Tarihi olaylar baz alınarak yapılan filmlerin en önemli handikabının filmin nasıl biteceğinin belli olduğu gerçeği olsa gerek. Çünkü filmlerin bizi kendisine bağlayan en önemli unsurları; filmin nasıl biteceğini merak etmek ve bu motivasyon ile izlemeyi sürdürmek. Ancak bazı yapımlar var ki, filmin nasıl biteceğini bildiğiniz halde izlemekten sizi alıkoymuyor. Aksine yaşanan süreç hakkında merakınızı diri tutuyor. Orijinal adı 13 Days olan Yakın Tehlike filmi bu yapımlardan birisi olarak gösterilebilir. Film 1962 yılında ABD ve Sovyetler Birliği arasında yaşanan Küba füze krizinde yaşanan süreci konu alıyor. Amerikan casus uçakları Küba üzerine yaptıkları bir keşif uçuşu esnasında bölgeye konuşlandırılmış nükleer başlıklı füzeleri tespit eder. Füzelerin Sovyetler Birliği tarafından gizlice ülkeye sokulduğu anlaşılır. Bunun üzerine Amerikan bürokrasisi bu durum ile ilgili yapılacaklar üzerine tartışmaya başlar. 1961 yılında Amerika'nın Küba'da gerçekleştirmeye çalıştığı ve tarihe Domuzlar Körfezi Çıkarması olarak geçen başarısız darbe girişiminin olumsuz etkileri de bilhassa askeri bürokrasi içerisinde devam etmektedir. Dünya nükleer bir savaşın eşiğine gelmiştir. Filmin senaryosu Ernest May ve Philip D. Zelikow'un The Kennedy Tapes: Inside the White House During the Cuban Missile Crises isimli, olayların geçtiği dönemde Başkan Kennedy'nin ses kayıtlarını içeren kitaptan esinlenerek David Self tarafından hazırlanmıştır. David Self'in ayrıca Road to Perdition, The Haunting ve The Wolfman yapıtlarını kaleme aldığını da belirtelim. Yönetmen Roger Donaldson'ın filmografisine bakıldığında, 1984 tarihli Cannes Film Festivali'nde aday gösterilen The Bounty filmi dışında güçlü bir yapım göremiyoruz. Yine de kariyeri boyunca Anthony Hopkins, Mel Gibson, Tom Cruise gibi birçok ünlü oyuncu ile de çalıştığını belirtelim. Filmin üç ana karakterinden birisi, Kennedy'nin politika danışmanı Kenny O'Donnell karakterini canlandıran Kevin Costner olarak ön plana çıkıyor. Kariyerinde 1991 tarihli Dance with Wolves filmi ile en iyi erkek oyuncu adaylığı ve en iyi yönetmen Oscar ödülü bulunan oyuncunun, doğrusu bu filmde diğer iki ana karakterin biraz gölgesinde kaldığını belirtmek gerek. Ancak buna rağmen film boyunca iyi bir performans ortaya koyduğunu söyleyebiliriz. Bir diğer önemli karakter Kennedy'nin kardeşi ve dönemin adalet bakanı Robert F. Kennedy rolündeki Steven Culp. Görece zayıf filmografi ve ödül geçmişine karşın, başarılı bir oyunculuk performansı olduğunu görüyoruz. Son olarak tabii ki Başkan John F. Kennedy rolündeki Bruce Greenwood'dan söz etmek gerek. Bilimkurgu alanında kült film olarak gösterilen Star Trek ve I, Robot filmleri ile karşımıza çıkan oyuncunun rolünü başarı ile oynadığını ifade edebiliriz.


Çince Odası Argümanı olarak bilinen argüman ve düşünce deneyi, Amerikalı filozof John Searle tarafından 1980 yılında Behavioral and Brain Sciences dergisinde yayınlanan Minds, Brains and Programs adlı makalede sunuldu. Argüman, bir programı yürüten dijital bilgisayarın, ne kadar akıllıca veya insan gibi davranabileceğine bakılmaksızın bir zihin, anlayış veya bilinç sahibi olamayacağını savunuyordu. İşlevi yapay zeka kullanmaya dayalı bilgisayarların aslında bilinçli düşünmediklerini kanıtlamak için geliştirilen deney, felsefede yapay zeka karşıtı ve bilgisayarların düşünebileceği iddialarına karşı en iyi bilinen argümanlardan biri. Benzer argümanlar Gottfried Leibniz (1714), Anatoly Dneprov (1961), Lawrence Davis (1974) ve Ned Blok (1978) tarafından da sunuldu. Yapay zeka alanındaki çalışmalar; dünya satranç şampiyonunu yenebilecek, otonom araçları kontrol edebilecek, e-posta cümlelerini tamamlayabilecek ve bilgi yarışmalarında en iyi oyuncuları yenebilecek bilgisayar programları üretti. Ayrıca müşteri hizmetleri sanal aracıları ve Amazon'un Alexa'sı ve Apple'ın Siri'si de dahil olmak üzere doğal dilde sohbet edilebilecek akıllı asistanlar ve programlar geliştirdi. Deneyimlerimiz, satranç oynamanın ya da konuşmaya devam etmenin, anlayış ve zeka gerektiren faaliyetler olduğunu gösterir. Çince Odası Argümanı, hesaplamanın insan bilişindeki rolüne dair belirli bir anlayışı çürütmeyi amaçlar. Eğer hesaplama, biliş için yeterli olsaydı bilişsel kapasiteden yoksun herhangi bir etmen bu kapasiteyi ortaya çıkarmak için uygun bilgisayar programını uygulayarak elde edebilirdi. Argümanı anlamak için yapay zekanın Güçlü ve Zayıf versiyonları arasındaki ayrımı görmek gerekir. Güçlü yapay zeka, uygun şekilde programlanmış bilgisayarların veya programların kendilerinin doğal dili anlayabildikleri, davranışlarını taklit ettikleri ve insanlara benzer başka zihinsel yeteneklere sahip oldukları görüşüdür. Güçlü yapay zekaya göre, bu bilgisayarlar gerçekten akıllıca satranç oynar, akıllıca hareketler yapar veya dili anlar. Buna karşılık, zayıf yapay zeka, bilgisayarların kısmen zihinsel yetenekleri simüle edebildikleri için bilgisayarların yalnızca psikoloji, dilbilim ve diğer alanlarda yararlı olduklarına dair çok daha mütevazı bir iddiadır. Zayıf yapay zeka, bilgisayarların gerçekten anladığını veya akıllı olduğunu iddia etmez. Çince Odası Argümanı, ne zayıf yapay zekaya yöneliktir ne hiçbir makinenin düşünemeyeceğini gösterme iddiasındadır. Argüman, semboller üzerindeki biçimsel hesaplamaların düşünce üretebileceği görüşüne yöneliktir. Argümanın özü, Searle'ün İngilizce yazılmış bir sembol işleme programını izlediğini hayal etmesidir. Çince Odası Argümanı, İngilizceden başka dil bilmeyen bir kişinin tek başına bir odaya kapatılmış olduğu varsayımıyla başlar. Bu kişinin eline, üzerinde Çince semboller olan bir dizi kart ile bir kurallar kitabı verilmiştir. Searle, kapı altından içeri atılan ve girdiyi oluşturan ve üzerinde Çince sorular yazan bir kağıdı alıp üzerinde bu soruların Çince yanıtları olan bir başka kağıdı kapı altından dışarı atar. Odadaki kişi için anlamsız olan sembol kümeleri, kişinin sembolleri nasıl kullanacağına dair programı takip etmesi sonucu sorulara doğru yanıt verir. Sorulara verilen yanıtlar, ana dili Çince olan birinin ayırt edemeyeceği kadar kusursuzdur. Searle, deneyde bilgisayarın ve kendisinin rolleri arasında önemli bir fark olmadığını iddia eder. Her biri, adım adım bir programı takip ederek daha sonra kullanıcı tarafından akıllı konuşma olarak yorumlanan davranış üretir. Ancak Searle'un kendisi konuşmayı anlayamaz. Bu nedenle, bilgisayarın konuşmayı da anlayamayacağını ileri sürer. Searle, anlama veya niyetlilik olmadan makinenin ne yaptığını düşünme olarak tanımlayamayacağımızı ve düşünmediği için normal anlamdaki gibi bir zihne sahip olmadığını savunur. Bu nedenle, güçlü yapay zeka hipotezinin yanlış olduğu sonucuna varır. Önerme 1: Uygulanan programlar sözdizimsel süreçlerdir. Uygulanan programlar tamamen resmi veya sözdizimsel olarak tanımlanır. Bilgisayar yalnızca genellikle 0'lar ve 1'ler olarak düşünülen biçimsel sembolleri manipüle ederek çalışır. Bunlar tam olarak biçimsel olarak belirtilmeleri koşuluyla Çince semboller veya başka herhangi bir şey olabilir. Teknik terminolojiye ifade etmek gerekirse aynı uygulamalı program kavramı, tamamen sözdizimsel manipülasyon açısından tanımlanmış bir eşdeğerlik sınıfını belirtir ve uygulamanın gerçekleştirilme fiziğinden tamamen bağımsızdır. Programdaki adımları gerçekleştirmek için yeterince kararlı ve zengin olması koşuluyla herhangi bir donanım yapacaktır. Bu, çoklu gerçekleştirilebilirlik kavramının temelidir. Aynı program elektronik bilgisayarlar veya Çince Odalarında kilitli insanlar veya herhangi bir sayıda başka donanım gibi farklı bilgisayar donanımlarının belirsiz bir aralığında gerçekleştirilebilir. Uygulanan programların sözdizimsel süreçler olduğu iddiası, insanların ölümlü olduğu iddiası gibi değildir. Programın özü, sözdizimsel özellikleriyle tanımlanır. Onlar sadece tesadüfi bir özellik değildir. Bu, üçgenlerin üç kenarlı düzlem şekilleri olduğunu söylemek gibidir. Program olarak programda sözdizimsel özelliklerinden başka bir şey yoktur. Üçgenler pembe veya mavi olabilir ancak bunun üçgenlik ile ilgisi yoktur. Benzer şekilde, programlar elektronik devrelerde veya Çince odalarında olabilir ancak bunun programın doğasıyla hiçbir ilgisi yoktur. Öncül 2 : Zihinlerin anlamsal içerikleri vardır. Bir dili düşünmek veya anlamak için söz diziminden daha fazlasına sahip olmanız gerekir. Sembollerle ilişkilendirilen anlamları veya düşünce içeriklerini anlamalısınız. Odadaki kişiyle ilgili sorun şuydu: Searle sözdizimine sahip ama uygun semantik içeriği anlamıyor çünkü Çince bilmiyor. Önerme 3 : Sözdizimi tek başına anlambilim için ne yeterli ne de onu oluşturucudur. Çince Odası Düşünce Deneyi, bu gerçeği gösterir. Bilgisayar programının salt sözdizimsel işlemleri, insan anlayışıyla ilişkilendirilen türden anlamsal-semantik içeriği oluşturmak veya varlığını garanti etmek için tek başına yeterli değildir. Searle'ün Çince soruları cevaplamak için gerekli tüm sözdizimine sahip olduğu ancak yine de tek kelime Çince anlamadığı düşünce deneyinde açıktır. Sonuç : Bu nedenle uygulanan programlar tek başına zihinleri oluşturmamakta, zihinlere yeterli olmamaktadır. Kısacası, Güçlü Yapay Zeka yanlıştır. Çince Odası Argümanı, Turing Testi'nin ve diğer mantıksal davranışçılık biçimlerinin de bir reddidir. Bu noktayı, Çince örneğini İngilizce soruları yanıtlayan bir Searle örneğiyle karşılaştırarak görebiliriz. Searle'e bu kez İngilizce sorular da verildiğini ve tıpkı Çince sorulara cevaplar verdiği gibi İngilizce sorulara da cevaplar verdiğini varsayalım. Dışarıdaki gözlemcinin bakış açısına göre, soruları Çince cevaplamadaki davranışı, soruları İngilizce cevaplamadaki davranışı kadar iyidir. Her ikisi için de Turing Testi'ni geçti. Peki, aralarındaki fark tam olarak nedir? Aradaki fark, sağduyu terimleriyle ifade edilebilir. İngilizce söz konusu olduğunda hem soruları hem cevapları anlıyorum. Çince söz konusu olduğunda ise ikisini de anlamıyorum. Çince konusunda ben sadece bir bilgisayarım. Bu durum, Turing Testi'nin veya başka herhangi bir tamamen davranışsal testin, gerçek bilişi başarılı şekilde taklit eden davranıştan ayırt etmek için yetersiz olduğunu gösterir. Niyetlilik tartışmasına geçerken Searle, argümanının daha geniş etkilerini geliştirmeye çalışır. Zihinleri anlamaya yönelik işlevselci yaklaşımı, yani zihinsel durumların, bu rolleri oynayan maddeler tarafından değil; nedensel rollerle tanımlandığını kabul eden yaklaşımı çürütmeyi amaçlar. Argüman, özellikle zihinleri bilgi işlem sistemleri olarak ele alan Hesaplamalı Zihin Teorisi olarak bilinen işlevselcilik biçimine karşı sayılır. Kapsamının yanı sıra Searle'ün açık ve güçlü yazı tarzının bir sonucu olarak Çince Odası Deneyi, Turing Testi'nden bu yana ortaya çıkan bilişsel bilimde en çok tartışılan felsefi argüman olmuştur. 1991'de bilgisayar bilimcisi Pat Hayes, Bilişsel Bilimi Searle'ün argümanını çürütmek için devam eden araştırma projesi olarak tanımlamıştır. Bilişsel psikolog Steven Pinker 1990'ların ortalarında Searle'ün düşünce deneyi hakkında yüzlerce makalenin yayınlandığını ve bunun tartışılmasının internette yaygın olduğunu belirtmiştir. Argümana olan ilgi azalmadı ve argümanla olan bağlantıların kapsamı genişledi. Google Akademik'te 2010'dan 2019'a kadar olan dönemle sınırlı olan Searle Chinese Room için yapılan aramalar; somutlaşmış bilişten tiyatroya, konuşma psikoterapisine, postmodern hakikat görüşlerine, insan sonrası gelecek grup veya kolektif zihin tartışmaları ve felsefede sezgilerin rolüne kadar tartışmalara konu oldu. Bu geniş kapsamlı tartışma ve çıkarımlar, argümanın netliğine ve merkeziliğine bir övgü niteliğindedir. - Searle, J. (1980) Minds, Brains and Programs, Behavioral and Brain Sciences, 3: 417 57 - John Searle (2009) Chinese room argument. Scholarpedia, 4(8):3100. - Cole, David, The Chinese Room Argument, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2020 Edition), Edward N. Zalta - Dore, Fatma. (2012) Güçlü Yapay Zekaya Karşı Çin Odası Argümanı. Afyon Kocatepe Üniversitesi, SBD, 53-71.


