Çağımızın en büyük yönetmenlerinden olan Paul Thomas Anderson'ı pek çoğumuz Manolya, Kan Dökülecek gibi filmlerle tanıyoruz. Peki Anderson'ın yönetmenlik hayatı nasıl başladı? Ünlü yönetmenin sinema serüvenini gelin hep birlikte inceleyelim! Paul Thomas Anderson, 1970 yılında Kaliforniya'da, oyuncu bir anne ve babanın oğlu olarak dünyaya gelmiştir. Çok küçük yaşlardan itibaren sinemaya meraklı olan Anderson, bu konudaki hevesinin hiç kaybetmemiş ve henüz 18 yaşındayken ilk filmi olan The Dirk Diggler Story'yi yazmış ve yönetmiştir. The Dirk Diggler Story adlı mokümanter türündeki kısa filmiyle seyirciye tanıttığı Dirk Diggler karakterine, daha sonra çekeceği Ateşli Geceler (Boogie Nights, 1997) filminde de yer vermiştir. Daha sonra ise Cigarettes & Coffee (1993) adlı kısa filmi yazıp yönetmiştir. 24 dakikalık bu filmde görünen Sydney karakteri daha sonra Hard Eight ya da yönetmenin sevdiği adıyla Sydney (1996) filmiyle tekrar seyircinin karşısına çıkmıştır. Cigarettes & Coffee filmini çekmek için babasının ona ayırdığı eğitim ücretini, kumardan kazandığı parayı, kız arkadaşının kredi kartını ve prodüksiyon asistanlığı yaparak kazandığı parayı kullanmıştır. Bu filmle Sundance Film Festivali'nden ödül almıştır, bu sayede Sydney filmini çekme imkanını elde etmiştir. Kısıtlı şartlar altında yönettiği düşük bütçeli Cigarettes & Coffee, yönetmenin ilk uzun metrajlı filmi olan Hard Eight (Sydney, 1996) için temel bir hikaye oluşturmuştur. Hard Eight, bir kafenin önünde çaresiz görünen genç bir adamla tanışan ve ona yardım etmek isteyen Sydney'in geçmişinin bir şekilde peşini bırakmamasını anlatır. Philip Baker Hall, John C. Reilley ve Gwyneth Paltrow'un başrollerinde olduğu filmin, senaristliğini ve yönetmenliğini her ne kadar Anderson yapmış olsa da, prodüksiyon şirketi filmin editörlüğünü yönetmeninin yapmasına izin vermemiştir. Üstelik filmin Sydney olan adını da Hard Eight olarak değiştirmiştir. Anderson büyük mücadeleler verse de, filmin adının değiştirilmesini engelleyememiştir. Filmin yapım sürecindeki bu sorunlar daha sonraları Anderson'ın; Olabilecek en iyi filme ulaşmak için elinden gelenin en iyisini yapmak yönetmenliğin yarısıdır. Diğer yarısı ise insanların egolarıyla başa çıkmaktır. demesine neden olmuştur. Sinema hayatına Ateşli Geceler (Boogie Nights, 1997) ile devam eden Anderson, bu filmle daha önce kısa sahte belgeselini çektiği Dirk Diggler karakterine yeniden yer vermiştir. Filmin senaristliğini ve yönetmenliğini P. T. Anderson yaparken; rolleri Mark Wahlberg, Julianne Moore, Burt Reynolds, John C. Reilly, Philip Seymour Hoffman, Don Cheadle ve Heather Graham paylaşmıştır. Moore, bu filmle En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu Oscar Ödül'üne; Reynolds ise En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu Oscar Ödül'üne aday olmuştur. Ayrıca Anderson da ilk Oscar Ödül adaylığını, En İyi Orijinal Senaryo dalı ile almıştır. Olumlu eleştiriler, birçok ödül ve adaylık ile sonuçlanan Ateşli Geceler'den sonra adı iyice duyulan Anderson, bir sonraki filmi Manolya'da (Magnolia, 1999) Jeremy Blackman, Tom Cruise, Philip Seymour Hoffman, Philip Baker Hall, Melinda Dillon, Julianne Moore ve Jason Robards ile birlikte çalışmıştır. Anderson'ın başta küçük bir hikaye olarak başladığı yazı genişlemeye başlayınca ortaya Manolya'nın senaryosu çıkmıştır. Bir avuç insanın kesişen öyküsünü anlatan filmin müzikleri de ayrıca dikkat çekmiştir. Ünlü yönetmen, filmin müziklerini özel olarak Aimee Mann'a yazdırmıştır. Psikolojik dram türündeki Manolya'da, hikayenin derinlikli işlenişi pek çok eleştirmen tarafından beğeni toplamıştır. Tıpkı Ateşli Geceler'deki gibi, Manolya ile Anderson bir kez daha En İyi Orijinal Senaryo Oscar Ödülü'ne aday olmuştur. Ayrıca Tom Cruise En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu Oscar Ödülü'ne, Julianne Moore ise En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu Oscar Ödülü'ne aday olmuştur. Süresinin uzunluğu sürükleyiciliğine gölge düşürmeyen Manolya kült bir film olmayı başarmıştır. Daha sonraki filmi olan Aşk Sarhoşu (Punch-Drunk Love, 2002) yönetmenin en farklı yapımlarından biridir. Absürt romantik komedi-dram türündeki bu filmde Anderson; Adam Sandler, Philip Seymour Hoffman ve Emily Watson ile çalışmıştır. Adam Sandler ve Emily Watson'ın partner olarak yer aldığı bu absürt romantik komedideki oyunculuk performansları çok beğenilmiştir. Öyle ki Adam Sandler'ın kariyeri boyunca performansı hakkında en çok övgü aldığı yapımlardan biridir. Daha önceki filmleri durağan, uzun ve dram ağırlıklı olan Anderson, Aşk Sarhoşu ile farklı bir tür denemiş ve bunun sonucunda Cannes Film Festivali'nden ve Toronto Sinema Eleştirmenleri Derneği ödüllerinden, En İyi Yönetmen ödülleriyle eve dönmüştür. Ayrıca Adam Sandler En İyi Erkek Oyuncu Altın Küre Ödülü'ne aday olurken, Emily Watson ise filmdeki rolüyle En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu Toronto Sinema Eleştirmenleri Derneği Ödülü'nü almıştır. Bir sonraki filmi olan Kan Dökülecek (There Will Be Blood, 2007) ise yönetmenin diğer filmlerinden farklı olarak bir kitap uyarlamasıdır. Upton Sinclair'in Oil! adlı kitabından uyarlanan yapım, Paul Thomas Anderson'ın en başarılı işlerinden biri olarak gösterilmiştir. Filmin başrollerini Daniel Day-Lewis ve Paul Dano paylaşmıştır. Kan Dökülecek ile birlikte ilk kez Daniel Day-Lewis ile çalışan Anderson, Day-Lewis'in de en iyi performanslarından birini sergilediği bir yapıma imza atmıştır. Petrol zengini olan bir adamın hikayesini anlattığı bu filmle din ve kapitalizmin çatışmasını ve birlikteliğini ustaca yansıtan yönetmen, akıllarda yer eden birçok ikonik sahneyi seyirciyle buluşturmuştur. Bu filmdeki performanslarıyla hem Daniel Day-Lewis hem de Paul Dano, seyircinin ve eleştirmenlerin beğenisini toplamıştır. Film, Oscar Ödül Töreni'nde kıyasıya yarıştığı İhtiyarlara Yer Yok (No Country For Old Men, 2007) filmine karşı En İyi Film Ödülü'nü kaçırmış olsa da, En İyi Erkek Oyuncu dalında Daniel Day-Lewis'e ikinci Oscar Ödülü'nü getirmiştir. Ayrıca bu filmdeki rolüyle Day-Lewis birçok farklı yerden başka ödüller de almıştır. Anderson ise, En İyi Yönetmen Oscar adaylığına layık görülmüştür. Yönetmenin bir sonraki filmi olan Usta (The Master, 2012), başrollerinde Joaquin Phoenix, Philip Seymour Hoffman ve Amy Adams'ı ağırlamıştır. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra dini bir tarikata katılmaya çalışan Freddie'nin öyküsünü anlatan psikolojik dram türündeki filmin senaryosu diğer filmlerindeki gibi Paul Thomas Anderson'a aittir. Bu yapım ile Anderson, İkinci Dünya Savaşı sonrası ortaya çıkan ruhani gruplara farklı bir bakış açısı getirmiştir. Anderson bu filmi yapmayı yaklaşık 12 yıl boyunca düşünmüş olsa da, onu asıl harekete geçiren olay, savaş sonrası kurulan ruhani topluluklarla ilgili okuduğu bir yazı olmuştur. Usta, En İyi Erkek Oyuncu, En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu ve En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu dallarında Oscar adaylıkları almıştır. Anderson'ın sonraki filmi ise başrolünde yine Joaquin Phoenix'in yer aldığı Gizli Kusur (Inherent Vice, 2014) olmuştur. Phoenix filmin başrolünü Owen Wilson ve Josh Brolin ile paylaşmıştır. Gizli Kusur, Anderson'ın birçok filmi gibi bir dönem yapımıdır ve 1980'lerin sonunda geçer. Özel bir dedektif olan Doc Sportello, daha önceki işlerinden daha güç bir işle karşı karşıya kalmıştır. Öyle ki, eski kız arkadaşının kaybını araştırması gerekmektedir. İşler göründüğünden çok daha karmaşık bir hal alır. Anderson, senaryoyu Thomas Pynchon'ın aynı adlı eserinden uyarlamıştır. Pek çok adaylık alan film, bazı eleştirmenler tarafından kült bir yapım olarak değerlendirilmiştir. Paul Thomas Anderson'ın bir sonraki filmi ise oyuncu Daniel Day-Lewis'in emekliliğini açıkladığı, şimdilik oyuncunun son filmi olan Phantom Thread'dir (2017). Gerçek bir öyküden uyarlanan film, 1950'li yıllarda, yüksek sosyetede ünlü olan bir terzinin hikayesini anlatır. Katı kurallarla yaşayan Reynolds'ın, bir garsonla tanışıp evlenmesini ve evdeki düzeninin nasıl değiştiğini gözler önüne seren film, psikolojik çözümlemeleriyle dikkat çekerken, yönetmenliği ve oyunculuklarıyla da beğeni toplamıştır. En İyi Kostüm Tasarımı Oscar Ödülü'nü kazanan Phantom Thread, Paul Thomas Anderson'a da New York Film Eleştirmenleri Birliği'nden En İyi Yönetmen Ödülü'nü kazandırmıştır. Yönetmenin yayınlanan son yapımı ise Licorice Pizza'dır (2021). Filmin başrollerinde Alana Haim ve Cooper Hoffman yer almıştır. Bir aşk öyküsünü anlatan film, hem yönetmenliği hem de senaryosuyla dikkatleri üzerine çekmeyi başarmıştır. Eleştirmenlerden genel olarak beğeni toplayan bu film ile Anderson, BAFTA En İyi Özgün Senaryo Ödülü'nü kazanmıştır. Yönetmenin şu anda Vineland adlı bir kitabın uyarlaması üzerinde çalıştığı yönünde söylentiler vardır. Her zaman en büyük tutkusu olan sinemanın peşinden giden Anderson, karşılaştığı tüm zorluklara rağmen beyaz perdeye muhteşem filmler getirmeyi başarmıştır. Birçok kült filme imza atan usta yönetmenin en iyi arkadaşlarından birisi Quentin Tarantino'dur. Tarantino, Anderson'dan birçok kez övgüyle bahsetmiştir. Ayrıca Paul Thomas Anderson'ın en sevdiği film Altın Hazineleri'dir (The Treasure of the Sierra Madre, 1948). Şimdiye dek hem senaryolarıyla hem de yönetmenliğiyle pek çok önemli ödüle aday olan ve birçoğunu kazanan Anderson, kendine ait tarzıyla sinemada iz bırakmış ve kuşkusuz günümüzün en kıymetlileri arasında yerini almış yönetmenlerinden biridir.


