UNESCO Resmi Partneri AIAP/IAA International Association of Art, Türkiye Ulusal Komitesi olan UPSD, TC Kültür ve Turizm Bakanlığı'na hazırladığı sunumu ileterek ülkemizdeki sanat odaklarının bu dönemde ihtiyacı olan fonu sağlamaları için talepte bulundu. plastik sanatlar alanında üreten, emeği olan her birey ile kuruma ve aynı zamanda ülkemize yarayacak formüller gündeme taşındı. UPSD, bu öneri ile birlikte yıllardır sanat ortamının özlemle beklediğimiz ulusal bir çağdaş sanat müzesinin hayata geçirilmesi açısından da ayrı bir önem taşıdığını vurguladı. Kültür ve Turizm Bakanlığı, çağdaş sanat ortamımızdan, sanatçıların atölyelerinden veya bağlı oldukları galerilerden eserler satın alarak devlet koleksiyonu alt yapısıyla müzeleştirmesi gereği üzerine bir çağrı yapıldı. Bu formülün, çok kapsamlı bir şekilde hem sanatçılara, hem galerilerine ve sanat merkezlerine yarayacağı, ayrıca galeriyle çalışmayan sanatçılar veya kariyerlerine ilk adımları atan genç sanatçılardan da eser alımı yapılması gerektiğinin vurgusu yapıldı. Bu platformda en değerli rollere sahip olan bağımsız küratör, sanat tarihçi, eleştirmen gibi kesimlere de en az 6 ay maaş bağlanarak devlet adına projeler geliştirmeleri veya sanat yayınları hazırlamaları önerildi. Bu formüllerin devreye sokulmasıyla, bu kesimlerin yanı sıra, tüm sanat sektörü çalışanlarının, emekçilerinin, yayıncılarının da bundan doğrudan veya dolaylı fayda sağlayacaklarının altı çizildi. Öneri talebinin içeriği, devletimizin bu ödenek ile sanat ortamına katkı sağlamasının yanında, kalıcı sanat eserlerine dönüştürerek her kesime ve başta Türkiye'ye fayda sağlayacağı vurgulandı. Teklif metninde ayrıca, son 5 yıllık dönemde Dünya Başkanlığını yürüten Derneğimiz Başkanı Bedri Baykam'a, Dünya Sanat Günü'nün ilk resmi kutlaması vesilesiyle bir mektup yollayan UNESCO Genel Direktörü Sayın Audrey Azoulay'in satırlarına da yer verildi. Toplumda ciddi bir ilgi uyandıran İKSV'nin 28 Nisan 2020 tarihinde yayınladığı Pandemi Sırasında Kültür-Sanatın Birleştirici Gücü ve Alanın İhtiyaçları başlıklı raporundan da alıntıların yapıldığı teklif metninde, dünyanın değişik ülkelerinden verilen örneklerle bu durumun uluslararası boyutuna ve dünya çapında sanata ayrılan bütçelere vurgu yapıldı. Bu amaçla, UPSD, AICA, vakıf sanat müzeleri, İstanbul Resim ve Heykel Müzesi ve TC Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın temsilcilerinin oluşturacağı 9 kişilik bir Seçici Danışma Kurulu'nun oluşturulmasını önerdi. Teklif, UPSD Başkanı Bedri Baykam ve UPSD Yönetim Kurulu Üyeleri Denizhan Özer, Fazilet Kendirci, Ceylan Mutlu, Fehim Güler, Murat Havan, Nebahat Karyağdı'nın imzaları ile sunuldu. UPSD Başkanı Bedri Baykam, Kültür ve Turizm Bakanlığı'na sunulan acil Sanata Destek Fonu dışında imkanı olan her sanatseverin bu zor günlerde çağdaş sanata destek olması gerektiğini vurguladı. Koleksiyonerlere, vakıflara ve bütün özel kuruluşlara, holdinglere, bankalara çağrı yapan Baykam, herkesin konuya Atatürk'ün gözüyle bakarak yaklaşması gerektiğini vurguladı: Bu ülkenin Kurtuluş Savaşı'yla beraber her şeyden önce bir aydınlanma ve kültür devrimi üzerine kurulduğunu hatırlarsanız, bugün yaşanan krizde, öncelikle 'yangından ilk kurtarılacak' kesimler arasında ülkenin sanatçılarının da olduğunu görürsünüz. Sanat, ekmek, su, benzin veya günlük diğer temel ihtiyaç maddeleri arasında ilk bakışta görüntülenmese bile, aslında bir ülkenin imajını, prestijini, yarınlarını elinde tutan en önemli göstergedir. Yaşadığımız şu an, sanata ve sanatçıya sahip çıkmak için en doğru zamandır. 'Şimdi kriz varken sanatın sırası mı?' demek yerine, bilinçli zihinlerin tam tersini düşünmeleri ve gereğini vakit kaybetmeden yapmaları gerekir. Malumunuz üzere, 2020 Ocak ayından itibaren dünyanın 185 ülkesinde ve Türkiye'de yüzleştiğimiz salgın, her birimizi derin endişe ve üzüntüye sevk ederken, bilim insanlarının talimatlarına azami şekilde uygulamaya çalıştığımız yeni bir yaşam biçimi ile bizleri karşı karşıya bıraktı. Bizler, Türkiye Cumhuriyeti sanatçıları, sanat insanları, sanat galerileri olarak neredeyse hiçbir dönemde devlet desteği olmadan, ulusal ve uluslararası sanat mücadelemizi sınırlı olanaklarımızla gerçekleştirerek çok büyük zorluklarla da olsa yaşamımızı sürdürüyorduk. Ancak, ne yazık ki bu dönemde karşılaştığımız evrensel sorun, çok daha ağır ve şiddetle gelen fırtına karşısında direnebilmemiz mümkün görünmüyor. İçinde bulunduğumuz yüzyılda, salgının gerçekleştiği tüm ülkeler yeni bir düşmanla savaşırken tarihe not düşülecek çok önemli sınavdan geçiyor. Gelişmiş olduğu varsayılan bazı ülkeler, bu süreçte ne yazık ki beklenen başarıyı gösteremezken bazı ülkeler de tüm dünyaya emsal olabilecek adımlar atarak hem sağlık sektöründe hem de diğer alanlardaki farklı mesleklerdeki vatandaşlarına sağladıkları nakdi ve ayni yardım ile takdir topluyorlar. Ülkemizde, verdiği destek ve başarılı bir şekilde kurduğu strateji ile takdir toplayan Sağlık Bakanlığı gibi, dünya çapında Türkiye'nin saygınlığını ve prestijini pekiştirecek bu hamle ile Kültür Bakanlığımız da değerli bir adım daha atmış olacaktır. Bizler, Türkiye Cumhuriyeti sanatçıları ve sanat insanları olarak Kültür Bakanlığımız'ın bizlere destek olmasını talep ediyor ve öncelikli gündem maddesi olarak ivedilikle değerlendirilmesini, kararın toplum ve basın ile de paylaşılarak yaşama geçirilmesini bekliyoruz. Uluslararası Plastik Sanatlar Derneği olarak ifade etmeliyiz ki 83.000.000'u aşkın nüfusu olan ülkemizde, nüfusumuza oranla çok az sayıda sanatçımız ve sanat paydaşlarımız bulunmaktadır. Ülkemizin sanatçıları ve sanat insanları için, devlet tarafından yürürlüğe sokulacak acil bir eylem planının olmaması sanatçıların yaşamlarını oldukça zor durumda bırakmaktadır. İnsanları birbirine yakınlaştırmak, ilham kaynağı olmak, yaraları sarmak ve nihayet paylaşmak: sanata ve onun gücüne dair tüm bu erdemlerin önemi, COVID-19 küresel salgını esnasında bir kez daha tüm açıklığıyla belirgin hale gelmiştir. Yüz binlerce insan virüsten doğrudan etkilenmişken, milyarlarcası da ya kendilerini evlerine kapatmış ya da salgına karşı verilen mücadelenin ön saflarında yer almaktayken, bu yıl ilkini kutladığımız Dünya Sanat Günü, sanatın kriz zamanlarında dahi insanları birleştirme ve buluşturma gücüne sahip olduğunu bizlere hatırlatıyor. Örneğin, 21 Mart'ta, UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı'nın bir üyesi olan Mexico City'de müzisyenler ve sanatçılar, 1.5 milyondan fazla çevrimiçi izleyiciye ulaşan bir Bahar Gecesi konseri düzenleyerek, gerçekleştirdikleri etkinliğin başarısını ülke geneline yaymayı başardılar. Daha genel olarak, #ShareCulture sosyal medya etiketiyle, UNESCO herkesi sanat sevgilerini birbirlerine iletmeye ve mümkün olduğunca çok insanla paylaşmaya davet etmektedir. UNESCO, sanatın küresel sağlık, ekonomik ve toplumsal krizin tüm etkilerine maruz kaldığı bir dönemde, sanatçılar ve kurumlar tarafından gösterilen dayanışmayı derin bir takdirle karşıladığını vurgulamak istemektedir. Müzelerin, tiyatroların ve konser salonlarının kapatılmasının yanı sıra, konser ve festivallerin iptali, birçok kurum ve kuruluşu belirsizliğe sürüklemiştir. Kısa vadede yaşanan mali kayıplara ek olarak, hazırlık çalışmalarının, provaların ve film çekimlerinin kesintiye uğraması, sanat sektörünün krize dayalı uzun vadeli etkilere maruz kalacağı riskini ortaya koymaktadır. Bunların yanında, kültüre erişim ve kültürel ifade çeşitliliği alanlarında eşitsizliklerin artışa geçtiği böylesi bir dönem, toplumu tehdit etmektedir. Mevcut tedbirler, adeta halkın çeşitli kültürel ürün ve hizmetlerden yararlanma özgürlüğünü ciddi şekilde sınırlamaktadır. Bu eşitsizlik durumu, milyonlarca kadın ve yerel halk toplulukları gibi, dijital malzemeye erişim konusunda zaten bir ayrıma maruz kalmış hassas kesimlerin, bundan sonra da kültüre erişim alanında daha büyük zorluklar yaşayacaklarına işaret etmektedir. Sanatın gerek günümüzde gerekse gelecekte yaşatılması için iki türlü sınav verilmelidir: Bir yandan kültür alanında faaliyet gösteren profesyonellerinin ve kültür kurum ve kuruluşlarının desteklemesi, diğer yandan da geniş kitlelerin sanata erişiminin teşvik edilmesi ve kolaylaştırılması gerekmektedir. Bu dönemde sanatın zorlukları yenme gücünü tekrar vurgulamak ve geleceğe hazırlanmak için UNESCO bu Dünya Sanat Günü'nde ResiliArt hareketini başlatmıştır. Bu hareket, sektördeki tanınmış sanatçıları ve profesyonelleri bir araya getirecek, sanatın zorlukları yenmek adına ortak zekayı harekete geçirecek ve bu kriz döneminde kültürel dünyayı destekleme ihtiyacına dikkat çekecek, küresel anlamda bir sanal tartışma ortamı oluşturacaktır. Buna ek olarak, ileriye dönük bir bakış açısıyla, gelecekte yaşanabilecek krizlere karşı sanatçıların korunması yönünde kılavuzlar hazırlanacaktır. Aime Cesaire'nin 6 Nisan 1966'da Dakar'da yaptığı konuşma. Sınırlı kaynakları nedeniyle halihazırda kırılgan bir yapıya sahip olan kültür-sanat alanının, merkezi ve yerel yönetimler, özel sektör ve bireysel bağışçılar tarafından, sivil toplum ile işbirliğine dayalı bir yöntemle mümkün olan en kısa sürede desteklenmesine ihtiyaç duyuluyor. Dünyanın farklı ülkelerinde sanatçılar, sanat paydaşları ve sanat kurumları için oluşturulan Covid- 19 pandemisi acil durum paketi örnekleri, gerek İKSV raporunda, gerek ulusal ve uluslar arası basında yer almıştır. Devleti Çağdaş Sanat Koleksiyonu için eserleri satın alan ve yöneten CNAP, 600.000 Euro'luk bir ön bütçeyle satın alma ve komisyonlar için olağanüstü bir açık çağrı yaptı. Fransız galerilerine pandemi nedeniyle kilitlenme sırasında fuara katılamayan, etkinlikleri ertelenen galerilere online hakkı verdi. Fransa ayrıca, CNAP Ulusal Dayanışma Fonu ile küratör ve eleştirmenlere 500.000 Euro'luk acil yardım yaptı. Ayrıca ihtiyacı olan herkese 900-1.100 Euro ve kira desteği veriyor. · İsviçre, sanat insanlarına 365 Milyon Dolar ayırmış ve ihtiyacı olan insanlara her ay 4100 Frank yardımda bulunuyor. Bu örnekler dünya ölçeğinde çoğaltılabilir ve etraftan bu bilgiler akmaya devam ediyor. Türkiye'de de Bakanlığımız'a acil destek planını takdim ederken detaylar üzerinde görüşlerinize ve iş birliğine açık olduğumuzu da ifade ederiz. Kültür Bakanlığı önemli bir fon ile 2020 Kültür Bakanlığı Sanata Destek Fonu Koleksiyonu oluşturabilir. yaşama geçmesidir. Bu, tek bir okla, yedi ayrı hedef vurulmasını sağlayacak bir girişim önerisidir. Şöyle ki, her ne kadar bizler UPSD olarak öncelikle Türk sanatçılarının haklarını korumak için teşkil edilmiş UNESCO'ya bağlı bir meslek kuruluşu olsak da, Türk sanat ortamının diğer aktörlerinin de ciddi olarak aynı krizden kaynaklanan ağır sorunlar yaşamaları, bizleri altta okuyacağınız formülü geliştirmeye yöneltmiştir. Bu yöntemle yaşama geçirilecek bir yardım fonu hem sanatçılara, hem galerilere, hem sanat yazarlarına, hem küratörlere fayda sağlayacağı için çok ciddi tamamlayıcı ve sinerji yaratacak bir yol sunmuş olacaktır. En önemlisi ise, bu şekilde yürütülecek bir yardım kampanyası, Türkiye Cumhuriyeti'ne de çok önemli bir çağdaş sanat eseri koleksiyonu oluşturacak, devlet böylece bu projeyi yürütürken bir yandan da kazanacak, kullandığı bütçenin karşılığını sanat yapıtları olarak fazlasıyla almış olacaktır. Ancak devletin bu hamleyi inanarak, görev addederek ve şevkle yapması lazımdır. Açıkça konuşmak gerekirse, devletimizin Atatürk döneminden bu yana, sanata gereken yatırımların belki %5'inden fazlasını yapmaya bütçe ayıramamış olması, bu şanssız vesileyle de olsa, durumu telafi etmek için ciddi bir fon aktarımına gitmesi gerektiğinin bir başka gerekçesidir. Bu projeyi yaşama geçirebilmek için farklı disiplinlerden üyelerle bir Seçici Danışma Kurulu oluşturmayı öneriyoruz. Yetkin ve ivedi olarak çalışacak böyle bir Danışma Kurulu'nda Kültür Bakanlığı'ndan iki kişi, Uluslararası Plastik Sanatlar Derneği'nden iki kişi, Uluslararası Sanat Eleştirmenleri Derneği'nden iki kişi, vakıf müzelerinden iki kişi, İstanbul Resim Heykel Müzesi'nden bir kişi seçilmesi, sağlıklı bir süreç yönetimini beraberinde getirecektir. Bahsettiğimiz destek fonunun, devlet-sanat ortamı dayanışması kapsamında, sanatçı, sanat insanı, galeri ve sanat merkezlerinin başvuruya dayalı olmasını öneriyoruz. Türkiye sanat ortamında esas olan birbirine destek olma tavrı burada da devam etmeli ve Korona krizi ve artçı şoklarından mağdur olan her kesim bu yardımdan faydalanmalıdır. Bunun için seçilecek en sağlıklı yol da yukarıda bahsettiğimiz, sanat alanında değişik disiplinlerden gelen ve dengeli bir şekilde oluşturulmuş bir Danışma Kurulu'nun başvuruları değerlendirerek objektif bir seçki ölçeği ile ilerlemeleridir. Bu formül çok hızlı ve bürokratik kireçlenmelere geçit vermeyecek şekilde kararlı ve seri bir uygulama ile gerçekleştirilmelidir. Sanat ortamına ihtiyacını duyduğu yaşamsal oksijeni bir an önce ulaştırmak isteyen bir tavır öne çıkmalıdır. Ancak bu şekilde burada sözü edilen proje gerçek hayatta karşılığını bulur, yaşama geçer; bu noktada Danışma Kurulu için seçilen isimlerin yetkin, hakkaniyetli, tarafsız ve kişiselleşmeden adil olacak güvenilir isimlerden oluşması esastır. Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı bunu başarırsa, bu proje, yurt dışında da ses getirecek, çok kuvvetli ve yerinde bir şekilde sanata yardım yöntemi olarak belki başka ülkelerin örnek almak isteyeceği bir emsal teşkil edecektir. Gerçekten de burada devletimiz dahil herkes kazançlı çıkacak, tek okla yedi ayrı hedef vurulmuş olacaktır. 6- Türkiye Cumhuriyeti Devleti, bu sanata ve sanatçıya destek projesiyle hem anayasamızın 64. maddesindeki Devlet, sanat faaliyetlerini ve sanatçıyı korur. Sanat eserlerinin ve sanatçının korunması, değerlendirilmesi, desteklenmesi ve sanat sevgisinin yayılması için gereken tedbirleri alır. görevini hakkıyla yerine getirmiş hem yurt dışında da büyük ilgi görmüş olacak, böylece bir emsal teşkil edecek ve diğer ülkelere de yol göstermiş olacaktır. 7- Bu yöntemlerle devlet koleksiyonuna katılacak yapıtlar, Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın sağlam adımlarla gündemine alabileceği bir Çağdaş Sanat Müzesi'nin koleksiyonunun çok önemli bir ilk adımını oluşturabilecektir. Bugüne kadar bildiğimiz gibi, Atatürk döneminden sonra, maalesef tek bir Çağdaş Sanat Müzesi açamamış olan devletimiz böylece bu krizle mücadele ederken aynı zamanda bu şekilde bu büyük eksikliğin üzerine gitmiş olacaktır. Ayrıca bu süreçle beraber, plastik sanatlar sektöründe KDV'nin %1'e düşürülerek bir ciddi teşvik gerçekleştirilmesi çok yerinde olacaktır. Yıllardır sanat adına hiçbir teşvik alamadan kendi yağı ile büyük zorluklar içinde kavrulan ve diğer sanat dallarının aksine devletten hiçbir destek almayan sektörümüzde, bu KDV olgusu çok uzun süredir beklenen neredeyse müzminleşmiş bir sorundur. Bunun yanı sıra, sinema, opera, tiyatro alanlarında da şu anda büyük zorluklar yaşanmaktadır ve plastik sanatlar için önerdiğimiz danışma kurulunun bir benzerinin gösteri sanatları için de teşkil edilmesinde yarar vardır. Geçtiğimiz günlerde tiyatrocularımızın Tiyatro Yaşasın çıkışları da bu acil gereksinimin doğrudan ifadesidir. Bu girişim acil olarak desteklenip yaşama geçirildiğinde hem Bakanlığımız, hem sanatçılarımız, hem sanat eleştirmenlerimiz, hem de sanat galerilerimiz daha değerli, kazançlı ve üretken günlere kavuşacaktır. Sanatın, insan ve toplum hayatındaki vazgeçilemez öneminin farkındalığı ile belirtmek isteriz ki, en değerli sanat eserleri imkan verildiğinde en zor günlerde hayat bulurlar ve sanat tarihi de bu değerli sanat eserlerini dünya sanat tarihine kaydederek hem o ülkenin hem de sanatçının sonsuza kadar yaşatılmasına vesile olurlar. Korona Virüs krizinin etkilerinin sanat ortamında yoğun olarak hissedildiği şu günlerde sanat dünyamızdan bu talebi ivedi olarak dikkate alacağınıza inanıyoruz. Bu zor dönemi, sizlerle dayanışma içerisinde ve desteğinizi yanımızda hissederek aşabileceğimize inanıyor ve en iyi dileklerimizi sunuyoruz. Gereği için makamınıza saygılarımızla arz ederiz.


