Babam Hoca Temel Efendi, annesi Çerkez kadını, adı da Lale Sümbül. Mecidiyeköy Meydan'daki at heykeli onun adını taşıyor. Trabzon'un iki önemli hocasından biri. Küçükken babamla mevlüt okumaya, camilere namaz kılmaya giderdik. Ben çocukluğumu çok güzel yaşadım. Şimdiki çocuklar bu kadar şanslı değil. Çukurlar olurdu. Yağmurda suyla dolar, çamurlar yumuşardı. Ellerimizi daldırıp heykel yapardık. Sanatla ilk buluşmamızdır. Büyük Atatürk'ün kurduğu Cumhuriyetin çocukları olarak şanslıydık, parasız okullarda okuma imkanı bulduk. Bu okullarda çok üstün vasıflı öğretmenlerimiz vardı. Asiye Hanım, Zihni Karsan mesela. Onları hiç unutmadım. Fotoğraflarını büyütüp duvarlara astım. Her şeyi ile gece gündüz demeden eğitim verdiler, bizi terbiye ettiler. Yolda nasıl selam verileceğini de öğrettiler. Trabzon Lisesi'nin ortaokulunu başarı ile bitirdim. Liseye gitmek istiyordum, annem, Seni okutamayız, lütfen kaydını öğretmen okuluna yaptır dedi. Bana takım elbise yaptırdılar, ben o elbiseyi 3 yıl boyunca giydim. Çok iyi bir öğrenci idim. Hedef, beden eğitimi öğretmeni olmak. Ancak sınava az zaman kala patlayan apandisit, planları bozuyor. Zira iyileşince, sınavı yaklaşan resim bölümünün sınavına giriyorsunuz. Evet, vakit kaybetmek istemedim, resim dersim de çok iyiydi. Trabzon'da ön eleme sınavı yapıldı ve tek kazanan oldum, Gazi'ye davet edildim. Elbisenin içi dışına çevrildi, o elbise ile sınavlara gittim. Tahta bir bavulum vardı, kilidi kırık, ben de iple bağlamıştım. Sınavlarda sadece yetenek değildi aranan. Konuşması düzgün mü, kılığı nasıl gibi pek çok hususta öğretmen olup olamayacağına karar verilirdi. Ama hep üniversite hayalim vardı. İstanbul Atatürk Ensitüsüne gelmeme sebep olan hocam Şinasi Barutçu'dur. Bir gün beni aradı, Burada grafik atölyelerini kuracak kişi olarak seni seçtim, Bakanlığa teklif ettim dedi. Piyango deseniz piyangonun üzerinde bir şey bu. Henüz 28 yaşındayım. Ve oraya kurucu hoca olarak geldim. Gazi Eğitim, size ufuk açan yerlerden biri. Hocalarınız arasında efsane isimler var. Refik Epikman, Şinasi Barutcu, Veysel Erüstün gibi. Evet, oradaki hocalar ulaşılması imkansız isimlerdi. Avrupa'da eğitim görmüşlerdi. Bize eğitici olmayı da mesleği de öğrettiler. Resim-İş Bölümünde okudum. Her şeyi öğretebilelim diye modelaj, heykel, resim, desen, ağaç işleri, maden işleri, dil eğitim gibi tüm donanım veriliyordu. 1961 yılında da Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü Resim-İş Bölümünden diploma alıyorsunuz. Sonra İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Resim Bölümünden lisans, daha sonra da Mimar Sinan Üniversitesinde Güzel Sanatlar Fakültesinde Sanatta Yeterlilik eğitimini tamamlıyorsunuz. Gazi Terbiye'yi bitirince Artvin Öğretmen Okuluna tayin oldum; bir yıl resim ve beden eğitimi hocalığı yaptım. Sonra İstanbul Tuzla Piyade Okuluna yedek subay oldum. Yedek subayken Trabzon'da amatör bir tiyatro kulubü kurup Zafer Madalyası oyununu sahneye koyduk. Baş oyuncuyum. Altı ay kapalı gişe oynayan bir tiyatro, belki de bir ilk idi. Fotoğraflarımı Ses Mecmuası'na göndermişler. Haberim yok. Tunç Okan birinci, ben ikinci oluyorum. Metin Erksan gibi dahi bir yönetmenle Sevmek Zamanı'nda oynadım. Sevgili cön abi diye başlayan, belki binlerce hayran mektubu gelirdi. Ama sinemadan para kazanamadığım için Işık Lisesinde müdür yardımcılığım sürdü. Karın tokluğuna sinema yapılıyordu, kalsam belki para kazanabilirdim ama ben sinemayı tamamen bırakıp Trabzon'a gittim. Hikayenin önemli kısmı bu. Işık'ta gördüğüm okulculuğu uygulayarak öğretmen olan kardeşlerim ve eşimle önce anaokulu, sonra ilkokul açtık. İstanbul Atatürk Enstitüsüne gelmeme sebep olan hocam Şinasi Barutçu'dur. Bir gün beni aradı, Burada grafik atölyelerini kuracak kişi olarak seni seçtim, Bakanlığa teklif ettim dedi. Piyango deseniz, piyangonun üzerinde bir şey bu. Henüz 28 yaşındayım. Ve oraya kurucu hoca olarak geldim, yer Fikirtepe, yıl 1968 idi ve 1975'e dek görev yaptım. Ancak Milli Cephe Hükümeti iktidara geldi. Alanında tek olmama rağmen sol görüşlü olduğum düşüncesi ile beni başka bir yere atadılar. Bu sırada bana çok yer talip oldu, özellikle akademi ısrarla beni çağırdı. Hepsine benim adımla anılan yaş baskı tekniği ile bir sunum yaptım ve hoca oldum. Eğitim Enstitüsü'nde 1416 sayılı kanunla Almanya'ya gönderildim. Alman akademilerinde baskı sanatları ile ilgili imkanları, eğitimleri inceleyip dönüşte Bakanlığa bir teklif yaptım. Türkiye'deki okullarda baskı atölyelerinin kurulması ile ilgili hazırladığım rapor onaylandı. Ofsette de tipografide de serigrafide de pitografide de bütün baskılar tek renk yapılır, kurur; ikinci renk yapılır, kurur; üçüncü renk, dördüncü renk yapılır, kurur. Böylece baskı sürer. Ama boyaları kurutarak resim yaptığınız zaman, her yeni boya kuruyan boyayı kapatır. Sonsuz renk skalasını elde etme düşüncesiyle bu teknik gerçekleşti. Beş tane masa kurdum. Renkleri yaş iken masalardan geçirdim. Yaş boyalar üst üste geldiği zaman ara tonlar oluyor böylece yaş baskı tekniğini buldum. Çok farklı yerden sadece sanatçılar değil ders veren profesörler bile Türkiye'ye geldiler. 1968-1975 yılları arasında Atatürk Eğitim Fakültesi'nde öğretim görevlisi olarak çalıştınız ama eş zamanlı olarak da (1970-1971) Almanya'da baskı eğitimi üzerine araştırmalardasınız. Almanya'da baskı sanat atölyelerinde araştırma yaptım. Özellikle Münih Akademisinde çalıştığım profesöre, Türkiye'den öğrencilerimin yaptığı işleri gösterdiğimde söylediğini unutmuyorum. Siz bunları sanatçılara yaptırdınız, öğrenci baskısı diye bana getirdiniz. Düşünün o kadar mükemmel öğrenci işleri vardı ki! Bir nüshası halen bende. Baskı atölyesi idi, ismi bile yoktu. Ama daha sonra Alte Grafik oldu. Sonra Çamlıca Sanat Evi oldu zaman içerisinde değişti. Yurt dışından makine getirmek çok zordu. Almanya'da çalıştığım imkanların içerinde makinelerin fotoğraflarını çektim, çizimlerini yaptım. Türkiye'de ilk gravür presini bir atölyede oradaki ustalarla gerçekleştirdim. Ve siz bu atölyede kendi baskılarınızı üretmeye başlıyorsunuz. Üstelik diğer sanatçılara da kapınızı açıyorsunuz. Karşılıklı bir alışverişti diye tanımlıyorsunuz bu zamanları. Makineleri yaptım, atölyeyi kurdum. Pek çok sanatçı arkadaşım gelip çalışıyor. Alışveriş ama aramızda hiç para konuşulmuyor. Baskı yapılıyor biz bütün masraflarını karşılıyoruz yapılan baskının bir kısmını bize bırakıyorlar. Şu an elimizdeki 25 bin adet sanat eseri, bu imece usulü çalışmadan bize hediye edilen baskılardır. Eğitimciliğim tüm vasıflarımın önündedir. Öğretmekten büyük keyif alıyorum. İdarecilik yaptım çok önemli işlere imza attım. Sanatımın bile önünde tutuyorum, sanat eğitimciliğimi. Güzel insanlar, önemli isimler hem sanat eseri üretirler hem de sanat sohbetleri ile dahil olurlar. Türk sanatı ne olmalıdır, tartışılıyordu. Türk sanatının önemli noktasıdır. Bu sohbetler sonucu, bazı sanatçılarla Anadolu uygarlıkları üzerine sanat inşa etme konusunda birleştiğimizi burada vurgulamak istiyorum. Çünkü batıya gidip orada eğitim gören hocalar, yerelde o atölyelerin hocalarının tekniklerine uygun resim yaparlardı. Türk resmi ne olmalı? sorunsalı içinde pek çok sanatçı kendi kimliğini oluşturuyor. Resme bakıldığı zaman bu eser şu sanatçının demeniz gerekiyor. Aynen öyle. Benim resmime bakıp bu Süleyman Saim Tekcan demiyorlarsa ben, ben değilim. Picasso'ya, Matisse'ye benzer resim yapmakla, başka sanatçılara benzeyen resimleri yapmakla sanatçı olunmuyor. İcra ve yaratıcılık diye iki kelime var. Sığmaz oluyorsunuz, mekan olarak büyüme ihtiyacı doğuyor, sohbetler de devam ediyor. Burada bahsetmem gereken bir şey var. Nurullah Berk'in anlattığı bir şey. Sergi komiseri olarak Paris'te bir sergi organize eder. Sergi büyük bir kalabalıkla açılır. Bir Fransız eleştirmen serginin komiserini arar ve Berk'e gelir. Türk sergisi nerede? diye sorunca Berk, duvardaki Türk eserlerini gösterir. Eleştirmen, Mösyö, bu eserlerin bir kısmı Picasso'ya bir kısmı Matisse'e bir kısmı şuna, buna benziyor. Türk resmi nerede? der. İşte o günden sonra bizim atölyede konuşulan konuların nirengi noktası bu olur. Bizim kültürümüzün altyapısı olan Anadolu medeniyetleri kültürü üzerine Sanat nasıl olmalı?yı konuşmaya başladık. Burhan Doğançay'ın kurdelelerinde gördük, gölgeleri kaligrafik etkilidir. Erol Akyavaş'ta da kaligrafiden yararlanma etkisi başlıyor. Bizde çalışan Ergin İnan da kullanmaya başlıyor. Çok önemli tartışmaların yapıldığı, düşünceyi resme taşıyan bir yapı oluşturan bir okul oldu. Dünyanın farklı yerlerinde yapılan bianellere burada üretilen sanatçı işlerini gönderiyorduk ve orada ödüller alıyorlardı. Böylece Türk sanatının dünyada duyulmasının biraz da sebebi olduk. Benim resmime bakıp bu Süleyman Saim Tekcan demiyorlarsa ben ben değilim. Picasso'ya, Matisse'ye benzer resim yapmakla, başka sanatçılara benzeyen resimleri yapmakla sanatçı olunmuyor. İcra ve yaratıcılık diye iki kelime var. 1980'lerde sanatçıların telaşı, kimlik ve özgünlük olur. Devreye eski Anadolu uygarlıkları girer. Üstelik Osmanlı sanatı da tekrar ilgi odağı olur. Mesela hat... Atlar ve Hatlar sergisi mesela. Dünya soyut sanatının şaheseridir kaligrafi. Çünkü okuma yazma bilmeyen de ona baktığı zaman onun estetiğini soyut sanat olarak görebilir. Kaligrafi estetiği ile atı buluşturdum. Niye buluşturdum? Emin Barın, Gazi Terbiye'den mezun, akademide beraber çalıştığımız bir hoca. Çok kıymetli biri. Bir tuğra yazdı bana. Bunu sana yaptım çünkü Trabzon'da iki önemli Süleyman yetişti; bir Kanuni Süleyman biri de sensindedi. Bu tuğranın daha sonra tezhibini yaptırım çerçevelettim. Ben de Emin Barın'a Siz bana bir görev verdiniz dedim. Bir kitap hazırladım, adı Süleymanname. Sadece 8 tane. İkisi yurt dışında. Bizim kültürümüzle bağ kuran bir kitap. İçerisinde pek çok gravür var. Osmanlıca, Türkçe ve İngilizce yazıldı. Bir kitap daha hazırlıyoruz. Adı Atname ve bu adı taşıyan bir sergi olacak. İçinde 27 gravür var. Gene Osmanlıca, Türkçe ve İngilizce yazıldı, tezhipleri yapıldı. Tek orijinal kitap olacak, belki 20 tıpkı basımı olacak, belli değil. Hat ve minyatür sanatımızın ustaları, eski hattatların yazılarını kopya ediyorlar. Mesele Karahisari'nin besmelesini aynen yazmak değil. Kendi besmelelerini kendi formları ile yazıyı, kaligrafiyi düzenlemeleri doğrusu. O zaman Karahisari değil Ahmet ya da Mehmet olur. Minyatürde de öyle. Kendi konularını işlemeleri lazım. Benim Süleymanname öyle. Eskilerin üzerine basan ama eskiye benzemeyen çalışmalar. Atname de öyle olacak. Sanatçı, kendi olan kişidir diye tanımlıyorum. Yani eserine bakıldığında, adı söylenince. Yoksa başka biri olur. Sanat böyle bir şey. İMOGA dünyada kuruluş şekli açışından başka örneği olmayan bir müzedir. Adnan Turani geldi bir ay kaldı, başkası iki ay kaldı. Çok insan ağırladık. Müze hem Türk sanatına başka bir boyut kattı hem de bu kadar eserin sergilenmesi, sanatçıların yaşamasını sağladı. Her zaman söylüyorum; Türkiye'de uluslararası dev bir müze yapmazsanız Türk sanatçısı uluslararası yarışamaz. Biz grafik sanatlarda bunu başardık. Bu söyleşiyi gerçekleştirdiğimiz İMOGA Müzesinin yer seçimi de enteresan olmuş. Merkezi olsun diye Tünel bölgesi dahil, pek çok yere bakılır ama metrekareler yetmez. Işık alan bir müze istenir. Ve bir gün kızlara Ben bir arsa aldım diyerek geliyorsunuz. Ve Siz şakülü nereye koyarsanız dünyanın merkezi orasıdır diyorsunuz. Belki vardır ama sanat müzesi değildir. Cumhuriyet döneminde müze binası inşaatı olarak, çağdaş sanat müzesi olarak yapılan ilk bina İMOGA. Benim adımla da olabilirdi. Ama bunu arzu etmedim. Evet sorduk, pek çok öneri oldu, kısaltılmşı İMOGA olan İstanbul Grafik Sanatlar Müzesi ismini hepimiz çok beğendik. Uluslararası bir müzede isim önemli. Dünyada iki tane yaratık var, estetik ölçü olarak altın kesim ölçülerine sahip; insan ve at. Eğer at olmasa idi dünyada hiçbir imparatorluk kurulamazdı. Çin İmparatoru terrakotadan kendi ve askerlerinin heykellerini yaptırıyor ve asker sayısı kadar at heykeli de yaptırıyor ve gömüyor. Onları gördüğümde bir kez daha düşündüm. İnsana en yakın olan yaratık at. Ve atlar da kendi aralarında konuşuyorlar. Bunların hepsinin bütünü olan bir insanım ben. Hiçbirini ayıramam. Eğitimciliğim tüm vasıflarımın önündedir. Öğretmekten büyük keyif alıyorum. İdarecilik yaptım çok önemli işlere imza attım. Sanatımın bile önünde tutuyorum sanat eğitimciliğimi. Çok okuyorum, çok geziyorum. Dünyanın her yerini gezdim, müzeleri, eğitimleri izleyen bir insanım. Tüm bunlar benim yetişmem, bu ülkeye yararlı olmam için olmazsa olmazlarımdı.


