Bence Nietzsche haklı, kendine yol soran birine verdiği yanıt: ... yok öyle bir şey!; yine biz var olduğuna inanarak yolumuz devam edelim! Gökyüzünü izlerim genellikle, boşluğu; benim hep ilgimi çeken alçaktan uçan kuşlar değil, çok yükseklerde yalnız bir kuş bir yere gidiyor! Peki yol yok orada, hedefini kestirmiş sağa sola bakmıyor, çok yüksekte olduğu için yakın bir yere gitmiyor kanımca: bir orman, bir park, öteki kuşların da olduğu bir bahçe, başka bir ülke ya da kıta! Şimdi virüs günleri ve de hiç bir yere gitmemek isteğinden öte belki yaşlılık, başka engeller olabilir, uçak seyahatleri de kısıtlandı oysa havaalanlarında çevreye bakmayı çok severdim. Bekleme salonlarında yalnızlık çok göze çarpar: örneğin bir kadın, tipine göre bir kuzey ülkesinden, yaz tatilini nerede geçirmişse güneşin etkisi tatilin bir simgesidir; çaktırmadan onu izliyorum; kafamdaki sorular sıraya girmiş: niçin yalnız, mutlu mu göstermezler genellikle kuzeyliler tüm bu kurgular sona doğru yaklaşırken, ben kafamda snopsissi yazdım bile! Ülkesine, kentine varıyor, evine ulaşıyor. Ev bir süredir kapalı ama mekana ışık çaktırmadan sızar, dolaşır bu tarifsiz bir loşlukta, biliyorum ışıktan yoksun yalnız mekanlara ayrıca bir hüzün çöker; vazoda unutulmuş, kurumuş bir çiçek; tarifsiz bir unutulmuşluk kokusu, pişmanlıkla karışık! Kadın pencereyi açıyor, temiz hava ve ışık, bir süredir uzaklaştığı peyzaj şimdi karşısında; , terk edilmişliği oynar doğa, özlediği, belki bilerek unuttuğu bu görüntü; bahçe, orman, kır, gökyüzü, bir tren yolu, tanıdık bir ağaç, uzakta tanımsız bir ev vs. işte benim kafamda boyadığım görüntü! Ama iç mekan bu sürede çekmiştir, kurumuş küçülmüştür, yalnızlığın kokuları, ıssızlığın tınnı, aniden bellekten hızla uzaklaşan yaşanmış 'yaz'ın, güneşin, gereksiz bir mutluluğun çekip gitmesi; belki yeniden başlamak, kendi peyzajına girmek..! Yalnız tatil yaptığına göre yaşamında da yalnız diye düşündüm, bir iki sözcük de olsa anlatmak; belki konuşmak istemiyor, evet kuzey ülkelerin insanları geveze değildir. Açıkça bir başka boyut, belki yaşamın asıl kaynağına varabilmek adına, farkında olmadan yanından geçtiğimiz bir başka varoluş; bilgilendiriyorum bu içeriği! Ben yine sürdüreyim Bergman'nın Sonbahar Sonatını; İsveçli Lena'nın kestiği yerden 50 yıl sonra -: .. kameranın ustaca gezintisinin şiiri, bize fısıldadığı hüzün, bir ölüm geziniyor bu iç mekanda; hazırız öyküyü dinlemeye! Sanki saptırmadan bir içeriğe yönlendirmek; usta bir yazarın romanındaki ilk cümleyle eşleştiriyorum, örneğin Camus! Şimdiki zaman: önceleri açık denizlerde yüzerken hiç farkında olmadığımız akıntıların bizi sürüklediği kıyılara vurmak; ölüme dair haberler ve de kimsenin kabullenmek istemediği yok oluş, ben buna sahneden çıkış diyorum. Japonya'da çok ilginç bir müze: Chinhu Müzesi. Mimar Tadao Andö'nün bir kurgusu. Bu müzede James Turrel'in bir enstalasyonu bana bir mesaj iletmişti: ... gözün içeriğinden hareketle, SİYAH bir renk değildir; bir optik sanrıdır!


Hülya Küpçüoğlu Çağdaş Sanat Söyleşileri-2 ile dönemin sanatına, sergilere, sanatçılara ve onların sanat yaklaşımlarına bütünlüklü bir bakış olanağı sunmayı sürdürüyor. Türkiye'den ve dünyadan birçok önemli sanatçıyla farklı zamanlarda yapılmış söyleşiler bu kitapta bir araya geliyor. Adapazarı'nda doğdu. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Fakültesi Resim Bölümü'nden mezun oldu (1993), aynı bölümde doktorasını tamamladı (2015). 1993-2007 yılları arasında konstrüktivist resimler, kolajlar ve üç boyutlu çalışmalar yaptı. 2000'ler sürecinde video art ve posta sanatı projelerine katıldı, ulusal ve uluslararası video art, posta sanatı projeleri düzenledi. Popüler kültürle ilgilenmeye başladığı 2007'den itibaren bu konularda resimler üretti. Yeşilçam dönemi Türk filmlerinde rol alan sanatçı portre-lerinin, film karelerinin yanı sıra güncel olaylarla ilgili resimler yaptı. Popüler kültür imgeleri ve güncel olaylarla ilgili sanatsal çalışmalarını sürdürüyor. İlk kişisel sergisini 2000'de açtı. Yirmi kişisel sergi açmanın yanı sıra çok sayıda ulusal ve uluslararası karma sergiye katıldı. Sanat üzerine yazıları, söyleşileri Haber Türk ve Bosphorus Sanat Gazetesi'nde; Art and Life, RH+ Sanat, Artist, Hürriyet Gösteri, Sanat Çevresi, Bahariye Sanat dergileri ile Ek Dergi, Kolaj Art gibi sanal mecralarda yayımlandı. Uluslararası Plastik Sanatlar Derneği (1996'dan beri) ile AICA/Uluslar-arası Sanat Eleştirmenleri Derneği (2011'den beri) üyesi. İstanbul'da yaşıyor, Ayvansaray Üniversitesi Güzel Sanatlar, Tasarım ve Mimarlık Fakültesi, Resim Bölümünde ders veriyor.


Konstantin Brancusi, Karpat Dağları'nın yakınlarında bir Romanya köyünde doğmuştur. Bükreş'te heykel eğitimi almış olan sanatçı, 1904 yılında Paris'e gitmiş bir süre Auguste Rodin'in asistanlığını yapmıştır. Ancak Büyük bir ağacın altında hiçbir şey büyüyemez diyerek kendi başına bağımsız çalışmaya karar vermiştir. 1915-1916 yıllarında üç boyutlu üretimlerinde saf bir biçimsel ifade yakalayan sanatçı, heykel sanatına yeni bir bakış açısı getirmiştir. Taş, ahşap, paslanmaz çelik, bronz gibi malzemeleri en ham halleri ile bütün doğallığıyla kullanmış, bazen de cilalı yüzeylerin işlenmişliğini kullanarak saf bir biçimsel ifade aramıştır. Heykelleri üç grupta toplanmaktadır: İnsan ve hayvan figürleri, ahşaptan yontulmuş antropomorfik formlar, kamusal alanlar için üretilmiş olan anıtsal heykellerdir. Rodin'in naturalist geleneğini bırakarak kırılma noktası geliştirmiş olan Brancusi, malzemenin sanatsal dönüşümünü ve saf biçimsel algıyı sergilemiştir. Brancusi, 20. yüzyılın en önemli ve etkili heykeltıraşlarından biri olup, doğal kavramların temsili için soyut formları kullanmıştır. 1960'lı yıllardan sonra minimalist sanata giden yolları açmıştır. Brancusi'nin ilk önemli çalışmalarından birisi 1907 yılında kendisine sipariş edilmiş olan cenaze anıtı olmuştur. Dua isimli yapıt, diz çökmüş bir genç kız olarak çalışılmıştır. Bu yapıt, Rodin'in oymacılığındaki güçlü jestleri ile Brancusi'nin sonradan sadeleştirilmiş biçimleri arasında bir köprü örneği teşkil etmektedir. Dua çalışmasında alçı ya da kilden model yapıp bunun bronz ya da başka bir metal dökümü ile metalik olarak yaratılması yerine yontu yapmayı tercih etmiştir. Brancusi, 1908'de ilk Öpücük versiyonunu tamamlamıştır. Burada Auguste Rodin'in eserlerinden önemli bir kopuş olması dikkat çekmiştir. Önerilen küp benzeri alana sığan iki figür birbirini kucaklar şekilde son derece basitleştirilerek çalışılmıştır. Birçok eleştirmen Brancusi'nin Öpücüğü nü erken kübizm biçimi olarak görmüşlerdir. Sanatçı, diğer çalışmalarında olduğu gibi kariyeri boyunca The Kiss in pek çok versiyonunu üretmiştir. Her çalışmasında soyutlamaya daha da ulaşmak adına yüzeyleri ve çizgileri giderek daha fazla basitleştirmiştir. Öpücük, aynı zamanda eski Asur ve Mısır sanatının kompozisyonunu ve malzemelerini de yansıtmış, Brancusi'nin kariyeri boyunca ilkel heykele duyduğu hayranlığın ifadesi olmuştur. Brancusi'nin birkaç yıl boyunca çalışmış olduğu öpüşen iki insanı betimleme kavramı, bir karikatürü hatırlatacak gibi olsa da onun çözmek istediği sorun aslında yeni değildir. Michelangelo, heykellerinde mermer blok içinde saklanmış gibi durmakta olan biçimi ortaya çıkarmak için figürlerine hareket kazandırırken, orijinal taş bloğun sade dış hatlarını korumuştur. Sanatçı için malzeme de form kadar önem taşımaktadır. Brancusi, arkaik ve primitif heykele özel bir ilgi göstermiş, soyuta kayan yalınlıkla kapalı ve simetrik bir forma sahip olan Öpücük serisindeki heykellerde olduğu gibi yekpare malzemeden ayrılmışlardır. Sanatçı, Öpücük ten sonra 1910 yılında ve daha sonraki yıllarda ses getirecek olan Kuşlar serisini çalışmıştır. Brancusi, kuşları çalışırken kuş formunun temel elemanlarına ulaşmayı amaçlamıştır. Kuşlara ait somut özellikleri: gaga, kanat, gözleri yontup atarak, kuş formundan uzaklaştırmış ve kuşun en saf halini yakalamıştır. Kuşlar serisinin ilk çalışması Pasarea Maiastra şeklindeki özgün adı ile anılan, Romen folklörünün sihirli izlerini taşıyan Usta Kuş udur. Efsaneye göre Maiastra adlı kuş altın tüylü bir kuş olup, mistik güçler ile dolu bir sese sahiptir ve aşkın habercisi olan bir kuştur. Sanatçı daha sonraki yıllarda aynı tema üzerindeki çalışmalarında Altın Kuş tan itibaren uçma olgusunu daha kuvvetli biçimde vurgulamıştır. Chicago Sanat Enstitüsü'nde bulunan Altın Kuş, ayna gibi parlak yüzeyi ışık ve boşlukla birlikte heykeli çevreleyen uzamı heykelin içine taşımıştır. Geleneksel olarak heykel olgusu ile beraber algılanan ağırlık ve kütle hissini azalmıştır. 1923'te yonttuğu Boşluktaki Kuş adlı eseri uzun, ince bedeni gittikçe sadeleşerek oval, eğimli bir yüzeye dönüşmüş, gaga ve başıyla soyut heykelin en dikkat çekici örneklerinden biri olmuştur. Constantin Brancusi, heykelin kaidesini de başlı başına sanatsal bir unsur olarak kullanmıştır. Sanatçının direkt yontu yöntemi ile gerçekleştirdiği bazı ahşap kaideler dikkat çekici özellik taşımaktadır. Brancusi, bu yönüyle modern heykelin yeniden direkt yontuya yönelmesine öncülük etmiştir. Doğumu ve yaratıcılığı simgelemiş olan yumurtamsı biçimleri ve soyutlamacı ifade tarzıyla gelecek zamanların heykeltıraşlarına örnek olmuştur. Kaide, heykelin bir parçası olmalıdır, aksi takdirde heykel, kaidesiz bir bütün olarak tasarlanmalıdır. ifadesini kullanmıştır. Brancusi, kariyeri boyunca çeşitli heykelsi kaideler yontmuş, bu kaideler heykel için bir dayanak ya da zemin olmaktan çok kendileri tek başlarına birer heykel olmuşlardır. Brancusi, aktif kariyerinin sonlarına doğru ahşap oymalarla Romanya mitolojisini keşfetmiştir. 1914 tarihte Büyücü adlı yapıtı üç dalın kesiştiği noktada ağaç gövdelerinden oyularak meydana getirilmiştir. Sanatçının en etkili heykel stili ise 1910'da oluşturduğu Uyuyan Muse isimli versiyonu olmuştur. Bu yapıt, yüzün detaylarının cilalı, pürüzsüz kıvrımlarla belirtildiği, bronzdan, oval biçimli, bedeni olmayan bir baş kalıbı olmuştur. Uyuyan Muse 'nin güzellik ve huzur veren görünüşü sayesinde pek çok büst ve portre siparişleri almıştır. Tasarımı ile ilgili ilk deneyi ise 1918' de meydana getirilmiştir. Bu düşüncenin en olgun örneği ise, 1938'de Romanya'nın Targu-Jiu kentinde açık havada bitirilen ve kurulan Sonsuz Sütun olmuştur. Sanatçının kariyerinde ulaştığı zirve olarak kabul edilen Sonsuz Sütun heykeli de başlangıçta bir kaide olarak tasarlanmış olan bir yapıdır. 1917 tarihli atölye fotoğraflarında Sonsuz Sütun u önceleyen modüller görülmüştür. Sanat tarihçilerine göre Brancusi 'nin Sonsuz Sütun u, savaşlarla parçalanmış olan insanlığın yeniden birleşme inancını ve ruhun cennete yükselişini anlatmaktadır. Başlangıçta uzun bir sütunun kente yerleştirilmesi söz konusu olmuştur. Ancak anıtı sipariş eden komisyon ile alınan kararlar doğrultusunda proje genişletilmiş ve şehrin doğu-batı eksenine üç adet anıtsal heykel yerleştirilmiştir. Jiu nehri kıyısında şehir parkına yerleştirilmiş olan büyük bir taş masa ve 12 taş oturma biriminden oluşmuş olan Sessizlik Masası isimli yapıttır. Parkın köşelerinden kente doğru bakan 15 metre yüksekliğinde olan mermer malzemeden yapılmış Öpüşme Kapısı, ikinci heykel anıt olmuştur. Bu iki anıttan yaklaşık 1.2 kilometre uzaklıkta açık alana yerleştirilmiş olan Sonsuz Süttun, yaşam yolculuğunu sembolize etmektedir. Brancusi, en önemli yapıtı soyutlama yönünü işaret etmiş olsa da kendisini realist olarak görmüş ve daima konularının iç gerçekçiliğini aramıştır. Her nesnenin sanatta temsili olabilecek esas bir doğası olduğunu ifade etmiştir. Heykel alanında soyutlamanın değerini ilk kavrayan sanatçılardan birisi olmuştur. Brancusi 'nin formlarında görülen şiirsel nitelik ve yakalamış olduğu biçimsel ifade Jean Arp, Henry Moore, Barbara Hepworth gibi sanatçıları da etkilemiştir. Sanatçının 1957 yılında ölümünden sonra eserlerine hakim olan sade, yalın anlatımı, saflık arayışı ve soyutlama stili aralarında Donald Judd, Carl Andre, Robert Morris veTony Smith'in de bulunduğu minimalistleri önemli ölçüde etkilemiştir. Sanatçının Tirgu Jiu'daki anıtsal komplesi, çevre sanatının erken örneklerinden biri olarak tanımlanmıştır. Brancusi 1939'da son kez ABD ziyaret etmiş ve New York'taki Modern Sanat Müzesi'nde Zamanımızda Sanat sergisine iştirak etmiştir. Son büyük heykeli ise Uçan Kaplumbağa isimli yapıdır. Brancusi 'nin ifade biçimi yöresel kaynaklardan yola çıkmış ve evrensel değerlere ulaşmıştır. Sanatçının formları Romen kültürü özelliklerini göstermiş olsalar da evrensel bir ifade şeklini oluşturan arketip formlar olmuşlardır. Brancusi'den önce görsel estetik bakımından akademik ideal güzellikler ön plana alınarak değerlendirilen heykel sanatı, sanatçının ifade biçimi ile 20. yüzyılın başlarında yeni estetik değerler kazanmıştır. - Turani, A., Dünya Sanat Tarihi Remzi Kitabevi, İstanbul, 2013 - Gombrich, E., H., Sanatın Öyküsü, Çev, Ömer Erduran, Erol Erduran, Remzi Kitabevi İstanbul, 2004 - Erden, E., O., Modern Sanatın Kısa Tarihi, Hayalperest Yayınevi, İstanbul, 2016