Günümüzün en tartışmalı diyaloglarından biri olan yapay zeka konusunu ele alacağımız bu içerikte öncelikle belirtmeliyiz ki bir cevap bulamayacağız. Sadece, bazı değerler ve bağlamlar ile yapay zekanın sanat yapıp yapamadığı, yapıyorsa bunun ne denli sanat olduğu, bu bağlamda sanatın ne olduğu gibi konuları irdeleyeceğiz. Makinalar tarafından görüntülenen, bir işe, duruma hizmet etmek amacıyla üretilmiş ve yalnızca bu işi yapmakla görevlendirilen, insan zekasının taklididir denilebilir. Yapay zeka, hayvanlar ve insanlar tarafından sergilenen zekanın aksine, makineler tarafından gösterilen zekadır. Bunun yapıldığı örnek görevler, konuşma ve tanıma, bilgisayarla görme, diller arasında çeviri ve diğer girdi eşlemelerini içerir. Yapay zeka, ilk olarak 1955 yılı civarında gerçek bir bilim olarak başlamıştır. Dartmouth'ta matematik profesörü olan John McCarthy bir yıl önce icat ettiği yapay zeka teriminin olasılıklarını ve sınırlarını araştırmak için bir proje başlatmıştır. Amacı ise makinaların dili kullanmalarını, soyutlama ve kavramları oluşturmalarını, şu anda insanların çözebildikleri türdeki problemleri ve kendilerini iyileştirmelerini sağlamaktı (Reese: 20:75). Teknolojik gelişmeler o kadar hızlı bir ilerleme kat ediyor ki, bizler çoğu zaman bu gelişmeleri takip edemiyoruz bile. John McCarthy'nin 1955 yılında yapay zekalar için amaçladığı hedef 2022 yılı itibariyle, çoktan geçildi ve yapay zeka adeta bir çocuk gibi büyüdü ve gelişim gösteriyor. Üstelik McCarthy, 1955 yılında hedefi çok yükseğe koyduğunu düşünmekteydi. Bu durum, toplumun bir kısmını gelecek nesiller için ürkütürken bir kısmını rahatlatacağını düşündükleri yönde ikiye ayrılmış durumda. Günümüzde bilim insanlarının yaptıkları şey yapay zekaya verileri yüklemek ve bir sonuç almak ya da yapay zekaya bir şeyi gösterip bilginin doğruluğunu yapay zekanın bulmasını sağlamak. Bu durum yapay zeka türlerini ikiye ayırıyor: denetimli ve denetimsiz yapay zeka olarak. Yapay zeka eninde sonunda bilginin doğruluğunu buluyor ve aslında amaca hizmet etmiş oluyor. Korkutucu kısmı insanın yapabileceği birçok şeyi yapabiliyor -hatta kusursuz yapabiliyor olması. Bundan bir on sene önce hiç kimse yapay zekanın sanat yapıp yapamayacağı hakkında konuşacağını bilemezdi. Şimdi ise yapay zeka sanat yapar mı? sorusu dünyayı kasıp kavuruyor ve işin ironik kısmı yapay zeka biz bu tartışmaları sürdürürken hala sanat yapıyor ve bu sanatı günden güne pekiştiriyor olduğu gerçeği bizlere korkutucu geliyor. Şimdi, yapay zekanın yaptığı sanat ile insanın yaptığı sanat bir mi, insanın bir geçmişi var; deneyimleri, yaşam tecrübesi var; kültürü, psikolojisi, eğitimi var diye düşünebilirsiniz. Bu çok normal ve doğru bir nokta, bu perpektiften yola çıkarak biraz da sanat ve yapay zeka kavramını irdeleyelim. Yapay zeka ve sanat hatta bir noktada insan kavramlarını ele alacağımız en güçlü örneklerden biri Deniz Yılmaz örneği. Deniz Yılmaz, kitabı çıkan, imza, etkinliklerine katılan, sanat galerisi olan ve Bager Akbay tarafından programlanan bir şair yapay zekadır. Dünya üzerinde yapay zeka ile üretilen ilk eser Edmond de Belamy eseridir. 2018'de New York'ta bir müzayedede ciddi bir fiyat ile alıcısını buldu. Eserin tam orta yerindeki daire derin bir ışık katarken başta 3 adet kadın dikkat çekiyor. Eser bir yapay zeka üretimine göre oldukça mistik ve ruhani bir atmosfere sahip. Ve bakıldığında bir yapay zekaya ait olduğu düşünülmez, bir insan eli ile tuvale çizilmiş gibi görünmektedir. 2018'de bir yarışmaya katılan bu eser ödül de kazandıktan sonra sanat dünyasına günümüze kadar devam eden yapay zeka sanat yapar mı tartışmaları egemen oldu. Günümüzde pek çok yapay zeka çok fazla derecede resim yapabiliyor. Yukarıdaki eserlerden biri de yapay zeka midjourney tarafından üretilen bir tasarım. Sanat denilebilir mi? İzleyicide estetik bir deneyim yaşatıyor. Burada ise estetikten kasıt, güzel olan antikite estetiğinden çok uzakta bir kavram. Herkes dilediğince yorumlayabilir fakat adeta insan ve yapay zekanın yolculuğunu anımsatıyor. Eskinin yıkımı ve yeni beyaz bir kapının insanlığa açılması gibi. Kapının arkası ise tamamen gizem. Günümüzde yapay zeka ciddi bir gelişim ve ilerleme gösterdi ve hızla göstermeye devam ediyor. Yazdıkları şiir ve hikayeler, senaryolar, ortaya çıkan resim ve tasarımlar, oldukça başarılı ki dünyaca ünlü dergiler dahi kapağına yapay zeka üretimiyle yaparak okurları ile buluşturuyor. Reese Byron, Yapay Zeka Çağı, Say Yayınları, 2020.


Mary Shelley'in tanımları baştan yazdıran kitabı Frankestein'dan uyarlanan Yaratılan, Çağan Irmak'ın kalemine karışarak ekranlara bir kez daha taşındı! Doktor Frankestein'ın, kendisini cesetlerden meydana getirerek yaratığı varlığı canlandırmaya adadığı hikayesine; izleyici ve okuyucu olarak hakim olduğumuzu rahatlıkla söyleyebiliriz. Farklı bir dönemde, sınırların üzerinde yürüdüğü sinyallerini aylar önceden veren Yaratılan, Netflix'te hızlı bir çıkış yaptı. Dizi, başlangıç noktası olarak sonunu kabul ediyor ve bir dağın sonunda hikayemiz hayat bulmaya başlıyor. Böylece dizinin zamanına karışarak izleyici olarak hikayeye dahil olmaya başlıyoruz. Karlarla örtülü bir ormanda yol alan bir grup adamı, hayatlara bedel olmuş hazinenin peşinden bir araya gelmiş olarak görüyoruz. Bir gece konakladıkları sırada zebani olarak adlandırdıkları bir varlığın iyileştirmeleri için kendilerine verdiği Ziya'nin dahil olmasıyla hikaye yazılmaya başlanıyor. Kendine gelen Ziya'nin anlatmaya başladığı hikayesi; geçmişine, geçmişinin öncesine ve geleceğinde gidip gelerek paralelinde Asiye'nin, İhsan Hoca'nın ve tüm insanlığın hikayesini anlatıyor. Annesinin zamansız ölümünden sonra Gülfem Hanım ve Doktor Muzaffer Bey'e evlatlık verilen Asiye, Ziya ile beraber büyür. Bunun yanı sıra birbirlerine ait iki ruh olarak görülürler. Böylece kaderleri birbirine dolanır. Bir gün yaşadıkları yerde koleranın hızla yayılmasıyla annesini kaybeden Ziya, ölümün varlığıyla sarsılıp doktor olmak için İstanbul'a doğru yol alır. Ziya'nın mektubunda Asiye'ye yazdığı büyülü İstanbul, kendisinin anlattığı kadar misafirperver bir karşılamada bulunmuyor. Sahneler arasında sık sık ölümle yaşam arasında yapılan betimlemeler dizinin ilerlemesinde güçlü bir rol oynuyor. İstanbul'a tüm saf duygularıyla gelen Ziya, geldiği ilk günden ne olduğunu anlamadan parasını kaptırır. Çorbacı Hamdi Bey ile tanıştıktan sonra yanında çıraklığa başlayan Ziya'nın İhsan ile tanışması tam da bu zamana tekabül eder. Babasının tıp kitaplarıyla okuyarak büyüyen Ziya, ezberden okutulan tüm o bilgilere daha ilk günden baş kaldırarak okuldan atılır. Ziya'nın yolunun İhsan'ın yoluna düşüşü hikayesinin derinliklerini de beraberinde getirir. Ziya'nın babası Muzafferle zamanında aynı okulda çalışan İhsan'ın hikayesinin derinlerde birbirine bağlanacağını düşündüğümüzden, İhsan'ın Muzafferle olan mektuplaşmasının yalnızca Ziya'ya göz kulak olması üzerine oluşu; bizleri hayal kırıklığına uğratan detaylardan bir tanesi olduğunu söylemek mümkün. Biri bizi hatırlasın. Bizi bilsin diye. Bir zamanlar yurt dışında aldığı eğitimle ülkesine taze heyecanıyla dönen İhsan, ecnebi memleketinde eğitim alan biri olarak görülerek, tüm bu kalıplar karşısında karanlıkta kalır. Bir süre sonra okuldan atılmasıyla tüm çığır açıcı fikirleriyle deli olarak tanımlanır. Zeki'nin İhsan Hocaya düşen yolunun başta amacının merakının bir parçası olduğu kanısına varsak da derinleşen hikaye, çocukluğundan detaylarla bir o kadar da karanlıklaşmaya başlar. Tekrar eden ölüm sarsılışı, gri sahnelere eşlik ederek Ziya tarafından Hatta insan ölmemeli. replikleriyle bir kere daha betimleniyor. Evine girip hasta numarası yaptığı İhsan'ı uyutup, gizemini açığa çıkartan Ziya, aynı zamanda karanlık tarafını da beslemeye başlar. İhsan'ın bilime fayda olarak geliştirdiğini söylediği diriltme makinesini Kitab-ı Kıyam'ın etrafında çözümleyerek hayata geçirebileceğini düşünür. Bunun yanında Ziya'nın Kitabı saklayıp artık kitabın kendisi olduğunu söylemesi, izleyici olarak kendimizi bir bilmecenin içinde bulduğumuz dakikalar yaşamamıza neden oluyor. Frankestein'dan uyarlanan dizinin diriltme makinesiz olmayacağı tahminlerimizin arasındaydı fakat devamının bizler için de sürpriz olduğunu söyleyebiliriz. Kitabın gizemini aralamaya çalıştıkları sırada havaya uçan evin beraberinde gelen İhsan'ın ölümü izleyicilerinde Peki bu son muydu? yoksa bir başlangıcın ta kendisi mi? sorularını var ediyor. Ziya, var etmeye çalıştıklarını beraberinde İhsan'ı, çoktan yok olmuş halde avuçlarında bulur. Burada bizleri esas heyecanlandıran nokta, Ziya'nın İhsanı yeniden diriltişi değil, sonrasında İhsanın yaşadıkları olduğunu söyleyebiliriz. Yeniden dirildiğinde konuşamayan, olanları hatırlamayan İhsan, kendini bir anda hiç bilmediği bir hayatın içinde bulur. Hikayemizin derinliklerinde yatan tema, tam bu noktada açığa çıkmaya başlıyor. İhsan belki yeniden doğmuştur ama evsiz, kimsesiz kalışının ardından tüm bunlar anlamını yitirir ve aynı zamanda yüzünün bir kısmını.. Tüm bunların sonunda insanlar tarafından itelenen biri haline gelir ve gölgelerde yaşayarak hayattaki yerine doğru adım adım ilerler. Bir ölünün yeniden yaşama dönüşü bize yaşamın tanımını yeniden yaptırırken, yaşamın içindekilerle ve adınla varsan yaşam olduğu düşüncesini var ediyor. Hayat, İhsan hoca için bir tiyatronun kulisinde tekrar can bulmaya ve hatırlamaya başladığında izleyiciler olarak olanları daha da derinleştirebiliyoruz. Öteki olanların aşağılanıp dışlandığı bir dünyada, birbirlerine bir tiyatro sahnesinde sevgiyle bağlandıklarını görüşümüz, arka planda bize anlatılmak istenen detaylardan yalnızca bir tanesi olduğunu bizce söyleyebiliriz. İhsanın dirilişini sevgiyi hissetmeye başladığında tamamlaması bizleri etkileyen detaylardan bir tanesiydi. Dizide değinilen aşk hikayeleri bizi hayat ve yaşamak hakkında düşünmeye iten bir diğer etmen. Önemli olanın ruhları sevmek olduğunu, eksikliklerin sevgiye engel olmaya yetemeyeceğini vurgulayan dizide; insanı kurtaran şeyin yine sevgi olacağı bize tekrar hatırlatılan bir mesaj niteliği taşıyor. Beraberinde; sevginin içinde olmadığında, nefes alıyor olmanın yaşamak olmadığını. Arka planda işlenen konunun bizleri etkilediğini söyleyebiliriz; yeniden dirilen İhsan'ın aşkını kaybettiğinde yaşamının bir öneminin kalmadığını hissetmemesi gibi. Ölümün çaresizliğinin insanın yaratılışının bir parçası olduğu hayatta, gözlerimizin önüne Ya geri dönebilseydik? ihtimalinin serilmesi bizlerin zihninde yeni sorular var ediyor. Hayatta olmakla yaşamayı yeniden tanımlayan dizi; öteki olmayı, insan olmayı, insanı var eden duygulara değinerek hayata yeni bir perspektif katıyor. Çağan Irmak'ın altına imzasını attığı, Netflix yapımı mini dizi bizce izlenmeye değer nitelikte.


