Yazdığı kısa öykülerin karanlık, kasvetli, sürükleyici, melankolik ve korkutucu şekilde dahiyane olay örgüleri ve bu öykülerle birebir uyumlu karakter betimlemelerinin yaratıcısı olduğunun bir kanıtı olan fiziki portresi ile akıllara kazınan Edgar Allan Poe, edebiyat alanında birçok akımın ilklerinden ve/veya en iyilerinden kabul edilir. Polisiye türünün ilk örneklerinin yazarı olan Poe, özellikle gotik tarzda kısa öykü ve şiir alanında eşsiz eserler vermiştir. Tüm hayatı ailevi, ekonomik ve sağlık problemleri ile geçmiş olan Edgar Allan Poe edebiyat dünyasına büyük katkılar yapmış ve ölümsüz eserler bırakmıştır. 1809 yılında Baltimore'da aktör ve aktris olan Elizabeth Arnold Poe ve David Poe Jr.'ın çocuğu olarak dünyaya gelen Poe, babasının daha doğmadan evi terk etmesi ve annesinin de yazar daha 3 yaşındayken tüberkülozdan hayatını kaybetmesinden dolayı gerçek ebeveynlerini hiç tanımadı. Annesini de kaybettikten sonra ailenin arkadaşı olan John ve Frances Allan'in yanına yerleştirildi. Yazarın Allan soyadı da bu aileden gelmektedir. 1831 1835 yılları arasında Baltimore'da teyzesi Maria Clemn ve kuzeni Virgina ile beraber yaşadı. Bu süreçte Virgina'ya olan ilgisi arttı. Çift, 1836 yılında evlendiğinde Poe 24 yaşında ve Virgina ise sadece 13 yaşında idi. Ancak Virgina 1847 yılında, daha 24 yaşında iken tüberkülozdan hayatını kaybetti. Hayatındaki en önemli üç kadını kaybetmenin etkisi Poe'nun eserlerinde açıkça hissedilir. Ölümünden kısa süre önce yazdığı Annabelle Lee şiirini eşi ve aynı zamanda kuzeni olan Virgina için yazdığı söylenir. Bu inişli çıkışlı hayatına rağmen yüzlerce kısa hikaye ve şiir üreten Edgar Allan Poe, ölmeden okunması gereken yazarların başında gelmektedir. Eğer hala okumadıysanız size Poe'nun eserlerini okumak için 5 harika sebebi aşağıda sıraladık. Edgar Allan Poe, kısa hikayeyi tanımlarken okuyucunun bir oturuşta ve yarım saat ile bir buçuk saat arasında zaman harcayarak okuyacağı anlatılar olarak tanımlamıştır. Poe'nun hikayeleri de bu tanıma uygun yazılmıştır. Olay örgüsü basit, tek bir olaya odaklanan, az karakter barındıran hikayelerdir. Hatta birçok hikayesinde isimsiz anlatıcılar kullanmıştır. Kıvrak zekası ve yazarlıktaki eşsiz yeteneği sayesinde Poe, eserlerinde çarpıcı hikayeleri 10-12 sayfaya sığacak şekilde anlatmıştır. Bunun en güzel örneklerinden biri Gammaz Yürek eseridir. Yine isimsiz bir anlatıcı tarafından anlatılan hikayenin başlangıcında, çalıştığı evin sahibine takıntılı bir şekilde nefret duyan çalışanın bu nefreti ve her gece saat 12'de yaşlı adamın odasına sessizce girerek onu nasıl seyrettiği detaylı bir şekilde anlatılıyor. Her akşam yaptığı bu ziyaretleri o kadar akıllıca yaptığını düşünüyor ki, deli bir kişinin bunları asla akıl edemeyeceğini söylüyor kendi kendine. Yine yaşlı adamın fiziksel özellikleri ve yaşlılıktan kaynaklanan yavaşlığı gibi konuları nefretini törpülemek için kullanıyor. Mesela yaşlı adamın kör olan bir gözünün görünümünü, onu öldürmek için bir neden olarak belirlemişti. Öykünün devamında cinayet planını nasıl uyguladığı, yaşlı adamı nasıl öldürüp, parçalara ayırıp, cesedini sakladığı kısa ama çarpıcı şekilde anlatılıyor. Hikayenin son kısmında şikayet üzerine eve gelen polislerin soruları karşısında gereksiz yere soğukkanlılığını kaybeden katilin iç sesiyle konuşarak cinayeti önce kendine ve artık dayanamayarak polislere itirafını okurken aslında bir şizofrenin portresinin detaylarını buluyorsunuz Poe'nun anlatımında. Gotik tarzında yazdığı korku hikayelerinde işlediği ölüm teması, eserlerin genelinde aşk ile birliktedir ve hayatın merkezindedir. Gerçek hayatında da doğumundan itibaren sevdiği kişileri bir bir kaybetmesi, yazdığı hikayelerde ölümü ve özellikle kadın karakterlerin ölümünü çarpıcı bir şekilde işlemiştir. Ölüm teması ile beraber obsesif kompulsif, şifozreni, fetişizm, klostrofobi, katalepsi gibi psikolojik ve fizyolojik öğeleri de kusursuz ve tekrarlayan şekilde çeşitli hikayelerde kullanmıştır. Örneğin Berenice eseri, ana karakterin isminin olduğu nadir hikayelerinden biridir. Egaeus, kasvetli bir evde, kasvetli bir yaşam sürmektedir kuzeni Berenice ile. Berenice kuzeninin aksine gayet hayat dolu, optimistik, eğlencelidir ve Egaeus'un yaşamına anlam katar, ruhsal dinginlik sağlar varlığı ile. Fakat Egaeus'un bir sorunu vardır; Berenice'in eşsiz mükemmellikteki dişlerine fetişist derecede takıntılıdır. Onların beyazlığı, düzgünlüğü aklını başından almaktadır. Bir gün Berenice'in amansız bir hastalığa yakalandığı ortaya çıkar. İşte o gün, şeytani planını devreye alma zamanıdır. Genel olarak yazdığı korku hikayeleri ve gotik tarzı ile bilinen Poe, dedektif hikayeleri türünün yaratıcısı olarak kabul edilir. Başta Arthur Conan Doyle olmak üzere bir çok yazara esin kaynağı olmuştur. Poe'nun yazdığı hikayelerde kullandığı Dedektif Auguste Dupin karakterinden etkilenen A. C. Doyle, hikayelerinin baş karakteri olarak Sherlock Holmes'u, Agatha Christie ise Hercule Poirot