Portekiz-İngiliz sanatçı Paula Figueiroa Rego'nun Hikayelerin Hikayesi başlıklı sergisi İstanbul'da Pera Müzesi'nde 30 Nisan'a kadar sanat severler ile buluşmayı bekliyor. Küratörlüğünü Alistair Hicks'in üstlendiği sergide Paula'nın masallarını, düşüncelerini, yaşadığı dönemin siyasi baskısının etkilerini ve özellikle toplumda kürtajın serbest hale gelmesi için verdiği mücadelenin farklı yansımalarını işlenmiştir. Maria Paula Paiva de Figueiroa Rego 26 Ocak 1935 yılında Lizbon'da doğmuştur. Ailenin tek çocuğudur. İngiltere'ye giden anne ve babasının ardından çok sevdiği babaannesi ile hayatını devam ettirmiştir ve eğitim hayatına da Lizbon'da başlamıştır. Babaannesinin ona anlattığı masallar ile büyüyen Paula sonrasında bu masalları sanat eserlerine de taşımıştır. Ailesi İngiltere'den döndükten sonra tekrar annesi ve babası ile yaşayan Paula'yı, annesinin sahilde çizdiği resimlerde etkilemiştir ve ona ilham kaynağı olmuştur. Portekiz yönetiminden memnun olmayan babası Paula'yı okumak için İngiltere'ye göndermiştir. Paula burada Londra Üniversitesi'ne bağlı güzel sanatlar fakültesi Slade School of Art'ta sanat eğitimi almıştır. Rego burada öğrenci iken tanıştığı Victor Willing'ten hamile kalır. Bu olayı sanatına da yansıtmıştır ve babasına hamile olduğunu söyleyen tavşanın üç versiyonunu yapmıştır. Bu Rego için bir kırılma noktasıdır, bir açıklama anını hatırlattığı için birden fazla kez çizmiştir. O zamanlar evli olan Victor ile ilişkiye başladığında, bunu ailesine söylemeyip onun yerine kürtaj olmuştur. Slade'deki eğitimi bittikten sonra babasına söyleme cesareti bulmuştur. Babasına telefon ettiğinde kilometrelerce uzakta, Portekiz'de olan babası bu haber üzerine arabaya atlayıp kızının yanına gitmiştir ve onu Portekiz'e geri getirmiştir. Yol boyunca operalar dinlemiş, en güzel otellerde konaklayıp en iyi yerlerde yiyip içmişlerdir. Babası onu suçlamak yerine ona sahip çıkmıştır. Bu da Paula için bir dönüm noktası olmuştur ve hep en önemli anılarından biri olarak onunla kalacaktır. 1956 yılında Rego, Cas adında bir kız çocuğu doğurur ve bu olayın ailesi ve arkadaşları tarafından kabul görmesi onu rahatlatır. Victor da eski eşinden boşanır ve 1959 yılında Paula ile evlenirler. 1961 yılına geldiklerinde üç çocukları vardır. 1975 yılında Londra'da bulunan Gulbenkian Vakfı peri masallarını araştırmak için Paula Rego'ya bir proje teklifi sundular. Rego o dönem içinde bulunduğu koşullar, finansal ihtiyacın da etkisiyle bu teklifi kabul etmiştir. Sanatçı yaklaşık altı ay boyunca Londra'daki British Museum ve British Library'da bu konu hakkında araştırma yapmıştır. Bu araştırmalar Paula'nın bundan sonraki çalışmalarına farklı bir yön vererek bugünkü sanatını belirleyen önemli bir unsur olmuştur. Onun, en iyi bilinen Portekiz peri masallarının bazıları üzerine yoğunlaşması sonucu ortaya çıkan illüstrasyonlar yapmasına yol açmıştır. Daha sonra bu yöntemle İngiliz çocuk hikayeleri ve Portekiz folkloruna ait çocukluğunda dinlediği masal ve tekerlemeler üzerinde çalışmaya devam etmiş ve 1989 yılında Nursery Rhymes/Çocuk Tekerlemeleri adlı seriyi üretmiştir. Rego ve Willing'in çalışmaları, Willing'in yaşamının son üç yılında hızla değişim gösterdi. Birliktelikleri yıkılırken, en çarpıcı işlerinden bazılarını yapıyorlardı. Rego eşini bir köpek olarak tanımlıyordu. Sanatçı Girl and Dog serisinde zorla ilaç içirilen ve tıraş edilen bir köpeği betimliyordu. Bu seriyi kısmen kocası hasta iken ona kötü bir bakıcı olduğunu düşünerek yapmıştır. Fakat Girl Lifting Up Her Skirt to a Dog adlı 1986 tarihli eserinin de gösterdiği gibi duyguları karmakarışıktır. Paula Figueiroa Rego, Untitled 'Girl and Dog' Series; 1986, British Council Collection. Girl Lifting Up Her Skirt to a Dog, 1986. Paula hayatı boyunca hep kadınları destekleyen ve haklarını arayan tarafta oldu. Kürtajda bu konulardan biriydi ve bu seriyi yapmasında Portekiz'de yaşanan olaylar onu tetiklemiştir. 28 Haziran 1998'de Portekiz'de kürtajın yasal olup olmayışı hakkında bir referandum düzenlenmişti. Katılım yeterli değildi ve kanun değiştirilemedi. Rego ise kürtaj resimlerini bir siyasi protesto olarak yaptı ve ta ki 11 Şubat 2007 tarihinde ikinci bir referandum düzenlenene dek Portekiz'de eserlerini sık sık sergiledi. Bu çalışmaları sonuç verdi ve dört önemli insan referandumda oy kullandı, bu sayede kanun değişti. 90'lar boyunca Rego belki de en anlamlı, herhangi bir sergisini tamamlamaya uygun eserlerinden bir miktarını üretmiştir. Rego'nun babasının en sevdiği biri olan The Sin of Father Amaro'dan uyarlanan Amaro serisinin parçası olan 1997 tarihli Looking Out, bir rahiple genç bir kız arasındaki yasak aşkın hikayesidir. Kız hamile kalır ve bir versiyonunda rahip bebeği öldürür. Rego, bu seriyi resmederken kendini kitabın içindeymiş gibi hisseder ve hatta: Yazarın bile gitmediği yerlere gidebilir ve adalete ihtiyaç olan yere adalet getirebilirsiniz. Görüldüğü üzere Rego resimlerinin içinde yaşar ve dünyayı resimleri ile değiştirmiştir. Paula'nın Foundling Museum'daki sergiye katılması talep edildiğinde 2009 tarihli çok boyutlu Oratorio'u yapar. Enstalasyonun parçaları tıpkı yıllar boyunca kapalı kapılar ardında kalan, başkalarının hatalarının neden olduğu çocukluk acılarının anısı gibi bir dolabın içindedir. Acıyı, çaresizliği anlatan figürler, resim ve kuklalar büyük bir hüzün taşırlar. Bu odanın kapıları kapandığında, kimsenin görmediği, hatta görmek istemediği hayatın çocuklar ve kadınlar üzerindeki ezici acıları da örtülmüş, gizlenmiş olacaktır. Bunu hissetmek ve bilmek Rego için ürkütücüdür. Diyebiliriz ki; Paula Rego'yu hikayeler kurtarmış ve onları sanatın merkezine yeniden yerleştirmiştir. Toplumsal cinsiyetçiliğin empoze edildiği, kadınların erkeklerle eşit görülmediği hikayeleri alıp sanatının gücü ile onları çok farklı noktalara taşımıştır. Sadece kadınları değil toplumdaki ötekileştiren herkesin, fırçasının gücü ile arkasında durmuştur. Korkmaz, Kozlu, (2017). Paula Rego ve Resimlerindeki Öz Yaşam Öyküsel Çıkarımlar, Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi.


Tarihin acılı yankılarının bucaklarca yankılandığı kadim İran topraklarında, küçük bir kız çocuğunun kadınlığa uzanan yolculuğu Persepolis'te gözler önüne serilir. Onun hikayesi, akış halindeki bir dünyada gezinmenin ve kaosun ortasında ses çıkarma cesareti bulmanın, dayatıma meydan okumanın ve başkaldırının hikayesidir. Önce çizgi-roman daha sonra animasyon sanatı aracılığıyla sesini bulan Persepolis, bir neslin ruhunu ve bir ulusun mücadelesini dünyaya anlatır. Çarpıcı görselleri, unutulmaz müzikleri ve delici yorumuyla bu film; bir ülkenin ve insanlarının asırlardır asılsız bir ön yargıya kurban gittiğini başkahraman Marjane'in gözünden açıklar. Marjane Satrapi, otobiyografik hikayesini ilk olarak 2000-2003 yılları arasında dört ciltlik bir çizgi roman serisi olarak yazmış ve resimlemiştir. Eserin 2007 yılında filme uyarlanması yine aynı yıl Cannes Film Festivali'nde Jüri ödülü almasıyla sonuçlanmış, işlediği konunun gerçekliğini İran'ın tarihsel ve kültürel geçmişine dayandırmasıyla büyük ses getirmiştir. Filmde kullanılan animasyon stili ve tekniklerinin sosyo-politik bir yorumla harmanlanması ise özellikle cinsiyet ve kimlik bağlamında 1980 İran'ında karanlığa mahkum edilmiş kadınlığa ışık tutar. Satrapi, hikayesini anlatmaya küçüklüğüne dair anılarını geri çağırmakla başlar. Filmin ilk sahnelerinde İran Devrimi sırasında henüz küçük ve asi bir kız olan Marjane'in İran'ın başkenti Tahran'da yaşadıkları topluma nazaran seküler bir hayat yaşayan bir ailenin evinde koşarken görürüz. Eğitimli bir baba ve feminist bir anne tarafından büyütülen Marji, odasındaki Jackie Chan ve Iron Maiden posterleriyle, giydiği kıyafetlerle ve dinlediği müziklerle batı tarzında bir hayat sürer. Fakat evden çıktığı anda İran'ın uçlarında gezinmeye başlar. Çevresindeki kimliklerin, söylemlerin, ilişkilerin ve inançların karmaşıklığında sorgulamayı öğrenir ve küçük yaşında tarihe tanık olmak zorunda kalır. İslami bir devrim, totaliter bir rejimin zulmü ve yıkıcı bir savaşa mahkum olan çocukluğuyla Marji; otobiyografik hikayesine kara mizah ögeleri yerleştirir. İzleyicinin tanık olduğu sahnelerin tümü Marji'nin zihnindekiler veya anılarıdır. Bir çocuğun bakış açısından sunulan hikaye izleyicileri kendi varsayımlarını sorgulamaya zorlar fakat eser gerçekliği olduğu gibi yapısökümüne uğratır. Çünkü hikaye artık yetişkin bir zihin tarafından perdesiz bir şekilde algılanır. Marji'nin varlığı filmde bir çocuğun parçası olduğu çevrenin ve koşulların karmaşıklığının kavranamayışı ile hayat bulur. Anlamda yokluk yaşaması, çocukluğunu kullanarak yorum yapmak cesaretini ona veren asıl şeydir. Ailesinin dedikleri mi doğrudur, yoksa öğretmenlerinkiler mi? Gerçekten de öğretmenlerinin dediği gibi Şah'ı Allah mı seçmiştir? Her şeyin sonunda baş başa kaldığı cevaplarla kazandığı bilinç, karanlık dünyanın gerçekliğini özümsemesi için yeterlidir. Fakat önce büyümesi gerekir. Persepolis'te tasvir edilen katı İran rejimi, 1979 İran Devrimi'nden sonra kurulan İran İslam Cumhuriyeti'dir. Siyasi ve sosyal bir karmaşa dönemi olan İran Devrimi sırasında geçen film, İslam hukuku üzerine kurulmuş olan yeni rejimin şeriat ilkelerine dayalı teokratik bir hükümet kurmayı amaçlamasına başkaldıranların hikayesini anlatır. Tarihsel bağlamını bu kanlı olguya dayandıran film, devrim sırasında yaşanılan olayları keskin bir dil kullanımıyla sosyo-politik yorumlar sunarak irdeler. Satrapi, İran İslam Cumhuriyeti'nin baskıcı rejiminin bireysel özgürlükleri ve hakları baskı altına alma biçimlerini eleştirir. Aynı zamanda emperyalizmin ve dış müdahalenin İran'ın siyasi manzarasının şekillenmesindeki rolünün altını çizer. Film, önce küçük bir kızın sonrasında kendi ülkesine yabancılaşmaya mahkum edilmiş bir kadının gözleriyle izleyicileri dünyalarını şekillendiren güçler hakkında eleştirel düşünmeye ve statükoyu sorgulamaya davet eder. Amacını tüm katılığıyla gerçekleştirmeye ant içmiş İslam Cumhuriyeti, cumhuriyet adı altında insanların birçok özgürlüğünü kısıtlamayı, insan haklarını ihlal etmeyi veya karşıt düşüncedeki insanları canice öldürmeyi yeni ve Tanrı'nın isteğine uygun bir devlet kurmak için kendilerinde hak görür. Kadınlığı düzeltilmesi gereken bir problematik olarak ele alan bu yeni sistem, hükümetin kadınlar özelinde cinsiyetçi bir politika uygulayarak katı giyim kuralları koymasına, kadınların davranış ve hareketlerinin kısıtlanması gerektiği kanısındadır. Toplum içinde başörtüsü takılmasını zorunlu kılan bu kıyafet yönetmeliği ayrıca kadınların erkeklerle yan yana olmaması gerektiğini, evlilik dışı ilişkileri, alkol tüketimini ve ahlaksızlık olarak algılanan davranışları yasaklayan katı ahlak yasaları uygular. Rejimin güvenlik güçleri, bu yasaların uygulanmasından ve aykırılığın susturulmasından sorumludur. Karşıt düşüncedeki siyasi muhalifler, insan hakları aktivistleri ve azınlık gruplarının üyeleri sıklıkla tutuklanır, işkence görür ve yok yere idam edilirler. Rejim ayrıca kitaplar, filmler ve müzik de dahil olmak üzere sanata ve medyaya getirdiği akıl dışı sansürle ülkedeki düzeni sağlayabileceğini düşünür. Persepolis, tüm bu kaotikliği başkahramanı Marjane'nin deneyimleriyle resmeder. Hakları için mücadele eden ve tek gayesi özgürce yaşamak olan bir grup insanın direnişi yine ölümle sonuçlanır çünkü diktatörlüğün parmakları muhaliflerin boğazlarını nefesler kesilmeden gevşetmez. İfade özgürlüğü üzerindeki kısıtlamalar ve muhalefetin boğazlanması Marjane ve ailesindeki isyan ateşini söndürmek için yeterli olur çünkü Marjene'in muhalif amcası Anuş, bu sebepten yitip gider. Böylece ebeveynleri Marjane'i eğitimini bahane ederek, kendi ülkesi dili ve kültürüne yabancı olmakla sonuçlanacağı kişisel sürgününe göndermeye karar verir. Fakat Marjane gittiği yerde tutunamayacak ve bu yolculuktan kendi ülkesinde yabancı olmaya mahkum olarak geri dönecektir. Tüm şanssızlığına rağmen en büyük şansının İran'da ilerici bir ailede büyümek olduğu görülen ve artık genç bir kız olan Marjane, pek istemese de artık Avrupa'dadır. Fakat kaçtığı savaştan bir başkasına tutulur: yurt dışında yaşayan bir İranlı olarak, yeni bir kültür ve toplumda yabancı olmanın zorluklarıyla yüzleşmek. Artık dil engelleriyle, kültürel farklılıklarla, ırkına ve milliyetine dayatılan ayrımcılıkla savaşmak zorundadır. Bu sebeple Marjane, film boyunca nereye giderse gitsin kalıp duvarların ardına geçemeyen bir yabancı olarak tasvir edilir. Yabancı olma deneyimi; ırk, milliyet ve kültürel geçmiş gibi birçok faktör tarafından şekillenir. Ortaya çıkan şekil bir kalıba uymaz. Çünkü benlik, kimlik ve aidiyet karmaşası içinde var olma mücadelesindedir. Belki artık ellerinde bombayla üzerine koşan askerler yoktur fakat medyanın delüzyonel algısıyla tüm Avrupa zihniyetine yerleşen rejime yönelik basmakalıp görüşler, İran'daki herkesin terörist ve tehlikeli olduğu yönündedir. Tüm bu yargılar dolayısıyla, Marjane ayrımcılığa ve ırkçılığa maruz kalır. Ve umutsuzlukla anlar ki; baskı her yerdedir, düşmanlıktan kaçılamaz. Genel olarak Persepolis, bir yabancı olma deneyiminin meşakkatli sürecini ve çoklu kültürel ve sosyal bağlamlarda gezinmenin zorluklarını tüm şeffaflığıyla aktarır. Marjane'in sivri dilli oluşu, İran'dan gelmesi, kurallara göre yemek yememesi bile herkes için bir sorun olur. Aşık olur, aldatılır. Makyaj yapar, yaftalanır. Doğruları söyler, kovulur. Hırsızlıkla suçlanır, kapıya atılır. Talihsizlikle geçen yıllar sonunda sokaklarda beş parasız gezen aç bir yurtsuz olmuştur. Fransa'nın bir bankında donarak ölme tehlikesi geçirdikten sonra ülkesine geri dönme zamanının geldiğini anlar. Genç bir kız olarak ayrıldığı İran'a genç bir kadın olarak dönen Marjane, geldiği gibi ağır bir depresyona girer çünkü Avrupa'da geçirdiği yıllar sonrasında artık İran kültürüne de yabancılaşmıştır. Bir sanat okuluna başlar fakat baskıcı dayatımlara ters düşmediği tek bir günü yoktur. Çatık kaşlarıyla ve asi tavırlarıyla dikkat çeker, çevresindeki kadınlara mücadele gücü verir. İçi susmak bilmeyen milyonlarcasıyla bağımsızlık naraları atar fakat gerçek dünyada bunu gerçekleştirmek için fazlasıyla yalnızdır. Film boyunca kadınlardan, genellikle özerkliklerini sınırlayan dar bir tutum yelpazesine uymaları beklendiğini görürüz. Sorgulanmayan sosyal normlar ve kültürel beklentiler, kadınlık üzerinden pekiştirilir. Bu normlara uymayan kadınlar ise damgalanarak ötekileştirilir ve şiddete maruz bırakılır. Marjane her şeyin ortasında başörtüsüne karşı çıkar ve erkekler tarafından kontrol edilmeyi reddeder. Ancak meydan okuması onu her zaman riske atar ve rejimin güvenlik güçleriyle karşı karşıya bırakır. Marjane'ın çocukluğundan beri asi bir karakterinin olması tesadüf değildir. Satrapi'nin hikayesini anlatırken kullandığı güçlü kadın temsilleri, ailenin jenerasyonlarına aktarılır. Çok sevdiği büyükannesi ona yaşarken iyi bir insan olarak kalmasını, köklerini unutmamasını ve hiçbir erkeğe muhtaç olmayışını hatırlatır. Annesi, küçüklüğünden beri bir kadın olarak haklarını bir an önce savunması gerektiğini sürekli vurgular. Marjane ve eserdeki diğer kadınların savunduğu düşünce, kadınların kendi kaderlerini şekillendirme gücüne sahip olduklarıdır. Bu düşünce; kadınları susturan, düşünmelerini dahi yasaklayan bir rejimin devrilmesinin ilk kurşunları olabileceklerini gösterir, kadınları yüreklendirir. Hür ve bağımsız bir kadın olmak uğruna bin kapıdan kovulan, bin cezaya çarptırılan, milyonlar arasında kendine yer bulamayan Marjane, tekrar Avrupa'ya döner. Otobiyografik eserini de burada kaleme almaya başlayan Satrapi, artık hikayesini dünyaya anlatmakla yükümlüdür. Persepolis'le birlikte İran'ın sadece peçe, tiranlık ve bombalarla ilişkilendirilen basmakalıp ve tek boyutlu bir ülke olarak bilinen imajı böylece yıkılmaya başlar. Bunun yerine İran toplumunun gerçekliği birinci ağızdan hem de bir kadının kara mizahıyla, tüm karmaşası ve çok yönlülüğüyle dünyada yankılanmaya başlar. Satrapi, aslı oldukça dramatik olan bu hikayeyi kattığı kara mizahla grafikleştirir. Bir çocuğun bakış açısıyla anlatılan olaylar, yaşanılan acının gerçekliğini kanıtlar niteliktedir. Filmde kullanılan animasyon tekniğinin oldukça basit olması ve genelde iki renkten oluşması, olguları net kılarak hikayeye tanık olanların kendi varsayımlarını sorgulamasını sağlar. Bu sayede alışılagelmiş gerçeklik olduğu gibi ters yüz edilir. Çünkü isyan altındaki varlığın yoklukla olan etkileşimi 89 dakika boyunca oradadır. Satrapi'nin basıldığı günden bu yana milyonlarca kopya satan eseri, filmiyle on milyonlarcasına ulaşmayı başarır ve bağnaz perdeleri gözlerden bir nebze olsun kaldırmayı başarır. Soluğu boyunlarına takılan ilmekle kesilen binlercesinin sesi Persepolis'le sonsuz olur. Kapıların ardına kilitlenmiş bir neslin gözyaşları kurur, tiz çığlıkları sonunda duyulur. Yersiz yurtsuz kalmış milyonlarca göçebenin anlatmaya çekindiği hikayesi; söylemeye utandığı kökleri tekrar yeşerir, dalları göğü bulur. Her şeyin hikaye olmak için var olduğu dünyada Persepolis, tüm gerçekleri dehşetiyle yüzlere vurur. Çünkü, Yüzyıldır listemde ama izlemedim çünkü korkuyorum izlemeye, gerçekleri kabul etmek zor. Keyifle okudum, yorum yapmadan geçemedim. Sadece film analizi olmaktan ziyade İran rejimine kısa bir bakış açısı da olmuş.