Dünyanın en büyük ve en önemli müzelerinden biri olan The Metropolitan Museum of Art'ta eski doğu, Mısır, Yunan ve Roma dönemlerine ait eserler bulunuyor. Avrupa Orta Çağ koleksiyonuna ait eserlerin yanı sıra Pablo Picasso, Henri Matisse ve Edgar Degas gibi batı sanatının öne çıkan isimlerine ait tablolar da görmek mümkün. Müzeyi buradan gezebilirsiniz. The Museum of Modern Art, Resim, fotoğraf ve video gibi farklı formlarda 200.000'den fazla esere sahip. Müzede eserleriyle yer alan sanatçılar arasında ise Henri Matisse, David Hockney, Salvador Dali ve Pablo Picasso gibi ikonik isimler bulunuyor. Müzeyi buradan gezebilirsiniz. Solomon R. Guggenheim Museum, ziyaretçilere Google'ın 360 derece sokak görünümü özelliğini kullanarak ünlü spiral merdivenlerini gezmesini sağlıyor. Ayrıca sanal müze; empresyonist, post-empresyonist, modern ve çağdaş dönemlerin eserlerini de keşfetme imkanı sunuyor. Müzeyi buradan gezebilirsiniz. Los Angeles Museum of County Art, antik dönemden günümüze uzanan geniş bir tarihi kapsayan 135.000''den fazla sanat eserine ev sahipliği yapıyor. Müzeyi buradan gezebilirsiniz. National Gallery of Art'ta Claude Monet ve Jackson Pollock' dan Vincent Van Gogh'a pek çok ustanın başyapıt niteliğindeki eserleri yer alıyor. Sanal müzede, birçok kıyafet görseli içeren 1740-1895 arasındaki Amerikan modası sergisi ile Hollandalı Barok ressam Johannes Vermeer'in eserlerinden oluşan koleksiyona erişebilirsiniz. Müzeyi buradan gezebilirsiniz. Çoğunlukla Fransız sanatına ait, 1848-1915 yılları arasında yapılan resimler, heykeller mobilyalar ve fotoğrafların bulunduğu müzede Monet, Degas ve Renoir gibi empresyonist sanatçıların yanında Cezanne ve Gauguin gibi post-empresyonistlerin de sanat çalışmaları yer alıyor. Müzeyi buradan gezebilirsiniz. Picasso dahil olmak üzere online takip edebileceğiniz birçok sergi ve aktivite sunuyor. Müzeyi buradan gezebilirsiniz. British Museum'da 5 farklı kıtanın tarih boyunca sahip olduğu Rosetta Taşı, Parthenon heykelleri ve Mısır mumyaları gibi dünyaca ünlü tarihi objeleri interaktif tarih çizelgesi üzerinden keşfedebilir, sergileri interaktif olarak deneyimleyebilirsiniz. Müzeyi buradan gezebilirsiniz. Dünyanın en çok ziyaret edilen müzelerinden biri haline gelen müzedeki Bergama Zeus Tapınağı, Milet Agora Kapısı, Babil Kapısı ve Pergamon Altarı gibi pek çok antik eseri online olarak keşfedebilirsiniz. Müzeyi buradan gezebilirsiniz. sanatçının 200'den fazla resmi, 500 çizimi ve 750'den fazla mektubunun bulunduğu Van Gogh Müzesi'nde ayrıca 19. yüzyıl sanat tarihine ait çeşitli konularda da sergiler görmek mümkün. Online olarak sanatçının eserlerini incelerken, Van Gogh'un Okuduğu Kitaplar ve Van Gogh'un Aşk Hayatı adlı sanal sergileri de keşfedebilirsiniz. Müzeyi buradan gezebilirsiniz. Dünyanın en büyük koleksiyonlarından birine sahip olan Rijksmuseum'da, aralarında Vermeer ve Rembrandt eserlerinin de bulunduğu Hollanda'nın Altın Çağ ustalık eserlerini detaylarıyla inceleyebilirsiniz. Müzeyi buradan gezebilirsiniz. Medici ailesinin sanat koleksiyonlarına ev sahipliği yapan müze; Leonardo da Vinci, Sandro Botticelli ve Caravaggio gibi usta isimlerin eserlerine ev sahipliği yapıyor. Müzeyi buradan gezebilirsiniz. Kore'nin modern ve çağdaş sanatı ile farklı zaman dilimlerinde oluşturulmuş uluslararası sanat eserlerini barındıran tek müze olarak kurulan müzede, daimi koleksiyonunda ise Joseph Beuys, Andy Warhol, Georg Baselitz, Jörg Immendorff, Niki de Saint Phalle, Jonathan Borofsky ve Michelangelo Pistoletto gibi uluslararası kabul gören sanatçıların eserlerinden oluşan bir koleksiyon da yer alıyor. Müzeyi buradan gezebilirsiniz. Aztek Takvimi olarak da bilinen Güneş Taşı, 16. Yüzyıl Aztek Xochipilli heykelciği ve Maya uygarlığına ait eserler gibi önemli antik eserlerin de dahil olduğu 23 sergi odasıyla ünlenen bu müze de online keşfedilebilen müzeler arasında. Müzeyi buradan gezebilirsiniz.


Müzeler Haftası nedeniyle sizleri online olarak gezebileceğiniz, ülkemizde yer alan en önemli müzeleri ve ören yerleriyle buluşturmak istedik. Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu atamızın anıt mezarı Anıtkabir, online olarak gezebileceğiniz müzelerin başında yer alıyor. Mozole, kuleler, Aslanlı yol, tören alanı dahil olmak üzere Anıtkabir'i detaylı olarak buradan gezebilirsiniz. İstanbul'un fethi için yapılan ilk harekatın gerçekleştiği yani Osmanlı askerinin şehre girdiği alana kurulmuş olan Panorama 1453 Tarih Müzesi, 'dünyanın ilk tam panoramik müzesi' olma unvanını taşıyor. İstanbul'un fethinin tüm hikayesinin anlatıldığı müzede, 29 Mayıs 1453 sabahının ölümsüzleştirildiği özel bir kubbeli alan bulunuyor ve bu alan müzenin https://www. panoramikmuze. com/ adresinden cep telefonu da ya bilgisayarlara indirilerek 360 derece dijital olarak ziyaret edilebiliyor. Bu panoramik alan ziyaretçilerin kendilerini 29 Mayıs 1453 gününün şafak vaktinde hissedebilecekleri, kesintisiz 360 derecelik yapısıyla sonsuzluk hissi yaratan, 38 metre çaplı özel bir kubbeli alan... Bu yarım kürenin iç yüzeyini kaplayan ve 2350 metrekare olan resimde 10.000 figür çizimi bulunuyor. Bu atmosfer ziyaretçileri her yönden kuşattığı gibi bu deneyimine Mehter Grubu'nun müziklerinin eşlik etmesiyle ziyaretçilere o günün ve fethin ruhu yaşatılıyor. Panorama 1453 Tarih Müzesi'ni yerinde ziyaret ettiğinizde sizi bekleyen bir alan daha bulunuyor. Müzenin sanal olarak ziyaret edilemeyen ilk bölümünde ise Panorama 1453 Daimi Sergisi yer alıyor. Daimi sergide, İstanbul'un kuruluşundan başlayıp, İstanbul'un kuşatmasını, fethini, Fatih Sultan Mehmed'in hayatını, hukuk, sanat, medeniyet, kültür ve İstanbul'u inşa faaliyetlerini, savaşların orijinal minyatür, gravür ve resimler eşliğinde anlatıldığı ve günümüz bakış açısıyla fethin resmedildiği modern minyatür çalışmalar yer alıyor. İstanbul'un, Anadolu'nun hatta dünyanın önemli yapılarının 1/25 oranında küçültülmüş halleri Miniatürk'te gezgin aileleri bekliyor. Saraylar, yalılar, Peri Bacaları, Pamukkale Travertenleri, camiler, kiliseler, sinagoglar batıdan doğuya doğru bütün ülkeyi bir anda dolaşmak isteyen çocuklu aileler için ideal bir rota olarak karşımıza çıkıyor. Miniatürk'ü buradan gezebilirsiniz. 537'de ibadete açılan, şehrin 1453'te Fatih Sultan Mehmed tarafından fethi sonrası cami olarak kullanılmaya başlanan, 1935 yılında ise müzeye dönüştürülerek yerli ve yabancı turistlerin ziyaretine açılan ve geçtiğimiz yıl yeniden cami olarak da hizmete başlayan İstanbul'un simgelerinden Ayasofya Müzesi'ni online olarak buradan gezebilirsiniz. Müzenin avlusunu, iç mekanlarını, görenlerin hayranlığını kazanan ünlü kubbesini, şadırvanını ya da minarelerini detaylıca incelemeyi unutmayın. Bir Neolitik dönem yapısı olan Göbeklitepe, Mezopotamya'da bilinen en eski şehirlerden 5000 yıl, İngiltere'deki Stonehenge'den 7000 yıl ve Mısır Piramitleri'nden 7500 yıl daha eski olan Göbeklitepe, Şanlıurfa'nın kuzeydoğusundaki Örencik Köy'ü yakınlarında yer alıyor. Tarihin en eski kült yapılar topluluğu ev sahipliği yapan Göbeklitepe'de yapılan arkeolojik kazılarda, 20'ye yakın tapınak tespit edildi ancak bugüne kadar bu tapınaklardan sadece 6 tanesi bulunabildi. Yapılan araştırmalar sonucu bölgenin yerleşim yeri olarak değil, tamamen ibadet amacıyla inşa edildiği ortaya çıktı. Tarihi M. Ö.12000'li yıllara dayanan bu eşsiz bölge, yerleşik hayatın bildiğimizden çok daha önce başladığını ortaya koyuyor. Bu gizemli yeri buradan gezebilirsiniz. Çocuklarınıza cumhuriyetin hangi aşamalardan geçerek kurulduğunu, Atatürk İlke ve İnkılapları'nın, devrimlerinin doğuşunu detaylarıyla anlatmak istiyorsanız eski Türkiye Büyük Millet Meclisi binasını da buradan gezebilirsiniz. Türkiye'de sanayi ve endüstri tarihine ilişkin tüm ayrıntıların yer aldığı Rahmi Koç Müzesi, bilime düşkün çocuklar için güzel bir gezi sunuyor. Haliç kıyısındaki bu müzede eski model arabalar, çizgi filmlerde görülen şirin bisikletler, buharlı gemi makineleri ve para basma matbaasına kadar pek çok şeyi görmek mümkün. Rahmi Koç Müzesi'ni buradan gezebilirsiniz. Homeros'un İlyada Destanı ile tarihe geçmiş Troas Bölgesi'nde iz bırakan Troya ve kültürlerinin yaşamı ve arkeolojik tarihi, kazılardan çıkan eserler aracılığıyla anlatılan müzeyi buradan gezebilirsiniz. Anadolu topraklarının özgün eserlerine ev sahipliği yapan Anadolu Medeniyetleri Müzesi, iki tarihi binadan oluşuyor. Bunlar Osmanlı Dönemi yapıları olan Mahmutpaşa Bedesteni ve Kurşunlu Han'dır. 2014'te restore edilerek yenilenen bu müzede sanal turlar, canlandırmalar ve Göbeklitepe'deki T biçimli dikme replikalar ve eserlerle birlikte tarihe bir yolculuk yapmanızı sağlıyor. Müzeyi buradan gezebilirsiniz. 1700'lü yıllardan günümüze oyuncak dünyasına doğru bir yolculuk yapmak isteyenler, İstanbul Erenköy'deki Oyuncak Müzesi'nde yer alan tüm oyuncakları buradan inceleyebilir. Mustafa Kemal'in Samsun'a ilk gelişinde kaldığı Mantıka Palas adlı otelin restore edilmesi ile 1940 yılında ziyarete açılan Gazi Müzesi'ni buradan gezebilirsiniz. Türkiye'nin en önemli müzeleri arasında bulunan Efes Müzesi'nde en çok ilgi çeken eserler arasında Efes Artemis heykeli, yunuslu Eros, tavşanlı Eros, Eros başı, Priapos heykeli, mermer Artemis heykeli, Mısırlı rahip heykeli, İsis heykeli, çeşitli mitolojik tanrı heykelleri ve Sokrates başı bulunuyor. Müzeyi buradan gezebilirsiniz. Çocuklarıyla biraz da kültür sanat gezisi yapmak isteyen aileler için ideal bir seçenek olan, Gaziantep'te yer alan Zeugma Müzesi, dünyanın en büyük ikinci mozaik müzesi. Zeugma'nın en önemli eseri ise Çingene Kızı figürlü mozaik. Ayrıca bu müzede 2000 yıllık mozaiklerin eksik parçaları lazer sistemiyle görüntülü olarak tamamlanıyor. Zeugma Müzesi'ni buradan gezebilirsiniz.