Turgay Gönenç'in Burhan Uygur'un ölümünden hemen sonra yazdığı ve P Dergisinde yayımlanan bu yazısını okuduğum zaman, belleğim 60 yıllarına, Akademi'ye, resmi öğrendiğimiz yıllara gitti! Birinci yıl galeri denilen desen atölyesinde boyaya el sürmeden yalnız kalem, füzen, pastel vs. ile büyük boy kağıtlara doğadan, antik büstlerden, deseni öne alan ustalardan çalışmalar yapılırdı. 1961'de Adnan Çoker'di bizim hocamız, Fransa'dan yeni dönmüştü ve spatula ile yaptığı abstre pentürün dışında hiç bir desenini görmedik; buna rağmen iyi bir öğretmendi, Paris'ten getirdiği ilgi alanlarını, sinema, müzik ve de sanata özgü aktüel, ilginç konuları konuşur, tartışırdık. Özellikle kitaptan, ustalardan hareketle deseni kavramak; kopyalar yapmak konusunda da yardımcı olurdu. Galeri'den sonra dört yıl çalışmak üzere seçeceğimiz pentür atölyelerinin hocaları: Cemal Tollu, Ali Çelebi, Nurullah Berk, Zeki Faik İzer ve Bedri Rahmi Eyüboğlu. Bu arada atölyesi olmayıp da sırasını bekleyen Neşet Günal... Yani beş pentür atölyesi vardı. Genellikle 30 yıllarında Paris'in en popüler özel okulu Academie de la Grande Chaumiere'in hocalarından Andre Lhote'un atölyesinde çalışıp ve de onun resim öğretisiyle Türkiye'ye dönüp, Akademi'ye öğretim üyesi olarak girmişlerdir. Andre Lhote o yılların resim akımı Kübizm'in etkisinde yaşadı, bugün Fransa'da pek tanınmaz! Ötekilerden tek ayrıcalığı, Bedri Rahmi, başka bir ressamı severek dönmüştü Paris'ten, Raoul Dufy'i; bu da onun resmine İstanbul ve de folklorun karıştığı kendisinin deyimiyle- bir cümbüş getirdi; merak alanları, şairliği, yazarlığı gibi ötekilerden farklılığını da sonuna kadar yaşadı. Ya ötekiler, onlar da yaşamlarının sonuna kadar Lhote'un öğrencisi olarak kaldılar! Bazen kendime soruyorum; müze kültürümüz, köklü bir sanat tarihi kültürümüz, resim tekniğini iyice kavrayacak atölyemiz, onu bize öğretecek de bir öğretim yoktu; kütüphanemiz vardı ama o güne özgü bir kaç dergiye L'Oeil -, sanat kitaplarına, örneğin Skira gibi kaliteli reprodüksiyonlar olan yayınlara zar zor ulaşabiliyorduk ama genelde sanatı ve pentürü yöneten Fransa'nın dikta yönetiminden çıkmak çok zordu. İşte bize resim öğretenlerin, beyinleri yaşadıkları o 30 yıllarında dondurulmuşlardı; onları yargılamıyorduk çünkü Akademi eski demokrasilere özgü başlı başına bir biyosferdi, işte pentür de deseni bil ya da bilme, atölyede senden daha kıdemli bir öğrencinin çalışmasına bakarak yapılan; figüratif-abstre kaygılarından uzak bir başlangıç içerirdi. Yalnız kürsüden ve de hiçbir görüntü aygıtı kullanılmadan dinlenilen sanat tarihi, ikinci plan derslerden biriydi, giderek herkesin iyi niyetine kalmıştı öğrenmek! Bu durumda açıklanması gereken tek nokta yaşadığımız o yıllar, sanatın, giderek pentürün bir meta olarak hiçbir varoluşunun olmadığı, kendini bir amatör gibi kaygısız, ne yaparsan fena değil yanıtıyla sonuçlanan belki daha güzel yıllardı. Turgut Zaim'in badem gözlü kadınları, tüyleri taranmış keçilerinden, Neşet Günal'ın kıraç bir doğada aç insanlarına! Cumhuriyet döneminin 40'lı yılları, bilmiyorum belki harp nedeniyle hamasi olmak gerekliliği... ressamlara empoze edilen başlıca konu Kurtuluş savaşıydı, kanımca zorla güzellik olmaz sözünün doğruluğunu içerir bu konu, ne zaman bizim hocaların yaptığı bu resimler aklıma gelse sigara gibi resmi de bırakmak isteği gelir! Deseni daha iyi desteklemek amacıyla akşamları 18.00' de bir saat modelden çalışma atölyesi, cour de soir, mecburi olmadığı için fazla ilgi görmezdi; atölyeyi öteki hocaların pek ciddiye almadığı Şefik Bursalı yönetirdi. Öte yandan modelden çalışmak için en makul bir ortamdı ve de genellikle üç öğrenciyi geçtiğini görmedim! Akademi'nin bu 60 döneminin en ilginç özelliği açıkça sözünü ettiğim özgürlükten öte, Anadolu'dan gelen öğrencilerin bu atmosfere çok kısa bir sürede adapte oluşlarıydı, açıklamak gerekirse kentler çok daha aydın ve laik idi, onları buraya yönlendiren yine Akademi çıkışlı resim öğretmenleriydi ve de çoğunlukla Karadeniz ve Elazığlıydı bu öğrenciler. Önce İstanbul'da yaşamanın güç şartları, öğrenci yurtları ve parasızlık... Kısa bir süre sonra Akademinin onlara sağladığı ara konkurlar, imece yaşama ve de buna benzer yaşama ustalıklarıyla boheme özenme, varoluşlarını sanatçı olarak değiştirip, kendilerine yeni bir boyut kazandıracaktı! Bohem dedik de bu yıllar gerçekten Türkiye'nin de en özgür yıllarıydı; Akademiye İstanbul'un burjuva kesiminden gelen öğrenci sayısı çok fazlaydı, işte bu karışım Akademi'de hiçbir dönemde yaşamadığı bir biyosfer oluşturmuştu. Şener Akmen'i herkes kendine göre tanımladı ama gerçek bir serseri, belki bir pionnier ama 50 yıl önce bugünkü conceptueli oynayan garip bir adamdı! Çevresindeki ona tapan kometlerim dediği bir grup öğrenci: Gürkan Coşkun -Komet-, Mustafa Şener, Burhan Uygur vs. Şener'in yaptığı resmi taklit ettiler ve de o sürede yaptıkları resme hiçbir alternatif getirmeden bugün müze ve koleksiyonerlerimizin ve de Türk resminin tek yargılayıcısı müzayedecilerin en gözde ressamları oldular. Şener Akademiden sonra İzmir'e döndü, serseriliğini orada sürdürdü ve öldü! Peki bu bayanın Türk Resmine Desenden Bakışında, kendi beğenisine katılalım mı, söyledikleri ve beğenileri anlamsız bile değil ama bunun benzeri üniversitelerin kürsülerindeki Müzayede Evlerinden diplomalı bir sürü akıl hocası, hocalarının buyruğunda güya kendi beğenilerini taslıyorlar; öğrencilerini yönlendiriyorlar. Ama daha önce, amatörler için hazırlanmış birtakım başlangıç kitapları vardır örneğin Desen Öğrenme kılavuzu ya da Pentüre başlangıç klavuzu, biraz merak etmek hiç fena olmayacaktır! Her şey onun sanatçı yaratıcılığının bir unsuru olabilmiştir. Sanatçının özellikle son dönem çalışmaları olan 'sağ el sol el desenleri', (Ömer Uluç, 2009) kemoterapi seansları sırasında hem sağ hem de o güne kadar hiç kullanmadığı sol eliyle çizdiği desenlerinden oluşur. İki ay boyunca tam 680 sayfayı dolduran desenler, yatakta yatarken imkansız gibi görünen koşullarda iki elini de parlak zihninin hizmetine bırakmasıyla mümkün olmuştur. Ömer Uluç'un kocaman sorular sormaya gerek kalmadan hayata, onu pek de iyi çözen ifşa eden küçük detaylar, anlık durumlar, kısa sözler var olur bu desenlerde. / Anlamadıysanız tekrar okuyun Elif Dastarlı'nın söylediklerini! Ne yazık paranın sünami misali sürüklediği, sayısız koleksiyonlar yabancı mimarlara büyük paralarla yaptırılan anıt müzelere dönüşürken, acaba bu expantiona paralel bir Türk Sanatı var mı? Amacın etrafında dolaşmadan, bugünlerde virüs nedeniyle internette işlev yapan müzayedecileri para kazanmak amacıyla sanatı demystifier edenleri ortadan kaldırmaktır. Binlerce ressamın yaşadığı Paris'de örneğin Hotel Drouot' da belki ölen bir ressamın varislerinin satmak istediği tuvaller dışında otomatik olarak hiç bir müzayede yoktur. Bir sanat evi Art Crucial, yılda bir kez kendi koleksiyonunda birkaç eseri satışa sunar. Yine bize dönersek, her ay onlarca müzayede evinin lüks kataloglar bastırıp, kapağına İşte Bir Baş Eser diye anons yaptığı çok garip bir ülkeyiz. Dikkat! Müzelerinizin albenisi ve ciddiyeti tehlikede.