Sanat tarihinde resmetme taklit etme üzerinden gelişmiştir. Ancak süreç içerisinde görüneni olduğu gibi resmetmenin yanında sanatçı kendisinden izler de ekleyerek portre sanatına yepyeni biçimler kazandırmıştır. Özellikle portre sanatında sanatçının yaşamsal deneyimlerini yansıtmasından ötürü dışavurum dikkate değerdir. Portre sanatında sanatçı figürünü olduğu gibi tasvir edebilir ya da idealize edebilir. Özellikle birey bilincinin ortaya çıktığı dönemlerde figürü olduğu gibi betimleme de önem kazanmıştır. Süreç içerisinde dönemler değiştikçe ihtiyaçlar da değişmiştir ve bu değişimler de sanata yansımıştır. Üretim ilişkilerinde ki değişim, farklı eğilimlerin ortaya çıkışı, insana bakış açısının değişimi gibi birçok faktör sanatçıların eserlerini etkileyen unsurlardan birkaçıdır. Mısır, Yunan ve Roma gibi Akdeniz medeniyetlerinde portre ressamlığı ağırlıklı olarak kamu sanatı olarak ya da tanrılar, krallar, imparatorlar için yapılan cenazelere ait sanat kabul edilmekteydi. Portreler heykellere bronz, mermer ya da taşa ya da duvarlara freskler olarak yapılmaktaydı. Bazı bilim adamlarına göre Roma portrelerinin gerçekçiliğinin kökeni, balmumu ölüm maskelerinden evrimleştikleri için olabilir. Bu ölüm maskeleri cesetlerden alınarak ev sunaklarında tutulurdu. Maskelerin kalıpları doğrudan ölen kişiden yapıldı ve tarihçilere tipik Roma özelliklerinin doğru bir temsilini verdi. Roma döneminde üst sınıfa ait mumyaların portreleri ahşap üzerine resmedilmiştir. Mumya portreleri firavunluk zamanlarına kadar uzanırken Fayyum mumya portreleri Roma kanunlarıyla yönetilen Mısır için bir yenilik sayılmaktaydı. Bunlar Yunan ve Roma dünyası klasik döneminde gelişen panel boyama geleneğine ait resimlerdi. Mısır'ın birçok bölgesinde yer alan mumya mezarlarından çıkarılmışlardır ancak Fayyum bölgesinde bulundukları için bu isim verilmiştir. Portrelerin yapıldığı dönemde insanlar en fazla otuz beş yaşına kadar yaşayabildikleri için portrelerdeki figürler genç resmedilmiştir. Yapılış amaçları ölenlerin öteki dünyada kimliklerini koruyabilmek amacıyla yapılmış olan Fayyum portreleri, ölülerle birlikte gömülmüştür. 20. yy'ın başlarında, özellikle Almanya'da altın çağını yaşamış olan dışavurumculuk anlayışının ana özelliği, sanatçıların, ruhsal durumlarına, dünya görüşlerine, politik anlayışlarına göre değerlendirdikleri betileri deformasyona uğratmalarına olanak vermiş olmasıdır (Kırman, 2020). Norveçli sanatçı, dünya genelinde ikonikleşen Çığlık adlı eseriyle tanınmıştır. Çocukluğu hastalıklarla geçen sanatçının ruhsal durumu da ailesinden kendisine miras kalmıştır. Bohem hayat tarzını benimseyen Munch nihilist Hans J ger'in etkisi altında duygularını ve psikolojik durumunu yansıtmaya yönelmiştir. Tam da buradan sıradışı tarzı doğmuştur. Seyahatlerle beraber tarzı zenginleşmiştir ve bu seyahatler sırasında Paul Gaugin, Vincent van Gaugh ve Henri de Toulouse Lautrec ile tanışmıştır. Bir grup Alman ekspresyonist sanatçılarının oluşturduğu bu topluluk, gerçekçi temsilleri, çizgiler ve renklerde abartılar ve çarpıtmalar adına terk etmişlerdir. Sanatın daha derine inmesini, ruhu ve doğayı yansıtmak istemişlerdir. Renk onlar için dışavurumun öne çıkan araçlarıydı. Alman dışavurumcu sanatçı ve gravürcü olan Ernst Ludwig Kirchner Die Brücke adlı 20. yüzyılın dışavurum sanatının öne çıkan sanatçılarından oluşan grubunun da kurucusudur. Grup yaygın geleneksel akademik tarzdan kaçınarak geçmişi ve mevcut döneme köprü olan yeni sanatsal dışavurum tarzları bulmuşlardır. Birinci Dünya Savaşı'na gönüllü olarak katıldı ancak kısa sürede çöküntü yaşayarak terhis edildi. Çalışmaları Nazi'ler tarafından dejenere olarak tanımlanmıştır ve 600'den fazla çalışması satılmış ve bazıları yok edilmiştir. Alman-Danimarkalı ressam daha önce bahsetmiş olduğumuz Die Brücke adlı gruba mensuptur. Emil Nolde'un hayatı ve çalışmaları fikirlere, ideolojilere, güç ve kimliklere karşı duruşuyla karakterize edilebilir. İlk dışavurumculardan olan Emil Nolde aynı zamanda erken 20. yüzyılda yağlı boya ve suluboya çalışmaları yapan ressamlarındandı. Sanatçı avangartlar için fazla tutucu olarak algılanırken gelenekçiler içinse fazla modern olarak değerlendirilmekteydi. Sanatçı izlenimciliği 19. yüzyıl için öne çıkan tarz olarak kabul etse de bu tarzı 20. yüzyıl için oldukça yüzeysel ve gerçekçi bulmuştur. Sıra dışı renk seçimleri ve farklı fırça darbeleriyle tanınan sanatçı, altın sarıları ve koyu kırmızları çalışmalarında ön planda kullanmıştır. Manzaralar, dini imgeler, çiçekler, fırtınalı denizler ve Berlin gece hayatının sahneleri genel olarak çalışmalarının temalarıdır. Avusturyalı ressam Egon Schiele, resimlerinde genel olarak hastalıklı, bükülmüş bedenlerle, huzursuzluk, acı ve tehlikeyi barındıran insan figürlerini betimlemiştir. Sanatçı kendi yüzünün farklı açılarla yüzlerce defa tasvirini yapmıştır. Başını öne eğip kaşlarının altından izleyiciye savurduğu tehditkar bakışlı otoportreleridir. Schiele otoportrelerinde kendisini sıska, işkence çeken, kemikleri çıkmış halde yabani ve karanlık bakışlarıyla resmetmiştir. Renkler genellikle kahverengi ve kırmızı ile sınırlanmıştır. Modigliani modern tarzıyla karakterize olan uzun boyunlu yüzlerin olduğu portreleri ve nü çalışmaları ile tanınmıştır. Modigliani'nin sanatı yaşadığı dönemde kıymeti bilinmese de öldükten sonra oldukça popülerlik kazanmıştır. Özellikle annesi küçük yaşlardan itibaren sanatçıyı desteklemiştir. Eşi Jeanne Hebuterne birçok eserine model olmuştur. Alman ressam Wilhelm Heinrich Otto Dix, Alman toplumunun Weimar Cumhuriyeti dönemindeki durumunu ve savaşın acımasızlığını realistik, acımasız ve sert biçimde yansıttığı çalışmalarıyla tanınır. Birinci Dünya Savaşı başladığında Alman ordusuna gönüllü katılan sanatçı 3 yıl kadar orduya hizmet ettikten sonra terhis edildi. Savaştan oldukça yoğun bir biçimde etkilenen Dix, sonraki çalışmalarında travmatik deneyimlerini tasvir etmiştir. Sanatçı, Birinci Dünya Savaşı'nda ateş hattında olmasına rağmen, dehşet ve yıkımda güzellik aramayı ve bulmayı hatta başkalarının yalnızca savaşın dehşetini göreceği yerlerde heyecanı aktarmayı başardı. Dix, grotesk tarz için öncü seçildiğinde, o bunu kucakladı ve Weimar Cumhuriyeti'nin ahlaksızlığını ve etik eksikliğini ifşa etmeye devam etti. 20. yüzyılın en önemli sanatçılarından kabul edilen İngiliz sanatçı ve tasarımcı Lucian Freud Sigmun Freud'un torunudur. Figüratif sanat üzerinde uzmanlaşmışsan sanatçı erken dönemleride gerçeküstücülükten etkilenmiş olsa da 1950'lerin sonunda katı bir realizme yönelmiştir. Tedbirli ve içine kapalı bir adam olan Freud 60 yıllık kariyerinde ağırlıkla yakın arkadaşları ve ailesiyle çalışmıştır. Bu çalışmalar kent manzaralar ve rahatsızlık verici iç ortamlarda tasarlanmıştır. Otoportreleri derin iç gözlemi, yüz ifadelerinin ayrıntılı analizini ve arkasındaki duyguları gösterir. Kırman, G. (2020), Otto Dix Örneğinde Dışavurumcu Tavır ve Portre Resimlerindeki Üslup Özellikleri. . Yöktez.


Meksika'daki bir dağ kasabasında, uyuşturucu baronlarının hüküm sürdüğü bir ortamda, üç kız çocuğunun zorlu yaşam mücadelesini konu alan Prayers For The Stolen, Jennifer Clement'in aynı adlı romanından uyarlanıp Tatiana Huezo tarafından yazılıp yönetilen bir dram filmidir. Meksika'daki bazı kasabalarda hala var olan uyuşturucu baronlarının orada yaşayan insanlara verdiği zararlardan esinlenen Jennifer Clement'in bu eserinden uyarlanan film, zorlu yaşam koşullarına rağmen umudu ve dayanışmayı gözler önüne seriyor. Yazımız film ile ilgili spoiler içermektedir. Prayers For The Stolen, büyümenin ve özgürlüğün ne olduğunu bilmeyen, çocukluklarını bir yetişkin gibi yaşamak zorunda kalan, hayatı saklanmakla geçen kız çocuklarının öyküsü. Film bir mezar kazar gibi toprağın kazılmasıyla başlıyor. Küçük bir kız çocuğu olan Ana'nın annesi toprağı kazıyor ve kızına oraya uzanmasını istiyor. Bu kazdığı yer aslında mezar değil bir sığınaktır. Uyuşturucu baronları belli zamanlarda kasabaya gelip bazı kız çocuklarını alıp götürdüklerinden dolayı bir saklanma yeri yaparlar. Ana'nın annesinin yaptığı bu sığınak, uyuşturucu baronlarının gölgesinde geçen yaşamlarının sembolüdür. Bu yer, umutsuzluğun ve özgür olma arzusunun bir yansımasıdır. Kız çocuklarının kuaförde saçlarının kesildiğini gördüğümüz sahnede Ana gözyaşlarını tutamıyor. Yanındaki arkadaşı ona destek olmak için elinden tutuyor. Hayatın acımasızlığıyla daha küçücükken karşılaşan bu kız çocuklarını izlerken bizi yürek burkan bir sahne karşılıyor. Uyuşturucu baronlarının geldiği bir sahnede annesi Ana'ya hemen saklanmasını söylüyor. Ana annesinin daha önce onun için yaptığı yere saklanıyor. Dışarısının göründüğü bir aralıktan havada uçan kuşlara bakıyor. Bu sahne bize Ana'nın küçük bir çocuk olarak yaşadığı zorluklarla uçan kuşların özgürlüğü arasındaki farkı gösteriyor. Ana'nın kuşlar gibi özgür olma arzusu izleyiciye yürek burkan bir manzara sunuyor. Ana'nın annesi kızını tek başına büyütmüş ve onu korumak için her şeyi yapan bir anne olarak karşımıza çıkıyor. Ana'ya sert davranıyor çünkü Ana'nın alıkoyulan diğer kız çocuklarıyla aynı kaderi yaşamasını istemiyor. Hatta bir sahnede olanlardan yorulup dayanamayıp ağlıyor ve böylece kızını koruyamadığını düşünen çaresiz bir annenin yaşadığı zorluklar yüzümüze çarpıyor. Film, bir anne olarak yaşadığı çaresizliği ve kızının güvenliği için verdiği savaşı dokunaklı bir şekilde işliyor. Ana'nın babası ise ABD'de çalışıyor. Annesi telefonun çektiği tek yer olan haşhaş tarlasının tepesine gidip eşine ulaşmaya çalışıyor fakat ulaşamıyor. Böylece Ana'nın maddi destek alabileceği hiçbir yer kalmıyor. Ana'nın yaşadığı kötü şeylerden uzaklaşabildiği tek yer arkadaşları Paula ve Maria'nın yanıdır. Birlikte onca zorluğu aşmışlardır. Her an başlarına bir şey gelebilecek bu kasabada birbirlerine sığınarak güvenli bir alan bulan bu üç arkadaşın onca zorluğa rağmen sürdürdükleri arkadaşlıkları bizleri arkadaşlığa olan inancı yeşertiyor. Kasabada çocukların tutunabildikleri diğer bir etmen ise okuldur. Okul kapanma tehlikesine rağmen bu zamana kadar ayakta durmayı başarmıştır. Kimin ne zaman uyuşturucu baronları tarafından alınacağı belli olmayan bu kasabada sınıftaki birini ertesi gün görememek mümkün. Ana ve arkadaşları onca zorluğa rağmen sevgi dolu öğretmenleri sayesinde biraz olsun gerçek hayattan uzaklaşıyorlar. Filmin sonlarına doğru uyuşturucu baronlarının Ana'nın evine geldiğini görüyoruz. Ana hemen saklanıyor ve korkudan tir tir titriyor. Adamlar Ana'yı bulamayınca gidiyorlar. Çaresiz bir şekilde kalan annesi Ana'ya buradan gitmeleri gerektiğini söylüyor. Çünkü kızını kurtarmanın başka bir yolu olmadığını biliyor. Arkadaşı Maria'nın alıkoyulduğunu öğrenen Ana'nın hayatı iyice mahvoluyor. Sabaha doğru annesi, Paula ve kasabadan diğer insanlarla birlikte kasabadan ayrılıyorlar. Film burada bitse de Ana'nın hikayesinin burada bitmediğini biliyoruz. Tatiana Huezo hikayenin devamını bizim hayal gücümüze bırakmış. Kim bilir belki Ana'nın hayatı her zaman olduğu gibi saklanmakla geçecek; belki de tüm bunlardan kurtulup kendine yeni, mutlu bir hayat kuracak. Prayers For The Stolen, Ariel çapında En İyi Film ve En İyi Senaryo ödüllerini kazanarak başarısını kanıtlamıştır. Ayrıca filmde Ana'nın annesini oynayan Mayra Batalla, gösterdiği dokunaklı performansıyla En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu ödülünü kazanmıştır.


