Higanbana, diğer bir ismiyle Kırmızı Örümcek Zambağı nergis zambağı ailesinden gelen bir bitkidir. Kırmızı sihirli zambak veya ekinoks çiçeği olarak bilinen Uzakdoğu kökenli bu çiçeğin ekolojideki yerinden ayrı bir hikayesi ve anlamı bulunur. Mavi, sarı, pembe ve beyaz renkleri bulunan bu çiçeğin öne çıkan ve yaygın bilineni kırmızı olanıdır. Sinema ve özellikle de anime dünyasında metafor olarak kullanılan higanbana çiçeğinin isimleri ve hikayeleri farklı anlamlar taşımaktadır. Bu yazımızda higanbana çiçeğin önemine ve kültürel açıdan yansımalarına yer verdik. Yazıya başlamadan önce: Eğer Japon kültürüyle ilgileniyorsanız ve bir gün Japonya'ya seyahat etmeyi planlıyorsanız, Piri Guide'ın Tokyo Gezi Rehberi yazısına bakmanızı öneririz. Piri Guide, aynı zamanda bir seyahat rehberi, mobil uygulama. Gittiğiniz şehirleri kolayca keşfetmeniz için sesli turlar sunuyor. Japon mitoloji dünyasının ve efsanelerinin derinliğini ve önemini çoğumuz biliyoruz. Bu efsanelerin genellikle hayvan, doğa, bitki hatta bir yere özgü özellikleri taşıyan hikayeler olmasının yanı sıra birçok geniş alanı vardır. Higanbana çiçeği de mezarlıkların yanında yetişen bir bitki olması nedeniyle efsanelerde genellikle ölümü çağrıştırır. Farklı bu özelliği, yapraklarının rengi ve görüntüsüyle insanı büyüleyen higanbana sanat dünyasında birçok sanatçıya ilham olurken günlük hayatta bir mit halini almıştır. Ancak bundan söz etmeden önce bu eşsiz çiçeğin farklı hikayelerine değinelim. Japonca'da Higanbana, olarak bilinen kırmızı örümcek zambağının bir anlatısı; Eylül ayı sonlarında Budist tatili olan Ohigan'da güzel bir sonbahar sahnesiyle başlar. Sonbahar ekinoksundan hemen önceki bu dönem, dünyadaki herhangi bir çiçeğin en büyüleyici manzaralarından birine yol açmıştır. Japonya'da Ohigan, mezarları ziyaret etmek ve atalara saygı göstermek için eve dönme zamanıdır. Bu süreç aynı zamanda, sonbaharda olağandışı bir şekilde açan kırmızı örümcek zambağının kısa çiçeklenme dönemine denk gelir. Çiçek, Ohigan ve sonbahar ekinoksu ile ilişkisi nedeniyle bu isimle adlandırılmıştır. Güneş tanrıçası Amaterasu, çiçekleri ve yaprakları birbirinden bağımsız olarak korumak için iki elf atar. Manju ve Saka bu iki periden biri yaprakları korurken diğeri ise çiçekleri korumak için görevlendirildi ancak buluşmaları kesinlikle yasaktı. Her zaman birbirlerinin varlığından haberdar olan bu iki peri meraklarına yenik düşüp bu kuralı ihlal ettiler. Merak onları Amaterasu'ya meydan okumaya iterken bu iki peri tanıştıklarında aşık olurlar. Amaterasu'u kızdıran bu aşk onları bir daha asla buluşamamaları için bir lanetle cezalandırılmaya doğru gider. Lanette Saka'nın yaprakları ancak Manju'nun yaprakları öldüğünde çıkar ve bu döngü ile aynı zamanda yaprak açazlar. Bu acımasız lanet onları bir daha bir araya getirmez ve sonsuz ayrılık içinde yaşarlar. Çiçeğin diğer adı Çince'de 'Manjusaka' ve Japonca'da 'Manju-syage'dir. Bu çiçeğin higanbana, kırmızı örümcek zambağı gibi daha birçok ismi bulunduğundan söz etmiştik. Başka bir anlatıya göre 1000'den fazla ismi olan bizim bildiğimiz adıyla kırmızı örümcek zambağının isimlerinin çoğu, ölümle ilişkilidir. Farklı bir isim hikayesinde, mezar etraflarına dikildiği ve kanla aynı renkte açtığı için mezardaki ölülerin kanını içtiği ve onları ölüme daha çok bağladığı düşünülür. Bu durumdan dolayı bazılarının hayalet gibi yansıdığı düşünülmüş ve bu yüzden hayalet çiçek olarak da adlandırılmıştır. Geçmiş dönemlerde mezarlıklarda sıkça görülen bu çiçekler zehirli oldukları için her yerde yetiştirilmezler. Japonya'da eskiden insanlar ölümlerde bedenleri doğrudan toprağa gömerlermiş. Hayvanlar ve böcekler tarafından mezarlarının rahatsız edilmelerini istemedikleri için mezarlara kırmızı örümcek zambağı dikmişlerdir. Zamanla bu alışkanlık metaforlaşarak ölüm ve mezar sembolizmine dönüşür ve ölüm çiçeği veya ceset çiçeği olarak adlandırılmaya başlanır. Bir başka hikayeye göre, çiçeğin Budizm de ilişkisi ise, Ohigan kutlanması sırasında higanbananın açmasının tesadüfünden daha fazlasıdır. Çiçeğe, ölümle ilgisi olmayan birkaç isimden biri olan ve Budist yazıtlarından gelen Manjushage adı da verilir. Manjushage, aramızda olmayan göksel bir çiçektir, ancak kırmızı örümcek zambağı onu temsil etmesi için keşişler tarafından dikilmiştir. Bu nedenle Budist tapınaklarıyla ilişkilendirilmiştir. Daha yaygın olarak Manjushage olarak bilinen beyaz örümcek zambakları da vardır. Ohigan, ataları onurlandırmak için yapılan tatilden başka bir anlama daha sahiptir. Budist Kalp Sutra'sında higan, efsanevi Sanzu Nehri'ne atıfta bulunarak 'diğer kıyı' anlamına gelir. Ruhlar bu nehri aydınlanmaya ulaşmak için geçerler, bu yüzden genellikle ölüme geçmenin simgesi olarak görülür. Örümcek zambaklar Sanzu Nehri kıyılarında büyür ve yeni ayrılan ruhları selamlarlar. Başka bir Budist metni olan Lotus Sutra'da, Diyu; ölüler veya cehennem diyarıdır. Kırmızı örümcek zambaklarının orada büyüdüğü ve ruhları reenkarnasyona yönlendirmek için bir yol işaret ettiği söylenir. Zambakların bir diğer adı da cehennem çiçekleridir. Farklı hikaye ve isimleri olan bu gizemli çiçeğin evlerde de farklı sembolleri vardır. Örneğin bir efsaneye göre bu çiçeklerden bir tanesini koparıp eve getirmenin evimizin yanmasına neden olacağına inanılır. İnsanların birbirine vermesi de doğru bulunmaz. Higanbana farklı isim ve hikayeleriyle kendi metaforunu oluştururken sanat dünyasında da özel bir yere sahiptir. Japon sanatçı Kawarazaki-Shodo resmettiği çiçek temalı tablolarından higanbanayı içeren eserleri, sadeliği ile adeta bu eşsiz çiçeğin anlamını simgeler niteliktedir. Bir diğer sanatçı Nishimura Hodo'nun tavsir ettiği higanbana ile sanatçı kendine özel bir yer edinmektedir. Sanatçıların eserleri ele aldıkları dönemler ve bu çiçeğin geçmişten gelen ölüm metaforu ile günlük hayata iyice yerleşmesinde etkisi çok büyüktür. Japonya'da çiçekler sembol ve anlam olarak farklı bir alanda değerlendirilir. Higanbana da bunlardan biri olarak şiirlerde, sinema dünyasında, mitolojide ve animelerde kendine yer bulmaktadır. Anime dünyasında, bir anime de yer alan bu çiçek izleyici tarafından ölümün habercisi olarak bilinir. İlk başta tesadüf gibi gelse de bu çiçeğin anime görselinde yer alması asla tesadüf değildir. Ölümün habercisi olarak mitleştirdiğimiz bu çiçek bir anime de yer alıyorsa o anime de bir karakterin öleceği anlamına gelir. Bir bakıma hikayede konu akışı ve çok büyük bir olay hakkında bilgi verir niteliktedir. Hikayede olacaklardan haber verse de aslında işlenişi bakımından animedeki hikaye derinliğini daha çok artırır. Higanbana'nın bulunduğu animelere yer verip henüz izlemeyenler için hikayelerin tadını kaçırmak istemiyoruz. Lakin genel olarak introsunda veya kapak fotoğraflarında bu çiçeğe yer veren animelere örnek verecek olursak: Dororo, Demon Slayer, Tokyo Ghoul, The Promised Neverland, InuYasha, Hell Girl gibi birçok animede ölüm çiçeği motifiyle karşılaşılabilir. Animelerdeki sembolizmi ile ilgili olarak, görselde yer alan anime Dororo'da, Dororo annesi ve babası ile birlikteyken bir higanbana ile karşılaşır. Babasını kaybettikten sonra annesini de bir higanbana tarlasında kaybeder. Hyakkimaru ile karşılaştıktan sonra birlikte seyahat ettikleri dönemde Dororo kendini hasta hissederken yine bir higanbanaya denk gelirler. Bundan sonrası için daha fazla hikayeden ayrıntı verip heyecanını yitirmek istemiyoruz. Bu yirmi dört bölümlük animeyi önerimiz olarak listelerinize eklemeyi düşünebilirsiniz. Günlük hayatta mitleşen bu özel çiçeğin hikayeleri ve anlamı kendine has bir önem taşımaktadır. Ölüm ve ölümün habercisi olan bu çiçeğin genel görüntüsü ve isimleriyle özel bir yeri vardır. Bir yerlerde isimlerinden herhangi birine veya çiçeğe denk gelirseniz bu yazımızı anımsayacağınızı düşünüyoruz. Bukadar özenle hazırlamışsınız bu güzel yazıyı. Çok beğendim bir sürü de şey öğrendim. Ellerinize sağlık. Saygı duydum.


Dünya savaşları, o dönemde yaşayan her insan için yıkıcıydı. Bazıları havadaki uçak seslerinden korkmaya başladılar bazıları kabuslardan uyanamadı bazıları ise hayatı boyunca travma yaşayarak bir daha normale dönemedi. Bu savaşlar insanlar üzerinde o kadar etki bıraktı ki, tarih kitapları onların acı ve korkularını anlatmakta yetersiz kaldı. Bu yüzden birçok insan savaş hakkında yazmaya başladı, yüzleştikleri dehşetin boyutunu şiirlere döktüler. Bu insan gruplarından biri de askerlerdi. Savaşın kahramanca olmayan gerçekliğini gösterdiler, bu şiirler onların ölüm marşları oldu. Çünkü pek azı evini tekrar görecek kadar yaşayabildi. Birçoğu senelerce silah sesleri ve kan kokularıyla yüzleşti, savaş sırasında bir hiç uğruna can verdiler. Savaş ilk başladığında, henüz etkisi ve insanların buna bakış açısı bu kadar değişmemişti. İnsanlar savaş hakkında kahramanca bir olaymış gibi konuşuyordu. Başta herkese göre, savaş, cesurlar içindi ve orada ölmek ise ancak bir kahramana yakışırdı. Ancak daha sonra savaşa gittiler ve gerçekte nasıl bir dünyanın içerisinde olduklarını gördüler. Savaş cehennemin tasviri gibiydi. Orada yalnızca ölüm ve şiddet vardı, kan vardı, birbirini tanımayan insanların sebepsiz nefretleri vardı. İnsanların artık savaşmak için bir sebebi kalmamıştı. Bu savaş ülke için olmaktan ziyade, masumların kurban edildiği bir güç savaşına dönüşmüştü. Bir anda bütün propagandalar ve savaş için söylenen cesaret verici sözler etkisini kaybetti. Çünkü insanlar savaş meydanında gerçeği gördüler. Savaşın anlamsızlığı ve ölümlerin boşuna oluşunu izlediler. Bunların sonucunda duygularını ifade etmek için şiirler yazdılar. İlk defa Dünya savaşları döneminde savaş bu şekilde tasvir edildi. Artık vatan için ölmek denen bir şey yoktu, mutluluk yoktu, kahramanlık yoktu. Gerçek ve doğru olan tek şey, dost olabilecek iki insanın bir hiç uğruna düşman haline gelmesiydi. Bu gerçeğin bilincinde olan şairler, daha önce dile getirilmeyen kötümser duygularla savaşı tasvir ettiler. Onun insanlar üzerinde yarattığı etkilerden bahsettiler. İnsanın bir daha hiç normale dönemeyecek oluşunu anlattılar. Bu şairler, savaşa sebep olan insanlığa kızgındı. Savaş hakkında bilgisi olmadan onu öven herkese, bile bile onları ölümün ortasına atan herkese kızgındı. Bu insanlar dünyanın kendisine bile kızgındı ve şiirlerinde bu öfkeleri tasvir ettiler. Bu şekilde savaş şairleri ortaya çıktı ve bu deneyimi yaşayan milyonlarca insanın sesi oldular. Rosenberg, savaşın patlak verdiğini öğrendiğinde Cape Town'daydı. Savaşın çıktığını öğrendiği zaman, bütün korkusuna rağmen savaşa katıldı ve orada er olarak görev aldı. Yazdığı şiirler, bizzat yaşadığı siper deneyimleri hakkındaydı ve savaşın sefaletini yansıtıyordu. Örneğin Break of Day in the Trenches şiiri, siperde karşılaştığı zorlukları gösterme biçimiydi. Farelerin kolaylıkla düşman askerin tarafına geçebildiği siperlerden, neden kendisi ve diğer askerlerin geçemediğini sorguluyordu. Bu, birbirini düşman olarak kabul etmiş askerler ve siperlerde yaşadıkları zorluklar hakkında sahip olduğu düşüncelerin bir yansımasıydı. Daha sonra bölge değiştirip ön saflara geçti, savaş arabalarıyla ilgilendi ve bu deneyiminden de ortaya Dead Man's Dump şiiri ortaya çıktı. Bu şiirde askerlerin boşa giden hayatlarını resmetti, onların ölü bedenlerinin nasıl da fark edilmediğini ve savaş arabalarının onların ölü bedenleri üzerinden nasıl dümdüz bir yolmuş gibi geçtiğini anlattı. Bütün bu şiirler, onun savaşta yaşadığı korku, öfke ve çaresizliğini anlatıyordu. Kendi deneyimlerini şiirlere döktü ve savaşın gerçekte nasıl sonuçlar doğurduğunu anlattı. Kendisi de devam eden bu savaş sırasında can verdi. Owen, Romantik Dönem şairlerinden etkilenerek şiir yazmaya başladı. Savaşa katıldığı 4 ay hakkında deneyimlerini şiir yoluyla paylaştı ve savaş sahnelerini, sanki yakalanmış bir fotoğraf sahnesi gibi sundu. Savaşta yaşanan şeylere karşı hissettiği acıma duygusunu yansıttı. Örneğin Strange Meeting şiirinde, savaştan kaçan bir askerin karşı taraftan bir askerle karşılaşmasını anlattı. İki asker de aynı durumdaydı ve ikisi de acınası haldeydi. İki düşmanın birbirini öldürmek amacıyla geldiği bir yerde, aslında ikisi de birbirinden farklı değildi. Farklı milletlerden olsalar da aynı duyguları ve aynı acıyı hisseden bu askerler, birbirini öldürmek zorundaydı. Savaşın insanların birlikteliğine verdiği zarar, şiirde açıkça gösterildi. Ayrıca Anthem for Doomed Youth şiirinde de, gençliğin savaş uğruna nasıl feda edildiği gösterildi. Genç bir neslin tamamı savaşta kurban edilmişti ve şair de bunun gerçek sebebini gösteriyordu. Savaş artık yüceltilen ve kahramanca bir şey değildi. Savaş insanların babalarını, oğullarını, kardeşlerini ve eşlerini ellerinden alan bir katildi. Bütün ölümlerin gerçek yüzü buydu ve Owen da bu gerçekliği şiirleri aracılığıyla sundu. Başta savaşa iyimser gözle bakan Sassoon, bizzat deneyimlediği felaketlerden sonra savaşı protesto etmeye ve savaş karşıtı şiirler yazmaya başladı. Diğer şairlerin aksine, savaş hakkında çok şiddetliydi ve şiirlerinin dili öfke ile doluydu. Şiirleri yoluyla, savaş hakkında iyi şeyler söyleyen herkesten intikam almaya çalışıyordu. Onların savaşa gitmesi için yapılan bütün propagandalar, kahramanlık sözleri ve savaşın yüceltilmesi, Sassoon'un şiirlerinde kötümser bir bakış açısıyla yer aldı. The Hero şiirinde, erkeklerin savaş ile birlikte kahraman olacağı fikrinin nasıl büyük bir yalan olduğunu gösterdi. Glory of Women şiirinde ise, kadınların bu kahramanlık ile ilgili yalanları nasıl dinlediğini anlattı. Onlar yalnızca bir yalana inanıyordu, gerçekte savaş uğruna ölmek kahramanca bir şey değildi. Savaş yalnızca kanların ve cesetlerin anlatıldığı bir hikayeydi, ölenler ise anılardan başka bir şey olmuyorlardı. Bu yüzden kadınların savaşı yüceltmesi Sassoon için yanlıştı, çünkü savaşta faydasız bir ölümden başka bir şey yoktu. Diğer şairler gibi Sassoon için de savaşın gerçeği buydu ve bu yüzden sona ermeliydi. Çünkü savaş ölenler için yalnızca boş bir amaç, yaşayan içinse yalnızca feryat ve ömür boyu travma demekti. Savaşın yanlışlığı hakkında yazan bütün şairler, genel olarak aynı düşüncelere sahipti. Diğer dönemlerden farklı olarak eğitimli ve okumuş insanların olduğu bir dönemde, bu felaketin tanımı da değişti. İlk defa savaş, onu deneyimlemiş insanlar tarafından kahramanca olmayan bir korku olarak tanımlandı. Askerlerin gerçek hisleri şiirlere aktarıldı ve savaşın ne kadar travmatik ve korkunç olabileceği gözler önüne serildi. Savaş ilk defa bu korkutucu hislerle aktarılmasına rağmen, kendinden önceki tasvirlerin aksine fazlasıyla gerçekti.