Bodrum Bitez'de bulunan Toloman Art Gallery'de 20 Ağustos'ta açılacak olan Şifa sergisi, Müge Süel ve Hülya Küpçüoğlu'nun çalışmalarını bir araya getiriyor. Sergide Süel'in zengin dokularla oluşturduğu doğa/deniz, Küpçüoğlu'nun Ağaçların Öyküsü serisine ait eserleri şifa teması çerçevesinde bir araya getiriliyor. Süel ve Küpçüoğlu sergide doğanın iyileştirici yanına vurgu yaparak, izleyicileri doğaya karşı farkındalığa davet ediyorlar. Müge Süel, resimlerinde azalmak, hiç olmak, azalmanın içinde çoğalmak, varolmak, yüzeyde; nonfigüratif bir tavırla yol almak isteğini söylüyor. Sanatçı rengin dokunun, ışığın yüzeye kısa, uzun, hafif, yoğun, dokunup geri çekilişleriyle yüzeyde sezgisel ve kurgusal bilinçle fırçanın spatulanın bıraktığı izlerle ifade etmek istediğini, sanatçının izleyicisiyle bağ kurma yolunun bu olduğunu sözlerine ekliyor. Azalmak, yoksun duruş sergilemek, hem içerik hem estetik anlamda çabasını oluşturuyor, insanın doğa karşısındaki duruşunu Hiçlikte gurur ve kibir yoktur, kendini ve haddini bilme hali vardır. Varlığın da hedefi bu olmalıdır yaşadığımız sürece 2020-2021 pandemik sürecin, holistik healing, bütünsel, evrensel şifaya dönüştürebilmenin yolunun bireyin göz ve ruh doygunluğu ile tanımlayabilmenin de yolunu ararken zero art ile yeniden buluştuğunu ifade ediyor. Bu azalma ve yalınlık arayışı yaşadığımız süreçteki, ekolojik hırpalanma ve yeryüzündeki organik yoksunluk ve doğaya özlem ile de örtüşüyor. Evrensel iyileşmenin olasılığının, bireyin organik geçmişine bağlılığıyla mümkün olabileceğine inandığını, bunun için bilinçli farkındalığın getirdiği bilinçle tüketimin yolculuğunu da kurgusal olarak resimlerindeki azalma, hiçlik ve 0noktası ile izleyiciye hissettirme çabasında olduğunu dile getiriyor. Sanatçının hedeflediği içsel yolculukta izleyicisiyle bağ kurma yolunun bu olduğunu sözlerine ekliyor. 20 Ağustos'ta Bodrum Bitez'de bulunan Toloman Art Gallery'de açılacak olan sergi, 3 Eylül tarihine kadar izlenebilir.


Sahiplenilmesi zor olan yaşanmışlıkların bedende büyük bir karşılığı var. Bazen boğulurken bulursun kendini ve tam o anlarda kes, düzenle, yapıştır tekniği duygusal aktarımın doğru yöntemi olur. Kurtarıcıdır aslında birbirinden bağımsız gazete, kağıt, kitap, dergi, fotoğraf gibi kestiğin materyaller. Bağımsız karakterlerin, bir dönem yazılmış olan yazıların yeniden düzenlenmesidir. Gerekli yerlerde eklemleyerek yaptığın kompozisyona, boya ve kendi el yazını da dahil edersin. Bu yüzdendir ki kolaj hangi zamanda olursa olsun ruhsal savaşın büyük patlamasına karşılık gelir. Ben de önce sanatı tarihlendiren yenilikçi öncü sanatçıların izlerini takip ettim. Yüz yıl öncesine baktığımızda içimizdeki yalnızlığımız gideriliyor. Büyük yıkımların, sancılı değişimlerin, göçlerin ve kabul edilmesi zor kayıpların, yasların, çalkantıların içinden varlığıyla yenilikçi üretimler yapabilen devrimci sanatçılara hayranlık duymamak imkansız. Tarihin sahiplendiği, hayatın kutsadığı sanatçıların izleri yol arkadaşım oldu. Benim hikayemde, deneysel arayışla geçen yıllar içinde kolajla daha fazla uyumlandım. Bu uyumlanma derinlerde saklı olan büyük çığlığın açığa çıkmasına yardımcı oldu. İnsana dair gözlemlerimi sanatsal disiplin içinde yeniden düzenledim. Seçtiğim konuların özünde insan ve insan halleri kendini gösterdi. İnsan, doğa, yaşam, ölüm, aşk, umut, umutsuzluk, yalnızlık, vicdan, cinsellik, arzu, beklenti, sevgi, aidiyet, aidiyetsizlik, bağımlılık, sınır, sınırsızlık, sonsuzluk, evren ile ilişkimiz odak noktam oldu. Odaklandığım konuları somutlaştırırken kültürden, mitolojik öykülerden faydalandım. Psikoloji, bilinçdışı, boşluk ve boşluğun içindeki bilinmezlik ise kolajın derinliğini farklılaştırdı. Hiç tanımadığım ama bir sebepten yollarımızın kesiştiği insanların yaşamları, dünyayı algılama ve kendilerini sunma şekilleri bir yönüyle kolajın mantığını taşıdığını düşündürdü. Bütünsel bir bakış oluştu algımda. Her insan kendi hayatını kolajlıyor aslında. En güzel yanıysa insan yaralarını kolaj yaparak sarabiliyor. Baskılanmış duygular, ifade edilememiş kelimeler, dışa aktarılamamış öfkenin üretime ve yaratıcılığa dönüştüğünü pek çok kez deneyimledim. Biraz ironik olsa da böylelikle birini öldürmene gerek kalmıyor. Üretimin özünde belli başlı malzemeleri maket bıçağı ile kesmek olduğu için bu yönlendirilmiş aktarım sanat eserine dönüşüyor. Özü insan ruhu olan kolajlarım, insanların hayatlarına kolaylıkla dahil oldu, yaşam alanlarına girerek duvarlarında yerlerini aldı.


Borges'in Düşsel Varlıklar Kitabı'nda yer alan bu anlatı, insan zihninin ve ruhunun sınırsızlığına ilişkin anlatılara dair küçük bir örnek. Tarih boyunca kendimizi anlamlandırmak için birbirimize aktardığımız tüm o masallar, düşler, sesler, görüntüler yaratılan kültürün parçaları. Yeniden anlatma, parçalama, bir araya getirme ve görünenin ardında bir gerçeklik kurgulama insan oluşun bir başka tanımı olsa gerek. Çok uzun zamandır disiplinler arasılıktan söz ederken aklımıza gelen farklı disiplinlerin bir arada kullanıldığı üretim biçimleri. Oysa biliyoruz ki bu geçişlilik sadece dilden dile değil insandan insana da olabilir. Talat Parman, Eda Çığırlı ve ben bir araya gelip kes yapıştır üzerine konuşmaya başladığımızda sanırım bu dosya zihnimizde çoktan şekillenmişti. Bir iki aylık çalışma sonucunda da psikanalizin, sanat tarihinin ve sanatın bakış açısıyla yeni metinler ortaya çıktı. Ve biz öylesine bakıp geçtiğimiz birçok olgu gibi kes yapıştırın hayatımızda ne denli büyük bir yer kapladığını gördük. Her üretimin her düşüncenin yeni fikirler, yeni üretimler yaratacağı, bu dosyanın da olası katkılarla kendi içinde çoğalabileceği düşüncesiyle metinleri Kolaj Art'ın sayfaları arasına bırakıyoruz. 1999 yılında Ege Üniversitesi Sanat Tarihi bölümünden mezun oldu. 2002 yılında Mimar Sinan Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü Batı Sanatı ve Çağdaş Sanat alanında yüksek lisansını tamamladı. 2011'de YTÜ Sanat Tasarım Fakültesinde doktoraya başladı. Tombak, Genç Sanat, Türkiye'de Sanat, rh+sanart dergilerinde yazı işleri ve editörlük görevlerinde bulundu. Tombak dergisinde Osmanlıca metin çevirisi yaptı. Türkiye'de sanat ve rh+sanart dergilerinde güncel sergiler üzerine düzenli eleştiriler yazdı. Sanat ve diğer disiplinler, müze ve sanatsal oluşumlar üzerine özel dosyalar hazırladı. Plastik sanatlar alanında jüri üyelikleri ve danışmanlık yaptı. Sanatçılar üzerine monografik kitaplar kaleme aldı. 2010 yılında Çağla Cabaoğlu Galeri işbirliğiyle Şangay Uluslararası sanat fuarına gidecek serginini küratörlüğünü yaptı. 201-2012 yılları arasında yönetmen Semih Kırmemiş ile Bedri Rahmi Eyüboğlu belgesel filmini yaptı. 2014 yılında sanat öğrencilerine burs sağlamak amacıyla üzerinde dört yıl çalıştığı, Sanat Objesi Olarak Sanatçı adlı proje sergisini hayata geçirdi. Bugüne kadar plastik sanatlar alanında 300'ün üzerinde makale kaleme aldı. Türk ve yabancı sanatçılara özel kataloglar yazdı. 2010 2011 eğitim döneminde özel Aydın Üniversitesinde Sanat Sosyolojisi dersleri verdi. 2012'te İTÜ'de öğretim görevlisi olarak çalışmaya başladı. Kültür araştırmaları, sanat teorileri, güncel sanat, eleştiri pratikleri üzerinde çalışmakta, güncel eleştiri yazıları kaleme almakta, kendi alanında ders vermekte, editörlük, sanat danışmanlığı ve küratörlük yapmaktadır. Nilgün Yüksel is an art historian and freelance art critic, lives and works in İstanbul. She has been working in a departmant of fine art, İstanbul Technical University. She curated exhibitions such as Tree of Life and Artist as an Art Object. She worked as an editor and art critic at art magazines such as Tombak, Türkiye'de Sanat, Genç Sanat, rh+sanart. She made a documentary film about Turkish artist Bedri Rahmi Eyüboğlu. She has written monographies about Turkish artists and numerous articles in national art magazines such as Türkiye'de Sanat, Gençsanat, Artdekor, Cosmolife, Antik Dekor, Milliyet Sanat, Mimarlık, Skala, Artist, rh+sanat, Evrensel Kültür, Tombak, Kolaj Art, This year, she is a boarding member of AICA, Turkey.