Bu çalışma, 2006 Nobel Edebiyat Ödülü sahibi Orhan Pamuk'un Benim Adım Kırmızı romanında konunun belkemiğini oluşturan Osmanlı minyatürlerine ilişkin ifadelerin ve betimlemelerin incelenmesi çerçevesinde geliştirilmiştir. Romanda minyatür ve nakkaşlar ile ilgili kısımlar, minyatürün kurgusu ve İslam dünyasında egemen tasvir anlayışına ilişkin ipuçları içermektedir. Benim Adım Kırmızı, anakronistik bir biçimde örgütlenmiş olaylar ve karakterlerle 16. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti İstanbul'da geçmektedir. Romanın ana karakterleri nakkaşlar ve aileleri, ana mekanlar ise bu nakkaşların çalışma ortamlarıdır. Öykü, tek bir karakterin dilinden anlatılmamakta, öyküye dahil olan tüm karakterler, nesneler ve kavramlar kendi mekan ve zamanları çerçevesinde birinci ağızdan ve kendi bakış açılarından yaşadıklarını anlatmaktadır. Nesneler dışında, öykünün ana karakterlerini oluşturan nakkaşların minyatürlerinde resmettikleri figürler de öyküye dahil olarak minyatür sanatına ilişkin söz söylemektedirler. Bu noktada romanın, öykü anlatmanın ötesine geçerek, minyatürün görsel ve düşünsel kurgusu hakkında bilgiler sunduğu ve yorumlar yaptığı açık bir biçimde görülmektedir. Romanın öykü anlatımı bakımından farklı bakış açıları ile kurgulanmış olması daha en başta minyatür sanatı ile bir bağ kurmaya izin verir. Bu yazı, minyatürün kurgusuna giden yoldaki ilkeleri yeniden tanımlamayı ve minyatürün dış dünyayı izleyiciye/okura yansıtışını, romanın betimlemeleri ışığında, bir görme biçimi olması bakımından yeniden tartışmayı amaçlamaktadır. Benim Adım Kırmızı, 1591 yılında İstanbul'da karlı dokuz kış gününde geçiyor. İki küçük oğlu birbirleriyle sürekli çatışan güzel Şeküre, dört yıldır savaştan dönmeyen kocasının yerine kendine yeni bir koca, sevgili aramaya başlayınca o sırada babasının tek tek eve çağırdığı saray nakkaşlarını saklandığı yerden seyreder. Eve gelen usta nakkaşlar, babasının denetimi altında Osmanlı Padişahı'nın gizlice yaptırttığı bir kitap için Frenk etkisi taşıyan tehlikeli resimler yapmaktadır. Aralarından biri öldürülünce Şeküre'ye aşık, teyzesinin oğlu Kara devreye girer. İstanbul'da bir vaizin etrafında toplanmış, tekkelere karşı bir çevrenin baskıları, pahalılık ve korku hüküm sürerken geceleri bir kahvede toplanan nakkaşlar ve hattatlar, sivri dilli bir meddahın anlattığı hikayelerle eğlenir. Herkesin kendi sesiyle konuştuğu, ölülerin, eşyaların dillendiği, ölüm, sanat, aşk, evlilik ve mutluluk üzerine bu kitap, aynı zamanda eski resim sanatının unutulmuş güzelliklerine bir ağıt. (Pamuk, 2021). İslam dünyasında minyatür, içinde yer aldığı metni görselleştiren ve kendine has bir biçime sahip olan kitap resimleridir. Minyatürün biçimi, merkezi perspektif kullanan Batı'nın tek bakış açılı resimleme ilkelerinden farklı olarak perspektif kullanmaz ve çoklu bakış açısına sahiptir. Bu bağlamda, Benim Adım Kırmızı'da farklı karakterlerin öyküyü kendi bakış açılarından anlatmaları, minyatürün kurgusunda görülen farklı olay ve mekanların aynı kompozisyon içinde tasvir edilmesi ile yakınlık göstermektedir. Bu açıdan bakıldığında, Benim Adım Kırmızı'nın öykü örgüsünde yer alan minyatüre ilişkin ifadeler ve romanda minyatürü zihinsel/biçimsel olarak betimleyen kısımlar oldukça dikkat çekicidir. Bu çalışma kapsamında, romanın bütününde yer alan bu ifadelerin ele alınması mümkün olmadığından, romandan belirli sayıda seçilmiş birebir alıntılar üzerinden örnekler verilmiştir. Bu alıntılar, kendine özgü bir görme biçimi olarak minyatür sanatı/minyatürler hakkında bilgiler sunmaktadır. Minyatür, Batı'da Antik Çağ'dan, Doğu'da ise İslam öncesi dönemlerden itibaren kendine özgü bir görsel dille kitabın içinde asıl biçimine kavuşmuştur. İslam dünyasında, belirli bir temsil geleneğiyle gelişen minyatür, uzun bir zaman dilimine yayılarak geniş bir kültürel coğrafyada üretilmiştir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde, özellikle 16. yüzyılın ikinci yarısından itibaren III. Murad'ın saltanatı boyunca (1574-1595) doruk noktasına ulaşan minyatürlü yazma üretimi, günlük hayatın ve törenlerin de resmedilmesiyle belgesel nitelik kazanmıştır. Saray yaşamının yazma kitaplara konu edildiği ve resimlendiği bu dönem, Benim Adım Kırmızı'nın da geçtiği zaman dilimine karşılık gelmektedir. Osmanlı minyatür sanatı tarihi bakımından da önem taşıyan bu dönemde üretilmiş başlıca minyatürlü yazmalar arasında, Osmanlı padişahlarının günlük yaşamlarını, şenlikleri ve zaferleri anlatan Hünername, Surname-i Hümayun, Şahname-i Selim Han gibi yazmalar yer alır. Minyatürde biçime ve kurguya ilişkin tanımlamalar söz konusu olduğunda akla ilk gelen özelliklerden biri, Batı'nın 15. yüzyılda kullanmaya başladığı merkezi/çizgisel perspektifin ve buna bağlı olarak ortaya çıkan yanılsama ve derinlik etkisinin minyatürde bulunmayışıdır. Bu açıdan, İslam dünyasında üretilmiş olan minyatürün biçim özelliklerini Batı'nın resimleme anlayışından ayıran en temel özellik perspektiftir (Adıgüzel Toprak, 2020: 60). Batı'da Rönesans ile gelişen perspektif, ortaya çıktığı çağın akılcı ve rasyonel beklentilerini karşılamıştır. Rönesans düşüncesinin ana unsuru olan doğada ve insanda sonsuzluğu arama çabaları, bu dünyaya olan ilginin artmasına sebep olmuş ve böylece Batı sanatında doğaya yöneliş yolu açılmıştır. Rönesans düşüncesiyle dönüşen gerçeklik algısının sanattaki karşılığı natüralizm olmuş, natüralizm de dış dünyanın bilimsel analiziyle, perspektif ve anatomi bilgilerinin gelişimiyle gerçekleşmiştir. Başlıca amacı ideal güzelliği vermek olan Rönesans sanatçısı, görünen dünyaya ilişkin bilgi sunabilmek için görünür şeylerle ilgilenmiş ve nesneleri gözlemlemiştir (Öndin, 2019: 29-35). Buna karşıt olarak, minyatürde ise belirlenmiş bir anda ve mekanda sabit bir noktada olmakla yaratılan yanılsamanın yerine, farklı kaçış noktaları ve birden fazla bakış açısı devreye girer. Bu anlayışta, 'göz'ün tek merkezli bir bakış açısından algıladığı gerçekliğin ötesinde, minyatürün kodları, eşyanın özüne, yani anlamına ve bilgisine yönelik oluşturulur. Çünkü nakkaş, Batılı sanatçının aksine, doğada var olan şeylerin ardındaki değişmeyen özü arar. Bu arayışta madde değersizleşir; nakkaş, maddeden arınıp öznel duygularını yansıtmaktan ve nesnellikten kaçınır. Dış dünyayı belirli ve sürekli tekrarlanan şema ve şablonlarla resmeder. Bu nedenle minyatürde nesneler, mekanlar ve figürler, insan gözünün gördüğü gibi değil temsil ettikleri anlam, karakteristik özellikler ve önem sıralamalarına referans verecek şekilde resmedilirler. Perspektif kurallarına aykırı olan bu çoklu görme biçimi, minyatürün gerçeklik anlayışını temsil eden, minyatürü diğer bütün görme biçimlerinden ayıran özelliktir (Adıgüzel Toprak, 2020: 60-62). Minyatüre özgü bu çoklu bakış açısı, Benim Adım Kırmızı'nın öykü anlatımında açık bir biçimde kendini göstermektedir. Yazarın öyküyü karakterlerin gözünden ayrı ayrı anlatması, minyatürde eşya ve mekanların dış görünüşlerinin tek bir açıdan değil, farklı açılardan resmedilmesi ilkesiyle bağdaştırılabilir. Bunun yanında, öyküde anlatılan bir mekanda yer alan minyatürün içindeki figürün veya ölen bir karakterin ölümünden sonra yer alan bölümde 'ölüm'ün ayrı bir karakter olarak, öyküyü kendi ağızlarından anlatmaları da minyatürdeki görme biçiminin farklı bakış açılarıyla oluşturulduğuna örnektir. ... bu hikayeleri okurken yorulan gözümüz resme bakarak dinlenir. Eğer hikayede aklımızın ve hayal gücümüzün canlandırmakta zorlandığı bir şey varsa, resim hemen imdada yetişir. Resim hikayenin renklerle çiçeklenişidir. Kimse hikayesi olmayan bir resim düşünemez. (Pamuk, 2021: 33). Çünkü Allah alemi önce görülsün diye yarattı. Sonra gördüğümüzü birbirimizle paylaşalım, konuşalım diye kelimeleri verdi bize, ama biz kelimelerden hikayeler yaptık da nakşı bu hikayeler için yapılır sandık. Oysa nakış doğrudan Allah'ın hatıralarını aramak, alemi onun gördüğü gibi görmektir. (Pamuk, 2021: 89). Nakkaş kendi gördüğünü değil, Allah'ın gördüğünü resmeder der, kıskançlıkla (Pamuk, 2021: 394). Hayatları boyunca yeterli sayıda at resmi ve at gördükleri için, karşılarındaki kanlı canlı en son atın kafalarındaki mükemmel at fikrini zedeleyeceğini çok iyi bilirler. Bütün hayatı boyunca on binlerce kere at resmi çizen üstat nakkaşın kalemi, en sonunda Allah'ın tasarladığı At resmine iyice yaklaşır ve bunu kendi ruhundan ve tecrübesinden bilir. Elin ezberden bir anda çizdiği at, hüner, çile ve bilgiyle çizilmiştir ve Allah'ın atına yakın bir attır. (Pamuk, 2021: 273). Burada sözü edilen ezberden ve/veya hafızadan çizmenin yanında, körlük de nakkaşlar için uzun çalışmalar sonucunda elde ettikleri ilahi bir ödüldür. Çünkü körlük ve hafıza sayesinde dünyayı tıpkı Allah'ın gördüğü gibi göreceklerine inanırlar. Örneğin, romanda Üstat Osman saraydaki resimlere baktıktan sonra ünlü nakkaş Behzat'ın kullandığı iğneyle kendini kör eder ve bu sayede gözüyle gördüğü nakışları sonsuza dek hafızasına kaydetmiş olur (Pamuk, 2021: 359-361). Nakıştan önce bir karanlık vardı ve nakıştan sonra da bir karanlık olacak. Boyalarımızla, hünerimiz ve aşkımızla Allah'ın bize 'görün', dediğini hatırlarız... Büyük üstatların resim aşkı, renklerin ve görmenin karanlıktan yapıldığını bilip, Allah'ın karanlığına renklerle dönmeyi ister. Hafızası olmayan ne Allah'ı hatırlar, ne de onun karanlığını. Bütün büyük üstatların resmi, renklerin içinde, zamanın dışındaki o derin karanlığı arar. (Pamuk, 2021: 359-85). ... Nakış, Allah'ın alemi nasıl gördüğünü nakkaşın aramasıdır ve bu eşsiz görüntü, ancak yoğun bir çalışma hayatından sonra gözler yorulup, nakkaş iyice yıprandığında ulaşılan körlükten sonra hatırlanarak olur. (Pamuk, 2021: 359-89). ... Efsaneye göre kan kiminin gözüne oturur, kiminin oturmaz. Allah senin nakşından memnunsa, seni yanına almak için kendi muhteşem karanlığını verecek sana. O zaman bu sefil dünyayı değil, onun gördüğü harika manzaraları göreceksin. Yok, nakşından memnun değilse, şimdiki gibi görmeye devam edeceksin. (Pamuk, 2021: 457). Ben fakir, gördüğünüz ağaç resmi, böyle bir akılla resmedilmediğim için Allahıma şükrediyorum. Frenk usullerince resmedilseydim beni sahici bir ağaç sanan İstanbul'un bütün köpekleri üzerime işer diye korktuğumdan değil. Ben bir ağacın kendisi değil, manası olmak istiyorum. (Pamuk, 2021: 59). Enişte... perspektif usulünü kullanmak aleme bir pencereden bakmak gibidir (Pamuk, 2021: 130) diyerek Batı'nın tek merkezli perspektifini eleştirir. Bunun yanında, Zeytin ise perspektifin, resmi Allah'ın bakışından sokaktaki itin bakışına indiren bir özellik ve Frenk üstatların usüllerini kullanmanın da bir Şeytan ayartması olduğunu anlatır (Pamuk, 2021: 130). Minyatür/resim ve anlatı arasında farklı bir bağ kuran Benim Adım Kırmızı, Doğu'ya/İslam'a ait sanatı Batılı bir söylemle sunmuş ve Doğu-Batı diyaloğunu da bu bakış açısı dahilinde kurarak metinler arası soyutlamalarla öyküsünü kurgulamıştır. Metinlerarasılık yazarın daha önce yazılmış metinlerden yararlanması, onlara göndermelerde bulunması ve aslında Artık hiç bir yazın metni özgün değildir düşüncesi postmodern yazar Orhan Pamuk için önemli bir kavramdır. Minyatürün doğasında var olan tekrar, aynı figür ve şemaların yüzyıllar boyunca değiştirilmeden kullanılması ve nakkaşların kişisel üsluplardan kaçınması gibi özellikler, Orhan Pamuk'un anlatısını şekillendiren ve ona minyatürle bağ kurduran unsurlardan biri olmuştur. Benim Adım Kırmızı'nın özellikle Geleneksel Türk Sanatları alanında eğitim gören lisans ve lisansüstü öğrenciler tarafından okunması ve minyatür sanatı bağlamında irdelenmesinin yeni açılımlara ve bakış açılarına yol açacağı mutlaktır. 2.0 Güncel Sanatta Minyatür, İstanbul: Pera Müzesi Yay., s.60-71. Pamuk, Orhan (1998). Benim Adım Kırmızı, İstanbul: İletişim Yay. (2021). Benim Adım Kırmızı, İstanbul: Yapı Kredi Yay.