Osmanlı İmparatorluğunda gözlenen en önemli belirleme, özellikle bazı dönemlerde keyfilikle ve bilimsellikten uzak bir yönetim biçimidir. Oysaki 13. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar varlığını sürdürmüş olan, devlet kurmakta, hakimiyette başarılı olmuş Türklerin bir boyu olan Osmanlı İmparatorluğu ''Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye sınırlarını Kuzey Afrika, Doğu Avrupa, Güneybatı Asya olmak üzere üç kıtaya yayılmış 16. yüzyılda dünyanın en güçlü İmparatorluğu olmuştur. Sınırları 1683 yılında 5.200.000 km.'ye ulaşmıştır. Devlet, 600 yüzyıl boyunca -hem imrenilen hem yok edilmek için çeşitli planlar yapılan- Doğu dünyası ile Batı dünyası arasında köprü işlevi görmüştür. İstanbul'un fethinden sonra gelişen hat ve minyatür sanatı Kanuni Sultan Süleyman zamanında zirveye ulaşmış 17. yüzyılda günlük konuların betimlenmesi ve 18. yüzyılda o yılların toplumsal yapısına uygun Doğu Batı sentezi ikilemi ile sürmüştür. Mimari yapılarda cami ve külliyeler, medreseler, türbeler, saraylar, köşkler kaleler, surlar, köprüler yer almaktadır. Ayrıca çeşmeler ve sebiller, çini ve seramikler, maden cam, halı, kumaş işleri, minyatür, hat sanatı, oyma kabartma ve figürlü süslemeler gibi eserleri Anadolu'da ve fethettikleri ülkelerde hala görmek mümkündür. Sonraki yüzyılda yani, 18. ve 19. yüzyılda Batı'dan gelen ressamlar artmıştır. Tanzimat sonrasında Askeri okullar açılacak, yurtdışına gönderilip eğitilen asker sanatçılar grubu ile resim dersleri önem kazanacaktır. Osmanlı İmparatorluğunun başarılı olduğu sanat eserleri arasında minyatürler, çiniler, çini duvar süslemeleri, tabaklar, vazolar renkleri ve hassasiyetle yapılan çalışmalarıyla eşsiz değerdedir. Sultan III. Ahmet zamanında Topkapı Sarayı ve Yeni Cami'de birer kütüphane, İstanbul'un su gereksinimini karşılamak üzere Derya-yı Sim'' isimli bir su bendi ile Türk sanat şaheseri olarak anılan Bab-ı Hümayunun karşısında III. Ahmet Çeşmesi yaptırılmıştır. Bunlara ilaveten Üsküdar Yeni Valide Camisi, Damat İbrahim Paşa Camisi ve Külliyesi, Daarül Hadis ve Sebil, Üsküdar Şemsi Paşa'da Hüsrev Ağa Camisi ve çeşmesi, Ortaköy Camisi ve çeşmesi, hamamlar ve hanlar gibi birçok mimari eser yapılmıştır. Osmanlının Gerileme Devri sırasında Karlofça Antlaşması'ndan (1699) sonra oldukça büyük topraklar kaybetmesi, III. Selim'in tahta çıkması ve Avrupa'da Fransız İhtilalinin başladığı 1789 yılı içinde olmak üzere 1792 yılında Ruslarla yapılan Yaş Antlaşmasına kadar sürdüğü kabul edilmiştir. Zaten Lale Devri'ne kadar Batı ile iletişimimiz, siyasi ve ticari anlamda gelişmişken kültürel iletişim söz konusu olmamıştır. Buna örnek olarak Bab-ı Ali'de birçok Batı devletinin maslahatgüzarlarının olmasına karşılık Osmanlının Batı devletlerinde elçilik kurumlarının bulunmaması gösterilebilir. Bu, 18. yüzyıldan önce Türklerin kendilerinden emin olmalarından ve Batı'dan alacakları hiçbir oluşumun olmadığına ve İslamiyet Dininin kendilerini Hıristiyanlıktan üstün tuttuğuna inanmalarından kaynaklanmaktadır. II. Mehmet'in kütüphanesinde İslam dini ile yazılanların dışında 587 kitap bulunmuştur. Bu dökümler, 11 ve 15. yüzyıllar arasına ait 75 kitaptır ve 15 tanesi matematik ve astronomi üzerinedir. Bu durum şunu göstermektedir ki, 16. yüzyıla kadar oluşturulmuş bu kütüphanede hükümdarlar sefer olmadığı zamanlar bilimsel eserleri incelmekte ve araştırma yapmaktadırlar. Avrupa'nın bilimsel eserler oluşturabilmesine etken olan kaynaklar Arapça yazılmış, antikite bilimi çevirisi ile edinilmiş kaynaklardır. Bunun nedeni Emevilerin ve Abbasilerin Grek kültürünü Arapçaya çevirmelerine bağlanabilir. Bilime ve araştırma dokümanına önem veren Doğu, o dönemde yazın zenginliği bakımından Batı'nın çok önündedir. Bu dönem padişahlarından Fatih Sultan Mehmet, bilim adamlarına olanaklar sağlayarak medreselerdeki ulemaların tabii ve fiziki bilimlerde yoğunlaşmalarına ortamlar oluşturmuştur. II. Beyazıt döneminde (16. yüzyıl) Lütfi Molla isimli bir bilgin düşünceleri yüzünden katledilmiştir. Yine bu dönemde Yunancadan Türkçeye çevrilen tıp kitabı ile astronomi, matematik alanlarında çalışıldığı, Öklid Geometrisi ile Arşimet prensiplerinin bilindiği, tıp kitapları hakkında bir eser oluşturulduğu bilinmektedir. 16. yüzyılda pozitif/fen/hipotez ilimlerinin gelişmemesinin nedenlerinden en önemlisinin kayıtsız şartsız egemen olan padişahın eğilimlerini ulemalara nasıl yansıttığı ile ilişkilidir. Gelişimde en önemli etken olan matbaa, Osmanlıya hiç sokulmamıştır. Bunun, Kur'an-Kerim basan binlerce hattatın geçimlerini nasıl sağlayacakları yolundaki kaygılardan kaynaklandığı sanılmaktadır. Bir olasılık da bilginin halk arasında artması, padişah ve din adamlarının gidişatının sorgulanacağı varsayımıdır. Saat yapımının bile Osmanlıya geç girmesi, ezan saatlerini belirleyen kişilerin işlevlerini kaybedeceği düşüncesindendir. 1571 yılında Osmanlı sarayına müneccimbaşı olarak atanan Takiyüddin, Padişah III. Murad'a astronom Uluğ Beyin Semerkant'ta yapmış olduğu ''Zici-İlhani'' adlı astronomi gözlem ve hesaplama bilgilerinin yerine yeni bilgiler geliştiğini belirten bir rapor sunmuştur. Bundan sonra Dar-ü'r Rasad-ül Cedid'' isimli gözlemevini İstanbul'da Tophane sırtlarına 1575 ya da 1578 yıllarında kurmuştur. Ancak gökyüzünde gözlenen kuyruklu yıldızın kehanetini yorumlamasını isteyen Sultan III. Murad'a; ''Yıldızın bir mutluluk ve saadet devrinin habercisi olduğunu'' söylemesi ve ama ardından gelen veba salgınının nedeni olarak gökyüzünün izlenmesini göstermişler ayrıca Takiyüddin'in meleklerin bacaklarını izlediğini öne sürerek felaketlerden sorumlu tutmuşlardır. Daha sonra İstanbul depremi de olunca tüm bunların gözlemevi yüzünden olduğu ileri sürülmüş, 1580 yılından sonra Şeyhülislam Kadızade'nin fetvası ile evrenin incelenmesinin felakete neden olacağı düşüncesine Padişahın da inandırılmasıyla -çağdaş bir İmparatorluk olmasına fırsat vermeden- bu bilim alanı denizden topa tutularak yıktırılmıştır. Yine bu dönemler Batı'da bastırılan kitaplar padişahın izni ile yurda getirilebilirdi. Arapça, Farsça kitaplar da padişah izniyle Türkçeye çevrilebilirdi. Aynı dönemde Abdurrahman Hoca isimli bir bilgin, evrenin sonsuz olduğunu ve dünyada doğa yasaları dışında olaylar olamayacağını söylediği için idam edilmiştir. Görüldüğü gibi Batıda Rönesans'la birlikte başlayan reform hareketleri içinde yer alan Antikite kültürünün eleştirilip, yenileştirilmesi, Hıristiyanlığın yaşama yansıyan etkilerinin yok edilmesi gibi sosyal, dinsel ve toplumsal gerililiklerin iyileştirilmesi başlamışken Osmanlı bu dönemlerini gericilerin etkisinde çöküşler içinde geçirmiştir. Ne acıdır ki, Osmanlı Batılılaşma hareketinin uygar gelişimini göz göre göre yadsımıştır. Bilgiden ve kültürden yoksun gerici, yobaz insanların kararları daha pek çok siyasal, sosyal, kültürel ve buna bağlı olarak ekonomik gelişmeyi engellemiştir. Sanayi ve teknoloji Orta Çağ düşüncesi ile dinsel etkenlere bağlanmış ve geliştirilmemiştir. Sanatsal gelişim de bu düşünce ile aynı paralellikte gelişememiştir. Tabii bunun altında yatan etken halkın gücünden korkan, dinin etkisinde siyasi bir otorite yatmaktadır. Hatta kaderci ve ileri görüşten yoksun insanların siyasal durumlar için oluşturdukları düşünceler içler acısıdır. 1716 yılında Petrovaradin Muharebesi'nde şehit düşen Damat Ali Paşa'nın dört cilt tutan tarih, felsefe, astronomi ile ilgili kitapları kütüphane vakfında kabul görmemiş, yok olmasına neden olunmuştur. Bilime düşmanlık kaderciliğin etkisiyle de güç kazanmış artarak devam etmiştir Osmanlı tarihinde. Bir yeniçeri subayı 1688 yılında Lipova'da Avusturyalılara esir düşmüş ve bu süreç içinde saptamaları şöyle olmuştur: ''Hakiki Müslümanlar için dünya bir cehennem, kafirler için cennettir.'' Yine devlet adamlarından Osman Ağa, Karlofça Sulh Antlaşması'nın, 'Allah'ın iradesiyle ve muhtelif devletlerin tavassutu ile Türk ve Avusturyalılar arasında... başlamış olmasından memnuniyetini dile getirir gibidir. Bu sıralarda Avrupa'daki farklı gelişimler Osmanlının dikkatini çekmekte ve Reform hareketleri üst düzey devlet yönetiminde onay görmektedir. 1718/1730 yılları arasındaki on iki yıllık döneme Lale Devri denmiştir. Çünkü çok büyük gül bahçeleri açılmış, rengarenk laleler ektirilmiştir. Bu yıllar Padişahın saraydan çıkmadan sefahate daldığı yıllardır. Sultan III. Ahmet dışa açılmanın başlangıcı yapmış, 1720 yılında Batı'yı resmi olarak incelemesi için Osmanlı sefiri Yirmisekiz Mehmet Çelebiyi Fransa'ya elçi olarak göndermiştir. Yirmisekiz Mehmet Çelebi, rasathaneleri, mercekleri, saatleri, goblen halı fabrikasını, ayna fabrikasını, hayvanat bahçelerini, hayvan/insan iskeletlerinin resimlerini, nehirler üzerinden ulaşımı, kanal sistemlerini, tabiphane, büyük devahanelerde bulunan binlerce eczanın depolanmış olduğunu sefaretnamesinde yazmıştır. Ayrıca çok katlı binalar, büyük saraylar, geniş sokaklar, kaldırım taşları, kalelerin ve civarının topografik çizimlerinin detaylarını, askeriyede kullanımının önemini inceleme yazısında vurgulamıştır. Bu çok dar bakış açısıyla gözlenen durumları davet edildiği sarayın bahçesinde gezerken edindiği bilgi ve saptamalardır belki de! Çünkü kadınlar ve erkeklerin birlikte gezmeleri, saraydaki davetlerde edilen danslar gibi sosyal yaşamdaki farklılıklara notlarında rastlansa da daha sonraki sefahat yıllarında uygulandığı görülür. İnsanların bu oluşumlardan kazandıkları bireysel haklar ya görmezden gelinmiş ya da gözlemlenememiştir ki bunlardan hiç söz edilmemiştir. Yine de bu seyahatname III. Ahmet dönemini etkilemiş 1718 yılında Lale Devri diye anılan dönemde sanatla ve eğlence dönemleri üzerine belli yapılandırmalar oluşturulmuştur. Barok üslubu düzenlenen kasır, bahçe ve köşklerde mimari yapıda Fransız etkileri görülür ve üstelik eğlence biçimleri bile aynı etkidedir. Büyük bir eğlence ve tembellik döneminin başladığı bu zaman diliminde şiirler, sohbetler ve müzikli sefahatler çok gözdedir. 1718 yılında imzalanan Pasarofça Antlaşması, yöneticilerin kendi içinde yaşadıkları ruh hallerindeki karmaşa ve gerçeklerden kaçma psikolojisi olarak tanımlanabilir belki de! Ancak aydın kişilikli Evliya Çelebi'nin saptamaları ise daha geniş perspektifli bir gözlemi yansıtmaktadır. Muazzam bir ordu, iyi tanzim edilmiş tahkimat sistemi, verimli araziler, mutlu ve neşeli halk kitlesi, korumalı bir şehir, zengin sanatsal verilere ulaşmış mimari eserler ve yapılanma, insanların yaşamlarına sunulan teknik gelişimlerden söz etmektedir. Batılı uzmanlarca Batı tarzında geliştirilen (1716) Yeniçeri itfaiye teşkilatı ve Osmanlı Donanması'nda Fransız tipi kalyon yaptırılmış olup bu kişilerin orduda hizmet vermesi kabul edilmiştir. Ama bu kabul, devletin ileri gelenleri tarafından onaylanır. Ulema sınıfı bu onay gurubuna dahil değildir. Batılılaşma hareketini ilk başlatan devlet adamı Lale Devrini yaratan Damat İbrahim Paşa'dır. Fransa'da ilk Türkçe kitapların basılması Yirmisekiz Mehmet Çelebi dönemindedir. Sait Çelebi'nin çabaları ile din dışı on yedi kitap basılmıştır. İbrahim Müteferrika Risale-i İslamiyye adlı eseri gerçekçi bir düşünce ile yazılmıştır. Osmanlıyı ve Batıyı karşılaştırmalı biçimde araştıran bu yazında Osmanlının çöküş saptamalarını, yönetimdeki bozuklukların nedenlerini, yenileşme hareketlerinin zamanında ve yeterli yapılmadığını ve yenileşme önerilerini belirttiği gayet net görülmektedir. Devlet yönetimlerinin açıklamalarını da içeren bu eserde Monarşik, Aristokratik ve Demokratik devlet düzenleri yer almıştır. Uygarlık düzeyine erişmiş yönetimlerin, dinden ve geleneklerden etkilenmeden bir yönetim sistemi kurduklarını belirtmiştir. Askeri ve sivil kurumların birbirinden bağımsız yapılandırılmasının gerekliliği ve devletin yeni keşiflere açık olması gerekliliği de bu tanımlar içindedir. Türklerin tüm yeniliklerden habersiz gidişatı onların Batılılar tarafından kuşatılıp, bilgisizliklerinden kaynaklanan bir yenilgi içinde olduklarını vurgular. Bu gayet cesur yazılmış kitapta, gerilemenin nedenleri tek tek açıklanmıştır. Bu nedenler şöyle sıralanmıştır: Devlet yönetiminin ehliyetsiz kişilere verilmesi, adaletsiz yöntemler kullanılması, yasaların uygulanmaması, bilim düşmanlığı, yeni teknolojik oluşumların askeri yönetimine sokulmaması, ordu disiplinsizliği, devlet mekanizmasında rüşvet ve kişisel istemlerin rol oynaması, hazinenin kendi amaçlarına yönelik çok kötü ve israf kullanımı dış dünyadan habersiz tutumlar silsilesi olarak sayılmıştır. İbrahim Müteferrika'nın çizdiği haritalar da vardır. Ona göre bir devlet adamı aynı zamanda iyi bir coğrafyacı da olmalıdır. Bu nesnel görüşleri yansıtan İbrahim Müteferrika, yeni aydın tipini de belirlemiştir böylece. Bununla birlikte Batı ile bilimsel gelişmeler içine girilir. 1730/1754 yılları arası sanayi gelişimine önem verilir. Yalova'da 1746 yılında kağıt fabrikası kurulur. 1747 yılında Baron de Bonneval6 Humbaracı/Kumbaracı ocağına getirilir. Humbara; demir ve tunçtan dökülmüş el bombasıdır. Osmanlı askeri teşkilatında kurulan dünyanın ilk havan topu sınıfıdır. Ahmet Bonneval Paşa aynı zamanda geometri okulunu kurar. Baron de Tott Hasköy'de Hendesehane kurar. Artık kurumların Batılı anlayışla kurulmasının gerekliliği ve önemi anlaşılmıştır. 1526 yılında Kanuni Sultan Süleyman tarafından alınmış olan Macaristan'ın Budapeşte şehrinin bir eyaleti olan ve aynı zamanda Osmanlının da hakimiyeti altındaki bir eyaleti olan Budin, 1541 yılında eyaletin merkezi olmuştur. 1686 yılında yapılan savaşta Avustralyalıların eline geçmiştir. 160 yıl Osmanlı egemenliğindeki Budin'i kaybetmek Türk Halkı üzerinde de derin etki yaratmış, ''Aldı kafir bizim nazlı Budin'i'' türküsünü bu sızı ile derlemişlerdir. Sokullu Mehmet Ali Paşa 1505 yılında Osmanlı iadesi altındaki Sokol'da dünyaya gelmiş vaftiz edilirken Bayo adı verilmiş. Boşnak ya da Sırp olduğu hakkında iki ayrı görüş vardır. Babasının adı Dimitriye'dir. 1519 yılında Edirne Sarayına getirilir ve Mehmet ismi verilir. Türk ve Müslüman kültürü ile devşirme olarak eğitilir. Ardından Topkapı Sarayında Endurun bölümünde çeşitli görevlerden sonra Sadrazamlığa yükselir. Atmış yıllık devlet adamlığı süresinin on dört yılını Sadrazam olarak sürdürmüş, hiçbir görevden alınmadığı gibi her zaman bir üst göreve ulaşmıştır. Sanayi ya da Endüstri Devrimi ilk kez Birleşik Krallıkta başlama nedenleri arasında Anayasal Monarşi ile yönetilmenin getirdiği Mülkiyet Hakkı ve Bireysel Hak ve Özgürlüklerin korunması ile sayılabilir. Dünyanın Finansal merkezi olması, Parlamento, İç Piyasa rekabeti gibi etkenler de etkenler arasında olsa da en büyük etken dünyanın en büyük sömürgecisidir ve elinde çok büyük hammadde birikmiştir. Donanmasının güçlülüğü, Rönesans'tan beri dokumacılıkta güçlenmiş olması... vs. İslam Astroloji tarihi Abbasilerde 800'lü yılların başında Sanskritçe'den çevrilen Siddhanta, Yunancadan çevrilen Ptolemaios'un El-Mecasti'sı ile başlamıştır. Abdullah Memun (Yedinci Abbasi Halifesi, 786 Bağdat, 833 Tarsus yakınları) zamanında kurulan rasathanede gözlemler yapılıp değerli eserlerle birlikte Cebir ilminin kurucusu el-Hazermi, Habeş El Hasip ve o dönemlerin bilginleri geniş bir bilgi dağarcığını bilime sunmuşlardır. Selçuklular, Endülüs Emevileri, İlhanlar, Timurlar astronomi, fizik, matematik, tıp alanlarında gözlemler yapmışlarsa da yeni teoriler ortaya atamamışlar çalışmalarında pratik deneylerle katkı sağlamışlardır. MÖ 300 yılında yaşayan Öklit, geometride edindiği bu yeri en iyi matematikçi olduğundan değil geometrinin başından kendi dönemine kadar yazılan ve kendi yazdığı 'Öğeler' adını verdiği kitaplarında toplaması sayesinde kazanmıştır. Yunan Matematikçisinin derlediği kitaplardaki derlemeleri, 19. yüzyıla kadar kullanılmış bir geometri teoremleridir. Baron de Bonneval 1729 yılında Osmanlıya iltica etmiş Müslüman olduktan sonra Ahmet ismini almıştır.