Baudelaire, Romantizm sanatçının hissetme biçiminde yatar, dediğinde aslında yeni bir sanatçıyı tanımlıyordu. Tutkularını serbest bırakmış, kendini bağımsızlaştırmaya başlamış, aç bir şekilde koşarak moderne ilerleyen sanatçıyı. Baudelaire'in bu saptamasının üzerinden bir yüzyıl bile geçmeden yaratının hissetme, düşünme, devinme biçiminde yattığını imgelerle dünyaya gösteren bir sanatçı modeli ortaya çıktı. Gün geçtikçe kurallardan, bazen kendinden bile azade. Aynı Baudelaire, taklitçi ressamları yermek için Rembrandt'ın tablosundan bir parça alıp onu hiç değiştirmeden, hiç sindirmeden ve yapıştırmak için gerekli tutkalı da bulmadan, tamamen farklı yönde oluşturulmuş bir esere karıştırabilecek insanlar var. Diyor, sonra da dönüp kentin parçalarına bakıyordu. Fahişeler, bohemler, flanörler, dandiler, burjuvalar henüz yeri bulunamayan o görünmez tutkalla birbirlerine bağlanmış, büyük bir resme dönüşen Paris'te bir kolajın parçaları gibi deviniyorlardı. Kentin parçaları kenti parçalıyor, ona ve zamana fragmanlara dönüşmüş anlamlar yüklüyordu. Hızlanan yaşam, sadece kendi içinde kendini çoğaltmıyor, gelecekte volümü gittikçe artarak yaratıyı dönüştürecek başka kültürlerden ayrıntıları üstüne giyiyordu. On dokuzuncu yüzyılın o doğum sancısında sadece Japon estampları bile yeni yaşayış halini anlatmak için yeterliydi. Gümrüklerden sahaflara, oradan kişisel kütüphanelere, sanatçıların tablolarına, küçük yaşam alanlarına sızmışlardı. Başka bir estetiğin, hazzın, taklidin, etkilenmenin, kendine mal etmenin simgelerinden biri olmuşlardı. Bir kültür, kendine yabancı olan başka bir kültürü alıyor, merakla hazmetme, bir sentez yaratma uğraşına giriyordu. Sonra yapıştırmak için gerekli tutkal bulundu. Braque, ağacın dokusunu açık eden duvar kağıtlarını tuvale yapıştırdığında, Picasso gazete parçalarını kesip bize onların birer gazete parçası olduğunu yüzeyde gösterdiğinde kısaca kübistler biçimsel sorunlarını ayırıp tekrar birleştirmeyle çözümlemeye başladıklarında yaşam, yüzeyde yeniden anlam kazandı ve dil, sonsuza kadar değişti. Onların üretimleri henüz tazeliğini korurken ve Birinci Dünya Savaşı büyük yıkımıyla Avrupa'nın damarlarında dolaşırken, savaş kaçkını Hugo Ball, sevgilisi Emmy Higgins ile birlikte kurdukları Cabaret Voltaire'de kelimeleri, heceleri kolajlıyordu. Bu sesli şiirler, dili tutulmuş, kekemeleşmiş Avrupa'ya bir yanıt, insan doğasının ritüellerine bir dönüştü. Onun Karawanede anlogo bung/blago bung mırıldanmaları, dadacıların performanslarında kendi bedenlerinden sıyrılmalarıydı. Dans, müzik, hece, kostüm, maske başka olasılıklarının varlığına, başka bir dünyanın mümkün oluşuna, isyana, kaçışa, başkaldırmaya, anlamsızlığa, bütün bunların dışında anlamsızlıktaki anlama işaret ediyordu. Dada, modernitenin vaat edip gerçekleştirmedikleri karşısında öfkenin ve hayal kırıklığının karşılığıydı. Ölümün karşısında yaşama tutunuştu. Henüz dillendirilmemiş bir travmanın içinden geçişti. Kimliğin reddi yeniden kimlik bulmanın arayışıydı. Jean Hans Arp, doğuşundan gelen Alman ve Fransız kimliğini yerine göre sahiplenirken asıl adı Helmut Herzfeld olan Jean Heartfield, Almanya'ya duyduğu öfkeyle kendini İngilizleştiriyordu ve bu sanatçılar durmaksızın yapıştırıyordu. Kolajlar fotomontaja dönüşüyor yoksunluğun, tehlikenin, sezginin, bilincin parçaları yüzeyde birleşiyordu. Öylesine bulunmuş kağıt parçaları, bir yerlerden bir araya getirilmiş değersiz atık malzemeler gözden kaçanlar yüzeyde birleşiyor; basın imajları, bildik görüntüler, fragmanlar ilk anlamlarını yitirip gerçeğin ardındaki gerçekle başka bir kimlik kazanıyordu. Dada, yapıştırarak, dönüştürerek, yeniden kurgulayarak yüzeyde, üçüncü boyutta ve bedende haykırmanın bir yoluydu. Ve her biri kendi dilini bulmuş, bir potada erimeden birbirine karışmadan devinen Dada'nın erkek sanatçılarının birçoğu gayet erildi. Kadın dostlarını uysal oldukları ölçüde hoş görüyorlar, akılcı oldukları sürece dışarıdan bakıyorlar ve zorlandıklarında dışlıyorlardı. Cabaret Voltaire'in dolayısıyla Dada'nın oluşumunda başrol oynayan Emmy Higgins bu dünyaya umarsızca yasadışı eylemleri, şiirleri ve kışkırtıcı danslarıyla baş kaldırdı. Sophie Tauber Arp, soyutu çözümlerken eşi Hans Arp ile birlikte ürettikleri eserlere imza koymayıp müellifliği reddetti. Hannah Höch, bilindik imajları değiştirerek, dergilerden, günün politikasından, gündeliğinden derlediklerini dönüştürerek zamanın faşist yapılanmasına meydan okumakla kalmadı kadının özgürleşmesine dair sözlerini söyledi. Hannah Höch, belki de birçok kadın sanatçının neden kolajı tercih ettiklerinin karşılıklarından biri oldu. Onun yapıtları, politikanın, toplumun, yanındaki arkadaşının, savaşın, şiddetin o büyük kaosunda boğulan kadının sesinin karşılığıydı. Böylesine radikal bir çıkışta gerçek anlamda Dada kulübüne kabul edilmeyen Höch, dünyaya kolajları ve fotomontajlarıyla karşılık verdi. Dadacıların kolajda ve fotomontajda yaptıkları o büyük devrim, sessizce başka anlatım biçimlerine sızdı. Sürrealistler bilinçaltının derinliklerinde gezinirken sadece resimleriyle değil artık sanat dünyasının çoktan ele geçirdiği farklı malzemelerle objeyi dönüştürdüler. Sürrealizm'in içinde eril dile yanıt, Meret Oppenheim'dan geldi. Freud'u ve Jung'u takip ediyordu. Onun entelektüel zihninde belirginleşen teoriler, çalışmalarında kadın bedeninin, beden algısının parçalarıyla karşılık buldu. Olmayan ayna görüntüsünü, kadının seyirlik oluşuyla ikame edip sırlı camı kendi seçtiği malzemeyle oradan yansıyan fallusa dönüştürdü. Tüyle kapladığı fincan vajinaya, tepsi içinde sunulan topukları parçalanarak süse dönüştürülmüş ayakkabılar, kadın bedenine işaret ediyordu. Oppenheim, bu çalışmalarıyla nesneyi doğrudan başka bir nesneye yapıştırıyor, oradan yeni anlamlar üretiyordu. Kolaj, çok önceden dönüştüğü nesneyle, asamblajla, gerçek dünyanın ve aklımızın bilmediğimiz, tahmin edemediğimiz dehlizlerinde dolanıyordu. Başka bir açıdan tam da Breton'un deyişiyle gerçeği açığa çıkarıyordu. Ne de olsa rüyalar, bilinç dışında gerçekleşenler ve gerçeği çarpıtan bakış açımız, gerçekten bağımsız değildi. 1960'lara gelindiğinde, savaşın ve barışın çocukları olan yeni nesil, kaldırım taşlarının altında kumsal olduğunu keşfedip saçlarına çiçekler taktığında Niki de Saint Phalle, silahından ateşlediği boyaları tablolarına yapıştırdı. Boyaları tuvale sürmedi. Yapıştırdı. Nana Power eseriyle, dilimizle söylersek hatun gücüyle o silahı kameradan kendisini izleyen izleyiciye doğrulttu. Baba tacizinin yaratığı travmanın, öfkenin patlamasıydı bu. Simgesel bir ölüm yaratıyordu Niki de Saint Phalle. Yeniden yaşamak için. Aslında sorun alan kontrolüyle ilgili sanırım. Çünkü çocukluktan bu yana, hatta çocukluğum süresince sınırlarımı kaybettim. Hiçbir zaman bir alan kontrolüm olmadı. Romanyalı bir Yahudi, Ortodoks bir ülkede Protestan, aslında gerçekten öldüğü bilinmeyen, babası olmayan biriydim. Size yemin ederim, duvara yapıştırdığım ilk şey, hislerden ibaretti. diyordu Daniel Spoerri, assamblajlarını anlatırken. Delbeck Ailesinin Dinlenmesi çalışmasında, bir dizi yemek sofrası nesnesini bir tabloya yapıştırıp duvara asmıştı. Yemek sofrasında buluşan ailenin düşsel bir ifadesiydi bu çalışma. Toplumsal travmaların bireysel yansımasıydı. Çok derindeki duygular birkaç objeye dönüşmüştü. Ruhunda asılı kalanlar çıkıp duvara asılmıştı. Aynı zamanlarda Atlantik'in öte yakasında John Cage, sesleri ve sessizliği kolajlıyordu. Müzik aletini çalmayarak, sıradan nesnelerin gürültülerini kullanarak tüm beklentilerin dışında hareket ederek zihne dikkat çekiyordu. Öğrencisi Allan Kaprow'un happeninglerle, anlık eylem hareketleriyle, farklı yerlerde çoğalan yeniden tanımlanan yaşamı kolajlaması gibi. Bitmeyen bir yapıttı onlarınki, tamamlanması için insana dokunması gereken, ardında iz bırakmayan, anda olup biten, gelgitleri içinde barındıran, zihni uyarıp susturan bir yapıt. Aynı anda hem çok gürültücü ve fazlasıyla sessiz olan Land Art sanatçıları en saf haliyle toprağı ve oradan türeyenleri ve uygarlığın verilerini dönüştürmeye başlamışlardı. Christo çifti, seçtikleri yerleri, anıtları, sahilleri, binaları, adaları, yürüyüş yollarını paketlediler. Sonra oradan izleri sildiler. Aynı Land Art sanatçılarından Richard Long, yürüyüşlerinin kalıcı olmayan izlerini doğaya bıraktı. Geçtiği yolları taşlarla, dallarla, yapraklarla işaretledi. Doğayı, doğayla kolajladı. Yarım bıraktığı işlerinde doğanın izleri tamamlamasını, silmesini bekledi. Görüntüler, imgeler, nesneler, sesler, eylemler yeterince kolajlandığında, Doğu'nun ve Batı'nın birbirine yabancı olan ve belki de hep yabancı kalacak kültürleri, yabansı bir iç içe geçişle yeterince çelişki yaşadığında, yaşam fragmanlara, değişen parçalara dönüştüğünde, öfkenin, araştırmanın, zihnin, ruhun gücü seslere, gürültülere, buluntulara, bilinene ve bilinmeyene evrildiğinde güneş doğdu. Bütün o yaşanmışlıklardan, dünyanın ve sanatın büyük devrimlerinden sonra sanatçılar çıkarmaya, eklemeye, yapıştırmaya, aykırı olanları bir araya getirmeye devam ettiler. Çünkü kolaj, insanoğlunun zihninin uyanmaya başladığı zamanlardan bu yana yaşamın, kimliğin, zihinsel ve tinsel olanın kendisiydi. İfade edilmeyenin, söze dökülmeyenin anlatımıydı. Bu yüzden salt görüntüde değil seste, hecede ve adlandırdığımız ve adlandıramadığımız ayrıntılarda kendini açık ediyordu. Başka bir deyişle üstümüze aldığımız tüm biçim ve yaşam formlarıyla örtük bir çıplaklığın ifşa edilişiydi.


Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud'a göre düşler bilinçdışına götüren zafer yoludur. Düşleri çözümlemek ruhsallığın işleyişini anlamak açısından çok değerli bilgiler ortaya koyar. Dahası düşlerin ruhsallığın en önemli yaratıcı ürünlerinden biri olduğu da unutulmamalıdır. Düş bir yaratım ürünü olarak ele alındığında onun oluşumunu sağlayan düzeneklerin bir yaratıcı uygulama olan kesyapıştır'a benzerliği ortaya çıkacaktır. Alannah Moore kesyapıştırı yaratıcılığın en saf hali olarak tanımlamıştır. Bu önerme elbette sanat tarihi açısından tartışılabilir bir konudur. Oysa düşün insanın ruhsal yaratıcılığının en saf hali olduğu kuşku götürmez. Bu yazıda düşün düzenekleri ve kesyapıştırın yapılış yöntemleri arasındaki benzerliklere değineceğim. Psikanalizin kurucusunun Sigmund Freud olduğu tartışılmazdır. Ancak psikanalizi başlatan kurucu kitap hangisidir konusu hemen her zaman tartışmalı olmuştur. Sigmund Freud'un yazmaya özellikle önem veren bir kişi olarak uzun yaşamı boyunca hayli yayın ortaya koyduğunu ve hayli genç yaşlarda yazmaya ve yayımlamaya başladığını biliyoruz. Bu bağlamda Düşlerin Yorumu onun ilk yayını değildir ama birçok açıdan öncü nitelikler taşımaktadır. Öncelikle vurgulanması gereken bu kitabın 1899'un Kasım ayında yayımlanmış olmasına karşın yayıncının kitabın önemini fark etmesi ve yüzyılın çığır açıcı kitabı olacağını öngörerek kapağa 1900 tarihini atmış olmasıdır. Öyleyse 20. yy. Düşlerin Yorumu ile başlar demek yanlış olmayacaktır. Kitap o zamana kadar düşler konusunda yapılmış tüm çalışmaları ele alan ve psikanalizin bu yaklaşımlardan farklılığını vurgulayan bir yapıttır. Ayrıca Sigmund Freud bu kitapta psikanalizin bireye öznelliğinde ve tekilliğinde verdiği özel önemin ve değerin altını çizmek için önce kendi düşlerinden örnek vermekten çekinmemiştir. Freud bu önemli yapıtında bir yandan düşlerin oluşumu hakkındaki görüşlerini ortaya koyar, bir yandan da ruhsal sürecin işleyişi hakkında önemli varsayımlarda bulunur. Çünkü düşler bilinçdışı hakkında en değerli bilgileri veren ve o nedenle zafer yolu sıfatını hak eden olgular olarak ruhsallığın yapılanmasındaki çeşitli düzeneklerin oluşumunun da açıklanmasını sağlayacaklardır. Freud düş oluşumunda yerdeğiştirme, yoğunlaştırma, betimleme ve ikincil işleme gibi düzeneklerin etkin olduğunun altını çizer. Bu düzeneklerin ayrıntılı anlatımına aşağıda yeniden döneceğim. Ancak önce biraz da kesyapıştırmaya değinmek istiyorum. Psikanaliz gibi kesyapıştır da 1900'lerin başında ortaya çıkmış bir yaratıcı uygulamadır. Paul Aron ve Jean-Pierre Bertrand Gerçeküstücülük Sözlüğü'nde kesyapıştır'ı ikonik veya plastik bir yaratım tekniği olarak görürler ve temel olarak çeşitli nitelikteki malzemelerin bir araya getirilmesine dayandığını belirtirler. Picasso, Braque gibi gerçeküstücülerin daha 1910'lu yıllarda resimlerine ham unsurlar yapıştırmaya başladıklarını ama kesyapıştır'ın en önemli temsilcilerinin Dadaistler olduğunu belirtirler. Ancak onlar da diğer birçok sanat tarihçisi gibi bu sanatın önde gelen adının Max Ernst olduğunu özellikle vurgularlar. Yazarlar Ernst'in kesyapıştır tekniği ile yarattığı kesyapıştır-romanlarının bu deneyimin en özgün örnekleri olduğunu belirtirler. Bu kitaplarda gizemli bir öykü sunulmakta ve okuyucudan kesyapıştırlardan yola çıkarak ve kafasını karıştıran kısa anlatımları da aşarak çözümü bulması beklenmektedir. Andre Breton, Ernst'in 1929'da yayımlanan Yüz Başlı Kadın kesyapıştır romanına önsöz olarak yazdığı okura çağrı da kitabın, döneminin ruhunu başarıyla canlandırdığını ama sunduklarını bağlamından koparma anlamında tedirginlik de yarattığını belirtir. Ve Elbette bu teknikle bir eli koldan koparmak ve böylece o elin el olarak ne kazandığını ortaya çıkarmak olasıdır. der. Aron ve Bertrand, Max Ernst'in kesyapıştırı varlıkların ve nesnelerin anatomik ve fizik niteliğini değiştirerek veya değiştirmeden tümüyle dönüştürebilen mucize olarak adlandırdığını da eklerler. Adam Biron ve Rene Passeron Max Ernst'in şüphesiz gerçeküstücü akımın etkisinde kaldığı dönemden bir kalıt olarak edindiği bu uygulamaya tüm zenginliğini verdiğini vurgularken bu teknik üzerine şu saptamayı yaparlar ve Kesyapıştır sınırda bir uygulama olarak, ruhsal özdevinim verili nesnel malzemenin seçilmesi oyununda ancak sınırında bir yer tutsa da, aslında imgenin temel unsuruna ona yaraşanı vermek yani gerçeküstücü anlamda eleştirel ve göz açan değerini vermek ve gizli bir hakikat adına onu işleyişinin görünüşlerinden yola çıkarak tartışmaya açmak demektir. derler. Kesyapıştır, imgeye hak ettiği değeri temel unsurundan yola çıkarak ve işlevini ortaya koyarak vermekse eğer, bunun düş uğraşının temel hedefine ne denli yakın olduğu açıktır. Görüldüğü gibi sanat tarihinin önemli akımları olan Dadaizm ve Gerçeküstücülükle psikanaliz arasında hem ortaya çıkışlarının hemen hemen aynı yıllar olması hem de insan ruhsallığına ve onun yaratıcı yetisine karşı yaklaşımları açısından hayli benzerlik vardır. Öyleyse yeniden psikanalize düş uğraşı ve ruhsal aygıtın işleyiş biçimleri bağlamında dönmekte yarar var. Sigmund Freud'un birincil ve ikincil süreç ayırımı onun bilinçdışı süreçleri keşfettiği erken dönem çalışmalarına dayanır. 1895 tarihli Bilimsel bir Psikoloji için Taslak ve 1900 tarihli Düşlerin Yorumunun 7. bölümü bunun örnekleridir. Belirtilerin ve düşlerin oluşumu Freud'u belli yasalara uygun olarak işleyen bir zihinsel işleyiş olduğu ve geleneksel psikolojinin önerdiklerinden çok farklı süreçlerin ortaya konması gerektiği düşüncesine götürmüştür. Böylece düşler anlamsız olmak yerine anlamları olan ama anlamın sürekli kaydığı olgular haline gelmektedir. Freud düşlerin belli bir uğraşın sonucunda ortaya çıktığını ve bu düş uğraşının yine belli düzenekleri kullandığını belirtir. Düşlerin Yorumunun 6. bölümünde bu düzenekleri ayrıntılı olarak açıklar. Düş uğraşında etkin olan düzeneklerden biri yer değiştirmedir. Burada bir tasarıma olan vurgu, ilgi ve yoğunluk ondan ayrılıp kökensel olarak onunla az veya çok çağrışımsal bağlantıları olan başka tasarımlara geçer. Belirtilerin oluşmasında da rol oynayan bu düzenek en belirgin biçimde düşlerde ortaya çıkar. Burada aslında ekonomik bir varsayım söz konusudur. Bir tasarıma bağlı enerji ondan ayrılarak çağrışımsal yollarla başka tasarımlara kaymaktadır. Enerjinin bu serbest yer değiştirmesi birincil sürecin en önemli niteliklerinden biridir ve bilinçdışının işleyiş biçimidir. Yerdeğiştirme kavramı Freud tarafından öncelikle düş örneğinden yola çıkılarak geliştirilmiştir. Düşün açık içeriği ile gizli içeriği arasında yapılan karşılaştırma bir odaklanma farkı yaratacaktır; çünkü gizli içeriğin en önemli unsurları çok ufak ayrıntılarda ortaya çıkar. Bunlar kimi zaman güncel olgulardır kimi zaman ise çocukluktan kalan ve daha önceden başka bir yerdeğiştirmeye uğramış unsurlardır. Sigmund Freud'un düşlerin oluşumunda rol oynadığını düşündüğü ikinci düzenek yoğunlaştırmadır. Yerdeğiştirme yoğunlaştırmayı kolaylaştırır; iki çağrışım zinciri boyunca ortaya çıkan yerdeğiştirme kavşak noktaları oluşturan tasarımların veya sözel dışavurumların doğmasına yol açar. Yoğunlaştırma bilinçdışı süreçlerin temel işleyiş biçimlerinden biridir. Burada söz konusu olan tek bir tasarımın kesişme noktasında olduğu birçok çağrışım zincirini tek başına temsil etmesidir. Bu tek tasarım ekonomik olarak farklı zincirlere bağlı tüm enerjilerin yatırımını üstüne çeker. Belirtiler gibi bilinçdışının birçok oluşumunda yer alan yoğunlaştırma en açık biçimde düşlerde ortaya çıkar. Çünkü düşteki açık yani görünür anlatım gizil içeriğin özetidir. Bir anlamda kısaltılmış bir çeviri yapılmış gibidir. Ancak yoğunlaştırma elbette basit bir özet değildir. Çünkü eğer her açık unsur birçok gizli anlamla belirlenmişse, tersi de söz konusudur yani her anlam birçok unsurun içinde bulunabilir. Dahası açık ve görünür olan unsur köken aldığı anlamların her biriyle aynı ilişkiyi de kurmaz. Freud'a göre yoğunlaştırma birçok biçimde ortaya çıkabilir. Belli bir unsur örneğin bir tema veya bir kişi, düş düşüncelerinin birçoğunda var olduğu için yani onların düğüm noktasını oluşturduğu için düşte yer almıştır. Değişik unsurlar ayrı bir birimde, örneğin bir karma kişilikte olduğu gibi, bir araya gelmişlerdir. Ya da birçok imgenin yoğunlaşması ortak çizgi veya çizgilerin güçlendirilmesi lehine birbiriyle uygun olmayan çizgilerin silikleştirilmesine yol açar. Burada şu soru sorulabilir: Yoğunlaştırma sansürün etkisiyle mi ortaya çıkar yoksa tersine ondan kaçmanın bir yolu mudur? Çok doğru bir sorudur bu. Ayrıca yoğunlaştırmanın bilinçdışı düşüncenin bir niteliği olduğu da unutulmamalıdır. Birincil süreçteki serbest enerji, algı kimliğine olan eğilimi yoğunlaştırmayı hem olanaklı kılar hem de onu güçlendirir. Öyleyse bilinçdışı arzunun hemen sansüre uğradığını, bilinçdışına çekilen önbilinçsel düşüncelerin ise ikincil olarak sansüre uğradığını söylenebilir. Danon-Boileau yoğunlaştırma ve üstbelirleme arasındaki farka dikkati çeker. Yoğunlaştırmada aynı yöndeki güçlerin göreceli yoğunluklarının toplanması söz konusu iken üstbelirlemede ayrışık veya zıt güçlerin bir içeriği sahiplenmesi söz konusudur. Bilinçdışı bir arzuya onun dışavurumunun sansürünün eklenmesinden oluşan bir tasarım üstbelirlemeye iyi bir örnek oluşturur. Freud'un düş uğraşı için önerdiği bir diğer düzenek olan betimleyicilikte yerdeğiştirme sayesinde soyut bir düşünceden görselleştirilebilir bir eşdeğerine geçiş söz konusu olur. Ruhsal vurgu duyumsal ve algısal bir yoğunluk olarak ortaya çıkar. Betimleyiciliktedüş düşünceleri seçilmeye ve dönüştürülmeye uğrarlar ve böylece imgelere ve özellikle görsel imgelere dönüşürler. Bu sayede düşte en soyut düşünceler bile imge olarak dışa vurulabilirler. O nedenle sözler sözel dildeki anlamları için değil yalnızca gösterenler oldukları için düşte yer alırlar. Böylece düşteki ana düşüncelerin dallanmalarındaki görsel betimlemeye en uygun olanlar seçilecek ve düş düşünceleri arasındaki mantıksal bağlar ortadan kaldırılacaktır. Ayrıca betimleyicilik yerdeğiştirmeyi imgesel unsurlara doğru iter. Böylece soyut bir düşünce ile duyumsal bir imge arasındaki zincirin halkası oluşturulmuş olur. Betimleyicilik sayesinde aslında olmayan nesnelerin oluşması sağlanmış olur. Katia Varenne, betimleyiciliğin varsanısal süreçte yani gizil ve soyut düşüncelerin görsel imgelere dönüştüğü sanatsal yaratımda ve düş uğraşında etkin olduğunu belirtir. Yinelersek betimleyicilik soyut düşünceleri görsel dile çevirir. Burada üstbelirleyicilikle seçilen unsurların yoğunlaştırılması, çağrışımsal zincirler boyunca yer değiştirmesi ve aynı zamanda betimlenemeyen mantıksal ve nedensel ilişkilerin göz ardı edilmesi söz konusudur. Amaç görsel imgeler tarafından çekilmeye aday hareketlenmeye hazır enerjiyi ortaya çıkarmaktır. İkincil işleme tam da burada devreye girer ve yerdeğiştirmenin hedefine ulaşmasını sağlar. Düş uğraşının ele almak istediğim son düzeneği olan ikincil işleme düşün göreceli olarak tutarlı ve anlaşılabilir bir senaryoya dönüşmesi için yeniden değerlendirilmesidir. SigmundFreud'un ikincil işleme olarak adlandırdığı, somut olarak düşteki saçma ve tutarsızlık görünümü ortadan kaldırmakyani boşlukları doldurmak, düşü oluşturan unsurlarda ayırma veya seçmeler yaparak kısmi veya bütüncül bir yeniden elden geçirme gerçekleştirmek, kısaca bir tür gündüz düşlemi yaratmak çabasıdır. İkincil işleme aslında anlaşılabilirliği ön plana almak girişimidir ve düş uğraşının, daha önceki düzenekler olan yerdeğiştirme, yoğunlaştırma ve betimleyicilik üzerinde gerçekleşen etkin bir müdahale olarak ikinci evresini oluşturur. Ancak ikincil işleme, oluşmuş yapılar üzerinde bir sonradan etki değildir, tersine düş düşünceleri üzerinde seçici ve tümevarımcı bir etki gösterir. Çünkü düş uğraşı burada daha önce oluşturulmuş gündüz düşlemlerini de kullanacaktır. İkincil işlemenin özne uyanıklık durumuna yaklaştığında ve özellikle düşünü anlattığında etkinliğini belirgin bir biçimde ortaya koyduğu görülür. François Duparc ikincil işlemenin, düşün anlatılabilir olmasını sağlayarak aslında ikincil sürecin bilinçli düşüncesine daha yakın olduğunu vurgular. Ona göre ikincil işleme aslında düşteki sansürün hizmetindedir. Ayrıca Freud'un bu sürecin gündüz düşlerinde yani düşlemlerde de etkin olduğunu vurguladığını belirtir. Çünkü Freud'a göre düş önbilinçte hazır olan bu düşlemleri kullanır. Dahası düşteki görsel imgelerin sözel imgelere çevrilmesini ve bir anlatı kurarak bunların dinleyicide görsel imgeler oluşturmasını sağlamak hayli zengin ve karmaşık bir uğraşa gönderme yapmaktadır. İkincil işlemede bir yandan daha önce bireyin sözlüğünde var olan betimlemelere gönderme yapılırken öte yandan bilinçdışı arzunun etkisiyle yeni ve yaratıcı betimlemelere de yer verilir. Sigmund Freud'un burada eskiye ve kültüre ait dilsel kimliklerin kalıntılarının düş görenin özgün bilinçdışının ortaya çıkışına direndiğini özellikle vurguladığı da anımsanmalıdır. Son olarak Freud'un düşün anlatılmak için görüldüğünü yani düşü harekete geçiren asıl unsurun anlatılacak olması olduğu görüşünü öne sürdüğünü belirtmek gerekir. Düş başkasına olmasa bile en azından kendine anlatmak için görülmüştür. Dahası Freud'un da belirttiği gibi düşler uyanıp yorumlanmadan daha önce zaten bir kez yorumlanmışlardır. Bütün bunlardan yola çıkarak ikincil işlemenin bir toparlayıcı düzenek olduğu ve o nedenle onu ikincil olarak tanımlamanın doğru bir yaklaşım olduğu söylenebilir. Düş uğraşının düzeneklerini ayrıntılı olarak açıkladıktan sonra ve kesyapıştırın sanat tarihindeki yerini ve değerini tartışmayı konunun uzmanlarına bırakarak düş uğraşı ile kesyapıştır uğraşı arasındaki koşutlukları ortaya koymaya çalışacağım. Yukarıda da değindiğim gibi Alannah Moore kesyapıştırı yaratıcılığın en saf hali olarak tanımlarken bu uygulayımın sağladığı yaratım olanaklarını bir birele aldığı kitabında kesyapıştır sayesinde eski, kullanılmayan gözden düşmüş nesnelere yeni bir yaşam vermenin olanağının ortaya çıktığını öncelikle vurgular. Dahası bu teknikle ortaya konan ürünlerin üretmek, eskileri yeniden değerlendirmek, üst üste yapıştırmak, palimpsest oluşturmak, makina veya elle dikmek, bir hurdakitap yapmak, yeniden dönüştürmek, bağlamı değiştirmek, gizemleri çözmek, doku denemeleri yapmak, eskiyle yeniyi birbirine harmanlamak, bir öykü anlatmak, üstüste gelmeler yaratmak, cilalı bir görünüm sunmak, keçelemek, grafitti yapmak, kabartılandırmak, vintage ve çağdaş farkı oluşturmak, kimeralar yaratmak, kendi resmini yapmak, biçimler ve sınırlar belirlemek, çağdaş hiyeroglifler yaratmak, manzarayı arındırmak, var olanı dönüştürmek, yapboz oluşturmak, burnunu her şeye sokmak gibi birçok farklı okumaların yapılabileceği yapıtlar olduklarını belirtir. Onun kesyapıştırın uygulaması için önerdiği bu okumaların ya da yorumların hemen hepsinin düş uğraşının çeşitli yönlerini açıklamak için kullanışlı olabileceğini düşünüyorum. Ancak burada yalnızca çok belirgin bir koşutluk oluşturduğunu düşündüğüm bazılarına yer vereceğim. Moore'a göre kesyapıştır öncelikle bir tür palimpsest yani eskinin üzerine yeniden yazmaktır. Palimpsest üst üste gelişlerden oluşmuş bir belgedir ve genellikle parşömenlerde kullanılmıştır. Kesyapıştırda da kesilen kağıtların üst üste yapıştırılmasıyla, bir yandan bir kalınlık oluşturmak bir yandan da yepyeni bir görüntü ortaya koymak söz konusudur. Eski Yunanlıların üzeri mumla kaplı tabletlere taş kalemiyle yazdıkları ve daha sonra bunları pürüzsüzleştirerek üzerlerine yeniden yazı yazdıkları bilinmektedir. Romalılar da bu yöntemi kullanmışlardır. Kağıt ya da papirüse göre çok daha dayanıklı olan hayvan derisinden yapılan parşömenler bugün elimizdeki en önemli palimpsest örnekleridir. Palimpsestin işlevleri tutumluluk, bir gizemi çözmek için anahtar olmak ve bellek oluşturmaktır. Palimpsest öncelikle bir tutumluluktuk, yani eskiler atılmamış ve yeniden kullanılmıştır. Ruhsal ekonominin de enerjinin sakınımı kanununa uygun olarak tutumlu olduğu ayrıca belleğin de izlerin kalıcılığında aynı yaklaşım içinde olduğunu söyleyebilirim. Kesyapıştırın eski unsurları yeniden değerlendirmekteki tutumluluğu düşteki eski yaşantı izlerinin yeniden güncele taşınmasında ortaya çıkar. Ama öte yandan bu, bir gizemin çözülmesi için anahtar işlevi de görebilir. Çünkü palimpsestlerin gizli bir bilgiyi iletmek için şifre olarak kullanıldığını da biliyoruz. Jacques Lacan söylemin ikincil sürecinin söz tasarımlarının şey tasarımlarının silinmesinin üzerinden oluştuğunu ama silinenlerin izlerinin de görünür olduğunu söylerken aslında bir palipmsestten söz etmiştir. Öte yandan palimpsest bir bellek de oluşturur. Son yazının altındaki daha eski yazılar aslında o parşömenin belleğinin izlerini ve düş söz konusu olduğunda ise düşün içeriğinin eskiyle bağlı çağrışımları o bireyin ruhsallığının bellek izlerini sürmenin olanağını sağlayacaktır. Kesyapıştırları birer palimpsest olan Lee McKenna şöyle der; Bu kağıt parçaları bir dönemin şipşaklarıdır, bir yaşamın kalıntılarıdır. Bu unutulmuş unsurları bir kalınlık yaratmak, bağlar dokumak ve beklenmedik, bilmecesel ve hiç yayımlanmamış bir şeye yaşam vermek için kurtarıyorum. Düş de hiç beklenmedik bir anda daha önce hiç ortaya çıkmamış yani yayımlanmamış ve olasılıkla bilmecesel bir unsura yeniden yaşam verir, onu unutulmuşluktan kurtarır. Şöyle ekler McKenna Kendi dokunuşumu da eklerim; boya, sözcükler, tebeşir, boya kalemi... Kendi varoluşumun küçük bir izi. Aslında düş de görüldüğü dönemin yani o anki, şimdiki varoluşun küçük bir izini görülen düşün geçmişten kurtarıp getirdiklerinin hem metnine hem de anlatısına eklemiyor mu? Öyleyse düş bir palimpsestir demek hiç de yanlış olmayacaktır! Palimpseste geçmişle bağlantı açısından benzeyen diğer bir uygulayım örneği ise kesyapıştır ile hurdakitaplar yaratmaktır. Moore, Marta Glogowska'nın yapıtlarını bu yaklaşımın en başarılı örnekleri olduğunu vurgular. Onun gazetelerden, eski kitaplardan, paket kağıtlarından, peçete ve kağıt mendillerden, hatta kartonlardan oluşan büyük koleksiyonuna boya, tükenmez kalem, mürekkeple yaptığı katkılarla muhteşem görsel işler ortaya koyduğunu söyler. Glagowska yapıtları hakkında şöyle der: Bir sözcükten veya cümleden hareket etmeyi severim, ona uygun bir tablo bulurum, genellikle bir kadın resmidir bu. Daha sonra onları kağıtlarla ya da başka kesyapıştırlardan arta kalanlarla düzenlerim. Biz de bu saptamadan yola çıkarak her düşün ama elbette onu okumayı yani sayfalarını çevirmeyi bilebilirsek bir hurdakitap oluşturduğunu düşünebiliriz. Çünkü düşler de bir söz veya bir cümleden yola çıkarak bellekteki izleri, daha önceki düşlerden arda kalanlarla bir araya getirerek, anısal açıdan değer biçilmez birer hurdakitap oluştururlar. İlk ilişkinin imgesinin bir kadın yani anne olduğunu düşündüğümüzde düşlerdeki hurdakitaplarımızın anne betimlemesi çevresinde oluştuğunu söylemek ve o nedenle Glagowska'nın kesyapıştırları için yaptığı açıklamayla bir koşutluk kurmak şaşırtıcı olmamalıdır. Moore kitabının ilerleyen sayfalarında kesyapıştırın bir gizem çözücü olduğunu söyler. Yukarıda palimpsestin işlevlerinden birinin degizemin çözümü için bir anahtar oluşturduğunu söylemiştim. Moore burada Kaija Rantakari'nin kibrit kutularıyla yaptığı kesyapıştırları gizemin açığa çıkarılması konusunda bir başka örnek olarak verir. Rantakari küçük kibrit kutularının içlerine bir şeyler koyarak onları birer görsel iletişim unsuruna dönüştürmekte ve onları tanımadığı kişiler dahil birçok kişiye postalamaktadır. Sanatçı bunu şöyle açıklar: Bu kibrit kutularında sanat yaratmak küçücük şipşaklarla sayısız öyküler oluşturmaktır. Benim için bir kibrit kutusunu açmak bir sırrı veya hazineyi ortaya çıkarmak, müthiş anlamı olan bir eylemdir. Yalnızca etkileşimden yola çıkan sanat sonsuz bir büyülenme kaynağıdır, çünkü seyirciyi anında oyuncu yapıverir. Rantakari yıllarca rastlantısal olarak topladığını söylediği nesneleri bir boyut kazandırmak için aralarına mutlaka bir parlak nesne de ekleyerek küçük kibrit kutularına yerleştirdiğini ve böylece aslında belli bir denge arayışında da bulunduğunu söyler. Küçük kibrit kutuları içlerinde büyük çağrışımlar uyandıracak nesneler içerirler ve üstelik bunu gizleyerek yapar. Gizemin çözülmesi için kutuların açılması gerekir. Burada düşlerin yapısıyla olan benzerlik belki açıklama yapmayı gerektirmeyecek kadar açıktır. Düşler de küçük kibrit kutuları gibi çoğu kez rastlantısal gibi görünen tıkış tıkış birçok öğeyi içerirler. Onların da tıpkı Rantakari'nin kutularındaki parlak öğelere benzer biçimde, yoğunlaştırmadaki çağrışım zincirlerinin ortak halkası gibi dikkat çeken ve düşe boyut kazandıran bir öğeleri vardır. Analitik uğraş da işte bu nedenle ruhsallığın gizemlerinin çözülmesinde en çok düşlere ve onların yorumlarına güvenir. Kimera Yunan mitolojisinin sıklıkla yer verdiği bedeninin çeşitli bölümleri başka hayvanlara ait olan düşlemsel bir yaratıktır. Alannah Moore kesyapıştır ile kimeralar da üretildiğini söyler. Amy Ross'un yapıtları Moore'a göre kimera tipi kesyapıştıra çok güzel bir örnek oluşturur. Kimerada tuhaf bir biraradalık, birleşim söz konusudur. Roos hayvanları, bitkileri ve insanları bir araya getirerek oluşturduğu yapıtlarında bir deli bilim adamı gibi yeni yaratıklar üretir. Karma yapılar yaratarak belli bir yere ait bitki örtüsü ve hayvan örtüsü arasında ortaklıklar kurar. Amy Ross Belgeselci bir yapıştırıcılıkla her şeyi birbirine iliştiriyorum. der. Eskicileri, sahafları ve antikacıları gezerek topladıklarını çiçekler, mantarlar, yabani yemişler, kabuklular, balıklar, bacaklar, eller olarak ayrı ayrı kutularda biriktirmekte ve çalışmasını Atölyedeki büyük masamın üstüne yüzlerce bacağı koyarım üstlerine mantarlar, kabuklular, balıklar, çiçekler ve yabani yemişler yapıştırarak onları taçlandırırım. Hiçbir zaman önceden kompozisyonun nasıl tamamlanacağını bilemem. sözleriyle anlatmaktadır. Düş sürecinin özellikle hem yerdeğiştirme hem de yoğunlaştırma düzenekleriyle Kimeralar yarattığını söyleyebiliriz. Düşteki bazı imgeler birbirinden çok farklı unsurları bir araya getirirken yerdeğiştirme yaparlar ama belli bir şekilde bir araya gelmeleri de aslında yoğunlaştırmanın ürünüdür. Rose'un kadın bedeninin üst kısmına belli bir çiçek veya hayvan parçası yapıştırması, bu karma yapıda altta yer alan insan beden bölümüyle üstte yer alan bitki veya hayvan örtüsü arasında mantıksal ve estetik bir bağ kurmasını sağlar. Düşlerde yer alan kimeralar da yerdeğiştirme, yoğunlaştırma ve elbette betimleyiciliğin devreye girmesiyle ortaya çıkacaktır. Düşlerdeki kimeraların mantıksal ve estetik bağları ise ancak ikincil işlemeyle ortaya konabilir. Sigmund Freud da tıpkı Jean-François Champollion'un Rosette Taşından yola çıkarak Mısır hiyerogliflerinin gizemini çözmesi gibi, Düşlerin Yorumu kitabında ayrıntılı olarak incelediği ilk düş olan Irma'nın Ağzı düşünden yola çıkarak düşlerin gizemini çözmüştür. Düşleri kişisel hiyerogliflerimiz olarak ele almak ve onları oluşturan her öğenin yukarıda ayrıntılı olarak açıkladığım düzenekleri kullanarak çeşitli anlamlara geldiğini ve o nedenle ancak çok boyutlu bir okumayla çözümlenebileceğini söylemek yanlış olmayacaktır. Sigmund Freud'un kendisinden yüz yıl kadar önce yaşamış Champollion'dan çok etkilenmiş olduğunu biliyoruz. Gizem çözmeye meraklı bu iki bilim insanının sanatsal yapıtların olduğu kadar düşlerin de gizemini ortaya koymaya çalışanlara yol gösterici olabileceklerini düşünüyorum. Tıpkı Ricci'nin kesyapıştırlarına bakan kişilerden bir an durup imgelerin ve gizli metnin anlamını çözmeye çalışmalarını istemesi gibi, analist de analizanından düşünü anlattıktan sonra bir an durmasını ve kişisel hiyeroglifiyle yazmış olduğu bu metni birlikte çözümlemelerini önermektedir. Düşler de DeSutter'ın kesyapıştırlarını tanımlamak için kullandığı akışkanlığı ruhsallık düzeyinde gerçekleştiren yaratımlardır. Diğer bir deyişle düşler olmasaydı ruhsal akışkanlık, dolayısıyla yaratıcılık ve elbette canlılık olamazdı. Onlar bireyin ruhsallığının eskil ve güncel öğelerini yapbozlara tabi tutarak ruhsal canlılığın yaşam boyu sürmesini sağlarlar. Yapbozlar elbette yerdeğişitirmiş unsurların yeniden bir araya gelmesine yol açarlar, ancak bunu yaparken belli bir tema çevresinde yoğunlaştırma da yaparlar. Bu şekilde yeni oluşan beti elbette ikincil işlemeye tabi tutulacak ve yepyeni bir anlam ve şüphesiz yepyeni bir estetik de ortaya çıkacaktır. Çünkü her düş bir yaratımdır ve o yüzden anlamlı ve güzeldir. Sigmund Freud'un diğer yazışma ve karşılaşmalarından yola çıkarak gerçeküstücülerle arasına belli bir uzaklık koyduğunu düşünebiliriz. Ama Freud'un gerçeküstücülük konusunda belli bir çekincesi olmuş olsa da insan yaratıcılığının edebiyattan resme, heykelden tiyatroya birçok alanındaki ürünleriyle çokça ilgilendiğini, onlar üzerine yorumlar ve hatta kitaplar yazdığını biliyoruz. Yani Breton'a verdiği yanıtın tersine sanata hiç de uzak biri değildi. Onu izleyen psikanalistler de genel olarak insan yaratıcılığının tüm alanlarına ve yaşadıkları dönemlerin özellikle çağdaş sanat akımlarına her zaman büyük ilgi, merak ve hoşgörüyle yaklaşmışlardır. Freud'un izinde bir psikanalist olarak kaleme aldığım bu yazı da bu çerçevede değerlendirilmelidir. Öyleyse kesyapıştır ve düşü oluşum süreçlerini birbirlerine benzer uğraşlar olarak görmek ve dahası birbirlerini besleyen, geliştiren ve zenginleştiren yaratımlar olarak ele almak doğru bir yaklaşım olacaktır. Kolaj yerine Türkçe olarak kesyapıştır sözcüğünü kullanmayı öneriyorum. Sigmund Freud (1900), L'Interpretation des Reves, Fr. Çev. J. Laplanche et al. OC IV, PUF, Paris, 2003. Paul Aron, Jean-Pierre Bertrand, Les 100 Mots du Surrealisme, PUF, Paris, 2010, s. 26. Andre Breton, (1929) aktaran P. Aron, J-P. Bertrand, agy. s. 27. P. Aron, J-P. Bertrand, agy. s. 27. Adam Biro, Rene Passeron, Dictionnaire General du Surrealisme, PUF, 1982, Paris, s. 98. J. Laplanche, J-B Pontalis, (1967) Vocabulaire de la Psychanalyse, PUF, Paris, 2002, s. 341-343. Düş uğraşının çeşitli düzeneklerinin açıklandığı bu bölümde S. Freud'un Düşlerin Yorumu ve Laplanche ve Pontalis'in Psikanaliz Sözdizimi kitapları temel kaynakça olarak kullanılmış başvurulan diğer kaynaklar dipnotlarda ayrıca belirtilmiştir. Elsa Schmid-Kitsikis, Deplacement, içinde Dictionnaire International de la Psychanalyse, dir. Alain de Mijolla, Calman-Levy, Paris, 2002, s. 423-424. Laurent Danon-Boileau, Condensation, içinde Dictionnaire International de la Psychanalyse, dir. Alain de Mijolla, Calman-Levy, Paris, 2002, s. 343-344. Katia Varenne, Figurabilite, içinde Dictionnaire International de la Psychanalyse, dir. Alain de Mijolla Calman-Levy, Paris, 2002, s. 606-607. François Duparc, Elaboration Secondaire, içinde Dictionnaire International de la Psychanalyse, dir. Alain de Mijolla, Calman-Levy, Paris, 2002, s. 501-502. Alannah Moore, Collage, Fr. Çev. A. Favre, Pyramyd ed. Paris, 2018, s. 6. Lee McKenna, aktaran A. Moore, agy. s. 19. Lee McKenna, aktaran A. Moore, agy. s. 19. Marta Glogowska, aktaran A. Moore, agy. s. 31. Kaija Rantakari, aktaran A. Moore, agy. s. 44. Amy Rose, aktaran A. Moore, agy. s. 23. Amy Rose, agy. s. 23. Jill Ricci, aktaran A. Moore, agy. s. 147. Michael, DeSutteraktaran A. Moore, agy. s. 167. Sigmund Freud (1932), içinde Andre Breton (1955), Les Vases Communicantes, Gallimard, Paris, 2006, s.176.


