paşa değil, reis, diyerek karşısındakini her defasında düzelten, paşalık unvanını reddeden bir şahsiyet. Yazarın Biat romanı, sayısız maceraya girip onca badire atlatmış Turgut Reis'in seksen yıllık ömründeki son seferiyle açılıyor. Malta kuşatmasını Saint Elmo kalesinden başlatan Mustafa Paşa'nın kararını yanlış bulsa da komutayı bizzat ele alıp kuşatmayı kendisi yönetiyor. Romanın hikayesini klasik öyküleme tekniği ve yalın bir dille anlatmayı tercih eden yazar, kuşatma boyunca geriye dönüşlerle Turgut Reis'in çocukluğunu, ilk gençlik yıllarını ve yaşamöyküsünü aktarıyor okuyucuya. Romanın biçimini Turgut Reis'in ağzından ben-anlatıcı olarak ve çevresindekilerle diyalogları üzerinden belirleyen yazar, sıklıkla iç konuşmalara da başvuruyor; bu iç konuşmalarda olan biteni izleyen, gözlemleyen ve betimleyen ben-anlatıcı, yakın dostları olan Kara Kadı ve Deli Cafer'den leventlerine ve paşalarına, çocukluğundan kuşatma anında yaşadıklarına kadar her şeyi anlatıyor. Ne var ki, iç konuşmalarının eksenini gerçekte kendisi ve daha çok sevdiği kadın, Fatıma'sı, eşi oluşturuyor. Romanda Turgut Reis'in -ben-anlatıcı üzerinden aktarılan- Fatıma'sı yer yer hayali/ruhani bir aşkın temsiline bürünürken, kimi zaman da cismani bir sesleniş halini alıyor; ve yaratıcıya duyulan sevgi ve hesaplaşmadan kendi hayatını sorgulamaya değin uzanan bir sohbete dönüşüyor. Mim Kemal Öke'nin küçük yaşlarda keşfettiği Turgut Reis'i -ve yaşamını- sonraki yıllarda bir tür vefa borcu gibi görüp kaleme alması, deryaya, özgürlüğe ve aşka duyduğu sarsılmaz inancından geliyor olsa gerek. Demokrasi, vicdan hürriyeti, insan hakları gibi evrensel değerlere yakınlığıyla da bilinen yazar, romanda Turgut Reis'i kah denizle özdeşleştirir (O mu bana biat etmişti ben mi ona biat etmiştim, bilinmez. Ademle alem nasıl tevhid olmuşsa öyleydik biz onunla. s. 12), kah bağımsızlık verir (... denize çıkmak... ... özgürlük bahşeder. s.19); kimi zaman aşka davet eder (İzin ver, sana biat edeyim. Birlikte biat edelim aşka. Paylaşalım çilesini. Son ana kadar olsun akdimiz, Fatıma'm. s. 266), kimi zaman yönünü çizer (Bir levendi için kelleyi koltuğa almak. Oruç Reis misali! Kim yapar? Hangi saraylı kapudan? Sorarım. s.70). Öyle ya, nihayetinde Osmanlı İmparatorluğu'nun üç kıtaya hükmettiği bir dönemde Avrupa'ya kök söktürmüş, Dragut lakabıyla nam salmış, ticaret yolları üzerinde bulunan denizlerde, 22 parelik donanması ve leventleriyle birlikte tüm Akdeniz'de İslam'ın bayrağını dalgalandırmış büyük bir denizciden söz ediyoruz. Menteşe sancağına bağlı küçük bir köyde geçen çocukluğu, haftada bir gün babasıyla narenciye satmaya gittiği pazarda; tüccarlar, korsanlar ve askerlerin uğradığı; içkilerin, serseriliğin ve kavgaların hiç eksik olmadığı; Sen Jan Şövalyeleri'nin halkı haraca bağladığı; deniz ve gemileri ilk kez görüp sevdiği Halikarnas'ta şekillenmeye başlayan Turgut Reis'in korsanlığı bir meslekten ziyade hayat tarzı olarak benimsemesine neden olur. Kimsenin emrine, boyunduruğuna girmeden İslam ve Osmanlı İmparatorluğu nezdinde Allah'a hizmet etmek; denizlerin uçsuz bucaksız enginliğinde özgürce dolaşıp dünyayı ve kainatı anlamak için. Biat Bir Turgut Reis Hikayesi, Mim Kemal Öke'nin, Osmanlı İmparatorluğu'nun yükseliş dönemine damgasını vuran tarihi olayların çarpıcı bir izdüşümü. Malta seferiyle Saint Elmo kuşatmasındaki görkemli savaş sahnelerinden çocukluğa, ilk gençliğe, korsanlığa uzanan ve yolculuğunu aşkla tamamlayan bir roman. İçerisinde ibretlik kısa hikayelerin de kurgulandığı; Akdeniz'in efendisi olan; imparatorluğun, Türklüğün ve İslam'ın hizmetinde İspanyol, Venedik ve Ceneviz donanmalarıyla göğüs göğüse çarpışan; biatın yalnız dürüstlüğe, iyiliğe, hakkaniyete, aşka ve Allah'a olduğunu bilen; İslam coğrafyasında Seyfü'l-İslam / Allah'ın Kılıcı sıfatıyla anılan bir büyük şahsiyetin, Turgut Reis'in şaşaalı ve dramatik hikayesinin romanı.


Yukio Mişima, çağdaş Japon ve dünya edebiyatının kült ismi. Modern romanın dikkat çeken isimlerinden biri olması dolayısıyla, modernizmle biçimde başıhoş, içerikle ise kavgalı yazarı... Üstelik yaşamı ve yapıtlarıyla olduğu kadar trajik ölümüyle de dikkat çekici, esinlerle dolu... Marguerite Yourcenar ve Henry Miller'in kitaplarına konu olacak bir intiharla yaşamına son veren Mişima'nın otobiyografik öğeler içeren Bir Maskenin İtirafları adlı romanı öncelikle yazarın ayrıksı yaşamını bir nebze de olsa aydınlatması bakımından okuru kendine çekiyor; romanın temelinde yatan kışkırtıcı modernizm eleştirisi ise eserin yazarına getirdiği büyük ünün bir sağlaması gibi... Bir samuray ailesinin oğlu olarak dünyaya gelmiş, babaannesinin denetiminde bir kız çocuk gibi yetiştirilmiş, Tokyo İmparatorluk Üniversitesini bitirmiş, kısa bir süre maliye bakanlığında memurluk yapmış Yukio Mişima. 40 roman, 74 hikaye, 33 oyun, bir seyahat kitabı, sayısız makale ve şiir, yönetip oynadığı sayısı bilinmeyen farklı uzunlukta filmler ve 3 kez Nobel Edebiyat Ödülü adaylığı... Kendisi henüz hayattayken hemen hemen bütün önemli eserleri pek çok dile çevrilmiş, yazdığı modern kabuki ve no oyunları dünya kültür başkentlerinde sahneye konulmuş... Sinema, tiyatro ve hatta senfoni orkestrası yönetmiş, fotomodellik ve oyunculuk yapmış, kendi evi de dahil olmak üzere çeşitli mimari tasarımlara imza atmış... İyi bir uzakdoğu dövüş ustası ve kılıç kullanıcısı olmuş, kendi özel ordusunu kurmuş ve bu orduyla kışla basıp herkesin gözü önünde harakiri yaparak hayatına son vermiş... Üstüne üstlük kılıç arkadaşlarından biri samuray geleneklerine uyarak intiharının hemen ardından başını gövdesinden ayırmış... 44 yıllık kısa yaşamına sığdırmadığı pek bir şey kalmamış sözün kısası. Hem eşcinsel hem de Japon geleneklerine bağlı bir muhafazakar olması da cabası. Ergenlik yıllarında keşfettiği cinselliğinin kimselere benzemediğini ise kısa bir süre içinde anlar kahramanımız: Erkekleri arzuluyordur ve onu cinsel açıdan harekete geçiren tek şey kanlı savaş sahneleridir. Yaşamını maskeli bir baloya dönüştürecek olan keşiftir bu. Bu sapkınlık nereden geliyordur peki, koca bir yaşama damgasını vuran kan, ölüm, intihar isteği? Genleri mi yoksa ailesi ve içinde yaşadığı toplum mudur benliğini oluşturup onu var eden? Bunun net bir cevabını vermez Mişima, bu cevabı aradığı da şüphelidir üstelik, o sadece hissettiklerini yazmayı ve kararı yaşama bırakmayı tercih eder. Ancak sadece onun zihni değildir ölümle, kanla, intihar düşüncesiyle dopdolu olan, İkinci Dünya Savaşı Mişima'nın da pek çok toplumun da hayatını bir samuray kılıcı gibi ortadan ikiye ayırarak geçmektedir zira. Modern bilimle modern iş idaresinin gerektirdiği her şey, üstün zekaların isabetli ve rasyonel düşünce metotlarıyla birlikte sadece bir tek amaca yöneliyordu: Ölüm. Bu fabrikada ölüm pilotlarının bir kişilik uçakları yapılmaktaydı. Sağlığı nedeniyle orduya katılamasa da işte böyle bir fabrikada zorunlu olarak çalışarak geçirir savaş yıllarını kahramanımız. Hava saldırılarıyla her gün bir başka bölgesi kan gölüne dönen Tokyo'da yaşamaya çalışır. Ve yaşanan her şeye son noktayı insan ruhunun o en derin, en kara deliğinin içinden çıkıp gelen, atom bombası koyacaktır. Bir Maskenin İtirafları cesurca anlattıklarıyla da, sorduğu ve sormadığı, cevapladığı ve cevaplamadığı sorularla da şahane bir kitap. Yukio Mişima gibi bir yazarla tanışmak için ise çok iyi bir fırsat!


Joseph Campbell, çağımızın mitoloji üzerine uzmanlaşmış, mitolojik yazarı... Türk okurları olarak onu Yaratıcı Mitoloji, Tanrının Maskeleri dizisi, Kahramanın Sonsuz Yolculuğu gibi çalışmalarından tanıyoruz. Çalışmalarının içeriğinin yoğunluğu ve çeviri sorunları, onu daha çok, anlamaya çalıştığımız yazarlar, arasına sokuyor da demek mümkün aslında. Geçtiğimiz günlerde Kutsal Kitaplardan Hollywood Filmlerine Mitoloji Ve Hikayeler alt başlığıyla yayımlanan Mitolojinin Gücü bu derde deva olacak cinsten bir kitap diyebilirim. Çünkü, Campbell'ın bir çalışmasıyla değil, televizyon gazetecisi Bill Moyers ile diyaloglarından oluşan bir dökümle karşı karşıyayız aslında. PBS kanalı için George Lucas'ın California'daki Skywalker Ranc adlı çiftliğinde çekilen 6 bölümlük bir televizyon programının kitaplaşmış hali Mitolojinin Gücü. Kulağa fantastik geldiğinin farkındayım, zaten öyle. Her şeyden önce aramızdan 1987 yılında ayrılan Campbell'ın sesini, sözünü duymak çok keyifli. Moyers'le aralarında geçen diyalog, klasik bir soru-cevap söyleşi tarzında da ilerlemiyor, yeryüzünün ve insan yaşamı denen şeyin şifrelerini mitolojik bağlamda çözmüş birinin karşısında olsanız, aranızda nasıl bir konuşma geçerdi? Mitolojinin Gücü, işte bu çok basit sorunun karmaşık bir cevabı niteliğinde. Moyers ve Campbell, Mit ve Modern Dünyanın ardından İçe Yapılan Yolculuktan söz etmeye başlıyorlar. Bu noktada çeşitli yaradılış hikayeleri var. Zira, yaradılış demek, bir anlamda yaşamın da devamı demek ve her ikisi de insanın ta içinde saklı. Yaradılışın hemen ardından İlk Hikaye Anlatıcılar geliyor haliyle, onların anlatılarında Kurban ve mutluluk ve hevesle beklediğimiz Kahramanın Macerası var. Campbell'in ağzından bir kez daha kahramanın yolculuğunu dinlemek çok keyifli. Tanrıça Ana'dan Tanrı Baba'ya geçişimizin sebeplerinin ve sonuçlarından söz ettikleri Tanrıçanın Armağanı, bugün hepimizin gönlünü ve zihnini meşgul eden evlilik kurumuna dair Aşk ve Evlilik Hikayeleri ve Tanrı deneyimlerinin kurcalandığı Sonsuzluk Maskeleri ile son buluyor Mitolojinin Gücü. Mitlerde gördüğünüz bir şey de kurtuluşun sesinin uçurumun dibinden geldiğidir. Karanlık an, gerçek dönüşüm mesajının geleceği andır. Işık en karanlık anda görülür. Tıpkı mitler gibi Campbell'ın anlatıkları bize umut veriyor. Her şey bir yana, bu özelliğiyle Mitolojinin Gücü, şahane bir kitap.