Alejandro Gonzalez Inaritu, filmlerinde insani bütün duyguları farklı biçimlerde işlemeyi başarabilen bir yönetmendir. Quentin Tarantino, Lars Von Trier gibi yönetmenlerden etkilenen Inaritu, farklı bakış açısı ve çekim yöntemleriyle birçok yönetmenden ayrılır. Ünlü yönetmeni diğerlerinden ayıran en önemli fark ise; çeşitli hikayelere sahip insanları bir araya getirme konusundaki sıra dışı yeteneğidir. Inaritu'nun sinema dünyasına kazandırdığı Ölüm Üçlemesi olarak adlandırılan ve Paramparça Aşklar ve Köpekler, 21 Gram ve Babil filmlerinden oluşan seri, yönetmenin en önemli filmleridir. Alejandro Gonzales Inaritu'nun ilk uzun metraj filmi olan Paramparça Aşklar ve Köpekler'in oyuncu kadrosunda; Emilio Echevarria, Gael Garcia Bernal, Goya Toledo gibi isimler yer alıyor. Uluslararası birçok ödül sahibi olan ve dinamizmi yüksek bir araç kovalamaca sahnesiyle başlayan film, seyirciyi kanlar içinde arka koltukta yatan bir köpekle karşılıyor. Aslında filmin hikayesinin temeli bu kazaya dayanıyor. Üç ayrı hikayenin ortak noktası, kazanın yaşandığı andır. İlk hikaye, hırsız ve serseri olan Ramiro, Ramiro'nun eşi Susanna ve Ramiro'nun kardeşi Octavio arasında yaşanan olaylara odaklanıyor. Octavio'nun, kardeşinin eşi olan Susanna'ya aşık olduğunu öğreniyoruz. Octavio, masum ve aşık bir adam gibi gözüküyor. Fakat kardeşi Ramiro'nun, Susanna ile kaçma hayalleri için köpeği Cofi'yi dövüştürme isteğiyle birlikte seyirciler sadakat ve masumiyeti sorgular hale geliyor. Octavio ve arkadaşı bir kaza geçiriyor ve bu sırada arka koltukta köpek Cofi yaralı bir şekilde kanlar içinde yatıyor. Diğer hikayelerde de göze çarpacağı gibi Cofi, aslında insan ve köpekler arasındaki benzerliklere, özellikle sadakat konusuna, dikkat çekilmek için kullanılıyor. Filmin ana temasının sadakat, yalnızlık, masumiyet ve aşk etrafında döndüğünü görüyoruz. İkinci hikayede ise, Valeria'nın evli çocuklu bir adam olan Daniel ile yaşadığı yasak ilişki ile karşılaşıyoruz. Valeria, kusursuz bir güzelliğe sahiptir. İlk hikayeye göre daha kusursuz ve zengin bir hayat göreceğimiz izlenimine kapılıyoruz fakat yanıldığımızı anlamamız çok uzun sürmüyor. Daniel'le birlikte yaşamaya başlayan Valeria'nın yaşadığı, filmin de temelini oluşturan kaza, ilişkilerini kötü yönde etkilemeye başlıyor. Evin tam karşısında Valeria'nın koca bir reklam panosu bulunuyor. Bu pano kimsenin aynı güzellikte aynı imkanlarda kalmayacağına dair önemli bir işaret işlevi görüyor. Valeria'nın gün geçtikçe kötüye giden sağlık durumuyla birlikte köpek Richi de tamamen talihsizlik sonucunda parkenin boşluğundan düşüyor ve artık o da Valeria gibi kusurlu bir hale geliyor. Üçüncü hikayede ise bir zamanlar gerilla olan daha sonra 2 yaşındaki kızı ve karısını terk ederek sokaklara düşen El Chivo'yu izliyoruz. Etrafında birçok köpek olan El Chivo, köpekleri ailesi olarak görüyor ve büyük bir yalnızlık içerisinde yaşıyor. El Chivo'yu sık sık ilk 2 hikayedeki yaşamların arka planında görüyoruz. Yüzünü arka planda gördüğümüzde karakteri oldukça uzaktan izlememiz, kendi kusurlu ve kusursuz yaşamlarımız arasında arka planda görmediğimiz insanlara ve durumlara dikkat çekmek için tasarlanmış. El Chivo, ayrıca kiralık katil olarak tutulmasına rağmen cinayet işlemeyip iki kardeşi aralarındaki sorunu düzeltmesi için teşvik ediyor. El Chivo'nun filmin odak noktasındaki kazaya dahil oluşu ise trafik kazası yapan Octavio'nun arka koltuktaki köpeği Cofi'yi kurtarması aracılığıyla oluyor. Cofi'nin bu iyiliğe karşın El Chivo'nun bütün köpeklerini yemesi, insanların da köpeklerin de kendilerine iyilik yapılmasına rağmen sadakat duygusunu kaybedebileceğinin en önemli göstergesi olarak çarpıcı bir gerçeklik algısı yaratıyor. Üçlemenin ikinci filmi olan 21 Gram'ın hikayesi yine bir kaza sonucunda parçalanan hayatlar ve yarattığı etkilerin anlatılmasından oluşuyor. Oyuncu kadrosunda ise Sean Penn, Naomi Watts, Benicie Del Toro gibi yıldız isimler bulunuyor. Paramparça Aşklar ve Köpekler filmine göre biraz daha karmaşık bir yapıya sahip olan 21 Gram ilk olarak ismiyle dikkat çekiyor. 21 Gram öldükten sonra bedenimizden ayrılan ruhla, 21 gram hafiflediğimiz inancını ifade ediyor. Kalp nakli bekleyen üniversite profesörü Paul Rivers, ilişkilerini kurtarmak için eşiyle bir çocuk sahibi olmak istiyordur. Bu sırada bir kaza sonucunda eşini kaybeden Cristina'nın, eşinin kalbinin nakledilmesiyle birlikte çiftin hayatı değişmeye başlıyor. Paul Rivers, bu iyiliği karşılıksız bırakmamak için Cristina'nın peşine düşüyor. Hatta ondan çok hoşlanarak onu korumaya çalışıyor. Filmde, insan bedeni önemli bir unsur olarak kullanılıyor. İlk sahnede Cristina ve Paul Rivers'ı bir motel odasında gördüğümüzde Cristina çıplak bir şekilde uzanıyor. Daha sonra henüz yüz yüze tanışmadıkları zamanları izlediğimiz sahnelerde Paul Rivers, Cristina'yı havuzda yüzerken izliyor. İnsan bedeni kullanımına Paul Rivers'ın eşinin sürekli ondan çocuk sahibi olma isteğini de örnek olarak gösterebiliriz. Bu kazanın olmasına sebep olan Jack Jordan ise geçmişte birçok günah işlemiştir. Fakat artık kalbini inançla doldurmuştur. Jordan günahlarından arınmak isteyen bir karakter olmasına rağmen, işyerinden dövmeleri nedeniyle kovuluyor. Film boyunca yönetmenin tüm karakterlerin bedenini hikayeye dahil ettiğini görüyoruz. Sürekli vicdani sorgulamalarla karşı karşıya kalıyoruz. Paul Rivers, Cristina'nın eşinin kalbini aldığı için kendini suçlu hissediyor. Cristina kızının çok istediği mavi bağcıkları bir türlü alamadığı için vicdan azabı çekiyor. Jack Jordan da sürekli kaza anını düşünerek yardım etmeden kaçıp gittiği için çok büyük vicdani sorgulamalara giriyor. Filmdeki üç karakter de bağımlıkları ve yalnızlıklarının esareti altında diyebiliriz. Paul Rivers, hasta olmasına rağmen sigara bağımlısıdır; Cristina uyuşturucu bağımlısıdır. Jack Jordan ise eski bir alkoliktir. Bağımlılıkları hepsinin hayatını etkilemiştir. Bu durumu ise Rivers'ın hastalığı, Cristina'nın garip davranış ve konuşmalarıyla, Jordan'ın da geçmişteki suçlarıyla açıklayabiliriz. Cristina ile Paul arasındaki beklenmedik ilişkinin temeli tamamen Cristina'nın yalnızlığına dayanıyor. Jack Jordan, onları vicdani hesaplaşmanın dışında tutmak için ailesini terk ediyor. Bu üç kişinin hayatı filmin başında gördüğümüz motel odasında tekrar birleşiyor ve Jack Jordan'ın Vur beni repliğiyle birlikte Paul, onun yerine kendisini vuruyor. Psikolojik ızdırap çeken üç karakterden Jordan, vicdani sorumluluğundan kurtulamıyor. Paul'un yaşamaya devam edip etmeyeceğini öğrenemiyoruz. Cristina ise hamile olduğunu öğreniyor. Film, bir tarafta sona eren hayatlar, bir tarafta yeni başlayacak olan hayatları konu alıyor. Sonun başlangıcı ve hayatın gerçekliği konusunda benzersiz bir kurgu örneği olma özelliği taşıyor. Ölüm Üçlemesi'nin son filmi olan Babil'i farklı mekanlarda geçen hayatların çeşitli acılarda nasıl birleştiğini anlatan bir film olarak tanımlayabiliriz. Oyuncu kadrosunda ise Brad Pitt, Cate Blanchett, Gael Garcia Bernal, Koji Yakusho gibi isimler bulunuyor. Babil, acı başta olmak üzere hiçbir insani duygunun; dili, dini, kökeni, memleketi, müziği, olmadığını ispat etmesi açısından önemli bir filmdir. Inaritu'nun duyguları aktarma biçimine fazlasıyla alışığız fakat burada diğer filmlerinden ayrılan nokta, bu hikayenin başka ülkelerdeki insanları bir araya getirmesidir. Ölüm Üçlemesi'ndeki diğer filmlerin de senaristliğini yapan Guillermo Arriaga tarafından yazılan film, Babil'in hikayesinden esinlenerek yazılmış. Babil hikayesinde göze çarpan insanoğlunun kusurluluğu ve tanrının kusursuzluğu arasındaki bağlantının oldukça başarılı bir şekilde yansıtıldığını görüyoruz. Bunu nasıl başardığını merak ediyorsanız filmin konusundan bir izlenim elde edebilirsiniz: Japon bir iş adamının Fas'taki av arkadaşına hediye ettiği tüfek, Abdullah adlı bir keçi çobanına satılıyor. Abdullah, bu tüfeği çocuklarına çakalları vurması için veriyor fakat çocuklar tüfeği test etmek için tehlikeli oyunlar oynarken turist kafilesinin bulunduğu bir otobüse ateş ediyor. Bu otobüste bulunan Amerikan vatandaşları Richard ve Susan çifti, kaybettikleri bebeklerinin acısını biraz olsun hafifletmek için Fas'a seyahat ediyorlardır. Susan'a kurşunun isabet etmesiyle birlikte çiftin hayatları acımasız bir şekilde değişmeye başlıyor. Evdeki Meksikalı bakıcıya bırakılan çocukları ise bir başka tehlikeyle karşı karşıya kalıyor. Oğlu evlenen bakıcı, çocukları alıp Meksika'ya götürüyor ancak sınırda yakalanmalarıyla birlikte çocuklar da tehlikeye giriyor. Bu sırada bambaşka bir ülke olan Japonya'da ise Japon iş adamının kızı olan Chieko Wataya'nın yaşamını izliyoruz. Chieko psikolojik bunalımda olan duyma ve konuşma engelli bir genç kız olarak karşımıza çıkıyor. Filmde, insanoğlunun kontrol edebileceklerinin sınırı oldukça açık bir biçimde gösterilmiş. Richard ve Susan çifti çok güvendikleri bakıcıya çocuklarını bırakmalarına rağmen onların bir çölde yalnız kalmasına engel olmayı başaramıyor. Fas seyahatlerinde yemek yerken bir buzdan kapacağı mikroptan endişe duyan Susan, vurulduktan sonra hiç göze alamayacağı sağlıksız ortamlarda tedavi olmak zorunda kalıyor. Japon iş adamı kızı Chieko'nun hep yanında olup onu kontrol edebileceğini zannederken ona sevgi eksikliği yaşatıyor ve kızı bu sevgiyi başkalarından bulmaya çalışıyor. Meksikalı dadı ise oldukça güven veren bir karakter olarak gözükmesine rağmen kendi oğlunun düğününe gidebilmek için çok sevdiği çocukları tehlikeye atabiliyor.