Latincede başlangıç, köken, hareket kaynağı gibi anlamlara gelen ve Antik Yunan felsefesinin temelini oluşturan arkhe, ilk prensip ya da ilk element olarak da düşünülebilir. Arkhe kavramını ilk kullanan filozof ise Thales'tir ve Thales evrenin ana maddesinin su olduğunu söyler. Serginin başlığı olan Ana Madde Su Thales'e gönderme yapmakla birlikte birkaç istisna haricinde sergideki yapıtların konusundan ziyade tekniğine ve malzemesine işaret etmektedir. Benzersiz bir sanat formu yaratmak için renk ve çizimi birleştiren suluboya resmin en önemli özelliği hata kabul etmemesi ve sanatçıyı ilk seferde mükemmel bir sonuç almaya zorlamasıdır. Suluboyanın -geniş anlamda- en eski örneklerine Eski Mısır'ın papirüslerinde, Çin ve Japonya'da ipek ve pirinç kağıtlar üstüne yapılan resimlerde rastlansa da suluboya resim, kağıt yapımındaki gelişmelere paralel olarak Rönesans Döneminde Avrupa'da ortaya çıkmıştır. Avrupalı ressamlar, eskizlerinde suluboyayı kullanmış olsalar da suluboya resmin en eski temsilcileri çok renkli suluboyayı ilk kez kullanan Albrecht Dürer ve Van Dyck'tır. Suluboya resim Barok Dönem sonrası ve Rokoko Dönemi boyunca Almanya'da az bir ilerleme kaydetmiş; Fransa ve Hollanda'da ise yükselişe geçmiş; doruk noktasına ise 18. yy. sonu 19. yy. ın başında İngiltere'de ulaşmıştır. Suluboyanın ciddi ve etkileyici bir sanat aracı olarak değer kazanması da bu dönemde gerçekleşmiştir. Suluboyayı romantik ve pitoresk manzaralar için kullanan Thomas Girtin'in çalışmalarından ilham alan J. M. Turner bu hareketin öncüsü olmuştur. Bu yıllarda amatör bir sanatçı ve koleksiyoner olan Dr. Thomas Monro'nun malikanesini Turner'ın da aralarında bulunduğu suluboya ressamlarına açarak atölyeye dönüştürmesi suluboya ressamları topluluğunun kurulmasına zemin hazırlamıştır. Birçok ressam burada birbiriyle tanışma olanağı bulmuş ve Turner'ın yakın arkadaşı olan William Frederick Wells suluboya ressamlarını birleştirecek bir proje olarak gördüğü dernek fikrini hayat geçirmeye karar vermiş ve bu düşünce, bir arkadaşı aracılığıyla tanıştığı minyatür sanatçısı Samuel Shelly tarafından da desteklenmiştir. Shelley'nin vasıtasıyla Robert Hills ve manzara ressamı William Henry Pyne da gruba katılmıştır. Turner, Royal Academy üyesi olduğu için ve Paul Sandby de çok yaşlı olduğu için gruba dahil olmadığından grup üyeleri ressam arayışına girmişler ve sonunda altı ünlü ressamı, Francis Nicholson, Nicholas Pocock, John Varley ve küçük kardeşi Cornelius, John Claude Nattes ve William Sawrey Gilpin'i gruba katılmaya ikna etmişlerdir. 30 Kasım 1804'te Oxford Caddesi'ndeki Stratford Coffee House'da toplanan sanatçılar kendilerini Society of Painters in Water Colours adıyla tanıtırlar. Açılış toplantısından sonra Joshua Cristall, William Havell, James Holworthy, John Glover, Stephen Francis Rigaud ve George Barret'in de katılımıyla ilk sergideki üye sayısı on altıya çıkar. Önceleri Society of Artists veya Royal Academy'de sergilenen çalışmalarının, hem sayıca çok hem de daha büyük ve daha renkli olan yağlıboya tablolarla karşılaştırıldığında dezavantajlı duruma düştüğüne inanan dernek üyeleri, derneğin kuruluşu ve dernek sergilerinin açılmasıyla birlikte suluboya resmin hak ettiği önemi kazanması bağlamında ilk adımı atmışlar ve bu noktada oldukça etkili olmuşlardır. Türkiye'de ise süsleme sanatlarını hariç tutarsak suluboya resim 1795'te Mühendishane-i Berr-i Hümayun'un kurulması ve burada desen eğitiminin verilmesiyle başlar. 1834'te Mekteb-i Erkan-ı Harbiyye-i Şahane kurulmuş ve sanat konusunda yetenekli öğrenciler, eğitim için Avrupa'ya gönderilmiştir. Ferik İbrahim Paşa, Tevfik Paşa, Hüsnü Yusuf Bey ve Ahmet Emin Bey yurt dışına ilk gönderilen ressamlarımızdır. Batılı anlamda ilk suluboya çalışmaları yapan ressamlarımız ise İngiltere'de uzun süre yaşayan Hüsnü Yusuf Bey ve Ahmet Emin Bey'dir. Askeri okullara öğretmen yetiştirmek üzere kurulan Menşe-i Muallimin'in resim bölümüne Mekteb-i Fünun-ı Harbiye-i Şahane ve Mühendishane-i Berr-i Hümayun'dan mezun yetenekli öğrencilerin alınması da Türk suluboya resim sanatının gelişmesinde oldukça etkili olmuştur. Türkiye'de suluboya ressamları arasındaki ilk dayanışma eğilimi 1970'te başlamıştır. Başlangıçta Nüzhet İsimyeli, Celal Esat Arseven, Malik Aksel, Numan Pura, Ferit Apa, Cafer Bater, Cemal Güvenç, Hikmet Duruer'den oluşan Suluboya Ressamları Grubu ilk sergilerini 5 Aralık 1970'te açmışlar ve serginin kataloğunda amaçlarını Memleketimiz sanatında eksik kalan suluboya tekniğini sevdirerek yaymak ve geliştirmek, yeni yeni değerlerin yetişmesinde lüzumlu ortamı hazırlamak, suluboya ressamlarımızın çabalarını ve ürünlerini içte ve dışta sergiler açarak tanıtmak olarak ifade etmişlerdir. Trakya Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Deniz Gökduman ve Arş. Gör. Zerrin Pehlivan tarafından düzenlenen ve Bahri Genç, Bedri Baykam, Ceyda Güler, Deniz Bayav, Deniz Gökduman, Doğan Keskin, Ekin Akalın Kurucu, Gülten İmamoğlu, Güneş Acur, H. Avni Öztopçu, Kerem İşcanoğlu, Mehmet Yılmaz, Melihat Tüzün, Murat Havan, Nur Sultan Yıldırım, Özlem Üner, Şahin Memmedov, Turan Büyükkahraman, Zafer Malkoç, Zehra Başaran ve Zerrin Pehlivan'ın resimlerinden oluşan sergi, Suluboya Ressamları Grubunun da ifade ettiği amaçlar doğrultusunda Türk suluboya resmine önemli katkılarda bulunan ressamlarımıza bir saygı duruşudur.