Güvenilmez anlatıcının dünyasına hoşgeldiniz! Anlatıcı ve eşi Ashburnhamları tanıyor mu, tanımıyor mu? Tam bir fikir edinebildiniz mi? İnsanlar hakkında tam bir fikir edinebilmek ne kadar mümkünse o kadar ancak, değil mi... İyi Asker, güvenilmez anlatıcı tekniğinin kullanıldığı başyapıtlardan biri. Hikayemizin kahramanları iki varlıklı çifttir. Dowelllar ve Ashburnhamlar, yirminci yüzyılın ilk yıllarında, para ve iş dertleri olmadan, Fransız Rivierası otellerde, Alman kaplıcalarında gezmekteler. Yaşam onlar için bitmek bilmeyen bir tatil. Paranın, rahatlığın, ayrıcalığın ve hatta okudukça anlarız ki ahlaksızlığın kol gezdiği bir dünyaları var. O dünyada neler oluyor peki? Biz olan biteni John Dowell'dan dinleriz. Onun zihninde geziniriz. Bir dediği bir dediğini tutmaz anlatıcımız, yalanlar söyler, kendine yalanlar söyler, yanlış hatırlar, sonra döner başka bir şekilde yanlış hatırlar, kısacası bizi ve hikayeyi aldatır. İşin keyifli kısmı da buradadır. İki ölüm vardır hikayeye sinen, ensest, eşcinsellik, yalan, dalavere ve aldatmaca imaları... John'a göre evliliklerinin sekteye uğramasının sebebi karısının sözde kalp problemindendir. Ama dediğimiz gibi sözde. Başlarda karısının Yüzbaşı'nın aşığı olduğunu bilmediğini ve saflığı sebebiyle anlamadığını düşündürtür bize. Ama sonra anlatıcımızın saflığında mutabık kalmak üzere bizi kandırdığını anlarız. Ama bu kandırmacalara çoktan alışmışızdır. Ona kızamayız çünkü nasıl ki Tanpınar doğu ve batı arasındaki varoluş endişesinden edebi bir evren yaratmışsa Ford Madox Ford da bireyin benliğinden, kendi benliğinden duyduğu şüpheyi romanlaştırır. Sözgelimi roman boyunca Yüzbaşı Ashburnham'ı uzun uzun anlattığını okuruz anlatıcımızın. Yüzbaşı'nın duruşu, bakışı, kıyafetleri, hal ve hareketleri. John bunu niye yapmaktadır? Karısına duyduğu kıskançlık mı? Karısının Yüzbaşı'ya duyduğu hayranlığın sebeplerini ele geçirmek mi? Yoksa kendisinin, kendisine bile itiraf edemediği eşcinsel aşk mı? Aynı anda hepsi gibi görünür. Hem ikiyüzlü hem samimidir. Yazar kahramanı aracılığıyla insan ruhuna dair bilginin peşine düşmüştür çünkü. Postmodernizmin kendisiyle çelişen, kendi kendine zarar veren ve özfarkındalığa sahip anlatım biçimine cuk oturan güvenilmez anlatıcının ta kendisi olmuştur. Yeri gelmişken İyi Asker'in "Tüm Zamanların En İyi Yüz Romanı", "En İyi 100 Çağdaş Roman" arasında yer aldığını, Guardian'ın "Okunması gereken 1000 Roman" gibi prestijli listelere girdiğini, ama yazarının yaşamı boyunca bu ilgiden nasibini alamadığını da belirtmeliyim. Bu arada Ford'un kendi benliğinden duyduğu şüphenin alanının da geniş olduğunu, yazarın aynı zamanda Batı medeniyetinden de şüphe duyduğunu söylemeliyim. Yazıldığı dönemde Birinci Dünya Savaşı ile parçalanan Avrupa'nın tüm endişe verici yapısı yapıtın diline siniyor ister istemez. Ama bunda da tesadüflere yer yok aslında çünkü Ford, yeni bir tarihsel dönem için yeni bir anlatım dili ve tekniği geliştirmeye çalışıyor İyi Asker'de ve başarıyor. Anı ve bellek üzerine kurduğu gelgitleri aynı zamanda yerleşik ahlak kalıplarına ve toplumsal kodlara da yediriyor. Peki İyi Asker adı nereden geliyor? Yüzbaşı Ashburnham orduda görev almış olsa da askerlikle pek ilgisinin olmadığı açık. Anlatıcımız John'un askerlikle ne ilgisi var peki? Etrafında olan bitenlerle ilgili soru sormaması, olan biteni olduğu gibi kabul etmesi belki onu iyi bir asker yapıyor olabilir. Unutmaya karşı savaşan, hatırlamaya karşı savaşan, kendi zararına olan, işine gelmeyeni doğru tahlil etmeye karşı savaşan modern bir savaşçı, bir asker. Olabilir mi? Gel de karar ver! Nazar boncuğu niyetine editör ve çevirmene bir serzeniş: Yazar ironiden, dil oyunlarından, deyimlerden örülü bir dünya kurmuşken ve biz John'un kaygan zihnine tutunmakta oldukça zorlanırken, çeviriye yer yer sinen tutukluktan da nasibimizi alıyoruz ne yazık ki. Özellikle deyimlerin Türkçede kullandığımız muadilleri yerine, olduğu gibi çevrilmiş olması beni bir okur olarak yordu, demezsem olmaz.


Tarihi romanlar arasında bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Borçu, romanın hem anlatıcısı hem de Temuçin'e refakat eden ikinci büyük kahramanı. Homeric, kimi zaman Doğulu bir şövalye kimi zaman da feleğin her türlü çemberinden geçmiş bir bilge gibi konuşturuyor Borçu'yu. Temuçin'le eniştesi olacak kadar yakınlaşan adamımız, yarım asrı aşan bir cihangirliğe de tanıklık ediyor böylelikle. Yazının başlığı da methiye cephesini epeyce açığa çıkarıyor ama en sonda ulaşmam gereken yargıyı en başa taşıyarak atayım ilk adımı: Türkçe yazılan ya da Türkçeye çevrilen kalburüstü bütün tarihi romanları okuduğunu varsayan, kendisi de az çok ilgi görmüş hacimli üç örnekle bu alana katkıda bulunan biri olarak, bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Zorlasam, aynı kıratta en fazla bir iki roman daha koyabilirim yanına. Kitabın ilk baskıları yayınevi tarafından Anı Roman gibi ikili ve ilginç bir başlık altında sunulmuş. Üşenmeyip baktım; sonradan Romanlar kategorisine dahil etmişler. Yazarı Homeric hakkında da fazla bir bilgiye sahip değiliz. Müstear elbette bu, asıl adı Frederic Dion. 1954 doğumlu yazar, ünü henüz yeteneğiyle örtüşmeyen yazarlara verilen Prix Medicis'i -yayımlandığı yıl- kazanan Moğol Kurdu dışında, aynı başarıyı yakalayamayan iki kitap daha yazmış. Çok sayıda kısımdan müteşekkil üç ana bölüme ayrılıyor roman. Sonuna da kitap sayısı otuzu bile bulmayan bir Kaynakça, yirmi üç kelimelik bir Sözlük, tek sayfalık bir Soyağacı ve iki harita eklenmiş. Tarihi romanların çoğunda rastladığımız kusurlardan yakasını kurtaramamış olsa da nefis üslubu ve atmosfer kurmadaki yetkinliğiyle daha ilk sayfalarda dikkatimizi celbeden roman, hacim olarak da tadında bırakılmış. Borçu, romanın hem anlatıcısı hem de Temuçin'e refakat eden ikinci büyük kahramanı. Sondaki sözlüğün en başında yer alan anda kelimesiyle karşılanıyor ona yakınlığı; 1155 - 1227 yılları arasında yaşayan Cengiz Han'ın kan kardeşi yani. Gerçekte de öyle. Moğol Kurdu'nun 4 büyük generalinden biri bu adam. Ulan Batur'da heykelini dikmiş soydaşları. Çocuk sayılacak yaşlarda karşılaşıp kan kardeşi olduğu Temuçin'i, çok yaşlanıp da iki ayağı birden çukura girmek üzereyken anlattırıyor ona Homeric. Saf ve sadık Borçu, akranı / andası Temuçin'in, Cengiz Han'a nasıl dönüştüğünü hikayeleştiriyor bir yönüyle. Yeri geldikçe; vahşet, iğrençlik ve edepsizlik içeren pasajlar, cümleler de üleştiriliyor sayfalara. Aralarında İbnü'l-Esir'in de bulunduğu pek çok tarihçinin tarihte eşi benzeri görülmemiş bir bela olarak nitelediği Moğol istilasının, dünyanın en azından yarısını irkilten o meş'um ve menfur yayılışın zembereğini kuran adam sonuçta Temuçin. Şimdilerde, bazı kitap ve filmlerde daha çok dehasının, savaş stratejisiyle ilintilendirilen uygulamalarının, ailesine ve halkına bağlılığının altı çizilse de gövdesini tümüyle kan çanağına batıran ve bu kanın çoğaltılmasına, yeryüzünü yutmasına yol açan adam. Hem dahi hem de cani. Homeric, kimi zaman Doğulu bir şövalye kimi zaman da feleğin her türlü çemberinden geçmiş bir bilge gibi konuşturuyor Borçu'yu. Hem eli kanlanmış hem de dili ballanmış bir kahraman tafrasıyla söz alıyor adam romanda. Bu aktarımda ilkelliğe ve iğrençliğe çalışan detaylar bile edebi bir süsle arzı endam ediyor, alçaklık ve hayınlık dahi kan ve pislik içinde ışıldayan bir şiiriyet kazanıyor. Uyanık, cesur ve konuşkan Borçu, bıyıkları terlemeye koyulmuş bir veletken, bir at hırsızlığı sayesinde tanışıyor Temuçin'le. Babasına ait araziye giren ve sekiz at süren dört adam görüp görmediğini soran genç başbuğ adayına, hırsızları bulması için izcilik yapmayı öneriyor: İkimizin başından da aynı sayıda, on altı bahar geçmişti; ancak karşı karşıya kaldığı tehlikelerden midir bilmem, benden çok daha olgun görünüyordu. Gökten düşmüş bir kaya gibi, yoğun, güçlü, ateş gibi ve korkusuzdu. En ufak hareketinde bile büyük yırtıcıların yumuşaklığı görülüyordu. Hiç öylesine bir güç ve kudret gösterisine tanık olmamıştım... İki cengaver çocuk; uykuya dalan hırsızları gafil avlıyorlar; oklayarak, kafalarını taşla ezerek, gırtlaklarını keserek dördünün de hakkından geliyorlar. İşte o gün yolları kesişiyor, kaderleri birbirine bağlanıyor. Temuçin'le eniştesi olacak kadar yakınlaşan adamımız, yarım asrı aşan bir cihangirliğe de tanıklık ediyor böylelikle. Çocukluğunda, han babasının ölümünden sonra büyük acılar çekiyor Temuçin. Yakından uzağa doğru bütün hasımlarına, rakiplerine, düşmanlarına kan kusturuyor günü gelince. Öldürmeyen acı, güçlendirir. sözünün timsali oluyor. 400 Moğol kabilesini bir araya getirdikten sonra, bir zamanlar çok yararını görse de kendisiyle aşık atmaya kalktığı için canını sıkan Camuka'nın da işini bitiriyor. 1240'ta 44 yaşındayken Cengiz unvanıyla gücünü pekiştiriyor, kardeşlerini ve oğullarını da bir ölüm makinesine dönüştürerek hiç durmadan yürüyor ve yeryüzünü kasıp kavuruyor. Güçsüzlerin, korkakların, yakınanların, kararsızların gözünün yaşına bakmıyor. Vakti zamanında töre ve merhamet bilmeyen yırtıcıların ısırıklarıyla yaralandığı için, gücü ele geçirdiğinde, dişine kan değmiş bir kurdun öfkesiyle, sadece kurtluk taslayanlarınkini değil kuzuların otladığı güzelim bahçeleri de tarumar ediyor. Kendisi bakirelerin koynundan çıkmıyor fakat onlara el uzatan herkesi gözünü kırpmadan toprağa katıveriyor. At hırsızlarına asla merhameti yok. Ortak bir dil kurması için bir Uygur bilgesini görevlendiriyor. Haberleşmede hız kazanmak için, her oba arasında 40 bin adımda bir nöbetçinin ve üç atın bulunmasını şart koşuyor. Bu arada, can düşmanı Merkitlerin kökünün kazınması görevini de Borçu'ya veriyor. Kulan adlı bir Merkit prensesi yüzünden kan kardeşiyle arası açılıyor. Bu kriz, ciddi bir dönemeç haline getiriliyor romanda. Bir süre sonra ölümle tehdit edilen Borçu, kağanını terk ediyor. Geçtiği her yerde; yıkılmış kaleler ve kellelerden yapılmış tepecikler bırakan, bazı beldelerde intikam hırsıyla kedi ve köpekleri bile boğazlayan Moğol Kurdu, İran tarafına doğru sefere çıktığı sırada atından düşerek hastalanıyor. Epeydir uzak kaldığı Borçu, atalarının öcünü alan, oğullarının geleceğini aydınlatan Kağan'ın yanına çağrılıyor. Dört veliahdın en büyüğü Cuci'nin ölümünden fazlasıyla etkilenen, hep mucizevi bir ölümsüzlük ummasına rağmen son birkaç yılını ağrı ve sızıyla geçiren Cengiz, en son kuşattığı yer olan Erikaya'nın düştüğünü öğrenemeden gözlerini yumuyor. Ölümü, cenazesi Moğolistan'a ulaşana dek gizli tutuluyor. Öte dünyada Kağan'a hizmet etme onurunu yaşamaları için dönüş yolu üzerindeki bütün tanıklar hatta ordunun saflarına uzaktan bakan garibanlar bile kılıçtan geçiriliyor. Ölmeden önce; ikisinin de sevgilisi olan, aralarının açılmasına yol açan Kulan'ı, kan kardeşi Borçu'ya bıraktığını bildiriyor. Mezarının nerede olduğu kimseye söylenmiyor, o mezar için çalışan köleler de katlediliyor çünkü. O yeri bilen Borçu, ölümün nefesini ensesinde hissettiğinde kendisi de hazırlanıyor. Andasının mezarında onu bir bekleyen var: Oydu, Mavi Göl'de üzerine okumu salamadığım, daha sonra Kağan'ın yanında tekrar gördüğüm, yarasını yalayan kurt. Sadece postunun renkleri değişmişti. Bin yaşında olmalıydı, elbiselerimi çıkarma zamanının geldiğini anladım. Sevgili de orada! Borçu, ömrünün sonunda da olsa Kulan'a kavuşarak muradına eriyor. Bu an, çoktan yerin altını boylamış kan kardeşinin de katılımıyla, barış içinde bir bütünlüğe kavuştukları özge bir zaman dilimine dönüşüyor. Belki de Kim kazandı, kim daha önemli? diye soruyor Homeric; sabırlı bir son gülen kılığına soktuğu, hem aşkta hem de kavgada kazandırdığı, bir anlatan olmasa kahramanın esamisi mi okunur diyerek onurlandırdığı Borçu'nun elini havaya kaldırarak.