Punk müzik denince aklınıza sadece sert gitar riffleri, taşkın sahne performansları ve biraz da serserilik geliyorsa; müziği düşünce ve isyanla birleştiren gerçek bir punk efsanesi Fugazi ile tanışma vaktiniz gelmiş demektir. 1987 yılında Washington D. C.'de, Minor Threat ve Rites of Spring gruplarının eski üyeleri Ian MacKaye, Guy Picciotto, Joe Lally ve Brendan Canty ile bir araya gelerek Fugazi'yi kurdular. Fugazi, sadece müzikle değil, özellikle sahip olduğu etik değerleriyle de öne çıkıyordu. Albümlerini, Kendin Yap felsefesini benimseyerek bağımsız şirketleri olan Dischord aracılığıyla çıkarıyorlardı. Bu sayede büyük plak şirketlerinin ticari stratejilerinden etkilenmeden özgün müziklerini yapabiliyorlardı. Fugazi, müziğin sadece ekonomik bir değer olmanın ötesinde bir anlam taşıdığına inanıyordu. Müziği sadece belirli bir kesime değil, herkese erişilebilir kılmak amacıyla konser biletlerini düşük fiyatlardan satmayı tercih ediyorlardı. Beş dolar gibi sembolik ücretlerle, daha fazla insanın müziğe erişimini sağlamaya çalışmıştırlar. Straight Edge yaşam felsefesi onlarla özdeşmişti. Grup üyeleri alkol, uyuşturucu ve sigara kullanmayarak sağlıklı bir yaşam biçimini benimsemelerinin yanı sıra et yemiyor ve aşksız cinselliğe de karşı duruyorlardı. Ayrıca, punk sahne kültüründe yer alan eril şiddeti teşvik eden stage diving, moshing, slam dancing gibi bazı gelenekleri reddederek konserlerinde kadınlar ve çocuklar dahil herkese nispeten güvenli bir ortam sunabiliyorlardı. Fugazi'nin özgün yaklaşımı, kesintisiz turneleri ve etkileyici sahne performansları kulaktan kulağa yayılan organik bir ün elde etmelerine neden oldu. Bu şekilde bağımsızlıklarını sürdürebildiler ve alternatif müzik sahnesinde simgeleşen bir grup haline geldiler. Fugazi'den bahsederken onları sadece Punk müziğin bir temsilcisi olarak tanımlamak ya da politik ve etik ideallerden oluşan bir kutuya sıkıştırmak haksızlık olur. Tüm bunlar muazzam ve çeşitli müziklerini gölgede bırakmaz. Çünkü onlar punk türünü bir çekiç gibi kullanmadı; onu bir fırça gibi ele alarak tuvale kendi renklerini sürdüler. Punk türünün sınırlarını genişleterek Post-Hardcore adı verilen bir alt türün doğuşuna öncülük ettiler. Bu türde Punk rock'ın enerjisi daha duygusal, karmaşık ve deneysel bir yaklaşımla birleşti. Sadece gitar ve davulun ötesine geçerek enstrümantasyonun karmaşıklığını artırdılar. Farklı efektler, feedback'ler ve deneysel enstrümantasyonla daha zengin ve deneysel bir sound ortaya çıkardılar. 13 Songs, grubun ilk iki EP'si olan Fugazi ve Margin Walkerın birleştirilmiş hali olarak ortaya çıktı. Deneysel punk rock ve post-hardcore'un eşsiz bir karışımı olan albüm Waiting Room şakısıyla açılır. Şarkı efsaneleşmiş bas yürüyüşüyle başlayarak üzerine eklenen sade ama dinamik gitar riffleriyle dinleyiciyi hemen yakalar. Şarkının beklenmedik bir anda durması ve kısa süreli sessizliğin ardından gelen davullar kelimenin tam anlamıyla damardan bir adrenalin enjeksiyonudur. Repeater, Dischord Records tarafından 1990 yılında piyasaya sürüldü. Şarkıların içeriğine ve sözlerine bakıldığında Repeater, grubun anti-kapitalist ideolojisini net bir şekilde yansıtan bir konsept albüm olarak öne çıkar. Bize, bireyin tüketim ve harcama alışkanlıklarını değiştirerek toplumsal düzeyde dönüşüm sağlayabileceği fikrini anlatır. Blueprint şarkısı da Fugazi'nin kendine özgü post-hardcore tarzını taşırken, albümdeki diğer şarkılar arasından sıyrılarak duygusal tonları ve vokalleri ile dikkat çeker. Melodik yapıları ve ritmik değişimleri bizi adeta ilerleyen yıllarda dünyayı kasıp kavuracak olan Emo müzikle bizi erkenden tanıştırmaktadır. Albüm bizlere, Fugazi'nin önceki çalışmalarından farklı bir sound ve yaklaşım sunmakta. Özellikle müziğin daha deneysel ve atmosferik yönleri, grubun geleneksel post-hardcore köklerinden uzaklaştığını gösterir gibi. Bu albümde, Fugazi'nin müziğinde daha büyük bir müzikal matürite ve farklı tınılarla oynama isteği duyulur. Sözleri ise yine toplumsal ve politik temaları işleyerek grubun aktivizm ve eleştirel düşünceye olan bağlılığını yansıtır. Dear Justice Letter, albümün incisi olarak öne çıkar. İsmi bile içinde taşıdığı güçlü mesajı açıkça yansıtan şarkı; insan hakları, adalet ve toplumsal eşitlik gibi temaları işlerken müziğin ritmiyle bizi etkileyici bir yolculuğa çıkarır. Şarkının sözleri, adaletin elde edilmesi için atılan adımların, engeller ve sistemdeki eksiklikler yüzünden sıklıkla sıkıştığı gerçeğini samimi bir şekilde dile getirmektedir. 1991'in sonlarında Nirvana'nın Nevermind adlı kaydının çıkmasıyla Punk, tekrar süksesini kaybetmiş ama ölmemişti. Ajite gitar müziği onların turnelerine engel olmadı. 1993'ün In On The Kill Taker'ı belki de öncekilerden daha sert ve daha çeşitli bir albüm. Smallpox Champion, sözleriyle ABD'nin Kızılderili nüfusuna yönelik soykırımını konu alıyor. İlk EP'lerindeki, tecavüz kültürü, cinsel taciz ve erkek suç ortaklığını konu alan Suggestion gibi, Fugazi'nin sözleri çekinmeden dünyayla açıkça etkileşime girmeye devam ediyor. 1995'e gelindiğinde Grunge, müzik sektörüne tomarla para kazandırır hale gelmişti. Fugazi'ye multi-milyon dolarlık büyük bir plak şirketi plak sözleşme teklif etmiş, Dischord'u satın almak için teklif götürülmüş ve bütün bu teklifler reddedilmişti. Red Medicine, müzikal yaklaşım ve ses açısından oldukça açık uçlu bir çalışma olarak öne çıkmakta. Albüm, Fugazi'nin önceki kayıtlarına kıyasla daha deneyimsel bir tarza sahiptir. Sıradan geçişler ve etkileyici deneysel anlarla bezenmiş, bize karmaşık bir müzikal deneyim yaşatır. Albümün atmosferi de oldukça etkileyicidir. Bazı şarkılarda, bir tür korku ve gizem hali vardır. Söz konusu sinsi, çarpık hava albümün genel tonunu şekillendirir. Red Medicine bize, Fugazi'nin müziğinde daha karanlık ve rahatsız edici tınıları deneyimletmiştir. End Hits ile Fugazi, önceki çalışmalarındaki enerjiyi korurken daha olgun ve dengeli bir müzik ortaya koymuştur. Grup, artık müzikal olarak daha sofistike bir hale bürünmüştür. Sözler, politik ve toplumsal temalarını sürdürürken daha kişisel ve içsel konulara da odaklanır. Şarkı sözleri; bireysel deneyimler, özlem ve insan ilişkileri gibi daha geniş bir yelpazede dolaşır. Albümdeki şarkılar, genellikle daha derin düşünceleri yansıtırken Fugazi'nin önceki çalışmalarındaki toplumsal eleştiriyi de sürdürmektedir. Break, hızlı bir tempoya ve başlangıçta sakin bir girişle açılan bir ritme sahip. Sözlerin öfke ve hayal kırıklığına dair duygusal tonunu, vokalin enerjik ifadesiyle bütünleşerek dinleyiciye etkileyici bir şekilde yansır. Şarkı, nakarat kısmında daha yavaş ve yoğun bir atmosfere girer. Bu bölümde, gitar tınıları daha dolgun ve deneysel hale gelirken vokal ifade daha içsel ve yoğundur. Albüm, Fugazi'nin Instrument adlı belgeselinin soundtrack'i olarak yayımlandı fakat Jem Cohen'in yönettiği bu belgesel ne bize Fugazi'yi anlatır ne de bir konser filmi olma amacı güder. Birkaç şarkı haricindeki diğer tüm performanslar orijinal sesleriyle değil, daha önce yayımlanmamış kayıtlardan oluşan Instrument Soundtrack'in parçaları eşliğinde sunulur. Fugazi'nin belgeseli de tabii ki punk ve kural tanımaz olacaktır. Instrument'ta, seyirciler arasında dönemin diğer punk konserleriyle kıyaslandığında, ırk ve cinsiyet çeşitliliği dikkat çeker. The Argument, 2001 yılında Fugazi'nin beşinci ve son stüdyo albümü olarak yayımlandı. Albümdeki şarkılar, Fugazi'den duymaya alışık olduğumuzdan daha hassas bir yapıya sahip. Şarkılar çok daha melodik ve sofistike duyuluyor, birçok müzik eleştirmeni tarafından grubun diskografisinin en iyi parçalarından birisi olarak da tanımlanıyor. The Argument ile grubun müzik evriminin son aşamasına şahitlik ediyoruz. Albümün yayınlanmasının ardından Fugazi, resmi olarak dağılmadı ancak yeni stüdyo albümleri çıkarmadı ve faaliyetlerini de azalttı. Yazımızın sonuna gelmişken sizleri Fugazi'nin en çok dinlenen şarkıları ile baş başa bırakıyoruz.


Şiddet, sömürü, acı, zevk ve odadaki bütün filler. İlk kitabı Dövüş Kulübü ile tanıdığımız Chuck Palahniuk, 1996'dan beri satirik ve cesur kalemiyle okuyucu kitlesini büyütmeye devam ediyor. Yeraltı edebiyatı olarak değerlendirilen kitaplarında, okuyucuyu omuzlarından tutup sarsmak niyeti gizlenmiyor. Konuşmaya çekindiğimiz yeraltı konularına son derece grafik bir dille ışık tutuluyor. Son zamanlarda sistemin bir parçası haline gelse de sistem eleştirisi, Palahniuk'un muhteşem üslubu sayesinde edebi değer kazanıyor ve farklı bir yerde duruyor, son derece incelikten uzak ve göze parmak şeklinde verilmesine rağmen. Bol keseden kullandığı ters köşeler ise kitaplarına karşı bir ön yargı yaratmamalı çünkü kurguya yediriliş biçimleri harika. Kendisi aynı zamanda Minimalist Yazarlık akımı denince akla gelen isimlerden. Bu yazımızda sizler için Palahniuk'un hayatından, en çarpıcı eserlerinden ve minimalist yazarlığın ne olduğundan bahsettik. 1986'da Oregon Üniversitesi'nde gazetecilikten mezun olan Chuck Palahniuk, mezuniyetten sonra Oregon'da bir süre gazetecilik yapsa da bu uzun sürmedi. Gazeteciliği bıraktıktan sonra ise yazarlık kariyeri yükselişe geçene kadar çalışacağı bir kamyon imalatı şirketinde tamirci olarak işe başladı. Tam da bu zamanlarda Palahniuk gönüllü olarak ölümcül hastalara rehberlik ve dostluk ediyordu. Fazlasıyla yakın olduğu bir hasta ölünce gönüllü işlerine son verdi. Kurgu yazmaya başlaması otuzlu yaşlarının ortalarına denk geliyor. Bir arkadaşının tavsiyesiyle Tom Spanbauer'ın yazarlık atölyesine katılan Palahniuk, burada Spanbauer'ın minimalist yaklaşımından çok etkilendi ve ilk öykülerini ortaya çıkardı. İlk eserleri fazlasıyla 'rahatsız edici' bulunduğu için çoğu yayıncı tarafından reddedildi. Fakat şansı dönmek üzereydi çünkü bir çağın sesi olacak meşhur Dövüş Kulübü'nün kaynağı olan kısa öyküsü 1995'de yayınlanacaktı. 1996'da yayınlanan Dövüş Kulübü'nün başarısı David Fincher'ın yönetmenliğini üstlendiği 1999 çıkışlı film adaptasyonu ile taçlandı. Chuck Palahniuk ise başarısı sayesinde karanlık kurgularını yazmaya devam etmek için daha özgür bir alana sahipti. 1999'da iki çarpıcı kitabı daha yayınladı: Gösteri Peygamberi ve bazıları tarafından en başarılı romanı kabul edilen Görünmez Canavarlar. Kitaplarının içeriğinden bahsetmeden önce gelin Minimalist Yazarlık neymiş ondan konuşalım. Kısaca ifade etmek gerekirse Minimalist Yazarlık; dolaylı ve betimleyici anlatımdan uzak, kurguda arka planın dışarıda kaldığı, spesifik ve basit elementler verilerek okuyucuya aktif rol sunulan yaratıcı yazarlık stilidir. Ana hikayenin dışında kalan gerçekler verilmiyor ve olan olduğu gibi, etkili bir şekilde aktarılıyor. Böylece okuyucu karakterlerin motivasyonu hakkındaki yargılarına yönlendirilmeden varıyor, yapbozun eksik parçalarını kendi hayal gücü sayesinde tamamlıyor. Minimalizm bir sanat akımı olarak İkinci Dünya Savaşı sonrası ortaya çıktı. Bir kesim edebiyatta minimalizmi Ezra Pound ve William Carlos Williams gibi imgeci şairlere dayandırırken, bir kesim de Ernest Hemingway ve buz dağı teorisini kaynak olarak gösteriyor. Chuck Palahniuk, kendi minimalist yaklaşımından ve Tom Spanbauer'ın atölyesinde öğrendiklerinden Not Chasing Amy isimli yazısında bahsediyor, bazı tavsiyeler veriyor. Ona göre hikayede hiçbir duygu, karakter ve yer boşuna verilmemeli. Her element birbiriyle bağlantılı olmalı ve okuyucuyu aynı yere ulaştırmalı. Karakterler direkt olarak sıfatlarla betimlenmemeli, okuyucu karakterin nasıl biri olduğu yargısına kendi varmalı. Gereksiz ve soyut konseptlerden bir de fazlalık zarflardan uzak durulmalı. Anne ve babaların kitlelerin yeni afyonu olduğunu söyleyen Victor Mancini, tıp fakültesini yarıda bırakan bir seks bağımlısı. Deli annesinin hastane masraflarını boğulma numaralarıyla karşılıyor. Lokantalarda boğulma numaraları yapıyor ve onu kurtaran kişiler artık kahraman oldukları için kendilerini Victor'dan sorumlu hissederek sık sık yardım yapıyorlar. Daimi kahramanlık rolü zavallı, sıradan hayatlarına renk katıyor. Bu kitap; seks bağımlısı Victor'un, mastürbasyon yapmadığı her gün için eve bir kaya getiren arkadaşının, pembe dizi bağımlılarının, kendini Mesih zannedenlerin, tüm günahkarların ve kaybedenlerin hikayesi. Bizim hikayemiz. Çizgilerin bulanıklaştığı; gerçek ve hayalin, sanat ve yaşamın, kurban ve avcının birbirine karıştığı bir günlük anlatısı. Eski sanat öğrencisi Misty Marie Wilmot şimdi bir otelde garson olarak çalışıyor, eşi ise intihar girişimi sonrası girdiği komada. Waytansea adasında kızını ve kayınvalidesini geçindirmeye çalışan Misty son derece yetenekli olsa da yıllardır resim fırçalarını eline almamış, onun yerine şarap dolu kadehleri tercih ediyor. Günlüğünü okurken ise geçmiş ve şimdiki zaman arasında sık sık gidip geliyoruz. Kitap yavaş tempoyla başlasa da ortalarına doğru Palahniuk'dan beklediklerimizi bize veriyor; son derece şaşırtıcı, katmanlı, kaotik bir hal alıyor. Waytansea adası görünürdeki çöplükten çok daha fazla şey barındırıyor. Palahniuk'un aforizmalarıyla süslenmiş ve cehennemde geçen bir The Breakfast Club düşünün ama bu sefer karakterler çok daha iğrenç. On üç yaşındaki Madison, Hollywood yıldızı narsist bir milyarderin kızıdır. Muhtemelen aşırı doz marihuanadan ölerek cehenneme gider ve burada kendisi gibi günahkar yaşıtlarıyla tanışır. Kirli bebek bezi, çekmeyen Wifi noktaları, Hitler gibi tarihi figürlerle dolu cehennemde şeytanın kendisi ile görüşmek için bir yolculuk yapacaklardır. Tabii ki bu kitapta da toplum eleştirisi ve Chuck Palahniuk'un sesi -on üç yaşındaki bir kızın formunda olsa da- belirgin. Chuck Palahniuk. Chuck Palahniuk | Biography, Books and Facts, https://www. famousauthors. org/chuck-palahniuk. Literary Minimalism: 3 Characteristics of Literary Minimalism 2023. MasterClass, https://www. masterclass. com/articles/literary-minimalism-explained. 8, Chuck Palahniuk January. Chuck Palahniuk on the Importance of Not Boring Your Reader. Literary Hub, 8 Jan. 2020, https://lithub. com/chuck-palahniuk-on-the-importance-of-not-boring-your-reader/. Essential Guide to Minimalist and Maximalist Writing Styles 2023. MasterClass, https://www. masterclass. com/articles/minimalist-literature-and-maximalist-literature-guide. . Irma, https://www. imhd. nl/log/not-chasing-amy/.