Amerikan soyut dışavurumcu sanatçıların yapıtlarının savaş sonrasında Batı Avrupa'da sanat ortamında kabul edilmesi, ABD'nin sanatsal potansiyelinin gelişmesinde ve dünyada yankı uyandırmasında etkili olmuştur. Amerika'nın yarattığı görsel sanatlar alanındaki eserleri, Avrupa ve tüm dünyada sanat fuarları, festivalleri ve bienaller ile tanıtılmaya çalışılmıştır. ABD, II. Dünya Savaşı'nın galibi olmuştur ve savaş sonrasında Almanya ve diğer mağlup Avrupa ülkelerinin kentlerini, toplumlarını yeniden yapılandırmanın ve kalkındırmanın yanında ABD'nin sanatsal değerlerini de Avrupa'ya taşımıştır. ABD'nin sanatsal ortamını oluşturan düşüncelerin neredeyse tamamı Avrupa kökenli olmuştur. Avrupa'daki sanat akımları birbirlerine tepki nedeniyle meydana gelmişlerdir. Örnek olarak 1916-1918 yılları arasında Dada hareketi ortaya çıkmıştır ve Dada'nın başarısız olan siyasi sonuçlara ve savaşın sebep olduğu felaketlere karşı bir isyan, başkaldırı hareketi olduğu görülmüştür. Dada, gerçekte sanatsal değil, siyasal kökenli bir eylemi hedeflemiş bir hareket olmuştur. ABD'deki sanat akımlarının da birbirine tepki olarak meydana gelmesi esasen Avrupa'daki tepki sanatının ABD'ye de sıçramış olmasıydı. ABD, topraklarında Avrupa kökenli sanatı geliştirip, farklı görüşlere dayanan yöntem ve uygulamalar ile yeni oluşturduğu sanatı yeniden Avrupa'ya ihraç etmiştir. Ancak, ABD'nin Avrupa'ya ihraç ettiği sanat önemli bir özellik taşımıştır, Avrupa'dan ithal ettiği sanat anlayışı yerine, kişisel üslup, kişisel biçimleme söz konusu olmuştur. Modern sanat görüşünün belirlenmesinde birtakım olaylar dönüm noktası olarak önemli rol oynamıştır. Dolayısıyla eserlerin oluşmasında etkili olan görüşler de bu olaylara bağlı süreçler sonucunda meyana gelmişlerdir. Bunların en önemli olanlarından birisi endüstri çağıdır, bu çağın dünya politikasını, toplumsal hayatını etkileyen önemli değişimlere neden olduğu bilinmektedir. 19. yüzyılın sonlarında Almanya'da ortaya çıkmış olan Dışavurumculuk akımı, Soyut Dışavurumculuğun altyapısını oluşturmakta ve tarihsel açıdan Avrupa ve Amerika'dan beslenen ilk sanat akımı özelliğini taşımaktadır. Hans Hofmann (1880-1966) Amerikan Soyut Dışavurumculuk akımının öncüsü olmuştur, Alman asıllı sanatçı resmin biçimsel öğelerinin psikolojik özellikleri konusuna eğilmiş ve geliştirmiş olduğu teoriler ile 20. yüzyıl resim sanatında etkili olmuştur. İkinci Dünya Savaşı sonrasında ABD, halkı savaş ortamından uzaklaştırmak ve soyutlamak için her alanda çaba harcamış, bu politik yaklaşımın sanat alanında uygulanması sonucunda ise Soyut Dışavurumculuk Akımı'nın temelleri atılmıştır. Savaş, Amerikan ekonomisinin canlanmasına sebep olmuş, böylece bankalarda para birikmiş, yeni iş imkanları ortaya çıkmış ve orta sınıf rahatlamıştır. Kasalarda biriken fazla sermaye, lüks tüketim ortamını yaratmış ve bu tür olumlu ekonomik koşullar sanat ortamına da yansımıştır (Yılmaz, 2006:157). 1950 sonrasını estetik sürecin terkedilmesi oluşturmuştur. Nesnel gerçeklikten uzaklaşma süreci, Cezanne ile başlamış, II. Dünya Savaşı'nın sonrasında soyutlama ile zirveye ulaşmış ve Pollock, dışavurumcu resim anlayışından figürü de çıkararak soyut dışavurumculuğu ortaya çıkarmıştır. Modern dönemde doğa görünümleri sanatçının duygusal, kişisel stili ile öznel bir durumu yansıtmaktadır. Daha sonra dışavurumcu ve duygusallığın ötesinde kavramlara yönelen deneysel ve çoğu zaman protest hareketlerin çoğalmış olduğu gözlemlenmektedir. Pollock'un Soyut Dışavurumculuğa olan önemli katkılarına rağmen 20. yüzyıl sanatında en büyük etkiyi Andy Warhol yapmıştır. Warhol, sanatın kişisel bir ruhsal, maneviyat dünyasının ulvi aktarımı olduğu yönündeki eski önyargılara karşı çıkan bir sanatçıdır. Andy Warhol geliştirdiği Pop Art mantığı ile 20. yüzyıldaki sanat algısını kalıcı olarak etkilemiştir. Pop Art mantığı ile Soyut Dışavurumculuk tamamen ters bir mantık sergilemektedir. Pop Art'ta konu olarak seçilen resmin üzerine kişisel bir mana yüklenmemektedir, bu nesneye dışavurumculuktakinin tersine, sadece sergilenen bir nesne olarak bakılmaktadır ki bu durum çağdaş Amerikan tüketim kültürüne gönderme olarak düşünülmektedir. Bu durumda nesne, daha önceki anlam yüklü özelliğinden uzak, günümüzün sosyal değerleri ile uyumlu ve sığ bir şekilde tüketime hazır halde sunulmaktadır. 20. yüzyılın ortalarından sonra nesnelerin sanat eseri olarak görüldüğü gözlenmektedir. 1950 sonrası sanat sadece Warhol ve Pop Art ile izah edilememişti. Ancak bu tarihten sonra sanatta da aynen politika ve siyasette olduğu gibi ABD'nin sözü egemen olmuştur. 1964 yılında yapılan bienal, modern Amerika resminin zirveye oturmuş olduğunu göstermiştir. 1952 yılında Willem De Kooning ile Venedik Bienali'ne katılan Amerika, 1964 yılında seferberlik ilan ederek Robert Rauschenberg'in ödül ile dönmesini gerçekleştirmiştir. Bienal ödülü, sadece Rauschenberg'in başarısı değil, büyük ölçüde ABD'nin Avrupa'ya karşı kazandığı zaferdir. New York ekolü Avrupa'da ilgi görmektedir ve 1964'ten sonra da tarihte ilk kez Avrupalılar Amerikan resmine özen duymuşlardır. Clement Greenberg'e göre 1960 sonrası, ABD'deki sanatsal üretimlerin neredeyse tamamı sanat tarihinin modernist değerlerini, başarılarını düşürme yönünde olmuştur. 1960 sonrasından bugüne kadar olan kültürel ve sanatsal çabalar, eleştirilere rağmen Postmodern adı altında dile getirilmektedir ve ABD'de şekillenmiş görüşlere ve uygulamalara dayanmaktadır. 1950'li yılların sonlarında Avrupalı sanatçılar çok çeşitli olanaklarla ABD'ye çağrılmışlar ve öğrendikleri görsel sanat akımlarını antimodernist anlayışla ülkelerine dönüp tanıtmışlardır. New York çıkışlı kültür ve sanatın Avrupa'ya ihraç edilmesinde büyük payı olan Avrupalı sanatçıların tanıtılması, ABD müzelerinde çalışmaların sergilenmesi önceden planlanmış Amerikan kültür politikasının sonuçları olarak bilinmektedir. 1960'lardan itibaren başlayan ABD kültür ve sanat ihracatı modernist sanatın Avrupa'nın önemli kentlerinde gözden düşmesine neden olmuştur. Modernist sanat anlayışı yeni bir buluşla büyük etkiler yaratmış, ancak postmodernist anlayışta ise buluş olmadan bayağı, basit bir şeyin sanat olarak kabul edilmesi söz konusu olmuştur. Estetik kalite, sadece kişisel deneyimler aracılığıyla oluşturulmuştur, dolayısıyla postmodern görüşte sanat eserinin değeri değil, kabul görmesi ön planda olup, sıradan yani basit, bayağı olana itibar edilme görüşü benimsenmiştir. 1950'li yıllarda New York'ta yeni kent kültürüne odaklanmış Pop Art hareketinin başlamış olduğu ve tepkilere rağmen yayıldığı gözlemlenmektedir. Yeni kent kültürüne dayalı sanat anlayışı, endüstriyel kentin sokaklarında yaşayan bireyi ilgilendiren bir sanat olmuştur. Pop kültürün, endüstriyel gücün yarattığı kitle iletişim araçları sayesinde yeni kent ortamında şekillendiği kabul edilmektedir. Amerikan Pop Art'ı sadece New York ve Los Angeles'ta ilerleme ortamı bulmuştur, orada yaşanılan bu anlayışın Avrupa gelenekleriyle ilgisi olmamaktadır. Pop Art sanatçıları yapıtlarında özellikle markalaşmış üretim nesnelerini kullanarak bu nesneleri kesin çizgili biçimlerle çalışmalarına yerleştirmişlerdir. Pop Art sanatçısı olarak da kabul edilen Rauschenberg, 'sanatla yaşam arasında' olan bir çizgide çalışmak istediğini belirtmiş, New York Okulu estetiğini ön plana çıkarmıştır. 1962'de Andy Warhol, ipek baskı tekniği ile ticari resim çoğaltma yöntemlerini kullanarak, tuvallerinde değişik nesnelerin elyaf fotoğraflarını çoğaltarak boyalı tuvaller üzerinde çalışmalar yapmıştır. Warhol'un resimleri düzlem etkisi yaratmış, soyut anlamlı bir kurguya dönüşmüştür. 1960'ta Roy Lichtenstein (1923-1997) ve Andy Warhol (1928-1987) çizgi filmler, reklma resimlerinde çizgi ve boyamaya dayalı çalışmalar yapmışlardır. Bu sanatçıları James Rosenquist ile diğer sanatçılar izlemiş ve Pop Art'ın doğuşuna katkıda bulunmuşlardır. Pop Art'ın yaşam türü ve üslup olarak Amerika'dan başlayarak yaygınlaştığı ve yine Avrupa'da tartışılıp, yaşanmaya başladığı gözlemlenmektedir. 1980'lerdeki ekonomik büyüme sonucunda sanat pazarı aniden patlama göstermiş, 1960 ile 1970 yılları arasında, sanatçıların yenilikler peşinde koştuğu ve her türlü teknik olanakları sanat ortamının içerisine sokmaya çalıştıkları gözlemlenmektedir. 1960'lı yıllarda ve sonrasında Avrupa'daki sanatsal faaliyetlerin bazıları hariç, çoğunluğu ABD kökenli sanatsal eylem türleri olup; Avrupa'daki temsilcileri ABD'li sanat kurumları ve sanatçılar tarafından desteklenmiştir. New York'un dünyanın sanat merkezi olmasına karşı tepkiler de gözlenmiştir. ABD kökenli sanata karşı olan eylemlerin en önemli temsilcilerinden biri Alman Joseph Beuys (1921-1986) Almanya'da geleneksel plastik sanata karşı radikal bir tutum sergilemiş, eylemleriyle anti-form, Arte Povera, Çevreci Sanat, Kavramsal Sanat, non-kompozisyon gibi ABD çıkışlı sanat anlayışlarını kendi siyasi görüşlerini açıklamak için kullanmıştır. Beuys, politik tartışma ve eleştirilerini eventlar, asamblajlar ve happeninglerle birleştirmiş ve herhangi bir sanat türüne bağlı olmanın gericilik olduğunu savunmuştur. 1960'tan sonraki postmodernizm olarak adlandırılan süreç, modernist çağın ve kazanımlarının tasfiyesi, çözülmesi şeklinde değerlendirilmektedir. Sanatçının kişisel yaratıcılığının ön plana çıkarılan bir faaliyet olan sanat, postmodernizmle birlikte hiçbir topluma yönelik olarak yaratılmamaktadır. Paul Klee'nin Halk bize tahammül edemiyor. diye ifade ettiği bu durum kapitalizmin Tüketim üretimi belirler. ilkesiyle de çelişiyordu. Sermaye sınıfının, sanat eserini bir metaya, bir yatırım amacına dönüştürmesi gerekiyordu; bu da sanatçıyı herkes için sanat boyunduruğuna sokmakla mümkündü (Eşen, 2015:231). Postmodernizm, modernist anlayışın seçkin ve yüksek sanatıyla, gündelik yaşama ilişkin kitle kültürünü birbirine yaklaştırma hedefinde olan Amerika çıkışlı yeni bir sanat anlayışı olmuştur. Postmodernizmin en önemli özelliği ise popüler kültür ile yüksek kültür arasında ayırımı ortadan kaldırması, sanatsal ürünleri tüketim malzemesi durumuna getirmiş olmasıdır. Modernizm, çağdaş dünyanın sorunlarına kaygı ile yaklaşırken, postmodern sanat görüşü, çağdaş dünyayı belli oranda kabullenip bir anlamda alaycı bir yaklaşımla önemsemek durumunda olmuştur. Postmodernizm ve küreselleşme kavramları, yaşadığımız yüzyılda yaşantımızın her alanında etkili olmaktadır. Tüketim kültürü, küresel ekonomik bağlantıların ortaya çıkardığı ucuz, hızlı, ihtiyaçların üzerinde üretilmiş nesnelerin tüketimi hedeflenerek oluşturulan bir yapay kültür olmuştur. Bu yapay kültür, küreselleşme ve postmodernizmle beraber Yeni Dünya Düzeni'nin önemli sac ayaklarından birini oluşturmuştur. Reklam sektörü bu döngünün oluşmasında, beslenmesinde etkili bir rol oynamaktadır. Postmodernizmin yapısında barındırdığı karışık kültürel öğelerin reklamlarla desteklenmiş olması bireylerin tüketim kültürünü sorgulamadan ve kolay bir şekilde kabullenmesini sağlamıştır. Reklam sektörü postmodern yaşam alanlarına ve tüketim alışkanlıklarına etkili olmaktadır. Op Art, bir başka deyişle optik art, 1960-1965 yılları arasında II. Dünya Savaşı sonrasında Avrupa'da gelişmiş ve daha sonra ABD'de dekorasyon alanında uygulanan çalışmalarla devam etmiş, duygusal sanat anlayışına action painting ile lekeciliğe, rastlantıya dayalı içgüdüsel otomatik bir tür yazı resmine tepki olarak ortaya çıkmış sanat hareketlerinden biridir. Sanat tarihine de geçmiş olan Op Art terimi, optik illüzyonların ön planda tutulmasıyla üretilen ve genellikle geometrik şekillerden oluşturulan çalışmalar için kullanılmaktadır. Optik illüzyonlar, sadece geometrik şekilleriyle sınırlı kalmayıp, renklerin sistematik kullanımıyla da oluşan renksel gerilim veya perspektifin çeşitli şekillerde kullanılması ile de oluşmaktadır. Göz yanılması olarak isimlendirilen Op Art, sanatçıların form ve renk kullanımına özel çalışma gerektiren efektler yaratmak amacıyla kullanılmaktadır. Sanatçılar algının fiziksel özelliklerine ve renk kuramlarını kullanmışlardır. Joseph Albers (1888-1919) 1950'den sonra Yale Üniversite'sinde görev almış ve ABD'li genç sanatçıların yetişmesine katkıda bulunmuştur. Kinetik Sanat, devingen sanat tür olarak algılanmaktadır, kendine özgü gelişim süreci bulunduğu gözlenmektedir. Burada söz konusu olan devingenlik, fütürizmdeki devingenlik özelliğinden farklılık göstermektedir. Kinetik Art, 20. yüzyılda Amerika'da doğmuş, durağan ya da hareket halindeki objelerin retina ile algılanması olayını konu edinen bir sanat çeşidi olmuştur. Naum Gabo (1890-1977) Konstrüktivizm stilinin önemli uygulayıcılarından ve kinetik sanatın kurucularındandır. Günlük yaşam ve sanat arasındaki ilişkiyle ilgili yeni bir görüş olan minimalist biçimleme görüşü, Pop ve minimalizm gibi farklı anlayışları birbirine yaklaştırmıştır. Clement Greenberg, 1960'ların tüm yapıtlarının modernist sanata karşı tepki olarak ortaya çıkmış olduğu görüşünü savunmuştur. Amerikan soyut ekspresyonizmine ve Pop Art'a bir tepki olarak gelişmiş olan Minimal sanat akımının temsilcileri plastik objeler ve öğeleri en aza indirgenmiş olan resimler üretmeyi hedeflemişlerdir. Bu objelerin rastlantısal öğelerden uzak olması ve yaratılmış objelerin, düzenlendikleri mekanla olan ilişkileri önem taşımaktadır. Minimal sanat objelerinin seri olarak, basit ve temelde makine ile üretilmiş şekilde kompoze edilmesi dikkat çekmektedir. Minimal anlayışta eser üreten sanatçılar, parlak yüzeyleri olan, ayna camı, çelik, pleksi glass gibi kişilikten yoksun endüstri ürünleri olan objeleri tercih etmişlerdir. Minimal objelerde, arındırılmış detaysızlık önemlidir ve görkemliliğe ait biçim görülmemektedir, bu objeler yabancı olmayan nesnelerden seçilmiştir. 