Haşlanmış Harikalar Diyarı ve Dünyanın Sonu, daha en başından, adından da anlaşılacağı gibi iki dünya, iki öykü arasında gidip gelen bir roman. Haşlanmış Harikalar Diyarı, 80'li yılların başında modernizmin iyiden iyiye sirayet ettiği Japonya'da geçiyor. Kahramanımız, Sistem ve on karşı çalışan Şifreciler tarafından ikiye ayrılmış bir dünyada Sistemin yetiştirdiği bir hesapçı. Ona iletilen verileri, hesaplayıp beyninde karma işlemine tabi tutan değerli bir eleman, hatta kendi bilmese de, bir tür denek. O, çok az insanın yapabildiği bu işi, emekliliğinde para sıkıntısı çekmeden Yunanca öğrenebilmek ve çello çalabilmek için yapıyor. Yalnız bir adam, evlenip ayrılmış, hayatına çeşitli kadınlar girse de düzenli bir sevgilisi yok, modası geçmiş caz ve rock müzikleri dinliyor, eski Batı klasiklerini okuyup Hollywood filmlerini izliyor. Bir de elinden eksik etmediği viskisi var tabi. Dolayısıyla dedektif romanlarından fırlamış gibi. Zaten, bir gün sistem için çalıştığını söyleyen gizemli, deli-dahi kıvamındaki bir bilim adamının iş işin hayatına girmesi ve anlamını çözemediği bir karma işlemini ona yaptırması sonucu, kahramanımızın hayatı kökünden değişmeye, hikayemiz de polisiye-macera türüne dönüşmeye başlıyor beklediğimiz üzere. Bilim adamının ona hediye ettiği kafatası, başına bela oluyor elbette. Şifrecilerle, Sistemcilerin kapıştığı, yer altı dehlizlerinde karanlık karası denilen yaratıkların cirit attığı ve kahramanımız olayı çözemezse dünyanın sonunun geleceği korkusunun hakim olduğu bir hikayenin içinde buluyoruz kendimizi. Tüm roman boyunca aslında kahramanımızın bu gizemli şehre dair vereceği kararı bekliyor, bu kararı merak ediyoruz. İşlerin tam içinden çıkılamaz bir hale geldiği noktada ise Murakami'nin bize vereceği ise, son derece büyüleyici, son derece şiirsel bir son... Haruki Murakami, Japon edebiyatının yüzü batıya dönük, modernist, gelenekçiliğe karşı çıkan yazarlarından biri olarak bilinir. Ancak yapıtlarıyla haşır neşir oldukça alttan alta bize, Japon ulusuna ve dünya halklarına aslında Batı'nın kültür emperyalizminden kaçışımız olmadığını, çıkışın körü körüne bir gelenekçilikte değil, yine bütün bunların içinden geçerek olması gerektiğini söylediğini anlıyoruz. Yani batılı eleştirmenlerin söylemekten pek hoşlandıkları gibi batıyı kabullenen bir yazar değil Murakami, olsa olsa onun üzerimizde yarattığı acıları, benlik bölünmelerini gerçekçi biçimde ele alan, yüzleşmeyi bilen bir yazar. Bizim de işte bu yüzden pek sevdiğimiz yazarla henüz tanışmamış olanlar için, Haşlanmış Harikalar Diyarı ve Dünyanın Sonu biçilmiş kaftan. Murakami'nin kitaplarındaki hiçbir ögenin pazarlama amaçlı olmadığını düşünüyorum. Böyle birşeye ihtiyacı yok onun. Zaten çok iyi bir yazar. birkaç ay öncesine kadar; murakaminin tüm kitaplarını okudum diyebiliyordum... sonradan, baskısı olmayan sınırın güneyinde kitabı çıktı, araya da haşlanmış harikalar eklendi... imkansızın şarkısı ile sınırın güneyinde eserleri benzer dil ve anlatım tekniklerine dayanıyor... alegori yok, doğrudan kişi hayatları, öğrenci olayları, basit kapitalizm eleştiri ve bireyselleşmenin japon toplumundaki yansımaları... murakaminin kitaplarında yoğun görülen bira tüketimi, içki kültürü, amerikan müziklerine ve batı müziğine hayranlık; üst iki kitapda da tekrar ediyor... iki kitapda da yazar okuyucularını ilk 50 sayfada 3'den fazla olacak şekilde yatağa sokuyor... açıkcası bunun bir pazarlama tekniği olduğuna çok eminim... iş, zemberek kuşunun güncesi ve sahilde kafkaya gelince dil ve anlatım tamamen değişiyor... iki kitap da "takoz" ebatındaki varlıklarına rağmen, çabuk ve hızlı okunabilen, okurken göz ve fikir olarak kişiyi yormayan özelliklere sahip. zemberek kuşunun güncesinde yazarın hz. yusuf kıssasından etkilendiği ortada olmakla beraber bu sadece küçük bir kuyu söylevinden öteye geçmiyor... okuyucuyu sürüklediği sürrealist hayat ise kitabın sonuna kadar; o buruk tad ağzına gelene kadar iyi gidiyor... sahilde kafka kitabında evden kaçan bir gencin hayatı var... yazar benzer teknikleri de burada kullanıyor; fakat sahilde kafka kitabının zemberek kuşundan çok daha derin ve anlamlar barındıran imgelemler taşıdığını düşünüyorum... sırtında taşı taşıyan ihtiyar biraz hızır olsa gerektir. lakin yazar yine yapacağını yapıyor; önce birinci şahsı ablası olduğuna bizi şüphelendirdiği kişi ile yatağa sokuyor; sonra da annesinin çocukluğu ve ruhaniyetiyle! rüyalarda izdivaç kurduruyor... murakami, bildiğini okumaya ve bizi sınırları olmayan izdivaç dünyasına çekmeye devam ediyor... sınırın güneyinde kitabının şimdilik orta yerindeyim... sonunun nereye bağlanacağını bilmiyorum...


Uzun uzun anlatır evet Orhan Pamuk. Naipaul, sadece ülkemizi değil, bütün dünya okurlarını, eleştirmenlerini tam anlamıyla ikiye böler çünkü. Sorun, yazarın üçüncü dünya ülkelerini, onların geri kalmışlıklarını, cahilliklerini vurgulaması, bunu eleştirmesi, küçümsemesidir. Ona göre uygarlık Yunan'la başlar ve yazar Batı kültürünü insanlığın tek çıkış noktası olarak önerir. Eh, hal böyle olunca, tartışmalar alır yürür. Aslında sorun Naipaul'un böyle düşünmesi değildir. Sorun, onun böyle düşündüğü halde çok iyi bir yazar olmasıdır! Naipaul, 2010'da İstanbul'da düzenlenen Avrupa Yazarlar Konferansı'na Türk kamuouyundaki tepkiler yüzünden gelmemişti hatırlarsanız. Hadise çalkalanıp durmuştu gündemde. Yazar üzerine, okumuş okumamış olsun fark etmez, söz etmeyen kalmamıştı. Hal böyle olunca, hafızayı temizleyip onun kaleme aldığı bir roman üzerine tarafsız bir okuma yapmak güç, ama imkansız değil. Dediğim gibi, Naipaul sosyolojik olarak ne düşünürse düşünsün, iyi bir yazar. Türkçeye çevrilen Gelişin Bilmecesi ise onun en önemli çalışmalarından biri. Gelişin Bilmecesi, sürrealist ressam Giorgio de Chirico'nun aynı adlı dizi tablosundan esinlenerek kaleme alınmış bir hikaye. Karayipler'den İngiltere'ye gelen genç bir Hintlinin yaşadıkları, hissettikleri üzerine kurulu bu hikaye için, anlaşılacağı üzere Naipaul'un en otobiyografik çalışması da diyebiliriz. Dolayısıyla, yukarıda söz ettiğimiz tartışmalara, kafa karışıklıklarına dair de, yazar ve edebiyatı hakkında aklımızı netleştirme imkanı sunan bir roman Gelişin Bilmecesi. "İlk dört gün yağmur yağdı. Nerede olduğumu bile zor seçiyordum. Sonra yağmur durdu ve evimin önündeki çimenlikte ek binaların ilerisinde, her biri sınırlarındaki yapraksız ağaçlarla ayrılmış tarlalar ve uzakta, ışığın durumuna göre aniden parlayabilen ve öyle zamanlarda olmayacak bir şekilde toprak düzeyinin üstündeymiş izlenimi veren bir nehir gördüm." Anlatıcımız, sanki dünyayı yeni tanıyormuş, taşı, toprağı, nehirleri, otlakları; insan eliyle yapılmış evleri, türlü yapıları, yolları ilk defa görüyormuş gibi dolaşmaya başlar İngiliz taşrasında. Hem doğayla hem de kültürle kurduğu ilişkiyi, doğanın ve kültürün içinde nefes alırken sorgular. Müthiş bir ayrıntılar düzleminde gezinir. Aslına bakarsanız büyük sözler, dahice çıkarımlar yapmaz, duyarlığı ortalama bir insanınkini geçmez. Yabancılığı, içinde bulunduğu ortama karşı yabanlığı bakidir ama. Varlığı ortama bir türlü nüfuz etmeyecektir. Pamuk'un vurguladığı gibi, arada kalmışlık değil belki ama, aidiyetsizlik duygusu, hikayesinin baş kahramanıdır. Değişimi anlatmak için, yüzyıllardır hiç değişmiyor gibi görünen, değişimin en az yaşandığı bir yeri, İngiliz taşrasını seçmiştir Naipaul. Uygarlığın gelip oturduğu, dünyada olan biten hiçbir şey ona değmeyecekmiş gibi görünen bu yerdeki değişimden, zamanın akışından dramatik bir hal çıkarır. En dramatiği ise oradaki kendi varlığıdır. Bu hem kendi adına dramatiktir hem de İngiliz taşrasının dramının, değişiminin kendisidir. Anlatıcımız hikayesinin sonunda Trinidad'a kız kardeşinin ölümü üzerine geri döner. Uzun yıllar doğduğu yerden ayrı kalmanın kendi üzerinde yarattığı değişiklik bir yana, dönüp geldiği yerde bulup hissettiği değişim, hikayedeki dramın taçlandığı yer olur: 'Dar yollar yoktu artık, dallarını yaymış karanlık ağaçlar yoktu; barakalar yoktu; amber çiçeğinden çitleriyle toprak avlular yoktu. Artık otoyollar, yonca yaprağı biçimli kavşaklar ve yön levhaları: Ağaçlık bir coğrafya kel kalmış, sırlar ifşa edilmişti.' Naipaul, batı uygarlığına hayranlığından çok, üçüncü dünya ülkelerinin kendi uygarlıklarına, ne olursa olsun, sahip çıkamamalarına öfkeli, üzüntülü gibidir nihayetinde. Ve 'kabustan uyanmıştık, gidecek başka bir yerimiz yok' derken, yok olan bu uygarlığın yerine artık batı taklitçiliğinden başka koyacak bir şey bulunamayacağının, koyulamayacağının bilgisini, umutsuzluğunu taşımaktadır sanki üzerinde.