Türk sinemasının önemli yönetmenlerinden olan Yavuz Turgul, sinemamızın yeniden doğuşunu sağlayan Eşkıya filmine imza atmış, Türk televizyonculuğunda kaliteli hikayesiyle gönüllerde apayrı yere sahip olan İkinci Bahar dizisinin mimarı olmuş, yurtdışında ve yurtiçinde birçok ödüle layık görülmüş, filmlerinde bizlere sosyoloji dersi vermiş, Türk sinema dünyasının hazinelerindendir. 5 Nisan 1946 yılında İstanbul'da doğdu. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Gazetecilik Enstitüsü'nde yükseköğretimini tamamladı. Ardından Ses için çalıştı. Aynı zamanda Turgul, Ses dergisinin görmüş olduğu en genç yazı işleri müdürüdür. Sinemaya yoğun bir ilgisi vardı. Bunun üzerine dergiden ayrıldıktan sonra 1976 yılında Ertem Eğilmez'in desteğiyle Arzu Film'de senarist olarak çalışmaya başladı. Hepimizin çok iyi bildiği, Yeşilçam sinemasında yer edinmiş, Tosun Paşa, Şabanoğlu Şaban, Hababam Sınıfı, Sultan, Çiçek Abbas, Züğürt Ağa gibi pek çok filme senarist olarak imza attı. 1980 yılında sinemada kriz yaşanmaya başlanınca kariyerine reklamcı olarak devam etti. Manajans Thompson'da metin yazarı olarak olarak çalışmaya başladı. Jeffi Madina ile tanıştıktan sonra ajansı bıraktı ve Medina ile birlikte Medina Turgul adlı reklam ajansı kurdular. Hem sinemacılığı hem de reklamcılığı aynı anda yapıyordu. Reklamcılık kariyeri sinema kariyeri kadar başarıydı. 1984 yılına geldiğimizde yönetmen olarak ilk uzun metrajlı filmini ve de Türk sinemasının tek şiir uyarlaması olan, Müjde Ar'ın başrolde olduğu Fahriye Abla'yı çekti. Bu filmle büyük başarı kazana Turgul, 1987'de Şener Şen'le birlikte, senaryosu ve kurgusuyla dönemin en iyi filmlerinden alan Muhsin Bey'i çekti. Şener Şen'le başladığı arkadaşlığı ve iş ortaklığı, ikilinin bir araya gelerek çektiği filmlerde başarılı sonuçlar getirecekti. 1990'da Aşk Filmlerinin Unutulmaz Yönetmeni filmini tekrardan Şener Şen'le çekti. 1992'de Gölge Oyunu'nu çektikten sonra, 1996 yılında Türk sinemasının en fazla gişe hasılatı yapan ve sinemamızın kaderini değiştiren Eşkıya filmini çekti. 1999'da İkinci Bahar dizisi için kollarını sıvadı. O döneme kadar çekilen en iyi dizi olarak görülen İkinci Bahar, izleyicinin devam etmesi üzerine gelen isteklerine rağmen senaryo gereği final yapıldı. 2003 yılında reklamcılık ve yönetmenlik görevini bıraksa da 2006 yılında Gönül Yarası, 2010 yılında Av Mevsimi, 2017 yılında ise Yol Ayrımı filmlerini çekti. Aynı zamanda 2007 yılında Ömer Vargı'nın yönetmenliğini üstendiği Kabadayı filminin senaryosunu yazdı. Birçok ödüle layık görülen Yavuz Turgul, 2021 yılında, 28. Uluslararası Altın Koza Film Festivali'nde Onur Ödülü, 9. İpek Yolu Film Ödülleri'nde ise Emek Ödülü verildi. Ancak hastalığından dolayı törenlere katılamadı. Modernleşme kavramı, batı-dışı ülkelerde modern ülkeyi taklit etme olarak görülmektedir. Onlar gibi olmanın yolları aranır ve eski olan modernleşmeye engel olarak görülür. Bu yüzden gelenekler geride bırakılmaya çalışır. Geleneklerin geride bırakılması, yenilerin karşılanması, yapısal ve kültürel değişikler kimlik krizlerine, oluşan kimlik krizleri ise toplumsal krizlere dönüşür. Türkiye gibi ülkelerde modernleşme, taklit, özenti ve uyarlamaya dönüşür; ancak bu ülkenin her yerinde kabul edilmez. Modern unsurlar ülkenin her yerinde farklı olmasıyla gelenek ve modernlik arasında iç içe yaşama görülmeye başlanır ve durum farklı çağları yaşayan insanlara neden olur. Türkiye'de 1980 sonrası toplumsal yapıdaki değişimler; nüfus kentleşme ve aile yapılarında görülmektedir. Sanayileşme sürecinde sınıflaşma, meslek yapısı, yetersiz kaynaklar, kentleşme, göç gibi yapısal değişimler topluma ve aile yapısına yansır. Bu değişimler ülkenin her yanında aynı şekilde algılanmamaktadır. T. B. Bottomore'ya göre toplumsal değişim, bazı dönemlerinde ya da bazı alanlarında hızlı, bazılarında yavaş hatta hissedilmeyecek kadar ağırdır. Bu yüzden Türkiye'de eski ve yeni, geleneksel ve modern gibi karşıtlıklar oluşmaktadır. Bu karşıtlıklar sinemamızda da işlenir. Bu konuyu en iyi işleyen isimlerden birisi de Yavuz Turgul'dur. Onun tüm filmlerinde bir eski/yeni, modern/geleneksel, Doğu/Batı gibi karşıtlıklar görülür ve sonuçları filmlere yansımaktadır. Yavuz Turgul'un filmleri, değişimin en çok yaşandığı 1980 sonrasını kapsar. Yaşanan değişim çok hızlıdır ve toplumsal çatışmalar doğurmaktadır. İnsanlar bu sürece uyum sağlamakta zorlanır ve düzene, kendilerine, değerlerine yabancılaşmaktadır. Liberalizmin yoğun hissedildiği bu dönemde göç alan büyük şehirlerin bundan etkilendiği görülür ve şehirlerde gecekondulaşma, işsizlik ve nüfus yoğunluğu gibi sorunlar yaşanmaktadır. Bu şehirlerin başında İstanbul gelmektedir. Bu toplumsal değişim Turgul'un neredeyse her filminde işlemektedir. Aşk Filmlerinin Unutulmaz Yönetmeni filminde, yönetmen Haşmet artık zamanının sonuna geldiğini ve onun gibi aşk filmleri çeken yönetmenlerin olmadığının farkındadır. Muhsin Bey eski bir organizatördür; ama artık iş yapmamaktadır. Gölge Oyunu'nda Abidin ve Mahmut kendileri gibi komedi oyuncularının kalmadığının farkındadır. Eşkıya'da ise, Doğu'nun dağlarında gezen eşkıyaları ile Batı'nın mafyaları değişim ürünleridir. Gönül Yarası'nda, Dünya türkü söylerken bir anda kendisini pavyonlarda müşterilerini eğlendirmek zorunda kalırken bulur. Son olarak Kabadayı filminde ise, eskinin kabadayıları ile yeni mafyalar, eski/yeni karşıtlarını oluşturmaktadır. Turgul'un karakterleri eskiyi temsil ediyorsa, genellikle olumlu özellikleri vardır. Muhsin Bey, değişime karşı bir adam olsa da iyilikten, dürüstlükten ve sevgiden yanadır. Ali Nazik ise değerlerini kaybetmektedir; çünkü düzenin yozlaştırdığı biridir. Buna benzer bir ayrım Baran ve Cumalı arasındadır. Baran geleneksel özelliklere sahiptir. Yavuz Turgul'un filmlerinde Fahriye Abla hariç, konu erkek karakterin etrafında dönmektedir. Fahriye Abla, kadınların toplumsal yaşama katılmaları ve özne olarak var oluş savaşı vermeleri sırasında, kent yaşamında giderek belirginleşen ve güçlenen birey kimlikleri dolayısıyla yapılmış bir film olarak görülmektedir. Turgul'un diğer filmlerin tamamında erkek karakterlerinin başrollü oynadıkları, olayların bu karakterler etrafında döndüğü görülmektedir. Belki bu durumun nedeni, değişen toplum yapısıyla beraber, değişimden erkeklerin yoğun olarak etkilenmiş olmalarıdır. Yapısı itibariyle ataerkil bir toplum olan Türkiye'de geleneksel değerlerde sapmalar yaşandığı görülmektedir (Yiğit 70). Modernleşme çabalarında ataerkil yapısını bozduğu için aile bütünlüğü bozulur ve erkeğin yabancılaşmasına şahit olunur. 1980 sonrası sinemada erkek dostluğu kavramı gözükmeye başlar. Egemenliğini kaybeden erkekler destekleyicidir ve işbirliği yapmaya başlamışlardır. Bu durum filmlere yansır. Turgul'un filmlerinde bu dostluk baba/oğul ilişkisine kaymaktadır. Muhsin Bey'de Muhsin Bey ve Ali Nazik, Eşkiya'da Baran ve Cumalı, Gölge Oyunu'nda Abidin ve Mahmut, Gönül Yarası'nda Ali Osman ve Takoz, Kabadayı'da Ali Osman ve oğlu Murat ilişkilerini bu duruma örnek göstermek mümkün. Aynı zamanda, bu erkekler sevdikleri kadınlar için her türlü fedakarlığı yapmaktan çekinmeyen erkeklerdir. Kadın karakterler ise kimi zaman rekabet unsuru olarak tanımlanmakta ve dostluklar için tehdit oluşturmaktadır. Yavuz Turgul, sinemayı didaktik şekilde çok iyi kullanmayı başaran yönetmen ve senaristlerdendir. Filmdeki olaylar genellikle eleştirilen toplumun düşüncesi ve sonuçlarıdır. Aynı zamanda yazdığı senaryolardan, yönettiği her filmi izlediğimizde o dönemin nasıl bir halde olduğunu kolaylıkla anlayabiliriz. Turgul, Türk sinemasındaki unutulmayacak auteur yönetmenlerindendir. - Yiğit, Zehra. Yavuz Turgul Filmlerinde Değişim Olgusu. Sosyoloji Notları 6 (2008): 67-73 - Yüksel, Sinem. Yavuz Turgul Sinemasında Toplumsal Değişim ve Kriz Anlatısı. Selçuk Üniversitesi 1 (2013): 282- 294


Sümerler tarafından yazının bulunuşu tarihin başlangıcı olarak kabul edilir. İnsanoğlunun tarihsel geçmişinde yazının başlangıcı esas alınmış ve tarihin dönüm noktası olarak kabul edilmiştir. Buna göre yazının icadından önceki dönem tarih öncesi çağlar olarak adlandırılır. Tarih öncesi çağlar insanoğlunun yeryüzünde görüldüğü andan itibaren başlayarak yazının icadına kadar geçen süreci kapsar. Bu dönem çok uzun bir dönemi kapsar. Tarih öncesi çağlar sınıflandırılırken başlangıçta insanların kullanmış oldukları araç gereç ve madenlerden yola çıkılmıştır. Sonraki zamanlarda ise buzulların erimesiyle beraber doğal çevrede birçok değişim yaşanmıştır. Bu durum, alet üretiminden, yerleşme biçimine ve üretim biçimine kadar birçok değişime neden olmuştur. Bu dönem bir geçiş dönemidir. İnsanlar bu dönemde mağaralardan çıkarak ırmak ve göl kenarlarına yerleşirler ve nihayet ilkel toplum hayatı başlamış olur. Tarih öncesi çağlar ile ilgili ilk sınıflandırma Danimarkalı arkeolog ve müzeci Christian Jürgensen tarafından yapılmıştır. Kendisi, tarih öncesi çağlar için insanların ilk olarak taş araçlar kullandıklarını, sonraları ise bronz alaşımı ve demir kullanmayı öğrendiklerini düşünerek buna göre tarih öncesi çağları Taş Çağı, Tunç Çağı ve Demir Çağı olmak üzere üç farklı döneme ayırmıştır. Günümüzde modern arkeoloji de bu sınıflandırmayı temel almaktadır. Ulaşılan teknoloji düzeyi temel alınarak yapılan bu modele göre tarih öncesi çağlar Taş Devri ve Maden Devri olmak üzere iki ana sınıfa ayrılır. Taş Devri kendi içinde paleolitik, mezolitik ve neolitik dönem olarak üçe ayrılır. Maden Devri ise bakır, tunç ve demir çağı olmak üzere üç farklı dönemden oluşmaktadır. İlk insanların tarih sahnesine çıkmasından Maden Devri ne kadar olan zamanı kapsar. Milattan Önce 600.000 ile 5.500 yılları arasını kapsayan çağdır. İnsanların taşları kullanma becerilerine göre kaba, yontma ve cilalı taş çağları olmak üzere üçe ayrılmaktadır. Başlangıcı ve sona ermesi, çeşitli ülkelerde, birbirine göre değişik şekillerde olmuştur. Türkiye özelinde bile, bir yöreden diğerine, değişiklik gösterir. - İnsanlık tarihinin en uzun süren dönemi olan eski taş çağı insanların doğaya en fazla bağımlı yaşadığı dönemdir. Tamamen tüketmeye yönelik bir toplum yapısı vardır. İnsanlar geçimlerini avcılık ve toplayıcılık yaparak sağlamaktaydılar. Genellikle erkekler avcılık yaparken kadınlar da toplayıcılık yapıyorlardı. - Mağaralarda ve ağaç kavuklarında yaşamışlardır. - Kendilerini vahşi hayvanlardan koruyabilmek ve daha kolay avlanabilmek için taş ve kemikten aletler yapmışlardır. İnsanoğlunun yaptığı ilk araç gereçlerdir. - Mağara duvarlarına resimler yapmışlardır. Duvarlara resim yapmak için kullandıkları boyaları bitkilerden elde etmişlerdir. Mağara duvarlarına resim yapmalarının en büyük amacı kendilerini, korkularını, inançlarını ifade etmek içindir. Bu resimler tarihin ilk sanatsal faaliyetleri olarak kabul edilmiştir. - Eski taş döneminin büyük bölümü buzulların kaplı olduğu bir dönemdir. - Türkiye'de bu döneme ait en önemli merkezler, Antalya çevresinde Karain, Beldibi ve Belbaşı mağaralarıdır. Karain mağarasında çakmak taşından el baltaları, taştan yapılmış kesici ve delici aletler bulunmuştur. Mağaranın duvarlarında, dağ keçisi ve geyik gibi av hayvanlarının resimleri görülmüştür. Ayrıca İstanbul'daki Yarımburgaz Mağarası bu merkezlerdendir. Dünyada ise bu döneme ait merkezler, İspanya Altmaria ve Fransa Lasque'dir. - İnsanlar bu dönemde hem avcılık ve toplayıcılığa devam etmiş hem de yavaş yavaş üreticiliğe geçmeye başlamıştır. - Buzullar artık erimeye başlamıştır. - Bitki örtüsü, hayvan toplulukları ve insanoğlu bu köklü ekolojik değişikliklere uyum sağlamıştır. İnsanoğlu kendine uygun yeni bir yaşam ve beslenme düzeni sağlama yolunda adımlar atmaya başladığı yeni bir döneme girmiştir. - Ateşin bu dönemde bulunmuştur. Ateşin keşfedilmesiyle birlikte insanlar soğuktan ve vahşi hayvanlardan korunmaya başlamış, yiyeceklerini pişirmeye ve aydınlanmaya başlamışlardır. - Bu dönemin en önemli buluşu mikrolittir. Mikrolit, çakmak taşından yapılan küçük araç gereçlerdir. Minik saplı kazıyıcılar, deliciler en sık rastlanan mikrolit alet türleriydi. Bunların yanında çakmaktaşı ve obsidien mikrolitlerin ahşap bir sapa oyulmuş yuvaya yerleştirilmesi ile oluşturulmuş oraklar da bu dönemin buluntularındandır. - Bu dönemin önemli yeniliklerinden biri de beslenmenin çeşitlenmesi olmuştur. Önceleri protein ağırlıklı beslenme türü hakimken bu dönemde çeşitli bitki ve köklerin beslenme alışkanlığının bir parçası olduğunu görmekteyiz. Ayrıca ortamın uygun olduğu bölgelerde balıkçılık önem kazanmıştır. - Antalya