Alman grup Rammstein'in 8. stüdyo albümü Zeit, 29 Nisan 2022 tarihinde dinleyicilerle buluştu. Albüm çalışmalarını Fransa'daki La Fabrique Stüdyosunda yürüten grubun aslında böyle bir albüm çıkarmaya niyetleri yoktu. 2020 yılında açığa çıkan COVID-19 salgını dolayısıyla planladıkları dünya turunu erteleyen grup, bu süreçte yaşanan eve kapanma ve kısıtlamalarla yaratıcılıklarını değerlendireceklerini bolca vakit buldular ve ortaya işte böyle bir albüm çıktı. Albüm kapağı ise Berlin, Adlershof'da yer alan Aerodinamik Parkı'nda bulunan Trudelturm'un merdivenleridir. Grup üyelerinin bu merdivenlerinden inerken fotoğraflarını ise Kanadalı rock sanatçısı ve aynı zamanda fotoğrafçı olan Bryan Adams çekmiştir. Albümden ilk olarak, albümle aynı ismi taşıyan Zeit isimli parçanın klibi, daha sonra ise albümde beşinci sırada dinleyebileceğimiz Zick Zack isimli parça yayınlandı. Son olarak 29 Nisan 2022 tarihinde, albümün sekizinci şarkısı olan Angst, video klibi ile birlikte yayınlandı. Albümün duyurulmasının ardından ilk olarak, albümle aynı ismi taşıyan Zeit parçası yayınlandı. 6 dakika 19 saniyelik klibi ile görsel şölen yaratan grup, klipte savaş temasına değiniyor. Şarkı genel anlamda durgun ilerlese de sözlerine ve klibe baktığımız zaman tam da Rammstein'den beklenecek sansasyonel bir çıkış diyebiliriz. Klipte gösterilen yani yaşanılan her şey geriye sarılıyor. Dalgalı denizde süzülen tekneden düşenler de, çocukluklarını yaşamaları gerekirken onun yerine ülkelerini savunmaları beklenen çocuklar da, doğum yapan kadınlar da zamanın geriye sarılmasından etkileniyorlar. Denize düşerek boğulanların geriye gitmesinden itibaren sahneye ölüm giriyor ve teker teker her sahnede kendisini gösteriyor. Ölümden etkilenen herkesin eninde sonunda geldiği yer ise, zamanın geriye sarıldığını temsil eden kum akışının bulunduğu yer. İlk olarak yukarıya doğru daimi bir akış şeklinde akım gerçekleştiren kumun etrafında doğum yapan bir grup kadın ve bu kadınların başında bekleyen bir grup insan mevcut. Doğumla ölümün her zaman yan yana olduğunu vurgulamak istercesine sahne, zamanı geriye sararak doğum yapan kadınların, bebeklerinin tekrardan geri girmesine şahit oluyoruz. Doğum ve ölüm kavramlarının savaş teması ile ele alındığı bu klip, aslında bu üç kavramın birbiri ile ilişkili olduğunu ve bizler bu dünyada yaşadığımız sürece de ilişkili olacağını gösteriyor. İki ayaklı hayvanlar olan biz insanlar, yaşadığımız süre boyunca her konu hakkında tartışabilir, kavga edebilir hatta savaş bile çıkarabiliriz. Bu bencilliğimiz var olduğu sürece savaşlar hep devam edecek, insanlar ölecek ve doğacaktır. - Öne çıkan görsel rotka. org'dan alınmıştır.


Yeni nesil hip hop müziğin tartışmasız en yetenekli ismi Kendrick Lamar'ı gelin yakından inceleyelim. Amerikalı sanatçı Kendrick Lamar Duckworth 17 Haziran 1987'de, Ice Cube, Dr. Dre ve Eazy-E gibi batı yakası hip hop efsanelerinin çıktığı Compton'da dünyaya geldi. Henüz 5 yaşındayken, 2Pac ve Dr. Dre'nin California Love şarkısının klibine tanıklık etmesi, ilerleyen yaşlarda hip hop müziğe karşı oluşacak ilgisini ilk kez oracıkta ateşledi. Küçük yaşlarda şarkı sözleri yazıp kaydetmeye başlarken, Youngest Head Nigga in Charge isimli ilk mixtape'ini K-Dot ismiyle yayımladı. 2009 yılı geldiğinde çıkardığı Kendrick Lamar EP sonrası K-Dot sahne adını geride bırakıp Kendrick Lamar ismini kullanmaya başladı. Bir sonraki yıl yayımladığı Overly Dedicated mixtape'indeki Ignorance is Bliss şarkısıyla, efsanevi prodüktör Dr. Dre'nin radarına girdi. Sanatçının 2011 yılında yayımladığı ilk stüdyo albümü Section. 80, ismini 1961 tarihli Gelir Vergi Yasası kapsamındaki 80. bölümden alıyor. Yarı konsept sayılan albüm, yanan ateşin etrafında oturan mahallelinin içinden bir adamın ayağa kalkıp gençlere vaaz vermesi ile açılıyor. Dönemin Ronald Reagan yönetimini, 80'ler gençliğinin kinle büyütülmesi üzerinden oldukça fazla eleştiriyor. Gençlerin hızlı yaşayıp genç ölmeleri, piyasaya sürülen kokain ve silahlar yüzünden saldırgan hale gelmelerini ele alıyor. Albüm genel olarak; bağımlılık, gençlik, ırkçılık ve toksik ilişki temaları üzerinden gidiyor. ADHD, HiiiPower gibi popüler şarkıların yanı sıra birçok kişinin albümdeki favori parçası hiç şüphesiz No Make Up Today. Sahip olduğun doğal güzelliği neden saatlerini harcayarak makyajla mahvediyorsun. sitemini ettiği şarkı, hip hop sevmeyenlerin bile keyifle dinleyebileceği harika bir parça olarak albümdeki yerini alıyor. 2012 yılında yayımlanan ikinci stüdyo albümü Good Kid, M. A. A. D City ile sanatçı, kısa bir film gibi sinematik bir hikaye anlatım yolunu tercih ediyor. İlk şarkıdan son şarkıya kadar devam eden öyküde 17 yaşındaki genç Kendrick, katıldığı partide Sherane adında bir kızla tanışır ve tüm yazı onunla geçirir. Bir gün Kendrick, Sherane ve yanındaki iki erkekle birlikte ona kurmuş olduğu tuzaktan habersiz, annesinin arabasını alıp buluşmak için yola koyulur. Backseat Freestyle ile arkadaşlarıyla arka koltukta freestyle yeteneğini konuştururken, The Art of Peer Pressure şarkısında ise aynı ekiple ev soymaya karar verir. Janet Jackson ve 2Pac'ın birlikte rol aldığı aynı isimli filme de gönderme yaptığı Poetic Justice de aşktan, ağaç metaforunu kullanarak altında gölgelendiğini söylediği Money Trees parçasında ise paradan bahseder. Alkol bağımlılığını ise bir iki şişe içmek yerine tüm havuzu içkiyle doldurup içinde yüzmekten bahsettiği Swimming Pools, albümün en eğlenceli şarkılarından biri olarak albümdeki yerini alıyor. Grammy'de En İyi Rap Albümü ödülünü kazanan Macklemore, Twitter'dan yaptığı açıklamada, aslında ödülü Kendrick Lamar'ın hakettiğini açık bir şekilde söylüyor. Tek bir günde geçen hikaye ile Compton yaşamını bizlere başarılı bir şekilde anlattığı konsept albüm, hem kariyerinin hem de tüm zamanların en iyi kayıtlarından biri olarak görülüyor. 2015 yılında yayımladığı üçüncü stüdyo albümü To Pimp a Butterfly, ismini üstünde küçük bir kelime oyunu yaptığı ünlü To Kill a Mockingbird romanından alıyor. Benzer şekilde roman da, bir Amerikan kasabasında haksız yere suçlanan bir adamın maruz kaldığı ırkçılığı işliyor. Amerika'yı sert bir dille eleştirdiği albüm, sadece hip hop değil tüm müzik tarihinin en iyilerinden biri olarak gösteriliyor. Jazz, Funk ve Soul türlerinin ustaca harmanlandığı yarı konsept sayılan eser; zengin, başarılı ve şöhret sahibi olmuş rapçinin dönüşümünü, Lucy'nin vaatlerine kanıp Compton'dan yani köklerinden ve Tanrı'dan uzaklaşması üzerinden dinleyiciye aktarıyor. Lucy dediği Amerika'yı, siyahi köklerini ve kültürünü yok etmekle suçluyor. Tırtıl ve kelebek metaforunun hakim olduğu hikaye, tırtılın kelebeğe dönüşmesi için onu var eden kozada beklemesini yani ileride dönüşeceği güzel şey için mücadele vermesini anlatıyor. İnsanların, sanatçının geçmişinde çektiği zorluklar yerine şu anki başarılarını görmelerini, tırtılın çektiği zorlu süreci göz ardı edip kelebeğin güzelliğine kapılmaları şeklinde yansıtıyor. Mücadelesini tamamlayan tırtılın kanatları çıkar ve kelebeğe dönüşüp özgür kalır. Genç rapçi, önceki albümlerinde henüz bir tırtılken bu albümle birlikte kelebeğe dönüşüyor ve yaptığı müzikle özgürleşip herkes tarafından kabul görüyor. 2017 yılında yayımladığı dördüncü stüdyo albümü DAMN. ile kendisini sorgulayan sanatçı, önceki albümlerine göre daha bireysel konular işliyor. Kung Fu Kenny bir gün kaldırımda yürürken, kaybettiği bir şeyi arayan kör bir kadına denk gelir. Yardım etmek için yanına gider. Kadına neyi kaybettiğini sorduğunda Sen bir şey kaybettin, hayatını... cevabını alır ve silah patlar. HUMBLE., LOYALTY., LOVE. ve DNA. gibi liste başı olmuş şarkıların yanı sıra U2 düeti XXX. ile daha farklı bir tarza yöneliyor. Sahip olduğu tüm gösteriş ve özgüvenini dışarı yansıtmaktan asla çekinmiyor. Parça aralarında seslerini duyduğumuz, kendisini acımasızca eleştiren muhabirleri yer yer hedef alıyor. Zamansal olarak sondan başa doğru anlatılan olay örgüsünde, son parçanın introya bağlanması ile anlatım anlam kazanıyor ve başta anlatılan hikaye sonlanıyor. Yayımlandığı yıl müzik listelerini altüst eden albüm, modern hip hop klasiklerinden biri olarak gösteriliyor. Pulitzer Müzik Ödülü kazanan albümün, hem mainstream olup hem de bu kadar övgü alması bile Lamar'ın sıradan bir sanatçı olmadığını gösteriyor. En iyi albümü olup olmadığı tartışılır fakat yine de DAMN. reddedilemeyecek kadar iyi bir albüm olarak sanatçının diskografisinde yer alıyor. Marvel Sinematik Evreni'nin ilk siyahi süper kahramanının hikayesinin beyaz perdeye aktarıldığı Black Panther filmi için yaptığı soundtrack albümünde, SZA ile birlikte seslendirdiği All The Stars parçası ile 91. Oscar ödüllerinde En İyi Orijinal Şarkı adaylığı kazandı. Uzun bir aradan sonra 2022 yılında yayımladığı Mr. Morale & the Big Steppers albümüyle tekrardan müzik listelerinde tepeye çıkan sanatçı, olgunluk eserini bu albümle vermiş gibi gözüküyor. We Cry Together parçası hem günümüz toksik ilişkilerini hem de geçmişte Holywood ve müzik piyasasında yaşanan taciz olaylarına değindiği için en dikkat çeken parça olarak diğerlerinden bariz ayrılıyor. Aynı isimli kısa bir filmi de çekilen parçaya, N95, Die Hard ve Father Time gibi dinleyici tarafından oldukça beğenilen şarkılar eşlik ediyor. Kucağında çocuk, belinde silah ve arkadaki kadınla birlikte poz verdiği albümün kapağı da içerikle ilgili oldukça fazla fikir veriyor. Mr. Morale & the Big Steppers'ın değeri, yıllar geçtikte daha da artacak gibi duruyor. Super Bowl performansının 2022 yılında gerçekleşen şovunda yer alan batı yakası efsaneleri (Dr. Dre, Eminem, Snoop Dogg, 50 Cent ve Mary J Blige) ile birlikte sahne alan genç yıldızın, inanılmaz koreografiyle süslediği performansı unutulmazlar arasına girdi. Favori rapçileri arasında 2Pac, Notorious B. I. G, Jay-Z, Nas ve Eminem gibi hiphop efsanelerini gösteren sanatçı, modern zamanın filozofu şeklinde övgüler alıyor. Umarız uzun yıllar daha müziğini icra etmeye devam eder.