Prometheus, ateşi tanrılardan çalarak insana vermiş, bu sayede insanlık doğaya egemen olma gücüne sahip olmuştur. Tanrılar, bu sebepten dolayı Prometheus'u kayalara zincirleyerek, onu sonsuz bir zulme ve işkenceye mahkum bırakmışlardır. Prometheus'un, yaptığının sonuçlarına katlanma konusundaki direnci, onun mitolojide son derece sevilen bir figüre dönüşmesini sağlamıştır. Oppenheimer'ın açılışını oluşturan Prometheus'un bu hikayesini aklınızdan çıkarmayın, çünkü izlediğiniz film, onun hikayesinin insanlaştırılmış ve yaşanmış bir paraleli. II. Dünya Savaşı döneminde nükleer silah üretmek için başlatılan Manhattan Projesi kapsamında ilk atom bombasını icat eden teorik fizikçi J. Robert Oppenheimer'ın dünyaya kendi kendini yok etme gücünü vermesinin hikayesini konu alan, Christopher Nolan'ın merakla beklenen son filmi, üç saatlik süresi içinde tek bir kere bile tempoyu düşürmeden zirveye oynuyor. Atom bombasının arkasındaki adam gibi, bu film de izleyicinin zihninde silinmez bir etki bırakan sinematik bir bomba niteliğinde. Beyninizi adeta bir plütonyum çekirdeği gibi parçalara ayıran film, Cillian Murphy'nin olağanüstü başrol performansıyla birlikte Emily Blunt, Robert Downey Jr., Matt Damon, Florence Pugh ve birçok değerli oyuncunun incelikli performansları ile dolu. Kimi ünlü oyuncular yalnızca tek bir sahne için bile olsa filme dahil olmuşlar, bu tercihlerle birlikte filmin ne kadar değerli bir yerde konumlandığını görebiliyoruz. Nolan'ın bu üç saatlik sunumu, üç farklı dönemi iç içe geçirirken, her biri önceki dönemi yeniden ziyaret ederek açılıyor. Bu zaman zıplamaları kimi zaman filmi siyah beyaza çekiyor, IMAX kameralarla çekilmesine rağmen filmdeki siyah beyaz kullanımı atmosfer açısından oldukça etkileyici bir tercih olduğunu söyleyebiliriz. Nolan'ın bu derinlemesine karakter çalışması, tematik olarak uyumlu bir hikaye, soluksuz bir ses tasarımı ve epik görsellerle birleşerek, uyumla çalan bir orkestrayı andırıyor. Hikaye, tarihi olayları ustaca birleştirerek gerçekle kurguyu patlayıcı bir şekilde harmanlıyor ve J. Robert Oppenheimer'ın hayatının özünü yakalayan bir hikaye yaratıyor. Oppenheimer, asılı yargıçlar komitesinin önünde kendini savunurken, film onun anekdotları aracılığıyla geçmişe geri dönüyor ve Nolan, hipnotize edici çok katmanlı bir hikaye anlatım yapısı oluşturuyor. Bu yapıyı kullanarak, Oppenheimer'ın hayatını ve bombayı yaratmasını şekillendiren gizli süreklilikleri ortaya çıkarıyor. Oppenheimer'ın okul hayatında ve sonrasında karşılaştığı birbirinden önemli isimler, ekranınızın önünden geçip gidiyor. Albert Einstein'da onlardan biri. Einstein, filmin başlangıcında, büyük bir felaketin kıyısında ve filmin sonunda yer alarak, adeta büyüttüğü teorik fiziğin başka bir beyin aracılığıyla dünyayı yerinden oynatmasını izliyor. 1945 tarih çizgisinin her iki tarafına da gidip gelerek, Oppenheimer'ın genç bir bilim insanı olarak her şeye nasıl başladığını izliyoruz. Yalnız ve mutsuz, kuantum mekaniğindeki yeni gelişmelerle birlikte heyecanlanan, anti-faşizmi ile Nazilerden önce bombayı geliştirme isteğini canlandıran genç bir solcu var karşımızda. Yüzlerce bilim insanının çalışmalarını yönlendiriyor. Oppenheimer bir Komünist değil, ancak hayatında birçok Komünist'e bağlı bir solcu. Kardeşi, kardeşinin eşi ve Florence Pugh tarafından canlandırılan depresif bohem metresi Jean Tatlock gibi birçok Komünistin, hayatında büyük bir yer edindiğini görüyoruz. Sol kanat siyasetiyle flört halinde olmasına rağmen sosyalizme katılmayı reddetme tercihi, Komünist Parti'ye hiç katılmamış olmasına rağmen, bir parti görevlisinin eski karısıyla evlenmesi ve FBI'ın bunları öne sürerek Oppenheimer için güvenlik izni vermemesi gibi birçok yerden Nolan, onun siyasi kimliğini de yeniden keşfetmemizi sağlıyor. Aslında bakıldığında filmin büyük bir çoğunluğu bu siyasi çatışma ile alakalı. Atom bombasını yapmak ve onu patlatıp yüz binleri öldürmek ana karanın yüzeyi. Nolan bu film ile bizi patlamanın merkezinde uzun süreler tutmak yerine, patlamanın öncesine ve sonrasına odaklanıp, izleyiciyi Oppenheimer'ın çekirdeğine doğru çekiyor. 1938'de iki Alman bilim insanının atomu böldüğünü öğrenen Oppenheimer, önceleri bu mümkün değil demekte ısrar ediyor, ancak Berkeley'deki meslektaşları, başta Ernest Lawrence olmak üzere, bunun mümkün olduğunu gösterdiğinde aklı ona sadece tek bir şeyi işaret ediyor; bir atom bombası yaratabilme ihtimali. İzleyici olarak Hiroshima ve Nagasaki'ye atılan atom bombalarının patlama anlarına şahit olmak yerine yalnızca, atom bombasının yıkıcılığını ölçmek adına 16 Temmuz 1945'te gerçekleşen ve Trinity adı verilen teste şahit oluyoruz. 1945'in sonuna kadar Hiroshima'da atom bombası saldırısından dolayı yaklaşık 140.000, Nagasaki'de ise 80.000 kişi hayatını kaybetmiştir. Bu sayıları aynı bu yazıdan okumak gibi, filmde de Oppenheimer ile birlikte radyodan gelen bir ses aracılığıyla öğreniyoruz. Kendi yarattığı fiziğin, dünyayı yok edecek bir silaha dönüşümünü binlerce kilometre uzaktan anlıyor. Bunu anladığında kamera, hayatını kaybedenlerin etrafında olmak yerine, Oppenheimer'ın etrafında olmayı tercih ediyor. Bu ve bundan sonrası için dünyanın nasıl bir tehlike ile burun burun kaldığını anlayan yaratıcı, savaşı kazanmanın sevincini yaşayan Amerikan halkının önüne atılıyor. Halkı daha da heyecanlandıracak kelimeler ağzından döküldüğü sırada, içinde bir yerde bastırmaya çalıştığı vicdanı kırılıp üzerimize saçılıyor. Seyirciler arasında gözleri ışıldayan kadınlar, yanıp kavrulmuş kadınlara; sahne arkasında öpüşen sevgililer, birbirlerinin kucağında son nefesini vermiş insanlara dönüşüyor. Film, atom bombasının insan etine ne yaptığını böyle gösteriyor, ancak bunlar Japonya'ya yapılan gerçek saldırıların yeniden canlandırmaları değil: acı çeken Oppenheimer, Amerikalıların bunu bizzat yaşadığını hayal ediyor. Oppenheimer sahneden inip ahşap zemine basarak ilerliyor, fakat zihninde küllerin içinde yürüyor. Film, hiçbir duygu sömürüsüne girmeden patlamanın hasarını, patlamanın yaratıcısının gözlerinden oldukça etkili bu sekans ile vermeyi başarıyor. Nükleer silahların uzun vadede ne kadar tehlikeli olabileceğini bilen ve bir diğer yandan da kendi vicdani hesaplaşması içinde kalan Oppenheimer, Atom Enerjisi Komitesi Danışma Kurulu Başkanı olarak geri kalan yıllarını nükleer silahsızlanma üzerine çalışmalar ve lobiler yaparak geçirmeye çabalar. 1953'te Sovyetler Birliği'nin patlattığı ilk termonükleer bomba ile komünist casusların Los Alamos Laboratuvarı'nda olduğunun ortaya çıkması, onun ulusal bir kahramandan vatan hainine dönüştürmek için yeterliydi. Aynı ateşi çalıp insanlığa veren Prometheus'un akıbeti gibi. Yaptığı şey için cezası kesilmeliydi artık. Başından beri duruşundan ödün vermediği sol siyasi görüşü ve yeni yapılacak atom bombalarına karşı çıkması onun bir casus olarak etiketlenmesine ön ayak olacaktı. Hiroshima bombasının başarılı patlamasından sonra, Murphy, Oppenheimer'ın şok içinde olduğunu, ancak aynı zamanda coşkuyla alkışlayan meslektaşları ve astlarına aynı coşkuyla karşılık vermesi gerektiğini beden dili ile ustalıkla ifade ediyor. Oppenheimer, silahının gerçek kullanımını göremedi, ölüm olduğunu, dünyaların yıkıcısı olduğunu görmedi ve Nolan'da bunu gösterme kararı alıyor. Oppenheimer'nin ses tasarımı, duyulara yönelik patlayıcı bir saldırı gibi. Gürültülü patlamalar ve gürleyen bas sesi, sinema salonunu sarsarak, izleyiciler üzerinde her sahnenin etkisini arttırarak, gerginliği en tepeye çıkarıyor. Ludwig Göransson'ın etkileyici müziği, duyguların artan bir crescendo oluşturarak filme bir başka yıkıcı dinamizm katıyor. Oppenheimer'ın kişiliğinin ve kararlarının diğer insanlar üzerindeki etkisini de anlatarak, hikayeyi yalnızca ona ait olmaktan çıkartıp katmanlaştırıyor. Nolan, Oppenheimer'ın ve diğer tarihsel öneme sahip kişilerin hayatını estetik olarak cesur bir şekilde dramatize ederken, aynı zamanda tüm karakterlerin ve olayların metaforik ve sembolik olarak kullanılmasına izin veriyor. Böylece bireylerin ve toplumların kararlarının beklenmeyen etkisini anlatan çok daha büyük bir tuval ortaya çıkıyor. Tarihi doğruluğu, anlatısal yaratıcılıkla birlikte dengede tutmak kolay değil. Nolan filminde bunu başarıyor. Atom bombasının etik ve ahlaki sonuçlarının keşfi, izleyicileri insanlığın en yıkıcı yaratısının sonuçlarını düşünmeye zorlayan felsefi bir bomba niteliğinde.