Harem, hamamlar, kahvehaneler ve köle pazarları... Oryantalist ressamlar bilinmeyen Doğu'yu, bu mekanlar üzerinden resmederek Batı'ya taşıdılar... Oryantalist ressamların fırçasına yansıyan Doğu algısını Sanat Tarihi Uzmanı Habibe Çalışkan ile konuştuk. Doğu toplumlarının dilleri, kültürleri, tarihleri ve coğrafyaları hakkında bilgi sahibi akademisyenleri adlandırmak için kullanılan oryantalist kelimesi, Doğu dünyasının resmini yapan Batılı ressamları da ifade ediyor. Batı'nın gizemli Doğu hakkındaki merakı, 18. yüzyıldan önce de yavaş yavaş fokurdayan bir kazan gibi... 1437'de Bizans İmparatoru VIII. Ioannis Paleologos, yaklaşan Osmanlı tehlikesine dikkat çekmek için 700 kişilik bir heyetle İtalya'ya gittiğinde bıraktığı etki, siyasi bir uyarıdan çok daha fazlası oluyor. Ressam Benodo Gozzoli'nin Medici Sarayı için resmettiği Müneccim Kralların Geçişi tablosunun; Doğulu kılık kıyafet ve aksesuarların İtalya'da ne denli ilgi çektiğini ortaya koyması açısından çok önemli olduğunu anlatan Habibe Çalışkan, Daha sonra buradaki desenler, motifler, kumaşlar Batı'da hızlı şekilde yayılıyor. Çünkü Batı artık yelpazesini ve fırçasını değiştirmek istiyor. Elbette bu resim oryantalizm ile bağlantılı değil. Ancak Doğu algısının ne kadar erken başladığını anlatan güzel bir örnek diyor. Başka bir örnek olarak da Gentile Bellini'nin Fatih Sultan Mehmet'in tasvirini yapmasını gösteriyor. Böylece Batı ve Doğu birbiriyle tanışıyor, karşılıklı bir alışveriş başlıyor. Oryantalizm, Batı'nın kültür sanat hayatına etki ettikçe düşünce dünyasının önde gelenleri de bu konuya dikkat çekiyor. Fransız Şair, Romancı ve Oyun Yazarı Victor Hugo'nun Bir dönem Helenisttik şimdi hepimiz Doğucuyuz sözlerinin bu durumu özetlediğini ifade eden Çalışkan, Gerçekten oryantalizm, 1820'ler ile 1890'lar arasında zirvesini yaşıyor. Çok büyük bir pazar oluşuyor Batı'da. Her yerde Doğulu imgeleri ortaya çıkıyor. Ancak dünya savaşları ile birlikte büyük bir hareket başladığı için artık Doğu tanınıyor, gizemi kalmıyor diye anlatıyor. İngiliz John Frederick Lewis (ö. 1876), İngiliz Charles-Theodore Frere (ö. 1888), İtalyan Alberto Passini (ö. 1889), Fransız Jean-Leon Gerome (ö. 1904), İtalyan Giolio Rosati (ö. 1917), Macar Arthur von Ferraris (ö. 1928), Avusturyalı Rudolf Ernst (ö. 1935), Avusturyalı Ludwig Deutsch (ö. 1935), İtalyan Fausto Zonaro (ö. 1929). Bu isimlerin her birinin Doğu'yu gerçekten görerek resmettiğini vurgulayan Habibe Çalışkan, Onların atölyeleri yaptıkları gezilerdi. Ülkelerinde, oturdukları yerden 'Hadi, ben biraz Doğulu imge çizeyim' demediler. İtalyan Fausto Zonaro'nun resmi olarak 2. Abdülhamid döneminde Saray'ın ressamı olduğunu ve Akaretler'de konakladığını ve ona güzel bir oda verildiğini biliyoruz. Yine Gerome'un da hem Kahire bölgesinde hem de İstanbul'da olduğunu, Pasini'nin İstanbul seyahatini biliyoruz diye örnek veriyor. Oryantalist ressamların tablolarında ele aldıkları belli başlı konuların köle pazarları, kadın tacirleri, kahvehaneler, Doğu'nun gizemli, mahrem alanları yani harem, hamam ve ev içi görüntüler, çöller, antik kentler, kadınlar, erkek egemenliğindeki toplumsal yaşam, ibadethane içi görüntüler, mimari detaylar ile kadın ve erkek giyim kuşamı, folklorik ve geleneksel süsleme öğeleri olduğunu belirten Habibe Çalışkan, sanatçıların camilerin içine girip resim yapamadığını ancak fotoğraflardan ya da anlatılanlardan yola çıkarak eserlerini ürettiğini belirtiyor. Özellikle camilerin içinde gerçekleşmesi mümkün olmayan kimi durumların yemek yenilmesi, yılan oynatılması gibi- resmedilmesinin ise sanatçıların hayal dünyasının ürünü olduğunu belirtiyor. Oryantalist ressamların Doğu kadınları ve erkeklerine bakışına gelince, Habibe Çalışkan Onlara göre kadınların bir hizmetlisi var, evlerinde keyif içindeler, mangala gibi zeka gerektiren oyunlar oynuyor ve çubuk tüttürüyorlar, hamama gidip keyif yapıyorlar. Erkekler de toplumsal alanda öne çıkıyorlar. Kahvehanede oturuyor, keyif yapıyor, eve gidince eşinden, hareminden ilgi görüyor yani onlara göre zevk ü sefa içinde yaşıyorlar. Tablolara yansıyan algı, hep bunları anlatıyor diye konuşuyor. Çeşitli ressamların fırçalarından yansıyan Doğu dünyasında hamamda çıplak kadınlar, haremde keyif içinde yaşayanlar görülüyor. Habibe Çalışkan, ressamların asla bulunamayacakları bu mekanları, hayal dünyalarından figürler ekleyerek resmettiğini anlatıyor. Ancak 2. Abdülhamid Dönemi'nde Saray'ın resmi görevlisi olarak çalışan Zonaro'nun eserleri, başka yönlere yöne ışık tutuyor. Sultan adına çalıştığı için bu ressamın, çıplaklık ve harem gibi konular yerine sokaklara inerek insanları resmettiğini vurgulayan Habibe Çalışkan, Zonaro'nun resimlerine o kadar talep oluyor ki Batı'dan sürekli sipariş alıyorlar. Çünkü Batı Doğu insanını merak ediyorlar. Bu resimleri evlerinin duvarlarına asmak istiyorlar diyor. Oryantalizm üzerine çalışmaların yeni yeni yoğunlaştığını söylemenin yanlış olmayacağını belirten Habibe Çalışkan, ilginin giderek arttığını da sözlerine ekliyor.