Requiem for a Dream, Darren Aronofsky tarafından Hubert Selby Jr.'ın aynı isimli romanının film uyarlamasıdır ve 2000 yılında vizyona girmiştir. Bu film, Aronofsky'nin yönetmenlik hayatındaki ikinci filmidir. Requiem for a Dream, yönetmenin ikinci filmi olmasına rağmen çok yenilikçi ve kült bir film olarak sinema dünyasında yerini bulmuştur. Bu yazıda ilk olarak filmden genel olarak bahsedip, filmdeki karakterler ve mevsimleri irdeleyip, son olarak da filmi içerik ve teknik açıdan inceleyeceğiz. Filmde, dört kahramanın hikayesi iç içe örülerek seyirciye sunma yoluna gidilmiş. Dört ana kahramanımız; Harry Golfarb, Harry'nin annesi Sara Goldfarb, Harry'nin en yakın arkadaşı Tyrone C. Love ve Harry'nin sevgilisi Marion Silver'dır. Bu karakterleri teker teker mercek altına almak filmi kavramak açısından çok önemli diyebiliriz. Seyirci olarak ilk tanıştığımız karakter Sara Goldfarb'dır. İlk sahnede Sara'nın izlediği bir yarışmaya tanık oluruz. Sara'nın oğlu Harry Goldfarb, televizyonun fişini çeker ve televizyonu satıp uyuşturucu alır. Diyaloglardan bunun bir rutin haline dönüştüğünü anlarız. Sara, tek başına yaşayan yalnız ve yaşlı bir kadındır. Evinin mobilya yerleşimine baktığımızda üç kişilik bir aileye sahip olduğunu, fakat yalnız kaldığını anlarız. Evinde bir yemek masası, üç sandalye ve sadece tek bir koltuk vardır. Koltuğun karşısında da televizyon vardır ve koltukla televizyon arasındaki mesafe çok kısadır. Bu da gününü nasıl geçirdiğinin en bariz belirtilerinden biridir aslında. Sara'nın kocasının hayatını kaybetmiş olduğunu öğreniriz ve hayatındaki tek varlığı olan oğlu da artık eve gelmemektedir. Sara'nın tek sosyal çevresi apartmanının önünde birlikte oturarak hem sohbet edip hem de güneşlendikleri komşularıdır. Sara'nın da tüm film boyunca söylediği gibi Sara, yalnız ve yaşlı bir kadındır anlayacağınız. İzlediği yarışmaya katılmaya hak kazanmasıyla içinde bir umut ışığı yanar ve görünümünü değiştirip ekrana çıkmak Sara'nın tek motivasyonu haline gelir. Fakat diyet için kullandığı haplara bağımlı olması ve tüm hayallerinin suya düşmesi Sara'nın trajik sonunu hazırlamaktadır. Filmin sonunda yarışmaya bir türlü çağrılmadığı için yarışmanın yapıldığı binaya giden Sara, kendisine bir hiç gibi davranan insanlarla karşılaşır ve akıl hastanesine yatırılır. Sara'nın oğlu olan Harry, filmin başında annesine sırtını döner ve evden çekip gider. Annesinin televizyonunu satıp yerine uyuşturucu alarak filmin en başında önceliklerini belirlemiştir. Aslında günü kurtarmanın peşindedir Harry. Filmin başında henüz bal aylarını yaşadıkları bir ilişkisi vardır Harry ve Marion'un. Marion'a aşık olan Harry'nin artık bir hedefi vardır: Marion'un kendi yaptığı kıyafetleri satabileceği bir dükkan açmak. Annesinin haplara bağımlı olduğunu biliyordur, yalnız ve kötü durumda olan Harry'nin diğer bir hedefi ise annesine yepyeni kocaman ekranlı bir televizyon almaktır. İşler yolunda gitmez ve filmin sonunda kullandığı uyuşturuculardan dolayı kolunu kaybeder. Kaybettiği şeylerin farkına varır. Fakat bilir ki Marion artık gelmeyecektir. Marion, Harry'nin sevgilisidir. Filmin başında kendi sözlerinden, ailesi hakkında bilgiler çıkartırız. Ailesi manevi olarak değil, maddi bakımdan Marion'a bakıyordur. Yani Marion istediğinde paraya ulaşabileceğini bilen, fakat hayatı boyunca bir türlü aradığı sevgiye ulaşamayan biridir. Eskiden de sevgilileri olmuştur fakat söylediğine göre onları umursamamış ve onların sözlerinin gerçekliğine inanmamıştır. Onun için Harry çok başkadır. Hayali Harry ile mutlu bir yaşam sürüp, para kazanıp dükkan açmaktır. Harry gibi uyuşturucu kullanan Marion, kendisinin bir bağımlı olmadığını söyler, fakat tüm hayalini kendisi için Harry'nin kurmasını bekleyen Marion, Harry'nin umduğu gibi para kazanamamasının üzerine kendi hayallerini de kaybetmiş olur. Filmin sonunda Marion fahişelik yaparak para kazanmaya ve kazandığı parayla uyuşturucu almaya başladığı bir hayata başlar. Tyrone, Harry'nin en yakın arkadaşıdır. Hayat hikayesini diğer karakterlerden farklı olarak flashback aracılığıyla izleriz. Çocukken annesiyle kötü bir durumda hayatlarını idame ettirdiklerini görürüz. Tyrone, annesine ileride çok başarılı olacağına ve her şeyin çok güzel olacağına dair söz vermiştir. Aslında attığı tüm adımlarda amacı annesini gururlandırmak ve annesinin yanındayken, kollarındayken sahip olduğu huzuru yakalamaktır. Her şey daha iyi yerlere gelmek ve annesini gururlandırmak içindir. Filmin ilerleyen sahnelerinde beyazların bakışlarından korktuğunu ve tedirgin olduğunu sezeriz. Belki bu da yaptığı işlerde bir motivasyon sağlar belki de geçmişiyle ilgilidir. Bu bilgi seyirciye açık bir yoldan verilmez. Filmin sonunda hapishaneye düşen ve beyazlara hizmet eden Tyrone'ın da hayalleri yıkılmıştır. Onun hayali de diğer üç karakter gibi fuzulidir ve asla gerçekliğe kavuşmaz. Filmin son sahnesinde ise tüm karakterlerin cenin pozisyonunu alarak psikolojik olarak da olsa en güvenli alan olan anne rahmine dönme çabalarını izleriz. Filmde, yukarıda bahsettiğimiz dört kahramanın hikayeleri birbirlerine örülü bir şekilde seyirciye sunulur. Filmde bu dört ana kahraman Harry ile bağlantılıdırlar. Harry, Harry'nin annesi, sevgilisi, en yakın arkadaşı... Bu kişileri en basite indirgersek, Harry'nin kurduğu tüm temel sosyal çevresini filmde gözlemlememizin mümkün olduğunu söyleyebiliriz. Aile, arkadaşlık, aşk, arkadaşıyla ve sevgilisiyle atıldığı iş hayatı... Bu seyirciye modern şartların yarattığı, modern insanı tüm temel sosyal çevrelerde bir mikro-kozmos içerisinde gözlemleme olanağı verir. Her ne kadar Harry'nin sorunları bireye aitse de bu koşulları yaratan modern zaman sistemi ve modern zaman toplumudur. Harry ve diğer kahramanlar aslında sadece kendi meseleleriyle bireysel sorunlarını ortaya koyduğu kadar modern zamanın yarattığı herhangi bir toplum kurbanı olarak da karşımıza çıkar. Cevabını bazı eleştirmenler, özellikle bu dört kişinin bağımlılığa yatkın bireyler olduğunu söyleyerek verse de Sara'nın hastaneye kaldırıldığında doktorlardan birinin devamlı olarak kumardan bahsettiğini düşündüğümüzde, bu aslında pek de doğru olmayabilir. Film aslında modern zaman şartlarının bize bağımlı olmak için çok yol açtığını gösterir. Aslında bu dört kişiyi seçmesinin sebebi, yazıda daha önce de değinilen sadece dört kişi kullanılarak temel sosyal çevrelerde modern insanı bir mikro-kozmos şeklinde filme sığdırma fikri olarak görülebilir. Film anlatımı kendi içinde üçe bölünmüştür: Yaz, Sonbahar, Kış. Genel olarak mevsimlerden bahsetmek gerekirse, yaz ayları kahramanlarımızın ileriye dönük hayallerini kurdukları bölümü kapsar. Karakterleri tanırız; karakterlerin hikayelerini, zaaflarını ve hayallerini öğreniriz. Sonbahar ayına gelince, karakterler kurdukları hayallere ulaşamayacaklarını ve işlerin sarpa sarmaya başladığını anlarlar. Artık hayalleri, her şeyi eski haline geri çevirmektir. Yani hayallerin çıtası daha da düşmüştür. Kış mevsiminde ise, artık eskiye dönme hayallerinin de bir hayal olarak kalacağını anlarlar. Yaz mevsiminde kurulan hayallerinin ulaşılamayacağının, artık başladıkları noktadan daha da kötü bir durumda olduklarının farkına varırlar. Bu yönden dört kahramanın hikayesi de iç içe geçmiş dört trajik kahramanın tragedyasıdır diyebiliriz. Freytag'ın piramidini hatırlarsak, serim-düğüm-çözüm şeklinde şekillenir ve hikaye bu şekilde sona erer. Belki de Aronofsky, buna kurala uymak için sadece üç mevsimi ele almıştır. Başladıklarında bir şeyden haberleri olmayan trajik kahramanlarımız gönüllerince hayal kurmaktadırlar, işler sarpa sarar, kahramanlar durumlarının farkına varırlar ve trajik kahramanlarımız baştan beri geleceği belli olan kaçınılmaz trajik sonla karşılaşırlar. Bu kısımda filmde bahsedilen konulardan teker teker bahsedelim. Filmin genel olarak yansıtmak istediği şey modern zamanın birey bazındaki yarattığı sorunlardır. Bu bağlamda yönetmen birçok konuya parmak basar: Hayaller ve hayallerin sembolize ettiği şeyler, materyalizm, gerçeklik ve illüzyon çatışması, tüketicilik, modern toplum, bağımlılık, hissizlik. Karakterlerden ve onların hayallerinden bahsettikten sonra ilk bahsetmemiz gereken hayaller ve hayallerin sembolize ettiği şeylerdir. Mesela Sara'nın ekrana çıkmak için bu kadar hazırlanmasının önemi nedir? Bunun cevabını kendisi verir zaten. Sara'nın film boyunca yakındığı şey yaşlı ve yalnız olduğudur. Yani onun hayali bunlardan kaçınmaktır. Eskisi gibi görünmek, yaşlılığından kurtulmayı ve ekrana çıkmak ise sevilmek ve dolayısıyla yalnızlığından kurtulmayı simgelemektedir. Harry ise sevgilisi ve annesinin hedefini kendi hedefi olarak belirler. Harry, sevgisini bu şekilde belli eder. Para kazanmak annesi ve sevgilisinin hayalleri demektir. Para kazanabilmek için en ufak bir ihtimali bile değerlendirip annesi ve Marion'u yalnız bırakıp farklı bir eyalete gitmeye ve hatta Marion'un fahişelik yapmasına bile razı olur. Çünkü yolun ucunda kazanacağı para, annesi ve sevgilisinin hayali ve onları mutlu olacak yegane şeydir. Marion'un hayali, aile içinde oluşan duygusal boşluğunu romantik bir ilişkiyle doldurmaktır. Ailesi onun maddi yönüyle ilgilenerek onunla ilgilendiğini düşünür, fakat manevi yönden bocalarlar. Bir süre sonra aynı zihniyeti Harry de benimser. Marion, bunun karşısında umutsuzca kendini uyuşturucuya verir. Aslında onun istediği hiçbir zaman sahip olmadığı aileyi kurmaktır. Tyrone'ın para kazanma hayali ise annesini gururlandırmayla özdeşleşmiştir kafasında. Para kazanırsa annesine verdiği sözü yerine getrmiş olacaktır ve annesine vadettiği huzura kavuşmuş olacaktır. Diğer üzerinde durulan konu Materyalizm'dir. Bu konu karakterlerin hayallerine ulaşma yollarıyla yakından ilgilidir. Karakterlerin ulaşmak istedikleri hayal, bir duygu durumu belirtirken bu hayallerine materyalist yollardan ulaşmak istemeleri onların sonunu getiren şey olur. Bu dört karakter için de bu şekildedir. Buna en güzel örneği Harry'den verebiliriz. Harry'nin istediği şey annesini ve sevgilisini mutlu etmektir. Bunu aslında varlığıyla bile başarabilecek olan Harry, bu durumun farkına varmayıp para kazanarak ve onlara maddi hediyeler vererek başarabileceğini düşünür. Bu da modern zamanın sorunlarından biri olarak karşımıza çıkar. Gerçekte aşk, aile bağları, arkadaşlık gibi manevi değerlerini kaybeden kahramanlar, bunları materyalist şeylerde ararlar ve bu manevi değerlerin illüzyon taklitleriyle sanki alınıp satılabilen mallar gibi ellerinde oynarlar. Aslında karakterlerin bağımlılıkları ve ihtiyaç duydukları maddeler değildir önemli olan, yukarıda da anlattığımız gibi, o maddelerin neleri temsil ettiğidir. Filmde öne çıkan konulardan bir diğeri ise tüketicilik 'tir. Modern zamanın en önemli problemlerinden olan yüksek seviyedeki tüketicilik filmde de karşımıza çıkmaktadır. Yönetmen, uyuşturucu, yemek ve diyet hapı tüketimi sahnelerini hızlandırmış ve modern zamanda tüketimin ne derece açık ve hızlı olduğunu seyirciye göstermiştir. Ayrıca tüketilen diğer şeylerse hisler ve duygulardır. Film boyunca bir ilişkinin ve aşkın ne kadar hızlı tüketildiğine tanık oluruz. Sevginin nasıl sadece üç mevsim sürdüğü ve üç mevsim içinde birçok durumu yaşayıp hislerini bu süre içinde ne kadar hızlı tükettikleri, yönetmenin seyirciye yansıtmak istediği modern zaman problemlerinden biridir. Öne çıkarılan diğer problem ise bizzat modern toplumun kendisidir. Bunun en bariz ve güzel örneği Sara'nın apartman önünde birlikte oturdukları komşularıdır. Aslında bu komşular toplumun bizzat kendisidir. Yalnız ve tek başına yaşayan kocası ölmüş ve oğlu tarafından terkedilmiş bir kadının yanına bir gün olsun ona nasıl olduğunu sormak için gitmezler, fakat Sara'nın izlediği yarışmaya katılım hakkı kazanmasıyla birlikte katılacağı yarışmadan haber geldi mi diye meraklarından iletişime geçmeye başlarlar. Hatta öyle ki Sara, kıyafetinin içine sığamayınca yeni bir elbise almasını önermek yerine diyet kitabı veren bir komşu, komşu görünümünde modern toplumun bizzat minimalize edilerek seyirciye sunulmuş halidir. Bu meseleye verilecek diğer bir örnek ise; doktorların ve televizyon kanalının