karakterlerini yaratmıştır. Morgue Sokağı Cinayetleri, ilk dedektiflik hikayesi olarak kabul edilir. Paris'te hayali bir sokak olan Rue Morgue'da yaşayan anne ve kızın vahşice ve kafa karıştırıcı şekilde öldürülmesi ile olaylar başlar. Gazete haberine göre yaşlı kadının kafası sadece bir deri tutacak kadar kesilmiş ve kızı da boğazı sıkılarak öldürüldükten sonra şöminenin baca deliğine tıkılmıştır. Olay kapı harici girişin mümkün olmadığı ve kapının içeriden kilitli olduğu dairede gerçekleşmiştir. Herkes şiir insanı değildir. Şiir okumak, analiz etmek ve anlamlandırmak bilmece çözmek gibidir. İyi bir şiir okuyucusu olmak belli bir edebi altyapı ve şiir okuma deneyimi gerektirir. Kısa öyküleri kadar iyi şiirler de yazan Edgar Allan Poe, şiirlerinin hitap ettiği kısıtlı bir kitle olmasından dolayı biraz ikinci planda kalmıştır. Hikayelerindeki gotik tarz ve ölüm temasını şiirlerinde de işlemiştir. Şiir genelde müzikselliği, stilize dil kullanımı ve doğaüstü atmosferiyle bilinir. Öne çıkan şiirlerinden bazıları Kuzgun, Lenore, Annabel Lee, Çanlar, Bir Rüya içinde Rüya sayılabilir. Sevdiğini kaybeden bir kocanın söylediği 11 dörtlükten Lenore şiiri Poe'nun stilini yansıtan bir şiirdir. Sinsice bilinçaltınıza hücum eden o baskıyı en net görebileceğiniz eserlerin yazarı olan Edgar Allan Poe, tek bir değil birçok eseriyle sinema tarihine kaynaklık etmiştir. 1928 yapımı The Fall of the House of Usher, 1934 yapımı The Black Cat ve 1935 yapımı The Raven gibi sanatçının birbirinden farklı eserleri üzerinden yola çıkılarak uyarlanmış filmler, genel olarak sinema tarihinde kült eserler sınıfına girmese de yeteri ilgiyi görmüştür. Siyah beyaz konseptte olmalarının korku türündeki karanlık havayı vermede çok daha yararlı olmasıyla beraber Poe'nun eserlerindeki psikolojik baskıyı yansıtmada da bir hayli başarılılar. Poe, Edgar Allan. Complete Tales & Poems. Illinois: Top Five Books, LLC 2013.


Cam tavan terimi ilk defa Amerikan yazar Marilyn Loden tarafından kullanılmıştır ve aynı zamanda Loden, işgücündeki çalışan çeşitliliğine odaklanan birçok kitabın da yazarıdır. İlk olarak kadınlar için kullanılan cam tavan terimi artık genellikle azınlık olan bir demografik grubun hiyerarşide belli bir seviyenin üzerine yükselmesini engelleyen görünmez mekanizmayı ifade eden bir metafordur. Örnek olarak kadın ve erkeklerin sosyal yaşamdaki yerini ele alalım. Yukarıdaki resimde de görüleceği gibi kadınların, erkeklerin bulunduğu konuma gelebilmeleri için erkeklerden daha büyük bir çaba göstererek yukarıya doğru ilerleyip metaforik cam tavanı kırmaları gereklidir. Yani, kısacası erkeklerin daha az çabayla geldiği yere kadınların gelebilmeleri için daha büyük bir çaba göstermeleri gerekmektedir. 1947'de Liverpool'da dünyaya gelen İngiliz yazar Willy Russell, 15 yaşındayken okulu bırakmış, kadın kuaförü olmuş, halk kulüplerinde seslendirilen şarkılar yazmıştır ve bunun gibi yarı zamanlı işlerde çalışmıştır. 20 yaşındayken eşi tarafından cesaretlendirilen Russell, tiyatro ve tiyatro oyunu yazımıyla ilgilenmeye başlamış, ardından okula geri dönmüş ve Toxteth'te öğretmen olmuştur. Bu yılları onun kariyeri açısından şekillendirici bir zaman dilimi haline gelmiştir. Willy Russell; tiyatro oyunları, şarkı sözleri ve film senaryoları yazmıştır. Yazdıkları arasından en çok öne çıkan iki filmi vardır: Educating Rita ve Shirley Valentine. Bu filmler ilk başta tiyatro oyunu olarak yazılmış, sahnelenmiş ve halkın büyük beğenisini toplamıştır. Fakat asıl başarıyı vizyonda olduğu dönemde çıktığı macerada birçok ödülü de beraberinde getirerek beyaz perdede yakalamış ve son yılların unutulmaz iki kadın karakterini sahneye taşımıştır. Bu iki oyun dünyanın her yerindeki kadınların ortak dertlerini gündeme getirmiştir. Tüm bunları düşünürken Shirley'nin arkadaşı, İtalya'ya gideceğini söyler ve kendisini de davet eder. Bu teklif karşısında heyecanlanan Shirley; çocuğundan, kocasından ve kayınvalidesinden alacağı tepkiden çok korkmakta ve bu hayalin asla gerçekleşmeyeceğini ve boşuna umutlanmaması gerektiğini düşünmektedir. Büyük gelgitlerden sonra Shirley artık sonunda sadece kendisi için bir şey yapmaya ve tüm yargılara karşı gelip bu yolculuğa çıkmaya karar verir. Bu yolculuk aslında kendi içine, kendini keşfetmeye yönelik yaptığı bir yolculuktur. Kendisinin de beklediği gibi eşinden kötü bir tepki alan Shirley buna rağmen artık kafaya koymuştur ve hazırlanıp arkadaşıyla birlikte yolculuğa çıkar. Gittiğinde orada kendini bulan Shirley Valentine adeta eski kendisine dönmüştür, o hayat dolu kadın tekrar geri gelmiştir ve kendi içine yaptığı yolculuğun hazzına varan Shirley arkadaşını hava alanında ekerek eve dönmemeye kara verir. Shirley orada tanıştığı birinin iş teklifini de kabul ederek kendine yeni bir hayat kurma yolunda büyük bir adım atar. Bu sırada eşini hala sevmektedir, eşini arar ve içini döker. Eşi gidip Shirley'i ziyaret etmeye karar verir ve geldiğinde eşi o kadar değişmiştir ki eşi onu tanımaksızın