Üzerine bunca çok söz söylenen, bunca çok araştırılıp anlatılan Mevlana Celaleddin Rumi, üzerine yazılmış bir kitaba daha neden ihtiyacımız var? Doğumundan 800 yıl sonra bile dünyanın en önemli kültürel simgelerinden biri olarak kabul edilen, hoşgörü ve evrensellik noktasında çok büyük bir coğrafyada gönülleri etkileyen büyük bir şairin, üzerine ne yazılsa azdır diye düşündüğümüzde, yersiz bir soru gibi gelebilir bu. Ancak bu soru Mevlana-Geçmiş ve Şimdi, Doğu ve Batının öncelikli, ilk temel meselesi. Ve tarihsel anlamda didik didik edilmiş bir yaşamöyküsüne dair söylenecek yeni bir söz var mı, bu yaşama yeni bir bakış açısıyla yaklaşılabilir mi, dediğimizde Mevlananın yazarı Franklin Lewis'in endişesine pekala ortak olabiliriz. En son söyleyeceğimi baştan söyleyeyim; bu söz konusu endişe Mevlanayı diğer örneklerinden ayıran, 800 sayfayı bulan büyük hacmine rağmen her satırını anlamlı ve okunabilir kılan bir inceleme kitabı haline getirmiş. Özellikle Amerika'da son yıllarda gittikçe artan Mevlana çılgınlığına dair örneklerle başlıyor Mevlana'yı anlatmaya Franklin Lewis. Mesnevi okuma geceleri, Şems'le karşılaşmasının kutlanan yıldönümleri, adına düzenlenen konserler, etkinlikler, yaşamına dair çekilen belgesel filmler, 1997 yılında Amerika'da en çok okunan, en çok satan şair olması, Mevlana'nın Doğu'da zaten derinden içselleştirildiği için bizim çok da fark etmediğimiz bir duruma, onun Batı kültürü üzerindeki neredeyse çılgınlığa varan büyük tesirine dikkat çekiyor. Bütün bunların nedenlerine erişmek için de kaynağa, 800 yıl öncesine doğru derinlikli bir yolculuğa çıkıyor. Öncelikle ayrıntılı bir Mevlana arka planı vermekle başlıyor işe Lewis. Şairin ölümünden sonra onunla ilgili üretilen menakıpnameleri işaret ederek, bu menakıpnamelerin yazarlarının ona duyduğu derin hayranlığın ve bağlılığın Mevlana'nın yaşamı ve dünya görüşü bağlamında bugünü bulanıklaştırdığını ifade ederek, çalışması boyunca şüpheci ve karşılaştırmacı tavrını elden bırakmayacağının ilk ipuçlarını veriyor. Mevlana'nın isminden onun Sünni, Hanefi, Sufi algılanışlarına, İslam-Şeriat ve ruh üzerinden kurduğu dünya görüşüne değinen yazar, Mevlana'nın kendi tasavvufi uygulamaları, irfanı ve mistisizmine dair derinlikli bir fikir edinebilmenin yolunun onun üstünde etkisi olan, düşüncesini biçimlendiren kişilerden geçtiğini belirtiyor. Bu yönelimle çalışmasının birinci kısmını Mevlana'nın Pirlerine ayırıyor; yani babası Bahaeddin Veled, Seyyid Burhaneddin Muhakkık-i Tirmizi ve Şemseddin Tebrizi'ye... Pirlerin yaşamöykülerinde Mevlana'nın içine doğduğu zaman, yaşadığı coğrafyanın toplumsal, kültürel yapısı, dipsiz ve apaydınlık bir düşünce evreni saklı. Ve gelelim o meşhur ve bir o kadar meçhul Şems cinayetine. Lewis, belirsiz olduğu kadar da popüler olan bu tarihi cinayet iddiasını uzun uzadıya inceleyip, bu konuda yazılmış dikkate değer pek çok iddiayı tek tek masaya yatırarak Menkıbevi bir cinayetin anatomisini çıkarıyor. Nihayetinde ise kararı yine okuruna bırakıyor. Bu bölümün edebiyatımızda yaşanan Şems cinayeti savaşlarıyla ilgilenenler için de ayrıca ufuk açıcı olduğunu söyleyebilirim. Mevlana'yı daha çok çevresindeki insanlardan yola çıkarak incelemeyi seçmiş bu çalışmada, Mevlana'nın ardından kurulan Mevlevi Tarikatına dair de oldukça derinlikli bir inceleme mevcut. Tarikatten sonra Mevlana'nın günümüzdeki yansımalarına geçiliyor. Batıda Mevlana, Dünyada Mevlana başlığını taşıyan bu bölümde, Batı kültürünün Mevlana'yla tanışmasından Mevlana çalışmaları tarihine, Mevlana'dan esinlenen çocuk kitaplarından onun kaset ve cd'lerdeki şiirlerine, hatta internetteki Mevlana ağına kadar bu büyük şaire dair modern dünyada ne var ne yoksa masaya yatırılıyor. Mevlana-Geçmiş ve Şimdi, Doğu ve Batı, şaşırtıcı biçimde akıcı ve keyifli olan dili, özenli çevirisi, tarafsız üslubu, derinlikli hacmiyle 13. yüzyıldan günümüze uzanan evrensel aşkın ve hoşgörünün simgesi Mevlana'ya yakışan, şahane bir kitap.


Çağdaş Arap edebiyatının tartışmasız en büyük yazarı Necip Mahfuz ve onun en tartışmalı romanı Cebelavi Sokağı'nın Çocukları... 1959 yılında El-Ahram gazetesinde tefrika edilirken İslam dünyasının kalelerinden El Ezher üniversitesi tarafından aforoz edilmesiyle başlar Cebelavi Sokağı'nın Çocuklarının macerası. Eleştirmenlerin karalama kampanyaları, romana karşı yapılan gösteriler, Başkanlık Sarayı'na bildirilen şikayetler ve nihayetinde yazılışından sekiz yıl sonra Lübnan'da yapılan Arapça ilk ve tek baskısı... 1994 yılında Mahfuz'a yapılan ve yazarın ciddi bir şekilde yaralanmasına yol açan bıçaklı saldırının bile ardında hala bu romanı vardır... Yazarın ve romanının ülkemizdeki macerası da İslam ülkelerini aratmayacak nitelikte olur, yazılışından ancak elli sene sonra Türkçeleşen roman, yayınevi tarafından sessiz sedasız bir şekilde toplatılır. Necip Mahfuz'un diğer eserlerinin de oldukça geç tarihlerde Türkçeleştiğini görürüz. Peki neden bu korku, uzun yıllara yayılan, uzun yıllar boyu aşılamayan sansür anlayışı? Sanırım bu zihniyeti kavramak, en mühimi de aşmak, ancak ve ancak okumaktan, korkularla sonuna kadar yüzleşmekten geliyor, buyurun birlikte yüzleşelim... Çölün bir ucunda gizemli şekilde kurulmuş devasa bir konak, onu cennet misali sarıp sarmalayan mest edici bahçeler, küçük göller ve hepsini çölden ayıran koca duvarlar... Duvarların içinde konağın ve her şeyin sahibi Cebelavi yaşıyor, kudretli ve gizemli bir adam... Farlı kadınlardan olma dört tane de erkek çocuğu var. Ve bir gün geliyor, konağın ve diğer malların yönetimini Cebelavi oğullarından birine, en beklenmedik olanına, küçük oğlu Edhem'e devrediyor. Diğer çocuklar şaşırmakla beraber babalarının kararına itaat edeceklerini söylerken büyük oğlan İdris, Edhem'i ve babasının aldığı kararı reddettiğini öfkeyle haykırıveriyor. Hal böyle olunca da konaktan sonsuza dek kovuluyor. İyi yürekli, adaletli, yumuşak huylu Edhem'i kandırarak onun da konaktan kovulmasını kısa sürede sağlıyor İdris. Her iki kardeş ve karıları konağın hemen yanında kuruveriyorlar barakalarını, geri dönme ümitleri hep yüreklerinde, gücün ve iktidarın bir adım ötesinde, sefil Cebelavi Sokağı kurulmuş oluyor böylelikle. Edhem'in iki oğlundan biri, Hümam, büyükbabası tarafından beklenmedik bir şekilde konağa çağrılınca, diğer oğlu, amcaları İdris gibi öfke ve kıskançlık içinde kardeşini öldürüyor. Edhem'in katil oğlu ve İdris'in fahişe kızı, işte Cebelavinin lanetlenmiş çocuklarından gelen bu soy kuşaklar boyu devam edecek Cebelavi Sokağı'nın kaynağı oluyor; kuşaklar boyu bir yanda terk edilmiş çocuklar olmanın verdiği eziklikle aranan adalet ve özgürlük arzusunun, bir yanda da akılsızlığın, ahlaksızlığın ve pisliğin her türlüsünün yaşandığı bir hayatın kaynağı. Cebelavi Sokağı'nın Çocukları tamamen alegorik bir anlatıdır. Cebalavi Tanrıdır, İdris şeytan, Edhem Adem, onun oğulları Hümam'la Kadri ise Habil ile Kabil. Anlatı Musa gibi kendi halkını bir araya getirmek için her yolu deneyen Cebel, İsa gibi yumuşak başlılıkla direnen Rıfat ve Muhammed gibi sevgi ve adalet duygusuyla beslenen bir düzenin kuruculuğunu yapan Kasım'la devam eder. Necip Mahfuz, tek tanrılı dinlerin yaradılış efsaneleri ve peygamberleri aracılığıyla seslenir okurlarına. Bunca çabaya, verilen bunca kurbana rağmen neden hiçbir düzenin üzerimizde dikiş tutturamadığını sorgular. Ve bu sorgulamayı, ki roman etrafında bunca kızılca kıyametin kopmasının da bir sebebi budur, cesurca tek tanrı düşüncesi üzerinde de yapmaktan çekinmez. Başlı başına bir tek tanrı dinler yorumu olarak okunabilecek romanda Mahfuz, 7000 yıllık Mısır uygarlığı ile 1400 yıllık İslam uygarlığının etkileyici bir sentezi olarak kabul ettiği halkına dair de çok şey söyler. Cebelavi sokağı her şeyiyle günümüz Mısır'ının da küçük bir incelemesi niteliğindedir aynı zamanda.