Psikanalizin kurucusu Sigmund Freud'a göre düşler bilinçdışına götüren zafer yoludur. Düşleri çözümlemek ruhsallığın işleyişini anlamak açısından çok değerli bilgiler ortaya koyar. Dahası düşlerin ruhsallığın en önemli yaratıcı ürünlerinden biri olduğu da unutulmamalıdır. Düş bir yaratım ürünü olarak ele alındığında onun oluşumunu sağlayan düzeneklerin bir yaratıcı uygulama olan kesyapıştır'a benzerliği ortaya çıkacaktır. Türkiye'li genç sanatçı Eda Cığırlı'nın kesyapıştırlarından yola çıkarak ve sanat tarihçisi Nilgün Yüksel'in de katkılarıyla bir metin hazırladım. Onun kısa bir bölümüne bu programda yer vereceğim. Yayını izleyemeyenler daha sonra podcast'dan dinleyebilirler.


Nahmad Contemporary and Perrotin, in collaboration with the artist's estate, will co-present the first-ever extensive survey dedicated to Georges Mathieu, founder of Lyrical Abstraction and a pioneer of Action Painting, in the United States. The exhibition spans both spaces and brings together fifty works, including museum loans and never-before-seen paintings, for a reevaluation of the artist's contributions to the development of post-war art. As a key pioneer of Action Painting, the exhibition will pay particular attention to the artist's monumental paintings, which exemplify his commitment to the encounter between body and canvas. To mark the occasion, we are pleased to publish the first comprehensive monograph on the artist's life and work, with an essay by Germano Celant and an interview with Nancy Spector. On our second floor, Perrotin is pleased to present the first exhibition in New York by French artist Mathide Denize, which will conclude her participation in an artist residency at Villa Medici in Rome. A collector of discarded objects, she often cuts up her older paintings and then weaves them into new forms with found materials. Thus, new artworks are born from remnants of the past, a metaphor for the complicated existence of human beings. Opening on September 8th, in Reverse for a Better Move, Denize brings together an unprecedented assortment of figures that blur the boundaries between sculpture and painting, costume and installation.


Hülya Küpçüoğlu, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Fakültesi Resim Bölümü'nden mezun oldu ve doktorasını yine aynı bölümde tamamladı. 1993-2007 yılları arasında konstrüktivist resimler, kolajlar ve üç boyutlu çalışmalar yaptı. Video art ve posta sanatı projelerinde yer almasının yanı sıra ulusal ve uluslararası video art, posta sanatı projeleri de düzenleyen Küpçüoğlu, 2007'den itibaren popüler kültürle ilgilenmeye başladı ve popüler kültürü ele aldığı resimlerinde Yeşilçam dönemi Türk filmlerinde rol alan sanatçı portrelerini, film karelerini konu edindi. Popüler kültür imgeleri ve güncel olaylarla ilgili sanatsal çalışmalarını sürdüren Hülya Küpçüoğlu aynı zamanda AICA üyesidir ve sanat üzerine yazı ve röportajları çeşitli gazete ve dergilerde yayımlanmıştır. Bu yazı ve röportajlarını Çağdaş Sanat Söyleşileri başlığı adı altında iki ayrı kitapta toplamıştır. İlki 2019 yılında ikincisi Temmuz 2021'de Anima Yayınları tarafından yayımlanan Çağdaş Sanat Söyleşileri yaklaşık 20 yıllık bir sürece ışık tutuyor. Hülya Küpçüoğlu: Adapazarlıyım. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Resim Bölümünü bitirdim. Yazmaya her zaman meraklıydım. Şimdi çok vakit bulamasam da okul dönemlerinde ve sonrasında çok okurdum. Sahaflar, kitabevleri birinci gezme ve buluşma mekanlarımdı. İlk kişisel sergimi 2000 yılında açtım. 1999 yılından itibaren de röportajlar yapmaya başladım. İlk röportajım Sanat Çevresi dergisinde yayınlandı. Sanıyorum o dönemlerde yazarlığa başlayanların çoğunun, yazılarını yayınlayan dergidir Sanat Çevresi. Bildiğiniz gibi rahmetli Hamit Kınaytürk'ündü. Vefatından sonra maalesef dergi devam etmedi ama röportajlarım ve sergi tanıtım yazılarım farklı mecralarda devam etti. H. K.: Benim akademisyenliğim çok eski yıllara dayanmaz. Aslında her ne kadar 2009 yılından beri farklı üniversitelerde saat ücretli dersler versem de son 4 yıldır kadrolu olarak çalışıyorum.. Şu anda Ayvansaray Üniversitesi Resim Bölümünde çalışıyorum. Hem bir sanatçı olmak hem de yazarlık yapmanın aynı zamanda gençlerle bir arada olmanın bana iyi geldiğini düşünüyorum. Bir kere çok yönlü düşünmemi sağlıyor. Röportaj yapmayı seviyorum. Hep merak etmişimdir sanatçıların kendi ağızlarından çıkanı. Sergileri konusunda veya başka konularda ne söylemişler? Hem sorulması gerekenleri hem de merak ettiğim şeyleri soruyorum diyebilirim. Sanatçı/yazar olunca nedense bazı sanatçı veya galerici şöyle söyleyebiliyor: yazar mısın, sanatçı mısın? Bu beni çok şaşırtıyor. Çünkü Türkiye'de de dünyada da çok örnek var hem yazılar, kitaplar yazan, küratörlük yapan ama aynı zamanda sanatçı olan. Bu ayırımları yapanlar neden yapıyor bilemiyorum. 21. yüzyılda artık bunları konuşmamak lazım. Ş. G. G.: Çeşitli gazete ve dergilerde yayımlanan söyleşilerinizden oluşan Çağdaş Sanat Söyleşileri adlı kitabınız yeni yayımlandı ama bu ara yazılı mecralarda göremiyoruz sizi. H. K: Son yıllarda yazılı mecralarda söyleşileri azalttığım doğru. Ancak 2019 haziran ayında instagram söyleşileri yapmaya başlamıştım. Son aylarda artık sadece youtube kanalım için içerik üretip, yayınlıyorum. Hülya Küpçüoğlu youtube kanalında, şimdiye kadar olduğu gibi sadece ressam/küratör/galerici değil, sanatın farklı alanlarından da sanatçıları, yazarları, sinemacıları ağırlamaya başladım. Çok keyif aldığım bir mecra. Severek yapıyorum. H. K: Röportajlarım çok farklı gazete, dergi ve internet sayfalarında yayımlanmıştı.. Ancak en uzun soluklu röportaj yaptığım yer Haber Türk gazetesi idi. Dolayısıyla ilk kitapta sadece orada yaptığım röportajlardan bir derleme yaptım. İkinci kitabın hazırlıkları ise 2008-2009'larda zaten başlamıştı. O zamanlardan beri kitap yapmak istiyordum. Dolayısıyla bilgisayarımda bir klasöre bazı dosyaları kaydetmeye başlamıştım. 2. kitap 1999-2021 yılları arasında yapmış olduğum röportajlardan bir derlemedir. Elbette yer olmadığı için koyamadığım pek çok röportaj da var. H. K: Şu anda eski röportajlarıma dair yeni bir kitap projem yok. Sonra fikrim değişir mi bilemiyorum ama bundan sonra başka kitaplar yazmak istiyorum. H. K: Ön hazırlık mutlaka yaparım. Sanatçıyla veya sergisiyle ilgili çalışırım. Genelde karşılıklı gelerek röportaj yapmayı severim ancak olamıyorsa, mail aracılığı ile yaptığım olmuştur. Karşılıklı yapılan röportajın daha akıcı olduğunu düşünüyorum. Ben her ne kadar sorular hazırlasam da karşımdakinin verdiği yanıtlar üzerinden de yeni sorular türetmeyi severim. H. K: Kötü bir arşivci olduğumu söylemem lazım. Maalesef bazı röportajların tam çıkış yılı/ayı veya yeri konusunda bilgiye ulaşamadık. Dolayısıyla söyleşiler alfabetik sıraya göre yerleştirildi. H. K: Salgın sürecinde, atölyemde yeni resimler yaptım. Yapmaya da devam ediyorum. Ancak yakın zaman için kişisel bir sergi projem yok.


Bacon yapabilirdi bunu; çok az sanatçıda olabilecek, gerçekten yaşadığı sanrıyı tuvaline çekinmeden aktarabilecek; kendine hiç bir sansür uygulamadan ya da müzelerin, büyük kolleksiyonların feodal yönetitimini boşa sayarak. Yalnız Papa Innocent x in çığlığı değil, yaşantısını yöneten homoseksüalitesi tuvallerinin içeriğindeydi. 1977'de Paris'te Claude Bernard galerisinde yaptığı serginin ikinci günü, sabah 9.30 da France Culture radyosonda yaptığı bir konuşma sırasında gelen bir telefonda, otelde beraber kaldığı dostunun kendini öldürdüğü haberini içine atıp konuşmayı sürdüğünü, resmine paralel dışa dönük yaşantısının kaotik iniş çıkışlarında, kendi varoluşu kadar darmadağın atölyesinde bu resimleri nasıl yaptığını da kendi gizemiyle götürdü. Çığlıktan buraya kadar gelmişken sanatçıları neyin yönettiğini konusu da sanat tarihçilerinin konusuna girmemiştir. Eğer söz konusu nevrozsa, Van Gogh konusunda da yanılmışlardı; izleme paranoyası olmadık öyküler, anlamsız detaylarla saptırılıp deliliğe kadar götürülen ve de resmini bu bağlantıda kurgulayanlar elbette kendi yalnızlığının ülkesindeki bu bilge adama iyilik yapmadılar. Bugün, iletişimin çok güç olduğu o yılların gerçeklerini kavrayabilmek çok güç! Tekrar söz konusu afişe dönersek: 50 60 yılları bence büyük sapmalar, Jacques Villegle, canı sıkılan bir Broton da bir başka kapıdan sahneye girip, sokak arkeolojisi olarak adlandırılan ve tüketim toplumunun silahı: sokak, reklam afişlerini yırtarak onlara ikinci bir anlam kazandırmak! Bunu kendine mal eden Villegle, kısa bir sürede harp sonrası köpüren sanat ortamında ve bu sanat okyanusunda kendine yer arayan uyanıkların belki öncüsü oldu. Sonuç malum: ready made, l'art urbain, kollektif gerçekçilik, gerilla alfabesi, cryptographie giderek street art..! Harp sonrası Fransa'nın çağdaş sanat adına ünlenen isimleri de bunun devamı oldu: Klein, Arman, Tinguely, Spoerri, Raysse vs. Şair, yazar, ressam Henri Michaux kendine soruyordu: .. sanatın amacı acaba hiç bir şeyin farkında olmayanları uyarmak mı? Bence bu sözünü ettiğimiz sanat ve bugün contemporary markalı her şey; masum duygu alanlarını manipüle eden, paraya dönük uluslararası büyük bir şamata! Belki bir gün bir tsunami sonrası sular çekildiğinde..