İnsan, yaratılış itibariyle duygularını söz, müzik ve resimlerle aktarmaya çalışmıştır. Dillerin ortaya çıkışından önce figürler ve çizimler büyük önem kazanmıştır. Bu yazıda, Orta Çağ Sanatında Hayvan figürleri neden çizilmiştir, kültürel perspektiften nasıl ele alındığını inceleyeceğiz. İnsanlar tarih sahnesine adımını attığı andan itibaren sanatla çok yönlü bir ilişki içinde olmuştur. Bu sanatın temellerini; hayvanlar, bitkiler, eşyalar, sesler ve insanlar oluşturmaktadır. Özellikle hayvanlarla kurulan ilişki; sanatta hayvan konumunun önemini arttırmıştır. Hayvanlar, ilk insanların inanç kaynaklarını besleyen en büyük etkendir. İnsanlar; merhamet, kurnazlık, öfke gibi duygularını hayvanlardan örnek alarak ortaya atmıştır. Tarihsel süreç içerisinde hayvan figürleri, mağara duvarlarına tasvir edilen resimlerden günümüz sanatına kadar varlığını korumuştur. Hayvan figürleri dünya üzerindeki tüm uygarlıklarda farklı şekillerde yorumlanmıştır. İnsan için hayvanın değeri hep ön planda kalmıştır ve hayvanları kimi zaman güç gösterisi kimi zaman saygı ve minnet çerçevesinde konu edinmiştir. Konu edilişindeki süreç; sanat, din, mitoloji, tarih, coğrafya, felsefe gibi birçok alanda varlığını sürdürmüştür. Öyle ki bugün kullandığımız Latin alfabesinin ilk harfi olan A harfi bile Alf/Alfa şeklinde isimlendirilerek boğa ve öküz kafasından türetilmiştir. Orta Çağ için bir tek şey söylenecekse bu mutlaka kilisenin baskısı olurdu. Bunun da en büyük sebebi Orta Çağ'ın herkesin aklında karanlık bir dönem olarak kalmasıdır. Skolastik düşüncenin egemen olduğu bu dönemde tarikatlar din üzerinde etkili olmuş ve Hristiyanlığın yayılmasına sebep olmuştur. Bu çağ kasvetlidir. Bu kasvetli çağı siyasal ve dinsel açı dışında sanatsal açıyla da ele alacak olursak, Orta Çağ sanatı mimariden resme, heykelden işlemeciliğe kadar yoğun ve çok katmanlıdır. Sanatta tasvirlere çok önem vermişlerdir. İnce tasvirlerin olduğu dönemde insanlar öte-dünya beklentisiyle yaşamaktaydılar. Bu yüzden dönemin inanışlarının yansıdığı sanatı mimarinin ayrılmaz parçası haline gelmiştir. Orta Çağ neredeyse her detayı ile öne çıkmış ve çoğunlukla modern anlayışa zıt bir dönemdir. Orta Çağ döneminde eğlence unsuru olarak kullanılan hayvanlar; maymun, ayı, deve, aslan, fil, kaplan ve leoparlardır. Özellikle zenginlerin sarayında bulunan bu hayvanlar istenilen eğlence aracı olarak görülmüştür. Kilise eğlence metinlerinden hoşlanmadığı için dönem ve metin çizimleri çok azdır. Günümüze de fazla ulaşamamıştır. Kent halkı arasında at yarışları İtalya'da, boğa ve horoz dövüşleri İspanya'da düzenlenmiştir. En çok aslan bulundurulmaya çalışılmıştır. Bunun en büyük sebebi aslanın kral olarak nitelendirilmesidir. Gücün en büyük sembolü aslandır. Genel anlamda Doğu'dan getirilen hayvanlar kralların geçit törenlerinde, eğlence mekanlarında ve festivallerde sergilenmiştir. Sergilenecek hayvanların eğitici olması için çabalanmış, resimleri ise el yazmalarına çizilmiştir. Orta Çağ döneminde dini inançlar, hayvanların sembolizminde önemli bir rol oynamıştır. Sanatçılar bu sembollerle dini eserlerde yoğun bir şekilde çalışmışlardır. Dini inançlardan öte hayvanlar, Orta Çağ Sanatında alegorik anlamlarla ilişkilendirilmiştir. Örneğin, bir ejderha kötülüğü temsil ederken, bir güvercin masumiyeti sembolize edebilir. Bu alegorik kullanımlar ise sanatın daha derin anlamlarını ifade etmek için kullanılmıştır. Orta Çağ'da bazı hayvanlar işledikleri suçlardan ötürü mahkemeye çıkarılmış ve yargılandıktan sonra idam edilmiştir. Hayvanların işledikleri en büyük suç ise bir çocuğu öldürmektir. Bu suçları işlemekle en çok yargılanan hayvanların başında domuz gelmektedir. Örneğin; 1266 yılında Fransa'da küçük bir çocuğu yiyen bir domuz, hakimin emriyle diri diri yakılmaya mahkum edilmiş ve infaz emri yerine getirilmiştir. Dönemin en çok kullanılan hayvanı ise maymundur. Oyunculuğu ile bilinen maymun nitekim; oyunlarda, turnuvalarda ve festivallerde bolca oynatılmıştır. Genel olarak dini metinlerden bilgi alınmaktadır. Kilise eğlence metinlerinden hoşlanmadığı için maymunlar ile ilgili metin ve çizimleri çok azdır. Orta Çağ sanatına en sevilmeyen hayvan olarak adını yazdıran ise kedilerdir. Papa 9. Gregorius 1233 tarihli belgesinde özellikle kara kedileri şeytanla iş birliği içinde ve kötü olarak tanımlanmıştır. Bundan dolayı halk arasında kediler şeytani varlık olarak kabul edilmiştir. Doğu ve Batı olarak ayrışan hayvanlar arasında olan köpek ise Batı'da daha çok tercih edilmiştir. Hayvan çizimleri dini yapılar ve kiliselerde de kullanılmıştır, özellikle Hristiyanlıkta benimsenen hayvanlar dini hikayelerde çokça kullanılmıştır. Örneğin, aslan İsa'nın gücünü, güvercin kutsal ruhunu ifade etmiştir. Bestiary ya da Canavarlar Kitabı adıyla bilinen eserin çıkışı İlk Çağ'a dayansa da Orta Çağ'dan itibaren popüler olmuştur. Hayvanların, bitkilerin ve tailerin betimlenerek sembolik anlamlarını açıklayan, süslü ve güçlü tasvirlerle yazılan eserde her canavarın doğal yaşamından sonra ahlaki dersler de verilmiştir. Esere göre her yaşayan varlığın bir amacı bulunmaktadır. Bu amaç kimi zaman kötü kimi zaman iyidir. Eserin asıl amacı ise insanlığın hayvanlarla ve çevreyle olan ilişkilerini, bu ilişkinin tamamını anlatmaktır. Örneğin yavrularını kendi kanıyla besleyip yaşatmak için göğsünü yaraladığına inanılan pelikan İsa'nın yaşayan bir simgesidir. Bundan dolayı sembolik eserlerde ve mimari yapılarda hayvanlar ön plana çıkmıştır. Toluyağ, D. (2021). Sanatta Hayvan İmgesi ve İnsan-Hayvan Karışımı Melez Heykeller. Sanat Dergisi, (37), 110-129.


Orta Çağ'da kıyafet, itibar ve gücü göstermek için etkili bir araçtı bu nedenle statü sahibi insanlar, köylülerden daha farklı giyinirlerdi. Parlak renkler ve zengin desenler varlıklı insanların tercihleri arasındaydı. Kıyafetler, sosyal statüyü gösterdiğinden üst sınıfın giydikleri genellikle farklı kesim ve kumaşlardan oluşurdu. Sınıflar arasındaki ayrımı belirleyen temel faktörler giysinin kumaşı, rengi ve ona iliştirilen aksesuarlardı. Özellikle kraliyet ailesi kıyafetlerini mücevherler ve pahalı eşyalarla süslemişlerdir. Krallar ve kraliçeler ipek ya da kadifeden yapılan giysiler giyerken prensesler de yoğun işlemeli cüppeler giymişlerdir. Kraliyet, bazen insanların ne giymesi gerektiğini kendi belirlemiş böylece sosyal statüyü kıyafet aracılığı ile daha görünür kılmıştır. Mücevherler, kürklü giysiler ve nakış, zenginlerin kıyafetlerini fakirlerden ayıran en önemli ayrıntılar arasındaydı. Dış giyim kıyafetler için genelde kadın ve erkek arasında önemli bir ayrım yoktu. Halkın giyimi temel olarak üç ana parçadan oluşuyordu: tunik, cübbe ve pelerin. Tunik, düz ve basit bir t-shirt olarak düşünülebilir. Kadınların tuniği erkeklere göre daha kısa olduğu gibi kolları da daha dardır. Tuniğin boynuna broş iliştirmek ise giyen kişinin itibar sahibi ve varlıklı olduğunu gösterir. Kadınlar, tuniğin cepleri olmadığı için anahtar ve cüzdanlarını tuniğe geçirilen kemere asarlardı. 13. ve 16. yüzyıllar arasında aristokratlar ve din adamlarının kemerlerine astığı portatif kitaplar da ortaçağda popüler olmuştur. Tuniğin üstüne ceket görevi gören bir cübbe giyilirdi ve bu, giyen kişiyi sıcak tutardı. Cübbelerin üstüneyse bir nevi pelerin görevi gören bir parça ile bir kat daha eklenirdi. Bu parça broşla tutturulabilirdi. Pelerinleri, kadınlar çoğunlukla boyunlarında, erkekler ise sağ omuzlarında tutturmuşlardır. Orta Çağ'da özellikle uzun giysiler soğuktan korunmak amacı ile hem erkekler hem de kadınlar tarafından giyilmiştir. Erkek ve kadın elbiselerinin arasındaki en önemli ayırt edici özelliklerden biri de elbisenin yerde sürünüyor olmasıdır. Bu, kadınlara özgü bir durum olmanın dışında aynı zamanda zenginliğin göstergesidir çünkü elbisenin yerde sürünmesi giyen kişinin çamur içinde dolaşıp bu tür işlerle ilgilenmediği anlamına gelir. 1066'da feodal sistemin gelmesi ile sınıf ayrımı belirginleşti. Aynı zamanda Haçlı Seferleri ile Doğu ile Batı arasındaki ticaret canlandı. Bunun sonucu olarak Orta Çağ'daki kraliçelerin ipek, kürk ve çok katlı kıyafetler giymeleri yaygınlaştı. Tüketim Yasaları, sınıflar arası ayrımı belirlemek için çıkartılan yasalardı ve buna göre, kraliçenin giyimi kimse tarafından taklit edilemezdi. Bu yasalar, mor ipek ve saf altından olan kıyafetlerin sadece kraliyet ailesi tarafından korunduğunu ve halk tarafından giyilemeyeceğini güvence altına almıştır. Bunlar dışında ise Müslümanları, Yahudileri ve cüzzamlıların ayırt edilmesi amacını taşır. Bu dönemde başka bir statü göstergesi ise paulaine ya da crakow denilen ve Polonya'da ortaya çıktığı düşünülen çok uzun burunlu ayakkabılardır. Bu ayakkabıların burnu ne kadar uzun ise sahibinin o kadar az fiziksel bir işle uğraştığını belirtir o yüzden boş zamanı, lüksü ve statüyü temsil ederdi. Orta Çağ'ın sonlarına doğru varlıklı İngiliz erkekler, dar tayt şeklinde giyilen uzun çorapları tercih etmişlerdir. Yüzyıllar içinde trend değişmiş ve 15. yüzyılın sonlarına doğru her iki bacağı da farklı renk olan modeller ortaya çıkmıştır. İngiltere, Fransa ve Almanya'da kadınlar Geç Orta Çağ'da escoffion denen kelebek ve kalp şeklindeki saç aksesuarlarını sıklıkla kullanmıştır. Hennin denen tül ise bu aksesuarın üstüne örtülmekteydi. Escoffion uzun bir süre lüks göstergesi olarak görülse de 16. yüzyılda modası geçmiştir. Bunun sebebi hem şeytana benzer bir görüntü verdiği için muhafazakarlar tarafından hoş görülmemesi hem de onu taşıyan kişinin hareketlerini büyük oranda sınırlamasıdır. Ortaçağ'da evli kadınlar alçak gönüllülüğün sembolü olarak rahibe atkısı denilen parça ile saçlarını örtmekteydiler ancak zenginler için bu alçak gönüllülükten çok varlıklarını göstermenin de bir sembolü haline geldi çünkü zengin kadınlar atkılarına mücevherler takarak zenginliklerini gösterirlerdi. Rahibeler ise sade bir şekilde örtünmenin alçakgönüllü ve uygun olduğunu düşünüp bunu üniformalarının bir parçası yapmışlardır ve yirmi birinci yüzyılda da hala kullanmaya devam etmektedirler. Din adamlarının standartlaştırılmış giyimi 6. yüzyılda Braga Konseyi'nin papazlara, ayağa dek uzanan uzun bir tunik giymeleri zorunluluğunu getirmesiyle başladı. Bu tuniğe özellikle papaz cübbesi ismi verilir. Cübbenin üzerine giyilen ve Dalmaçya'da ortaya çıktığı düşünülen dalmatika ise, üçüncü yüzyıl ve sonrasında Roma'da giyilmeye başlandı ve zamanla diyakozların ayırt edici bir parçası haline geldi. Tunik ve dalmatika, papaz atkısı ile birlikte bir papazın giyimi için tüm parçaları oluşturuyordu. 13. yüzyıl İngiltere'sinde papazların cappa clausa adlı kapşonlu cübbe giymeleri şartı getirildi. Manastırdaki rahipler ise daha sade giyiniyordu. Giysileri, ipten bir kemer ve tunikten oluşmaktaydı. Dominikan mezhebi rahipleri siyah pelerinleri ile bilinirken, Fransisken rahipler gri ile özdeşleşmekteydi. Orta Çağ'da boyama sürecinin zahmetli olması ya da elde edilmesi zor olması sebebiyle belirli renkler itibar simgesiydi. İran ve Keşmir'den ithal edilen safran, genellikle rahiplikle özdeşleştirilirdi. Kırmız böceğinin dişisinin kurutulmuş bedeninden elde edilen kırmızı renginden, vermilyon ve fes rengi gibi tonlar da üretilebildiği için kırmızı ve tonları soyluların tercihleri arasındaydı. Bütün bunlardan ayrı olarak mor çok nadir bulunup çok pahalı olduğu için de aşırı zenginliği ifade etmekteydi. Bu yüzden mor renk, kraliyet ile özdeşleştirilirdi. ''Most Common Types of Medieval Clothes or Garments''. YouTube, Shadiversity. 19 Haziran 2020, https://www. youtube. com/watch?v=8ddb4jroEaM. ''Fashion in the Middle Ages, Medieval Clothing, What Did People Wear in Medieval Fashion History''. YouTube, Interesting History. 17 Aralık 2022, https://www. youtube. com/watch?v=kQiCh-9HSkE. Popular Medieval Headgear for Women. Hat Guide. https://hatguide. co. uk/escoffion/ Erişim: 18 Mart 2023. Beyer, Greg. ''What are Sumptuary Laws?'' The Collecto, 28 Mart, 2022, https://www. thecollector. com/what-are-sumptuary-laws/. Britannica, The Editors of Encyclopaedia. dalmatic. Encyclopedia Britannica, 24 Ocak 2016, https://www. britannica. com/topic/dalmatic. Erişim: 18 Mart 2023. Imbler, Sabrina. Why Were Medieval Europeans So Obsessed With Long, Pointy Shoes?'' Atlas Obscura, 22 Mayıs,2019, https://www. atlasobscura. com/articles/medieval-europeans-pointy-shoes. Symes, Carol. ''Fashion as Status Symbol in the Middle Ages ''. Wondrium Daily, 8 Şubat 2023, https://www. wondriumdaily. com/fashion-as-status-symbol-in-the-middle-ages.