1960'ların sonlarına doğru minimalist sözcüğü resim, heykel ve diğer sanatların dışında da etkili olmuştur. Minimal eser, az ya da çok renkli, geometrik ve soyut yapıda olan eserdir. 1960'lı yıllarda biçimlenmeye başlayan 'kavramsal sanat'ın modernizmden gelmiş olan ready-made, geometrik abstraksyonun etkisi altında biçimlendiği ve kavramsal estetiğin şekillenmesinde minimalist soyutlamanın olduğu gözlemlenmektedir. Minimalist görüşün giderek kavramsal oluşumlara sebep olduğu ve minimalistlerin de kavramsal görüşün temsilcileri oldukları gözlenmektedir. Minimal resim ise, derinliği olmayan, düz bir yüzey gerçeği yansıtan resimdir. Bazı sanatsal üretimler 1966 yılından günümüze kadar conceptual art ismi altında sınıflandırılmıştır. Kavramsal sanat anlayışları, Land Art, Arte Povera, Elektronik Sanat başlığı altında; Lazer, Holografik Sanat, Video, Işık Sanatı sayılabilmektedir. Event, Happening, Body Art gibi sanatsal anlayışlar kavramsal sanatın kapsamı içerisinde yer alan şov nitelikli gösteriler olmuştur. 1960'tan 2000'lere uzanan dönemde yapılanlar modernite kavramının tasfiyesi ile ilgilidir. Yazarlar ve eleştirmenler, modernist çağın dağılması ve çözülmesi olarak görmüş oldukları postmodern sürecin de bir ara dönem olduğuna işaret etmektedir. - Eşen, C. A., Resim Sanatı Tarihinde Devrimler ve Karşı Devrimler, Kaynak Yayınları, 2015, İstanbul - Kuspit, D., Çev. Yasemin T., Sanatın Sonu, Metis Yayınları, 2010, İstanbul - Tunalı, İ., Felsefenin Işığında Modern Resim, Remzi Kitabevi, 2008, İstanbul - Turani, A., Dünya Sanat Tarihi, Remzi Kitabevi, 2013, İstanbul - Tünay, M., Siyasal Tarih, İmge Yayınevi, 1995, Ankara - Yılmaz, M., Modernizmden Postmodernizme Sanat, Ütopya Yayınevi, 2006, Ankara


Kenan Evren'in 12 Eylül 1980'de yaptığı askeri darbenin üzerinden tam 40 yıl geçti. Seçimle iktidara gelen hükümet devrildi, Türkiye'yi tamamen değiştiren müdahale sonrasında 650 bin kişi gözaltına alındı, 1 milyon 683 bin kişi fişlendi, 50 kişi idam edildi, 171 kişinin 'işkenceden öldüğü' belgelendi. Daha yeni, Petro Almodovar'ın prodüktörlüğünü yaptığı, Robert Bahar ve Almudena Carrecedo'nun belgesel filmi ÖTEKİLERİN SUSKUNLUĞUnu gördükten sonra, acıyı unutan tek millet değiliz dedim, buna kuzuların suskunluğu da diyebiliriz; çünkü insan biraz da kuzu yani Nazım'ın deyişiyle: KUZU GİBİSİN KARDEŞİM. 1977'de Franco'nun ölümünden sonra demokrasiye dönen İspanya'da Frankistlerin yaptığı tüm katliam, 1980 yılına kadar sansürlenmiş, daha sonra çıkarılan kanunlarla unutulmaya terk edilmişti! Ölülerini arayanlar, bürokratik zorluklar ve de zaman aşınımına uğrayan yani unutulmaya mecbur edilen zorluklarla ülkede bir sis oluşturuldu! İşte bu belgesel: eşini, oğlunu, bir yakınının izini arayanların öyküsü ve de buna paralel olarak Arjantin'de daha yakın zamanda yaşanan askeri rejimin yok ettiği binlerce kişinin meçhul cinayeti! Zaman her şeyi siliyor ve biz de unutuyoruz. Bilmiyorum bizde buna benzer bir belgesel yapıldı mı? Benim bırakın belge filmini, doğru dürüst bir yazı bile anımsamıyorum; aklıma gelen Erdal Öz'ün Yaralısın kitabı! O zaman bir genç kuşağın bundan haberi yok; General Evren'i boş zamanlarında resim yapan ton ton bir kişi olarak anımsayacaklar! Yanlış anlaşılmasın bu REPRESTION yalnız 80 yıllarına özgü değil, bizim kuşağın tüm yaşantısında 70 yıldır, hiç nefes almadı bu ülke; işte bir CEZA SÖMÜRGESİ!


Sanat konusunda da gençlerin bilgili ve donanımlı olması açısından herhangi bir sorun yok. Sanatın da gelecek güvencesi gençlerin çok iyi yetiştirilmelerine bağlı. Gelişmiş ülkeler bu nedenle gençlerin sanatta başarılı olmalarına çok önem vererek onların en iyi bir biçimde yetişmelerini sağlamaya çalışır. Gelecekte de kendilerinden sonra gelecek olanlara örnek olmak isterler. Ancak sanatın çok özel bir konumu vardır. Genç olup da yaşadığı dönemin sanatından geri kalması, istenilen başarıyı gösterememesi toplum açısından çok büyük çöküntülere neden olabiliyor. Yirminci yüz yılın başlarına doğru gençlerin durumu içler acısı bir bunalıma döndü. Akademilerde öğretilenlerle dışarıda olup bitenler tam anlamıyla büyük bir uyumsuzluk içindeydiler. Bir yanda klasik akademi eğitimi, diğer yandaysa yeni bir çağdaş oluşumla karşı karşıya kaldılar. Okuyan gençler sanatta yaşlı bir kuşak konumuna döndü. İzlenimcilik akademide öğretilenlerin dışında kalıyordu. Öğreticiler ortaya çıkan yeni sanat akımlarını sanattan saymayarak bir kurtuluş yolu aradılar. Birkaç yüz yıldan beri sanat belli bir yere oturmuş ve belli bir çizgide ilerleyip gelişmeye çalışıyordu. Bir yandan da yenilik açısından çıkmazlarla karşı karşıyaydı. İzlenimciliğin ortaya koyduğu yeniliklerle geçmişe dayalı kararlı bir yere oturmuş sanat arasında büyük bir anlaşmazlık bomba gibi patladı. Akademilerde okuyan gençler geleceğin güvencesi olmaktan çıkmıştı. Bu nedenle de karşılıklı suçlamalara izlenimcilerin dışlanması, sergilere alınmaması gibi kavgaya dönüştü. Sanat eleştirmenleri o güne olan biteni anlıyor konumundayken birden bire hiç anlamadıkları bir olguyla karşılaşarak şaşkınlık içine düştüler. Anlaşmazlık ve kavga büyüktü. Baştan da belirttiğim gibi sanatın geleceği ve gençlerin durumu büyük bir boşluğun içine düşülmesine neden oldu. Bu gençler ne olacak, akademiler ne yapacaktı? Tam bir kargaşa ve güvensizlik ortamı yaşanmaya başlandı. Akademilerin öğretim anlayışı da altüst oldu. İzlenimciler akademileri eskimiş ve yeniliklere açık olmayan bağnaz kurumlar olarak değerlendirdi. Gençler sanatta genç değildi, yanlış birikimlerle dolduruluyordu. Gençlerin, öğrendikleriyle sanata bakışlarının bağnazlaşması çözüm arıyordu. Kavgayı çok büyük çabalar sonunda izlenimcilerin kazanması gençlerin de yolunu belirledi. Akademiler ne deni direnmiş olsalar da sonunda yol ve yöntem değiştirmek zorunda kaldılar. Her şeye karşın temel bilgilerin öğretilmesi gerektiğiyle birlikte bu bilgilerin sanatta ortaya çıkan yeniliklerle uyumunu sağlamaya çalıştılar. O günlerde nelerin yaşandığını somut örneği Van Gogh'un kardeşine yazdığı bir mektupta da ele alınmış. Van Gogh bir akademide çalışmalarını sürdürme izni alır. Bir süre sonra öğrenciler Van Gogh'un etkisinde kalmaya başlar. Akademi profesörleriyle Van Gogh arasında anlaşmazlık çıkar. Böylece Van Gogh'un akademide çalışmasına izin verilmez. Van Gogh bu akademideki profesörlerin ne denli bağnaz olduklarını mektubunda belirtmiştir. O öğrencilere ne oldu? Onlar da geleceği olmayan bağnaz bir sanat eğitimiyle eğitildiler. O profesörlerden de sanatçı çıkmadı. Ne ekersen onu biçersin sözünün doğruluğu yaşandı. Akademilerde öğrenim gören sanatçı da çıkmadı. O dönemin profesörleri profesörlüklerinin hakkını veremediler. Bugüne dek bizim akademinin kendi bünyesinden çıktı mı? Bizim profesörlerden profesörlüğün hakkını veren çıktı mı? Çıkmadı; ben görmedim. Onlar arasından çağdaş bir dünya sanatçısı çıktı mı? Çıkmadı... Güzel Sanatlar Fakültelerinden de çıkmadı. Durum böyleyken kimi kurumlar, etkinlik düzenleyen kesimler, galeriler zaman, zaman ortaya şöyle bir savla çıkarlar: Geçlerimize sanat etkinliklerinde, yarışmalarında, sergilerde daha çok önem ve yer verelim. Böyle bir şeyi neden yapmak isterler bir türlü anlayamam. Kendilerinin her şeyden önce çağdaş olmaları, çağdaş sanatı anlamaları gerekmez mi? Bunu söyleyenler ülkemizde sanatın çağdaş anlamda bir yere varmadığını, sanatçı diye şişirdiklerimizden istenilen sonucun alınamadığı gibi savlar öne sürerler. Konu aslında çağdaşlık değil. Tecimsel bir yaklaşımdı. Bu düşünceyi yirminci yüz yılın başlarında da gerici bir sanat eğitiminin sürdürüldüğü döneme uyarlayalım. Gençler diye karşımıza ne çıkacaktı? İzlenimcilik ve dışa vuruculuktan uzak bağnaz ve klasik bir eğitimin verdikleri çıkacaktı. Bizim karşımıza ne çıkacak? Çağdaş sanat ve çağdaşlık anlamında genç sanat çıkmayacaktı. Avrupa akademileri en sonunda çağdaşlık karşısında yenilgiye uğradı ve çağdaş sanat anlayışını odak edindi. Klee'nin bir akademide öğretim üyeliği yapmasını düşünebiliyor musunuz? Diğer akademilerinin de bu değerdeki sanatçıları bünyesine almasıyla gençlerden çok sayıda çağdaş sanatçı çıkmaya başladı. Yaşadığım Almanya ve diğer Avrupa ülkeleri de bizimkilerin dediği gibi gençlere de olanak verelim. Onların da tanınmasını sağlayalım, diyerek sergiler ve etkinlikler düzenlerler. Çok iyi bir eğitim almış, değerli öğreticilerin elinde yetişmiş olan bu gençlerin özelliği genç olmaları değil, genç sanatın bir parçası olmalarıdır. Bu gençlerden de çok sayıda gerçek sanatçıları tanımış oluyoruz. Durum hiç de bizdeki gibi değil. Bu ülkelerin yaşlı sanatçıları da genç sanatın önde gelenleridir. Eskilerden bir şey çıkmadı, gençleri deneyelim düşüncesi uslarının ucundan bile geçmez. Genç sanatçıların da ortaya koyduğu çağdaş ve genç çalışmalarını desteklemektir gerçek düşünceleri. Bu gençler sanatın ve çağdaşlığın gelecek güvenceleridir. Gençler arasında adını duyurabilmiş çok sayıda sanatçı çıkaran ülkeler akademilerdeki çağdaş sanat eğitimin semerelerini topluyorlar; tanınmamış olanları da ortaya çıkarmaya çalışıyorlar. Biz gençlere önem verelim derken böyle bir düşünceyle yapmıyoruz. Yapamayız da... Akademi ve diğer fakülteler çağdaş sanat eğitiminden uzak ve yanlış yönlendirmelerin yoğun olduğu bir eğitimden geçmekteler. Bunu aşmak için açılan özel akademilerde de durum aynı. Öğreticiler devlet kurumlarında eğiticilik yaptıktan sonra buralarda da aynı kafalar görev yapıyor. Hiçbir zaman hiçbir başarı gösteremeyen bu kadroyla özel sanat eğitiminde mi başarı gösterecekler? Hiç bir başarı da gösteremediler. Emeklilikten sonra buraları ekmek kapısı yapmayı sürdürdüler. Aralarında dünya sanatında yer alan tek bir öğretici yok. Ben isterdim ki Avrupa'daki sanat başarısını sağlayan yapılanmaların burada da olmasıydı. Devlet kurumlarında olduğu gibi bu özel okullarda da aralarına kendileri gibi bağnaz olmayanları almadılar. Oralarda bağnazlığı kümelediler. Gençlere ne verildi ki ne alınsın. Gençlere önem verelim safsatadan ileri gitmiyor. Sanat diye yaratılan çarpıklığın içinden Pazar yaratmak için yapılan girişimlerden öteye gitmiyor. Yapılan yarışmalarda genci de yaşlısı da ödüller aldı. Nerede bunlar? Dünya sanatının içinde görünmüyorlar. Oysa Avrupa'da önemli yarışmalarda ödül alanları boş bırakmazlar. Bu nedenle de bu gençler ve ödül alanlar dünya çağdaş sanatının da içinde adlarını duyurup yaşatırlar. Genç sanatı ortaya çıkarıp destekleyeceksiniz. Çağdaş ve genç sanatı anlamak yerine geçmişte bu yana konuşarak sorunu çözmeye çalıştıkça milyonlarca yıl da geçse çözülmez. En yakın örneklerden biri