Adı Sinek Isırıklarının Müellifi. Hiç acıtmayan, bizi durdurmayan, hayatımızı sekteye uğratmayan ama işte hep orada, varlığını hep hatırlatan, hafif ama sinsi bir ısrarcılıkla yerinde duran şeyler, sinek ısırıkları... Aslında Barış Bıçakçı sadece bu romanında değil, kaleme aldığı diğer romanlarda da sinek ısırıklarının yazarı olmaktan mustarip. Günümüz insanını hükümranlığı altına almış gündelik dertleri, gündelik uğraşları ve bizi biz yapan kaygıları, korkuları, merakları, boş vermişlikleri ve her şeye rağmen hevesleri konu alan kitaplar yazıyor, bütün bunlarla cebelleşen, bize benzeyen kahramanlar yaratıyor. Romanlarının ilk cümlesinden itibaren bizi içine alıp sürüklemesi, hadi doğrusunu söyleyeyim, sarması, sonra da aklımıza takılan boşluğun, beyhudeliğin de sebebi bu. Cemil'in hayali konuşmaları, hem yürek burkar hem de edebiyatın, edebiyat denen şeyin ne menem bir şey olduğuna dair kafa yorar, akıl çeler. Bu noktada Bıçakçı'nın yazın serüvenine bir şair olarak başlamış olmasının da şahane izlerini rahatlıkla takip edebiliriz. Ne de olsa hem akıl hem de gönül çelmek şairlere göre bir iştir. Tüm bu bekleyiş boyunca Cemil'i Cemil yapan geçmiş ve şimdi birleşir. Nazlı'ya olan aşkı, onunla tanışması, yeniden aşık olma isteğiyle; üniversite yıllarında kurduğu tatminkar dostluklar, yarı cahil bir komşu çocuğuyla ve onun beyhude yazma hevesleriyle birleşir. Hayat hep eksilerek hep yozlaşarak, rengini ve canlılığını kaybederek devam ederken, yalnızca sanat, yalnızca edebiyat trajik bir şekilde kahramanımıza gerçek bir varoluş imkanı vaat etmektedir. Sinek Isırıklarının Müellifi, olur ya henüz tanışmamışsanız Barış Bıçakçıyı tanımak veya yeniden keşfetmek için şahane bir fırsat.


Bu dünyadan kurtulmak ve diğer dünyalara uçmak! İşte fantastiğin çıkış noktası. Kulağa sınırsız ve çılgınca geliyor, biliyorum. Ama gel gör ki tam olarak sınırsız bir hareket değildir fantastik yazarının yaptığı. Aklın aradığı en uç noktalara doğru kontrollü bir gidiştir onunkisi. Çünkü doğaüstü olan, imkansız olan, gerçeğin, içinde yaşadığımız gerçekler aleminin, bir başka şekilde düzenlenmiş hali olmalıdır. İşte tam bu nedenle modern fantastik, gerçekle bağını koparmadan imkansız olanı kurgulamalıdır. Aksi halde onu, masalla, şiirle, halk anlatılarıyla karıştırabiliriz. Ya da tamamen edebiyattan dışlayabiliriz. Eh, fantastiğin edebi alemde kendine saygın bir yer açmak için ne kadar büyük mücadeleler verdiğine hepimiz az çok tanık olduğumuza göre, bir fantazi yazarının, hem türden hem hayattan dışlanmamak için ne kadar hassas olabileceğini tahmin etmek güç değil. İşte Bayan Peregrine'in Tuhaf Çocukları'nın yazan Ransom Riggs'in hassasiyeti de buradan geliyor. Gerçeğin içine gerçekdışını, zamanın içine zaman dışını yerleştirerek, zamanımızdan ve bugünkü gerçekliğimizden hiç mi hiç kopuk olmayan bir fantastik hikaye anlatıyor bize. Bayan Peregrine'in Tuhaf Çocukları, bir tür "öteki", "ötekileşme" hikayesi. Onun çocukları gerçekten de tuhaflar. Uçabilenler, görünmeyeni görenler, geleceği bilenler, ölüleri canlandıran, bitkileri büyütebilenler... vs. Çocukların olağandışı güçleri, yetenekleri var, evet. Ama tam da bu yüzden, toplum içinde var olmaları imkansız. Çünkü bildiğimiz gibi toplum dediğimiz şey, normalin dışında olan ne varsa, onu kendi içinde barındırmamak üzerine kurulu. Bu büyüleyici bir yetenek, üstün bir güç olsa dahi böyle. Ransom Riggs, işte bu ötekilik duygusuyla elimizden tutup bizi olağanüstünün dünyasına geçiriyor. Eğer normal diye bir şey varsa, normal olmayan bir şeyler de vardır ve normalin dışındaki her şey, olağanüstüdür, diyor! Başta da söylediğim gibi, fantastik gerçeğin bir başka şekilde düzenlenmiş hali olmalıdır. Ve bir ötekilik hikayesi olan Bayan Peregrine'in Tuhaf Çocukları'nın kahramanı da toplum içinde ötekileştirilmiş bireylerle iç içe olacaksa eğer, kendisinde de bir ötekilik, bir tuhaflık bulmak zorundadır. Kısacası hikaye Jacob'un da tufalaşmasıyla bambaşka bir yöne kayıyor ve okura ikinci cilt ne zaman acaba diye merak ettirerek sona eriyor. Bayan Peregrine'in Tuhaf Çocukları, iyi bir çağdaş fantezi. Gerçeklikle, modern dünyayla temasını hiç kaybetmeden okurunu bambaşka bir dünyaya uçurabiliyor. Daha ne olsun...


Okuma ediminin kaçınılmaz bir boyutu da yazarla kurulan ilişkidir. Okuma süreci içerisinde, bir insan olarak tanımadığı yazarı tahayyül etmeye çalışmayan bir okur var mıdır? Kuşkusuz bu tahayyül edimi de yapıtın içeriği ile ilintilendirilir. Romantik bir yapıtta yazarın da romantik bir kişiliği olabileceği hissiyatı güçlenirken, komik bir yapıtın arkasında doğal olarak komik bir yazar-kişilik kurgularız. Ancak eğer otobiyografik özellikleri baskın bir yapıttan söz etmiyor isek, edebi yapıtın sunduklarından yola çıkarak yazarın kişiliği hakkında kesin bir fikre sahip olabilme ihtimalimiz oldukça düşüktür. Kaldı ki otobiyografinin varlığında bile kişinin kendi hakkında ne kadar nesnel davranabileceği de oldukça tartışmalıdır. Hepimiz gibi yazarların da çoğul kişilikleri/hikayeleri vardır. Bir benim algıladığım kişiliğim, olası bir otobiyografinin konusu budur; bir de öteki gözün gördükleri. Çok cimri isem, bunu "ben çok cimriyim" diye anlatabilir miyim? Daha da ötesi kendi ölçütlerimde çok bonkör bir kişilik olabilirim. Bir başka kaynaktan yazarın kişiliği hakkında bilgiler edinmeden önce bir kaç yapıtını okumuş ve ister istemez, ya da isteyerek bir kişilik kurgulamış isek, sürprizlere hazır olmalıyız. Yaratıcı denen insan türü genellikle arızalıdır. Dolayısıyla bizim çok sevimli yazarımızın son derece bencil ve sevimsiz bir portresi çıkabilir karşımıza. Veya son derece ciddi yapıtları olan bir yazarın vur patlasın çal oynasın bir hayat sürdüğünü; ideal aşık olarak hayallerimizi süsleyen o muhteşem aşk şiirleri şairinin kadınlara son derece kötü davrandığını öğrenerek şaşırabiliriz. Javier Marias'ın Can Yayınları'ndan çıkan Yazınsal Yaşamlar'ı ilginç bir çalışma. Marias kendi beğenilerini işin içine katmadan bir dizi yazarı ağırlıklı olarak arızaları, insanlarla ve diğer yazarlarla olan ilişkileri açısından resmediyor. Kitabı okuduktan sonra bunun bir portre sergisine ne kadar benzediğini düşündüm. Hızlı ve seri fırça darbeleri ile yaratılmış edebiyatçı portreleri. Marias'ın amacı seçtiği yazarların daha az bilinen yönlerini öne çıkarmak. Yukarda betimlemeye çalıştığımız yazarı yazdığından yola çıkarak kurgulama süreci kitabı okurken Marias için de işliyor kuşkusuz. İronik kimi zaman sarkastik bir üslubu ve yaklaşımı var. Hem kendisi eğleniyor hem de okuyucuyu eğlendirmek istiyor, nitekim önsözde yazarken en çok eğlendiği kitabının bu kitap olduğunu belirtiyor. Her yazara ortalama 4 sayfa ayırmış. Başlıklar da zaten konuya nasıl yaklaşacağının ipucunu veriyor: Afrası Tafrasıyla James Joyce, Thomas Mann ve Ufak Tefek Rahatsızlıkları, Rainer Maria Rilke Esin Perisini Beklerken, Madame du Deffand ve Salaklar, Yukio Mişima ve Ölüm, Nabokov Kendinden Geçince, gibi. Edebiyat meraklılarını keyifli ve bitmesini istemeyecekleri bir okuma süreci bekliyor. Bu köşede tanıttığımız Bir Fotoğrafınız da Ben de Kalmış 'da yerli edebiyatçılarımızın dünyasına yaptığımız gezintiyi şimdi dünya edebiyatı düzeyinde yapabilme şansına kavuşuyoruz. Turgenyev'in annesi, Lampedusa'nın yazmaya karar vermesine neden olan kuzeninin şiir kitabı yayınlaması olayı, Arthur Conan Doyle'un Sherlock Holmes ile yaşamı boyunca süren dalgalı ilişkisi, Stevenson'un şarap ve tütün aşkı, Nabokov'un Sovyetler Birliği'nden kaçışından sonra, bundan haberi olmayan sevgilisinin hala eski adresine yolladığı ve hiç bir zaman açılamayan mektuplar, diğerlerine göre daha çok bilinen Rimbaud-Verlain arasındaki ateşli ve sorunlu ilişki, Anais Nin'in Djuna Barnes takıntısı ve daha niceleri. Kapanış bölümü ise sanatçıların fotoğrafları ve bu fotoğraflara Marias'ın yorumlarından oluşuyor. Keyfini daha iyi çıkarmanız için bir solukta okumak yerine, her gün yatmadan bir bölüm tavsiye ediyoruz. Böylece o gece ve ertesi günü o yazarla, onu düşünerek geçirebilir ve hep anımsayacağınız bir ağustos ayı yaşayabilirsiniz. Güzel çevirisi için Pınar Savaş'a da teşekkürlerimizi sunuyoruz. Okuma ediminin kaçınılmaz bir boyutu da yazarla kurulan ilişkidir. Okuma süreci içerisinde, bir insan olarak tanımadığı yazarı tahayyül etmeye çalışmayan bir okur var mıdır? Kuşkusuz bu tahayyül edimi de yapıtın içeriği ile ilintilendirilir. Romantik bir yapıtta yazarın da romantik bir kişiliği olabileceği hissiyatı güçlenirken, komik bir yapıtın arkasında doğal olarak komik bir yazar-kişilik kurgularız. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Yazının başlığı da methiye cephesini epeyce açığa çıkarıyor ama en sonda ulaşmam gereken yargıyı en başa taşıyarak atayım ilk adımı: Türkçe yazılan ya da Türkçeye çevrilen kalburüstü bütün tarihi romanları okuduğunu varsayan, kendisi de az çok ilgi görmüş hacimli üç örnekle bu alana katkıda bulunan biri olarak, bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Ölmek ve gülmek kelimeleri yan yana çok da gelmez. Belki fonetik olarak ya da bir şiirin kafiyesi olduğunda yakalanan uyum kulağa hoş gelse de ölüm ne olursa olsun acı verir insana. Gülecek yanını bulmak zordur ölümün. Sen adamı öldürürsün diyerek kahkaha atarken bile güldürmek ve öldürmek aynı cümlede geçti diye kısa süreli bir sarsıntı geçirdiğimiz olur. Mehmet Akif'in seciyesini en çok şu üç şey inşa etti der Mithat Cemal Kuntay: Kur'anlı ev, pehlivanlı mahalle, müspet ilimli mektep. Bu üç dayanağı anlamak, Türkiye'nin ve şiirin zeminine dair iyi bir fikir verecektir. Akif'te tarih kültürel bir miras değil. O bunu çok erken zamanda anlıyor ve Namık Kemal'in korktuğu varoluş krizinin ortasında kendisini buluyor. Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç.