yakınlarında Öküzini ve Belbaşı Mağarası, Marmara Bölgesinde Ağaçlı, Gümüşdere, Domalı, Akçalı, Şile, Ağva, Ambarlı Deresi, Çekmece yakınları ile Gelibolu Yarımadası'nda Ören Mevkii ile Akbaş Şehitliği, Burdur yakınlarında Baradız, Konya'da Pınarbaşı, Samsun'da Tekeköy, Şanlıurfa Bozova ilçesinde Biris Mezarlığı ve Birecik ve Suruç ilçelerinde bu döneme ait çok sayıda buluntu yeri saptanmıştır. - İnsanlar iklimin ılımanlaşmasıyla beraber mağaralarından çıkarak su kenarlarında yaşamaya başlamışlardır. - Yerleşik hayata geçilmeye başlanmasıyla beraber ilk köy yerleşim yerleri kurulmaya başlamıştır. İnsanlar tarım yapmaya başlamışlar böylelikle avcılık ve toplayıcılık yapan tüketici toplumlar, yerini üretici toplum yapısına bırakmıştır. - Hayvanlar evcilleştirilmişlerdir. Köpeğin yanında koyun, keçi, sığır, at gibi hayvanlarda bu dönemde evcilleştirilmiştir. - Tarımla beraber üretimde artış sağlandığı için, ihtiyaç fazlası ürünler nedeniyle takas yöntemiyle ticaret başlamıştır. - İş gücü ihtiyacı sebebiyle kölelik ortaya çıkmıştır. - İnsanlar bitki liflerinden elbiseler üretmişlerdir. - Pişirilmiş topraktan araç gereç yapımı seramikçiliği ortaya çıkarmış böylece insanlar bu dönemde kil ve topraktan kap kacaklar yapmışlardır. - Cilalı Taş Devrinden önceki dönemlerde ölüler yaşadıkları alanın altına ya da hemen dibine gömülürmüş. Ancak bu dönemde mezarlıklar yapılmış ve ölüler yerleşim alanından uzak yerlere gömülmüşlerdi. Bu dönemde anıt mezarlara ilk örnek olarak Menhir ve Dolmen Lahit mezarlıkları bulunmuştur. - Yeni Taş Çağı'nın dünyada öncelikle Mezopotamya ve Anadolu'da başlandığı bilinmektedir. Anadolu'da bu döneme ait merkezler; Göbeklitepe, Çayönü, Çatalhöyük. Ayrıca Çatalhöyük; insanlık tarihinin en eski şehir yerleşim alanıdır. İnsanlar bu dönemde artık madenlerden araç gereç yapmaya başladıklarında cilalı taş devri sona ermiş, maden devri başlamıştır. Dayanıklı araçlar tarım tekniklerinin gelişmesine yardımcı olmuş, köyler kentlere dönüşmeye başlamıştır. Bu dönem MÖ 5500 ile MÖ 3200 yılları arasındadır. - Taş çağının sonlarına doğru madenin keşfedilmesiyle birlikte bakır dünyada medeniyetlerin gelişmesine ve ilerlemesine büyük katkı sağlamıştır. İnsanoğlunun ilk bulduğu maden olan bakır hem yüzeye yakın yerlerde ve bol miktarda bulunmuş hem de çok az maliyetle birçok alanda kullanılabilmiş ve bakırın işlemesi de kolay olmuştur. - İnsanlar bu madeni, silah, kap kacak ve enstrümanların yapımında kullanmışlardır. Altın ve gümüş ise süsleme amaçlı kullanılmıştır. Bakır insanların inançları konusunda da devreye girmiş, insanlar bakır madenini kullanarak heykel tanrıçalar yapmışlardır. Bakır çağı Erken ve Geç Bakır Çağı olarak iki evreye ayrılmıştır. - Alacahöyük, Beycesultan, Truva, ve İkiztepe, Anadolu'da bakır devrine ait önemli yerleşim alanlarıdır. - Tunç, bakır ve kalayın karışımıyla ortaya çıkan bir madendir. Bu dönemde insanlar bu iki madeni karıştırarak bakırdan daha sağlam olan tunç elde etmişlerdir. Bakırın kalayla karışımının MÖ 3000'li yıllara rastlayan keşfi neticesinde ortaya çıkan Tunç ile alet ve kap yapımı bu dönemin başlangıcı olarak kabul edilmiştir. - Saban ve dokuma tezgahı kullanılmaya başlanmıştır. - Tunç çağı şehirleşmeyle birlikte şehir devletlerinin kurulduğu, şehirlerin etrafının savunma amaçlı kale ve surlarla çevrildiği bir dönemdir. Tunç Çağı, erken, orta ve geç olmak üzere üç dönemde incelenir. - Son maden çağı olan Demir Çağı, MÖ 1800 1200 yılları arasında farklı yer ve zamanlarda başlamış ve yazının keşfi sonucunda tarihi çağlara geçilmesiyle son bulmuştur. - Tunç kadar pahalı ve zor bulunmadığı için kısa sürede yaygınlaşmıştır. - Zamanla, keşfedilen demir cevher alanları ile demir hem ucuz hem de en çok kullanılan maden olmuştur. - Bu dönemde birçok araç üretilmiş ve balta, saban gibi aletlerin maliyetlinin azalması sonucu teknolojik ilerleme hızlanmıştır. Böylece üretim gelişmiştir. - Küçük şehir devletleri yerini büyük devletlere bırakmaya başlamıştır. İlk krallıklar kurulmuştur. - Anadolu'da demir çağına ait önemli merkezler Hacılar, Alişar, Alacahöyük ve Truva dir. Yazının bulunmasıyla birlikte tarih öncesi çağlar sona ermiştir. - Tarih Öncesi Çağlar ve Tarih Çağları Nelerdir ? Özellikleri Nelerdir?. Bilgiza. 06.03.2023. https://bilgiza. com/tarih-oncesi-caglar/ Erişim Tarihi: 05.09.2023 - Demir, Kerem. Tarih Öncesi Çağlar ve Özellikleri. Derstarih. 29.11.2019. https://derstarih. com/tarih-oncesi-caglar/#:~:text=Kendisi%2C%20tarih%20%C3%B6ncesi%20%C3%A7a%C4%9Flar%20i%C3%A7in,%C3%BCzere%20%C3%BC%C3%A7%20farkl%C4%B1%20d%C3%B6neme%20ay%C4%B1rm%C4%B1%C5%9Ft%C4%B1r Erişim Tarihi: 05.09.2023. - Tarih Öncesi Dönemlerde Anadolu ve Çevresi. Bilgicik. https://www. bilgicik. com/yazi/tarih-oncesi-donemlerde-anadolu-ve-cevresi/ Erişim Tarihi: 07.09.2023. - Mezolitik Çağ. Arkeotr. https://www. arkeo-tr. com/mezolitik-cag. html Erişim tarihi: 11.09.2023 - Bakır Çağı. Tarihiolaylar. https://www. tarihiolaylar. com/tarihi-olaylar/bakir-cagi-kalkolitik-cag-1273 Erişim Tarihi: 13.09.2023. - Karafakı, Filiz Çetinkaya. Tarih Öncesi Çağlar. acikders. ankara. edu. https://acikders. ankara. edu. tr/pluginfile. php/152380/mod_resource/content/1/4. HAFTA%20ORTA%20%C3%87A%C4%9E%20ARKEOLOJ%C4%B0S%C4%B0. pdf Erişim Tarihi: 13.09.2023


Işıl ışıl süslenmiş yılbaşı ağaçlarının hepimize güzel duygular hissettirdiğini söylemek yanlış olmayacaktır. Eskiden, üzerinde Noel baba ve yılbaşı ağaçlarının olduğu simli kartpostallar nasıl da mutlu ederdi bizi. Fakat süslemeleriyle görsel şölen sunan yılbaşı ağaçlarının kökenine, kültürel arka planına dair bilgilerimiz yüzeysel diyebileceğimiz bir seviyede. Bu yazıda yeni yılın yaklaştığını haber veren yılbaşı ağaçlarının kültürel, tarihsel bir analizini bulacaksınız.. Tüm dünyada çeşitli yılbaşı süslemelerinden bahsetmek mümkün olsa da yılbaşı ağacının evrensel bir yönü vardır. Üzerindeki süsler ya da ağaç türleri farklı olsa da dünyanın dört bir yanında Noel ve Yeni yıl kutlamalarının vazgeçilmez bir parçasıdır. Yılbaşı ağaçları genellikle köknar, ladin ve yeşil çam olarak karşımıza çıkar. Bu ağaçlarının süslenmesiyle yeni yıl ağaçları oluşmaktadır. Noel ağaç süsleme geleneğinin tam olarak ne zaman ortaya çıktığına dair net bilgi bulunmuyor. Fakat ağaçların süsleme geleneğinin Avrupa Pagan geleneklerine kadar uzandığını söylemek mümkündür. Özellikle Pagan dinlerin tamamına yakınında ağaç kutsal bir unsur olarak kabul edilmekteydi. Pagan dini kutlamalarında yapraklarını dökmeyen ağaçlar korkuya ve kötülüğe karşı bir direnç gücü olarak görülüyordu. Daha sonra bu gelenek dini bir boyut değiştirdi ve Hristiyanlığa geçen İskandinavyalıların Noel zamanı şeytanı kaçırtma, ya da kuşlar için bir ağaç hazırlama ritüeli olarak evlerine girdi. Sadece İskandinav ülkelerinin değil Çinliler, Yahudiler ve Mısırlılar da bu yaprak dökmeyen, her mevsim yeşil kalan ağaçları ölümsüzlüğün bir sembolü olarak kabul ediyordu. Bir önceki paragrafta da bahsettiğimiz gibi Noel ağaçlarının kökenine dair net bir bilgi yok fakat farklı kültürlerde benzerlikleriyle ve farklılaşan yönleriyle birçok kökeni bulunmaktadır. Bazı kaynaklar Noel Ağacının, Batı Almanya'da ortaya çıktığını öne sürmektedir. Ortaçağda Adem ve Havva'nın cennet bahçesinden kovulmasını sahneleyen bir tiyatro oyununda, arka dekor olarak kullanılan üzerinde elmalar olan bir çam ağacı bulunuyordu. O zamandan itibaren Adem ve Havva yortusunda (yani 24 Aralık'ta başlayıp 31 Ocak'ta sona eren zamanda) Almanlar, evlerine böyle bir cennet ağacı dikerek üzerine çeşitli hamur işleri bırakırlardı. Tabii sonrasında bu hamur işlerinin yerini çeşitli süslemeler, çörekler ve İsa'yı sembolize eden mumlar aldı. Noel zamanında evlerde sadece bu ağaçlar yoktu; Noel piramitleri de bulunuyordu. Zamanla bu cennet ağacının ve Noel piramidinin buluşmasıyla Noel ağacı ortaya çıktı. Eski Mısırlılar ise, şahin başlı ve güneşi tacında yanan bir disk olarak taşıdığına inandıkları Ra adlı bir tanrıya tapıyorlardı. Gündönümünde, Ra hastalığından kurtulmaya başladığında, Mısırlılar evlerini onlar için yaşamın ölüm üzerindeki zaferini simgeleyen yeşil palmiye ağaçlarıyla doldururlardı. Kuzey yarımkürede, yılın en kısa günü ve en uzun gecesi 21 Aralık veya 22 Aralık'a denk gelir ve kış gündönümü olarak adlandırılır. Eskiden birçok insan güneşin bir tanrı olduğuna ve kışın her yıl güneş tanrısı hasta ve zayıf olduğu için geldiğine inanıyorlardı. Gündönümünü kutladılar çünkü bu onlar için, nihayet güneş tanrısının iyileşmeye başladığı anlamına geliyordu. Yaprak dökmeyen dallar onlara, güneş tanrısı güçlendiğinde ve yaz geri geldiğinde yeniden büyüyecek olan tüm yeşil bitkileri hatırlattı. Noel ve yılbaşına ait süsleme teknikleri Britanya ve İrlanda'da biliniyordu fakat bu yeşil çam ağacının üstüne süsleme yapma geleneği 19. yüzyıla kadar uygulanmamıştı. Bu gelenek Büyük Britanya ve İrlanda Birleşik Krallığı Kraliçesi Victoria'nın eşi Prens Albert ile birlikte hayata geçirilmeye başlandı. Prens Albert bu geleneği Noel zamanında ağaç süsleme işini alışkanlık haline getiren Alman anne ve babasından öğrenmişti. Bu yeni gelenek o zamanlar üst sınıflarda hemen arkasından da halk arasında yaygınlaşmaya başladı. Hatta 1842 yılında Kraliçe Victoria ve Prens Albert'i bir Noel ağacının önünde resmeden bir kart yapıldı. Kraliçe Victoria, zamanının moda ve trend belirleyicisi olması nedeniyle bu akım popüler hale kolayca geldi. Londra'da Noel ağacı sektörü doğdu ve ağaç süslemeleri ile satışa çıktı. Ağaç, dallarına çoğunlukla kurdele, mumlar ve şekerlemeler asılarak süsleniyordu. Kraliçe Victoria ve Prens Albert'in resmedildiği Noel kartı. 17. yüzyılda Almanların Noel ağacını Amerika'ya götürmesiyle birlikte de Noel ağaçları ve süslemeleri 19. yüzyılda moda olmaya başladı. Günümüzde ise ABD' de sevilen iki Noel ağacı ışıklandırması olan Ulusal Noel Ağacının ve Rockefeller Center'daki ilk Noel ağacının ışıkları ritüeli canlı tutmaya devam etti. Sadece Amerika, Almanya ve İngiltere ile kalmayan Noel Ağacı süsleme geleneği, Amerikalı misyonerlerin Çin'e ve Japonya'ya Noel ağaçları ve kağıt süslemeleri tanıtmasıyla da evrensel bir nitelik kazanmaya başlamış oldu. Zamanla kültür misyonerliği için bir araç olarak görülse de yılbaşı ağacı süslemeleri varlığını sürdürmeye devem etti. Örneğin Sovyet Rusya zamanına kadar Noel ağacı geleneği varlığını sürdürmeye devam etmekteydi. Ancak Sovyet Rusya'nın, Noel ağacını hem bir burjuva geleneği olarak yorumlaması hem de dini öğeler barındırdığını ifade etmesi bu geleneği sekteye uğrattı fakat 1990'larda Sovyet Rusya'nın çöküşüyle yeni yıl ağaçları Noel ile birlikte varlığını sürdürmeye devam etti. Yılbaşı ağacı yaygın bir biçimde birçok kültür tarafından benzer biçilerde benimsense de ağaçların evlere getirilişi ve bireysel olarak evlerde süslenişi hakkında kesin bir bilgi yok ama bazı inanışlar var. Uzun zamandır Martin Luther'in eve bir köknar ağacı getirme geleneğini başlattığı düşünülüyordu. Bir söylenceye göre, bir akşam geç saatlerde, Martin Luther ormanın içinden eve yürürken yıldızların ağaçların arasından ne kadar güzel parladığını fark etti. Bu güzelliği ailesiyle paylaşmak istedi, bu yüzden bir köknar ağacını kesip eve götürdü. İçeri girdikten sonra dallara küçük, yanan mumlar yerleştirdi ve bunun güzel Noel gökyüzünün bir sembolü olacağını söyledi böylece Noel ağacı doğdu. Türklerde yeni yıl kutlamaları hakkında konuşmak için öncelikle İslamiyet öncesinde Türklerde yeni yılın ilk günü olarak kabul edilen Nardugan'a bakmak gerekir. Nardugan'da Türkler ölümsüzlüğü sembolize edilen akçam ağaçlarını süsler, etrafında geleneksel ritüellerini gerçekleştirirlerdi. Çam ağacının kutsal olarak görülmesinin diğer sebebi ise tüm ırkların çam ağacından türediğine dair olan inançtan gelmekteydi. Ay yılı esasına göre 25 Aralık'ta gündüzün geceyi yenmesiyle Türkler, Tanrı Ülgen'e teşekkürlerini sunmak için bir çam ağacının dallarına renkli çaputlar asar, kurdeleler bağlar ve hediyeler bırakırdı. Tüm bunlar yukarıda da bahsedildiği üzere eski Pagan dinlerinde olduğu gibi aydınlığın karanlığı mağlup etmesini kutlamak içindi. Doç. Dr. Haluk Berkmen'e göre Noel ağacı süslemesi İslamiyet öncesi Türklerde olan Hayat Ağacı inancına dayanmaktadır. Hayat Ağacı olarak adlandırılma sebebi ise; akçam ağacının kışın yapraklarını dökmeyen ve sürekli yeşil kalan bir doğası olmasına dayandırılıyordu. Yılbaşı ağacının; isimleri, süslemeleri, atfedildiği dini veya kültürel anlam ne olursa olsun evrensel bir özelliğe sahip olduğunu söylemek mümkündür.