benim. Türkiye'deyken yaptıklarımı bizimkiler bugüne dek anlamdı. O zamanlar hem gençtim hem de çalışmalarım genç sanatın bir parçasıydı. Almanya'da durum anlaşıldı. Sanatta ne yapılması gerekiyorsa onun gereği yapıldı. Sanatta çok yetersiz bir anlayışın egemenliği olumsuzluklara neden olur. En azından gerçeği bugün anlayın! Kesinlikle ne anlıyorlar ne de anlamak istemiyorlar. Anlasalar genç kuşağa çok büyük yardım ve destekleri olacak. Benim sanatta belirlenmiş konumumu değiştirmez. Ülke değişir. Avrupa her yıl çok sayıda genç sanatçı yetiştiren bir yolda ilerlemekte. Onlar sanattaki geleceğin güvencesi olma açısından yerlerini aksatmadan sürdürüyorlar. Düsseldorf Güzel Sanatlar Akademisi 2018 yılında okulu bitirenleri izlemeye aldı. Okulu bitirenlerin ne durumda olduklarını öğrenmek istedi. Epeyce sayıda öğrencinin dünya sanatı içinde ve önemli galerilerde yer aldığı görüldü. Bunun üzerine bir sergi düzenlendi. Öğrencilerin okulu bitirmelerinin üzerinden altı ay geçmişti. Kırkın üzerinde olan bir sayıda bu genç sanatçılar bu sergide yer aldı. İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi bir zamanlar öğrencilerinin toplu sergisini her yıl düzenlemeye çalışırdı. O sergilerde gerçekten yetenekli olanların çalışmalarını da görebiliyorduk. Onlara, okuldan sonra ne oldu, ne bitti bir türlü anlama olanağı olmazdı. Kimilerinin ülke içinde bir yer edindiğini görebildiğimiz de oluyordu. Ülke dışında ne durumda olduklarını bilemiyorduk. Çünkü ülke dışında bir yer alamıyorlardı. Oysa yetenekliydiler, başarabilirlerdi... Biz buna kısacası olanak bulamadıklarını ve ülke içinde yapabileceklerini yapabildiler, diyelim. Ancak sanat açısından yeterli bir yer edinmeyi sağlamayan koşularda kaldılar da diyebiliriz. Ülke gerçek sanat açısından olanakları gelişmemiş bir yer. Bunun gibi olumsuzlukları yaratan başka nedenlerin de var olduğunu düşünelim. Yüreğini sanat veren bu gençlere gerçekten çok yazık oldu. Kimileri Türkiye'deki yarışmalarda ödül almakla yetindi. Ortada böylesine sorunlar yaşandıkça, çağdaş sanatın çağdaşlığının içinde olmayan kurumlar, kuruluşlar, yönlendirici güçler olmadıkça ne genç sanat ne de gençlerden sanat başarısı elde edilemez. Bugüne dek konunun derinine inilmediğinde birden bire gençlere de önem verelim, destek olalım düşüncesinin çıkması çözüm olmuyor. Çok önemli bir şeyi savsaklamışız gibi gençleri anımsamak da bir işe yaramaz. Gençlere hem zamanında hem de gerektiği gibi önem verilerek, nitelikli eğitimle yetiştirerek geleceğe hazırlamadıkça sanatta da gelecek var olmayacaktır. Özellikle yeterli ve nitelikli bir anlayış söz konusudur. Bugüne dek biz ne yaptık? Sanatta yetersiz ve niteliksiz kişilere görevler vermişiz, yetkiler vermişiz, sanat projelerinde söz sahibi olmalarını sağlamışız ve sanatta ilerlemek istemişiz. Sizler Türkiye'de böyle birini çok önemli yerlere yükselterek, önemli görevler vererek, neredeyse kendini astığı astık; kestiği kestik sanatı bilenimiz yerine koyarsanız sanatı unutun. Günümüzde sanatta istenilen yere gelemediysek böylesi bir yapı oluşturduğumuz içindir. Bundan on yıl önce böyle birinden gençlerimize önem vermek gerekir sözünü işittim. Kimdir bu? diye bir araştırma yaptım. Önemli görevleri yürüten bu kişinin sanat adına saçma sapan bir yerde olduğunu gördüm. Çok önemli bir söz söylemiş, bugüne dek ülkede sanatı yükseltmiş gibi gençlere arka çıkmaya çalışıyor. Bu tür kişilerin görevlendirilmesiyle sanat niteliğinden yoksun olanların söz ve edimleriyle olacak iş değil. Sanatın hemen, hemen her alanında gerçekten nitelikli ve yeterli kişilerin, kurumların, kuruluşların olmaması sanattaki gençliğin yolunu açmıyor. İlk önce genç sanatın yolunu açalım ve sonra da gençlere kavuşalım. NOT: 2019 yılında Düsseldorf Güzel Sanatlar Akademisi'nin öğrenci çalışmalarından örnekler koyuyorum.


Internet'in daha olmadığı yıllar, büyük kitapevlerinin önce vitrinlerinin önünde dururdum: anlatılmaz bir merak, önce gözün hızla taradığı geniş açı görüntü, yavaşça onun seçkisinin odakladığı kitaplar üstüne zum yapar, eğer bir flaş çakmışsa içeriye girip o kitabı eline almak, seni çekim alanına götüren kapağı alıcı gözüyle incelemek ama kitabın yazarı, içeriği önce ikinci planda olsa bile! Çoğu kez yanılmadım; beni çağıran kitaplar genellikle iyi kitaplar olurdu. Bu demek değil ki kapağı gerektiği gibi düşünülmemiş kitap kalitesizdir; ne yazık çoğu yayıncılar bilerek buna boş verir; çünkü onların markalarına güveni, kitabın içi mi dışı mı yargısını silmiştir, örneğin Gallimard yayınevinin kitaplarında grafik endişe aranmaz, kabullenmişiz; bizim Milli Eğitim Klasikleri'nde de öyle; artık o kapak içimize sinmiştir. Fransa'da modern ya da klasik kitaplar belli devinimleri sonucu, bir süre sonra daha da yayılması için format poche olarak ucuz bir fiyatla tekrar yayınlanır, bu da kitaba ikinci bir devinim getirdiği gibi kapakta da değişikliklere başka bir açılım getirir: Örneğin Maupassant'ın bir yazar olarak tüm kitapları bir vision içerir; bana kapak resimleme tutkusu vermiştir her zaman. Bir Hayaın bu kapağını gördüğümde, belki içeriği bu kadar yakışan bir resim her zaman olamaz demiştim; Vilhelm Hammershoi'ın dünyası sanki kitapla çakışmıştı! 80 yıllar, Almanya'nın belki en ilginç yıllarıdır: İki Almanya ve ortada Berlin ve de Türkiye'den göçün daha çıvıklaşmadığı yıllar! İşte o yıllarda Berlin, kültür adına bir çekim alanı yaratıyor; Senato'nun dağıttığı burslar bir yana, uluslararası sanatçı, entelektüel göçü; hızla zenginleşen Federal Almanya'dan payını almaya geliyor. İlk kez sergimi götürdüğüm Stuttgart'da karşılaştığım Türk komünitesi, kadim dostlarım Yüksel ve İnci Pazarkaya, bu 80 yıllarını bende ölümsüz kıldı. Öteki kentler, Berlin, Nürnberg, Hamburg oraya heykeli dikilmesi gereken Deniz Kavukçuoğlu vs. Berlin'de yaşayan Aras Ören, önemli bir yayınevinden çıkacak kitabı için benden bir görsel istemişti; ilginç o günlerde yaşadığım antik yıkıntılar içerik olarak da denk düşmüştü, gönderdim. Şaşırtıcı, altı ay sonra postadan çıkan kitap ve 730 DM. beklemediğim bir sürpriz oldu! Gerçekten ayda iki kapak yapsanız rahatça yaşayabilirdiniz! Bir süre sonra 400 DM. gelince, gerçekten anladım, kültür neden her yerde yeşermiyor! Yine o yıllar yine Nürnberg'de Yüksel'in de içinde olduğu Dağyeli Yayınevi için iki kitap kapağı ve yayınevinin sergi salonu Galerie Anatolia'da bir sergi yaptım, Yıldırım Dağyeli kültür ve politika adına çok aktif bir kişilikti, kanımca o yıllardaki bize özgü sinerji bugün yok oldu, her şey gibi! Yaşadığımız her dönemde Türkiye, ekonominin karabasanından bir türlü çıkamadı; kültürün değindiği her şey, özellikle günlük gazetelerin, kitabın birinci malzemesi kağıt ya bulunmaz ya da karaborsaya düşer, yayıncılar sürekli zorlanırdı. Nedeni malum ama bizim kuşaklar ve öncesinin edindiği kültür, genellikle saman kağıda basılmış, ekonomik olması için yer yer kırpılmış Yaşar Nabi'nin klasik dünya edebiyatından çevirdikleri baskı kalitesinin çok düşük olduğu kitaplarla oldu! Elimde şair dostum Egemen Berköz'ün kendi olanaklarıyla bastırdığı, kapak deseni de benim olan: Çin Askeri Ah Devran 1966 kitabı var, Ankara'da basılmış. Daha sonra Egemen'in tüm şiirlerini Yapı-Kredi Yayınları bastı. Bu son yıllar, kitap ekonomik bir açılım getirdi, çok kitap basılıyor; demek yazarı, çizeri, çevirmeni bu uğraşılarıyla yaşayabiliyorlar; büyükleri küçükleri! 60 yıllarından bu yana tüm yayıncıların üstlerinde odaklandığı kitap kapağı yapan ünlü grafik sanatçıları, örneğin Sait Maden, Erkal Yavi vs. tüm istekleri yanıtlayabilmek adına gerçek yeteneklerini biraz yıprattılar; biliyorum her yazar, her kitap sizin hayal bahçenize giremez. Genelde kabullendiğim bu ön yargı, beni daha çok Mehmet Fuat'ın yayınladığı birçok kitabında oldu oysa Yeni Dergi, bugün bile düşlediğim bir dergidir. Rilke'den Edip Cansever'e kadar birçok kitabın kapağını, Akademi Grafik Bölümü çıkışlı Aydın Ülgen'e vermişti; ne yazık!


Geleneksel toplum, endüstri toplumu, bilgi toplumu gibi sınıflamalar, toplumsal oluşumun hangi gerçeklik doğrultusunda biçimlendiğini açıklar. Bilgi toplumu demek; toplumsal donatıları ve kuruluşunu bilimsel bir tabana oturtan ve tüm ihtiyaçlarını bu gerçeklikten karşılayan toplum demek değildir, bu büyük yanılgıdır. Burada sözü edilen kavram pazar ve tekniği kasteder, teknolojinin kullanımı ve ona dayalı hayat pratiğini açıklar. Bir an düşünelim; son model bir araba tamamen elektronik donatı içinde hareket ediyor, karmaşık bir mekaniği var, bu arabayı kullanmak için mutlaka bir mühendise ihtiyaç var mıdır herhalde yoktur. Sadece bir ehliyet ve bir de araba anahtarı yeterlidir, hatta okuması yazması olmasa da arabayı yürütebilir, bilgi toplumunda birey bilginin neresinde? Bu örneği hayatın merkezinde yer alan tüm tekniklere yaydığımızda sadece kumanda aletine konumlanmış toplumu görürsünüz. Engels'e göre; yaşamla ilgili bilgi edinmek için en aşağıdakilerden en yukarıda bulunanlara kadar tüm bilgileri gözden geçirmek gerekir. Bilgi toplumunda yüceltilen operatör figürdür ara eleman yani, bilgili insan söz konusu değildir. İletişim araçlarının bir ağ gibi sardığı dünya gezegeninde, sürümdeki bilgi saniyeler içinde kaç kere dolaşıyor dünya çevresini araştırmadım fakat rakamın çok yüksek olduğunu kestirebiliyorum. İnternet gibi bir iletişim aracının ucuna bağlanarak saniyede kaç tur atılır dünya çevresinde kim bilir! İstediğiniz bilgiye ulaşırsınız saniyeler içerisinde, merakınızı giderirsiniz ancak bilimsel ya da gerçek bilgiye ulaşamazsınız. Bireyin iletişim ağında gerçekliğe ulaşma şansı olmasa bile sanal bir dünyanın gerçekliğine ulaşma şansı her zaman vardır. Bu nedenle dünya genelinde bir kişinin ortalama internet ortamında harcadığı zaman aralığı 45 dakikayı buluyormuş, hiç internet kullanmayanları çıkardığınızda, eğleşmenin ne kadar uzadığını göreceksiniz. Peki bu kadar zaman ayırmakla ne elde etmiş oluyoruz? Hiçbir şey... Sadece haberdar oluyoruz, işimize yaramayacak bilgi ve haberleri öğrenmiş oluyoruz. Topladığımız sanal bilgide sosyalleşiyoruz, somut bilgide kendimize geliyoruz, sonuç olarak popüler bir kültür etrafında şekilleniyoruz. İnternet ortamında dolaşan bilgilerin çoğunluğunu fast-food bilgisi olarak değerlendirir Lyotard. Derinlikli olmayan slogan bilginin, olguların değil görüngülerin, kavramların yerine cisimleşmiş anlamın, teorinin yerine retoriğin, analitik bilgi yerine şablon bilginin, gerçeğin yerine simülasyonun tüketildiği bir dünyayı görüyoruz. Dijital ortamda özgürlük olarak tüketilen hayatın, gerçek dünyadan bağını koparmasına aldırış etmeden kendine yabancılaşan öznenin bilgi kirliliğinde kayboluşuna tanık oluyoruz. Küreselleşmenin perçini dijital dünya ortamında biçimlenen figürasyon model tanımlaması ve ortaya çıkan yeni insan tipinin; estetik, yasa ve haz duygusunda eriyen nesne halidir söz konusu olan. 1970'leri Orta Çağ'a benzeten ve bu noktadan itibaren gerçek özgürlüğün geldiğini iddia eden düşünürlerin ele aldığı konular pazar ve teknik arasına sıkışan öznenin sanal özgürlüğü olmalıdır. Postmodern özgürlüğü, farklı görüşlere sahip olmalarına rağmen ortak yanları liberal olan üç Amerikalı yazardan; onların cephesinden öğrenmeye çalışacağız. Bu yazarlar; Arthur Danto sol-liberal bir dergide sanat yazıları yazıyor, Thomas McEvilley Rice üniversitesinde sanat tarihi öğretmeni, Dave Hickey Nevada Üniversitesinde sanat tarihi ve kuram öğretmenidir. Bu eleştirmenler sanat tarihi eleştiri kuramına antropolojiyi, felsefeyi, popüler sanatı daha çok müzik ve edebiyat gibi sanatın asli unsurları olmayan konuları da ilave ettiler. Avangardın 1970'lerde kesin ölümüyle sanat tarih sonrası bir evreye girdiğini ileri sürerler. Avangardın beslendiği modernizm ortada kalktığına göre sanat yoluna; post modern kavram anlayışının kendi uhdesi saydığı felsefeden antropolojiye, sanat tarihinden estetiğe, modernizmden ilkel döneme tüm disiplinler üzerinden hak iddia etmektedir. Çünkü tarihin sonu düşüncesinde Fukuyama, Michel Foucault'un ilerlemenin sonu nihayete erdiğinden, bundan sonra sonsuza kadar düşük salınımda, doğrusal ve paralel bir ilerleme sürecine girilmiştir düşüncesinden beslenirler.