Leyla Polat'ın Ölümü Gör'ü ölümün güldüren yüzünü anlatıyor. Ölümün nefesi ile yol alan yirmi öykü var kitapta. Güldürse de soğuk bir rüzgar eksik olmuyor üzerimizden. Hem güldürüp hem de düşündürmek gibi bir güzelliği var öykülerin. Ölmek ve gülmek kelimeleri yan yana çok da gelmez. Belki fonetik olarak ya da bir şiirin kafiyesi olduğunda yakalanan uyum kulağa hoş gelse de ölüm ne olursa olsun acı verir insana. Gülecek yanını bulmak zordur ölümün. Sen adamı öldürürsün diyerek kahkaha atarken bile güldürmek ve öldürmek aynı cümlede geçti diye kısa süreli bir sarsıntı geçirdiğimiz olur. Ölümün acı yüzü anlatılır ama güldüren ölümleri anlatmak çok da rağbet gören bir tutum değildir. Leyla Polat'ın Şule Yayınları arasında çıkan Ölümü Gör adlı kitabı, öldürürken güldüren öykülerden oluşuyor. Ölümü anlatırken güldürmek en zor olanı. Polat bunu başarıyor öykülerinde. Bu artık onun üslubu. Çünkü ilk kitabı Korkuyorsam Sebebi Var da aynı nükteli anlatıma sahip öykülerden oluşan bir kitaptı. Bu kez daha zorlu bir işe koyulmuş Polat. Ölüm anlatılıyor öykülerde ama biz gülüyoruz. Fantastik bir dünyada değiliz. Bildiğimiz hayatı yaşıyoruz hep birlikte. Ütopya ile de uzaktan yakından ilgisi yok olan bitenin. Hayatın gerçek yüzü var öykülerde. İlk öykü; Virüs Karışımlı Kanser yaşadığımız günlerle de irtibatlı bir metin. Virüsün bize alıştırdığı en amansız dert, elbette ölüm. Artık bir ölüm duyunca Virüsten mi? diye soruyoruz ister istemez. Tüm öykülerin ana teması ölüm. Leyla Polat'ın Ölümü Gör'ü ölümün güldüren yüzünü anlatıyor. Yazar ölümü nasıl oluyor da nükte ile buluşturuyor? Bunu yaparken bir alaya alma, ölümü küçük düşürme, ölümle bir sevinç yaşama değil anlatılan. Başkasının hüznünü de diline dolamıyor Polat. Yaşananlara herkesin baktığı zaviyeden bakmayarak ve ince detayları nükteye ve ironiye çevirerek yapıyor ölüme tebessüm ettirirken. Sahildeki Ceset öyküsü bir ölümle başlıyor. Sahile vurmuş bir ceset var karşımızda. Polat, bu olaya haberci gençleri, balık tutanları dahil ederek bol tebessümlü bir öykü sunuyor bizlere. Cesedin başında hareketlilik devam ediyordu. Ölüyü arkasına alıp poz veren delikanlı, kızın çektiği fotoğrafı beğenmeyince 'Tost makinesiyle mi çektin kızım bunu bee, al yeniden çek,' diye fırçalayıp 'Yan profilden olsun instagrama koyacağım.' tembihinde bulundu. Sadece anlatımda değil, benzetmelerde de akıcı ve mizahi anlatım kullanıyor Polat. Mizah yazmak zordur. Eğer yaşananların mizahi yönüne vurgu yapmak istiyorsa yazar, hayata herkesin baktığı yerden bakamaz. İnce detayları yakalayabilmeli, gerçeği incitmemeli ama aynı zamanda yüzlere anlamlı bir tebessüm kondurabilmeli. Leyla Polat tam da bunu yapıyor. Edebi ve edepli bir üslupla kuruyor cümlelerini. Öyküleri okuduğumuzda yaşadıklarımızdan izler yakalıyoruz. Bir farkla. Yazar, olaylara kendi bakış açısını ekliyor. İşte tam da bu noktada mizah çıkıyor ortaya.


Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç. Fiziksel olmayan öz, yani ruhun biyolojik ölümden sonra tekrar farklı bedende yeni bir hayata başlaması özellikle merkezi ve detaylı olarak Budizm, Hinduizm, Jainizm gibi Hint dinlerinde görülüyor. Ancak ruh göçü inancını sadece bu dinlerle sınırlayamayız, öyle ki Sokrates, Platon gibi bazı filozofların yeniden doğuş düşüncelerini yahut bazı dinlerde bu kavrama doğrudan inanç olmasa bile atıfları görüyoruz. Hatta farklı bedende yeniden hayata dönmeye Nors Mitolojisi'nde dahi rastlanıyor. Kısacası dünyadaki birçok insan bu görüşe tarih boyunca inanmış, hatta günümüzde de bu sayı oldukça fazla. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Yazının başlığı da methiye cephesini epeyce açığa çıkarıyor ama en sonda ulaşmam gereken yargıyı en başa taşıyarak atayım ilk adımı: Türkçe yazılan ya da Türkçeye çevrilen kalburüstü bütün tarihi romanları okuduğunu varsayan, kendisi de az çok ilgi görmüş hacimli üç örnekle bu alana katkıda bulunan biri olarak, bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Ölmek ve gülmek kelimeleri yan yana çok da gelmez. Belki fonetik olarak ya da bir şiirin kafiyesi olduğunda yakalanan uyum kulağa hoş gelse de ölüm ne olursa olsun acı verir insana. Gülecek yanını bulmak zordur ölümün. Sen adamı öldürürsün diyerek kahkaha atarken bile güldürmek ve öldürmek aynı cümlede geçti diye kısa süreli bir sarsıntı geçirdiğimiz olur. Mehmet Akif'in seciyesini en çok şu üç şey inşa etti der Mithat Cemal Kuntay: Kur'anlı ev, pehlivanlı mahalle, müspet ilimli mektep. Bu üç dayanağı anlamak, Türkiye'nin ve şiirin zeminine dair iyi bir fikir verecektir. Akif'te tarih kültürel bir miras değil. O bunu çok erken zamanda anlıyor ve Namık Kemal'in korktuğu varoluş krizinin ortasında kendisini buluyor.


Her hikayenin bir cümlesi vardır, ama bazılarınınki, o hikayenin içinden çıkar çıkmaz daha kesin, daha net belirir gözlerimizin önünde. İşte bu cümle, bu düşünce de Julian Barnes'ın son romanı Bir Son Duygusu'nun belkemiği... En az Fransızlar kadar çok sevdiğimiz İngiliz yazar Barnes'a 2011 Man Booker Ödülü'nü getiren Bir Son Duygusu, tarih, zaman, bellek üzerine düşünen bir roman. Tarihi, kişisel tarih; zamanı, insani bir geçişlilik duygusu üzerinden; belleği ise aklın eklemeleri ve çıkarmalarıyla beraber düşünen bir roman. Daha insani olamazdı herhalde. New York Times yazarı Geof Dyer'ın bu kitap için "Ortalama romanın çok iyi bir örneği." demesi, kurgusu, dili bir yana bu kavramları son derece ortalama biçimde işlemesinden geliyor sanırım ve çağdaş dünya okurları, ortalama ile gayet insani olan arasında kendi tercihlerini şimdiden yapıyorlar. Evet, tarihi kişisel tarihimiz açısından ele alıyor Barnes. Yazarı takip edenler onun bu tür hafıza didiklemelerine, anımsama yoluyla hayatı irdelemelerine alışıktırlar. Bir Son Duygusu'nun anlatıcısı Tony Webster, emekli tarihçi, ergenlik yıllarının sancılarını anlatıyor gibi yaparak başlıyor anımsamaya. Okul yılları, yakın arkadaşlıklar, kız arkadaşlar, zamanı, cinselliği, dostluğu keşfediş var ilkin bu anılarda. Ama onlar bize anlatıldığına göre, diyoruz, her şey bu kadar sıradan olamaz, bu işte bir iş var... Anlatıcı da bu işkillenmelerimizi besliyor. Bazı yerleri özellikle boş bırakıyor, kendisinin bazı yerleri doldurmaktan özellikle imtina ettiğini bize söylüyor. İlk gençlik yıllarında hayatına giren ve onun hemen ardından en yakın arkadaşlarından biriyle beraber olmaya başlayan Veronica Ford'u ve ona dair her şeyi bilinçli bir şekilde unutmuştur Tony Webster. Ama Veronica'yı ve ona dair pek çok şeyi tekrar tekrar geri getiren bir şey vardır ortada. Bir gizem, bir sır, bir bilmeyiş, bir anlamayış... Arkadaşı Adrian'ın intiharı, ona bırakılan tuhaf bir miras ve belleğinin oynadığı çeşitli oyunlar... Webster, olan biteni gerçekten anlamak istemekte midir, yoksa tamamen unutmayı mı istemektedir? Bu sorunun cevabını tüm bilinmezliğiyle, hayat verecektir. Bir Son Duygusu, konusunun zenginliğine rağmen oyunlu, oyuncaklı yollara sapmadan, bilinmezlik duygusunu olağanüstüne yaslamanın kolaycılığına kaçmadan yazılmış sade, zarif ve neredeyse kısa öyküden beklenecek kadar sıkı, yoğun bir roman. Barnes'ın ustalık eseri.


Prof. Dr. Ertan Tuzlacı, Türkiye'nin florası üzerine pek çok araştırmaya imza atmış, dolayısıyla botanikle, yaban hayatıyla ilgilenen okurların yakından tanıdığı bir isim. Türkiye Bitkileri Sözlüğü, Şifa Niyetine-Türkiye'nin Bitkisel Halk İlaçları, Türkiye'nin Bahçe Bitkileri ve Kent Çiçekleri, onun en tanınmış çalışmalarından sadece birkaçı. Yazar, şimdi Türkiye'nin Yabani Besin Bitkileri ve Ot Yemekleri adlı yeni çalışmasıyla bu konuyla ilgilenen okurlarının karşısında. Tuzlacı, ülkemizde beslenme ile ilgili doğrudan ya da dolaylı ilgisi olan 757 türe yer vermiş bu çalışmasında. Kitabın büyük bir bölümünü de ot yemeklerine ayırmış. Hem bitkiyi anlatmış, hem de ondan yapılan yemeklerin tariflerini vermiş. Bilenler bilirler, ot yemeklerinin son derece basit tarifleri vardır ancak, otun tadını almak başlı başına bir bilgi ve deneyim işidir. Kökü, sapı, çiçeği, tohumu; her birinden ayrı tatlar alır, farklı yemekler yaparsınız. Söz gelimi sadece sapını kavurup yiyeceğiniz bitkinin yapraklarını da işin içine karıştırırsanız eğer, ortaya berbat bir yemek çıkarabilir, hatta zehirlenebilirsiniz. Türkiye'nin Yabani Besin Bitkileri ve Ot Yemekleri, bu anlamda bir tür yemek sözlüğü gibi. Hangi bitkiden ne şekilde yararlanabileceğinizi ayrıntılı bir şekilde size söylüyor. Kavurma, haşlama, çorba, börek, çay, reçel, marmelat ve ilaç... Bitki ve yemek çeşitliliğinin sanki sınırı yok.


Bu haftanın ŞahaneBirKitap'ı aynı zamanda güzel de bir edebiyat haberi: Bir öykü kitabına ve genç bir yazara dair... Sinan Sülün ve onun Karahindiba'sı, okunmuyor dediğimiz Türk öykücülüğünde arka arkaya üç baskı yaparak yüzümüzü güldürdü. Kitabın üç baskı yapması değil tabii sadece yüzümüzü güldüren. Sinan Sülün'ün neredeyse bir nefeste okunan üç sıkı öyküsü de gülümsetiyor bizi. Baştan sona doğru ilerlemeyeceğim, hayır. Yazarın beni en çok etkileyen öyküsünden başlayacağım. Yani Mavi Pelikan'dan. Kahramanımız Numan. Bir zamanlar kıyıda köşede kalmış, şimdilerde turizme açılmış küçük bir kasabanın hediyelik eşyalar satan dükkanının çırağı Numan. Sabah yedide dükkanı açan, sepetleri, kartpostalları, mıknatıslı süsleri dışarı çıkaran, sonra çayı koyan, rafların ve masanın tozunu alan, sonra yerleri paspaslayan ve nihayetinde neredeyse 12-13 saat boyunca gelen müşterilerle ilgilenen Numan. Bazen asgarinin de altında aldığı maaşa sevinen, SSK'sı ödeniyor diye annesiyle beraber her gün şükreden, çirkin olduğu için evlenecek kız bulamayan Numan. Sinan Sülün, bu hikayesinde gayet sıradan bir hikayenin, sıradan ve durağan bir sıkışmışlıktaki kahramanının içine olağanüstünü yerleştirmiş. Bu anlamda Kafkaesk bir hikaye diyebiliriz Mavi Pelikan için pekala. Üstelik yazarın diğer öykülerinde oldukça ön plana çıkan mizah duygusundan da hiç yoksun değil. Evet, genel olarak hazin şekilde mizah duygusuna sahip bir yazar, diyebilirim Sinan Sülün için. Kitapta yer alan her iki öyküsünde de gündelik ve çok aşina olduğumuz, bizi boğan, daraltan genellikle de çok ama çok mutsuz eden hayatların içinde geziniyor kalemi. Güne, günün insanının sıradan sıkıntılarına, gündelik hayatın bitmek tükenmek bilmeyen ayrıntılarına dalmışken tam, dipte, en diplerde bir yerde gerçekle iç içe olan, koyun koyuna yatan gerçek-dışını, olağanüstünü bulup çıkarmayı başarıyor. Son derece sade dili, atmosfer yaratmadaki başarısı da eklenince bütün bunlara, başta da dediğim gibi bir nefeste okunuyor tüm öyküler ve sizi çok derinlerden bir yerlerden yakalayıp tutuyor. Sinan Sülün'ü tanımak hem gündelik dertlere dokunmak hem de her dokunduğunuzda onları tamamen bozmak gibi... Karahindiba, edebiyat ortamımızdaki öykü bolluğu/yokluğu içinde nefes aldırıyor.