İnsanoğlu, gelecekten haber almak için belirli işaretleri iyiye ya da kötüye yorumlamak için çeşitli yöntemler geliştirmiş. Tarihsel süreçte konu ile ilgili yapılmış araştırmalar falın en eski kökenini Mezopotamya uygarlığına kadar indiriyor. Arapçada fal sözcüğü Uğur ve uğurlu şeyleri gösteren simge anlamına gelir. Yine Arapçada uğursuzluk manasına gelen tıyere ile herhangi bir nesne veya olayı uğursuz sayarak ondan gelecekte birtakım olumsuz durumların doğacağını vehmetme anlamını taşıyan teşe'üm kelimesinin karşıt anlamı olarak kullanılıyor. Geleceğe inanma arzusu, bilinmeyenden yani gaipten haberler alma isteği, bunun için belirli işaretleri iyiye veya kötüye yorumlama çabası, zaman içinde insanı çeşitli yöntemler bulmaya yönlendirmiş. Bu nedenle farklı dönemlerde pek çok usul ve malzemeyle fallara bakılmış. Tarihsel süreçte konu ile ilgili yapılmış araştırmalar da falın en eski kökenini Mezopotamya uygarlığına kadar indiriyor. Uygarlık tarihinde fal ve gaip ilmi ile ilgili bilgilere şu şekilde rastlanıyor: Kitab-ı Mukaddes'in Eski Ahid bölümünde Yakup ve Yusuf peygamberlerin Firavun'un rüyaları ve gelecekten haber veren durumları yorumladıkları, Aristo'nun fizyonomi falı baktığı ve genellikle yüzün çizgilerini inceleyerek kişilerin karakterini okuduğu ve bu konuda bir kitap yazdığı biliniyor. Fal konusu Yunan mitolojisinde de yer alıyor: Tanrı Apollon, evlenmek istediği Kasandra'ya kehanet yeteneği bağışlamış fakat istediği sevgiyi göremeyince onu kimsenin inanmayacağı bir kahin haline dönüştürmüştür. Roma, Sümer, Hitit uygarlıklarında kesilen hayvanların ciğerlerinden fal bakılarak sonuçlanacak işin uğurlu mu uğursuz mu olacağı yorumlanmıştır. Kaşgarlı Mahmud, fal Kelimesini ilk Türk kaynaklarından biri olan Divanü Lügat-it Türk'te ırk kelimesiyle bağlantılı olarak Falcılık, kahinlik bir kimsenin gönlündeki yeri bilmek olarak açıklamıştır. Geçmiş uygarlıklardan günümüze kadar uzanan fal geleneği, İslamiyet'ten önce ve İslamiyet'in kabulü ile birlikte de devam etmiştir. İslamiyet öncesinde yaşamda fal önemli bir yer tutuyordu. Kuşların uçuşu, ateşin yanarken çıkardığı sesler, insan uzuvlarının hareketleri, hayvanların hareketleri ve sesleri, çeşitli bakliyatlarla bakılan fallar, su falı, kum falı, çiçek falı, gibi birçok fal çeşidi ortaya çıkmıştı; durumlardan çıkarılan sonuçlara göre olumlu ve olumsuz çıkarımlar yapılıyordu. Falnameler de kendi içlerinde çeşitli gruplara ayrılmaktadır. Bu türlerin örneklerine bakacak olursak en çok kullanılan tür arasında Kur'an falnameleri karşımıza çıkmaktadır. Kendi içinde ikiye ayrılan tür, Kur'an harfleri ve ayetlerinin yorumlanması ile bakılan falnamelerdir. Farsça düzenlenmiş metinler cetvellere yerleştirilerek yorumlanır ve bu cetveller Kur'an-ı Kerim'in arka sayfalarında bulunur. Bir diğer tür ise kura falnameleridir; bu falnamelerde rakam ve harflerin bulunduğu cetveller yer alır, cetveller üzerine atılan zarla harfin geldiği rakamın fal yorumuna gidilir. Atılan zar, gelen harfin veya rakamın delalet ettiği yıldızlara, hayvanlara, bitkilere ve onların sevk ettiği peygamberlere göndererek gayb bilgisinden haber verir. İslamiyet'in kabulü ile birlikte falın ve yöntemlerinin İslam inancında haram sayılmasına rağmen bazı hadislere dayanılarak falın geleceği ve gaibi bilme iddiası taşımaksızın sadece bir tefeül çabası olduğu düşünülmüştür. Hatta İslami şekle bürünerek kullanılmaya devam edilmiştir; Kur'an falları bu duruma örnek gösterilebilir. Buna göre kutsal kitaptan fal açacak kişinin abdest alması ardından üç kere 'İhlas Süresi'ni okuyarak kurallara uygun bir şekilde Kur'an-ı Kerim'den rastgele bir yaprak açması ve sayfalarda çıkan harflere göre Kur'an-ı Kerim'in sonuna eklenmiş olan Farsça Falname cetvellerine bakması önerilir. Örneğin rastgele seçtiğiniz harf elif ise yorum şöyledir: Kargaşadan kurtulup büyük rütbelere erişmek ve güzel baht, kişiyi beklemektedir. Eğer harf zel gelirse bil ki falın anlamı gerçekten haşin, işin şeytanla aman ondan sakın! Bu niyetten sana yarar gelmeyeceği bildirilmektedir. re harfi geldi ise yıldızın parlayacak, talihin değişip yolun aydınlanacak, halk arasında saygınlığın artacak, sultanların yanında bile sözün geçerli olacak şeklindedir. Üç örnekten görüldüğü üzere her harfin kendi içinde yorumları bulunmaktadır. Kur'an falından sonra en çok kullanılan fal türü ise kitap falıdır. Bu fal türünde Kur'an'da olduğu gibi rastgele açılan sayfanın yedi yaprak ilerisi okunarak bakıldığı bilinmektedir. Bir diğer tür ise İlm-i Reml, kendine has bazı şekillerde hükümler çıkarmak anlamına gelir. Bu fal, kum üzerine parmakla çizilerek de yapıldığı için kum manasına gelen remil adıyla anılmıştır. Bazı kitaplar, bu ilmin İdris ve Danyal Peygamber ile ilişkisinden bahsederler; reml, nokta ve çizgilere dayanır. Bu falda farklı semboller, uğur, talih, uğursuzluğu işaret eder. Falcılar bunların toprak, ateş, su, hava, yıldızlar ve burçlarla ilişkisini hesaplayarak hükümler çıkarır. Buradan halkın ilgisini çeken falların esnaf gruplarına iş kapısı açtığı ve sosyal hayatta insanları bir araya toplayan unsur olduğu anlaşılıyor. Buradan anlaşıldığı üzere seçilen resim hikayesi ile bağlantılı olarak kişinin falıdır. İslami bilimler arasında, ayrı bir uzmanlık gerektirmeyen tek fal, kitap fallarıdır. İslam bilginleri ve bu alanda yetişmiş kişiler, Arapça, Farsça, Türkçe düzyazı, şiir, resimli, hurşidname özelliği taşıyan falnameler ortaya çıkarmıştır. Bu eserler zaman içinde padişah ve devlet adamlarına, ileri gelen kişilere takdim edilen nüshalar olarak hattat ve müzehhiplerin elinden çıktığı gibi bazı nüshalara nakkaşlar tarafından resimler ilave edilmiştir. Son olarak kullanılan falname türü ise peygamber isimlerinin bir şema veya daire halinde düzenlenmiş, her birinin hayatına ve mucizelerine dayanan fallardır. Bu tür eserlerin yorumuna fal-ı nebi denmektedir. Yukarıda tanıtılan falname türlerinden farklı olarak karşımıza çıkan fal kitapları da görülmektedir. Bunlara örnek olarak İranlı şair Ubeyd-i Zakani'nin külliyatında bulunan falnamede her falın sonunda rubailer yer almaktadır. Aynı eser içinde yer alan Falname-i Vuhüş ile Falname-i Tuyür adlı risalelerde kuşlara ve diğer hayvanlara alaycı ifadeler yüklenmiştir. Fal ve risalelerin birleştiği örnekler arasında Cem Sultan'ın manzum bir çeşit manzume çiçek falı olan Fal-ı Reyhan adlı 48 beyitlik mesnevisidir; eser İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi T. Y. 5474 numarası ile kayıtlıdır. 16. yüzyıl divan şairi Zaifi'nin 'Fal-ı Mürgan' kuş falı, 59 kuş isminin her biri için yazılmış ikişer beyitten meydana gelen bir falnamedir. Amasya'da 1758 yılında Hacı Mehmed Ağa adlı kişiye hediye edilmek üzere Falname-i Esami maa Remz ve Haza Falname-i Meyveha maa Remz adlarının taşıyan altmışar beyitli iki manzume de çiçek ve meyve isimlerine dayalı falname örneği olarak görülmektedir. Bütün bu falname örnekleri dışında bir diğer fal türü ise tefeül amacıyla yapılan fal tutma yöntemidir. Kur'an'dan herhangi bir sayfa açılır, göze çarpan ilk ayetin manası çıkarılarak geleceğe yönelik tefeül yapılır. Tefeül falına örnek olarak II. Mehmed'e Molla Hüsrev'in Kur'an'dan tefeül açarak yakın zamanda padişah olacağı müjdesini verdiği bilinmektedir. Osmanlı döneminde, Fatih Sultan Mehmet adına biri Farsça Cam-ı Suhan-gu diğeri Türkçe 'Falname' adında iki fal kitabı yazılmıştır. Razname adlı eser Osmanlı döneminde fal tutmayla ilgilidir. Şair Kefeli Hüseyin tarafından önce III. Murat'a sonra III. Mehmet'e sunulan bir eserdir. Eserde birçok önemli kişi ve bu kişilerin başlarından geçen olayların aktarılması açısından önemlidir. Örneklerden de görüldüğü gibi falnameler kendi içlerinde çeşitli özelliklerle ayrılır; hepsinde temel amaç gaipten haber alma, olacakları iyiye ve kötüye yorumlamadır. Bunları İslami görünüm altında Kur'an ve dini yorumlarla sonuçlandırdıkları görülmektedir. Bu alanda en erken tarihli çalışmalar yapmış olan İsmail Hikmet Ertaylan, Anadolu ve Avrupa kütüphanelerinde tespit ettiği 24 falnamenin listesini çıkartmıştır. Anadolu'da bulunan eserler günümüzde Ankara Milli Kütüphane, Ankara Etnoğrafya Müzesi Yazma Eserler Bölümü, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Mevlana Müzesi Yazmalar bölümü, Bursa El Yazmalar kütüphanesinde karşımıza çıkmaktadır. Osmanlı resim sanatında en erken tarihli falname örnekleri 17. yüzyıl başlarında görülür, Osmanlı sanatında bu türün ortaya çıkması fal metinleriyle ilgili tasvirlerin yapılmaya başlanmasında Şah Tahmasb'ın Falnamesi çıkış noktası olmalıdır. Bu eser 1550'lerde Safavi Şahı Tahmasb için hazırlanmış, günümüze 30 resimli sayfası ulaşmıştır; diğer fal kitapları için örnek teşkil etmesi açısından önemlidir. Falnameler büyük devletlerde genel olarak devlet işlerinde, sefere çıkmadan önce sıkıntı ve dertlerden kurtulmak için en uygun zamanı öğrenmek, arzusuyla ortaya çıkan eserlerdir. Şah Tahmasb'ın Falnamesi'nden örnek alınarak ortaya çıkan en erken tarihli falname, araştırmacılar tarafından 1575 1600 yıllarına tarihlenen, günümüzde Dresden Sachsische Landesbibliothek'te E 445 eser kayıt numarasıyla korunan Dresden Falnamesi olarak bilinen eserdir. Diğer iki nüsha örneği ise Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde bulunan H. 1702 ve H. 1703 numaralı falnamelerdir. Bu eserler I. Ahmed (1603-1617) dönemine tarihlendirilir. H. 1702 numaralı eserin metni Farsça, H. 1703 numaralı eserin metni ise Osmanlı Türkçesidir. Gelibolulu Mustafa Ali'nin Nusretname adlı eserinin 1584 tarihli nüshası Serdar Lala Paşa'nın Mevlana Celaleddin Rumi'nin Mesnevi'sinden bir sayfa açarak fal tutmasını gösteren sahneden anlaşılır ki kitaplardan fal bakmak amacıyla resimler yapılmaya başlanıyor. Mesnevi'den açılan sayfanın hayırla yorumlandığı bilinmektedir. Resimli fal kitaplarının sayısının az olduğu bilinir, örneklerden en erken tarihlisi III. Murat'ın emriyle müderris ve şair Suüdi'nin Arapçadan Türkçeye çevirdiği bir astroloji ve fal kitabıdır. Matali'ü's- sa'ade ve Yenabi'u's- siyade adlı eserin iki nüshasını sultanın iki kızı için hazırlatmıştır. Eserin orijinali, gök bilimci Ebü Ma'şer el Belhi tarafından yazılmış Kitabü'l bulhan ve çeşitli fal metinlerinden oluşmaktadır. Osmanlı resim sanatında resimli fal kitapları örnekleri arasında incelenen bir diğer eser Vezir Kalenderpaşa'nın Sultan I. Ahmet'e sunduğu falnamesidir. Kalender Paşa devlet adamı olmasının yanı sıra Evliya Çelebi'nin bahsettiği Falname bölümünde aktardığım esnaf örgütü Falciyan-ı Musavvir'de olduğu gibi tek yaprak resimleri bir araya getirerek hazırladığı falname albümleriyle tanınır. Bu türden resimleri derlemiş, karşısına Türkçe fal metinleri koyup Falname albümü yaparak Sultan I. Ahmed'e hediye etmiştir. Kalender Paşa'nın bu derlemeyi, vezirlik yaptığı 1614 1616 arasında yaptığı tahmin edilir. Kalender Paşa Falnamesine bir de önsöz eklemiştir. Burada, resimlerin fala bakma amacıyla yorumlanmasının neden ve yararlarını, sonradan hazırladığı Falname'nin kullanılmasında izlenmesi gereken yöntemi açıklar. Fal metinleriyle ilgili olarak resimli falnamelerdeki tasvirlere bakacak olursak Hz. Muhammed'in, peygamberlerin, peygamberlerin yakın çevresinin, Şii imamların mucizeleri ile astronomi, gezegen ve burçların yorumları, yaratıklar, doğaüstü semboller, ahiret hayatına ilişkin cennet, cehennem, kıyamet konuları, melek tasvirleri, mehdi, Dabbetü'l Arz, Deccal, edebi nitelikli öyküler, kahramanlar ve hayvanların resmedildiğini görürüz. Resimlerin metinle bağlantılı olarak karşılaştırmalı ikonografik çözümlemeleri yapılır, bazı falnamelerde albüm resimleri kullanılmıştır. Metinlerle bağlantısı olmayan resimler de bulunmaktadır. Örneğin falınızda Hz. Süleyman Peygamber ve Belkıs geldiyse yorum şöyledir: Sefer eylemek; alım satım; kul, cariye, binek edinmek; yeni eve çıkmak; çocuğun sütten kesilip okula yollanması için uğurlu bir işarettir. Olumsuz örnek verecek olursa eğer falında Mars gezegeni çıktıysa bu fal perişanlığa, gam ve sıkıntıya işarettir. Sefer, alım satım niyetin varsa vazgeçmek daha iyidir, zira zarar görürsün. Nikah; ortaklık; kul, cariye, binit almak; taşınmak ve başka tüm işler uğurlu ve iyi değildir. Hasta olan sıkıntı ve karmaşadan uzak kalamaz. Sonuç olarak insanlık tarihi boyunca merak edilen en önemli konuların başında, gelecekte insanların neler yaşayacağı olmuştur. Gaibin merakı çeşitli yöntemlerle falların bakılmasına yol açmıştır. Gök hareketlerinden, hayvanların iç organlarının durumlarına, kutsal kitaplardan, resimli nüshaların şekillerinin yorumlanmasına kadar farklı yöntemlerin denendiği fal usulleri günümüzde popüler kültürün getirileri ile devam etmektedir.


Akıl hastanesindeki bir kadının, kendini Tomris Uyar'da aramasını konu edinen Tomris isimli oyunla izleyiciyle buluşan Janset Paçal, Duygusal ve psikolojik çalkantılı bir insanı oynamak eminim her oyuncunun çok istediği bir şey. O açıdan kendimi çok şanslı hissediyorum diyor. Türk edebiyatının kadın neferlerinden Tomris Uyar eserlerinin yanı sıra aşklarıyla da edebiyatımıza damga vuran güçlü bir hikaye yazarı, şair ve çevirmen. 2003 yılında 62 yaşında aramızdan ayrılan bu özgür ruhlu sanatçı; Kaan Erkam'ın yazdığı, Mehmet Ulay'ın yönettiği Tomris isimli oyunla gündemde. Ünlü oyuncu Janset Paçal'ın canlandırdığı akıl hastanesindeki bir kadının kendini Tomris Uyar'da aramasını konu edinen tek kişilik oyun hakkında konuşmak için buluştuk. İlk defa böyle yoğun bir rol oynadığını ve bunun için çok sevindiğini ifade eden Janset Paçal, Duygusal ve psikolojik olarak çalkantılı bir insanı oynamak eminim her oyuncunun çok istediği bir şey. O açıdan kendimi çok şanslı hissediyorum diyor. Duygusal ve psikolojik çalkantılı bir insanı oynamak eminim her oyuncunun çok istediği bir şey. O açıdan kendimi çok şanslı hissediyorum. Seyirciyle bir önceki oyunumuz Romantizma ile buluşmaya başlamıştık. Dünya ile birlikte biz de durduk. Şimdi de Tomris oyunu ile buluşacağız. Hem heyecanlı hem mutluyum. Zamanlama olarak avantajlı bir dönemde geldi oyun teksti. Herkesin eve kapandığı bir zamanda eve kapanıp ezber yapmak nispeten psikolojik olarak rahatlattı. Üzerine çok daha fazla emek ve zaman verme şansım oldu. Tomris'i okuduğumda çok sevdim. Kendime de cesaret verdim ve Kaan Erkam'ın teklifini kabul ettim. Mehmet Ulay ile çalışmak benim bir başka şansım. Sahne üstünde çok fazla prova yapamadık kısıtlamalardan dolayı ama ben o süreci hep ezber için kullandım ki sahne üzerine çıktığımızda hocamla çok daha hızlı yol alabildik. Evet doğru. Çünkü uygulanan makyaj daha rahat yapılıyor. Karakter Tomris Uyar değil, kendini Tomris Uyar zanneden bir akıl hastası. Dolayısıyla yaşanan dönem, karakter özellikleri, hayata karşı duruşu ve psikolojik bir bakış ve düşünce şekli vardı elimizde. Her şeyi önümüze koyup çalıştık. Duygusal ve psikolojik çalkantılı bir insanı oynamak eminim her oyuncunun çok istediği bir şey. O açıdan kendimi çok şanslı hissediyorum. İlk defa böyle yoğun bir rol oynuyorum ve bunu çok seviyorum. Sendika ile ilgilendiğim süreçte 10 yıllık bir kopuş oldu ama temeli sağlam atılmış dostluklar gibi o ilişkiyi tekrar kuruyor olmak da ayrıca mutlu ediyor. Çabuk kapattık o arayı. Bu çok kıymetli. En büyük hatamı paylaşmama gerek yok. Çünkü herkesin hatası da dersi de kendine. Birçok hatamdan hangisi daha büyük hangisi daha küçük bilmiyorum ama kendime göre derslerimi alıyorum. Yaptığımız her işte bir öncekinin üstüne çıkmaya çalışıyorum. Kendi kendimi hep elimden gelenin en iyisini yapmaya zorluyorum. Bu da bana tatmin duygusu veriyor. Benim kendimce başarılarım bunlar. Evren için küçük, kendim için büyük adımlar. Sağlıklı yaşamı seviyorum. Ruh, beden ve zihin yoran insan ve durumları hayatımdan uzak tutmayı öğreniyorum. Kendimi dinliyorum. Doğayı anlamaya ve ondan öğrenmeye çalışıyorum. İnsan yapımı dertleri ve siyaseti evin merkezine koymuyorum. Daha çok sevmek adına anlarımın tadını çıkarıyorum. Niyetimi temiz tutmaya özen gösteriyorum. Şikayet yerine teşekkürlerimi çoğaltıyorum. Bu başarıyı neye göre tanımladığınıza göre de değişir. Tamam dünya çapında satış ya da seyir rakamı üzerinden bakınca başarılı olabilir ama benim için başarı kriteri; o başarılı dizilerde çalışan insanlar mutlu mu değil mi, haklarını alabiliyorlar mı, düzenli uyuyabiliyorlar mı, yemeklerini yiyebiliyorlar mı, kendilerine vakit ayırabiliyorlar mı, sendikal ve telif hakları gözetiliyor mu? Başarı budur. Öbür türlüsü eksik bir başarıdır. Janset, Çerkezcede kraliçe ve seher yeli demek. Çerkez kültürünün hayatımda çok büyük bir etkisi var çünkü annem de babam da Çerkez. Bir de üstüne üstlük ben Almanya'da doğdum. Alman disiplini ve Çerkez kültürü birleşince de buyurun ben olmuş. Özgürlüğüne düşkün ataların torunuyum. Çerkezler, kadın ve erkeğin yan yana birlikte yaşamayı çok güzel becerdiği bir topluluk. Dolayısıyla hayatıma olumlu olarak kattığı çok şey var.