KAOS' un ikinci yılı bitmek üzere, örneğin Fransa'da Eylül'le birlikte saison litteraire şaşkınlık verici; geçen yıllara göre iki misli kitap roman yazılmış, dev kitap-evleri, ödülleri manipüle ederek kendi seçtiklerini vitrinlere yerleştirecek ama şunu açıklamada fayda var: 60 yıllarında tüm dünyayı kültür ve sanat adına mıknatıs gibi çeken Fransa, yaratıcılık adına kan kaybediyor, söz ettiğim, yazı'dan tutun da sinemaya kadar belki uluslararası düzeyde en mediocre bir sinema kendilerine özgü festivaller, ödüller düzenleyerek su yüzeyinde kalmasını beceriyorlar. Plastik sanatlardacontemporary milyarderleri bunu parasal yönetse de, Christy's, Sotheby's vs. milyarder F. Pinault star sistem yine Amerikalı ve İngiliz sanatçılarının elinde. Malum merakla geldiğimiz Fransa değil, Modern, Çağdaş adına kabuk değiştirerek bugüne geldiğinde bu ülkeyi yöneten kültür de başını aldı gitti; anlatmak istediğim bu bıkkınlığı, onun son günlerini yaşayan bizim kuşaktan meraklıları görebilir; ama her davulun önünde oynayanlar; işte bu yazımın devamında kendilerinden söz edeceğim. Bugün 12 Eylül: Amerika daha birkaç hafta önce Afganistan'da yediği tekmenin açısı dinmeden 11 Eylül'ü anıyor! Ramiz'in resimlediği çocukluğumun alfabe kitabı geldi aklıma, içeriği hala aklımda, örneğin: karga karga gak dedi, çık şu dala bak dedi, çıktım baktım o dala, şu karga ne budala! Bela aradığı her ülkeden kan-revan kaçarken, amacını gerçekleştirdiği birkaç ülke var, silah çekmeden: Büyük Elçi Ertegün'nün naaşını getirmişti Missouri zırhlısı, yıl 1948, İstanbul genelevlerine dek onarılmış; boyanmış; Amerikan denizcilerini ağırlamak üzere! Bu iyi niyetin arkasında ne gizli diye sorarsanız, Demokrat Parti'nin seçimi kazanmasıyla dini ön plana getirerek ülkeyi hiptonize etme planı, Amerika'da 16 milyon pocket Kur'an bastırıp, 1500 barış meleğini Anadolu'ya salıvermek çok iyi türkçe öğretilmiş ajan , ezanın Arapçaya dönmesi, komünist avı, kültüre sansür ve yargılama..! Politika ve ordu tam kontrol alındıktan sonra laisizmi nasıl sarsabilirim? Amerikan petrol şirketi Aramco vasıtasıyla Vehhabi'lerin finanse ettiği cami yaptırma ve Kur'an okulu gerçekleştirerek günümüz Türkiye'sini oluşturan kısa bir geçmiş. Buna paralel 60 yıldır askeri darbeler ve repression vs. Ülkemizin yaşadığı bu zulmün faturası yine bu Amerika'ya çıkacak! Twitter'de düşünür Emin Çetin sessizliğini bozarak, Sapancı Üniversitesi, Görsel Sanatlar ve Görsel İletişim-Tasarım fakültelerinden 22 genç sanatçının Dün, Bugün, İstanbul sergisindeki enstalasyon eserleri ima ederek Baudrillard, 'Çağdaş sanat yapıtları, galeriye gitmediğinde çöpe gider!' diyor,! ama bence bu dokundurma şu gerçeği açıklamıyor ya da kendisi değinmekten kaçıyor: giderek sanatla ilgili üniversite sistemlerinde çağdaş ve modern amaçlı öğretim ve öğrenciyi yönlendirmeye saptanmış genel bir misyonerlik açıkça ortada, sanki Amerikan üniversitelerinde olan ve paranın yönettiği ve zengin fondation'ların dışardan müdahale sistemi... Gördüğünüz gibi İstanbul Bienali de aynı kurguyu dile getirecek. Şaşırıyorum: ya bu adamlar Eminönü'den geçmemiştir ya da Arter ve onun çevresindeki snop galeriler gibi Kasımpaşa ve Dolapdere gelip, John Cage'in müziğini deşifre ederek Altan Gürman'nın resimlerini özlüyorlar. Hayır Emin Çetin, daha gelip görmedin; dünyanın en önemli Çağdaş Sanat koleksiyonu, François Pinault'un Venedik'ten sonra Paris'te birkaç ay önce Bourse de Commercede açılan devasa koleksiyonunu, o zaman Baudrillard biraz erken öldü; görseydi şöyle söylerdi: .. çöpten gelen contemporary koleksiyonlarına girer!


Murat Oğuz: Bilmiyorum fakat ben de sizin gibi merak ediyorum. Annem okuma yazma bilmezdi, o da büyüklerinden dinlemiş olmalı. Zaten masalların çoğu kulaktan kulağa, dilden dile dolaşarak hayat bulur. Belki bu masal İslamiyet öncesi çağların ürünüdür, bilemiyorum. Annemin, çocukken bize anlatmış olduğu bazı masal ve hikayeleri daha sonraları okuduğum Antik Çağ'da yaşamış olan İyonyalı Homeros ve eski İranlı yazar Firdevsi'nin Şahname'sinde de gördüm ve çok şaşırdım. Murat Oğuz: Sanatın tanımıyla ilgili birçok düşünür ve sanatçının düşüncelerini okudum fakat içlerinde en çok Veron ve Tolstoy'un sanat tanımını sevdim. İki düşünürün sanat anlayışını harmanlayarak şu tanıma vardım; Sanat tecrübe edilen bir duygu ve düşüncenin çizgi, renk, hareket, ses veya kelimelerle, sanatsal ögeler aracılığıyla bir başka insana hissettirme eylemidir. Tolstoy, sanatın ne olduğunu güzel bir örnekle açıklamıştır; Bir kurtla karşılaşan bir çocuğun yaşadığı korkuyu düşünelim, o anda yaşadığı korkuyu diğerlerine hissettirmek isterse; kendisini ve kurtla karşılaşmadan önceki durumunu, çevresindekileri, ormanı, kurdun görünüşünü, hareketlerini, kurtla arasındaki mesafeyi vs. betimlemesi gerekir. Eğer çocuk, hikayeyi, yaşadığı hisleri tekrar tecrübe eder ve başkalarını etkileyip, yaşadıklarını hissetmelerini sağlayabilirse, bu sanattır. der. Sanat, çok etkili bir iletişim aracıdır. İnsanları aynı duygu etrafında birleştirerek bütünlüğü sağlar. Bir örnekle açıklamaya çalışayım: Bana Yahudi Soykırımı nedir? diye sorarsanız; Adolf Hitler liderliğindeki Nazi Almanyası döneminde, SS güçleri tarafından işgal edilen sınırlar içerisinde yaklaşık altı milyon Yahudi'nin sistemli bir şekilde öldürülmesidir derim. Vermiş olduğum bilgi çoğu insan için yer ve rakamdan başka bir şey ifade etmez. Sadece ölü sayısı ile diğer insanların bu olay karşısında çok etkileneceğini sanmıyorum. Fakat Yahudilerin bu korkunç acısını; sinema, edebiyat, müzik, resim vb. sanatlarla ele aldığınızda, diğer insanlara aynı acıları hissettirerek insani duygular etrafında birleştirmiş olacaksınız. Ve bu acıların bir daha yaşanmamasına katkı sağlayacaksınız. İnsanlık tarihinde birçok katliam olmuştur. Bu acıları anlatan, ifade eden birçok ressam vardır. Örneğin; Goya'nın 3 Mayıs 1808 adlı tablosu, Fransız işgalcilerine direnen Madrid halkının kurşuna dizilerek toplu halde katledilmelerini anlatır. Goya bu katliam karşısında hissetmiş olduğu duyguyu, kusursuz bir denge ile bize de hissettirmiştir. Bu resimle 3 Mayıs'ta öldürülenlerin boş yere ölmediklerini halka hatırlatır. Murat Oğuz: Sanatçılar duyarlı insanlardır. Toplum için sakınca oluşturacak eserler yapmazlar. Çünkü bir başkasının acısına, sevincine, kederine, neşesine ortak olacak duyarlılıktadırlar. Bir başkasının derdini dert edinen insanlardır. Fakat tarihte kendi egemenlikleri için, sanatçıları kullanan diktatörler olmuştur ve gelecekte de olacaktır. Çünkü sanat, kitleleri etkileyen güçlü bir silahtır aynı zamanda. Örneğin Asur Kralı, bir şehre saldırmadan önce şehirde yaşayanları korkutup dehşete düşürmek için işkence sahnelerini betimleyen tabletler yaptırıp göndermiştir. Gözleri oyulan, yakılan, kazıklara oturtulan figürler... Daha sonra işgal ettiği şehirleri yakıp yıkmıştır. Evet özgün olduğumu düşünüyorum. Bir ömür sadece bir konuya takılıp kendimi tekrar etmiyorum. Birçok konuyu resimlerimde ele alıyorum. Sanatseverler, beni daha çok kuzgunlarımla tanıdılar. Kuzgunlar birçok insana göre çirkin hayvanlardır ve siyah renktedirler. Kuzgunları göründükleri gibi resmetmiyorum. Ben aslında ruhumdaki coşkuyu, isyanı, çığlığı resmediyorum. Duygularımın iletimi için, kuzgun sadece bir araçtır benim için. Figürlerimde aşırı bir deformasyon vardır. Görüneni olduğu gibi değil, ötesini göstermeye çalışırım. Resimlerimde aşk vardır, coşku vardır, keder vardır, hasret vardır. Bir sanatçıyı diğerlerinden farlı yapan en önemli ögelerden biridir özgün olmak. Size yaşadığım bir anıyı anlatmak isterim. Bir arkadaşım, altı yaşındaki oğluyla resim sergisine gitmiş. Daha önce sergide bulunan bir resmimi görmemiş olan çocuk, Aaa!, Anne! Bu, Murat amcamın resmi değil mi? diyerek annesine göstermiştir. Çocuklar saf duygulara sahiptirler. Yalan söyleyemezler. Henüz okumayı sökmemiş olan bir çocuk, onlarca resim arasından benim resmimi tanıyabiliyorsa eğer, bu özgünlüğün kanıtıdır. Benim resimlerimin kilise duvarlarına yapılan resimler gibi bir hikayesi yoktur. Resimlerim, yüreğimde taşıdığım duygularımın renklerle karışımıdır. Murat Oğuz: Bizi hayvanlardan ayıran en büyük davranışsal özeliklerden birisi de sanat yapmaktır. İnsanda yaratma isteği hep vardır, çevresini değiştirmek, dönüştürmek ister. Diğer sorunuza gelecek olursak, işin doğrusu ülkemizde ne şair şiirden ekmek çıkarır ne de ressam resimden. İstisnaları saymıyorum. Ayrıca resim yapmak sanıldığı gibi dinlendiren, huzur veren bir eylem de değildir; tam tersine sancılı bir süreçtir. Her doğum sancılıdır fakat sancılı olan yaratım süreci, istenilen sağlıklı ve nitelikli esere dönüştüğü zaman mutluluk başlar. Elbette ustanın dile getirdiği ikileme de düşmüyor değilim. Murat Oğuz: Resim sanatı ülkemizde Cumhuriyet dönemiyle başlamıştır bu nedenle köklü bir deneyim ve birikimimiz yoktur. Ve resme; şiir, müzik, edebiyat kadar kıymet verilmemektedir. Ayrıca resim sanatına yeteri kadar devletin de desteği yoktur. Bu nedenle ressamlar ülkemizde çok sıkıntılar yaşamaktadır. Biz Avrupa'da yaşayan insanlara göre iki sıfır geriden başlarız sanata. Avrupa'da doğup büyüyen bir çocuk ilk olarak annesinin kucağında bir kiliseye gittiği zaman duvarlardaki yüzlerce resim ve heykelle karşılaşır. Gotik, Rönesans, Barok ve Klasik sanatların muhteşem birikimini görür. Binlerce yılın birikim ve deneyimleri sonucunda ortaya çıkan Leonardo, Michelangelo, Rembrandt, El Grecoların vb. olağanüstü eserlerini görür. Resim sanatının ilerleyebilmesi için sanatçılara, galerilere ve de alıcılara ihtiyaç vardır. Bu ayaklardan ikincisi ve üçüncüsü maalesef zayıftır. İngiltere'de şöyle bir gelenek vardır: Yeni evlenen çiftlere resim hediye edilir. Ülkemizde ise altın... İngiltere'de böyle bir kültür oluşmuştur. Ne güzel bir gelenek. Altın, bir süre sonra harcanıp unutulur fakat duvarda asılı olan bir resim, ev sahiplerine, armağanı veren kişileri bir ömür hatırlatır. Avrupa'da hemen hemen her evin duvarında bir orijinal tablo asılıdır. Murat Oğuz: İlk çağlarda çizgi ve lekeyle yapılan resimler zamanla gelişti, Orta Çağ'da yeni teknikler, yeni yöntemler bulundu ve Rönesans dönemiyle mükemmele ulaşıldı. Doğada görülenin aynısı yüzeye resmedildi. Fotoğrafın icadı ile resim sanatının yolu değişti. Bedri Rahmi Eyüboğlu Kiraz dudaklı dilber çoktan resim sanatından boşandı, fotoğraf sanatına vardı, nur topu gibi bir de çocukları oldu, adını sinema koydular. Ressamların elinde de kala kala çizgi, leke, renk bir de benek kaldı. der. İlk çağlarda yapılan resimler bana daha sevecen, daha resimsel gelir nedense. Belki de resim sanatının doruk noktasına ulaşıldığı Rönesans dönemi eserlerinin tuzu ve baharatındaki eksiklik, çizgi ve lekenin arka plana alınmasıydı. Fotoğrafın icadıyla çizgi ve leke yeniden hak ettiği değeri kazandı. Ressamın iyisi doğayı ve fotoğrafı en iyi taklit eden kişi değildir, öyle olsaydı en iyi ressam fotokopi makinesi olurdu. Ressam dediğin doğayı inceleyip beyin süzgecinden geçirdikten sonra, olağanı olağan dışı göstererek, çizgi, leke, renk ve biçimlere kişiliğini katıp özgün bir yaratımla yüzeye aktaran kişidir. Kuzgunlar, çirkin kuşlar olmasına rağmen; sanki bir başka dünyadan gelmiş gibi gizemli, esrarengiz ve gururludurlar. Görüntüleri etkilemiştir beni. Murat Oğuz: Zafer Gençaydın'ın güzel bir sözü vardır Eski sazla da yeni türküler söylenir. Yeni şeyler aramak uğruna kadim yılların enstrümanlarını bir kenara iterek tenekeyle müzik yapmak ne kadar doğrudur bilemiyorum. Ben, daha çok geleneksel malzemeleri tercih ediyorum. Onlarca yıl denenmiş, sağlamlığı kanıtlanmış en iyi bez, astar, boya ve malzemeler... Tabii zaman zaman yeni malzemeler de denemiyor değilim. Yeni malzeme, riski de beraberinde taşır. 40 yıl sonra silinebilme ihtimali de vardır. Leonardo deneysel malzemeler çok kullanmıştır. Maalesef bu nedenle birçok resmi günümüze kadar gelememiştir. Murat Oğuz: Pandeminin resim sanatına hem olumlu hem de olumsuz etkisi oldu. Özellikle tam kapanma dönemlerinde kendimize daha çok zaman ayırma fırsatı yakalayarak yapamadığımız birçok şeyi gerçekleştirdik. Zamansızlıktan okuyamadığımız kitapları okuduk. İzleyemediğimiz nitelikli filmleri seyrettik. Kendi içimize dönerek bol bol resim yaptık. Bu dönemde daha çok ürettik. Fakat pandeminin sanata olumsuz etkileri de çok oldu maalesef. Bazı galeriler kapandı, fuarlar ertelendi. Ekonomik çark sekteye uğrayarak zaman zaman durdu. Şartlar ne olursa olsun bir sanatçı her zaman üretmeye devam eder. Murat Oğuz: Bunu tahmin etmek çok zor. Herakleitos'un dediği gibi; Değişmeyen tek şey değişimin kendisidir. Fakat emin olduğum bir şey var ki; insan var olduğu sürece, duygu da var olacaktır ve insanlar duyumsadığı şeyleri başkalarına da hissettirmek isteyecektir. İnsanlar yok oluncaya dek, sanat eylemi de devam edecektir. Murat Oğuz, 1975 yılında Tunceli'de doğdu. Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi, Resim Ana sanat Dalında öğrenim gördü. Milli Eğitim Bakanlığı, Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı bünyesinde çeşitli ders kitapları tasarlayarak, fotoğraf, karikatür, grafik ve illüstrasyon çalışmaları yaptı. Yurt içinde dokuz kişisel resim sergisi açtı. Ayrıca çok sayıda karma sergi ve fuarda yer aldı. Çalışmalarına Antalya'da devam etmektedir.