Şeytan çıkartma anlamına gelen Exorcism, Yunanca'daki exorkismos ant ile bağlı anlamına gelen kelimeye dayanır. Kaynaklara göre şeytan çıkartma ile ilgili ilk resmi talimatname 1614 yılında Vatikan'da görülmüştür. İnsanların içine cin, şeytan, ruh girmesi fikri Budizmden Hristiyanlığa, İslam'dan Hinduizm'e ve hatta Afrika kabilelerine kadar birçok grup ve inanç sistemlerinde karşımıza çıkmaktadır. Hindu inancının kutsal kitaplarından biri olan Atharva Veda'da şeytan çıkartma, büyü ve simya ilmiyle ilgi metinlere rastlarken; İslam'da da cin çıkarma benzeri bir uygulama olan ''rukye yöntemi karşımıza çıkmaktadır. İnsan vücuduna cinlerin, hayaletlerin, şeytanların girmesi durumu cin çarpması, cinlenme veya içine şeytan girmesi'' olarak adlandırmaktadır. Katolik literatüründe ise İslamiyette olduğu gibi bir cin fikri yoktur. Cinlere İslamiyette melekten ayrı bir varlık olarak tanımlanırken; Hristiyanlıkta kötü olmayı seçmiş, şeytana uymuş melekler gözüyle bakılırdı. Böylelikle Hristiyanlıkta iki tür melek anlayışı ortaya çıkmaktadır: Düşmüş Melekler ve Tanrı'ya hizmetkar olan melekler. İnsana musallat olduğu düşünülen ve şeytanın yardımcısı kabul edilen varlıklar Düşmüş Meleklerdir. Düşmüş meleklerin kötüyü seçmeleri ve şeytana uymaları en büyük günahlardan kabul edilir. Bu melekler sonrasında pişman olsalar dahi asla bağışlanmazlar. İnsanı tesiri altına alan kötü ruhların, içine girdiği insandan çıkartılmasına yönelik yapılan ayinlere exorsizm ayini, cin/şeytan çıkartma ayini denilirdi. Bu ayinler kilise babaları ve inananlar tarafından oldukça ciddiye alınan bir olaydı. Hatta bazı dönemlerde vaftiz ayini ile cin kovma ayini eşdeğer kabul ediliyordu. Vaftiz olmamış bir kişi inananların gözünde cinlenmişlerle aynı kefedeydi. Ayini yapacak kişinin hem dini anlamda yetkinliği hem de yaşayış olarak seçkin bir kişiliğe sahip olması beklenirdi. Dolayısıyla egzorsizm ayini, ayin için gerekli duaları bilen herkes tarafından rastgele yapılamazdı. Kilise hukukuna göre şeytan çıkartmak için yüksek rütbeli papaz tarafından yerel psikoposun izni alınırdı. Cin çıkarma ayinlerinin ilk yapılmaya başlandığı dönemlerde temiz kıyafetler giyinmesi, cinsel ilişkiden uzak durulması, yeme içme düzenine dikkat edilmesi gibi uzun süreli bir yol takip edilirdi. Sonraları kutsal yazılardan bazı metinler derlenip eklendi ve bazı ayinsel hareketler de yavaş yavaş kullanılmaya başlandı. Bunlar: kişi üzerine haç işareti çıkarmak, kişinin üzerine üflemek veya kişiye dokunmak ve benzeri davranışlardı. Cin, Şeytan kovma ayinleri çeşitli şekillerde uygulanmaktaydı. Ayin esnasında kutsal su, tuz, yağ, kötü kokular gibi maddelerde kullanılıyordu. Bunun yanı sıra bazı ayinler esnasında okunacak metinler Rituale Romanum dua kitabının içinde exorcizandis obsessis a daemonino isimli bir başlık altında toparlanmış ve yüzyıllar boyunca metne sadık kalarak okunarak ayinler sürdürülmüştür. Hristiyan Avrupası'nda bu tür uygulamaları yapanlara egzorsist adı verilmiştir. Egzorsistler kötü ruhun musallat olduğu düşünülen, hasta kabul edilen kişinin vücudundan cinin çıkartılması, şeytanın kovulması için görünmez kötü ruha çağrılarda bulunduğu, kutsal metinler okuduğu ayinlerle ortaya çıkıyordu. Kilise, özellikle ortaçağ döneminde hasta kabul edilen kötü ruhun esiri düşmüş kimselerin bedenlerinden şeytanı kovmak gerekçesiyle hastalara işkenceler yapıyordu. Hatta kilise aynı dönemlerde medyumnik yetenekleri olan kişileri de aynı kategoride ele alarak, işkence yöntemlerini medyumlar üzerinde de uyguluyordu. Egzorsistlerin transa geçerek görünmeyen varlıklarla irtibata geçmeye çalışmaları söz konusuydu. İrtibat kurulması durumunda iki yöntemden birine başvuruluyordu. Ya musallat varlıkla kişinin bedenini terk etmesi, hakimiyetini sona erdirmesi için ikna edilmeye çalışılıyor ya da görünmeyen varlık, hastanın bedeninden zorla sökülüp atılıyordu. Özellikle ikinci yönteme başvurulduğunda içine şeytan girdiği inanılan hastaya binbir çeşit işkence ve eziyetler yapılıyordu. Bu işkenceler sonucunda hasta ölürse bedenini kurtaramadık ama ruhunu şeytandan arındırdık. Artık kurtuldu, rahatladı gibi kendilerince yorumlarda bulunurlardı. Avrupa Ortaçağı'nda şeytanların yeryüzündeki yansıması olarak görülen cadı kavramı da oldukça yaygınlaşmaya başlamıştı. 14. yüzyıldan sonra zengin erkekler ve ruhban sınıfından din adamları cadıların varlığını kanıtlamak için birçok girişimde bulunmaya başladı. 15. yüzyıla gelindiğinde gücünü şeytandan alan sapkın cadı tarikatlarının olduğu kanısı yaygınlaşmaya başlamıştı. Kıtlık, kaybedilen savaşlar gibi akla gelen her türlü kötü olayın altında cadıların olduğuna inanılıyordu. Kilise babalarının cadıların yargılanması gerektiğini söylemesiyle cadılar artık kilisenin ve dinin karşısında yer alan ve her türlü şiddeti hak eden bir figür haline dönüşmüştü. Şeytanın dünyadaki temsilcileri olarak görülen cadıların çoğunluğunun kadın olduğu görüşü vardı. Bunun sebebi Havva'nın yasak elmayı yiyerek cennetten kovulmuş olmasına ilişkindi. Kadınların erkeklere oranla şeytana daha kolay kandığı düşünüldüğünden tipik bir cadı profili oluşmaya başlamıştı. Bu profil genellikle 40-60 yaşları arasında, yoksul, dul kadınlardan oluşuyordu. Cadılıkla suçlanan erkekler ise genelde bu kadınların eşleri veya çocukları oluyordu. Halk tarafından da bu olay benimsenmeye başlanmış ve cadı olarak nitelendirdikleri insanları dışlamaya başlamıştı. Herkesin bildiği cadı avı da böylelikle başlamış oluyordu. Kilise, cadılıkla suçlananların halk karşısında mahkemeye çıkıp hesap vermesini zorunlu kılıyordu. Fakat bu mahkemelerin neredeyse tamamı ölümle cezalandırılıyordu. Cadı ilan edilenlerin yakılacağı odunlar, bağlanacakları iplerin parası kendilerinden alınıyordu. Cadılıkla yani egzorsizmle suçlanan insanların çoğu bitkilerin iyileştirici gücünden faydalanan şifacılardı. Egzorsizme kilise ve dönemin kralı öyle karşı çıkmıştır ki egzorsit olduğu düşünülen insanların yakılarak öldürüldüğüne dair söylemler de kol gezmiştir. Şifacı kadınlarla birlikte tıbbi bilgiler de yanıp kül oluyordu. Bunun sonucunda Avrupa uzun yıllar süren salgın hastalıklarla mücadele edemez hale gelmişti. Bu durumu ilk fark eden ülke İngiltere olmuş ve 1736 yılında cadıcılık suç olmaktan çıkartılmıştır. Bilim ve psikyatri alanında gelişmeler olmaya başladığında, Psikiyatrinin şeytanın kişiye sahip olması konusundaki resmi görüşü kişilerin histeri, mani, psikoz, Tourette sendromu, epilepsi, şizofreni, dissosiyatif kimlik bozukluğu gibi hastalıklardan kaynaklandığı yönünde oldu. Bu konuda kitap yazmak için 50 farklı şeytan çıkartma ayinine katılan Michael Couneo, bu ayinlerde bilimsel olarak açıklanması zor olan doğaüstü hiçbir olaya şahit olmadığını belirtmiştir. Ruhun şeytandan, görünmeyen varlıktan arındırılması durumu olan egzorsizmin anlamını Ortaçağ dönemi oluşturdu diyebiliriz. Ortaçağ döneminde kadınların %98'nin Cadı olarak anılmasıyla, kadınların geceleri halüsinasyon gördüğünü düşünerek bir vasıflarının olmayacağını hatta zararlarının olacağı gerekçesiyle -kral tarafından da fermanla onaylanmıştır- çeşitli işkenceler uygulamışlardır. Bu işkencelerin sonucunu halk ve kral hastalıklarla boğuşarak ödemiştir. Zihinlerde iz bırakan tarihi olayı daha derinden okumak isterseniz Haydar Akın'ın Ortaçağ Avrupası'nda Cadılar ve Cadı Avı'' (2021) adlı kitabını tavsiye ederiz.


Bu söz size de bir yerden tanıdık geldi mi? Özellikle son zamanlarda popüler kültürde yer alan pek çok hikaye, bu sözü kendisine düstur edinmiş karakterleri konu ediniyor. Mesela Marvel çizgi roman evreninin en bilinen karakterlerinden biri olan Thanos, yaşayan her canlının yarısını yok etmek istiyor çünkü evrenin kaynaklarının herkes için yeterli olmadığını ve eğer nüfus azaltılmazsa var olan düzenin bozulacağını düşünüyor. Dan Brown'ın Cehennem adlı kitabındaki Bertrant Zorbist adlı karakter ise insanların büyük bir kesimini kısırlaştırabilecek bir virüs üretip bu virüsün tüm dünyaya yayılmasını amaçlıyor. Kendisi de yine aynı düşünceyle hareket ediyor: Kaynaklar kısıtlı ve düzeni korumak için bazı fedakarlıklar yapmamız gerek. Nüfusun artmasını ve kaynakların tükenmesini gerekçe göstermeseler de tarihte pek çok hükümdar var olan düzeni korumak amaçlı bazı fedakarlıklar yapmıştır. Bu fedakarlıklardan biri de hanedan üyelerini öldürtmektir. Neredeyse her imparatorlukta görülen bu uygulamanın temel nedeni ise gücü elde etmektir. Bu yazımızda özellikle Osmanlı'da görülen bazı kardeş katli uygulamalarının nedenlerini inceleyeceğiz. Kardeş katli uygulamasının ne olduğunu incelemeden önce yönetme gücünün kaynağını incelememiz faydalı olacaktır. Tarihte birçok hükümdar, kendilerini meşrulaştırmak için hükümdarlık haklarının Tanrı tarafından verildiğini iddia etmiştir. Mesela Cengiz Han'ın Ben Tanrı'nın cezasıyım. Eğer bir günah işlememiş olsaydınız, Tanrı sizi cezalandırmam için beni yollamazdı. sözünü ve Kanuni Sultan Süleyman'ın Ben Allah'ın yer yüzündeki gölgesiyim. sözünü bu iddianın örnekleri olarak gösterebiliriz. Kut inancı, hükümdarlık hakkının tanrı tarafından verilmesinin Türklerde karşılık bulmuş halidir. Bu inanışa göre de kut, hanedana verilir ve hanedanın erkek üyelerinin her birinin Kut'u vardır. Bu anlayış da Türk devletleri arasında benimsenmiş olmasına rağmen bazı devletlerde farklı bir şekilde algılanmıştır. Mesela ilk Türk devletlerinde var olan bu düşünce devletlerin ömürlerinin kısa olmasının nedenlerinden biri olmuştur çünkü hanedanın erkek üyeleri pek çok kez isyan etmiştir. Selçuklu Devletinde de görülen bu durum, devletin özerk yönetimlerinin oluşmasına neden olmuştur. Osmanlı İmparatorluğunda ise diğer Türk devletlerine göre daha farklı bir durum gözlemlenebilir. Kardeş katli veya Kafes Sistemi Uygulamaları ile Osmanlı Devletinin veraset sistemi netlik kazanmıştır. Kafes sistemi, kardeş katli uygulamasından sonra getirilmiştir ve başka bir yazının konusudur. Kardeş katli uygulamasını sadece tahta geçmek için birbirleri ile mücadele eden iki kardeşin bir diğerini öldürmesi olarak tanımlayamayız. Bu uygulama sadece kardeşleri değil babaları, oğulları, torunları ve hanedanın diğer üyelerini de kapsamaktadır. Kısacası kardeş katli uygulaması devletin devamlılığını sağlamak ve var olan düzeni korumak için hanedan üyelerinin öldürülmesi olarak tanımlanabilir fakat bu uygulamanın her zaman var olan düzeni korumak ve devletin devamlılığını sağlamak için yapıldığını söylemek her örneğe uymayabilir. Tarihte pek çok kez şehzadeler, sultanlar ve prensler kendi hırsları için taht kavgasına tutuşmuş ve bu kavga sonucunda da ülkelerini yıkımın eşiğine getirmiştir. Bu uygulamanın şu ana kadar kurulmuş pek çok Türk devletinde var olduğunu söylemek yanlış olmaz fakat bu uygulamayı Türk devletleri arasında ilk defa sistemleştiren ve sistemleştirerek de meşrulaştıran ilk devlet Osmanlı İmparatorluğudur. Bu yüzden hem elimizdeki kaynakların daha çok Osmanlı ile ilgili olması hem de bu uygulamanın Osmanlı'da meşrulaştırılması nedeniyle Osmanlı'daki Kardeş Katli uygulamasını inceleyeceğiz. Osmanlı'da ilk kardeş katli vakası olarak I. Murad'ın oğlu Savcı Bey'i öldürtmesini örnek gösterebiliriz. Aslında Osman Bey'in amcası Dündar Bey'i de öldürttüğüne dair iddialar olsa da bu konu tarihçiler tarafından tartışmalı bir konu olup kesinliğinden emin olamadığımız bir vakadır. Fakat şunu kesin söyleyebiliriz ki oğlunu öldürtmek zorunda kalan ilk sultan I. Murad'dır. Bunun nedeni de Savcı Bey'in, babası tahttayken isyan etmesidir. Savcı Bey'in, hükümdarlık simgelerinden olan kendi adına hutbe okutma ve para bastırma gibi eylemleri bu başkaldırının somut örnekleridir ki Savcı Bey'in ordusu ile I. Murad'ın ordusu da Kete Ovası'nda savaşmıştır. Savcı Bey kaybetmiştir ve kendisinin gözlerine de mil çekilmiştir. Ardından da öldürülmüştür. Osmanlıdaki bir diğer kardeş katli vakası da Yıldırım Bayezid'in kardeşi Yakub Bey'i öldürtmesidir. I. Kosova Savaşı sırasında I. Murad, ağır yara almıştır ve öleceğini anladığı için Bayezid'i yanına çağırttırarak onu varisi ilan etmiştir. I. Kosova Savaşı'nda Osmanlı saflarında Bayezid ile Yakub savaşıyorlardı ve bu olaydan sonra Yakub Bey öldürülmüştür. Burada önemli olan husus şudur: Tarihçiler I. Bayezid'in mi yoksa vezirlerin mi öldürme emrini verdiği konusunda emin değillerdir. Yani I. Bayezid, kardeşinin öldürülmesi konusunda masum olabilir ve bu da bize gösteriyor ki devletin düzenini korumak ve ileride oluşabilecek bazı durumları önlemek için uygulanan kardeş katli uygulamasında devlet erkanının da rolü büyüktür. Osmanlı tarihinde örnek verebileceğimiz onlarca kardeş katli vakası var ama en dikkat çekici olan örneği olarak III. Mehmed'in 19 kardeşini öldürtmesini örnek gösterebiliriz. Şehzadeler arasında yaşça en büyük olan Mehmed, Manisa'ya sancak beyi olarak gönderilmişti ve o yıllardaki usule göre de şehzadenin diğer kardeşleri sarayda alıkonulmuştu. Şehzade Mehmed'in babası III. Murad öldükten sonra, Şehzade Mehmed'e haber verildi ve kendisi 11 gün içerisinde Payitaht'a gelerek tahta çıktı. III. Mehmed'in babası III. Murad'ın yüzden fazla çocuğu olduğu pek çok tarihi kaynak tarafından söylenmektedir. Bu kaynakların çoğu kesin bir sayıda uzlaşamamaktadır. Hatta şu anda bile bazı şehzadelerin adlarını bilmiyoruz. O yılın müneccimbaşısının verdiği bilgiye göre padişahın yüz iki çocuğundan yirmi yedi kız ve yirmi oğlan çocuğu hayattadır. III. Mehmed tahta çıktığında bu 19 erkek kardeşinin hepsini öldürtmüştür. Bu kardeşlerin sadece dördü yetişkinlik çağındaydı. Geriye kalan 15 erkek şehzade ise çocukluk çağındaydı. Bu trajik olay karşısında Osmanlı münevverleri mersiyeler yazmışlar ve üzüntülerini bu yolla dile getirmişlerdir. Bu olayın halk tarafından da tasvip edilmediği ve halkın büyük bir kesiminin tepki gösterdiği de bilinmektedir. Hatta III. Mehmed'den sonra tahta çıkan padişahlar kardeşlerini katletmeye çekinmişlerdir. Bu tatsız olayın Osmanlı Hanedanında da utançla anıldığı da bilinmektedir. Ali Fuad Türkgeldi, Sultan Reşad ile aralarında geçen bir konuşma sırasında Sultan Reşad'a III. Mehmed'in türbesini ziyaret etmeyi teklif etmiş fakat Sultan Reşad Ben öyle on yedi kardeşini bir günde öldüren adamın türbesine gitmem! diye cevap vermiştir. Kardeş katli uygulaması gerek şehzadeler gerek padişahlar gerekse vezirler tarafından olsun devletin düzeninin devam etmesi için uygulanmış bir sistemdir. Bu sistemin temel amacı, taht kavgalarını önleyerek olası bir iç savaş veya Fetret Devri gibi olaylardan kaçınmaktır. Çoğu zaman bir iç sorun olan bu mesele, imparatorluğun başına zaman zaman bir dış mesele olarak da belalar açmıştır. Fatih Sultan Mehmed zamanındaki Şehzade Orhan'ın Bizans'la işbirliği yapması ve Cem Sultan'ın abisi II. Bayezid'e karşı giriştiği taht mücadelesi sonucu önce Rodos şövalyelerine sonra da Vatikan'a esir düşmesi dış meselelere örnek olarak gösterilebilir. Bu uygulamanın zaman zaman bir trajediye dönüştüğünü de unutmamak gerekir.