Sara'ya bir hiçmiş gibi davranmalarıdır. Sara da akıl sağlığını kaybeder fakat doktorlar bile bir kez olsun dönüp yüzüne bakmaz, onu önemsemezler. Filmde vurgulanan başka bir konu ise hissizliktir. Bu da yine modern zamanın getirdiği bir durumu yansıtır. Bu hissizliğin sebebi filmde uyuşturucu olarak gözükse de uyuşturucu sadece bir metafor olarak çıkar karşımıza. Örnek olarak, Harry'nin Marion'un eve gelmesini beklediği sahneyi verebiliriz. Harry'nin endişeleri baş gösterince uyuşturucu alır ve sonrasında yüzünde hiçbir ifade olmadığını görürüz. Uyuşmuştur. Donuk bir yüz ifadesiyle sevgilisini beklemeye devam eder. Yukarıdaki karenin alındığı sahnede ise Marion ve Harry'nin arasındaki sevgiye dair çok özel bir konuşma geçmektedir. Fakat uyuşturucu etkisi altındaki çiftin yüzlerinde herhangi bir ifadeye rastlamayız. Bahsetmemiz gereken son ve eleştirmenlerce en çok öne çıkan konu ise bağımlılık mevzusudur. Diyebilir ki aslında onların bağımlılıkları diyet hapları, uyuşturucular değildir; onların bağımlılıklarını hayallerini gerçekleştirebilmenin en ufak bir olasılığına duyulan bir ihtiyaç, bir aşktır. Fakat modern zaman insanı gerçeği taklit edip yaşatan illüzyonlarda çözüm yollarına başvurunca, fazla materyalistleşerek, maneviyatını kaybeder. Bu da karakterlerimizi film boyunca olduklarından daha iyi bir nokta için hayal kurarken daha kötü bir noktaya saplanıp her defasında eskiyi özlemelerine sebebiyet verir. Yani modern zaman insanı elinde olan maneviyatın kıymetini bilemez ve materyalist yola sürüklenir, ne zaman ki elindekini kaybeder o zaman kaybettiğinin önemini anlar ve her şey eskisi gibi olsun ister. Fakat gelinen noktada geriye dönmek mümkün değildir. İçerik açısından modern zamanın birey bazında getirdiği problemlerden bahsettik. Aronofsky, anlatımını güçlendirmek için yenilikçi teknikler kullanmayı seçmiştir. Bunlardan en önemlilerinden biri aktüel çekim tekniğidir. Karakterlerin korkuları ve endişeleri en yüksek anlarda karakterin kendi içindeki tedirginlik seviyesini seyirciye daha iyi vermek için prodüksiyon safhasında aktüel çekim kullanılmıştır. Kameranın sarsıntıları, titreşimleri bize karakterin içindeki duygu durumunu yaşamamızı sağlamıştır. Post-prodüksiyon safhasında, editleme aşamasında da bu durumu güçlendirecek şekilde bir kurgu yapılmıştır ve kullanılan renkler de yönetmenin vermek istediği mesaja hizmet etmişlerdir. Edit aşamasında kullanılan teknikler de filmin anlatımına büyük katkıda bulunmuştur. Filmde her mevsim geçişinde ekrana hangi mevsim olduğunun yazısı düşmektedir ve bu sert geçişler seyircide yaratılan dehşeti artırmak için kullanılmıştır. Filmin bazı sahnelerinde hızlı çekim tekniği kullanılmıştır. Zamanın ilerlemesini göstermeye yarayan bu teknik, filmde aynı zamanda tüketimin hızını göstermek için de başarılı bir şekilde kullanılmıştır. Edit aşamasında kullanılan diğer bir teknik ise seyirci olarak pek de alışık olmadığımız fade to white tekniğidir. Filmlerde ekranın siyaha karartılması çok rastladığımız bir teknikse de beyaz ekrana geçiş yapma fikri karşımıza sıkça çıkan bir kullanım değildir. Filmde bu tekniğin kullanıldığı yer ise karakterlerin hayal kurduğu sahnelerin tam sonuna rastlar. Bu da bu hayallerin beyaz bir hayal olarak kalacağını ve karakterlerin hayallerinin ulaşılamayacak olduğunu seyirciye önsezi yoluyla verir. Burada fark etmemiz gereken şey ise bu ikililerin arasındaki bağdır. Hiçbir ikili gelişi güzel seçilmemiştir. Seçilenler arasında bağımlı ve bağımlılık ilişkisi vardır. Sara ve Harry örneği özelinde bakarsak, Sara'nın ulaşmak istediği şey yalnızlığından kurtulmak ve eskiye dönebilmektir. Burada Harry oğlu olarak ikisini de çözebilecek kişidir. Diğer split screen kullanılan sahneleri de aynı bağlamda incelemek mümkündür. Aynı şekilde yukarıda da Marion ve Harry için kullanılan split screenden bir kare görebilirsiniz. - Kaynakça: Freytag, Gustav. Die Technik Des Dramas. Cuddon, J. A. A Dictionary of Literary Terms. Penguin Books. Split Screen, The Colombia Film Language Glossary. Toprak, Murat. Drama Kurgusu Teknikleri ve Filme Katkıları. İstanbul, 2010.


Cersei Lannister, sayısız trajedi ve tarif edilemez korkunç eylemleri ardından Westeros'un kraliçesi olmayı başarmıştı. Demir Taht'ı kendisinden önce talep eden diğer tek kadın gibi emrinde ejderhaları yoktu. Cersei, Yedi Krallığın ilk resmi kadın kraliçesi olmasına rağmen, Fatih Aegon'un tahtına Westeros'un hükümdarı olarak oturan ilk kadın değildi. Bu unvan Yarı Yıl Kraliçesi Rhaenyra Targaryen'e aittir. Rhaenyra Targaryen, Ejderhaların Dansı olarak bilinen meşhur Targaryen İç Savaşı sırasında Kral'ın Şehri'ni ele geçirdi. Bu savaşın ve Rhaenyra Targaryen'in hikayesi şimdi House of the Dragon'da işleniyor. Peki kimdir bu Rhaenyra Targaryen? Yazımız diziye dair spoiler içerir. Rhaenyra ve üvey kardeşi Aegon II arasındaki veraset savaşı, adını hem savaşçılarından hem de Yedi Krallık göklerinde birbirleriyle savaşan ejderhalardan almıştır. Ama hikaye çok daha önce, Rhaenyra'nın çocukluğunda başlıyor. Rhaenyra Targaryen, Kral Viserys ve ilk karısı Aemma Arryn'in hayatta kalan tek çocuğudur. İlk oğulları bebekken ölür. Ve ikinci oğulları, Kraliçe Aemma doğum sırasında öldükten bir gün sonra vefat eder. Kral Viserys, kardeşi Daemon'un varisi olmamasını sağlamak için, hali hazırda bir ejderha binicisi olan Rhaenyra'yı varisi ilan eder. Kral, Westeros Lordlarına, tacın yasal halefi olarak sekiz yaşındaki kızına bağlılık yemini ettirir. Dragonstone Prensesi olarak adlandırılır ve bundan sonra her zaman babasının yanında yer alır. Kral Viserys, Büyük Konsey'in kendisini Kral Jaehaerys'in varisi ilan etmesinden sonra sorunsuz bir şekilde Demir Taht'a çıkmıştı. Ama Kral Viserys, Rhaenyra'yı varisi ilan ettikten bir yıl sonra Kral'ın Eli Sör Otto Hightower'ın kızı Alicent Hightower ile evlenir. Bu birliktelik, gelecekteki iç savaşın başladığı yerdir. Çünkü Kral Viserys'in ikinci evliliğinden Aeogn adında bir oğlu ve 3 diğer çocuğu daha olur. Fantastik bir öykü dahi olsa, erkek çocukların tahttaki iddiası burada da daima kız çocuklarından önce gelir. Fakat Viserys buna rağmen Rhaenyra'yı halefi olarak seçtiğini ve bunu değiştirmek istemediğini vurgular. Ancak Diyar'daki bazı lordlar ettikleri yeminleri unutmaya başlar. Criston Cole, büyük bir turnuvada genç Rhaenyra'yı aşk ve güzellik kraliçesi seçer. Kısa süre sonra Kral Muhafızları'nın bir üyesi olarak onun kişisel yeminli kalkanı olur. Bu ikilinin ilişkisi bir peri masalından oldukça uzak bir şekilde biter. Rhaenyra'nın bekaretini 16 yaşında amcası Daemon'a kaptırdığına dair sefil bir söylenti yayılır. Bu dedikodunun doğruluğu bilinmese de Targaryenler'in soylarını saf tutmak için aile içi evlilik yaptığı bilinmektedir. Kral Viserys bunun üzerine kısa bir süre sonra kardeşini sürgüne gönderir. Sonunda Rhaenyra, Sör Laenor Velaryon ile siyasi bir evlilik yapar. Rhaenyra, kendisi adına ayarlanmış bu evliliği istemediğini söylediğinde, Kral Viserys, oğlu Aegon'u varisi seçmekle tehdit eder. Rhaenyra için Yedi Krallık'ın kraliçesi olma arzusu ise daha büyüktür. Rhaenyra, Laenor için üvey erkek kardeşlerimle birlikte olmak onu daha mutlu edecektir der. Rhaenyra ve Laenor'un üç oğlu olur. Ancak aile içi evliliğe rağmen siyah saçlara sahip bu çocuklar, babalarının Laenor olmadığını kanıtlar niteliktedir. Laenor'un ölümünden sonra Rhaenyra amcası Daemon ile evlenir. Bu evlilik büyük bir skandala sebep olur. Birlikte iki oğulları olur. Viserys ve Daemon'un barışması biraz zaman alır. Rhaenyra: Sevgili kardeşim, ölmüş olmanı umuyordum. Aegon: Senden sonra. Büyük olan sensin. Kral Viserys öldüğünde, halefi olarak Rhaenyra'nın gelmesi isteği konsey ve Diyar'ın Lordları tarafından yok sayılır. Tacı Alicent Hightower'ın oğlu Aegon'a takarlar. Babasının öldüğü vakit, Rhaenyra Dragonstone'dadır. Yeşiller, ölüm haberinin yayılmasını engellerler. Haberi aldığında ise Rhaenyra hamile olduğu tek kızını erken doğurmak zorunda kalır. Visenya adını verdiği kızının bir canavara benzediğini söyler ve ölümü için tahtını çalan herkesi suçlar. Rhaenyra destekçileri ve kocası Daemon Targaryen ile hızlıca bir taç giyme töreni düzenler. Bu hareket karşısında Aegon tarafı, Rhaenyra'nın taht üzerindeki iddialarını geri çekmesini ve yalnızca Dragonstone'daki hak ve unvanlarını korumaya devam etmesini teklif eder. Savaşın kaçınılmaz olduğunu bilse de Rhaenyra bu teklifi geri çevirir. Rhaenyra destek bulmak için oğullarını görevlendirir. Oğlu Luke, Kraliçe Alicent'ın oğlu Aemond tarafından öldürülür. Bu haber Rhaenyra'yı yıkar. Kral Aegon II savaşın başlarında ağır yaralanır. O ve ejderhası, bu savaşın çoğunu gözden uzakta geçirir. Hatta herkes onların öldüğünü düşünür. Yeşiller, başkenti korumasız bırakır ve Rhaenyra, başkenti ele geçirir ve yaklaşık yarım yıl boyunca tahtta kalır. Rhaenyra'nın tahta oturduğunda her yerinin kesik olduğu ve çok fazla kan aktığı, tahtın onu kabul etmediği için böyle olduğuna dair bir söylenti vardır. Rhaenyra'nın geri dönüşü başlangıçta halk tarafından hoş karşılanır. Fakat daha sonra Rhaenyra, Aegon'un kaçmasına yardım edenleri infaz etmeye başlar. Kral Viserys'in refah içinde bıraktığı krallık, yeşillerin harcamaları yüzünden sıkıntıya girmiştir. Rhaenyra, halka ağır vergiler yüklemek zorunda kalır. Yavaş yavaş halkın nefretini kazanır ve Memeli Kral Maegor olarak anılır. Bu öfke sonucunda halk, Draagonpit'e saldırır. Bu saldırıda dört ejderha ölür. Kısa bir süre sonra Rhaenyra'nın kendi ejderhası Syrax'ı da öldürürler. İlk üç oğlunu savaşta kaybetmiş olan Rhaenyra, güvenliği için Dragonstone'a kaçar. Fakat orada da ihanete uğrar ve kardeşi Kral Aegon II'nin önüne çıkarılır. Aegon, ejderhası Sunfyre'a Rhaenyra'yı yemeden önce diri diri yaktırır. Ayrıca Rhaenyra'nın Aegon adlı küçük oğluna annesinin ölümünü izletir. Ancak Kral, yeğenini idam etmez. Bunun yerine düşmanları Rhaenyra adına savaşa devam ederken onu esir tutar. Ve genç Aegon sonunda annesinin başaramadığını başarır. Çoğu kişinin korktuğu gibi Demir Taht'a layık olmadığını kanıtlayan Kral Aegon II'ye yakın biri, Rhaenyra'nın ölümünden kısa bir süre sonra hükümdarı öldürür. Ve onun ölümü, onlarca yıl önce Ejderhaların Dansı'nı başlatan aynı sorunu gündeme getirir: Aegon II bariz bir varis olmadan ölür. Bu savaşın sonunda, Rhaenyra'nın Daemon'la olan oğlu Aegon III Kral olur. Ayrıca kuzeni II. Aegon'un kızı Jaehaera ile evlenir. Evlilikleri Targaryen Hanesi'nin her iki tarafını da bir araya getirir. Kendisi Aegon the Dragonbane olarak anılır. Çünkü onun yönetimi sırasında son ejderhalar da ölür. Aegon III öldüğünde, bir zamanlar sonsuza dek kaybolduğu düşünülen kardeşi Viserys, Demir Taht'a kendi başına oturdu. Ejderhaların Dansı'ndan sonra Targaryen Hanesi asla eskisi kadar güçlü değildi. Ejderhaları olmadığında, Targaryen Hanesi artık tanrılara değil insanlara benziyordu. Rhaenyra'ya gelince, Westeros'u yöneteceğine inanarak büyüdü. Ama zamanı geldiğinde düşmanları ve ailesi tacı ondan çaldı. Ateş ve kanla cevap verdi. Ateş ve kanla kendi sonunu getirdi. Rhaenyra, onu inkar eden herkese rağmen iki kralın annesi oldu. Yani kraliçeliği iddia eden ilk kadın olsa da, Yedi Krallık'ı asla yönetmedi. - Ateş Ve Kan, Epsilon Yayınevi - A Wiki Of Ice And Fire