Sanatçı ve Öğretim üyesi Fatih Balcı yeni güncel sanat çalışmasını 7 Haziranda başlatıyor. Sanatçı facebook adresinden resim yapma sürecini gösterdiği on günlük kesintisiz bir canlı yayın yapacak. Sanatçı bunun için evinin bir odasını canlı yayın stüdyosuna dönüştürüyor. Pandemi günlerinde bütün her şey ve herkes gibi sanat dünyası da dijital dünyaya taşınmaya, işlerini internet aracılığı ile yürütmenin yollarının aramaya başladı. Anlaşılıyor ki, günümüz dijital dünyasında var olamayan biri asla var olamayacak. Bu süreçte tüm insanlar hem gözlemci oldu, hem de transendental bir gözlemci tarafından gözlenen, hesaplanabilir ve denetlenebilir bir nesneye dönüştüler. Artist and faculty member Fatih Balcı starts his new contemporary art work on June 7. The artist will make a ten-day live broadcast, during which he shows the painting process. For this, the artist transforms a room of his house into a live broadcasting studio showing his canvas and working process. In the days of Pandemic, like everything and everyone, the art world started to move to the digital world and to look for ways to run their business through the internet. It turns out that someone who cannot exist in today's digital world will never exist. In this process, all people became both observers and turned into a calculable and auditable object observed by a transcendental observer.


Soyutlama, Antik düşünürlerin mysterium tremendum olarak adlandırmış oldukları ve çağdaş dilde kaygı olarak ifade edebileceğimiz durum ile bağıntılıdır. Alman sanat tarihçisi Wilhelm Worringer (1881 1965), başlangıçtaki sanatsal itkinin, doğanın taklidiyle ilgisi olmadığını, dış dünyanın karmaşıklığı içerisindeki tek dinginlik olasılığının saf soyutlama olduğuna inanmıştır. İçgüdüsel biçimde geometrik soyutlama yaratmıştır. Bu kaygı boyutu, Kandinsky, Maleviç ve Mondrian'ın eserlerine yardımcı olmuştur; teofizik, tinselci, anti-materyalist düşüncelerle eserler arasındaki bağ bu boyuttur. Çağdaş düşün, soyutluk kategorisi içerisinde oluşmaktadır, dolayısıyla çağdaş kültürün bir parçası olan çağdaş sanat da aynı kategoride düşünülmektedir. Çağdaş düşünce ve çağdaş bilim, bu soyutlama süresince ampirik gerçekliğe değil, aslında gerçekliğin özüne yönelmektedir. Sözü edilen gerçekliğin özü ise soyut, düşünsel bir varlıktır. Onu duyusal olarak kavrayamayız, ancak düşünsel olarak kavrayabilir ve ifade edebiliriz. Resim, üç boyutlu nedenselliği yüzeyselliğe indirgemekte ve salt bir biçimselliği ifade etmiş olmaktadır. Nesnelerin üç boyuttan iki boyuta, yüzeyselliğe indirgenmiş olması da soyut sanatı belirleyen bir özellik olarak karşımıza çıkmaktadır. Yüzeysellik, nesneleri üç boyutluluk içerisinde algılayan objektif natüralizme karşıt bir kavrama biçimidir, fakat sübjektif natüralizme de, örneğin; empresyonizme de karşıt olduğunu ifade edebiliriz. empresyonizmin özelliği doğayı, nesneleri renk ve ışık algıları olarak çözümlemek, resim yüzeyine yansıtmaktır. Nesnelerin maddeselliği önemli değildir, ancak nesneler ve varlıklar çizgi, konturdan yoksun, renksel yüzeyler olarak kavranmaktadır. Soyut sanatın objesi, empresyonistlerin düşündüğü gibi gözlemlenebilen objeler değil, düşünce ürünü olan objelerdir. Empresyonistler sanatın 'görme sanatı' olduğunu ifade etmişlerdir. Geçen yüzyıldan itibaren sanatta hakim olan, doğayı görme sanatı olan resim, sanat soyut ile beraber, görme mantığı yerine doğayı düşünme mantığına dönüşmüştür. Dolayısıyla bu yeni mantık, evrene yeni bir biçim vermeyi de getirmiştir. <<ifade>> kavramı, 1900'lü yıllarda önemli bir kavram olmuştur. Sanatta, felsefede expressionism, özellikle Croce felsefesinde çağa tinsel-estetik nitelik kazandırmıştır. Croce felsefesi özellikle ifade kavramına dayanmaktadır. İfade, 'ben'in objeye, iç dünyanın dış dünyaya olan üstünlüğü, gücü anlamındadır. Thoe Van Doesburg, sanatın ifade olduğunu ve ifadeyi biçim verme olarak algılayabileceğimizi savunmuştur. Biçim vermekle sanat, deney objesinin doğal görünüşünü de ortadan kaldırmaktadır. Bu sayede estetik deneme o derece güçlü olmaktadır. Sanatçı, kendi 'ben' dünyasında sahip olduğu şeyleri ifade etmektedir, dolayısıyla sanatın objesi dış dünyadan insanın iç dünyasına, yani 'ben' dünyasına kaymış olmaktadır. Soyut sanatın en temel niteliği olup, doğadan ve doğa biçimlerinden ayrı, kendi ben dünyasında bir biçim dünyası aranmış olmasıdır. Soyut sanat, ifadenin, yeni bir biçim yaratmanın sanatıdır. İfadenin objesi iç dünya, 'ben' dünyası olmakta ve görünüş dünyası ile hiçbir ilgisi bulunmamaktadır. Burada önemli olan ifade dünyasını görünür kılmaktır, bu da yeni bir evren yaratmaktır. Bu yeni, kendine özgü biçim verme durumu yeni bir kavramda soyutluk kazanmaktadır. Bu kavram 'soyut' olup, 'ifade' ve 'soyut' birbirleriyle örtüşmektedir. Mondrian'a göre soyut her zaman tinsel-evrensel olarak biçim veren ifadedir. Mondrian, iç ve dış, ruh ve doğa, immanens ve trancendens arasında oluşan bir hesaplaşmanın söz konusu olduğunu ifade etmiştir. Burada ruh ve immanens sözcükleriyle kastedilen şey derinlik olgusudur, yani tümel-evrensel olan, varlığın özüdür. Çağdaş soyut sanatta insan, bu öze, derinliğe, evrensele varmak soyutlamaya gitmektedir. Yine Mondrian'a göre, çağımızda sanatın bu görevini ilk algılayan sanatçı Cezanne'dır. Bu biçim dünyası da estetik-sanatsal varlık dünyasını meydana getirmektedir. Cezanne'a göre resim, dünyanın görünüşünden giderek kurtulmaktadır. Nesne biçimlerinden kurtulan sanatçı, evrenin yüzeysel görünüşünden çıkıp, derinliğe uzanacaktır. Sanat, nesnelerin arkasındaki derinlik ve özü kavramadır. Buna göre öz, temel varlık, derinlik duyusal değil, aksine metafizik bir varlık halindedir. Bu metafizik-tinsel dünya, sanatın ortaya koymuş olduğu, somutlaştırdığı bir varlıktır. Bu durumda soyut sanat, basit bir stilizasyon değil, ruh ve doğa, iç ve dış, immanens ve transendens arasında oluşan bir denkleşmenin söz edildiği bir sanat haline gelmiştir. Burada önemli olan ve kastedilen özdür, temel varlıktır, mutlaktır, derinliktir. İnsan bu çaba içerisinde soyuta ulaşabilmektedir. Tümel-evrensel olana, temel varlığa yönelmiş olan sanat, yeni bir boyut, yani metafizik bir boyut kazanmış olmaktadır. Sanat yapıtı, metafizik gerçekliğin etkili olduğu bir yapı olarak karşımıza çıkmaktadır. Gerek çağdaş sanat, gerekse çağdaş felsefe ana ereğe ulaşmayı hedeflemişlerdir, bu ana erek, varlığın özü ve derinliğidir. Tek bir ifadeyle mutlaktır. Mondrian'ın söylemiyle; soyut, stilizasyon ile gerçekleşmez. Soyut, daima tinsel-evrensel olanın fonksiyonu içerisinde biçim veren ifade olup, dışsal olanın, derin şekilde içe aktarılması, içsel olanın da en salt şekilde dışsallaştırılmasıdır. - Bonfand, A., Soyut Sanat, Çev. Işık Ergüden, Dost Kitabevi, 1994, Ankara - Butler, C., Modernizm, Çev. Nursu Örge, Dost Yayınları, Ankara - Erden, E. O., Modern Sanatın Kısa Tarihi, Hayalperest Yayınevi, 2016, İstanbul - Eroğlu, Ö., Sanatın Tarihi, Tekhne Yayınları, 2015, İstanbul - Lynton, N., Modern Sanatın Öyküsü, Çev. Cevat Çapan, Sadi Öziş, Remzi Kitabevi, İstanbul - Thompson, J., Modern Resim Nasıl Okunur?, Çev. Firdevs Candil Çulcu, Hayalperest Yayınevi, 2014, İstanbul - Turani, A., Dünya Sanat Tarihi, Remzi Kitabevi, 2013, İstanbul


Çağdaş Türk Sanatına değerli katkılarda bulunmuş Hamza İnanç'ın vefatını üzüntü ile öğrenmiş bulunuyoruz. Hamza İnanç'nı rahmetle anarken kederli ailesine ve dostlarına en derin taziyelerimizi sunuyoruz. 1963 Paris Güzel Sanatlar Akademisi Serbest Resim Dalında, 2. lik ödülü. 1964 Paris Güzel Sanatlar Akademisi Nü sergisi, 1. lik ödülü. 1999 Sanata 50 yıllık katkılarından dolayı Unesco Onur ödülü.