İstanbul Kültür Sanat Vakfı tarafından gerçekleştirilen İstanbul Caz Festivali kapılarını 1 Eylül'de 28'inci kez açıyor. 40'a yakın konserin yanı sıra Festival, yeşille müziğin iç içe olduğu konserlerle her yaştan izleyiciye İstanbul'un parklarına kadar yayılan geniş bir etkinlik alanı sunuyor. Bu yıl 1-24 Eylül tarihleri arasında 24 yıldır Garanti BBVA sponsorluğunda ve TC Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın destekleriyle düzenlenen 28. İstanbul Caz Festivali, çeşitli etkinliklerle şehrin her yanını caz coşkusuyla sarmaya hazırlanıyor. Müzik dinlerken doğayla bağlantı kurabileceğiniz Parklarda Caz'dan, konserlerde tekrar bir arada olmanın daha anlamlı olduğunu hissettiren Festivalde #İstanbulBirSahne konserlerine, her yıl daha da güçlenerek ilerleyen ve genç müzisyenlerin kariyer gelişimlerini desteklemek amacıyla gerçekleşen Genç Caz konserlerinden, İKSV Alt Kat yürütücülüğünde farklı yaş gruplarına hazırlanan eğitici ve eğlenceli atölyelere 28. İstanbul Caz Festivali İstanbul'da müzik dolu bir Eylül ayı yaşatacak. Festivalin yeşille cazı bir araya getiren Parklarda Caz konserleri her yaştan takipçisini İstanbul'un farklı parklarına davet edecek. Beş güne yayılarak İstanbul'un beş farklı parkında ücretsiz olarak gerçekleştirilecek konserlerde yerli sahneden isimlerle Genç Caz gruplarının performanslarının yanı sıra Viyana esintilerini parklara taşıyacak Fainschmitz ile Amerikalı şarkıcı ve müzisyen Lucy Woodward sahnede olacak. - 1 Eylül Çarşamba, Lucy Woodward, Berk Sarı Quartet, Maçka Demokrasi Parkı, Şişli - 3 Eylül Cuma, Lucy Woodward, Abdulrahman Zaibak Trio, Habitat Parkı, Şişli - 4 Eylül Cumartesi, Lucy Woodward, Afroloji, Fenerbahçe Parkı, Kadıköy - 18 Eylül Cumartesi, Fainschmitz, Barbaros Erköse, Beylikdüzü Yaşam Vadisi - 19 Eylül Pazar, Fainschmitz, Sanatçılar Parkı, Beşiktaş Festivale bu yıl İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve Kültür A. Ş.'nin katkılarıyla yeni bir ücretsiz etkinlikler serisi daha ekleniyor. İBB tarafından pandemi sebebiyle zor günler yaşayan müzisyenlere destek sağlamak ve İstanbulluların günlük yaşamlarıyla kesişecek, konserlerle tekrar buluşması amacıyla hayata geçirilen #İstanbulBirSahne'ye başvuranlar arasından seçilen 12 topluluk, festival süresince açıklanan tarihlerde Maçka Demokrasi Parkı'nda, Festivalde #İstanbulBirSahne etkinlikleri kapsamında İstanbullu müzikseverlerle buluşacak. Parkta kurulacak sahnede düzenlenecek konserlere, ücretsiz çocuk ve aile atölyeleri ve etkinlikleri de eşlik edecek. Her yaştan festival izleyicisi Maçka Demokrasi Parkı'nda bir araya gelecek. Festivalde #İstanbulBirSahne etkinliklerinde yer alacak sanatçılar arasında Ayşe Tütüncü Dörtlüsü, Batu Şallıel The Way, Bidar, Cazzip Project, Cemre Necefbaş Quartet, Ceyda Özbaşarel Band, Deniz Taşar & Adem Gülşen, Erkan Zeki Ar Quartet, Şenay Lambaoğlu, The Cousin Quintet ve The Kites gibi isimler yer alıyor. - 4 Eylül Cumartesi Maçka Demokrasi Parkı - 5 Eylül Pazar Maçka Demokrasi Parkı - 9 Eylül Perşembe Maçka Demokrasi Parkı - 10 Eylül Cuma Maçka Demokrasi Parkı - 11 Eylül Cumartesi Maçka Demokrasi Parkı - 12 Eylül Pazar Maçka Demokrasi Parkı - 19 Eylül Pazar Beşiktaş Sanatçılar Parkı Sadece Ayşe Tütüncü konserinin mekanı farklıdır, Beşiktaş Sanatçılar Parkı'nda gerçekleşecektir.


İş Sanat'ın yaz sezonu etkinlikleri Patara'da Dans ile devam ediyor. Sanat Yönetmenliğini Mustafa Erdoğan'ın yaptığı Anadolu Ateşi Dans Topluluğu'nun Patara Antik Kent'te gerçekleştirdiği gösteri izleyicisi ile buluşuyor. Çekimleri, Türkiye İş Bankası'nın 2016 yılından bu yana kazı çalışmalarına katkı sağladığı Patara Antik Kenti'nin Meclis Binası, Sütunlu Yol ve Antik Tiyatrosu olmak üzere 3 farklı mekanda gerçekleştirilen gösteri 28 Ağustos Cumartesi saat 20.30'dan itibaren İş Sanat'ın YouTube kanalında ve internet sitesinde izlenebilecek. Kaynağını Anadolu'nun binlerce yıllık mitolojik ve kültürel tarihinden alan Anadolu Ateşi Dans Topluluğu, Patara'da Dans projesinde Anadolu uygarlıklarının tarihini dans diliyle anlattı. Dünyanın sayılı dans toplulukları arasında gösterilen Anadolu Ateşi'nin hazırladığı Patara'da Dans, ilk gösteriminden itibaren İş Sanat'ın YouTube kanalında ve internet sitesinde ücretsiz erişime açık olacak. Cumhurbaşkanlığı tarafından Türkiye'nin 2020 Turizm Yılı teması olarak ilan edilen ve 2021 yılında da devam eden Likya Birliği'nin başkenti Patara, Türk bilim insanlarının özverili çalışmaları sayesinde 32'nci yılına giren kazı çalışmalarıyla hem medeniyetler beşiği olan Anadolu'nun kadim geçmişine ışık tutuyor hem de dünya kültür mirasına katkı sağlıyor. Ülkemizdeki arkeolojik birikimin gün yüzüne çıkarılması ve korunması amacıyla uzun soluklu projelere destek veren Türkiye İş Bankası, iştiraklerinden Şişecam ve Türkiye Sınai Kalkınma Bankası ile birlikte Patara Antik Kenti'nde yapılan kazı çalışmalarına 2016 yılından bu yana desteğini sürdürüyor.


Rahmi M. Koç Müzesi, tam kapanma döneminde de zengin koleksiyonunu sanal tur ile kültür-sanat tutkunlarına sunuyor. Müzenin endüstri, ulaşım ve iletişim tarihinin efsanelerinden oluşan 14 binin üzerindeki objeden oluşan koleksiyonu Google Street View ile 360 derece gezilebiliyor. Müzenin açık ve kapalı dahil olmak üzere 23 bin metrekarelik alanında nostaljik tren turu, denizaltı gezisi, atlıkarınca ve oyun parkı, uçaklar, klasik otomobiller ve çok daha fazlası ziyaretçileri bekliyor. Müzenin çevrim içi öğrenme programları kapanma dönemlerinde de devam etti. 5 11 yaş grubu çocukların hedef ve davranışlarına uygun olarak hazırlanan atölyelerde Güneş Saati'nin nasıl çalıştığından buharlı ilk otomobillerin tasarımlarına, su altının büyülü dünyasından zeytinyağı üretimine kadar farklı objeler yakından incelendi. Her cumartesi düzenlenen ve yaklaşık 60 dakika süren atölyelerde çocuklar ilk olarak sanal tur ile müzeyi keşfetti, ardından haftanın objesini inceledi ve dijital bir oyunla eğlencenin tadına vardı. Rahmi M. Koç Müzesini keşfetmek isteyenler için bir diğer alternatif ise Sanal Müze uygulaması... App Store ve Google Play üzerinden cep telefonu ve tabletlere indirilebilen Sanal Müze de kullanıcılarına tatmin edici bir gezi olanağı sunuyor.


Rahmi M. Koç Müzesi, tam kapanma döneminde de zengin koleksiyonunu sanal tur ile kültür-sanat tutkunlarına sunuyor. Müzenin endüstri, ulaşım ve iletişim tarihinin efsanelerinden oluşan 14 binin üzerindeki objeden oluşan koleksiyonu Google Street View ile 360 derece gezilebiliyor. Müzenin açık ve kapalı dahil olmak üzere 23 bin metrekarelik alanında nostaljik tren turu, denizaltı gezisi, atlıkarınca ve oyun parkı, uçaklar, klasik otomobiller ve çok daha fazlası ziyaretçileri bekliyor. Müzenin çevrim içi öğrenme programları da kapanma dönemlerinde de devam etti. 5-11 yaş grubu çocukların hedef ve davranışlarına uygun olarak hazırlanan atölyelerde Güneş Saati'nin nasıl çalıştığından buharlı ilk otomobillerin tasarımlarına, su altının büyülü dünyasından zeytinyağı üretimine kadar farklı objeler yakından incelendi. Her cumartesi düzenlenen ve yaklaşık 60 dakika süren atölyelerde çocuklar ilk olarak sanal tur ile müzeyi keşfetti, ardından haftanın objesini inceledi ve dijital bir oyunla eğlencenin tadına vardı. Rahmi M. Koç Müzesini keşfetmek isteyenler için bir diğer alternatif ise Sanal Müze uygulaması... App Store ve Google Play üzerinden cep telefonu ve tabletlere indirilebilen Sanal Müze de kullanıcılarına tatmin edici bir gezi olanağı sunuyor.


Hollanda'nın Amsterdam şehrindeki Rijksmuesum'da sergilendiği yerde müzenin bu esere verdiği isim Yüzbaşı Frans Banninck Cocq Komutasında II. Bölge Muhafızları. Yüzbaşı, siyah kıyafetler içinde, yanındaki de Teğmen Willem van Ruytenburch. Gece Devriyesi olarak anılmasının sebebi, zaman içinde üzerindeki verniğin kararmasıyla eserin bir gece sahnesini gösterdiğinin düşünülmesi. 1946'daki restorasyonda vernik temizlenince, aslında bir gündüz resmi olduğu anlaşılmış. 1715'te belediye binasına taşınırken sergileneceği duvara sığması için dört tarafından kırpılmış. Orijinal boyutları 4 x 5 metreymiş. Günümüzde bir sanat cinayeti olarak görülebilecek bu davranış, o zamanlar için gayet normalmiş. Resmin 528 fotoğrafın birleştirilmesiyle oluşturulan 45 gigabit boyutundaki inanılmaz detaylı fotoğrafına müzenin sitesinden ulaşabilir, resimdekilerin göz bebeklerine kadar zum yapabilir ve Rembrandt'ın 380 yıl önceki fırça darbelerini görebilirsiniz. Sanatın içinde hayatı, hayatın içinde sanatı görmek... Geleneksel, modern ya da dijital gibi ayrımlardan uzakta, sanatı bir bütün olarak ele alan, geçmişin izlerinde geleceği gören bir bakış açısına sahip olan İthaf Sanat dergisi, sanata gönül verenlere ithaf mottosuyla bir sanat köprüsü; dinlenme ve soluklanma alanı olmayı hedefliyor. Başarılı sanayici kimliğinin yanı sıra ulusal ve uluslararası resim sergilerinde yer alan eserleriyle sanatçı yönünü de ortaya koyan Senur Akın Biçer'in imtiyaz sahibi olduğu İthaf Sanat, hayatın içinde sanatı, sanatın içinde hayatı görmeye odaklanıyor...