Yönetmeninden daha çok senaristliği ile anılan, senaristin zihninde hayat verdiği fakat kendisi hapiste olduğu için tamamen onun istekleri, direktifleri ile çekilen ve ülkesinde yaşanan tüm sorunları tüm çıplaklığı ile anlatarak, tam da bu sebeple 17 yıl yasaklı olan bir filmden bahsedeceğiz. Evet, çoğunuzun bu sözlerimizden tahmin ettiğiniz gibi Yılmaz Güney'in senaryosunu yazdığı, Şerif Gören'in yönettiği Cannes Film Festivali'nde Altın Palmiye ödülünü kazanan Yol'dan bahsediyoruz. Her gün yaşamın içinde karşımıza çıkabilecek karakterler ve bu karakterlerin çarpıcı hikayeleri, ülke gerçeklerinin sunulmasındaki cesaret ve politik duruş temel etmenler olarak sayılabilir. Bu doğrultuda Yılmaz Güney'in kendi deyişiyle memleketiyle hesaplaşmasını yaptığı Yol filmini yeniden keşif kapsamında inceleyebiliriz. Yol 'un hikayesi İmralı Cezaevinde yatan bir grup mahkumun hikayesidir aslında. Ülkede sıkıyönetim uygulanmaktaydı ve hapishanedeki koşullar da dışarıdan farklı değildi. Mahkumlar, umutla bayram izinlerinin çıkmasını beklerken karakterleri tanıyor, bir yandan da onların hikayelerine birbirine paralel olarak dahil oluyoruz. Karakterlerin tanıtımında fark ediliyor ki içerdeyken hapishane müdürü ya da gardiyanın üzerinden soyutlaştırılan güç yapısı, dışarıda askerler üzerinden somutlaştırılıyor. Yılmaz Güney'in hükümete ve sisteme karşıtlığı Yol filmi aracılığıyla somutlaştırılarak izleyiciyle buluşturuluyor. Bayram havası estiren izin haberiyle birlikte beş mahkum yollara düşüyor, hapisten çıkan mahkumların bir başka hapishaneye olan yolculukları böylece başlıyor. Şerif Gören ana karakterlerin hikayelerini birbirine paralel olarak gözler önüne seriyor. Bir haftalık izinin mahkumlar için ifade ettiği anlam ve mutluluğu gözlerinden anlıyoruz. Ancak çok geçmeden onları hem ülkenin içinde bulunduğu hem de kendi acı gerçekleri karşılıyor. Dışarının da en az içerisi kadar rahatsız edici olduğunu her an seyirciye hissettiriyor Şerif Gören. Zaten Yılmaz Güney'in anlatmak istediği ve sinemasının özü de bu. Filmde, dışarının içeriden bir farkı kalmadığının, ülkenin içerisi gibi dışarısının da koca bir hapishaneye dönüştüğünü iç karartıcı sahnelerle gözler önüne seriyor. Yol'a 17 sene yasak konulmasına sebep olan ve Cannes Film Festivali'nde Altın Palmiye ödülünü kazandıran da tam da bu özelliğiydi diyebiliriz. Karakterler hapishaneden dışarıya adımlarını attıkları andan itibaren sokağa çıkma yasağıyla karşılaşıyorlar ve sürekli olarak kontrollerlere takılıp, dışarının hapishaneden farksız olduğu gerçeği ile yüzleşiyorlar. Yol sayesinde darbenin toplum üzerinde yarattığı travmayı karakterlerin hikayesinde görebiliyoruz. Filmde ana hikaye karakterlerindir, fakat arka fon olarak darbe kullanılmaktadır; çünkü Yol beş mahkumun kişisel hikayelerini gözler önüne sererken, ülkenin içinde bulunduğu bunalımı karakterle pekiştirerek filme bütünlük kazandırıyor. Filmde ülkenin problemleriyle pekiştirilen beş mahkumun kişisel analizlerini inceleyelim. Karakterlerin ilki hikayesi en kısa tutulan Yusuf ile başlıyor. Ailesine kavuşma ümidiyle yola çıkan Yusuf, hapishaneden çıkarken ilk kimlik kontrolü sırasında izin kağıdını kaybettiğini fark ediyor ve eşine kavuşma hayalleri bir anda suya düşüyor. Bir haftalık iznini kimliğinin doğrulanmasını bekleyerek ve bahtsızlığına içerleyerek geçirmek zorunda kalıyor. Hapishane içinde hapishane vurgusunu ilk karakterimiz Yusuf'ta görüyor ve Yusuf'un yanından ayırmadığı kuşunun bir metafor olarak kullanıldığını fark ediyoruz; çünkü Yusuf dahil tüm mahkum ve toplumun esareti kuş aracılığıyla anlatılmaktadır. Sevdiği kızı istemek için izinli olarak görüşe çıkan Mevlüt, beş mahkum arasında hayata umutlu bakan ve gelecek kurabilecek karakter olarak sergilenir. Sevdiği kıza kavuşan Mevlüt bu kez de sevdiği kızla yalnız kalmak istemekte; fakat kızın ailesi buna izin vermemektedir. Bu gözetim altında tutulma hali, Mevlüt 'ün dışarıda içeriyi yaşamasına, kısa süreli özgürlüğünde bile hapis hayatı yaşamasına sebep olmaktadır. Mevlüt, kendini yine uzaklaşmak istediği hapis hayatında bulur. Bir diğer karakterimiz olan Ömer özlediği ovasına, köyüne kavuşur ve kısa da olsa mutluluğu burada bulur; ancak silah sesleri, çatışmalar başka bir hapishaneye çevirir köyünü. Suriye sınırını aşıp kaçmakla hapishaneye dönmek arasında kalır ki, bu ikilim ülke insanının temel çaresizliğidir. Mehmet Salim ve Seyyit Ali'nin yaşadıkları, diğer üç karakterden ayrılıyor; çünkü bu iki karakterin yaşadıkları ayrı bir trajedidir. Yol filminin dramatik yönünü bu iki karakter çekmektedir diyebiliriz. Salih eşinin ailesi tarafından nefretle karşılanır, hakarete uğrar. Eşini alarak ailesinin yanından ayrılan Halil'in, trende eşiyle yakınlaştığı sırada yakalanması olayları daha trajik hale getirir. Hükümetin insanları anlayamadığı ve sorunlarına çözüm bulamadığı şekline eleştiri getiren film, Halil'in yaşadığı bu olay ile insanın insanı anlamaması dikkat çekici bir nokta olmuştur. Yılmaz Güney'in üzerinde belki de en çok yoğunlaştığı karakter Tarık Akan'ın canlandırdığı Seyyit Ali'dir. Hapisteyken eşi Zine'nin kötü yola düşmesi Seyyit Ali'ye namusunu temizlemekten başka fırsat vermez; fakat Seyyid Ali ikilemde kalmıştır. Karısını öldürmeli midir öldürmemeli midir, törelere uymalı mıdır uymamalı mıdır, karısını affetmeli midir, affetmemeli midir? Tüm bu ikilemlerle, dondurucu soğukta yapılan çetin yolculukta kafamızdaki soruların cevaplarını alıyoruz. Mehmet Salih'in korkusu, Seyyit Ali'nin ikilemleri, Mevlüt'ün yaşadıklarından tat alamaması, Yusuf'un umutsuzluğu ve Ömer'in sıkışmışlığı sıkıyönetim altındaki halkın duygularının birer dışavurumudur. Sinemamızda 60'lı yıllarda görmeye başladığımız toplumsal gerçekçi filmlerin, 80'li yıllardaki nadide örneklerinden biri olan filmin başarısının sırrı, Yılmaz Güney ve Şerif Gören'in cesareti, anlatıdaki ustalıkları ve eriştikleri olgunlukta yatmaktadır. Cannes'da Altın Palmiye ödülünü alan ilk Türk filmi olan Yol, ülkemizde uzun yıllar yasaklanmış ve 17 yıl aradan sonra gösterime girmiştir.