Our Flag Means Death'i tanımlamak çok güç. Zira dizi izleyicilerine hem tarihsel bir korsan macerası, hem bir iş yeri komedisi, hem de bir aşk hikayesi sunuyor. Üstelik bunu yarımşar saatlik on bölümde başarıp, aynı zamanda hatırı sayılır boyutta bir hayran kitlesi oluşturduğunu da eklemek gerek. Bu küçük ama onurlu diziyi sizler için inceledik. Keyifli okumalar! Her şey David Jenkins'in vizyonu ile başlıyor. Jenkins, tarihten ziyade mitlerden beslenmiş efsanevi korsan Kara Sakal'ın eksantrik Centilmen Korsan ile dostluğunu öğreniyor ve kendine her iyi fikri doğuran şu soruyu soruyor: Neden?. Bu soruya verdiği yanıt ise bizlere eşsiz bir öykü getiriyor: Belki de aşık oldular. Çoğunluğun güleceği veya hiddetle yargılayacağı bu romantik bakış, Jenkins'in benzersiz senaryo yapısının temelini oluşturuyor. Bu temel, öylesine ilgi çekici bir senaryo haline geliyor ki, pek tanınmayan bir yazar-yapımcı olan Jenkins, kendisini Hollywood'un gözde isimlerinden Taika Waititi ile çalışırken buluyor. Hem oyuncu, hem yazar, hem de yönetmen olarak son yıllarda muazzam bir başarı kazanmış Waititi'nin çok sevilen dramedi bakış açısı, Jenkins'in aşık korsanlarıyla birleşiyor. Böylece Our Flag Means Death, kaçırılmayacak bir televizyon deneyimi haline geliyor. Dizinin yapımcılığını üstlenen ve pilot bölümünü yöneten Waititi, aynı zamanda destansı korsan Kara Sakal'a da hayat veriyor. Dizinin tonunu ve kusursuz nüanslarını sergileyen bir diğer öge ise Waititi'nin birçok projede beraber çalıştığı yakın arkadaşı komedyen Rhys Darby'nin Stede Bonnet performansı oluyor. Perde, eşi ve çocuklarıyla olabildiğince muhafazakar fakat rahat bir centilmen hayatı yaşayan Stede ile açılıyor. Stede'in bu hayatı arkasında bırakıp korsan olmaya karar vermesiyle sakarlıklar ve acemiliklerle dolu macerası başlıyor. Merkezine Stede'in çetin korsan dünyasında yaşadığı gülünç durumları alan dizi, oldukça keyifli ve ilgi çekici bir absürt komedi olarak ilerliyor. Rory Kinnear ve Ewen Bremner gibi usta isimlerin de dahil olduğu muzip kadro ise dizinin tuzu biberi oluyor. Kara Sakal'ın -dizide çoğunlukla gerçek ismi olan Edward Ed Teach şeklinde hitap ediliyor- gelişiyle ise hikaye ve Stede'in macerası hiç beklenmeyen yerlere gitmeye başlıyor. Our Flag Means Death'in türler arası yaptığı yolculuk tek yönde ilerlemiyor. Aksine, dizinin farklı türlerle etkileşimi karmaşık veya anlamsız bir senaryo yapısından ziyade, içeriğe bambaşka boyutlar katan nitelikte gerçekleşiyor. Bu özellik, Ed'in diziye ve Stede'in hayatına girmesiyle daha belirgin hale geliyor. Ed ve dizinin evrenindeki tek gerçek korsan olan dik kafalı sağ kolu Izzy Hands'in, Stede'in gemisindeki varlığıyla hikayedeki asıl çatışmalar su yüzüne çıkmaya başlıyor. Bu ikilinin varışından önce yer yer Stede'in varoluşsal kimlik bunalımlarını görmüş olsak da, bu anlarda ağır basan tonun dramadan ziyade mizaha yakın olduğunu belirtmek gerek. İlk bölümlerdeki bir centilmen korsan olmaya kalkarsa konsepti ve bunun doğurduğu absürt kargaşalar dizi boyunca sürse de, dizinin yaratıcılarının abeslikten öte hedefleri olduğu kısa sürede aşikar hale geliyor. Ton dengesindeki değişimin en önemli göstergelerinden biri ise şüphesiz anakronizm anları oluyor. İlk bölümden itibaren hikayede bariz şekilde o döneme ait olmayan ayrıntılar yer alıyor. Kırklı yaşlarının sonundaki Darby'nin 29 yaşındaki Stede'i canlandırması, tayfasından Oluwande'nin ayağından düşürmediği Crocs'ları, 1717'de geçen dizide ilk kez 1883 yılında yayına giren Pinokyo hikayesinin okunması, her bölgeye ait aksanlar, dönem ile alakası olmayan sözcükler ve kalıpların kullanımı gibi güldüren küçük detaylar dizi boyunca bulunmakta. Fakat anakronizm dizide yalnızca mizahi amaçlı kullanılmıyor. Homofobi, ırkçılık ve toksik erkeklik idealleri başta olmak üzere ciddi sosyal sorunlara yaklaşımda Jenkins ve ekibinin takındığı tavır dizinin en güçlü yanlarından birini oluşturuyor. Our Flag Means Death evreninde bu sorunlar yok değil; aksine bunlar dizinin en önemli temalarını oluşturmakta. Fakat dizinin yaratıcıları öyle bir dünya kuruyorlar ki, çoğu dönem dizisi veya filminde sömürü seviyesine ulaşan apaçık zulüm ve şiddet temsillerini görmüyoruz. Bunun yerine yazarlar, kaygısız bir komedi dizisi olmayı araç olarak kullanarak, karakterlerinin pasif agresyon ve mikro saldırılarıyla hem hiçbir topluluğu aşağılamıyorlar, hem de çok önemli sorunları gündeme getiriyorlar. 1717'de geçen ve kahramanları efsaneyle örtülü gerçek insanlar olan bir hikayenin tarihi belge muamelesi göremeyeceği aşikar. Jenkins ve ekibi de bu belirsizlikten yararlanıp yarattıkları dünyayı daha kapsayıcı ve hoşgörülü göstermeyi seçiyorlar. İzleyici çok net görmese de, dünyanın bildiğimizden çok da farklı olmadığını ortaya koyan karakter ise hikayenin kötü adamları Izzy ve Stede'in çocukluk arkadaşı/zorbası Nigel Badminton oluyor. Badminton ve Izzy'nin, Stede ve Ed'e yönelttiği her aşağılayıcı söz, mizah süzgecinden geçip yazarların dikkatli yaklaşımıyla birleşiyor. Bu şekilde dizinin kendisi sömürgeci veya baskıcı bir tavır almadan, Stede ve Ed'i sömürü ve baskı altında göstermeyi başarıyor. Dizide aslında tüm yollar buraya çıkıyor: Erkek olmak nedir? Bunu kimler belirliyor, kimler dikte ediyor? Ve belki de en önemli soru: Erkeklikte başarısız olursam ben ne oluyorum? Absürt bir komedi dizisinde böylesine derin konuların incelenmesi elbet bilimsel bir makaledeki kadar detaylı değil. Our Flag Means Death bu soruların cevabını karakterlerin yolculukları içinde arıyor. Stede ve Ed'in hem birlikte, hem de ayrı ayrı çıktıkları yolculuklarda toplum tarafından hor görülen ve baskılanan kimliklere sahip olmanın deneyimi ne bu kimlikleri aşağılayıcı, ne de izleyicinin potansiyel ön yargısını küçümseyen didaktik bir şekilde anlatılıyor. Aksine, toplumun gerçek erkekten beklentileri, bu beklentileri karşılamadaki dayanılmaz zorluk, bütün bu karmaşa içinde yaşanan kimlik bunalımları ve takılmak zorunda kalınan maskeler, dizinin doğal akışı içinde Stede ve Ed'in kendileri, birbirleri ve etrafındakilerle yaşadıkları çatışmalarla izleyiciye sunuluyor. Stede ve Ed'in birbirlerini ve bu sayede gerçek kimliklerini bulma serüvenleri dizinin kalbinde yer alıyor. Stede'in meşru yaşamını korsan hayatının şan, şöhret ve şiddeti için değil, kendini bulma ve gerçekleştirme amacıyla bıraktığını kısa süre içinde anlıyoruz. Ed'in ise medeni toplum tarafından kabul edilmeyen, kanun dışı korsan hayatında kendi deyimiyle boğulduğu izleyiciye aktarılıyor. İki uçta yaşayan, ilk bakışta alakasız bu iki adam, toplumun iki ayrı kesiminde kendilerine dayatılan kurallar ve kanunlar içerisinde amansız bir mücadele veriyorlar. Stede'in gemisindeki kısa süreli balayı dönemlerinde ise bastırdıkları -bastırmak zorunda kaldıkları- gerçek kimliklerini birbirlerinde, birbirleriyle buluyorlar. Ancak her aşk hikayesinde olduğu gibi, çatışmalar doruğa ulaşınca kalpler kırılıyor. Zira, Stede ve Ed kendilerini bulma ve kabullenme süreçlerinde oldukça farklı noktadalar. Ed'i, meşru toplumu terk etmesinin üstünden uzun süre geçtiğinden ötürü, farkındalık ve saklanma döneminde buluyoruz. Stede ise dizideki hemen her gerçek erkek tarafından belirtildiği gibi görünürde daha az şiddete meyilli, daha az maskülen ve daha hassas. Hayatı boyunca Ed'den çok daha farklı bir rol -sert bir korsan yerine kibar bir centilmen- oynaması gerektiği için kendi kimliğinin farkındalığına ulaşması dizi sürecinde gerçekleşiyor. Sezon, kendinin ve aşkının farkına varmış Stede'in Ed'i bulmak için tekrar yollara düşmesiyle sonlanıyor. Our Flag Means Death, LGBTQ+ topluluğunun, kelimenin tam anlamıyla kırk yılda bir gördüğü bir başarıya ulaşıyor. Bütün bu kimlik meselesi, kayıp iki adamın kendilerini kurtaran yakın dostluğu, dizinin sinematografik ve anlatısal yapısındaki her acaba? dedirten romantik detay bu sefer alt metinde kalmıyor. Dizide, queer izleyicilerin romantizme yönelik çıkarımları yalnızca kenarda köşede kalan, ayıplanan, gülünen, dalga geçilen saçmalıklar olarak görülmüyor. Burada queer izleyici için queer bir hikaye anlatılıyor. Stede ve Ed gerçekten, inkar edilemezcesine aşık oluyorlar. Böylece bu gülünç korsan hikayesi, Stede ve Ed için olduğu kadar, LGBTQ+ topluluğu için de mucizevi bir kurtuluş haline geliyor. Dizinin hayranları da bu mucizeye olan minnetlerini her fırsatta dile getirmekten kaçınmıyorlar. Mart 2022'de yayınlanmaya başladığında adeta bir gecede oluşan hayran kitlesi, dizi hakkında halen her gün methiyeler düzmekte. Elbette hem hayranların, hem de dizi ekibinin hummalı çalışmaları boşa gitmedi ve Our Flag Means Death çok manidar şekilde, 2022'nin Haziran ayında ikinci sezon onayını aldı!