yanından yürüyüp geçer ve gider. Shirley eşine şöyle seslenir: Merhaba Joe! Eskiden ben karıydım. Eskiden ben anneydim. Ama şimdi tekrar Shirley Valentine'ım. Benimle bir şeyler içmek ister misin?. Bu yolculuğuyla söyleyebiliriz ki Shirleyi, üzerinde bulunan cam tavanı kırmıştır. Onun üzerindeki bu cam tavanı oluşturanlar toplumun Shirley hakkındaki önyargılarıdır. Aslında bir Avrupa ülkesine gitmek ve orada bir tatil yapmak onun etrafındaki insanlar için çok büyük bir mesele değilken Shirley için öyledir. Bunun için Shirley'nin cesaretini toplayıp bu cam tavanı kırmadığı sürece bu yolculuğu yapması imkansızdır. Shirley'nin canına tak etmiştir artık birilerinin hizmetçisi gibi yaşamak. Artık eski mutlu haline dönüp kendi için yaşamak istemektedir. Shirley; Shirley Valentine olmak istemektedir yeniden. Kendi içindeki cesareti bulan Shirley üzerindeki cam tavanı kırar ve kendisine sıfırdan yepyeni bir hayat kurmayı başarır. Kadın kuaförü olan Susan; 26 yaşında, evli ve çocuksuz bir kadındır. En büyük isteği açık üniversiteye gidip İngiliz Dili ve Edebiyatı bölümünde eğitim görmek ve kendini keşfetmektir. Fakat çevresindeki insanlar ona destek olmak yerine köstek olurlar. Susan'ın 26 yaşında olup hala çocuğunun olmaması çevresinin dikkatini onun üzerine çeker. Annesi, babası, eşi ondan bir çocuk beklentisindedir artık. Susan ise açık üniversitede istediği bölüme kaydolur ve eşine kendini keşfetmeden asla çocuk sahibi olmak istemediğini net bir şekilde söyler. Artık istediği üniversitede diğer eğitim gören insanlar kadar nitelikli yazılar yazmak ve onların konuştukları konulara hakim olmaktır. Susan eğitimlere başlamıştır ve orada üniversitede öğretmen olan Frank onun öğretmeni olmuştur. Frank, ayyaş ve narsist biridir ve Susan'a olmak istediği kişi olması yolunda eğitim veriyordur. Susan kendini Rita olarak tanıtır ona. Bu ismi Amerikan yazar Rita Mae Brown'dan almıştır. Susan eğitim gördüğü sırada hamile kalmamak için hap kullanmaktadır. Bu durumu eşi fark ettiğinde bütün bu üniversite işlerinin onun kafasını karıştırdığını söyleyerek Susan'ın tüm kitaplarını yakar. Ailesi ise Susan'ın anne olmadığı için evliliğinin ve kendinin hiçbir işe yaramadığını söylerler ve eşi Susan'a eğer okulu bırakıp anne olmayı kabullenmezse evliliklerinin biteceğini söyler. Geri adım atmaya Susan, eşinden boşanır ve daha iyi bir eğitim adına yaz okuluna katılır. Bu yaz okulundan kendini çok geliştirmiş bir şekilde dönen Susan artık Frank'a, onun vereceği eğitime ve bir yerlere gitmek için onun eşliğine ihtiyaç duyamamaktadır. Bu durum Frank'i çılgına çevirir. Susan, Frank'e artık ona ihtiyaç duymadığını, artık Rita ismini kullanmadığını ve bunun en başından beri bir saçmalıktan ibaret olduğunu sonunda anladığını söyler. Filmin sonunda Susan, artık istediği gibi üniversiteyi başarıyla bitirmiş ve kendini keşfetme yolunda büyük adımlar atmıştır. Susan'ın üzerindeki cam tavanı kırma mücadelesi de Shirley'ninki gibi kendi içinde bir yolculuğa çıkıp kendini keşfederek başarıya ulaşmıştır. Ve bunu da asalında eğitim yoluyla yapmıştır. Susan'ın üzerindeki cam tavanın, Shirley'nin üzerindekinden pek bir farkı yoktur. Bu tavanı oluşturan şeyler yine çevresinde bulunan insanların ona karşı olan önyargılarıyla oluşmuştur. Susan ise Shirley'den farklı olarak hiç büyük bir gelgit yaşamadan kendi yolunda ilerlemeye devam eder. Kendine yaşıt erkekler, için aslında çok normal olan Susan'ın eğitimini tamamlama ve kendini bulma mücadelesi, Susan için her ne kadar büyük bir engel olsa da o, bunu başarır. Artık Rita değildir o, Susandır. Willy Russell tarafından oluşturulan Shirley ve Susan karakterlerinde görülebileceği üzere cam tavanı kırma mücadelesi sadece işgücünde olmaz veya bu tavanı kıran kadınlar bu mücadelelerinin sonunda dünyaca ünlü şarkıcı, oyuncu olmak zorunda değildirler. Hatta tam aksine bizim sadece pencerelerini gördüğümüz perde çekilmiş evlerde kadınlar, sırf kendilerini keşfetmek uğruna büyük mücadele vermektedirler. Susan ve Shirley bunlardan sadece ikisidir. Daha kim bilir etrafımızda kendilerini derinliklerine kadar anlamak uğruna, sadece bir tatil uğruna, sadece bir üniversite eğitimi uğruna, Shirley Valentine olmak uğruna, Susan olmak uğruna büyük riskler alıp çevrelerine karşı gelmektedirler. Her ne kadar iki kadının üzerlerindeki cam tavanlarını kırma mücadelelerini ele almış olsak da cam tavanlara aşağıdan bakan insanlar sadece kadınlar değillerdir. Umarız mücadeleleri, diğer insanlarca boşuna olsa bile kendileri için dünyalara bedel olan bu iki kadın sizin de üzerinizdeki metaforik cam tavanı kırmanız için size iyi bir motivasyon sağlamış ve büyük bir ilham kaynağı olmuştur. Unutmayalım ki bazen bazılarımız için kendi adını, kendi soyadını kullanmak bile çok zordur ve birbirimizin üzerindeki cam tavanı oluşturmamak bizim elimizdedir. Bu cam tavanın bir parçası olmamak ve bir gün tüm herkesin üzerindeki cam tavanların hayatın tüm alanlarında ortadan kalkması dileğiyle.