Her ülke her ulus çağdaş dünya sanatının içinde yer almak ister. Sanata ve sanatçılara duyulan saygı çağdaş sanatta yer alan ülkelerin de saygınlığını yükseltir. Her ülkenin bu doğrultuda kendine göre bir çabası vardır. Ülkemiz de bu çabanın dışında kalmamak için yüz yılı aşkın bir süredir sanatın çağdaşlıktaki yerini almaya çalışmaktadır. Sanata bakış açısı ve yapılan çalışmalar istenilen niteliği taşıyan düzeydeyse ülkenin saygınlık kazanmasında sorun yaşanmaz. Kendi ülkemizde de böyle bir saygınlığımız olsun istiyoruz. Her nedense sözünü ettiğim yüz yılı aşkın bir süreden beri sanat ve çağdaşlıkta istenilen düzeye varamadığımız için ülkemiz dünya sanatı içinde bir yer edinmeyi başaramamıştır. Birçok nedenlere bağlasak da gerçek sorun şurada yatıyor: Sanatta sanatın gerektirdiği bir bilinçlenmeyi sağlayamadık. Sanat diye sanattan uzaklaşarak ve kendi kendimizi bilerek yanlış yönlere sürükleyerek istenilen ilerlemenin çok gerisinde kaldık. Zor olanı başarmak yerine salt sanat adını kullanarak sanatın dışında çarpık bir sanat ortamı yarattık. Her açıdan sanata aykırı söz ve uygulamalarla sanat gemisi diye sığ bir gölde kayık yüzdürmekten öteye gidemedik. Kendi içimizden ne bir dünya sanatçısı çıkardık ne de buna olanak sağladık. Her şeye karşın dünya sanatçısı düzeyinde az sayıda da olsa son yıllarda sanatçılarımız kendini göstermekteler. Bunlar yurt dışındaki eğitim ve çabalarıyla kendi güçlerini ülkemizden bağımsız olarak ortaya koyarak evrensel sanatta kendilerini kanıtlayanlardır. Doğal olarak bu sayının az olması şaşırtıcı değil. Herkes yurt dışına kolay çıkamıyor. Ülkedeki sanat eğitimi ve ortamıysa sanattan başka her şeye benziyor. Uzun zamandan beri düzeltmeye çalıştığım bir söylem var: Çağdaş Türk Sanatı. Konuştuğum birçok kişiyle düzeltmeye çalışsam da yaygın bir duruma gelmiş bu söylem çoğu yerde bilinçsizce kullanıma girmiş. Bunun gibi sanata ilişkin yazı ve konuşmalarda ayırımına varılmayan çok sayıda yanlışlar yapılmakta. Yanlış söz ve söylemlerle sanat ele alındığında yanlışın doğru olarak algılanmasının çıkmazı içine düşülmekte. Özellikle ben Çağdaş Türk Sanatı söyleminin ne derece yanlış algıya neden olduğunu açıklama gereğini duyuyorum. Yanlış bir yere oturtulan düşünceler doğru sonuca varamaz. Sanat eşittir insanlık demektir. Ulusalcılıktan uzaklaşıp evrenselliğe varan bir yoldur sanat. Her sanatçı bireysel bir yaratıcı güçtür. Ulusallıkla güdümlendiğinde bireysel güç yerini yaratıcılıktan uzaklaşan bağımlılığa bırakır. Kendi içsel sınırlarını yaratıcılığın sınırsızlığıyla bağdaştıran bir bireysel gücü ortaya çıkarmak gerekiyor. Etkiler hangi kaynaktan olursa olsun evrensel bir dil oluşmalıdır. Sanat duygular ve kavramlar üstü bir yerdedir. Ulusallıkta kalmak değildir. Bireyi buna zorlamak demek kendinden kopmasına zorlamak demektir. Belli anlamlara doğru sürüklemek sanatın evrensel değerdeki bireysel dilinin oluşmasını olanaksızlaştırır. Sanatın kaynağı ulusallık değildir. Çağdaş Türk Sanatı denildiğinde karşımıza sanatı oluşturan bireysel değerlerin bağımsızlığının olmadığı anlamı çıkar. İkinci Dünya Savaşı'nda Çağdaş Alman Sanatı diye denenmeye kalkışıldı. Gerçek sanat ve sanatçılar aşağılandı. Kazanan gerçek sanat ve insanlık oldu. Rönesans'ı ele aldığımızda Rönesans'la başlayan yeni bir sanat anlayışı ulusal bir kimlik olmaktan çıkarak evrensel bir özü yakaladı. Bu öz her sanatçının kendindeki özgünlüktü. Eski Yunan dönemini örnek alsa da o dönemde göz ardı edilen bireysellik Rönesans'ta öne çıktı. Her yapıtı kimin yaptığı önemliydi. Avrupa'nın her yerinde sanattaki gelişmeler ülkelerin ve insanların ortak değeri olarak gerçek yerini buldu. İtalya'da yapılan çalışmalar diğer ülkelerde de yapılan ortak bir anlayışa dönüştü. Böylece Avrupa'nın güneyindeki sanat anlayışına Güney Okulu. kuzeyindeki anlayışa da Kuzey Okulu denildi. Bir taraf biçim ağırlıklı, diğer taraf da öz ağırlıklı çalışmalar olarak değerlendirildi. Çağdaş İtalyan, Fransa, İspanya sanatı olarak adlandırma yapılmadı. Karşılıklı olarak sanattaki gelişmelerden yararlandılar. Ülkelerden çıkan büyük sanatçılar İtalyan, Fransız, Alman sanatçıları olarak söylenirdi. Çağdaş İtalyan Sanatı gibi sözler söylenmezdi. Leonardo bir İtalyan sanatçısı olarak tanımlanırdı. Dürer Rönesans'ın büyük Alman sanatçısı olarak nitelenirdi. Ulusal bir sanat anlayışı yerini evrensel sanat anlayışına bırakmıştı. Günümüzde, tüm dünya sanatçıları birbirinden etkilenir, bir ülkedeki sanat anlayışı dünyanın her ülkesinde ele alınan sanat anlayışıdır. Picasso'yu Çağdaş İspanya Sanatının bir sanatçısı diye adlandıramazsınız. İspanya'da çağdaş sanatı konuşabilirsiniz. Picasso'nun çağdaş bir İspanyol sanatçısı olduğunu söyleyebilirsiniz. Almanya, Avrupa'nın sanat odağı olan ve bu bağlamda çok önemli bir ülke. Alman sanatçılarından etkilenen ülke ve sanatçıların sayısı çoktur. Alman sanatçıları da başka ülkelerdeki sanatçılardan etkilenir ve her sanatçı çağdaş ve evrensel değerdeki özgün yapıtlarını ortaya koyar. Beuys, son yıllarda tüm dünyayı etkilemiştir. Kalkıp da Beuys'a Çağdaş Alman Sanatının bir sanatçısı mı diyeceğiz; yoksa Almanya'nın çağdaş sanatçısı mı diyeceğiz? Bu nedenle Çağdaş Alman, Fransız, İngiltere, İspanya Sanatı demek de yanlış. Almanya'da Çağdaş Sanat, Fransa'da Çağdaş Sanat, İspanya'da Çağdaş Sanat demek en doğrusu. Gerçeğin böyle algılanmaması nedeniyle bizler her yerde, her fırsatta dilimize Çağdaş Türk Sanatı sözünü dolamışız. Çağdaş bir sanatçı ulusal kimliğiyle olan bağlarını çağdaş ve evrensel sanata uyarlamak zorundadır. Avrupa ve sanatta gelişmiş dünyanın diğer ülkelerinde gelinen nokta budur. Bir Alman, Alman sanatçısıdır ama sanat çalışmaları bir Alman sanatı değildir. Biz Çağdaş Türk Sanatı deyince ülkemizde, ülkemize özgü bir çağdaş sanat var, algısı çıkıyor. Buna da sanat adına bir anlam verme olanağı yok. Çünkü kendimizi çağdaş sanatın içinde özel bir niteliğin içine sokuyoruz. Olmayacak şeye amin demeye benziyor. Avrupa'daki, Amerika'daki, Asya'daki ülkeler Çağdaş Amerika Sanatı diyemiyor; bize gelince Çağdaş Türk Sanatı var ve biz daha üstünüz anlamı da çıkıyor. Ülkenin sanattaki çarpıklıkları, geri kalmışlığı, çağ dışında bir yerde olduğu gerçeği yokmuş algısı yerleşiyor. Önce bu yanlıştan kurtulalım ve çağdışı söylemlerle hiçbir yere varamayacağımızı bilelim. Bunun nedeni ne olabilir, dersiniz? Öylesine korkunç bir bilinçsizlik var ki bu noktaya ilk başta sanat eğitimindeki yetersizlik sanattaki bilinçsizliğimiz diyebiliriz. Her şey bu yetersizliğe bağlı. Sanat diye oynanan oyunlardan kaynaklanıyor. Bize Çağdaş Türk Sanatı dedirten niteliksizliğin kurbanlarıyız. Bu konuya ilişkin önemli bir nedene değinmek istiyorum. Kırk yıldır sanat çalışmalarımı Almanya'da sürdürmem nedeniyle hem Almanya'da hem de Avrupa'da olup biteni yakından izleyebiliyorum. Güzel Sanatlar Akademileri ülkenin her yanına yayılmış durumda. Sanat tek bir kentte tek ağızdan yönetilmeyip yönlendirilmiyor. Akademiler kendi bünyelerinde en iyisini yapmaya çalışırken hiç biri çağdaş ve evrensel sanattın uzağında kalmazlar. Çok önemli ve değerli, dünya sanatçısı niteliğini elde etmiş büyük sanatçılar öğretim üyeliği yaparlar. Her akademinin erimi ülkede sanatı en üst düzeyde tutmaya çalışmaktır. Orası salt bir okul değil, ülke saygınlığının yüz akıdır. Okuyan gençlerin gerçek sanatçı olmalarını sağlamaktadırlar. Bu nedenle bu okullar çok sayıda genç sanatçılar yetiştirir; dünya sanatına katar. Son yüzyıla baktığımızda yetişen sanatçıların sayısının kaç binler olduğunu bilemeyiz. Bir ülkede birçok kentte kurulmuş olan Güzel Sanatlar Akademileri sanat yarışı içerisindedirler. Birbirlerinden de oldukça yararlanarak deneyimler edinirler. Sanata ilişkin yeni eğitim ve öğretim yöntemlerini ortaklaşa görüş alış-verişiyle gerçekleştirirler. Uzun yıllar Düsseldorf Güzel Sanatlar Akademisi'yle bağlantım oldu. Orada tanıdığım profesörlerle konuşmalarım ve görüşmelerimde Almanya'nın Güzel Sanatlar Akademisi ve yüksek okullarında nelerin olup bittiğini bilirler. Beuys, Düsseldorf Güzel Sanatlar Akademisi öğretim üyelerinden biridir. Ortaya attığı bir düşünce anında her tarafa yayılır ve tartışılır. Hem birbirleriyle yarış içindeymiş gibi görünür hem de sanatta bir birliğin içinde büyük bir güç oluştururlar. En çok konuştuğum ve aile dostum olan Profesör Blecks'le de bu konuyu konuştuk. Nerede ne olduğunu çok iyi izliyor ve biliyorsunuz. Bunu neden gerekli görüyorsunuz diye sorduğumda yanıtı şu oldu: Sanatta kesinlikle hiçbir biçimde kopma olmamalıdır. Bu da hem yarışı hem de birliği sağlıyor. Ülkemizdeki son yüzyıla bakalım. Kaç tane Güzel Sanatlar Akademimiz vardı. 1883 de İstanbul'da kurulan Güzel Sanatlar Akademimiz tek akademiydi. 1980 den sonra adı değişse de kendini bugüne dek yeni adıyla sanatta tek egemen güç olarak görür. Çünkü onun yanında onu denetleyen, karşılaştırma yapacağı, sorgulayacağı, yarış içinde olacağı başka bir sanat kurumu yok. Daha sonra açılan yüksek sanat okullarını destekleyip güçlendirecekleri yerde küçümseme yolunu seçtiler. O okulları bitirenleri de adam yerine koymadılar. Köpeksiz köyde değnekle gezen olmak istediler. Ne yarışma ister ne de birliktelik. Bunun yerine konulan değer bilgiçliktir. Bu okul Avrupa'yla yarışabilir mi ki? Hangi yüzle sanatta tek güç olduğunu vurgulayıp durur? Hiçbir işe yaramayacağı apaçık ortada. Ülkemizde ne sanatı ne de sanatçıları destekleyecek bir anlayışı olmadı. Elin akademileri yüz yılda binlerce sanatçı yetiştirirken bizim tekelci akademi bir sanatçı bile çıkaramadı. Öğretim üyeleri arasından da sanatçı çıkmadı. Hiçbirinin dünya sanatçıları dizeminde adları yok. Ülkemizde sanattan anlayan yok diye salt kendileri çaldı, kendileri oynadı. Hem sanat hem de sanatçı diye kendilerinden başka kimseyi tanımak istemediler. Bu nedenledir ki diğer kentlerimizde Güzel Sanatlar Akademisi kurulsun diye önayak olmadılar. Bu bağlamda sanat düşmanlığının başını çektiler. Başından beri de akademi devlet memurluğunun ekmek teknesi olarak kullanıldı. Çallı dönemi, yüz yıl öncesi için çok iyi bir örnek. Çallı döneminde akademide öğretim üyeliği yapanlarımız o günün çağdaş sanatından ne anladılar ne de bu nitelikte çalışmalar yaptılar. Picasso sanatta büyük bir devrim yaratarak baştan anlaşılmamış olsa da Kübizm'i bastıra, bastıra anlaşılır kıldılar. Dali bir yandan, Kandinsky bir yandan, Matisse ve daha birçok sanatçı kalıpları yıkarak sanatta çığır açtılar. Halkın anlayıp anlamamasına da bakmadılar. Birçok kalıp yıkılınca sanattaki atılımların, akımların da hızı arttı. Bizim Çallı dönemimizdekiler nasıl bir yol izledi? Halkımız sanattan anlamıyor. Onları Picasso gibi sanatçılarla ürkütmeyelim. Yavaş, yavaş alıştıralım, diyerek yoz ve yobaz bir yol tuttular. Çünkü kendileri istese de o günün çağdaşlığından uzakta ve yetersizlikteydiler. İsteseler de çağdaşlaşamazlardı. Akademi ekmek teknesine dönüştü. Çallı'nın emekli yaşı geldiğinde emekli olmak istemedi. En sonunda baklayı ağzından çıkararak Ben emekli aylığıyla geçinemem ki! dedi. Bu anlayış ve akademide uzun yıllar çalışmak, akademiyi ekmek kapısı olarak kullanmaktan başka bir şey değildi. O gün, bu gün akademi gerçek sanatçı ve yenilikçileri akademi kadrosuna katmamakta direnmiştir. Profesör Belcks'in dediği kopukluk ortaya darmadağınıklığı çıkardı. Günümüze dek de ne bir sanatçı çıkarabildiler ne de kendileri sanatçıydı. Ekmek teknesi bekçiliğinden ileri gidemediler. Sonradan açılan sanat yüksek okullarını da sanat okulu olarak görmeyip ülkede sanat gelişimini engellemeye kalkıştılar. Kendi boyları boy değilken nasılsa çok kimse sanattan anlamıyor diye sanatçı pozlarında böbürlenip durdular. Sanat diye aldatıldık ve sanatın dışında bir karmaşıklığın içine düştük. Sanata ilişkin yapılanlar sanattan uzak olunca bu konudaki eğitim de öğretim de sanata ilişkin sözler de havada kaldı. Benim saptadığım ve yanlış bulduğum Çağdaş Türk Sanatı söylemini bunların tümü kullanıyor. Bunun gibi sanat adına konuştuklarında salt bu değil daha nice boş sözler söylüyorlar. Salt onlar mı? Galericiler, müzeler, eleştirmenler, koleksiyoncular, sanatta yetkili kıldıklarımız ve diğer sanat fakülteleri söylüyor da söylüyor. Nasılsa çağdaş ve dünya sanatından uzak bir yerde, sanat diye havanda su dövüyoruz. Bu da bize çok kolay geliyor. Sanatı başaracak güçleri olmayan bu yeteneksizler konuşma konusunda kendilerini yetiştirmişlerdir. Önemli olan konuşmak. Sanata uymuş uymamış hiç sorun değil. Bunlardan biri her ağzını açtığında Türkiye espası öğrenseydi sanatta diğer ülkelere kök söktürürdü gibi sözler eder. Espas ağzında paspas olmuştur. Neredeyse kırk yıl İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi'nde öğreticilik ve profesörlük yaptı. Neden öyleyse hiç kimseye öğretemedi? Kendi çok iyi biliyordu da neden yaptıklarının dünya sanatında bir değeri yok? Bunları soran olan olursa yandı demektir. Ona Türkiye'de her kapıyı kapatırlar. Özellikle gençler bu açıdan çekinirler ve soramazlar. Tekelci anlayış ne soru sordurur ne de gelişme olanağı verir. Bir zamanlar Tatbiki Güzel Sanatlar Yüksek Okulu'nda Sanat Tarihi, öğrencilerin canını çıkaracak özellikte önemli bir yer tutardı. Avrupa'daysa akademi ve sanat yüksek okullarında ders diye de işlenmez. Tony Cragg'ın sınıfında öğrenim gören bizden bir öğrenci vardı. Sanat Tarihi konusunda ne yapıyorsunuz, diye sordum. Tony Cragg bu konuda şunu söylemiş. Sanat kitapları satan dev kitapçılar var. İsteyen oradan satın alır okur. Herkes gibi ben de Sanat Tarihi ile değil de bunun öğreticisi olanlarla sorun yaşadım. Sanat Tarihini öğretenler sanatın özünü öğrettiklerini sanıyorlardı. Oysa Sanat Tarihi sanatın kabuğunu öğretir, özünü değil. Özünü öğretenler Tony Cragglardır. Tatbiki Güzel Sanatlar Yüksek Okulu'nu bitiren biri Düsseldorf Güzel Sanatlar Okulu'nda sanat eğitimine başlar. Dilde sorun yoktur. İki yıl anlatılanlardan neredeyse hiçbir şey anlamadım. demişti. Almanya'da sanat çalışmalarını sürdüren çok iyi sanatçılarımızdan biridir. Sanat diye sanatın kabuğu salt Sanat Tarihi değil sanat derslerinde de öğretilince böylesi acı sonuçlar da kaçınılmazdır. Daha da beteri kavram kargaşasının içine düşerek Çağdaş Türk Sanatı sözünü ağzımızdan düşürmeyiz. Sanat adına sanattan uzak bir çemberin içinde Çağdaş Türk Sanatı diye sıkıştırılmış durumdayız. Bu çember en kısa zamanda kırılmalıdır. Dünyada sanat öylesine büyük bir hızla ilerlemekte ki ona yetişmek neredeyse olanaksız gibi ama yetişilir. Yeter ki gerçek sanat duyarlılığının ırmağı aksın. Sanatı öldürerek sanat oluşmaz. Sanat çok büyük zorlukların aşılmasını gerektirir. Hiç zaman yitirme gibi şansımız yok. Birden bire birkaç kuşağı yitirmiş oluruz. Şimdiden iki kuşak yitmiş gibi görünüyor. Elbette kendini kurtarmak isteyen kurtaracaktır. Sayı ne yazık ki istenilen çoklukta olmayacaktır. Bu sayı geleceğin sanat gücüdür.