Birçoğumuzun Cinayet Süsü, Ölümlü Dünya ve Gibi yapımlarından aşina olduğumuz Feyyaz Yiğit Çakmak'ın müzisyen karakterini mercek altına alıyoruz. Feyyaz Yiğit Çakmak, 1 Temmuz 1988 tarihinde Düzce'de dünyaya gelmiştir. Ankara Anadolu Güzel Sanatlar Lisesinin Resim Bölümü'nde yaratıcı kişiliğine ilk adımını atmış, ardından Hacettepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Grafik Bölümü'ne girmiştir. Üniversite hayatının sonunda iş hayatına atılmak için bir reklam ajansıyla çalışmaya başlamış ve burada yaptığı işler aracılığıyla Okan Bayülgen ile tanışıp, o dönemin popüler programlarından biri olan Disko Kralı'nda hem skeçleri hem de mizahi karakteriyle dikkatleri üzerine çekmiştir. Özgün mizah dilinin parlamaya başladığı zamanlar hızla alıp başını giderken, içeriklerini üretmiş olduğu Disko Kralı ekibinin gitaristi olduğu dönemler de beraberinde onu bekliyordu. Kariyerine nasıl başladığından ve oyunculuk girişimlerinden bahsettiğimiz gibi yazarlığına da değinebiliriz. Olduğu Kadar (2012), Aptal (2013) ve 8-9 Senedir Kendimi İyi Hissetmiyorum (2015) kitapları da Feyyaz Yiğit'in kaleme aldığı eserlerdir. Bununla birlikte kendisi, oyunculuğun içinden gelen bir şey olduğunu fakat işin özünde bir yazar olduğunu belirtmekten de çekinmemiştir. Yaratıcılığını tek bir alana sığdıramayıp birçok farklı alanda parlayarak günümüze kadar gelen Feyyaz Yiğit için, kendisini yaratıcılık basamaklarının daha da üzerine taşıyabileceği bir alan daha vardı: Müzik. Şarkılarında en çok ilgi çeken özellik, tarzının farklı olmasıydı. Yıllar öncesinde yapmış olduğu şarkıları da zamanından biraz uzak ama oradan kopmamış, hala varlığını devam ettiren türden şarkılardı. En ilginç yanı da bu farklılıktan rahatsızlık duyulmaması ve kendisine ait bir dinleyici kitlesi oluşturabilmesiydi. Özgün bir tarz yaratmaktan daha zor olan, yaratılan tarzın içerisinden çıkamamaktır. Yaratıcı bir müzisyenin oluşturmuş olduğu tek bir kalıp olmaz. Aynı tarzda devam etmek istese bile var olanın peşinden koşmaz, her zaman yeni bir yol oluşturur kendisine. Feyyaz Yiğit, aynı tonda sıkışıp kalmamıştır fakat her parçasında tanıdık bir yabancı bize el sallar. Yeni yerlerde, yeni tonlarda yalnız hissetmemek için o el hep oradadır. Kendi tarzının dışında var olan tarzlarda da kolaylıkla hakimiyet kurmuş, yapmış olduğu cover çalışmaları yoğun ilgi görmüştür. Ali Atay eşliğinde Hakan Taşıyan'a ait Güz Gülleri şarkısını da başarılı bir şekilde seslendirerek dinleyicilerini geçmişin hüzün kokan sakin rüzgarına bırakmıştır. Feyyaz Yiğit'in şarkılarını dinlediğinizde çıkmış olduğu dönemlerin şarkılarına, insanlarına ya da o dönemin isteklerine uygun şarkılar duymakta zorlanabilirsiniz. Bunu arar ve bulamazsanız arkanıza yaslanın ve anın tadını çıkarın. Gitarın sesiyle birleşen çalgıların sesine kulak verdiğinizde hissettiğiniz yabancılık size huzursuzluk yerine alışılmışın dışında bir yerlerde olmanın verdiği haz duygusunu yaşatacaktır. Sözlere yer verilmemiş olması dikkat çekerken, vermiş olduğu ufak gerginliğe alışmaya çalışırken şarkıya veda etmek zorunda kalıyoruz. Genel olarak şarkılarında hakim olduğumuz duyguların pozitif duygular olmayacağına alışmak daha çok zaman alacak ama buna değecek. Grand Vuslat, isimlerine baktığımızda tek başına anlamı olmayan kelimelere sahip parçalardan oluşuyor. Dinleyicilerine kelimelere baktıklarında oradan uzaklaşmadan yeni bir anlam katabilme yetkisi veriyor olması özgür hissetmelerini sağlarken albüm kapağı ise dinleyicinin içerisinde bulunduğu karmaşayı somutlaştırıyor ve Feyyaz Yiğit, özgün tarzını bir kez daha kanıtlıyor. Bu albüm heyecanla beklenen bir albüm olmasının dışında, kapak fotoğrafından içerisinde bulunan şarkıların isimlerine kadar dikkatleri üzerine çekmekten çekinmemiştir. Albümün içerisinde düşündüren, hüzünlendiren şarkılar olduğu gibi tebessüm ettiren şarkılar da bulunmaktadır. Feyyaz Yiğit'in kendisine has mizah anlayışı da birçok yerde olduğu gibi bu albümde de yer almaktadır. Samsunlu Değilim parçası bunlardan biri olup, internette bile insanları ayrıma düşürmüş ve tebessüm ettirirken aynı zamanda birçok soru işaretine yol açmıştı. Bu şekilde ilerleyen şarkı sözleriyle insanları güldürmüş, farklı tarzıyla kalplerdeki yerini almıştı. Yazmış olduğu kitabın ismini taşıyan 8-9 Senedir Kendimi İyi Hissetmiyorum parçası ise sözleriyle düşündürmüş, arka plandaki müziğiyle herkesi derinden etkilemeyi başarmıştı. Feyyaz Yiğit bu parçasında 8-9 senedir kendisini iyi hissetmeyen bir adamın yakın arkadaşıyla konuşmasından bahsediyor dinleyicilerine. Sıkıntılarım iyice arttığında yakın bi' arkadaşımı aradım. Bi' kızdı parladı, olduğu yerden sıçradı tahmin ediyorum. Sonra üzerine çiğ et koydu, bana verdi. Albümünde genel anlamda düşünceler, sözsüz ritimler ve özgürlük yer alıyor. Feyyaz Yiğit, özgürlüğün ipini bize uzatmış ve geriye çekilerek şarkılarının bizi nasıl bir diyara götürdüğüne şahitlik etmeyi bekliyordu. Burdur'lular, Allahım Nasıl Bir Varlık Yarattın, Düzgün Üzül ve Forsquare parçaları da albümün en çok dinlenen parçaları arasındadır. Albüm düşünmeye, felsefeye ve sessizliğe ittikçe müzikle bütünleşen Feyyaz Yiğit'in son albümü de yıllar öncesinde kalmış gibi görünse de hala müzik listelerinin vazgeçilmezlerindendir. Feyyaz Yiğit'in alışılmışın dışındaki müziğinin size vereceği hazla sizleri baş başa bırakıyoruz. Feyyaz Yiğit'i çok severim. Bu eğlenceli ve didaktik yazı için teşekkürler.


Asıl adı Halit Özdemir Arun olan Özdemir Asaf, Cumhuriyet dönemi Türk şairlerindendir. Birçok türde eser yazmasına rağmen şiirleri ile tanınmıştır. Müstakil bir şahsiyet olarak adlandırılan Asaf, kendine özgü bir tarz benimsemiş, sanat sanat içindir anlayışıyla kısa ve öz anlatımlara önem vermiştir. Eserlerinde daha çok toplumsal meseleler, yalnızlık, aşk, yaşama arzusu gibi temaları işlemiştir. Poetika, şiir sanatı anlamında kullanılan bir sözcüktür. Özdemir Asaf, ölümünden sonra yayımlanan Dokuza Kadar On kitabında yer alan Poetika isimli şiirinde kendi şiir yöntemini anlatmaktadır. Yaşadım da yoruldum, bir ağır-işçi gibi, Uyudum da uyandım, binlerce kişi gibi. Özdemir Asaf sıradan bir hayat yaşamış olduğunu, hayat bireyleri nasıl yoğuruyor ve şekillendiriyorsa onu da kendi eleğinden geçirdiğini anlatmaktadır. Ağır işçiler gibi derken zamanının büyük bir kısmını düşünerek ve yazarak geçirdiğini ifade etmektedir. Şiirlerinde binlerce kişi ve daha fazlası kendinden bir şeyler bulabilmektedir, toplumu topluma anlatmaktadır. Bana düşünmek vardı, payıma onu aldım, İşledim de işledim bir hüner-işi gibi. Bu dizelerde şair, ağır işçi gibi yaptıklarından bahsetmektedir. Kendini düşünce işçisi olarak nitelendirmekte ve şiiri saf lirik halinden kurtararak düşünce ve mantığı ön plana çıkarmıştır, aynı zamanda duyguları da reddetmemiştir. Eleştirel ve sorgulayıcı bir dil kullanan Asaf'ın şiirlerinde duygular arka planda hissedilir, duyguların akılla harmanlanıp kelimelere dönüştüğü gözlenir. Hüner-işi gibi işledim derken düşünceleri adeta ilmeklerden geçirerek sadece birkaç kelime ile birçok fikir beyan etmiştir. Çoğu zaman örtük fikirleri kavrayabilmek için şiirlerinin tekrar tekrar okunması gerekir. Bu dizelerde Sarte'nin egzistansiyalist felsefesinin etkilerini görürüz. Özdemir Asaf kişinin biricikliğini özgünlük yolunda atacağı adımlara bağlar. Bu adımları atmak ya da atmamak kişinin tercihindedir. Kişi kimseye tutunmadan adım atabilirse kendi biricikliğine ulaşabilir. Asaf, Özdemir Asaf'ça isimli kitabında Sanatta etkili olmayı, amaçlarımdan biri sayarım. Bu yolda araçlarımdan biri, üzerinizde etki yapmak istediğim siz seslendiğim insanlarsınız. Benim yaşam deneyim, sizlerin deneylerinizden yararlanarak zenginleşiyor da ondan. Bu yüzden gözüm-kulağım sizde. Kısacası her boyutuyla her anlamıyla, işçilik benden, gerçeklerin çoğu sizden diyorum. Toplumun eleştirilerini önemseyen şair, şiirlerinin eleştirilerle parçalamasına da engel olmuş; biricikliğini devam ettirmiştir. Kelime akrobasisini çokça kullanan Asaf burada kelimelerin sıralamasını değiştirmiştir. Poetika şiiri başta olmak üzere diğer eserlerini incelediğimizde Divan Edebiyatı'ndan biçim olarak esinlendiğini, hece ölçüsü gibi yeni ölçüler kullanarak eski ile yeniyi kombine ettiğini görmek mümkündür. Böylece geçmişi bırakmamış ama geleceği de özgün bir şekilde çizebilmiştir. Akımları takip etmiş ama akımların dışında kalmıştır. Ne koştum ne de durdum kaçak gidişi gibi. Hayat, Özdemir Asaf'ı eleğinden geçirirken yormuştur da. Düşünce işçiliği yapan birinin yorulmaması imkansızdır. Şair bunun farkındadır ve kabullenmiştir. Çoğu şiirinde toplumu eleştiren, toplumun kişiyi özgünlüğünden kopararak yoğurup büzmesine hep nefretle karşı çıkmıştır. Benim bir bilmemezliğim oldu, yaşadığım çağda bir sanatçı olurken. Eşgil çağımızdaki çevrenin ve eleştiricilerin birden bire ötelerine geçip ulaştım. diyen şair eleştirilerle yorulsa da durmadığını, vazgeçemediğini, devam ettiğini böylece çağını aşabildiğini söyler. Bugünlerde bile çokça okunması, bilinmesi ve incelenmesi bunun kanıtıdır. Özdemir Asaf şiirlerinde yeni kelimeler kullanmış, kelimeleri kullanış biçimiyle ne kadar iyi bir dilci olduğunu göstermiştir. Bu dizelerde de olsundu kelimesini genel kullanımı olsundan farklı şekilde kullanmış, dildeki ustalığıyla da kendine özgü olabilmiştir. Olmasın diyedir bir şeyin bitişi gibi. Söylenmedik söz kalmamıştır: Buna inanabilirim. Bütün söylenmiş sözler duyulmuştur. Buna inanamam. Özdemir Asaf Poetika şiiriyle sesini duyurmaya devam edeceğini, daha hikayesini bitirmediğini ilan etmiştir. Bu dizelerde bir parça yaşama arzusuna ve ölüm korkusuna da yer vermiştir. Nitekim yaşamının son günlerinde beyin tümöründen hastanede yatarken tahlil kağıtlarının üzerine yazdığı Hastanede veya hapishanede / Hayatını yazma! / Sonunu bir merak eden çıkabilir / Hastanede her gece insan / Birkaç yaşam yitirebilir ya da yaşayabilir / Hapishanede ise her sabah. şiiriyle netlik kazanmaktadır. Özdemir Asaf bugün bile çokça aynı kelimeleri kullanması, popüler temaları ele aldığı için ünlü olması gibi nedenlerle eleştirilirken Cumhuriyet Dönemi gibi Türkiye'nin olaylı ve büyük değişimler geçirdiği dönemde bu şiirleri yeni kelimelerle, yeni ölçülerle ve kendine has biçimde yazabilmesi, ısrarlara rağmen siyaseti şiirlerinden uzak tutabilmesi hayranlık uyandırır. Demirbağ, Kenan. 2019. Özdemir Asaf'ın Eserlerinde Toplumsal Mekan ve Toplumsal Bellek Üzerine Bir İnceleme. Yüksek lisans tezi. Akgül, Alphan. 2021. Şiirde Düşünmek: Melih Cevdet Anday ve Özdemir Asaf'in Şiirleri Üzerine Gözlemler. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. Çelik, Arife. 2019. Özdemir Asaf'ın 'Çiçek Senfonisi' Adlı Şiir Kitabındaki cümlelerin Yapısal Tahlili. Yüksek lisans tezi. Durmuş, Gökay. 2013. Özdemir Asaf Şiirinde Egzistansiyalist Ögeler ve 'Kendi'lik Kavramı. International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 8/1 Winter. 1269-1290. Taşkesen, Muhammet. 2019. Özdemir Asaf'ın Şiirlerinde Estetik Unsurlar. Yüksek Lisans Tezi. Turna, Murat. 2022. Özdemir Asaf'ın Sanatı. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(1), 45-69. Durmuş, Gökay. 2012. Özdemir Asaf. Doktora tezi. Tercüma, Çilem. 2020. Özdemir Asaf. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü.