Bu toprak, bu kırmızı topraklar biziz. Sel yılları, kuraklık yılları, toz yılları biziz. Dünyamız var olduğundan bu yana ekolojik bir döngü içerisinde günümüze dek gelmiştir. Fakat geçmişten günümüze aynı etki ve hızla gelmemiştir. Dönem dönem insanoğlu bu ekolojik döngüye olumlu veya olumsuz müdahalelerde bulunarak, bu döngüyü farklı ekseriyetlere yönlendirmiştir. Ekolojik dengenin büyük çaplı bozulmalarına bakacak olursak Sanayi Devrimine ışık tutmamız gerekir. Sanayi Devriminde artan makineleşmenin sonucu olarak büyük ölçeklerde üretimin yanında ortaya çıkan endüstriyel atıkların çevreye etkisi aynı ölçüde olmuştur. Sanayi Devriminden günümüze dek ekonomik kapitalizmin neden olduğu ekonomik sermaye üretiminin yan ürünü olarak su kirliliği, iklim değişikliği, hava kirliliği, hayvan türlerinin yok olma riski ve yok olması, orman yangınları, buzulların erimesi ve küresel ısınma gibi ekolojik isyan semptomlarının yanından Homo sapiens türüne ait hastalıklarda artışın gözlenmesi gibi etkiler de olmuştur. Bu ekolojik bozulmanın insan yaşamı için risk olabileceği bazı olaylarla anlaşılması ile çevre konusu insanlığın gündemine girmiştir. Bu aşamadan itibaren çevrenin korunması ile ilgili düşünce ve çalışmalar yaygınlaşmaya başlamıştır (Kırışık, 2013). 1970 yıllarına bakacak olursak çevreci hareketlerde artış yaşandığını edebi metinlerde ve sanat eserlerinde görebiliriz. Yaşama bu negatiflik üreten insanoğlunun doğa yazımı veya eko yazın başka bir deyişle edebiyat ekolojisi edebiyat dünyasına olumlu bir yön katmıştır. Edebiyat ekolojisi kavramının ilk açıklaması ise Joseph Meeker tarafından, 1972 tarihli The Comedy of Survival kitabında yapılmış. İnsanı dünyanın tek edebi yaratığı olarak gören Meeker, edebiyatı insan evriminin sonuçlarından biri olarak değerlendirir. Bu aşamada edebi türlerin, diğer araç ve yöntemlere göre evrimsel olarak daha stratejik olduklarını öne sürer. Kültürel çevrenin bir biçimi olarak edebiyat, dili ve imgelemi kullanarak insanlığın doğa ile ilgili anlatılarını eleştirebilir (Tekin, 2018). Bu aşamada karşımıza çıkan kavram ekoeleştiridir. Ekoeleştiri kavramı 1978 yılında ilk kez William Rueckert tarafından Edebiyat ve Ekoloji (1978) başlıklı makalede kullanıldı ve ekoloji prensiplerinin edebiyata uyarlanması olarak tanımlandı. Başlangıç aşamasında ekoeleştiri Avrupa ülkeleri ve Amerikan çalışmalarının bir uzantısı olarak ortaya çıktığından ilk zamanlarda yapılan akademik çalışmalar yoğunluklu olarak Amerikan doğa yazını, İngiliz pastoral anlatımlar, Romantik akımı ve Derin Ekoloji hareketine odaklanır. 2000'lerin başında ise ekoeleştiri alanında yapılan çalışmalar doğa yazını ile kısıtlı kalmaksızın çevre problemlerini ırk, cinsiyet, sınıf, etnik kimlik üzerinden yapılan sosyal tartışmalarla ilişkilendirerek incelemeye başlar (Ergin & Dolcerocca, 2016). Nitekim ekoeleştirel görüşe göre edebiyat, insanda ekolojik benlik oluşturmalıdır çünkü insanlar doğal tahribatın açıklandığı bilimsel verilerde boğulmak yerine bir roman, hikaye ya da şiiri okumaya daha yatkındır. Dolayısıyla sanatın insan düşüncesine etki edebileceği gerçeği bu hareketin edebiyata yüklediği sorumluluğun temelini oluşturmaktadır. Disiplinler arası bir yaklaşım olarak ortaya çıkan ekoeleştiri bu düşünce ve çalışmaların bir ürünüdür. 