Yunan Edebiyatı, Antik Yunan Dönemi'nden günümüze kadar süregelen bir edebiyat geleneğidir. Bu edebiyat geleneği, Yunanistan ve çevresindeki diğer antik Yunan şehir devletlerinde gelişmiş ve etkisini yaymıştır. Yunan Edebiyatı, Batı Edebiyatı'nın temelini oluşturan ve önemli bir etkisi olan bir dönüm noktasıdır. Eski Yunan Edebiyatlarının yapıtlarında, mitolojik unsurlara ağırlık verilmiştir. Yunan Edebiyatı'nda kullanılan dil, Eski Yunanca olarak adlandırılan bir dil olan Attika lehçesidir. Bu dil, Atina'nın çevresinde konuşulan ve klasik dönemde resmi dil olarak kabul edilen bir lehçedir. Attika lehçesi, M. Ö. 9. yüzyıldan M. S. 6. yüzyıla kadar Yunan Edebiyatı'nın ana dilini oluşturmuştur. Antik Yunan Edebiyatı'nda kullanılan alfabe ise Yunan alfabesi olarak bilinir. Yunan alfabesi, Fenikelilerin alfabelerinden türemiş ve M. Ö. 9. yüzyılda oluşturulmuştur. Yunan Edebiyatı; felsefe, tiyatro, destanlar, lirik şiir, epik şiir ve diğer edebi türlerde önemli eserler üretmiştir. Yunan Edebiyatı, tarihsel gelişim süreci boyunca birkaç belirgin döneme ayrılır. Arkaik Dönemle başlayan Yunan Edebiyatı'nın en önemli eserleri ve yazarları bu dönemdedir. Homeros ve Hesiodos gibi yazarlar Yunan Edebiyatı'nın temellerini atmışlar. Homeros'un İlyada ve Odysseia eserleri, bu dönemin en ünlü eserleridir. İlerleyen süreçte karşımıza çıkan Klasik Dönem içerisinde ise özellikle drama ve şiir biçiminde gelişir. Tragedya yazarlarından Aiskhylos, Sophokles ve komedi yazarı Aristophanes bu dönemin en ünlü yazarlarıdır. Ayrıca, bu dönemde büyük düşünürlerin Platon ve Aristoteles'in de eserleri bulunmaktadır. Büyük İskender'in ölümüyle başlayan ve Kleopatra'nın ölümüyle sona eren Helenistik Dönem ise, Yunan Edebiyatı'nın genişlemesi ve çeşitlenmesi ile tanınır. Bu dönemde özellikle Meander'ın komedileri, Theokritos'un idil şiirleri ve Kallimakhos ve Apollonios Rhodios'un epik şiirleri öne çıkmaktadır. Yunan Edebiyatı'nın Roma Dönemi, Roma İmparatorluğu'nun kontrolü altında geçmiştir ve bu dönem, Yunan Edebiyatı'nın yeniden canlanmasını gösterir. Ancak bu dönemin edebiyatı, genellikle Helenistik Dönem'den kalma eserlerin yeniden yazılması veya yeniden yorumlanması şeklinde olmuştur. Yine de, bu dönemde bir dizi önemli eser üretilmiştir. Örneğin, Yunan romansının en güzel örneklerinden biri olan Daphnis ve Chloe, Longus tarafından yazılmıştır. Ayrıca, Yunan tragedyasının önemli bir devamı olan Cassius Dio da bu dönemde yazılır. Çağdaş Yunan Edebiyatı'ndan önce olan Bizans Dönemi'nde Yunan Edebiyatı, Hristiyanlık ve Klasik Yunan geleneği arasında bir denge kurma çabası içindedir. Bu dönem boyunca Yunan Edebiyatı, genellikle dini, tarihsel, felsefi ve edebi metinler olmak üzere dört ana kategoriye ayrılır. Bizans Dönemi Yunan Edebiyatı, Orta Çağ ve Rönesans dönemlerinde Avrupa'da büyük bir etkiye sahiptir ve Modern Yunan Edebiyatı'nın ve Doğu Ortodoks Kilisesi'nin dini metinlerinin temelini oluşturmuştur. Bu dönemdeki yazarlar ve düşünürler, Klasik Yunan ve Roma eserlerini korurlar ve yorumlarlar ayrıca kendi orijinal eserlerini de üretirler. Çağdaş Yunan Edebiyatı ise geniş bir yelpazede eserler ve yazarlar içerir. 20. ve 21. yüzyıllarda Yunan Edebiyatı, ulusal ve küresel konulara, sosyal ve politik olaylara ve insan psikolojisi ve duygusal yaşama odaklanan çeşitli türlerde eserler üretmiştir. Çağdaş Yunan Edebiyatı genellikle modernizm, postmodernizm ve diğer çeşitli edebi akımlarla karakterizedir. İlyada, Homeros'un bu epik şiiri, Truva Savaşı'nın onuncu yılında geçer. Kahraman Akhilleus'un öfkesi ve Truva prensi Hektor ile olan çatışması etrafında şekillenir. İlyada, Akhilleus'un en iyi arkadaşı Patroklos'un ölümünün ardından savaşa dönüşünü ve Hektor ile olan son savaşını anlatır. Hikaye, Hektor'un cenazesinin düzenlenmesiyle sona erer. Odysseia, yine Homeros'un bir başka epik şiiridir. Truva Savaşı'nın bitiminden sonra kahraman Odysseus'un anavatanı İthaka'ya dönme çabalarını anlatır. Bu on yıllık yolculuk sırasında Odysseus, bir dizi mitolojik canavarla ve tanrılarla karşılaşır, tutsak kalır ve hatta ölüler diyarını ziyaret eder. Sonunda, Odysseus evine döner, sahte suitörlerini yenilgiye uğratır ve karısı Penelope ile yeniden bir araya gelir. Sophokles'in Thebai Üçlemesi, Antik Yunan'ın en önemli trajedi yazarlarından biri tarafından yazılan üç oyunu içerir; Oedipus Rex, Oedipus at Colonus ve Antigone. Bu oyunlar, Thebes Kralı Oedipus ve onun ailesinin dramatik ve trajik hikayelerini anlatır, ancak bu oyunlar kronolojik sırayla yazılmamıştır. Oedipus Rex başlığında; Oedipus kaderinden kaçmak için çabalasa da trajik bir şekilde kendi babasını öldürür ve annesiyle evlenir. Bu gerçeği öğrendiğinde, kendini kör eder ve tahttan feragat eder. Oedipus at Colonus başlığında; sürgünde olan Oedipus, kızı Antigone ile Atina yakınlarındaki Colonus'ta yaşar. O, orada ölür ve gömülür, fakat onun mezarının yerini sadece birkaç kişi bilir. Antigone başlığındaysa; Oedipus'un kızı Antigone, kardeşlerinin birbirlerini öldürdüğü bir savaştan sonra Thebes'e döner. Yeni kral Creon, düşman kardeşi Polyneices'in bedeninin gömülmesini yasaklar ancak Antigone bu yasağı çiğner. Bu, Creon'un öfkesini çeker ve Antigone'yi ölümle cezalandırır. Herodotos'un Tarih eseri, Batı dünyasında yazılan ilk büyük tarihi eserdir ve genellikle tarih yazımının babası olarak anılır. Eser, Greko-Pers Savaşları olarak da bilinen Pers İmparatorluğu ile Yunan şehir-devletleri arasındaki savaşlara detaylı bir şekilde yer verir. Herodotos, tarih yazımında eleştirel düşünce ve araştırmayı kullanarak mitolojik ve dogmatik anlatılardan farklı bir yaklaşım sunar. Tarih eseri, tarihsel olayları aktarmanın yanı sıra insanların ve toplumların davranışlarına, inançlarına ve kültürlerine dair derin bir bakış açısı sağlar. Antik Yunan şairi Sappho'nun eserleri, aşk ve arzu temalarına odaklanır ve genellikle doğrudan ve samimi bir dil kullanır. Onun şiirleri, genellikle kendi yaşam deneyimlerine ve duygusal durumlarına dayanır. Ancak Sappho'nun şiirlerinin büyük bir kısmı günümüze ulaşmamıştır. Çalışmalarının çoğu sadece parçalar halinde veya ikinci el alıntılarla bilinir. Sappho'nun en ünlü şiiri, genellikle Bir Tanrı Gibi olarak çevrilen ve başka bir kadına olan özlemini ve arzusunu ifade eden bir şiirdir. Sappho ayrıca, lirik şiirin öncülerinden biri olarak kabul edilir. Medea adlı eser, kahraman Jason ve karısı Medea'nın hikayesini anlatır. Hikaye, Jason'ın Medea'yı terk edip Glauce adında daha genç ve soylu bir kadınla evlenme kararını aldığı noktada başlar. Medea, ihanete uğramış biridir ve hırslarından dolayı Jason'a karşı intikam alma planları yapar. Jason'un Medea'dan aldığı en büyük armağan olan çocuklarını öldürerek intikamını tamamlar. Jason'u çaresiz bırakan bu trajik eylemden sonra Medea, Tanrı Helios'un gönderdiği bir ejderha arabasıyla kaçar. Bu eser intikam, ihanet ve adaletin yanı sıra kadınların sosyal statüsü gibi temaları ele alır. Medea'nın çaresizliği ve çılgınlığı, güçlü ve unutulmaz bir karakter yaratır. Devlet eserinde Platon adaletin, herkesin doğru yerini bulduğu ve kendi işini yaptığı bir düzen olarak tanımlar. Platon ayrıca, ideal devletin filozof-kral tarafından yönetilmesi gerektiğini ileri sürer. Bunun nedeni, filozofların gerçeği arayan ve onu anlama yeteneğine sahip tek kişiler olmasıdır. Ayrıca eserde, Platon ideal bir eğitim sistemini tanımlar ve kadınların erkeklerle eşit haklara ve fırsatlara sahip olması gerektiğini savunur. Eserde, Sokrates ve çeşitli Atinalılar arasındaki diyaloglar vasıtasıyla bu fikirler sunulur. Varoluşçuluk akımını benimseyen ve Çağdaş Yunan Edebiyatı'nın en ünlü isimlerinden biri olan Nikos Kazancakis'in romanı Zorba, bir İngiliz Dil Okulu sahibi olan Yunanlı bir anlatıcı ve yaşamı dolu dolu yaşayan bir adam olan Alexis Zorba arasındaki dostluğu anlatır. İkisi, Krete adasında bir lignit madeni işletme planı yaparlar. Zorba, hayatın zorluklarına rağmen her zaman neşeli ve iyimserdir. O; hayatı, aşkı, ölümü ve insan doğasını tam anlamıyla yaşamaya ve anlamaya çalışır. Kendi felsefesini dans etmek ve müziği yaşamak aracılığıyla ifade eder. Zorba, ahlaki ve felsefi sorulara dair zengin bir tartışma sunar ve insan deneyiminin doğası ve anlamı hakkında derinlemesine bir bakış sağlar.


Antik dünyanın en büyük askeri dehalarından birisi olarak kabul edilen Büyük İskender, hükümdar olduğu süre boyunca birçok başarılı sefer gerçekleştirmiş; başarısız olsa da dünyayı değiştirecek birçok projeyi uygulamaya koymuştur. Tüm bunların yanında Büyük İskender, sayısı yirmiyi aşan birçok kentin kurulmasına ve yenilenmesine ön ayak olmuş, birçoğuna da bizzat kendi ismini vermiştir. Üstelik bu şehirlerin bazıları günümüzde halen aktif yerleşim yerleri olarak devam etmektedir ve ülkemizde yer alan bazı şehir/ilçeler de bu listeye dahildir! Asıl adı III. Aleksandros olan fakat yaygın adıyla tanıdığımız Büyük İskender, M. Ö. 336 323 yılları arasında Antik Makedonya Krallığı'nı yönetmiş kraldır. Krallığı boyunca girdiği hiçbir savaşı kaybetmemesi, kendisinin tarihin en başarılı askeri komutanlarından birisi olarak kabul edilmesini sağlamıştır. 16 yaşına kadar ünlü filozof Aristoteles tarafından eğitim alan Büyük İskender, 30 yaşına geldiğinde Yunan şehir devletlerini işgal ederek antik dünyanın en büyük imparatorluklarından birisini kurmuştur. Elbette bu işgaller sessiz sedasız olacak değildi. Büyük İskender, işgal ettiği Yunan şehir devletlerinde çıkan isyanları bastırarak bu devletleri Makedonya Krallığı'na bağlamıştır. Bu başarılı girişimin ardından Büyük İskender, yerinde durmamış, tam aksine devam etmiştir. Tarihler M. Ö. 334'ü gösterdiğinde 35 bin kişiden oluşan ordusu ile Asya Seferi'ne çıkan İskender, günümüzde Çanakkale Boğazı'nın bulunduğu yerden Anadolu'ya geçmiş ve burada Persleri bozguna uğratmıştır. Daha da devam ederek şu anda üzerinde bulunduğumuz Anadolu, Suriye, Mısır ve Mezopotamya bölgesinin tamamını ele geçirmiştir. Bir süre boyunca işgal ettiği bu bölgelerde kalan Büyük İskender, Hindistan'a kadar ilerlemiştir. Büyük İskender'in yaşamı boyunca bir hedefi de vardı: Dünya'nın sonuna ve Büyük Dış Deniz'e ulaşmak. Bu hedefini gerçekleştirmek için M. Ö. 326 yılında Hindistan'ı işgal etse de Büyük İskender'e eşlik eden orduda ufak çatlamalar başlamıştı. Askerlerde baş gösteren yorgunluk ve vatan hasreti, bu işgalin yarıda kalmasına ve akabinde geri dönülmesine sebebiyet vermiştir. 33 yaşında, henüz oldukça gençken hayata veda eden İskender'in yaşamının son yılları, iç savaşlar, taht kavgaları ve isyanlarla geçti diyebiliriz. Bu parçalayıcı hareketlerin sonunda krallık, toplamda dört ana parçaya bölündü. Bunlar: Makedonya, Mısır'da yer alan Ptolemaios Krallığı, Seleukos İmparatorluğu ve Pergamon Krallığı. Yaşamı boyunca Büyük İskender, çeşitli Yunan efsanelerini öğrenmiş ve kendisinin yenilmez birisi olduğunu hatta daha da ileriye giderek ilahİ bir varlık olduğuna inanmıştır. Krallığı süresince gerçekleştirdiği seferlerde kendi adını taşıyan yirmiye yakın şehir ve bölge kurmuş, birçok bölgenin yapımı ve yenilenmesine öncülük etmiştir. Alexandrupolis, Büyük İskender tarafından kurulan ilk şehirdir. Büyük İskender, babası henüz tahtta iken ve kendisi bir veliaht prens unvanına sahipken günümüzde Bulgaristan sınırlarının güneybatısında yer aldığı varsayılan Maedi kabilesine bir sefer düzenlemiştir. Bu sefer sonucunda isyancıları bastırarak İskender şehri adını verdiği Alexandrupolis şehrini kurmuştur. Günümüzde şehrin konumu tam olarak bilinmemektedir. Bu ilk olma özelliğine sahip şehrin yerinin tam olarak bilinememesi, iki ihtimali ortaya çıkarmıştır: Şehir kurulduktan kısa bir süre sonra terk edildi veya başka bir isimle anılmaya başlandı. Günümüzde Türkiye sınırları içerisinde yer alan Muğla iline bağlı Dalyan ilçesi olarak varlığını sürdürmektedir. M. Ö. 306 yılı civarında kurulduğu düşünülen yerleşimin ilk adı Antigonia olarak geçmektedir. Direkt olarak Büyük İskender'in kendisinin değil, varislerinden birisinin kurduğu düşünülmektedir. Karya'da yer alan bu kasaba, M. Ö. 333 yılında garnizon veya askeri yerleşim maksatlı kurulmuştur. Bir önceki yerleşim yerinde olduğu gibi buranın da şahsen Büyük İskender tarafından değil, bir varisi tarafından kurulup İskender'in adının verildiği rivayet edilmektedir. Başkenti Halikarnas olarak bilinen Karya, günümüzde sınırları içerisinde yaşadığımız Türkiye'nin güneybatısında yer alan, Muğla iline bağlı Bodrum ilçesidir. Eski kaynaklar incelendiği zaman Karyalılar hakkında pek bir bilgiye rastlanılmamaktadır. Sadece bir kez karşımıza çıkan Karyalılar, yaklaşık 400 yıl gibi uzun bir sürenin ardından tekrardan ortaya çıkıyor, hem de Homeros tarafından. Antik Çağ'da varlığını sürdüren İyonyalı ozan Homeros, Gemi Kataloğu'nda Karya halkının Milet civarında Menderes nehri boyunca yaşadıklarını anlatır. Yine Homeros'a göre Karyalılar, Truva Savaşı'nda Truvalıların yanında yer almıştır. Homeros'un yaşadığı yıllarda Milet, Yunan kasabası olarak görülmekteydi. 5. yüzyılda ise Yunanlılar, Karyalıların İyon Denizi adalarından Karia'ya geldiklerini iddia ederken Karyalılar tam aksine yerli olduklarını savunmaktaydılar. Günümüzde Hatay olarak adını sürdüren ilimiz, Antakya ve İskenderun adıyla da bilinmektedir hatta İskenderun adında bir ilçesi de vardır. Kuruluşu hakkında ise Issus gazilerinin yerel halkla bir araya gelerek yepyeni bir hayata başlamayı planladıkları kalıcı bir garnizon olduğu yönünde söylentiler vardır. Bölge, Fırat Nehri ve devamında Mezopotamya'ya giden sahil yoluna sahip olması ve Suriye sınırını kontrol etmesi ile mükemmel bir stratejik konuma sahiptir. Bölgenin kurulması için Büyük İskender'in şahsen bir emir verip vermediği kesin bilgilerle kanıtlanmamıştır, varislerinden birisi tarafından da kurulmuş olabilir. Ayrıca bölgedeki en eski arkeolojik kalıntılar, M. Ö. 4. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Günümüzde Hatay'da yer alan Hatay Arkeoloji Müzesi, içerisinde barındırdığı eserler ile ülkemizdeki önemli arkeolojik müzeler arasında yer almaktadır. Mısır'da yer alan İskenderiye, Büyük İskender'in adını taşıyan şehirler arasında en bilinenidir. Akdeniz'in en büyük şehri olan İskenderiye, yerliler tarafından Akdeniz'in Gelini olarak isimlendirilmiştir. M. Ö. 330 yılının Ocak ayında bölge seçilmiş olsa da şehrin kurulması Nisan ayında gerçekleşmiştir. Tamamen Yunan-Makedon şehri olan İskenderiye'de aynı zamanda yerli ve Yahuda mahalleleri de vardı; fakat az sayıda olmalarından dolayı yerliler ve Yahudiler burada ikinci hatta üçüncü sınıf vatandaş muamelesi görmekteydiler. Kurulduğu dönemden itibaren günümüzde dahi son derece önemli bir konuma sahip olan İskenderiye hakkında derya deniz bilgiler ve söylemler vardır. - Ariana'daki İskenderiye: M. Ö. 330 yılının Eylül ayında yerliler ve Makedonya gazileri ile birlikte yerleşim alanı doldurulmuştur. Günümüzde Afganistan'da yer alan Herat kenti olarak varlığını sürdürüyor. - Nikephorion: Günümüzdeki ismi Suriye'de yer alan Rakka şehridir. - Opiania'da İskenderiye: Günümüzde Afganistan'da yer alan Gazze bölgesini temsil etmektedir. - İskenderiye Karmanya: Günümüzdeki konumu tam olarak bilinmemekle birlikte en çok adı geçen bölge, İran bölgesidir. - Margiana'daki İskenderiye: Türkmenistan'da yer alan Merv kenti eski adıdır. - Tire: M. Ö. 332 ile 331 yıllarında Yunan göçmenleri ve yerlilerle birlikte tekrardan bölgeye yerleşim sağlanmıştır. - Gazze: M. Ö. 331 tarihinde Avrupalı göçmenler ve yerlilerle birlikte oluşturulmuştur. - Drangiana'da Prophthasia: Önceki adı Phrada olan bu yerleşim yeri, M. Ö. 330 tarihinde Prophthasia olarak değiştirilmiştir. Günümüzde Afganistan'ın Farah kentine denk gelmektedir. - Arachosia'daki İskenderiye: M. Ö. 330 ve 329 yılının kış mevsiminde yerliler ve Makedonya gazileri ile birlikte bölgede yeniden yerleşim sağlanmıştır. - Kafkasya'da İskenderiye: Günümüzdeki konumu Afganistan'da yer alan Charikar şehridir. Adını saydığımız birçok şehir gibi burası da kalıcı garnizon olarak kurulmuştur. - Alexandrie Eschate: Syrdar'ya üzerinde kalıcı garnizon olarak kurulmuştur. Günümüzde Tacikistan'da yer alan Khodzent şehrine denk gelmektedir. - Oxus'ta İskenderiye: Kesin bir bilgi olmamakla birlikte M. Ö. 328 tarihinde Yunan ve İran gazileri ile yerlilerin birleşmesi sonucu Pers şehrinin yeniden kurulması amaçlanmıştır. Günümüzdeki konumu hakkında bir kesinlik yoktur, birçok uzman kişi tarafından Afganistan'da yer alan Ai Khanum şehri olduğu düşünülmektedir. - Margiana'daki İskenderiye: Günümüzde Türkmenistan'a denk gelmektedir. Makedon, Yunan ve İran gazileri ile yerlilerin bir araya gelerek Pers şehrinin yeniden kuruluşu planlanmıştır. - Patala: Deniz üssü anlamına gelen şehir, Xylinepolis yani tahta şehir olarak da bilinmektedir. M. Ö. 325'te geçici bir askeri yerleşim olarak kurulmuştur. Günümüzdeki konumu, Pakistan'ın Haydarabad şehrinin yakınlarına denk gelmektedir. - Arigaeum: Günümüzde Pakistan'da yer alan Nawagai birimi bölgesine denk gelmektedir. Yerliler ve Makedonya gazilerinin bir araya gelerek oluşturduğu kalıcı bir garnizondur. - Oxus'un Kuzeyinde Yer Alan Altı Şehir: Buralar yerli savaş esirleri ile doluydu. Bu da kabilelerin bir tür etten duvar oluşturduğu kalıcı garnizonlar anlamına gelmektedir. Bu altı şehirden birisi, günümüzde Özbekistan'da yer alan Tirmiz şehrinin bulunduğu bölgeye denk gelmektedir. - İskenderiye on the Hyphasis: M. Ö. 326 yılının Temmuz ayında Büyük İskender'in imparatorluğunun doğu sınırı civarında kurulmuştur. Bölgeye yerleşen gazilerin nereli oldukları bilinmemektedir. - Nicaea ve Bucephala: M. Ö. 326 yılında daimi garnizonlardan birisidir. Yunan, Makedon ve İranlı gazilerle birlikte bölge halkı yerleşmiştir. Günümüzde Pakistan'da yer alan Jhelum şehrine denk gelmektedir. Bu şehirlerde zamanında büyük tersanelerin var olması, kurulan bu kentlerin birer ticari merkez olabileceği ihtimalini doğurmaktadır. - . İndus'ta İskenderiye: M. Ö. 325 yılının Şubat ayında Trakyalı gazilerle bölge halkının yerleştiği bu yere de bir ticaret merkezi olarak bakılmaktadır. - İndus'ta Yer Alan Başka Bir Kasaba: M. Ö. 325 yılında Hintli Soğdlular tarafından kurulduğuna inanılıyor. Amacı, geçici bir askeri karakoldur. - Rhambacia: M. Ö. 325 yılının sonbahar mevsiminde önce kalıcı olarak planlanan garnizon, daha sonrasında boşaltılmıştır. Günümüzde Pakistan'da yer alan Bela şehrine denk gelmektedir. - Carmania'da İskenderiye: Şahsen Büyük İskender tarafından kurulup kurulmadığı belli değildir. M. Ö. 324 yılında kalıcı garnizon olarak kurulmuştur. Günümüzdeki konumu hakkında kesin bir bilgi olmasa da İran'da yer alan Alaşkerd bölgesi olduğu düşünülmektedir. - Susiana'daki İskenderiye: Bölge olarak Dicle Nehri'nin ağız kısmı civarına denk gelmektedir. Makedon, Yunan ve İran gazileri ile yerli halkın birleştiğine inanılmaktadır. Günümüzde Irak'ın Basra iline bağlı El Kurna ilçesine denk gelmektedir. Burada saydığımız yirmiden fazla şehir ve bölgenin büyük bir çoğunluğu, Büyük İskender tarafından kurulduğu inanılan yerleşim yerleridir. Detaylarda belirttiğimiz gibi bu yerleşim yerlerinin çoğu, Makedon ve Yunan gazileri tarafından oluşturulmuş garnizonlardır. Bu yerleşim yerlerini harita üzerinde incelediğimiz zaman bölgelerin Akdeniz'den uzakta olması, bölgeye yerleşenlerin mutsuz olmasına ve yoğun bir vatan hasreti duymalarına sebep olmuştur. İnsanlar, Büyük İskender'in ölüm haberinin ardından bulundukları bölgeleri terk ederek vatanlarına dönmüşlerdir. Yılmaz, CA (2017). ANTİK DÜNYAYI FETHEDEN ORDU. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27 (1), 2017-2018. 11 Ağustos 2022 tarihinde erişildi. Lendering, Jona. Alexander's City Foundations. Livius, 12 Ekim 2020, https://www. livius. org/articles/misc/alexander-s-city-foundations/. 12 Ağustos 2022 tarihinde erişildi. Öne çıkan görsel tarihikadim. com'dan alınmıştır. Resim, Charles Le Brun tarafından 1665 tarihinde yapılmıştır ve Büyük İskender'in Babil'e girişini tasvir etmektedir. 12 Ağustos 2022 tarihinde erişildi.


Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatının önemli sanatkarlarından olan Ziya Osman Saba kültür ve edebiyat hayatımızda kendine özgü bir şiir ve nesir dili oluşturarak önemli yer edinen isimlerdendir. Yedi Meşale'nin şiir anlayışını, yaşamının sonuna dek sürdüren şair, şiirlerinde çocukluk ve ilk gençlik anılarına bağlılık, yaşamın küçük mutluluklarından duyulan sevinç, acıma duygusu, iyilik düşüncesi, İstanbul sevgisi, Tanrı'ya şükran, ölüm gerçeğini kabulleniş gibi konuları, gözlemci ve dışa vurumcu bir tarzla işlemiştir. Ziya Osman Saba, 30 Mart 1910'da İstanbul'da Beşiktaş semtinde dünyaya gelir. Doğduğu yalı; Beşiktaş'ta, Dolmabahçe Sarayı'ndan Barbaros Hayrettin Türbesi'ne kadar uzanan ve Hayrettin İskelesi denilen sahil kısmındayken daha sonra yıkılıp yerine Austro Türk Tütün Deposu yapılmıştır. Annesi, evkaf muhasebecisi Fuat Bey'in kızı Ayşe Tevhide Hanım, babası Binbaşı Osman Bey'dir. İstanbul'un köklü ailelerinden biri olan Fuat Bey ailesi -Ziya Osman'ın Bir Kurban Bayramı Hikayesi adlı hikayesinde bahsettiği gibi- amcalar, gelinler, görümceler, oğullar, çocuklar ve damatlarla bu yalıda oturan kalabalık bir ailedir. Fuat Bey, çok genç yaşta kaybettiği kardeşi Ziya'nın ölümünden sonra doğan büyük kızının oğluna kardeşinin adını koyar. Mutlu çocukluk yıllarını; anneannesi, dedesi, annesi, babası, dayısı, teyzesi, hizmetçiler, kahyalar, ağalar, dadılar arasında geçirdiği Beşiktaş'taki bu kalabalık yalı Ziya Osman için her hali ve her bireyiyle bir mutluluk yuvasıdır. Mizacının belirlenmesinde etkin ve önemli bir yeri olan yalıyla birlikte Çamlıca, Feneryolu İstasyonu ve Fenerbahçe mesirelerine yaptığı gezintiler şairin ruh dünyasının şekillenmesinde ve tabiata karşı derin bir sevgi duymasında etkili olur. Yalının bahçesinin yanı sıra selamlık odası da çocuk Ziya'yı meşgul eder. Ziya Osman, bu odada kalabalık aile efradının hayatlarını çocukluklarından itibaren fotoğraflarıyla takip eder ve fotoğraflarıyla tanır. Ondaki bu fotoğraf tutkusu, hayatının sonuna kadar devam eder ve eserlerine de sık sık yansır. Bu fotoğraf ve resimler, küçük Ziya'nın hayal dünyasının gelişmesine yardımcı olur aynı zamanda bu sayede dedelerden toruna bir bütün olarak devam eden aile ağacının önemini kavramaya başlar. İlk şiirini 1927'de henüz 17 yaşında iken yazar, Servet-i Fünun dergisinde yayımlatır. Galatasaray lisesinde bir yıl sınıfta kalınca da Cahit Sıtkı Tarancı'yla sınıf arkadaşı olur. Bu tanışmadan Ziya'ya Mektuplar diye sanat değeri yüksek bir eser doğduğunu da hatırlamak gerekir. Tarancı, edebiyat adına bildiği her yeni şeyi Saba'yla paylaşmak ve tanıdığı herkesi onunla tanıştırmak ister. Tarancı'nın kendisiyle tanıştırdığı kişiler arasında Fazıl Hüsnü, Hasan Şimşek, Orhan Veli de vardır. Cahit Sıtkı, Paris kaynağından faydalanır; başta Supervielle olmak üzere, Vincent Murselli, Partice de La Tour du Pin gibi Fransız sanatçılardan Ziya Osman'ı da haberdar eder bu şairlerin yanı sıra Ziya Osman Regnier, Mallarme, Rimboud, Baudelaire gibi şairlerden de faydalanarak şiirlerini geliştirmeye çalışır. Ziya Osman ayrıca burada tanıştığı Yaşar Nabi vasıtasıyla Yedi Meşale grubuna katılır, sanat faaliyetlerine bu grupla devam eder. Yaşar Nabi'nin Varlık'ı çıkarmaya başlamasından sonra da bu dergiye geçer; aynı zamanda, Ağaç (1936), Yücel (1938), Servet-i Fünun (1944) gibi dergilerde de görülür. Bir ihtiyaç olarak gördüğü için yazdığını ve sanat hayatındaki hedefinin güzele erişmek olduğunu ifade eden Ziya Osman'ın sanata yaklaşımı ve verdiği değer, ilk şiirlerinde izine rastlanan Ahmet Haşim'in mensubu olduğu Fecr-i Aticilerin Sanat, şahsi ve muhteremdir. anlayışına oldukça yakındır. Saba'ya göre şairin en önemli hedefi, her şeyi yok eden ölüme karşı yaşadığını belli edecek kalıcı bir iz bırakmaktır. Ölümün katı gerçekliğine karşı şairin hedefi, öldükten sonra ardında kendisini hatırlatacak bir eser bırakmaktır. Asıl şair, bu yolda saadeti memnu telakki ederek yaşamalı ve yaşadığına dair ebedi bir eser bırakmalıdır. Ziya Osman için en büyük üzüntü, öldükten sonra dünyada bırakacağı sevdikleri ve yazamadığı şiirlerdir: Bugün, yarın öleceksin deseler, yegane üzüntüm, dünyada bırakacağım sevdiklerimle yazamadığım eserlerimdir. Onun bu düşüncesi, sanatın bir rahatlama olduğu düşüncesini taşıyanları -söz gelimi, Yazmasam deli olacaktım. diyen Sait Faik'i- hatırlatır. Galatasaray Lisesi'nden 1931 yılında mezun olmasının ardından amcasının hasta olan kızını tedavi ve seyahat amacıyla Paris'e götürür. Burada ataşelik görevinde olan babasını gören ve Paris'i tanıma fırsatı bulan şair, refakat ettiği sinir hastası kuzeni Nermin'e aşık olur. Ailesinin bütün itirazlarına rağmen onunla evlenir. Aynı yıl İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne girer ve 1936'da mezun olur. Burada okuduğu yıllarda bir yandan da Cumhuriyet gazetesi muhasebe servisinde çalışır. 1936'da İstanbul'da askerlik yapar. 1938'de girdiği hariciye imtihanını kazanamaz. Aynı yıl Emlak Bankası'na girer ve burada beş yıl çalışır. Bütün bunlar olurken Saba, eşi Nermin'in tedavisiyle de uğraşır ancak eşinde bir türlü iyileşme görülmez. Sık sık Bakırköy'de tedavi gören eşiyle yaşadığı on yıl boyunca karamsar şiirler yazar. 1941 yılında ailesinin ve yakınlarının ısrarıyla severek evlendiği eşinden ayrılır ancak ayrıldıktan sonra da onu hastanede ziyarete devam eder. Aynı yıl babası da geçirdiği bir kalp krizi sonucu vefat eder. Üst üste gelen bu yıkımlar şairi iyice bunaltmışken Karadeniz Boğazı Müstahkem Mevkii'nde ikinci defa olarak bir buçuk yıl askerlik yapmak üzere silah altına alınır. Rezzan Öney Hanım'la ikinci evliliğinden Osman ve Orhan isminde iki çocuğu olur. Günleri, bir yandan ailesi ve sevdikleriyle birlikte mutluluk içinde geçerken diğer yandan çalıştığı ortamın bir sanatçıya ağır gelen havasından ve sıkıcı işlerinden içten içe dertlenerek geçer. Çocukluğundan beri bütün yaşadıklarının ve son iş ortamının etkisiyle 1950'de ilk kalp krizini geçirir. Bu dönemde çalışamayacağı için ve kadrolu da olmadığından işinden ayrılmak zorunda kalır. İş yeri, kendisine ne bir tazminat verir ne de malulen emekli olmasına izin verir bu nedenle geçim sıkıntısı tekrar başlar. Bu arada daima yanında desteğini gördüğü dostu Yaşar Nabi, kendisine Varlık Yayınevi'nin tashih işini verir. İlginçtir, Ziya Osman, Yaşar Nabi'nin işlerini ücretsiz yapmak ister ancak ısrarlarında başarısız olur ve ücretle işe başlar. Yaşar Nabi, işlerini rahat bir ortamda yapmasını istemiş ve en uygun yerin de, çok sevdiği ailesinin yanı ve evi olduğunu gördüğünden Ziya Osman'ın bundan sonraki iş yeri evidir. Saba, artık evinde çalışır geçim sorunu da çözülmüştür ancak kaçınılmaz olan ölümü de düşünmeden edemez, ölüm temalı şiirlere tekrar yönelir. Bu arada Cahit Sıtkı'nın kendisine gönderdiği mektupları da düzenleyip yayına hazırlar ve yeni şiirlerini kitap şeklinde basıma hazır hale getirir. Eşi Rezzan Hanım'ın insanlar arasında bu kadar temiz kalplisine ender rastlanır dediği Ziya Osman Saba, tanıyanlarının ve hakkında yazanların hemen hepsinin, nazik, güler yüzlü zarif, ince, iyiliksever, İstanbul efendisi, çekingen, mütevazı, dostluğa önem veren olarak nitelendirdiği bir insandır. Halit Fahri Ozansoy onun için, Gençti, hisli idi, kibardı, zarifti, bu onun insanlık cephesi idi. Ziya Osman, bu toplantılarda arkadaşlarının en güzeli, en yakışıklısı, en zarif endamlısı idi. İçten gelen nezaketi de hepimizi hayran ederdi. ben, bu halis İstanbul efendisi çocuğu bir an unutmadım. der Muhtar Körükçü, bu büyük şairi doğuşundan efendi, çelebi bir insandı. Halim selim, konuşması bile sakin ve tatlı, kalabalıklara fazla girmeyen, orta yerlerde çokça görünmekten hoşlanmayan bir oturaklı tip. Galatasaray'da yetişmiş, güleç ve sevimli yüzlü, ince vücutlu, yakışıklı ve çok kibar bir İstanbul çocuğu. Mütevazı, gösterişsiz yaşardı. bir mazbut efendi yaşamı sürdürürdü. Sevgileri, tutkuları da şiirleri gibi ap ak, lekesiz kabalıktan uzak, hayal doluydu. cümleleriyle anlatır. Cenazesi, 31 Ocak günü Şişli Camii'nden kaldırılarak Eyüp sırtlarındaki aile mezarlığına, bir ömür boyu özlemiyle yaşadığı annesinin yanına defnedilir. Ancak 1980'li yıllarda Eyüpsultan'daki aile mezarlığının üstünden yol geçmiş ve kabirler kaldırılıp yok edilmiştir. Ziya Osman Saba'nın mezarı kaybolur. Başta Mehmet Nuri Yardım gibi araştırmacıların çabalarına rağmen mezarla ilgili olumlu bir sonuca ulaşılamaz. Onun Eyüp semtine olan aşkını bilen Eyüp Belediyesi, Eyüp Merkez Mahallesi'ndeki bir sokağa onun adını verir. - Akbulut S. (2008) Ziya Osman Saba'nın Şiiri Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van. - Ar, B. (2021) Ziya Osman Saba Hayatı Sanatı Eserleri Ankara Üniversitesi, Ankara. - Kırcı M. (1991) Ziya Osman Saba Hayatı-Eserleri-Sanatı On Dokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun, 1991, s.332-333. - Yaşar Kemal, Ziya Osman Saba için, Varlık, S: 448, 15 Şubat 1957, s. 6. - Halit Fahri Ozansoy, Ziya Osman Saba, Tercüman, 9 Şubat 1967. İçinde: Edebiyatçılarımız Çevremizde, s.119. - Muhtar Körükçü, Ziya Osman ve İlhan Tarsus, Varlık, S: 687, 1 Şubat 1967, s.15.