Parla ey sevgili güneş, ben bir ayna edininceye kadar parla, Okan Bayülgen'in yazıp yönettiği, William Shakespeare'in III. Richard oyununun uyarlanmasıyla hayat bulan Richard, geçtiğimiz gün ilk kez Harbiye Açık Hava Sahnesi'nde izleyicisiyle buluştu! 2022 İstanbul Tiyatro Festivali'yle prömiyer yapan oyun, yıldız oyuncu kadrosuyla izleyicilerine alışılmışın dışında bir deneyim sunarak gündemdeki yerini koruyor. Shakespeare'in replikleriyle buluşan sahneyi; Okan Bayülgen neleri farklı yaptı, oyunun detayları neler... sorularının peşinden sizler için aralıyoruz! Yazının devamına geçmeden önce, okuyacağınız yazının spoiler içerdiğini ve bazı detayları oyuna sakladığımızı söylemekte fayda var. 2013 yılında Londra'da küçük bir tiyatro topluluğunun III. Richard oyununun provalarını yaptığı sırada dünya, III. Richard'ın kemiklerinin bir otoparkın altında bulunduğu haberleriyle sarsılır. Bu tesadüf bile yeni hikayeler yazdırmaya yetebilecekken oyun seyirciyi tiyatroda ayak işlerini yapması karşılığında yaşayan ve kendini Richard Hell olarak adlandıran bir sığınmacının, yeni bir tragedyaya sebep olabileceği ihtimaliyle baş başa bırakıyor. Tiyatroda sığınmacı olarak yaşayan Richard Hell, bir dizi olayın ardından ezberlemiş olduğu tiyatro piyesinin başrolü, Richard haline gelir. Gezdirmekle görevli olduğu köpeği öldürmesi ve ardından bir dizi suça karışmasıyla tiyatrodaki ipleri kendi eline alarak kraliyete doğmuş Richard rolünü almakla kalmaz, buna tüm benliğiyle inanır. Richard Hell artık hem tiyatronun hayaleti hem de tüm bu oyunlarıyla gerçeğidir. Hazır olmadan yollanmışım bu canlılar dünyasına. Öyle sarsak, öyle çarpık yaratılmışım ki, Bugüne kadar Shakespeare'in yılları aşan eserlerinden biri olan III. Richard, farklı oyuncuların uyarlamasıyla sahnede tekrar tekrar hayat buldu. Richard, kendisine yöneltilen suçlamaların yanı sıra Shakespeare'in piyesinde bir kanıt teşkil etmemesine karşın; kambur, aksak, kısaca çirkin olan her şeyin tanımı olarak gösterilen bir karakter olarak günümüze kadar geldi. Buna bir noktada son vermek için bir adım atan Bayülgen, III. Richard ile Richard Hell'in yılları aşıp ortak paydada buluşan öteki olma hikayesini, her çağın aidiyetsizlik nedenlerinin farklı oluşuyla sahneye yansıtıyor. Aynı bedende iki karaktere hayat veren Okan Bayülgen, oyunun akışına kendini tüm benliğiyle kaptırmasının yanı sıra seyirciyle olan bağını da kopartmıyor. İzleyicinin en çok kafa karışıklığı yaşadığı noktaya oyunun zaman kavramı cevabını vermek bizce mümkün. Bayülgen'in Zor bir oyun yapmak istedik açıklamalarından sonra bu detayın bizleri şaşırtmadığını söyleyebiliriz. III. Richard zamanda ileri doğru, Londra tiyatrosunun provalarıyla anlatılırken bir yandan da Richard Hell'in hikayesi yine aynı mekanda, zamanda geri giderek anlatılıyor. Oyuncular, zamana meydan okumuyor aynı zamanda zamanı yönetiyor, bir parçası oluyorlar. Bu durum izleyiciler için ne anlamaları gerektiği kaygısını var etse de tüm bunların beraberinde zamansız bir oyuna dahil oluyoruz. Sahnenin hemen üzerindeki canlı orkestrayı da bizce atlamak olmaz. Şarkılar sahneyle, repliklerle birleşerek olayların müzikalitesini ve seyir zevkini en tepeye çıkartıyor. III. Richard oyununun provalarında Lady Anne'i kim oynayacağı karmaşası gündemde olan konular arasında. Tiyatronun kontrolünü eline alan Richard Hell, kendi piyesinde Lady Anne rolünde bir drag queeni oynatır. Bizce farklı bir perspektiften toplum tarafından ötekileştirilen bireylerin sahnede yer alması öteki problemine bir kere daha atıfta bulunarak olaya biraz daha derinlik kazandırıyor. Shakespeare'in yazmış olduğu III. Richard'ın bir uyarlaması olan oyun, gitmeden kitap okunmalı mı sorusunu da akıllara getirdi. Oyunun yapım sürecinde bu da düşünülmüş. Oyun, ilerleyişi bakımından kitabı okuyarak gelmeliydiniz düşüncesini yaratmıyor, aksine bu düşünülerek oyun içinde seyirciye bilgi aktarımı yapılıyor. Bu nedenle kitabı okumayan izleyicilerin endişelenmesine gerek yok. Bize sorarsanız olayların dışında fazla kalmamak ve Okan Bayülgen'in yorumlarını sağlıklı bir şekilde gözlemleyebilmek adına kitabı okumasanız da oyuna gitmeden Richard hakkında bilgi sahibi olarak gitmek bizce önemli. Tiyatronun sonunda dileyen izleyicilerin katılabileceği bir söyleşi düzenleniyor. Söyleşinin meydana gelmesi seyircilerle oyuncuları buluşturup, oyun boyunca herkesin aklında dolanan soruların yanıt bulabilmesi için bir ortam yaratıyor. Seyircinin sanatçıyı yüz yüze tebrik edebilme şansı yakalayışı da bizce sahnede olağanüstü dakikaların yaşanmasına sebebiyet veren detaylardan biriydi. Bizim için perdenin kapanış anı olsa da III. Richard'a yeni bir beden, ruh ve belki de aidiyet veren oyun, sahnelerdeki yerini almaya devam edecek!


Senfonik şiir denildiği zaman akla ilk gelen isimlerdendir Richard Strauss. Peki bu usta ismin Friedrich Nietzsche tarafından yazılan Böyle Buyurdu Zerdüşt romanını senfonik şiir ile uyarladığı bestesini daha önce dinlemiş miydiniz? Eğer dinlemediyseniz gelin önce Richard Strauss'u, sonrasında da dikkatleri çeken besteyi birlikte inceleyelim. Orkestra şefliği ve tiyatro yönetmenliği kimliği ile de tanınan Alman besteci Richard Georg Strauss, alt yapısını edebiyattan aldığı uzun senfonik şiirleri ile ünlenmiş, Romantik Dönem bestecisidir. Müziğe olan ilgisini ailesine borçlu olan Strauss, henüz altı yaşındayken tek başına besteler yapmaya başlamıştı bile. Küçük Strauss'un ilk resmi bestesi, büyük bir orkestra için festival marşı olan seçildi ve bu olay gerçekleştiğinde Strauss sadece on iki yaşındaydı. 1886-1898 tarihleri arasında önce Münih Saray Tiyatrosu'nda, daha sonra Weimar Büyük Dükalık Orkestrası'nda orkestra şefliği yapar Strauss. On iki yıllık süre zarfında Strauss, oldukça hızlı bir şekilde parlamasına neden olan o meşhur değişmez tarzını keşfetti diyebiliriz. Strauss'un ilk operası Guntram, ortaçağda geçen bir şövalyenin hikayesini anlatmaktadır. Bu on iki yıllık süreçte ise Till Eulenspiegels lustige Streiche, Also sprach Zarathustra ve Don Quixote adlı senfonik şiirlerini yazdı. Ardından Strauss, Prusya Kraliyet Saray Orkestrası'ndan gelen teklifi kabul ederek Berlin'e gider ve opera bestecisi olarak geçireceği yıllara giriş yapar. 1898 yılında gittiği Berlin'de Berlin Senfonik Sanatçılar Orkestrası'nı kurdu. Strauss ayrıca, sanatçıların daha iyi şartlar altında yetişerek toplum içerisinde hak ettikleri konuma gelmelerine destek olmak amacıyla Alman Besteciler Kooperatifi'nin kurulmasına da yardım eder. 1918 yılında kadar sürecek olan Berlin macerasında Strauss, Ein Heldenleben, Sinfonia domestica ve Alpensinfonie senfonilerini ve kendisine büyük çapta şöhret kazandıracak olan Feuersnot, Salome ve Elektra operalarını besteler. 1918 yılında Berlin dosyası ise Strauss'un Viyana Devlet Operası'na gitmesi üzerine kapanır. Ölene kadar, yani 1949 yılına kadar burada kalır. II. Dünya Savaşı zamanında bile kaçmayan Strauss, hem kendi zamanında hem de günümüzde, savaş zamanında takındığı apolitik tavrından dolayı kimi kesimlerce eleştirilmektedir. 85 yıllık yaşamına onlarca senfonik şiir, orkestra bestesi, opera, bale müzikleri, koro müzikleri ve daha birçok başka eseri sığdıran Richard Strauss, son derece üretken ve değerli bir sanatçıdır. Biz ise yazımızın kalanında Strauss'un senfonik şiirlerinden önemli bir tanesine değineceğiz. Orijinal adı Also sprach Zarathustra olan senfonik şiir, Alman besteci Richard Strauss tarafından bestelenmiştir. Alman filozof Friedrich Nietzsche tarafından yazılan Böyle Buyurdu Zerdüşt adlı romandan esinlenen beste, Stanley Kubrick'in 2001: A Space Odyssey adlı filminde kullanılmasından sonra daha da ünlenmiş, hatta 20. yüzyılın en bilinen bestelerinden birisi haline getirmiştir. Richard Strauss, bestelediği bu senfonik şiirin roman ile benzerlikler içerse de aslında Nietzche felsefesi üzerine serbestçe yazılmış olduğunu belirtir. Şiir, karanlıktan aydınlığa doğru ilerleyişin, yolun sonundaki büyük zafere doğru gidişin betimlenmesinin notalara dökülmüş halidir. Bu bakış açısı ile Strauss, aslında Böyle Buyurdu Zerdüşt değil; Böyle Buyurdu Strauss diyor bizlere. O zaman biz de bu besteyi dinleyerek Strauss bizlere ne buyuruyor, anlamaya çalışalım.


Yapay zeka, görevleri yerine getirmek için insan zekasını taklit eden ve topladığı bilgilerle kendini adım adım geliştirme kapasitesine sahip olan makinelere verilen genel bir isimdir. Teknolojinin gelişmesiyle birlikte yapay zeka gün geçtikçe insan hayatının bir parçası haline gelmiştir. İnsanların günlük olarak yaptıkları işleri azaltmak amacıyla piyasaya sürülmüş olan yapay zeka, çoğu şirketlerde, kültürel aktivitelerde yerini almış durumda. Yapay zekanın insan hayatına bu kadar çok entegre edilmesiyle birlikte, daha önceden hiç karşılaşılmamış ilkler insanoğlunun gözleri önüne seriliyor. Bu ilklerden bir tanesi ise, sanatın sadece insana özel olmadığını savunan ilk ressam robot Ai-Da. Ai-Da, bir robot şirketi olan Engineered Arts ile işbirliği içindeki galerici Aidan Meller tarafından icat edildi. Çizim zekası ise Oxford Üniversitesi'ndeki bilgisayar yapay zeka araştırmacıları tarafından geliştirildi. İlk ressam robot olarak tarihe adını yazdıran Ai-Da büyük ölçekli otoportreler yapıyor. Ai-Da, sahip olduğu algoritma sayesinde, resim yapmanın yanı sıra resimleri şekillendirebiliyor, hareket edebiliyor ve konuşabiliyor. Algoritmasında bulunan çizim şemasına ek olarak, karşısında bulunan bir insanı veya nesneyi, gözlerine yerleştirilen tarayıcı sensörler yardımıyla algılayıp o nesnenin resmini çizebiliyor. İsmini Ada Lovelace adında bir matematikçiden alan Ai-Da, gerçek insan boyutlarına uygun bir şekilde tasarlandı. Leeds Üniversitesi ve Oxford Üniversite'nin iki yıllık çalışmaları sonucu yaratılan bu yapay zeka, 2019 yılında Londra'da bulunan Design Museum'da otoportlerini sergiledi. Dünya üzerinde bir ilk olduğundan dolayı hayranlıkla izlenen Ai-Da, aynı zamanda insanoğlunu bir bakıma ürkütmüş durumda. Teknolojinin ilerlemesiyle insanlar tarafından yapılan tüm aktivitelerin yerlerini yapay zeka almaya başladı. Gelecekte ise bu alanlarının genişleyeceğini de öngörmek zor değil. Bu öngörü doğrultusunda gelecekte yapay zekanın birçok sektörde var olacağı düşünülürse, insanlara iş imkanı kalmaması gibi sorunların ortaya çıkma olasılığı da artmakta denilebilir. Yapılan araştırmalar doğrultusunda, sektörlerde yapay zeka kullanımı belirli bir yüzdeye de ulaşmış durumda. Ressam robot Ai-Da, gelişmiş teknolojisinden ötürü yakın zamanda ciddi bir olayla karşı karşıya geldi. Mısır Giza Piramidi'nde sergi açmak için yola çıkan ressam Ai-Da, Mısır sınırında gözlerindeki kameralardan ötürü göz altına alındı. İnsanların böyle bir teknolojiyle ilk kez karşılaşmasından dolayı, Ai-Da'nın bir ajan olduğunu düşünürek bir süreliğine göz altında tutuldu. Bunun üzerine, Ai-Da ilk ressam robot olmasının yanı sıra, ilk tutuklanan robot olarak tarihine adını yazdırdı. Fabrikalarda kullanımı artan yapay zeka teknolojisi, insanların çoğu ağır işi daha kolay halledebilmesini sağlamaktaydı. Fakat içerisinde yaratıcılığın, estetik algısının ve çizim becerisinin olduğu bir yapay zeka, insanların işlerini hafifletmek yerine alıkoyma yolunda ilerlemektedir. Dünya üzerinde, yaratıcılığıyla ün kazanmış insanoğlu artık tek başına olmadığını da unutmamalı. Günümüze kadar sanat adı altında yapılan çalışmalar, Ai-Da'dan sonra büyük bir değişime uğrama yolunda ilerlemektedir. Bu değişim sanat kavramının baştan yapılanmasına sebep olacak kadar büyük bir değişim mi yoksa küçük bir sanat akımı mı olacak sorusu tüm dünyayı bilinmezliğin içine sürüklemektedir. Bu bilinmezlikleri çözüme kavuşturmak adına insanlar mı önce adım atacak robotlar mı hep beraber göreceğiz. Ai-Da genellikle resimleri ve heykelleri sanat olarak kabul edilen android sanatçısı olarak etiketlense bile, onun varlığı ve kişiliği de sanat eseri olarak kabul edilebilir. Ama programlamayı gerçekleştiren insan etkisi nerede biter ve Ai-Da'nın yapay zekası nerede başlar? Ai-Da'nın yaratıcıları, bu sorunun tartışmalı ve düşündürücü tartışmalara yol açtığını söyledi. The Guardian'a konuşan Meller, Bazı insanlar onun şimdiye kadarki en kötü şey olabileceğini düşünüyor ve tehdit altında hissediyor, bazıları da gerçekten heyecanlı. Onun varlığı bir şekilde yanlış ve biz bunun farkındayız. dedi. Ai-Da yapay zeka olarak insan tarafından yaratılmış ve programlanmış olmasına rağmen, sanatın temelde insani bir kavram olduğuna dair uzun süredir devam eden bir inancı sorgulamaktadır. Ai-Da BBC'ye özel bir röportajda İnsanları düşündüren biri olmaktan keyif alıyorum. Sanatın sadece bir şeyin çiziminden daha fazlasına ihtiyacı olduğunu düşünüyorum; bu, bir şeyi ilişkilendirilebilir bir şekilde iletmek anlamına geliyor. dedi. Benliği olmayan bir makine, kendisinin üç boyutlu otoportrelerini çizmeye devam ediyor. 15 adet eserle ziyaretçilerini karşılayan ve otoportre temasını kökten değiştiren Ai-Da gelecekte yapmayı planladığı diğer sergiler için çalışıyor.