1980 yılında Cheryll Glotfelty de benzer bir tanımla ekoeleştirinin edebiyat ve çevre arasındaki ilişkiyi ele aldığını ve ekoeleştirinin edebiyat çalışmalarına çevre/doğa merkezli bir yaklaşım getirdiğini ifade eder. Özetleyecek olursak ekoeleştiri insan merkeziyetçiliği ve insanın doğaya olan üstünlüğünü kesin bir şekilde reddeden bir kavramdır (Yavuz, 2019). Ülkemizde ekoeleştiri 2009 yılında Serpil Oppermann, Ufuk Özdağ ve Nevin Özkan'ın düzenlediği The Future of Ecocriticism: New Horizons başlıklı konferans ve bunun takibinde yayınlanan aynı başlıklı kitap sayesinde akademik tartışmaların odağı haline gelmeye başlar. Ekoşiir ise bu soyutlamaların aksine ekoloji ile sosyal yaşam arasındaki bağlantıları, bağlantıların hem pozitif hem negatif sonuçlarını inceler. Şiirlerde doğayı kişileştirme, metafor ve kinaye kullanma, ritim, söz sanatları ve ekolojik denge açısından özgün bakış açıları bulunur. Ekoşiir posthümanist bir yaklaşımla incelediği ekolojik bağlantıları yalnızca tema olarak ele almak yerine dili bir ekosistemin ürününe dönüştürür (Özberk, 2019). Türk edebiyatında ekoşiir alanı yeni bir alandır. Son yıllarda Elif Sofya, Anita Sezgener, Naze Nejla Yerlikaya, Güven Turan, Nazmi Ağıl, Süreyya Berfe, Gürgenç Korkmazel, Turgay Fişekçi ve Hüseyin Kıran gibi pek çok şair farklı ekolojik sorunlara değinmekle yetinmeyip aynı zamanda dil ve ekoloji arasındaki ilişkiyi irdelemekte ve deneysel anlatım teknikleri keşfetmektedir. Ekoşairin görevi bizleri insan olmayan canlıların polifonik şarkısının içine çekmek, onu dikkatle dinlemeye ve yanıtlamaya davet etmektir. Gerek şiir gerek düzyazıda karşımıza çıkan çevreci eleştiri bu anlamda diğer insanlar ve canlılarla paylaştığımız yaşam alanlarımızın ve yaban hayatın tüm çeşitliliği ile korunmasına ışık tutar (Ergin & Dolcerocca, 2016). Gülten Akın'ın Telezaman'ı, Süreyya Berfe'nin Yolda Rastladım'ı, Özdemir Asaf'ın Önce'si, Bedri Rahmi Eyüboğlu'nun Şehirdekilere Gazel'i, Kemalettin Kamu'nun Bingöl Çobanları ve Karadeniz'i, Orhan Veli'nin Asfalt Üzerine Şiirler'i, Cahit Külebi'nin Yangın'ı, Behçet Necatigil'in Uygarlık Raporu ve Kır Şarkısı'nı, Cahit Sıtkı Tarancı'nın Memleket İsterim'i ve Oruç Aruoba'nın Haikular'ı... Tüm bu sayılan eserler Türk yazınında ekoloji temelinde kentleşme, makineleşme ve doğa kıymeti gibi motiflerin irdelendiğini ve bu temanın ne kadar önemli olduğunu gösterir niteliktedir (Yavuz, 2019). Covid-19 hastalığı, kimi araştırmacılara göre yaşadığımız yüzyılda doğanın ben varım deme şekli iken kimi araştırmacılara göre ise küresel ısınma sonucu buzulların erimesiyle donmuş mikroorganizmaların çözünmesine bağlı olarak ortada çıkan başta epidemik sonrasında ise pandemiye dönüşen uzun soluklu bir sürecin etkeni oldu. Pandemi insanlığı kendini dinleme anlama arayışlarına doğru soru sorma ve cevap verme zamanı tanırken insanlığın üretme penceresine ışık tutarak bir çok yazarın edebi eserlerine konu etmesinin yanında yeni yazarların edebiyat dünyasına adım atmasına olanak sağladı. Tıpkı veba pandemisinde dönemin koşullarını, yaşantısını ve dahi insanların perspektifini öğrendiğimiz Albert Camus'a ait Veba adlı eseri gibi bir çok eser yazıldı. Günümüze gelecek olursak Covid-19 pandemisi ekoşiir, ekoyazım, ekokurgu ve ekoeleştiri dünyasının ürünlerinden oldu. Günümüz edebiyat dünyasının en önemli argümanlarından biri olmaya aday olan Covid -19 pandemisi edebiyat ve ekoloji sentezi olarak 21. yüzyıl edebiyat dünyasında yerini aldı. Ergin, M., & Dolcerocca, Ö. (2016). Edebiyata Ekoeleştirel Yaklaşımlar: Ekoşiir ve Elif Sofya. SEFAD, 297-314. Kırışık, F. (2013). Ekolojik Sorunların Çözümünde Derin Ekoloji Yaklaşımı. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 279-301. Özberk, N. (2019). Halk Çevreciliğinin Ürettiği Yeni Bir Şiir Türü: Ekoaktivist' Şiir. folklor/edebiyat, 911-940. Tekin, N. (2018, 05 12). Ekoloji ve Edebiyat. www. researchgate. net: https://www. researchgate. net/publication/324529669 adresinden alındı. Yavuz, Y. (2019). Edebiyat ve Ekoeleştiri: Latife Tekin'in Manves City ve Sürüklenme Adlı Romanları. Edebi Eleştiri Dergisi, 245-259.