Her birimizin içinde yaratıcılığa dair en az bir tohum, bir yetenek, yönelim var, olmalı! Bazılarımız bunu keşfedip kendini bu yolla ifade ederken bazılarımız ise keşfetme yolculuğuna çıkmıyor, hatta bu yeteneği aramıyor bile. Oysa ruhumuza ve varoluşumuza o kadar gerekli ki o arayış! Bu yaratımı dışa vuracağı kanalı bulmuş olan sanatçı ise hangi tür olursa olsun, eserinde söylemek istediğini söyleyip eserini dış dünyasına sunuyor. Eser izleyiciyle buluşmaya başladığında onların yorumuyla farklı biçimler, farklı anlamlar kazanabiliyor. Soyut resimde bu yaratma eylemi daha çok içsel, psikolojik ve sosyolojik altyapıyla şekilleniyor. Geçen yaz Mersin'in Borcak Yaylası'nda düzenlenen Arnica Art Land Sanat Çalıştayı'na katılan akademisyen ressam Ahmet Özel de varoluşa, evrene, insana, canlı ve cansıza dair sorgulamalarını kendi deyimiyle pentürün aydınlattığı yol üzerinden yapıyor. Sanatsal sorumluluk gereği, sanatın bir güneş ve ışık olduğunu söyleyen Ahmet Özel ile -varoluşa dair soru ve cevaplara büyük ilgiyle yaklaşan biri olarak- en keyif aldığım sohbetlerden birine imza attık. Soyut resme hemen bir anda, bir kararla başlamadım. Soyut resme geçiş için tüm plastik, akademik eğitimler sonucunda kazanılanların bir görme ve yaratma duygusuyla bir araya getirilip evrilmesini beklemem gerekti. Kendi resim dönemlerim açısından baktığımda benim de bir klasik dönemim var. Akademi mezuniyetim sonrasında bu yönelim yaklaşık 10 yılımı aldı diyebilirim. Ama o 10 yılda yavaş yavaş geçişler yaparak -ki ben de nasıl geçtiğimi bilmiyorum; o göz sizi oralara kadar getiriyor ve bir bakış oluşturup oradan da süreç evriliyor- soyut ve somut karışımı bir yolda ilerliyorsunuz. Eserlerin mutlaka bir göndermesi de oluyor. Benim arayışımda soyut tavır sadece renk ve formların akademik kurallara göre düzenlenmesi değil. Kompozisyonun geri planında bir hikayeye, bir forma atıf yapan, figür gibi görünen ama figür olmayan, ev gibi görünen ama ev olmayan, ağaç gibi görünen ama ağaç olmayan çok şeyler dahil oluyor resminize. Uzun süredir İç Sesler, İç Manzaralar gibi kavramlar üzerinden kendi iç dünyamın keşfine yolculuk yapıyorum. Aslında yaşam boyunca hepimiz bunu yapıyoruz. Ben bunu resmimle, pentürün aydınlattığı yol üzerinden yapıyorum. Bu başlıklarda, kendi dünyamızın karanlık ancak keşfetmemiz için bizi bekleyen dehlizlerini görmeye, anlamaya ve oradan kendimizi tanımaya yönelik bir yolculuk kastediyorum aslında. Bu kavramlar üzerinden içimizde var olan cennete, huzura atıflar yapıyorum. Tanrı'nın içimizde yankılanan sesi ile resim diliyle bir ilişki kuruyorum. Bu kavramlar üzerinden, ilk günahtan önce de var olan evrenin ilahi düzenini, yaratılışı anlamaya, anlatmaya çalışıyorum. Resim eylemine başlarken tuvale Tabula rasa gibi davranıyorum. Sonra tüm imge ve formlar, kafamın, el hafızamın içinde dolaşmaya başlıyorlar. Resmi onlar yapmaya başlıyor. Hafızamdaki taslakların bu süreçte pek önemi olmuyor. Çünkü her şey, bu eylemde hep şekil değiştiriyor. Bu eylemin heyecanını böyle yaşıyorum. Ressam bir anlamda bir kıyafet giyip bir şamana bürünebilir. Resmi üzerinden izleyiciye, güzel ve iyileştirici bir aura sunabilir, alan yaratabilir. Hepimizin olduğu gibi benim de kendi hikayem var. İfade etmek anlatmak istediğim resmin sınırları içinde devamlı kurcaladığım bir hikayem var. Yalnız Hikayem şudur diye anlatmak şeklindeki vurgulayıcı tavrı, resim plastisizmi açısından uygun görmüyorum. Çünkü onu o şekilde netleştirdiğinizde o sizin hikayeniz oluyor. Peki karşı tarafa, izleyiciye vereceğiniz nedir? Kendi hikayeniz midir? Değildir, sadece bu olmamalıdır. İzleyen, resimde kendi dünyasına dair belli göndermeler alabiliyorsa sanatçıyı kendi dünyasına sokuyor demektir. Eserin sizin için yarattığı anlam farklı, izleyici için yarattığı anlam farklı çünkü. Soyut resmin yarattığı anlam genişliği, güzelliği de o. Resim öyle de olmalı, bu şekilde geniş alan açarak izleyicinin onu içselleştirmesini sağlamalı. '90'lı yıllardan itibaren, yavaş yavaş bir soyut anlatıma yöneldim. Burada yaratılış kavramı çok önemli. Ben kimim? Ben nerede yaşıyorum? Hangi atmosferdeyim, hangi doğanın içindeyim? Bizi var eden kaynaklarımız nedir? Resme başlarken tüm malzemelerimiz bu sorular. Bu malzemeler üzerinden bir kavrama ya da duygu dünyasına girdiğinizde kendi kendine oluşan bir süreci de takip ediyorsunuz. 2005 yılında annemi kaybettim. Bağlılığın ya da yakın olmanın getirdiği derin boşluk duygusuyla içe kapanma dönemi diyebileceğim bir zaman yaşadım. Sonrasında duyguların bir şekilde bedensel bir bağa ihtiyaç duymadığını, insanı kuşatan ve iyileştiren duygular olduğunu idrak edince -ki bunun için üç yıl gibi bir zaman gerekti büyük bir açılma, aydınlanma oldu. Bu hal kompozisyonlarıma da yansıdı. Renklerin ya da formların insanı iyileştirebileceğini, iyi hissettirebileceğini düşündüğüm bu dönemde, bu şekilde işler çıkmaya başladı. Bu, benim yeni ruh halimin bir yansımasıydı. Mensubu olduğum kültürün temelinde yer alan Kafkas mitolojisi ve Pagan inançlarımız, iyileştirme üzerine olan ritüeller, seremoniler, sofralar üzerine de kompozisyonlar yapmaya başladım. İnsanın kendisinin de bir şaman olduğunu düşünmeye başladım. Ressam bir anlamda bir kıyafet giyip bir şamana bürünebilir. Resmi üzerinden izleyiciye, güzel ve iyileştirici bir aura sunabilir, alan yaratabilir diye düşünmeye başladım. Resimde yeni dönemde bu düşünceler üzerinden yol almaya başladım. İç Güneş diye de bir serim var. Orada da gece-gündüz, ay-güneş, karanlık-aydınlık gibi diyalektik anlamda insanı var eden tüm bileşimleri sağlayan o karşıtlıklara kompozisyonlarıma yer verdim. Karşıtlıklarda negatif duygu ve alanlarına da çok saygın anlamlar yükledim. Pozitif dünyanın anahtarının negatif alanda saklı olduğu, tersten bu alanın umudu yeşerten bir anlam taşıdığı düşüncesine atıf yapan formlar, simgeler kullandım. Kompozisyonlarıma kullandığım yoğun kontrastlarla, izleyiciye kendi dünyasında, anlam denizinde yolculuğa çıkarmak istedim. İzleyici kendi dünyasında o formları yoğursun ve onunla uğraşsın, kendini iyileştirsin istiyorum. Resmimi kendi dünyam ile sınırlamak istemedim. Resmin izleyici ile birlikte var olan bir aura olduğunu düşünüyorum. Kendi duygularımdaki, ruhumdaki olumsuzlukları Bu benim iç dünyamın yansımasıdır edebiyatını kullanmak istemiyorum. Sanat adına yapılan her yaratım, bir güneş olmalı, ışık olmalı, ısıtmalı, enerjisini yansıtmalı. Şamanlar da bunu düşünmüşler. Resim de şamanların yapmaya çalıştığı gibi insanı iyileştirmeli. Hepimiz o soruları soruyoruz kendimize. Bunları sorarken amaçlanan aslında kendimizle yüzleşme, hesaplaşma, varlığını sorgulama... İnançlar var ama bunu tek başına yapamıyorlar. İnançlar, sorgulamayı değil, kabullenmeyi öne çıkarıyor. Ama sanat, üretilmiş tüm kavramları sorgulatabiliyor. Karşı tarafa seçim alanı bırakarak çok daha geniş bir alan açıyor insana. Sanat, insanda özgürlük duygusu yaratıyor. Sanat eylemini yaşarken kendi duygularımızı alıyor sessiz bir limana götürüyor ve orada sorgulamaları yapıyorsunuz. Sanat, bu eylem sırasında sanatçıya büyük bir aydınlanma yaşatıyor. Kendinizle açık seçik konuşmalar yapıyorsunuz. Sanat bir özgürlük alanı demiştik. Ben bu duygularla resim yapıyorum. Bu özgürlük alanı, sanatçıya iyi geldiği kadar izleyiciye de iyi geliyor. Sergilerde bu duyguya çokça şahit oldum. Resmin üzerinden kendini iyi hisseden, bunu ifade eden, bir resim üzerinden ortak bir dünyada buluştuğumuz, konuştuğumuz insanlar oldu. Bu yaşadıklarım, insanlar arasında sanat üzerinden ne kadar anlamlı bir alışverişin olduğunu gösteriyor bana. Benim de resimde aradığım, bulduğumda ise mutlu olduğum şey bu. Resim sizden çıktıktan sonra kendi yolculuğunu yaşıyor. Siz o resme her zaman sahip çıkamazsınız. Sizden çıkan bir parça tamam, bunu anlıyorum ama resminizin sizden sonra karşılaşacağı insanlar onu başka bir kimliğe dönüştürebiliyor. Bir başkasının duvarında kendi çocukluğuna dair bir anı, başka duygulara da karşılık gelebiliyor. Şaman bizim dışımızdaki bir iyileştirici değil. Kendimiz de sanatla yaşatacağımız bir ruh haliyle şamanın görevini yapabiliriz. Sizin başta da dediğiniz gibi hepimizin yaratıma sokmayıp kendi bireysel özelliklerine yönelik bastırıp ortaya çıkartmadığı birçok özelliği var. Ama sanatın da öyle güzel bir yönü var. Müzikle, resimle ya da başka bir yaratım alanıyla bunları ortaya çıkarmak mümkün. Bunu yaparken de karşı tarafı, Bu benim duygularım diyerek her şeyi kendinize mal etmemeniz gerekir. Sanatın kapsayıcı yönüne inanıyorum. Tabii, bu benim düşüncem. Farklı düşünen sanat insanları var. Bence izleyici sanat eseriyle karşılaştığında kendi dünyasına ne aldığı, en az eserdeki konu kadar önemli. Resim sizden çıktıktan sonra kendi yolculuğunu yaşıyor. Siz o resme her zaman sahip çıkamazsınız. Sizden çıkan bir parça tamam ama resmin sizden sonra karşılaşacağı insanlar onu başka bir kimliğe dönüştürebiliyor. Belki izleyici, sanatçının çöp boşaltır gibi içinden atmak istediklerine o kadar da dahil olmak istemiyordur. Herkesin önünde o çöpü boşaltmamak lazım. Sizin tabirinizle duvara astığınız resim öyle bir boşaltmayı ifade ediyorsa o izleyiciye hiçbir yönüyle olumlu bir mesaj vermiyor diye düşünürüm. Buna mecbursanız onu kapalı kapılar ardında yapabilirsiniz. Çalışmak ve kendini mesleğe adamak. Sanatınızı yaptığınız işi önemsiyorsanız onu muhakkak merkeze almalısınız. Sanat sizi merkezine çekiyorsa o zaman çabalarınızın karşılığı ortaya çıkar. Akademiden mezun olduktan sonra, Önce öğretmenliği yapayım, sonra emekli olayım, şunu yapayım derseniz olmuyor. Heykelde, resimde, sanatta figürü görmek, doğayı gözlemlemek, perspektifleri iyi bilmek gerek. Yani kısacası, bu yola yeni çıkmış sanat insanlarının mesleklerinde istediklerine ulaşabilmeleri için adanmışlık duygusunu hep içlerinde taşıyarak devamlı çalışması gerekiyor. Hollanda'da küratörlüğünü üstlendiğim çok önemli bir sergi oldu. Üç yıldır uğraştığımız Aura: Contemporary Turkish Art sergisiydi. Aralık boyunca Hollanda'nın en önemli kültür merkezlerinden, Rembrand döneminden kalma eski ve aktif bir mekan olan Pulchri Sanat Merkezinde oldu sergimiz. Bizim için çok önemliydi. Pandemi ve başka teknik nedenlerle sergi üç kez ertelendi. Ama sergi yapma fikrinden hiç vazgeçmedik. 18 sanatçıyla dünyanın en prestijli sanat merkezlerinden Pulchri Galeride böyle bir sergi yaptık. Büyükelçilik mensupları, sanat insanları açılışa katıldı. Bizim en önemli sergimiz, yılın sonunda gerçekleşen bu sergiydi. Yurt içinde de her zaman proje var. Ekim ve Kasım aylarında Türkiye'de kişisel sergi, yurt dışında da bir etkinlik görünüyor. Çok da nefes nefese sergiler yapmak istemiyorum. Yaşadığım dönemi niteleyen anlamlı sergiler olsun istiyorum. Tabula Rasa : Tabula rasa ya da tabula rosa, John Locke'un ortaya attığı boş levha önermesine işaret eder. Bu felsefi görüşe göre, zihnimizde doğuştan gelen bir fikir yoktur, nedensellik zamanla edinilen, deneyimsel alışkanlıklarımızla ilgilidir.


Dünyanın birçok ülkesinde boş duvarların sanatçılar tarafından resimlenmesiyle ortaya çıkan muraller ve grafitiler, ülkemizde de büyük ilgi görüyor. Biz de bu akımın gelişimini anlamaya çalışıp genç bir mural sanatçısıyla konuştuk. Son dönemlerde daha sık karşımıza çıkan büyük duvar resimleri, sanatı sokağın asıl sahipleri olan halkla buluşturuyor. Duvar resimlerine kimi grafiti diyor, kimisi ise mural. Ama aslında iki kavram arasında fark var! Her ikisi de galerilerden ziyade, kamusal alanlarda yer alsalar da grafiti sözcüğü İtalyanca sgraffio yani karalamaktan geliyor. Düzgün yüzeylere yapılan çizimler ve karalamaları tanımlarken, Yunancadaki 'graphien / yazmak' sözcüğüne atıf yapıldığına dair bilgiler de mevcut. 1960'lardaki ilk oluşumlarından bu yana grafiti hala illegal bir sokak sanatı olarak kabul ediliyor. Grafiti yazı temelli bir sanat olarak kabul görüyor, sanatçılar kamu mallarına bile çizim yapabiliyor. Mural sanatçıları ise yazı karakterlerinden ziyade resimle kendilerini ifade ediyor ve yalnızca yasal izni olan duvarlarda çalışıyor. Bu arada duvarlarda hem yazıyı hem de resmi bir arada kullanan sanatçı sayısı da oldukça fazla. Duvar sanatçılarının Türkiye'deki ilk temsilcileri arasında sayılan Turbo lakaplı Tunç Diştaş da eserlerinde hem yazıyı hem de resmi kullanan isimlerden biri. Pandemiye rağmen İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve Beşiktaş Belediyesi de sokak sanatına destek verdi. 2021'in Haziran ayında Yenikapı Avrasya Kültür Merkezi'nde düzenlenen ArtContact Fuarı'nda sergilenen eserler arasında Street Art da yer aldı. Bu arada Antalya Ticaret ve Sanayi Odası tarafından önceki aylarda düzenlenen, küratörlüğünü Roxane Ayral'ın üstlendiği 'Mural Art' projesi kapsamında Kayıhan Fırat, Roberto Rivadeneria, Ayşen Karakaya, Gamze Yalçın, Girayhan Gürbüz ve Emrah Man kentin duvarlarını resimlerle donattı. Hem mural hem de graffitiyi içine alan sokak sanatının geçmişi çok eskiye, ilkçağlara kadar dayanıyor. Duvarlara kazıyan, çizen ilkçağ insanları modernleşmenin de getirdiği etkiyle birlikte çizimler duvarlardan tuvallere aktarıldı. Ama sokak sanatçıları hep bir şekilde var oldu. Trenlerin ve duvarların üzerine yapılan resim ve yazılarla görünür olan sokak sanatı, 1920'li yıllarda sokak çeteleri tarafından yapılıyordu. 1980'li yıllarda daha bir görünür oldu. Siyasete ve baskılara karşı bir başkaldırı aracı olarak doğan sokak sanatı, zamanla duvarlardan tuvallere geçip zenginleşme aracı gibi bile görülmeye başladı.


Koleksiyonu 101 salondan oluşan, ünlü yapıtları arasında Madonna ve Çocuk, Venüs'ün Doğuşu, İlkbahar, İki Melek ile Madonna ve Müjde de bulunan eşsiz müzeyi, evden ziyaret etmenin ayrıcalığını yaşayın. Profesyonel rehberin derin bilgisi ve özgün anlatımıyla Antonina Online Mektep kullanıcılarına özel hazırladığı canlı anlatımı izlerken, Giotto, Fra Filippo Lippi, Leonardo Da Vinci, Sandro Boticelli hakkında bilinmeyenleri Uffizi Galerisi sanal turu ile keşfedebilirsiniz. Devasa meydanları, gösterişli tarihi yapıları, rengarenk kiliseleri ile görenleri ihtişamına davet eden Rusya'nın başkenti Moskova, müzeler bakımından da oldukça zengin. Puşkin Müzesi sanal turu da 6 Kasım 2021'e kadar devam ediyor. Bu müze, Antik Mısır'dan Avrupalı sanatçılara kadar dünyanın en büyük sanat koleksiyonlarından birine sahip olarak Rusya'da bulunan Hermitage ve Rus Devlet Müzesi gibi kurumlarla birlikte ilk sırada anılıyor.