Yaşam ve ölüm arasında dolaşan bir aracı, bir arabulucu, iyileştiren, şifa veren, geçmişi bilen, geleceği gören, öykü anlatıcısı, şair ve şarkıcı; yani şaman... Yani, bir topluluğun hem mistik olarak hem de gündelik hayat içinde ihtiyaç duyabileceği her şey... Türklerin, Moğolların ve genel olarak tüm Avrasya coğrafyasının eski, eskimeyen dini Şamanizm. Daha doğrusu dinden ziyade geniş kapsamlı bir inanç sistemi. Eskimeyen diyoruz çünkü özellikle 20. yüzyılın sonlarından itibaren kendini yeniden ciddi biçimde göstermeye başladı. Hal böyle olunca pek çok kültürel araştırmacının da dikkatini çeker oldu. Avrasya'da Şamanlar adlı çalışmanın yazarı Mihaly Hoppal da işte bu araştırmacılardan biri. Avrasya'da Şamanlar, hem yeniden yükselişe geçen bu büyüleyici inanç sistemine dikkat çeken hem de yıllara dayanan gözlemin, zengin görsel malzemenin ve kaynakçasının varlığıyla göz dolduran bir çalışma. Bize başka bir dünyanın, başka bir dünya algısının varlığının mümkün olduğunu anlatıyor. Mihayl Hoppal, işe öncelikle şamanizmin ne olduğundan, bir insanın nasıl şaman olacağından başlıyor. Nasıl bir dünya algısı binlerce yıldır varlığını sürdüren bu inanç sistemini yapılandırıyor? Hoppal'a göre Şamanizmin esas büyüsü toplulukların gündelik hayatlarına, gündelik ihtiyaçlarına seslenmesi. Söz konusu ihtiyaçlara cevap vermesi için aralarından birinin mistik bir yolla seçilmesi. Avrasya'da ve dünyanın pek çok farklı yerinde şaman olarak seçilmenin şaşırtıcı bir şekilde öylesine benzer hikayeleri var ki, söz konusu hikayeler bizi ister istemez kolektif bilinç dışı kavramına ve bu kolektif bilinçdışından çıkagelen din ve tanrı algısına yöneltiyor. Şamanizmin dikkat çeken en önemli özelliklerinden biri de kuşkusuz adıyla birlikte anılan animistik yanı. Şamanlar, dünya üzerindeki canlı cansız her şeyin bir ruha sahip olduğuna inanıyorlar. Ve bu ruhlar vasıtasıyla yaşamlarımızı sürdürdüğümüze... Bu doğa inancı, bu doğa saygısı, hangi dine mensup olunursa olunsun söz konusu saygıyı yitiren toplumların ne hale geldiklerini bize anımsatması bakımından da dikkat çekici. Ve gelelim postmoden şamanizme... Mihaly Hoppal'a göre, 21. yüzyılda tüm dünyada ruhani olarak yaşanan keskin değişikliklerin bir ürünü olarak baş gösteriyor postmodern şamanizm. Her çeşit geleneğin reddedildiği ve sistemli bir şekilde tahrip edildiği 20. yüzyılın sonlarından itibaren buna karşı aksi bir yönde başlayagelen bazı yönelimler, postmodern şamanizmin temellerini atıyor. Modern ve büyük ideolojilerin iflası ve ardı arkası kesilmeyen çevre felaketleri insanlığı yerel topluluklara ve bölgesel çözümlere yönlendiriyor çünkü. Şamanizmin bugüne göre şekillenmesi ve varlığını sürdürmesinin bir diğer nedeni de, adaptasyon yeteneği. Hemen her kültürde, hemen her coğrafyada, en önemlisi de büyük şehirlerde, dünya metropollerinde yaşanabilmesi. Hoppal'ın yıllar boyu topladığı tüm veriler, yaptığı tüm sıra dışı gözlemler insan ruhunun doğasından geliyor gibi görünen bu inanç sisteminin, Türklerin ve Moğolların bu büyüleyici eski dininin, ilerleyen yıllarda daha çok konuşulacağı, daha çok inceleneceği ve daha çok inanılacağı yönünde. Avrasya'da Şamanlar'a özellikle bu bakımdan dikkat etmek gerek. Karşılaştırmalı - zihin açıcı bir okuma için: Mircea Eliade'nin Şamanizm'i ve Jean-Paul Roux'nun Türklerin ve Moğolların Eski Dini adlı çalışması da hararetle önerilir.


"Hercule Poirot gibi çokbilmiş bir Avrupalı değildir, ama bürosunda gereğinde Proust lafı edilir; Mike Hammer'ın başa çıktıklarıyla pekala başa çıkabilir, hem de 'sıkı' ve 'sert' olmayı onun kadar abartmadan; insan sarrafıdır ama kesinlikle taşralı bir Miss Marple değildir; içinde yaşadığı toplumun yozluklarını, çürümüşlüklerini çok iyi bilir ama Dashiel Hammett'in Sam Spade'i gibi vaaz vermez; hayatın sunduğu zevklere düşkündür ama bir Nero Wolfe gibi orkide cinsinden pahalı takıntıları yoktur, küçük bekar odası, viskisi, satranç takımı ona yeter, hayatında bir kadın ya da erkek, kedi, köpek, kuş, sekreter, biri- var mıdır yok mudur belli değildir. Birine bağlanması zordur aslında. Şehirleri sever, geceyi sever, özgürlüğü sever; yaratıcısı Raymond Chandler için 'serseri bir melek gibi yazıyor' denmiştir. Kendisi Philip Marlowe ise 'gecenin şövalyesi' diye anılmıştır. Bu uzun alıntı, efsanevi dedektif Philip Marlowe'u tam kararında ve kıvamında anlatan Fatih Özgüven'den. Zira elimde onun Türkçeleştirdiği, ilk Marlowe macerası olan klasikleşmiş bir dedektiflik hikayesi var: Büyük Uyku. Daha ilk maceradan derinlemesine tanımaya başlarız, her şeye tepeden ya da dışarıdan bakmayı beceren bu alaycı ve yalnız adamı. Yalnızdır çünkü, kötülüğün, suçun, çirkin çıkar hesaplarının ve ilişkilerinin tam içindedir; bu yozlaşmış dünyanın içinden kendi ahlak kurallarını ihlal etmeden ekmek parası çıkarmaya çalışmaktadır. İş ne olursa olsun günde 25 dolar artı masraflar, işte o kadar... Yine böyle bir anlaşmayla başlıyor Marlowe'un macerası ilk romanında. Los Angeles'lı bir petrol milyoneri, emekli general Sternwood, kendisine küçük kızı Carmen üzerinden şantaj yapan adamları bertaraf etmesi için tutuyor bu yalnız gezen kurt tadındaki dedektifi. Şantaj meselesi, bir kaza sonucu felç olmuş, ağır ağır ölmekte olan zengin bir adamın baş edemediği kötücül ve çekici kızlarının ve tuhaf bir şekilde ortadan kaybolmuş içki kaçakçısı damadının garip hikayesini perdeliyor. Sırlar ortaya döküldükçe de Los Angeles'ın büyük buhranın hemen ardından kendini fazlasıyla göstermeye başlayan karanlık tarafından suretler bir bir sökün etmeye başlıyor: Küçük çeteciler, büyük dalavereciler ve daha nice kayıp ruh. Burjuva toplumunun yozlukları, sınıfsal eşitsizlik, devletin kurumlarının suçla, suç işleyenlerle kurduğu türlü yakınlıklar bir kahraman olarak Marlowe'un da, Büyük Uykunun da aslında temel meselesi oluyor. Büyük Uyku, Raymond Chandler'in polisiye kurguda bir devrim başlatan Dashiel Hammet'in izinden gittiğinin resmidir. Bu iki yazar, polisiye kurguyu şatolardan, malikanelerden, saraylardan sokağa, gerçek hayatın içine çekerken türün aktığı yatağı da değiştirmişlerdir. Chandler'in bir katkısı da suça olan yaklaşımındaki farklılık olmuştur. O, suçu bireysel psikolojik dürtülerin kutsiyetinden soyup, yozlaşmış kültürün alanında ele almayı tercih etmiştir; çetelerin egemenliği altındaki sokaklarda, basit ve bayağı çıkar ilişkilerinde, sonradan görme zenginlerin ahlaki çöküntülerinde, uyuşturucunun, fuhuşun, kumarın, kaçakçılığın yeniden var ettiği büyük şehirlerde... Ve işte bu kara romandır; suç ve birey arasındaki karmaşık ilişkiyi açıklamaya çalışan, suçun ekonomik ve toplumsal nedenleri üzerinde yükselen, Amerika'da özellikle büyük buhran sonrası kendini belli etmeye başlayan roman noir, hard boiled, kara roman. Amerikan polisiyesinin artık klasikleşmiş isimlerinden biri kabul edilen Chandler'i ve onun ölümsüz kahramanı Marlowe'u tanımak için Büyük Uykudan daha şahane bir fırsat olamaz, kanımca. Ayrıca yayınevinin yazarın külliyatını Ahmet Ümit editörlüğünde Türkçeleştirmeye soyunduğu bilgisini de cümle polisiye okurlarına vermeden geçmeyeyim. "Hercule Poirot gibi çokbilmiş bir Avrupalı değildir, ama bürosunda gereğinde Proust lafı edilir; Mike Hammer'ın başa çıktıklarıyla pekala başa çıkabilir, hem de 'sıkı' ve 'sert' olmayı onun kadar abartmadan; insan sarrafıdır ama kesinlikle taşralı bir Miss Marple değildir; içinde yaşadığı toplumun yozluklarını, çürümüşlüklerini çok iyi bilir ama Dashiel Hammett'in Sam Spade'i gibi vaaz vermez; hayatın sunduğu zevklere düşkündür ama bir Nero Wolfe gibi orkide cinsinden pahalı takıntıları yoktur, küçük bekar odası, viskisi, satranç takımı ona yeter, hayatında bir kadın ya da erkek, kedi, köpek, kuş, sekreter, biri- var mıdır yok mudur belli değildir. Birine bağlanması zordur aslında. Şehirleri sever, geceyi sever, özgürlüğü sever; yaratıcısı Raymond Chandler için 'serseri bir melek gibi yazıyor' denmiştir. Kendisi Philip Marlowe ise 'gecenin şövalyesi' diye anılmıştır. Bu uzun alıntı, efsanevi dedektif Philip Marlowe'u tam kararında ve kıvamında anlatan Fatih Özgüven'den. Zira elimde onun Türkçeleştirdiği, ilk Marlowe macerası olan klasikleşmiş bir dedektiflik hikayesi var: Büyük Uyku. Kaan Burak Şen, yavaştan genç yazar olarak anılmanın sonuna doğru geliyor; Mutlu Kemikler üçüncü kitabı... Kafası bir hayli tuhaf. Şimdilerde bir roman yazdığı da söyleniyor, fakat öncesinde belirtmekte fayda var: Mutlu Kemikler öykü derlemesi henüz çıktı, pek başka bir kitaba benzetilecek bir havası da yok bu kitabın. Yazının başlığı da methiye cephesini epeyce açığa çıkarıyor ama en sonda ulaşmam gereken yargıyı en başa taşıyarak atayım ilk adımı: Türkçe yazılan ya da Türkçeye çevrilen kalburüstü bütün tarihi romanları okuduğunu varsayan, kendisi de az çok ilgi görmüş hacimli üç örnekle bu alana katkıda bulunan biri olarak, bugüne dek Moğol Kurdu'ndan daha iyisine rastlamadım. Ölmek ve gülmek kelimeleri yan yana çok da gelmez. Belki fonetik olarak ya da bir şiirin kafiyesi olduğunda yakalanan uyum kulağa hoş gelse de ölüm ne olursa olsun acı verir insana. Gülecek yanını bulmak zordur ölümün. Sen adamı öldürürsün diyerek kahkaha atarken bile güldürmek ve öldürmek aynı cümlede geçti diye kısa süreli bir sarsıntı geçirdiğimiz olur. Mehmet Akif'in seciyesini en çok şu üç şey inşa etti der Mithat Cemal Kuntay: Kur'anlı ev, pehlivanlı mahalle, müspet ilimli mektep. Bu üç dayanağı anlamak, Türkiye'nin ve şiirin zeminine dair iyi bir fikir verecektir. Akif'te tarih kültürel bir miras değil. O bunu çok erken zamanda anlıyor ve Namık Kemal'in korktuğu varoluş krizinin ortasında kendisini buluyor. Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç.