Ekonomik Krizler, toplumsal yapıyı sadece ekonomik anlamda değil, sosyal, kültürel, fiziksel ve psikolojik olarak da etkiler. Bu etkiler de toplumsal yapıda bazı değişikliklere sebep olurlar. Ekonominin temelleri olan mal, üretim, hizmet ve döviz piyasaları üzerinde oluşan, bilinmeyen ve öngörülmeyen spekülatif hareketlenmelere ekonomik kriz adı verilir. Ekonomik kriz, iç veya dış kaynaklı olarak beklenmedik şekilde ortaya çıkan olaylar sonucunda ülke ekonomisinin, iş sektörlerinin ve firmaların zarara uğramasına sebep olur. Gelin, ekonomik krizlerin toplumsal değişikliklere nasıl sebep olabileceğine birlikte göz atalım. Ekonomik krizlerin sebepleri finansal piyasalar ve mal-hizmet piyasalarındaki arz fazlalığı veya talep daralması gibi ekonomik faktörlerden kaynaklanabileceği gibi sadece ekonomik kökenli de olmayabilir. Doğal afetler, siyasal bunalımlar, iç veya dış kaynaklı öngörülemeyen olaylar, teknolojik ve ekolojik hızlı değişimler, istikrarsız veya popülist politikalar, askeri müdahaleler ve piyasalardaki düzenleme ve denetleme eksikliği gibi olaylar ekonomik krizlerin diğer nedenleri arasında sayılabilirler. Ekonomik krizler, derinliğine bağlı olarak ekonomik sıkıntıların yanında birçok farklı sosyoekonomik sorunu da beraberinde getirir; aile içi şiddet, şiddetli geçimsizlik, suç oranlarında artış, yoksulluk, boşanma, intihar ve beraberinde birçok psikolojik soruna da sebep olabilirler. Hem ülke çapında hem de toplum üzerinde yıkıcı etkisi olan ekonomik krizler, temel olarak işsizlik, bireysel gelir düzeyinde düşüş, sınıflar arası gelir dağılımındaki adaletsizlik sebebiyle hayat standartlarında düşüşe sebep olurlar ve beraberinde yoksulluğu getirirler. Bu sorunların kısa ve uzun vadede çeşitli sonuçlarıyla karşılaşılır. Ekonomik krizlerde olanlar sebebiyle insanlar kendi hayatlarını devam ettirme konusunda kaygı hissetmeye başlarlar. Artan işsizlik oranı ve düşen gelir düzeyleri toplumu sosyoekonomik açıdan bir çıkmaza sürükler. İşsizlik oranının artması, gelir düzeyindeki dengesizlik gibi sorunlar öncelikle bireylerin işsiz ve parasız kalma düşüncelerine kapılmasına neden olur ve bu sorunlarla karşı karşıya olan kesimlere gelecek kaygısı yaşatır. Geçim sıkıntısı, birçok farklı sosyokültürel ve psikolojik sıkıntıları da beraberinde getirir. Yaşamlarını devam ettirme güdüsüyle yaşamaya çalışan insanlarda çeşitli psikolojik bozukluklar görülmeye başlar. Temel ihtiyaçlarını bile karşılayamayacağı hissiyatına kapılan bireylerde gerginlik, agresiflik ve saldırgan davranışlar sergileyebilme gibi durumlar söz konusudur. Bu etkiler yaygınlaştıkça toplum günden güne daha endişeli ve kaygılı bir duygu durumu içine doğru çekilir. Bu durum, yalnızca işsizleri etkilemez. Çalışan insanların da motivasyonları ve iş verimlerinde azalmalar başlar. Bu azalma, fizyolojik ve psikolojik sorunlara yol açabilir. Stres bozuklukları, depresyon, umutsuzluk, içe kapanma, öz saygıyı yitirme ve bunaltıyla beraber davranış bozuklukları gibi ruh sağlığını etkileyen sorunlarla karşı karşıya kalınması muhtemeldir. Dünyanın birçok ülkesinde intiharlar üzerinde bile doğrudan işsizliğin, dolaylı olarak da ekonomik krizlerin etkisi olduğu hakkında çalışmalar mevcuttur. Yaşam standartlarındaki düşüş de ekonomik krizlerle doğru orantılı bir şekilde gerçekleşir. İş yerlerindeki tamamen veya geçici şekilde çalışmaların durdurulması sebebiyle ortaya çıkan işsizlik artışı, yoksulluğu da beraberinde getirir. Kriz dönemlerinde yoksulluğun artması ile temel ihtiyaçları karşılama konusunda bile ciddi sıkıntılar baş göstermeye başlar. İnsan sağlığı üzerinde en önemli etkiyi oluşturan unsur yoksulluktur. Açlık sebebiyle yeterli beslenemeyen çocuklar, hamileler ve yaşlılar hastalanır, enfeksiyona bağlı hastalıklar artar ve bu durum da yoksulluğa bağlı ölümlere sebep olur. Ekonomik krizlere verilebilecek en canlı örneklerden biri, 2008 küresel ekonomik kriziydi. 2007-2008 döneminde ortaya çıkan küresel finansal dalgalanmanın kaynağı ABD'de 2007 yılı Ağustos ayında başlayan mortgage piyasasıydı. Piyasa yapısı, denetim eksiklikleri ve bu süreçte izlenen politikalar sonuçta öngörülemeyen olumsuzluklara yol açmıştı (Öztürk & Gövdere, 2010). Krizin temelinde düşük gelirli ve zayıf kredi geçmişine sahip hane halklarına verilen yüksek riskli subprime ipotekli konut kredileri bulunuyordu (Kutlu & Demirci, 2011). Küresel finansal kriz birçok ülkede olduğu gibi Türkiye'de de oldukça yıkıcı sonuçlara neden olmuş, bu paralelde ekonomik ve toplumsal hayatta olumsuz gelişmeler yaşanmıştı. Özellikle 2008'in ikinci yarısından 2009'un son çeyreğine dek yoğun olarak yaşanan finansal krizle birlikte üretim ve milli gelir sürekli azalırken, işsizlik oranı artarak tarihi seviyelere ulaşmıştı (Kutlu & Demirci, 