Güney Koreli-Kanadalı senarist ve oyun yazarı Celine Song'un yazıp yönettiği çıkış filmi Past Lives, 2023 Sundance Film Festivali'nde ilk kez gösterildi. Ardından bu yıl onuncusu düzenlenen Sundance Film Festivali: Londra'da Birleşik Krallık prömiyerini yapan film, burada kazananı seyircilerin belirlediği Seyirci Ödülü'nü kazandı. Başrollerini Greta Lee ile Yoo Teo'nun paylaştığı romantik dram, göreceli kısa bir uzun metraj olsa da yaşanmamışlıklarla yüklü. Filmin açılış sahnesi New York'ta bir barda geçiyor. Nora, Hae Sung ile sonradan Nora'nın eşi olduğunu öğreneceğimiz Arthur'u bir masada otururken görüyoruz ve onlar hakkındaki bir konuşmaya kulak misafiri oluyoruz. Masada Nora ve Hae Sung derin bir konuşmaya dalmışken Arthur'un dışlandığını görüyoruz. Duyduğumuz diyalog da dışarıdan bakınca bu masadakilerin ilişkisi hakkında hiçbir fikir yürütülemediği hakkında. Gerçekten de henüz karakterleri tanımadığımız için tahmin yürütmek oldukça zor. Nora'nın Hae Sung ile konuşmadığı nadir anlarda Arthur'a kısa bir şeyler söylemesi ve ardından ona arkasını dönmesi olsun, Hae Sung ile Arthur'un hiç konuşmaması olsun; farkında olduğumuz tek şey bu masanın Arthur için çok garip bir ortam olduğu. Bu sahnenin ardından Seul'e, yirmi dört yıl önceye dönüp Na Young ile Hae Sung'un okuldan dönüşünü izleriz. İlk kez sınavda ikinci olan Na Young ağlarken ilk kez birinci olan Hae Sung onu teselli etmeye çalışır, çok da başarılı olduğu söylenemez. İki çocuk da kendi evlerine giderken biz Na Young ile beraber onun evine yollanırız. Burada ailesini Kanada'ya göç etmek için eşyalarını paketlerken izleriz. Na Young da Nora ismine, babasının yardımı ile, bu sahnede karar verir. Na Young'un annesi, kızının iyi vakit geçirmesini istediğinden ona Hae Sung ile bir park randevusu ayarlar. Çocuklar parkta oynarken Hae Sung'un annesi ona Eşin yönetmen, sen de oyuncusun, niye bunları arkanızda bırakıyorsunuz? diye sorar. Na Young'un annesi de soğuk bir şekilde Arkanda bir şey bırakırsan başka bir şey kazanırsın. diye cevap verir. Her ne kadar ailenin iyiliği için yapılıyor olsa da bu göçün biraz isteksizce yapıldığını anlarız. Çocukluk sahnelerinin bu kadar içten ve etkileyici olmasının en önemli sebeplerinden biri bu kısımların aslında otobiyografik olması. Sanatçı bir annenin ve film yapımcısı bir babanın çocuğu olarak Güney Kore'de dünyaya gelen Song, on iki yaşında ailesiyle beraber Kanada'ya göç etti. Yönetmen için özel olduğu belli olan bu hikayenin işlenişi de bir o kadar özenli; sahnelerin ve diyalogların sadeliği, Song'un bu anıların saflığını bozmamaya çalıştığını gösterir nitelikte. Past Lives'ın bir sonraki bölümü Nora ve ailesinin Kanada'ya gidişlerinden on iki yıl sonra başlar. Nora'nın tekrar göç ettiğini, artık New York'ta yaşadığını öğreniriz. Amacı Pulitzer ödüllü bir oyun yazarı olmaktır, hırsından bir şey kaybetmediğini görürüz. Askerliğini yapmış olan Hae Sung ise iyi bir okulda mühendislik öğrencisidir ve Mandarin öğrenmeyi hedeflemektedir. Tesadüf eseri Hae Sung'un kendisini aradığını öğrenen Nora, ona mesaj atar ve çocukluk arkadaşları tekrardan görüşmeye başlar. Zaman farkına rağmen sık sık araşan ikili, telefonda Korece konuşur. Nora, Hae Sung'a annesi dışında kimseyle Korece konuşmadığını söyler; bu sahne Nora'nın Hae Sung'a annesi kadar değer verdiğini ima eder gibidir. Birkaç hafta sonra Nora, beklenmedik bir şekilde, Hae Sung'a görüşmeyi kesmek istediğini söyler. New York City'ye başarılı bir yazar olmak için geldiğini ama Hae Sung yüzünden vakit kaybettiğini de ekler. Hae Sung da zaten yakında dil öğrenmek için Çin'e gidecektir, gurur yapar ve konuşmayı orada keser. Bu bölümde geçen ve filmi özetleyen bir cümle var: Bazı geçişler vardır, hayatınızla ödersiniz. Nora için bu geçiş Pasifik Okyanusu'nu geçmek. Hae Sung ile olan görüşmelerinde Güney Kore'de kalsaydı nasıl bir hayatı olabileceğini görme şansını elde yakalar. Biz de gördüklerinin Nora'yı ne kadar mutlu ettiğini izleriz; Hae Sung ile her şeyini paylaşır, onu özlediğini söyler, en sonunda onun için Seul'e dönmeyi bile düşündüğünü itiraf eder. Hiç yaşamadığı bir hayatı özlediği, bu kadar duygusallaştığı için kendine inanamıyor gibidir, bundan da Nora'nın günlük hayatında mantığını dinleyen birisi olduğunu anlıyoruz. Oysaki konu Hae Sung olunca çocukça davranıyordur, hem kendine hem de ona biraz da bu yüzden kızgındır. Nora'nın New York City'de kendine kurduğu hayatı ve hedeflerine ulaşmak için harcadığı eforu görünce ona sempati duymaya başlarız. Artık sıradan bir karakter olmaktan çıkar, gerçekçi çekinceleri ve hedefleri olan samimi bir karaktere dönüşür. Yine de Hae Sung'a üzülmeden edemeyiz. Bu bölümün sonunda da tıpkı ilk bölümün sonundaki gibi iki arkadaş kendi yollarına gider. Hae Sung son görüşmelerinden on iki yıl sonra Nora'ya New York City'ye geleceğinin haberini verir. Çocukluk arkadaşları bir daha buluşur ve beraber şehri gezerler. On iki yıl önce ne kadar çocukça davrandıklarından, şimdiki ilişkilerinden, Güney Kore'den ve hayat planlarından bahseden ikilinin birbirlerine ısınması uzun sürmez. İlk günlerinin ardından eşi Arthur'un kendisini kıskandığını anlayan Nora ona endişe etmesine gerek olmadığını, işini bırakıp Hae Sung'la Seul'e dönmeyeceğini şaka yollu söyler. Filmi üzücü yapan da bu gerçektir; izlerken iki karakterin asla bir araya gelmeyeceğini biliriz, yine de ümit etmekten geri duramayız. Sonraki sahnede Nora ile Arthur'un Nora'nın Green Card alabilmesi için evlendiğini öğrendiğimizde de bu evlilikten iyice soğuruz. Arthur'u ne kadar antipatik bulsak da filmin en acıklı repliğini ondan duyduğumuzda onun için üzülmeden edemeyiz. Nora'nın uykusunda Korece konuştuğunu söyler ve Rüyalarını anlayamadığım bir dilde görüyorsun. Onlar sende erişemediğim bir yer gibi. diye ekler. Buna diyecek bir şey yoktur tabii, bu kimsenin suçu değildir. Nora'nın çocukluğunu, ailesini ve çocukluk aşkını -dolayısıyla mutluluğunu- Korece ile bağdaştırdığını fark etmek zor değil. Buna üçünün beraber bara gittiği sahneyi izlediğimizde ikna oluruz. Nora film boyunca sadece Hae Sung ile Korece konuşurken mutludur. Daha önce de bahsettiğimiz gibi bu sahnede çocukluk arkadaşları Arthur'u görmezden gelir ve saatlerce konuşur. Past Lives'ın işlediği temel konulardan birinin iletişim kopukluğu olduğunu söyleyebiliriz. Bir cümle ne kadar basit olursa olsun, başka bir dile çevrildiğinde anlamından bir şeyler yitirir. Dolayısıyla bir çift olarak ne kadar çabalasalar da Arthur hiçbir zaman Nora'yı tam olarak anlamayacaktır çünkü Nora'nın kafası Korece çalışır, iç sesi Korece'dir. Aksine Hae Sung Nora'yı çocukluğundan beri tanır ve anlar. Buna rağmen Nora tercihini kariyer açısından mantıklı olandan yana kullanarak Arthur'u seçmiştir. Bu seçim de yanında Nora'nın Hae Sung ile yaşadığını hayal edebildiği ancak asla gerçekleşmeyecek bir hayatı getirir. Filmin sonunda Nora, Hae Sung'a taksiye kadar eşlik eder. Arabaya bindikten sonra Hae Sung ona dolaylı yoldan ileriki hayatlarında mutlaka beraber olacaklarını, şimdi yaşadıkları hayatın bir hazırlık olduğunu söyler. Vedalaştıktan sonra Nora'yı Arthur'un yanına kadar takip ederiz. Nora gibi biz de ikisinin bir daha görüşüp görüşmeyeceğini bilemeyiz ama bunun birbirlerini son görüşleri olduğunu sezeriz. Daha fazla kendini tutamayan Nora ağlarken onu teselli etmek için yanında bu kez Arthur vardır.


Patti Smith'i tek bir sıfatla tanımlamak zor. O hem bir müzisyen hem bir yazar, bir ressam, bir fotoğrafçı, şair, besteci, aktivist... Kendisini ifade etmenin tüm yollarını kullanmış etkileyici bir sanatçı. Bu tutkulu ve kendine has punk kadını birlikte biraz daha yakından tanıyalım. 30 Aralık 1946 Chicago doğumlu, dört kardeşin en büyüğü olan Patti Smith'in çocukluğu New Jersey'de geçer. Smith, güçlü bir dini eğitimle büyür ve ergenlik döneminde dinin bu otoritesine isyan etmeye başlar. Ailesinin maddi durumu iyi olmadığı için 1964 yılında Deptford Township Lisesi'nden mezun olmasının ardından bir bebek arabası fabrikasında işe girer. Smith'in bu fabrikada çalıştığı zamanlar hakkında yazdığı şiir, 1974'te Piss Factory şarkısına dönüşecektir. Şarkının sözlerinde Smith'in punk tavrını ve hayatını değiştirme tutkusunu çok net şekilde görebiliriz. Smith, 1967'de istemeden hamile kalır, ilk çocuğunu doğurur ve onu evlatlık olarak verir. Ardından ailesinin evinden ayrılarak New York'a taşınır ve orada fotoğrafçı Robert Mapplethorpe ile tanışır. Dönemin atmosferini çok iyi yansıttığı Just Kids kitabını okuyanlar, Smith ve Mapplethorpe'un ilişkilerini, o ikonik fotoğrafları, çarpıcı ve ilham verici hikayelerini çok iyi bilir. Smith ve Mapplethorpe, sanatla dolu ilişkilerinde birbirlerini oldukça etkilemiş ve beslemiş iki sanatçıdır. New York'a taşındığı ilk yıllarda Smith, tutkulu ve hırslı bir üretkenlikle pek çok alanda üretmeye başlar. Bazı oyunlarda rol alır. 1970'lerin başını St. Mark'ın Şiir Projesi için resim yapmakla ve yazmakla geçirir. 10 Şubat 1971'de Gerard Malanga için Bowery'deki St. Mark's Kilisesi'nde ilk halka açık şiir performansının açılışını yapar, burada kendisine elektro gitarda Lenny Kaye eşlik eder. Blue Öyster Cult'tan Allen Lanier ile içlerinde Debbie Denise'in de bulunduğu pek çok şarkının kaydında ortak çalışır. Bu yıllarda Smith ayrıca rock gazeteciliği yapar, yazdıklarının bir kısmı Rolling Stone ve Creem'de yayımlanır. 1974'te Patti Smith Group'un ilk single'ı Hey Joe / Piss Factory, Robert Mapplethorpe'un finansal desteği ile çıkar. 1975'te Smith, ilk albümü Horses'ı yayımlar. Mapplethorpe'un çektiği albümün kapak fotoğrafı rock tarihinde bir klasik haline gelir. Smith bu fotoğrafın çekiliş öyküsünü anlatırken Bu fotoğrafa baktığımda asla kendimi görmüyorum. Bizi görüyorum. der. Sevginin ve dostluğun harika bir yansımasıdır bu. 1978'de çıkan, Bruce Springsteen ile yazdığı Because the Night çok geniş kitlelere ulaşır. Because the Night, Billboard Hot 100 listesinde 13 numaraya ve Birleşik Krallık'ta beş numaraya ulaşır. Punk kültürü, 1970'lerin ortasında ifade özgürlüğü hareketi ve isyanı olarak ortaya çıkmıştır. Patti Smith yaşam biçimi ve sanatı ile punk kültürünün önemli bir ismidir. Punk'ın Vaftiz Anası tabirini daha iyi anlamak için onun efsane albümü Horses'a bakmak gerekiyor. Patti Smith'in 1975'te çıkardığı bu albüm pek çoklarına göre tarihin ilk punk albümü ve punk hareketinin önemli kayıtlarından biri. Q ve Rolling Stone gibi yayınlar, onu tüm zamanların en iyi punk albümleri arasında sıralarlar. Horses, hem punk hem de new wave müziği için bir dönüm noktası olarak kabul edilir. Patti Smith, bu albümle punk rock'ın doğmasındaki en etkili isimlerden biri olmuştur. Smith'in isyan ettiği şeylerden birisi de katı bir dini eğitimle yetiştirilmiş olmasıydı. Horses albümünün ilk şarkısı Glorianın sözleri; Jesus died for somebody's sins, but not mine! gençliğin, başkaldırının, isyanın ve özgürlüğün harika bir ifadesidir. Bu sözler punk kültürüyle ilişkili olarak geleneğin ve otoritenin kontrolünden sıyrılmayı ifade eder. Patti Smith aynı zamanda bu albümle pek çok kadın müzisyeni de etkilemiş ve kadın müzisyenlere bir rol model olmuştur. Art arda gelen albümlerden sonra Smith, Detroitli rock grubu MC5'ın eski gitaristi Fred Sonic Smith ile evlenir ve iki çocukları olur. 1980'ler Patti Smith'in daha çok ailesiyle zaman geçirdiği ve bir nevi inzivaya çekildiği bir dönemdir. 16 yıl boyunca hiç sahneye çıkmaz. 1988'de yeni bir albümle, Dream of Life ile geri döner. 1994'te Fred Smith ölür. Kısa süre sonra Patti Smith'in erkek kardeşi Todd ve klavyecisi Richard Sohl da hayatını kaybeder. Bu büyük kayıpların ardından Patti Smith, oğlu 21 yaşına geldiğinde New York'a geri taşınmaya karar verir. Ve 1995 Aralık'ında Patti Smith, Bob Dylan ile turnededir. Smith 2000'li yıllarda da müziğe devam eder. Gittikçe sosyal konulara daha da odaklanan Smith'in görsel sanat çalışmaları da bu dönemde sergilenmeye başlar. 2002 yılında Strange Messenger adlı sanat sergisi Andy Warhol Müzesi'nde sergilenir. Smith, 2005 yılında Fransız Kültür Bakanlığı'ndan Ordre des Arts et des Lettres unvanını alır. 2008 yılında Stephen Sebring tarafından çekilen ve Smith'in hayatını konu alan Patti Smith: Dream of Life belgeseli gösterime girer. Just Kids (2010) , yayımlandığı yıl National Book Award'ı kazanır. Smith bu kitabı, Robert Mapplethorpe'a ölümünün bir gün öncesinde verdiği sözü yerine getirmek adına yazmıştır. Just Kids ile Smith, Aralık 2010'da yayımlanan Rolling Stone dergisinin En İyi 100 Sanatçı listesinde 47. sırada yer alır ve aynı zamanda 2011 Polar Müzik Ödülü'nün de sahibi olur. En bilineni Just Kids olsa da Patti Smith pek çok anı, şiir ve fotoğraf kitabı yayımlamış, hatta bazı albüm kapaklarını kitap formatında hazırlamıştır. Çocukluk yıllarının deneyimlerini anlattığı şiirsel kitabı Woolgathering (1992), zihninin derinliklerine doğru bir tren yolculuğuna çıktığı M Train (2015), kendi yaratım sürecini ve neden yazdığını anlattığı Adanmışlık (2017), düşlerle gerçekleri iç içe geçirdiği Year of the Monkey (2019) mutlaka okunması gereken Patti Smith kitapları arasında yer alırlar. New York Anahtarı'nın verildiği, pek çok ödüle sahip, pek çok sanatsal işe imza atmış bu üretken sanatçı, Amerikan sanat ve müzik kültürünün yaşayan efsanelerinden biri olarak hala üretmeye ve öfkelendiği olaylara ses çıkarmaya devam ediyor. Patti SmithFights the Good Fight. Web Archive. Web. Geçmişten Günümüze Punk Rock. İzmir Art. Web.