Kaatı' sanatı sabrın sanata yansıdığı, hatta imtihan olduğu sanat olarak tanımlanıyor. Bu sanatın en önemli isimlerinden, yurt içinde ve yurt dışında sayısız sergiye katılan Dürdane Ünver, Tezhipte bir yerden başlarsınız ve ardı gelir, önünüzde gittikçe gelişen örneği görürsünüz. Kaatı' öyle değil. Önce tasarım yaparsınız, sonra motifleri tek tek kesip ayrı parçalar halinde biriktirir ve en son bir araya getirirsiniz. Tezhibe ayrılan zamanın 2 3 katı kadar zaman sarf etmeniz gerekir bu sanat için diyor. Yıllar önce İstanbul Üniversitesi'nin düzenlediği Bahçeler Konferansı'nda tanışmıştık sevgili Dürdane Ünver ile. Bana hayatımın en güzel iltifatlardan birini etmiş, ben de ona, bilgisine ve zarafetine hayran olmuştum. Hayranlık zamanla güzel bir dostluğa dönüştü. Gerçek bir İstanbul hanımefendisidir Dürdane Hanım. İstanbul üzerine, hayat üzerine sohbetin en güzelini edersiniz onunla. Sanatı sever, rafine zevkle sunar. Anılarını anlatmaktan, bildiklerini paylaşmaktan keyif alır. Konferansta Hikayeleri ile İstanbul Bahçeleri panelinde ortak konuşmacı idik. Sözlerine Kaatı' sanatını anlatacağım ama ismini telaffuz etmek bile çok zor diye başlamıştı. Gerçekten zor söyleniyor eğer hakkını vermek istenirse. Katı, katıa, kaatı, katığ gibi pek çok kelime ile adlandırılıyor. Hepsi aynı sözü ifade etse de genel kabul edilen ismi kaatı'. Sadece söylenmesi değil, sürdürmesi de zor. Kaatı' sanatını bence en güzel sabrın sanata yansıdığı hatta imtihan olduğu sanat ifadesi tarif ediyor. Kaatı' ismini söylemek zor zira Arap hançeresine sahip değiliz ancak işin hakkını vermek istenirse önce alt çene öne çıkacak ki o ses çıksın diye tavsiye edilir. Hatta ben bu karmaşanın önüne geçmek için Türk kağıt oyması diye ifade ediyorum. Sözlükte kesmek, kesme, kesilme anlamları taşıyor. Kaatı' sanatının malzemesi kağıt veya deri; çizilmiş yazı, motif veya bir şekli oyup çıkararak bir başka kağıt ya da deriye yapıştırmak suretiyle gerçekleştirilen bir sanat. Mukatta, oyulmuş, kesilmiş yazı demek. Bu sanata özgü önemli ve çok hoş bir tanımlama var. Ortaya çıkan eser tek kişi tarafından icra ediliyorsa katta' veya kaatı', birçok kişi tarafından yapılıyorsa katta'an deniyor. Sabırla bezenmiş bir sanat. Bu sanatı günümüzde hatırda tutan en önemli isimlerden olur Dürdane Ünver; Ord. Prof. Dr. Süheyl Ünver'in gelini. Onun derin birikiminin, eşsiz arşivinin ve müthiş nezaketinin temsilcisi. Resim merakı hep yüksek olur Dürdane Hanım'ın. Bu nedenle liseyi bitirince akademi sınavlarına girer. Kesin kazanır gözüyle bakılan akademi sınavını geçemez ve Kısmetim değilmiş der ama pes etmez. İstanbul Üniversitesi Gazetecilik Bölümünü başarı ile bitirir. Üniversiteden mezun olduktan sonra mesleğe devam etmedim çünkü o zamanın ünlü gazetecilerinin Senin gibi yumuşak biri, bu mesleği zor yapar ikazı ile karşılaştım. Üstelik iki senelik mecburi hizmetim vardı, ailem tek başıma buna izin vermeyeceği için de meslekten uzak kaldım. Çalışmak da istiyordum. Özel bir şirkette genel müdür asistanı olarak işe başladım. Eşimle orada tanıştık. Beş senenin sonunda da evlendik. Türk süsleme sanatları çalışmalarıma 1976 senesinde Ord. Prof. Dr. A. Süheyl Ünver başkanlığında Topkapı Sarayı Nakkaşhanesi'nde başladım. Kaatı' sanatının yanı sıra tezhip eğimi de aldım. Minyatür ve kaatı' dallarında hocası Gülbün Mesera ile çalıştım. Gülbün Hoca, Süheyl Ünver'in kızıdır. Bir gün babasını ziyarete gelmişti Kalamış'taki eve. Ve bir kağıt uzattı. Kağıt ikiye katlanmış ve üzerine vazoya benzer bir şekil çizilmişti. Gülbün Hoca'nın Bunu keser misin? diye sorması, beni hem heyecanlandırdı hem de endişelendirdi. Hocamın beni rahatlatan tarifi ile bir çırpıda kesme işini tamamladım. İkiye katlanmış kağıdı açtığımda ortasında derin bir çizgi vardı ve içinde o an anlayamadığım, daha sonra vakıf olduğum motiflerle bezeli vazo duruyordu. Sizin bahsettiğiniz şekilde birkaç sene sonra o vazonun 17. yüzyılda Sultanahmet civarında halk ressamları tarafından yapılan tasvirlerin yer aldığı Mundy Albümü'ndeki motiflerden biri olduğu öğrendim. Sanata ilk adımlarımı atmış oldum. Bu sohbet Ayazpaşa Konservatuarına başlamama vesile oldu. Aslında kitap sanatları içinde yer alır. İlk dönemlerde kap içi süslemelerde yaygın şekilde kullanılmakta. 18. yüzyıla kadar yazma eserler içinde yer almış bir sanat. 18. yüzyıldan itibaren kitap içinden çıkarak levhalar halinde görülüyor. Kitap içinde olma sebebi, kopmaya müsait olan tasarımların daha kolay muhafazası içindir. Levha haline gelince de çerçeve ve cam arkasına gizlenmiştir. Araştırmalar kağıt ve deri oymacılığının 2 bin yıl kadar önce, bir halk sanatı olarak Çin'de doğduğunu gösteriyor. Çin'deki Dunhuang Mağarası önemli. İbadet maksadı ile bu mağaralar kullanılıyor. Bu mağaranın duvarlarını stilize edilmiş dört kat çiçek motifleri ile süsleniyor. Çok ince deriden kestikleri süet görünümlü çiçekler, Amerika'da müzede muhafaza ediliyor. Ölenlere eşlik etsin diye kağıt benzeri bir malzemeden insan figürleri keserek ya mevta ile gömüyorlar ya da ritüellerine göre ölenle beraber yakıyorlar. Araştırılsa daha neler çıkacaktır! Mesela Çin'de, milattan sonraki yıllarda bir imparator eşini kaybediyor, büyük yeis içine düşüyor. Herkes eşinin hatırasını hazırlamak için seferber oluyor. Ama saray ressamlarının yaptıklarından hoşnut olmuyor imparator. Karagöz Hacivat gibi ışık gölge oyunu kağıdı kesiyorlar ve çok memnun oluyor. Yavuz Sultan Selim'in kazandığı savaş ganimetleri ile oluyor... Öncesi de şöyle; Herat'ta büyük bir sanat akademisi vardı. Orta Asya'dan gelenler Hazar Denizi üzerinden Afganistan'a doğru ilerlediğinde Herat Sanat Akademisi'nde çok önemli sanat eserlerinin yapıldığını görüyorlar. Abdullah Kaatı -ki kaatı onun lakabı- ilk önemli kağıt oyma üstadı. Şah İsmail, Herat'ı işgal ettiği zaman buradaki sanatçıları ve eserlerini Tebriz'e götürüyor. Yavuz Sultan Selim'in kazandığı savaşlardan getirdiği ganimetler sanat eserleri oluyor. 1514 Çaldıran Savaşı'nda aynı sanatçı ve eserlerini Topkapı Sarayı'na getiriyor. Kağıt oyma 15. yüzyıl ortalarında İstanbul'da da yapılmaya başlanıyor. Kağıt üzerine uygulamalar saray nakışhanesinde Yavuz Sultan Selim ile başlıyor. O tarihlerde Sultanahmet civarındaki atölyelerde bu sanat icra ediliyor. Yüze yakın atölyeden dokuzu kaatı' atölyesi. Hatta Evliya Çelebi'nin bir notunda Dokuz atölyede yirmi neferat çalışmaktadır yazılıdır. Tezhipte bir yerden başlarsınız ve ardı gelir, önünüzde gittikçe gelişen örneği görürsünüz. Kaatı' öyle değil. Önce tasarım yaparsınız, sonra motifleri tek tek kesip ayrı parçalar halinde biriktirir ve en son bir araya getirirsiniz. 2-3 katı fazla zaman gerekir. 17. yüzyıl eseri Mundy Albümü, Gezgin Peter Mundy tarafından İstanbul'dan satın alınır. Londra British Museum'da bulunan ve Osmanlı kıyafetlerinin, esnaf, kadı, subaşı, öğretmen gibi tasvirlerinin yer aldığı eserin sayfa kenarları çok çeşitli kaatı'lar ile süslüdür. Çarşı esnafınca yapılan bu albüm ortaklaşa yapılan bir albüm. Mundy bu albümden bahsetmesini, anlatmasını ister. Satan kişiden aldığı açıklamaları albümün alt ve üstüne yazar. Oradaki minyatürün ne olduğunu yazar, hatta bazılarını mesela subaşını Türkçe yazmış. Her sayfaya boş bulduğu yerlere açıklamasını yazıyor. Albüm, Mundy ölene dek ailede kalıyor, vefatı ile müzeye geçiyor. Süheyl Ünver'in bu müzeyi ziyareti çok önemli. Teşhirde olan eserin altında izahat hocayı üzüyor. Çünkü oradaki açıklamada bu albümün Peter Mundy tarafından yapıldığı, ona ait olduğu ifade edilmektedir. Hoca oranın müdürü ile görüşme yaparak bu albümün İstanbul'da çarşı ressamları tarafından yapıldığını açıklayarak bu ifadenin düzeltilmesini istiyor. Çok heyecanlı bir günümdü. 1976 yılında başladığım çalışmalardan sonra Efendim icazetini hazırlayınız demesi muhteşemdi. Kendimi o derece yetişmiş olabileceğimin -sanatı seviyordum ama- onu halledecek seviyede olduğumun hazmında değildim ve o heyecanla Gülbün Hoca'dan medet umdum. Heyecanımı paylaşmak istedim, o da bana Hoca ne derse odur. Demek ki sizde bu ışığı gördü, o nedenle icazetinizi hazırlamanız lazım dedi. Süheyl Hoca bana akabinde A4 ebadında bir kağıttan biraz uzun, gri fligramlı bir kağıt vererek bu ölçüler içinde icazetimi hazırlamamı söyledi. Fatih dönemi tezhiplerinden bir tasarım hazırladım, orta kısmını boş bıraktım. Kenarlara ince tezhip yapmaya başladım, tığları yaptım. Ancak tam da o dönemde kızım çok nadide görülen bir hastalık geçirdi. O tığ süslemelere istediğim özeni gösteremedim. Ama hocanın son icazeti bu oldu. Aslında çok sabır gerektiren ve sabrı getiren bir sanat. Günümüzde tercih edilmeye başlandı. İlk meşgul olan Süheyl Ünver sonra Gülbün Mesera ve Azade Hoca, ardından ben meşgul oldum. Tezhipte bir yerden başlarsınız ve ardı gelir, önünüzde gittikçe gelişen örneği görürsünüz. Kaatı' sanatı öyle değil. Önce tasarım yaparsınız, sonra motifleri tek tek kesip ayrı parçalar halinde biriktirir ve en son bir araya getirirsiniz. Tezhibe ayrılan zamanın 2 3 katı kadar zaman sarf etmeniz gerekir bu sanat için. 2006'ya yani Milli Saraylar'da vazife aldığım tarihe kadar birkaç senede bir Cerrahpaşa'nın hazırladığı sergilerde benim yaptığım kaatı' tasarımlar yer aldı. Bu da çok az sayıda olurdu, kolektif sergide bir iki parça olurdu. Sonra merhum Meliha Altay bu sanatı öğrendi, benim asistanım olan Müjgan Başköylü yetişti, onların da katkılarıyla bu sanat daha bilinir hale geldi. Gülbün Hoca'nın çalışmaları vardı az sayıda örnek olduğu için popülaritesi yoktu. Milli Saraylar'daki Türk süsleme sanatları atölyesi açıldığında kaatı' ilk defa ayrı branş olarak değerlendirildi. Orada mevcut tezhip, minyatür, hat, ebru sanatlarının yanı sıra kaatı' da ayrı branş olarak değerlendirildiği için o tarihten itibaren Erguvan Sergileri ile daha da bilinir oldu, 2006-2009'a dek. Bu sergilerin hazırlanmasında Süheyl Ünver'in sözünden yola çıkıldı. Bir röportajında Ne olur her erguvan mevsiminde erguvan bayramı olsa sözü bu çalışmaya rehber oldu. Daha sonra proje grubu ile iki senede bir sadece kaatı' üzerine yeni tasarımlarla araştırmalar yaparak sergi hazırladık. 14 kişiden oluşan ekiple hazırlanan ve sadece kaatı' eserlerden oluşan bu sergiler de, Beyoğlu Belediyesi Gençlik Projesi kapsamına alındı. Ve ilk kaatı' projemiz de 2010 İstanbul Avrupa Kültür Başkenti Bieanali'nde oldu. Mezar taşları üzerine yaptığımız araştırmalarla belgeledik. 130 parça çalışıldı, 80 adedi sergilendi. Sonra yazma eserlerin kapları üzerine araştırma yaptık. 40 cilt çalıştık hatta merhum İslam Seçen Hocamız tarafından yapıldı, kaatı' süslemelerini biz yaptık. Bu da uluslararası cilt sempozyumu kapsamında sergilendi. Daha sonra hilyeler üzerine çalışmaya başladık ve yazı projesi olarak vücut buldu, 2017'de sergilendi. Son projemiz ise çalışma ve araştırma aşamasında.