2011). Bugüne kadar dünya ekonomisinin yaşadığı en büyük kriz 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı iken 2008 kriziyle birlikte uzun ve derin bir durgunluğun yaşanması, iki kriz arasında bazı benzerliklerin olduğuna dikkat çekmişti. Ancak Eğilmez'in de dediği gibi Bu krizin bütün öteki krizlerden en önemli farkı ilk küresel kriz olması. Çünkü dünya ilk kez bu kriz öncesinde kapitalizmin küresel sistem haline geldiği bir yapıya bürünmüştü (Yurdakul, 2015). Marx, Komünist Manifesto'da: Şimdiye kadar var olan toplumun tarihi, sınıf mücadelelerinin tarihidir,'' (1848) diyerek toplumsal durumu ve edilgen bir parçası olduğumuz kapitalist devletin yaşadığımız yüzyılda bireyi şekillendirmesi, emek sömürüsünü etkin bir şekilde kullanıp kendi dilediği insan tipini yaratmasını açıklar. Marx'ın bakışından sınıf mücadelesi ve burjuvazinin gerek ekonomik gerekse kültürel anlamda baskın rolü oynamasından kaynaklanır. Burjuvazi, gerek meşru iktidar gerekse medya, kültür, sanat gibi doğrudan veya dolaylı bir şekilde etkileşim içinde olduğumuz birtakım nesnelerle insanları biçimlendirir (Taşkın, 2020). Kapitalist ekonominin bir canlanıp bir durması, herhangi bir ülkenin yanlış politikalar uygulamasından öte kapitalist sistemin doğası gereği ve onun işleyiş yasasından kaynaklanıp kriz küreselleşme sürecinden ayrı tutulamaz (Durusoy & Şamiloğlu,2012). Türkiye ekonomisi de ciddi anlamda bu ekonomik krizden etkilenmişti ancak bu etki Avrupa ülkeleri kadar derin değildi. Alınan önemler, uygulanan sosyo-ekonomik paketler, kamu maliye sisteminin sağlam olması, siyasi ve ekonomik istikrardan taviz verilmemesi gibi faktörler; teğet geçme durumunda etkili olmuştu. Yine de bu dönemde ekonomik büyüme eksi haneleri göstermiş, işsizlik oranlarında ve yoksulluk kat sayılarındaki artışlar dikkat çekmişti. Sosyal politikalarda kamu sosyal yardım harcamalarında artışlarda gözleniyordu. 2010 yılına gelindiğinde orta vadeli programda pek çok eylem planı hazırlanıp uygulamaya konularak kriz öncesi yükselen piyasa ve makro ekonomik verileri trendini yakalamayı başarmıştı. Toplumsal yapıda birçok olumsuz değişime neden olan ekonomik krizler, toplumun bir arada huzurlu bir şekilde yaşamasını zorlaştırır. Gelir eşitsizlikleri sebebiyle kin ve nefret suçlarının arttığı, geçim sıkıntısı sebebiyle suç işleme oranlarının yükseldiği, sosyalleşmekten uzak, sadece asgari geçim ihtiyacını düşünen, sevgi, saygı ve nezaket gibi değerleri unutan, birlik ve beraberlik gibi kavramlardan uzaklaşan, mutsuz ve depresif bir şekilde hayattan zevk almayan, ruhsal ve fiziksel sağlık problemleriyle boğuşan bireylerden oluşan bir toplum haline gelinir. Bakan, İsmail; Akyüz, Müslüme; Eyitmiş, A. Melih; Doğan, İnci Fatma. Ekonomik Krizlerin İnsan Davranışları Üzerine Yönelik Malatya'da Bir Alan Çalışması. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 1. 1(2011):1-24. Kutlu, A. Hüseyin; Demirci, N. Savaş. Küresel Finansal Krizi (2007-?) Ortaya Çıkaran Nedenler, Krizin Etkileri, Krizden Kısmi Çıkış Ve Mevcut Durum. Muhasebe ve Finansman Dergisi 3. 2(2011):123. Kutlu, A. Hüseyin; Demirci, N. Savaş. Küresel Finansal Krizi (2007-?) Ortaya Çıkaran Nedenler, Krizin Etkileri, Krizden Kısmi Çıkış Ve Mevcut Durum. Muhasebe ve Finansman Dergisi 3. 2(2011):130. Durusoy, Serap; Şamiloğlu, Ömür. AB'nin Zayıf Ekonomik Halkası. Alternatif Politika 4. 1(2012): 86.


Şilili yönetmen Pablo Larrain'in bu yapımında, problemlerini çözmek için çocuk sahibi olan fakat seçtikleri bu yolla başlarına daha da büyük sorunlar açan bir çiftin dramını izliyoruz. Mariana Di Girolamo'nun başrolünü üstlendiği bu ilk uzun metraj film; bir yandan evlat edinilip sonra terk edilen bir çocuğun trajedisini yaşatırken, bir yandan da bizi ayağa kaldırıp dans etmeye zorluyor. Karmaşık ilişkileriyle birbirini yoran Gaston ve Ema çifti; aile olabilmek adına evlat edindikleri yedi yaşındaki Polo ile, kendilerine yaşattıkları buhrandan kurtulacağını düşünür. Onları yalnızca bir yıl idare eden bu çözüm yolu, bir süre sonra Polo'nun kendisinin bir problem olmasıyla çifti daha da dibe çeker. Polo, sözde başlattığını düşündüğümüz bir yangında teyzesinin yüzünü yakar. İlişkilerinin çarpıklaştığı bu süreçte, henüz ebeveyn olmaya hazır olmadığını anladığımız çift ise her şeyi daha da batırır ve Polo'yu bir eşya gibi Sosyal Hizmetler'e iade eder. Edindikleri bu başarısız aile girişimi deneyiminin ardından hayatlarına hiçbir şey olmamışçasına devam etmeye çalışan Gaston ve Ema, bu konuda da başarısız olur. Ema her ne kadar sınırlarını belirleyemeyen bir anne de olsa duygularına engel olamaz çünkü. Hem, performans sanatçısı olan Gaston'un yönettiği dans gösterilerinde dansçılık yapıp hem de oğlunun öğrenci olduğu okulda çocuklara dans eğitimi verirken Sosyal