Bilmediklerimden de kendime bir kılavuz çıkarabilirim, Selim İleri'yle ortak beğenilerimizden de; neden olmasın, oluyor. Üstelik saymakla da bitmiyor. Selim İleri bir okuma tutkunu ve onun gibi başka okuma tutkunlarını mest ediyor. Dediğim gibi iki yüzden fazla roman yer almış Edebiyatımızda Sevdiğim Romanlar Kılavuzu'nda, hal böyle olunca romanlar üzerine yazılanlar birkaç sayfadan öteye geçmiyor. Kısa, ama dinamik denemeler bunlar. Bereketiyle hem sıkı edebiyat okurunu memnun ediyor hem de ortalama okura hitap ediyor. Kimler kimler yok ki Kılavuzda. Muazzez Tahsin Berkant'tan Kerime Nadir'e, Reşat Nuri Güntekin'den Nahit Sırrı Örik'e, Orhan Kemal'den Yaşar Kemal'e, Tanpınar'dan Sevgi Soysal'a, Güzide Sabri'den Peyami Safa'ya, Suat Derviş'ten Sabahattin Ali'ye, Halide Edip Adıvar'dan Yakup Kadri Karaosmanoğulu'na, Kemal Bilbaşar'dan Mithat Cemal Kuntay'a, Refik Halid Karay'dan Halikarnas Balıkçısı'na, Aziz Nesin'e, Fatma Aliye'ye, Erhan Bener'e, Tahsin Yücel'e uzanan, saymakla bitmez bir romanlar, romancılar geçidi. Üstelik hangi edebi incelemeyi, eleştiri kitabını açsanız karşınıza çıkacak malum yazarların, kabul edilmiş eserlerin dışında kalan, beğenilmeyen, unutulan, unutturulan birçok yazarla, birçok romanla da karşılaşmak mümkün. Çünkü Selim İleri, sevdim, beğendim deyip geçmeyen, sevgisini, beğenisi anlatmaktan, temellendirmekten hiç sıkılmayan bir yazın insanı. Bizim edebiyatımız geçmişten ve geleneklerden kopuşlarla dolu bir edebiyat. Bunu geleneğe karşı bilinçli bir edebi başkaldırı olarak değil, doğrudan kelime anlamlarıyla kullanıyorum. Okumamakla, bilmemekle, edebiyatın geçmiş dönemleriyle ilgilenmemekle ilgili olarak... Oysa geleceğe kalan, her dönem yaşayan metinlerin, edebiyatı yekpare algılayan yazarların kaleminden çıktığını hepimiz pekala biliyoruz. Gündelik eğilimlerin çarçabuk geçip gittiğini de öyle. Selim İleri, edebiyatımızdaki söz konusu boşlukları dolduran bir bağ-yazar. Hem romanlarıyla hem de bir eleştirmen, bir edebi denemeci olarak kaleme aldıklarıyla, geçmişten günümüze ve edebiyatımızın geleceğine dili, edebi yaşamı, hikaye etme arzusunu sırtlanıp taşıyor. Edebiyatın tarihin her anında soluk alıp veren derin, zengin, sevinçli, ümitli bir şey olduğunu varlığıyla bize tekrar tekrar hatırlatıyor, kanıtlıyor. İşte Edebiyatımızda Sevdiğim Romanlar Kılavuzu da bu sevinçli, bu tutkulu yaklaşımın, onun deyişiyle, bir verimi. Kılavuz 1980 yılında sona eriyor, bu demek oluyor ki, elbet bir ikincisi de olabilir. 1980 yılından sonra neler yazıldı, neler okundu, acaba Selim İleri hangilerini çok sevdi, hangilerini yazacak diye, merak ettiriyor.


Nurdan Gürbilek, son çalışması Benden Önce Bir Başkasında, Kafka'nın böceğinin izini sürer. Onu önce, Kafka'nın da okuduğunu bildiği, Dostoyevski'de arar, bulur. Dostoyevski'nin romanlarında kımıldayan böcek imgesini, özellikle de Budalada en belirgin haliyle tespit eder: ... mecaz burada hem insanın bir böcek gibi ezilebilirliğini hem onu ezen örümcek görünümlü talihi, hem böcek ezikliğini hem dev örümcek hunharlığını aynı anda kendinde toplamış gibidir. Dostoyevski'de böcek: Rüya mecazlarını andıran daha kararsız, buna rağmen daha tekinsiz bir imgedir... Kafka'ya gelindiğindeyse böcekliğin artık bir yazgıya dönüştüğünü tespit eder Gürbilek. Kafka, 'Dostoyevski'nin lanet yağdırırken bile oyunu sürdüren böceksi kahramanlarının geride kaldığı an' demektir. Peki Kafka'nın böceği ilk ne vakit ortaya çıkmıştır derseniz, hemen söyleyeyim, elbetteki Taşrada Düğün Hazırlıklarında... Taşrada Düğün Hazırlıkları, bir novelladan, bir kısa romandan ziyade büyük ihtimalle, bir roman hazırlığı... O nedenle kimileri için Kafka'nın en sıkıcı çalışmasıyken özellikle kafasını kurguya, 19. yüzyıl romanına takmış kimileri içinse okuması en keyifli, en esin verici çalışması. Bu, sayfaları bir hayli eksik, topu topu üç elyazması metinde Kafka'nın çiçeği burnunda bir yazar olarak romanı teknik açıdan ele alışını, en mühimi de şu meşhur böcek imgesinin ortaya çıktığı ilk anı görürüz. Taşrada Düğün Hazırlıklarında Kafka bize, kahramanının böcekliği benimsemesinin temelinde, yaşamla çalışmayı tam anlamıyla iç içe geçiren sanayi devrimiyle burjuva yaşamının dışında kalabilme arzusunun yattığını söyler gibidir. Sistemin dışında kalabilmek için, babadan ve patrondan uzaklaşabilmek için, dikeylik emreden yasadan kurtulabilmek için, oyunun dışına çıkabilmek için, ancak ve ancak bir böcek olunabilir. Tarihsel gelişimi oyalsdı daha da iyi olurdu ama bu kadar da konuyu ayrıntılı olarak ele almanız harika olmuş.


Psikanaliz bize der ki, her erkek çocuk yaşayabilmek için babasını öldürmek ister. Babasını öldürmek ve annesine sahip olmak. Peki ya anne ne hisseder? Anne çocuğunu öldürmek ister mi? Ya da şöyle soralım: Bir anne çocuğunu öldürmek isterse, çocuğunu öldürürse ne olur? Çok iyi biliriz ki anne sözcüğü, içinde kutsallığı taşır. Dil, kültür, toplum bunu söyler bize. Bizden bir deyimle devam edip işi daha da ağırlaştıralım, her kadın anne olmak için doğar! Öyle mi sahi, ya öyle değilse... Irmak Zileli, ikinci romanı Gözlerini Kaçırma ile bir annenin gözünden kadın oluşun hikayesi ile karşımızda. Yani ileri derecede ters köşe bir romanla. Ölümle başlıyor hikayemiz. Çocuğu öldürmüş bir annenin zihninde geziniyoruz. Ölüm mü yaşam mı, kadın mı anne mi, arzu mu korku mu, rüya mı gerçek mi, hiç bilemiyoruz. Dört yaşlarındaki kızı Rüya ile beraber, dört kuşak kadının kadınlığını, kadın oluş, kadın olamayış serüvenini anlatıyor bize kahramanımız Didem. Anneannesi Kamile Hanım, annesi Hicran, kendisi ve öldürdüğü kızı Rüya. Cinsel kimliklerin bedeni de, ruhu da nasıl parçalara bölüp yönettiğini, zihin üzerinde nasıl bir iktidar kurduğunu gösteriyor bize bu kadınların bölük pörçük hikayeleri. Aslında kimsenin kız çocuğu doğurduğu yoktu. Doğurulan yeni bir anneydi. Anneannen Kamile Hanım, senin anneni doğurmuştu. Kendi kızını değil. Annen Hicran, Rüya'nın annesini doğurmuştu. Gözü gibi sevmek için adını Didem koyduğu bebeği değil. Sen şimdi bu döngüyü kırdın. Neslin devamına ağır darbe. Rüya yeni bir anne doğuramayacak. Bunu planlamamıştın. Aksine, hep korktun. Onu doğurduğun ve kucağına aldığın o ilk günden beri korkuyorsun. Her kadın anne doğar, deseler de korkuyorsun. Hitler'in o deneyini duyduğundan beri daha da korkuyorsun. Giderek ısınan sacın üstünde, kucağında bebeğiyle çırılçıplak bırakılan kadın olmaktan... Korktuğun başına geldi işte. Bebeğinin üstüne oturdun ve yanmaktan kurtuldun. Kamile Hanım'ın kemiklerini sızlatacak, annesi Hicran'ın her bir sinirini ayrı ayrı zıplatacak şekilde babasız bir çocuk dünyaya getiriyor Didem. Bir gece barda tanışıp seviştiği, hemen hiç tanımadığı bir adamın çocuğunu doğuruyor. Ve görüyor ki anne olmanın tamamlayıcısı baba olmayınca, kimse anne olmanızı istemiyor. Dualar, dilekler, öğütler, tavsiyeler boğazda takılıp kalıyor, hemen hepsi tersine dönüyor. Babalarına rağmen büyüyen, büyütülen çocukların hikayelerine ne oldu peki, neden hepsi hasıraltına süpürülüyor? Didem'in zihninde gezerken kadınlığın da, anneliğin de kurgulanmış toplumsal yapısı bir bir çözülüyor. Çözüyor mu Didem, bulduğu çare, çare olabilir mi, kadın olmak illa ki çocuğunu öldürmekten geçiyor olabilir mi? En azından bu çareyi onun bulup keşfetmediğini biliyoruz, soru sormaya, gerçekten sormaya başladığın anda içinde yaşadığın dünyanın sana gösterdiği çıkış kapısını Didem de dahil olmak üzere, hepimiz biliyoruz. Bir rüya-anlatı Gözlerini Kaçırma. Zileli, gerçekle yalanın, dille düşüncenin, rüya ile gündelik hayatın insan zihnindeki ayrışmazlığını kavramış bir yazar ve bu kavrayışı metnine, hikayesine tam kıvamında yedirmeyi biliyor. İkinci tekil kişinin ağzından dinlettiyor hikayesini ama ikinci tekil kişinin okurla kahraman arasında açtığı mesafeyi yeri geldiğinde azaltıp çoğaltarak, okurunu her satırda içerde tutmayı başarıyor. Gözlerini Kaçırma'nın bir şaşırtıcı özelliği ise her yönüyle dişil olan bir anlatının eril bir dille aktarılması. Zileli, cimri denecek kadar sade, dümdüz, oyuncaksız, oyunsuz, direkt bir dil kullanıyor. Tertemiz bir Türkçeyle karşımıza çıkıyor. Bir rüyada, Rüya'sız geçen bir gecenin içinden geçiriyor bizi Gözlerini Kaçırma. Yaşam-ölüm-yeniden doğum işleyişi üzerine düşündürüyor, bugünü içinde taşıyan toplumsal dinamikleri de, kalıtım dediğimiz kuşaklar boyu süren aktarımı da içinde taşıyor, getirip önümüze bırakıyor. Acımasız bir yazarla karşı karşıya olduğumuzu hatırlatmalıyım son olarak, ne kendine ne kahramanlarına ne de okuruna acıyor Irmak Zileli. Acımanın, uğunmanın zamanı çoktan geçti, der gibi. Kutsal anneler gününü de, sanırım böyle kutluyor.