Dünyadan bıkmış; defolup gitmek, yok olmak isteyen, intihar düşünceleriyle kıvranan kahramanımıza musallat olmuş bir hayalettir, ölü adam. Ziya Hurşit'tir adı. Ziya'nın geçmişi, sıradan bir geçmiş değildir. Öyle ki hikayesini anlatmak için tekrar çıkmıştır meydana. Buz gibi havada, asker ocağında takılmıştır peşine Asil'in. Onun deli mizacını daha da köpürten asker ocağında. Asil, askerliği sergilenmesi zorunlu bir gösteri olarak görür. Binlerce insanın birleşip sahnelediği bir gösteri. Özgürlüğü kısıtlanmıştır, uyması gereken emirler yüzünden köşeye sıkışmış bir av gibi hisseder. Aşağılama huyları olduğundan rütbelilerden tiksinir. Konuşmasının gereksiz olduğunu düşünür. Sadece günleri sayarak, verilen tüm emirlere koşarak bu acının bitmesini bekler. Özel hayata işgaldir askerlik; çünkü orada her şey ordu malıdır. Kişiye özel bilgilerin kişiye özel kalmasının tek yolu onları düşünmekle yetinmektir. Asil de düşünür, korkmadan düşünür. Acımasızca eleştirir içinde bulunduğu sistemi. Doğu'nun sınırlarında bombalar patlarken, dehşetin ocaklarına sıçramasını bekler çevresindeki askerler. Gerçi şehit ya da gazi olma onuruna erişemeseler bile kahraman sayılır onlar. Asil'e göre, vatanseverliğin bedelini hayat boyu cehaletle ödeyen, özgürlüğü gözden çıkarmış, militarizmin kucağına atlayan kahramanlar. Rütbe hiyerarşisinde ezilmeyi, abartı cezalar almayı kabullenmiş kahramanlar. Cahil olmaları hiç sorun değildir; çünkü çoban sürüsünü rahatça genişletmek ister. Herkesin üniversite mezunu olduğu bir ülkede askerlik yapacak kimse kalmaz. Bu yüzden çocuğunu okula göndermemenin cezası para cezası iken, askerlik hizmetini yapmamanın cezası hapistir. Hiç iyi değildir Asil. Ne somut dünya ne de soyut dünya onu rahat bırakır. Uykularını gördüğü bir kabus kirletir, uyanıkken ise bir hayalet çene çalar yanı başında. Kabus öyle bir kabustur ki ölmek ister. Ziya ise, eğer ölürsen kim olduğumu asla öğrenemeyeceksin, der ve hayat hikayesini anlatarak ilgisini çeker Asil'in. Bu yüzden kaçar Ziya. Yurt dışında farklı yerlerde, farklı şekillerde oyalanır. Ülkeye dönmesine ise memleket düşman işgalindeyken babasının tutuklanması neden olur. Tüm öfkesini toplayıp gelmiştir fakat kurtaramamıştır babasını. Milli mücadele yıllarıdır o zaman. Ziya, Atatürk'ün devrim için yaptığı çabaları görür ve meclise katılır. Ancak Atatürk'e karşı aşk derecesinde bir bağlılık duyar ve Kemalizm'in bitmesinden endişe etmeye başlar. Kendi düşüncelerine ve kendi doğrularına kapılır. Saniyeler içerisinde karar alıp verebilir Ziya ve Atatürk'ü öldürmeye bir saniyede karar verir; çünkü o ultra bir romantiktir. Romantizmin göbeğinden fırlamış bir romantik. Bir suikast planlar. Suikastın sebebi, mecliste hala saltanat yanlıların bulunması ve söz haklarının olması, Atatürk'ün mecliste yapılan yanlışları bildiği halde gittiği yolun sonuna ulaşabilmek için onları görmezden gelmesidir. Ziya'ya göre, Atatürk ölmelidir; çünkü kölelikten kurtardığı halkın kölesi olacak, kutsallaşacak ve kendi isminin altında bir gölge olacaktır. Devrimin devam etmesi için Mustafa Kemal ölmelidir. Asil kendisini bir hücreye kapatılmış bulur ve Ziya'nın ağzından bir şeyler sayıklamaktadır. Sonunda Asil neden ölü adamın onun peşine takıldığını öğrenir ve idrak eder. Ziya onun büyük büyük amcasıdır ve Ziya'nın geçmişteki önemli rolü genlerine öyle büyük bir ihtirasla işlemiştir ki Asil; belki askerlik yaşantısının verdiği dejavuyla onu görmüş ve onun anılarına erişebilmiştir. Bu yüzden kabuslarında hep Atatürk'ü öldürür. Genetik hafızaya sahip olduğunu ve Ziya suikastte bulunmasaydı bunların hiçbirinin olmayacağını fark eder. Bu büyük olay, tarihi değiştirebilecek o suikast o kadar mühimdir ki; Asil'in bile hücrelerine işlemiş, ruhunu ele geçirmiştir. Kendini zorlar ve geçmişe yolculuk yapar. Ziya'nın önünde belirir ve gelecekte Mustafa Kemal'in açtığı yolda yapılan gelişmeleri anlatarak onu suikastten vazgeçirir. Hakan Günday; her zamanki gibi dünyanın, acımasız beşeri sistemlerin insan ruhunda bıraktığı izleri, karakterlerini hem zihinsel hem de yaşamsal bir sorguya sokarak, onların asi dilinden aktarır bizlere. Yaşamımızdaki çirkinlikleri çıplak bir şekilde sokar gözümüze. Çoğunlukla görmezden gelinen çirkinlikleri.


Senaristliğini Ziya Demirel ile birlikte Elif Nazlı Durlu'nun yaptığı, yönetmen koltuğunda yine Elif Nazlı Durlu'nun olduğu Zuhal filmini Uçan Süpürge Kadın Filmleri Festivali kapsamında izledik. Zuhal rolünde Nihal Yalçın'ı büyük bir beğeniyle izleme şansı bulduk. Kendisi Antalya Altın Portakal Film Festivali'nde En İyi Kadın Oyuncu ödülünü kazanmıştı. 2021 yapımı bu yerli yapımın süresi 1 saat 28 dakika kadar sürüyor. Seyirciyi üzmeyen süresi, filmin keyifli ilerleyişiyle kısa bir zaman dilimi haline geliyor. Nihal Yalçın dışında kadroda yer alan isimler şöyle; Nur Sürer, Şebnem Sönmez, Fatih Al, Sadi Celil Cengiz, Sarp Aydınoğlu ve Muttalip Müjdeci. Film yönetmenin ilk uzun metrajlı filmi olma özelliğini taşıyor. Buna rağmen hikayesi çok kuvvetli, mizahi açıdan etkili ve başarılı bir film izledik. Zuhal filminde oyunculuk ve görüntü yönetimi ses tasarımı kadar önem taşımıyor. Seyirciye sese dayalı bir hikaye sunuluyor. Zaten görüntü yönetiminin yetersiz kaldığı sahneler mevcut, buna kıyasla oyunculuk hiç azımsanmayacak şekilde yeterli gibi duruyor. Nihal Yalçın'ın neredeyse tek mekanda geçen ve neredeyse tek başına devleştiği Zuhal filminin hikayesiyse oldukça metaforik öğeler taşıyor. Metaforlara aldanmayıp, sadece filmi izlemek bile seyir zevki açısından yeterli diyebiliriz. Filmin konusuna gelirsek; sevgilisi Dubai'de iş seyahatinde olan bir kadının, yalnız başına yaşadığı evinde kedi sesi duymaya başlamasıyla uykusuz kalması, işinin sekteye uğraması, insanlarla arasının bozulması detaylandırılarak anlatılmış. Zuhal'in yaşadığı apartmanda kedi beslemenin yasak olması, buna rağmen neredeyse her gün farklı zaman dilimlerinde kedi sesi duyması ve kedinin varlığının peşine düşmesi 1.5 saat boyunca seyircinin de Zuhal'le birlikte çözmeye çalıştığı bir gizeme dönüşüyor. Yönetmenin kendisinin de söylediği gibi; bu gerçek bir hikayeden beslenerek senaryolaştırılmış bir film ve belki de bir korku filmi bile olabilirdi. Film tek bir hikayeyi anlatıyor gibi dursa da aslında çok katmanlı yapısıyla, eğer kelimelere biraz daha dikkat edilirse alt metninde farklı hikayeleri, farklı anlamları da içeriyor. Komşuluk ilişkilerinin genel olarak düşük olduğu bir apartmanda, Zuhal'in kimseyle iletişimde olmaması durumu kedi sesi duymaya başlamasıyla değişiyor. Apartmanda sesini duyduğu kediyi ararken, apartman sakinlerinin hoşuna gitmeyecek davranışlarda bulunuyor. Kimsenin kedi sesi duymadığı bir apartmanda ısrarla bir kedinin sesini duyduğunu söyleyen o kişi olmak, çocukların bile alay konusu olmasına neden oluyor. Zuhal'in hiçbir iletişim ve ilişki kurmadığı komşularının kapılarını tek tek çalarak kediyi arama yolculuğu, bir bakıma kendini tanıma yolculuğu da sayılabilir. Kedinin ve hatta kedi sesinin metafor olduğu, ama hikayesel metaforların da incelikle yakalandığı ve titizlikle çalışılmış bir film Zuhal. Yönetmen ve tüm ekibinin 4-5 yılını harcadığı ve tabiri caizse filme tüm sevgisini işlediği, hayatının aşkı olmak konusunda sınır tanımayan bir film. Filmde Zuhal'in erkek arkadaşının fiziksel olarak hiç var olmayışına rağmen, sadece ses olarak yer alması da filmin hikayesi için tanıdık bir betimleme diyebiliriz. Hiçbir yerde bulunamayan kedinin, kapı komşusunun her gün yatağın içine girip, yorganı tepesine kadar çekerek ağlarken çıkardığı sesler olduğuna Zuhal de seyirci de ikna oluyor. Ortada bir kedi yokmuş, ama Zuhal de aklını kaçırmıyormuş diye düşünürken, kediyi boş duran satılık evde duyduğunu iddia eden küçük bir kızın sesiyle hikayenin hala bitmediğine karar veriyoruz. Zuhal filmi, orta üst sınıftan bir kadının zihninden akıp beyazperdeden zarifçe seyircinin kanına karışıyor. Zuhal mutlaka izlenmeli. Uçan Süpürge Kadın Filmleri Festivali 26 Mayıs 5 Haziran tarihleri arasında Ankara Kızılay Büyülü Fener Sineması'nda devam ediyor.