Bu yıl yeni mekanı Tersane İstanbul'da 16. edisyonunu sanatseverlerle buluşturan Contemporary Istanbul özel bir davetle kutlandı. Tersane İstanbul'da gerçekleşen geceye; ALEM Dergisi Genel Yayın Yönetmeni Gözde Yörükoğlu Ersu, Burcu ve Hakkı Yıldız ile Contemporary Istanbul Yönetim Kurulu Başkanı Ali Güreli ev sahipliği yaptı. House Of Brothers topluluğunun da yer aldığı gecede şık bir ambiyansa Jazz Band'ın caz müzikleri eşlik etti. İstanbul'un Haliç manzarasına karşı sanat dolu sohbetlerin edildiği davette sanatçılar, koleksiyonerler, sanatseverler, galeri sahipleri bir araya geldi. Akşam saatlerinde başlayan davette konuklar uzun bir aradan sonra buluşmanın heyecanı içerisindeydiler. Ali Güreli davet ile ilgili, ALEM Dergisi ile düzenlediğimiz bu geceyi aile buluşması olarak planladık. Contemporary Istanbul'un 16. edisyonu içinde yer alan davetlilerimizle beraberiz. Contemporary Istanbul'un bu seneki edisyonu İstanbul'a yakışan bir fuar olacak. Uluslararası bir fuara imza atıyoruz. 16 sene önce ismimize karar verirken meğerse bugünleri düşünmüşüz. Tersane İstanbul, şehrin tüm özelliklerini taşıyor ve Contemporary Istanbul ile buluşuyor. Biz bu gece burada bu heyecanı paylaşıyoruz. ifadelerini kullandı. Dirimart'ın kurucusu Hazer Özil ise bu seneki buluşmayla ilgili düşüncelerini Contemporary Istanbul bizim için en önemli projelerden birisi. Tersane İstanbul'da geçmişle geleceği birleştirmeyi hedefliyoruz. Ben ALEM Dergisi kültür-sanat editörü Kübra Bıçak. Paris'in Londra'dan sonra Avrupa'nın sanat başkenti olması konusunda dosya konusu oluşturuyorum. Sizden de bu konuda görüş almak isterim. Eğer siz de uygun görürseniz. Heyecanla dönüşünüzü bekliyorum. Bu hanım derginin sanat yönetmeniymiş ama açıkça bu dergiden haberim yoktu, şöyle bir göz attım, evet renkli basın ve bizim sosyete dergisi dediğimiz cinsten, genellikle kuaförlerin bekleme alanlarında bulunur. Niçin olmasın, bu derginin okuyucuları genellikle özel davetler, açılışlar, kokteyller vs. derginin çekeceği fotoğrafları, kendi albenilerini bilerek abartırlar; attığı kiloları ya da Bodrum güneşinin çekim alanında geçen yaz'ı anımsatmak; sezonu karşılamak adına yeni alınan bir kostümü de sergilemek, genellikle kıskandırmak istekleri vardır bunda. Çok ilginç, bu dergiler satar çünkü yalnız kendini sergileyen almaz, alt yapıdaki insanların düş bahçesidir bu dergiler. Enflasyonun tavana vurduğu bu ülkenin meçhul insanları; belki on dakika o portrelerin kadrajında kendini hayal edecek, Ali Güreli'nin monden yemeğine davet edilmiş, biraz sonra ultramodern galerileri elinde bir kadeh şampanya, küratörlere takdim edilecek! Yazıyı eylül ayında yayınlayacağız. Fransa'daki galerilerden cevaplar geç geliyor. O yüzden biraz gecikti. Ben yayın tarihi belli olduğunda sizi mail yoluyla bilgilendiririm. İlginiz için tekrardan çok teşekkür ederim. Sevgi ve saygılarımla, Benden istenen ve beğenilerine ters düşen, yayınlanmayan konuşmam. Bu konuda Kübra Bıçak da ortadan yok oldu! Bugün Çağdaş Sanatı, dolayısıyla sanatı Paris yönetiyor; yalnız sözüm plastik sanatlara değil tiyatro ve müzik... Sanat tüm çağlarda ekonomik güçlerin yönettiği bir kurguydu, yani değişen bir şey yok! Yalnız Amerika'nın Soğuk Harple kazandığı hegemonya, dünya'ya kendi sanatçılarını, onların ters-yüz ettikleri pentürü sanat tarihine soktu ve giderek bu açılımda sanat da kabuk değiştirerek contemporary etiketiyle başka bir boyuta girdi. Tuvalden, atölyeden çıkıp sonunda performans ya da hiç; herkes sanatçı, her şey sanat olabilir özgürlüğüyle kendine başka bir yol çizdi. Ne yazık o sürede 80 yıllarının sonu, Paris'te pentür sergileyen önemli galeriler ya kapandı ya da fotoğrafa döndü. Bugün domination Paris'in elinde olmasına değin, kendi sanatçılarını daha bu uluslararası ray'a oturtamadı, bence artık sanatta ulusal kimlikten çok global bir kişilik söz konusu. İngiltere geçen yüzyıldan beri Çağdaş Sanatı yöneten ve manipüle eden en etkin Avrupa ülkesiydi, bence yine önemli bir potansiyeli var. Unutmayalım 80 yıllarda Charles Saatchi bu lobiyi tek başına yönetiyordu ve 1998'de sahibi olduğu ünlü satış evi Christie's'i François Pinault'ya satarken 1.2 milyar euro ön plandan çekildi ama 80 yıllarında topladığı Genç İngiliz Sanatçıları örneğin Hirst, Tracey Emin vs. yine onunla çalışmayı sürdürdüler. Ama artık top Pinault'nun eline geçmişti, hızla bu sanatçıları da kendi fondation'ına bağladı. Londra galerileri her zaman ikinci planda, dışa biraz kapalı çalışırlardı, asıl dinamik Tate Modern'den yönetilir, dünyaya açılım gerektiğinde bu galeriler devreye girerlerdi, örneğin Emira ve tüm Arap ülkelerinde Çağdaş Sanatı pazarlama- yalnız Dubai'de on önemli İngiliz galerisi var- inanılmaz! Brexit'ten öte şu anda en önemli alternatif Fransa'da, en önemli dünyanın en zengin contemporary fondationları yine burada. Ünlü İngilizler son sergilerini yine Fransa'da yapıyor: David Hockney, Hirst şu anda Fondation Cartier de Çiçek Açmış Kiraz Ağacı sergisini unutmayalım! Chiristie's den öte yine en önemli satış evi Sotheby's yine Pinault'nun, iki yıl önce %30 nu elinde tutarak bir başka Fransız milyarder Partick Drahi'ye 1.5 milyara sattı. 5000 eseri kapsayan koleksiyonunu önce Paris'te tutmak isterken politik nedenlerle olmayınca, kızarak Venedik, Palazzo Grassi'ye ve La Punta Della Dogana'ya yerleştirdi. Sonuçta Venedik'in yanı sıra Paris Belediyesi ona ünlü Ticaret Borsası Sarayını verdi ve bu yıl büyük bir törenle açıldı. Milyarder Bernard Arnault'yu unuttuk, dünyada lüksün lideri ve geçen yıllarda açtığı Fondation Louis-Vuitton, aynen yine günümüzün en önemli sanatçılarının koleksiyonu ve de yine dünyanın en önemli sanat koleksiyonlarının retrospektifini yapıyor. Bu iki çağdaş mesen, Pinault ve Arnault'nun yanı sıra üst düzeyde çok önemli 10 fondation sayabiliriz; bu güçte Amerika dahil hiçbir ülke Paris'le yarışamaz. Kanımca Amerika'nın belki işine geliyor: tüm bu Fransız koleksiyonlarının en gözde sanatçıları yine Amerikalı Jeff Koons, Cy Twombly, Richard Serra, Basquiat, Cindy Sherman, Wool, Schütte. Buna paralel yine dünya çapında en önemli sanat galerileri, Ropac, Gogosian, Templon, Kreo, Yvon Lambert, Karsten Greve vs. yine Paris'te. Brexit'in sanata getirdiği ve de getireceği engeller daha su yüzeyine çıkmadı, Evrensel Sanat uluslararası bir sirkülasyonun gerektiği kolay açılımla yaşar; gümrükler, sınırlar, bürokrasi ve kaypak politika onu engeller. Fransa'nın başka bir avantajı çoğunlukla bilinmez; Kültür Bakanlığının, Çağdaş Sanatı desteklemek için kurduğu: FRAC BÖLGESEL ÇAĞDAŞ SANAT FONU. Uzun bir süredir Fransa'nın önemli 12 bölgesinde açılan Modern Sanat Müzelerini desteklemek ve sürekliliği adına 60 milyon euro bütçesiyle, her bölgenin komitelerinin kendi sanatçılarının yapıtlarını satın alıp sergilemek, bu işlevleri de her yıl önemli bir katalogla duyurmak!.. İyi niyetle başlayan bu sanat fonu, giderek tüm galerilerin bu sistemi kendi sanatçılarına çevirmek, ünlü sanatçıların da aklınıza gelebilecek her şeyi kendi eseri gibi satarak önemli bir istismar kısa döngüsüne çevirmesine rağmen dışa dönük bir skandal olmadı yalnız bir gazetenin röportajında 350 bin ne mene obje'nin depolarda çürüdüğünü okumuştum. Çünkü Contemporary pentürü dışladıktan bu yana genellikle enstalasyonaa dönük tüm kurgu'nun malzemesi: plastik, metal, kum, vs... Sonuç olarak Frac bu şekilde yoluna devam ediyor. İleriye dönük mesajım: Modern kaygısına kapılıp ve başını alıp giden sanat, tekrar pentüre dönüyor! Bu bir gerçek ama ne yazık, moda akımların dümen suyunda, boyalarını ve paletini çöpe atan ressamlar ve de sanat öğreten okullarda desen ve pentür tekniği atölyelerinin öğrenimden kaldırılması sonucu, genç sanatçılar da bilmiyorum ne yapacaklar! Hiç düşündünüz mü, kimin Art Baselden beklentisi olabilir? Evet o banka: bir kez merak ederek gittiğim bu fuarda ve fuara çok yakın kentin en lüks otelinde, Türk ziyaretçilere VİP salonu açan bu banka. Çok şaşırmıştım o kadar zengin ülke ve onların koleksiyoner milyarderi varken bize ne oluyor diye! Bu mekan restore edildi bir fuar alanı olarak kullanılacak kanımca; ilk kez Contemporary burada sergiliyor, yabancı galerileri getiremiyorlar, kendi kendine eğlenmek; belki bir kader.


F Sanat Galeri, 2021-2022 sezonuna çok değerli sanatçı ve eğitmen Prof. Dr. Zahit Büyükişliyen ile merhaba diyor. Bu yıl pandemi gerçeğine rağmen sanat dolu, heyecan verici birçok projeye imza atmayı hedefleyen F Sanat Galerisi, ilk olarak 6 Ekim-13 Kasım 2021 tarihleri arasında Alexandrette 1921-İskenderun 2021 adlı sergiye ev sahipliği yapıyor. Zahit Büyükişliyen, Türk resim sanatında güçlü üretimlerinin yanı sıra eğitimciliği ile de önemli bir yer almıştır. Çok sayıda önemli sanatçının yetişmesinde değerli katkıları bulunmaktadır. Büyük üstad, maceramıza ruhumun, tutkularımız, özlemlerimiz, renk ve biçim kazandırır. Geçmişimizi asıl ortaya koyduklarımızın üzerine düşen aydınlık görünür kılar ve yaşamın anlamı ya da anlamsızlığı o yaşamın ulaştığı sonuçtan gelir diyerek kendini ifade ederken, bu sergi ile köklerinden bugüne bir bağ geliştiriyor. Sanatçı, doğup büyüdüğü Amanosların eteğindeki İskenderun'un geçmişini irdeliyor. Önce denizyıldızları, balıkçı ağları, palmiye ağaçlarıyla dolu bu şirin deniz kasabasının, Büyük İskender'in Doğu seferinde Mısır'a giderken otağını kurduğu küçük İskenderiye, yani Alexandrette olduğu yıllara gidiyor; sonra kentin 1921'de Türkiye ile Fransa arasında imzalanan Ankara antlaşması sonrasında liman yapımıyla başlayan dönüşümlerine odaklanıyor. Zamanla göç alarak artan nüfusu, çığ gibi büyüyen gecekonduları, hızla kirlenen körfeziyle, bu tarihten tam 100 yıl sonra, 2021'de bir ticaret merkezi haline gelen, Türkiye'nin her din ve mezhepten en medeni insanların tüm provokasyonlara rağmen bir arada barış içinde yaşadığı, pek çok bilim ve sanat insanı yetiştirmiş olan bu güzelim kentte, neden hala bir konser salonu ve sanat merkezi bulunmadığını sorguluyor hüzünle. Zahit Büyükişliyen, 1946'da Adana'da doğdu. 1967'de lisans öğrenimini Gazi Eğitim Enstitüsü Resim Bölümünde tamamladıktan sonra, Milli Eğitim Bakanlığının açtığı sınavı kazanarak Avrupa'ya ihtisas yapmaya gönderildi. 1983'de Mimar Sinan Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi'nde doktora yaptı. 1986'da Doçent, 1992'de Profesör oldu. Hacettepe Üniversitesi ve Yeditepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültelerinde ögretim üyesi olarak idari kadrolarda görev yaptı. Çagdaş Türk Resminde önemli yere sahip ve kuşağının en özgün ve yaratıcı sanatçılarından biri olan Zahit Büyükişliyen, yurtiçi ve yurtdışında birçok sergi açtı, karma sergilere, uluslararası sanat bienallerine ve fuarlara katıldı, sayısız odül aldı. Alexandrette 1921- İskenderun 2021 , sanatçının 181. kişisel sergisidir. Büyükişliyen, yapıtlarında, yaşamı anlamlandırma ihtiyacını, insanın dünya ile ilişkisini sorgulayan bir anlayışla ele alıyor. Durmadan çözülüp toparlanan ve ikinci kez ele geçmeyen yaşamı, ancak kendisine dışarıdan bakarak kavrayabilen, acılar çeken, başarıyı, huzuru, sevilmeyi ve güven duymayı özleyen insanın öyküsünü soyut anlatımlarla ortaya koyuyor. Sanatçı, yaşamını ve çalışmalarını İstanbul'da sürdürmektedir.