Hizmetler'e geri dönen Polo'nun okuldan alınmasına katlanamaz. Bunun üzerine öğretmenliği de bırakır dansçılığı da. Zaman zaman oğlunun durumunu öğrenmek için sosyal hizmet sorumlusu Marcela'yı ziyaret eder. Eşi Gaston'u, kendisine bir çocuk veremediği için kısırlığıyla suçlar. Çocuğunu terk ettiği gerçeğini kaldıramayan Ema'nın, Polo'yu geri getirme uğruna gözü kararır. Kendini çoklu ilişkilerle dolu sahte bir dünyada bulur. Her şeyi, annelik içgüdüsü ve gerçek olmasını hayal ettiği aile için yapar. Bu sırada Polo, başkaları tarafından evlat edinilmiş ve yeni bir uyum sürecindedir. Yaşanan olaylar için kendini suçlayarak, gittikçe içine kapanır. Ema, Polo'yu geri almayı kafasına koyar. Uzun uzadıya planlar kurar ve bu sayede kadın dayanışmasını izleriz. Filmin bu kısımları çoğu zaman Valparaiso şehrinin manzarasıyla ekrana yansımaktadır. Kadınların hüznü ve cesaretiyle Şili'nin gün batımını izleriz. Ezildikleri bu coğrafyanın sokaklarına, rıhtımına ve barlarına da yine bu kadınların gözlerinden bakıyoruz. Çıktıkları bu yolu bir savaşmış gibi kabul ediyorlar. Her ne olursa olsun, suça ortak olmak da dahil her şeyi göze alıyorlar. Bunun sadece bir annenin davası değil de; sisteme, hatta Şili'ye karşı bir başkaldırı olduğunu anlatıyorlar bize. Film de bizi, görünüşlerinden ettikleri dansa kadar her parçasıyla bu özgür kadınların isyanına dahil ediyor. Ema, flörtü adeta silah gibi kullanıyor. Üstelik bunu, dansı gibi kıvrak bir sanata dönüştürerek yapıyor. Gerek vücudu, gerek sözleri, gerek cinselliğiyle istediği her şeyi elde edebilecek bir kadın olduğunu kanıtlıyor bize. Bu kısımda hem Ema'nın zekasına hem de güzelliğine hayran kalıyoruz. Bazen dostlarından yardım alarak hedefindekileri kurnazca ağına düşürüyor. Bazen de melankoliyle karşısındakini manipüle ediyor. Kimi zaman Ema'nın gözlerine bakmak bile hipnoz edecekmiş gibi hissettiriyor. Ema, hangi yoldan olursa olsun hedefimizden şaşmadan ve olabilecek her türlü yardımı da geri çevirmeden ilerlememiz gerektiğini öğütlercesine sınırlarını zorluyor. Bir annenin, çocuğu için ne kadar kurnaz olabileceğini öğreniyoruz böylece. Ema çoğu zaman elinde bir alev makinesiyle karşılıyor bizi. Vandalizmin sisteme karşı bir duruş olduğu mesajını vermek istiyormuş gibi bazen bir arabayı, bazen de bir trafik lambasını yakıyor. Ateşin ekranı kapladığı bu kızıl şölende, Sergio Armstrong'un muhteşem görüntü yönetmenliği ile sinemanın büyüsünü hatırlıyoruz. Şili'nin gece mavisi gökyüzünde yükselen dumanlar, bize sistemin alt üst edilmek değil de kökünden çürütülmek istendiği mesajını veriyor. Ema ve diğer kadınlar, ettikleri dansta bile özgür değildir. Bu sebepten de Gaston'nun performansında kukla olmayı kabul etmedikleri noktada kendilerini bildikleri en bağımsız yere atıyorlar. Bir kez daha kendimizi Şili'nin sokaklarında buluyoruz. Bu yol ayrımı, bizi reggaeton ile ritim dolu, başına buyruk ve isyankar bir yolculuğa çıkarıyor. Filmin bestecisi Nicolas Jaar'ın başarısını da takdir etmek lazım. Reggaeton, sözleri genelde İspanyolca olan bir müzik türüdür. Latin yeraltı kültürü olarak da kabul edebileceğimiz bu müziğin dansı da cinselliği temel alıyor. Filmde de tüm gerçekliğiyle insanların bu kültüre bakış açısını gözlemleyebiliyoruz ve neden yalnızca yeraltı kültürü olarak kaldığını daha net anlayabiliyoruz. Bazıları bu müziğin; mağlubiyetin ağırlığıyla uyutan bir özgürlük sanrısı yarattığını, hatta hapishane müziği olduğunu düşünüyor. Kimileri de birazcık dans ederse gerçekten özgür olacağına inanıyor. Ayrıca filmde Ertesi gün uyandıklarında tekrar işe gitmesi gereken insanları, düşüncelerinden alıkoyan bir müzik. diye de yorumlanıyor. Gerçekten nefret edenlerin perspektifinden bakıldığındaysa kadınların sürekli cinsel objeye dönüştürüldüğü şiddet kültüründen başka bir şey değil. Bu kültür çatışmaları nihayetinde de film, 76. Venedik Film Festivali'nde hak ettiğini düşündüğümüz UNIMED Ödülü'nü kazanıyor. zorlama yuva olmaz. Müthiş yazı, elinize sağlık.


Hem şifacı hem bir sanatçı. Eğer eserlerine baktığınızda zihninizde karmaşık izlenimler oluşuyorsa, bu durum manevi yolculuğunuzu anlatıyor olabilir. Gelin birlikte inceleyelim! Elisabeth Emma Kunz; 23 Mart 1892'de İsviçre'nin Aargau kantonunda, dokuma işleriyle uğraşan bir ailede dünyaya gelmiştir. Sanata dair herhangi bir eğitim almayan Kunz, aile içindeki zanaat çalışmalarını gözlemlerken; desenlere kayan ilgisini tekstil ürünleri yerine, grafik şeklinde kağıt üzerine çalışarak göstermiştir. Renkli kalem çizimleri, doğuştan gelen tekrar takıntısı ve dokuma yapan ailesini izleyerek geçen çocukluğunun izleri, kariyerinin büyük bir kısmında gözlemlenebilir. İsviçre kırsalında büyüyen Kunz, şifa ve telepati yeteneklerini genç yaşta keşfettiğini iddia eder. Minerallerin ve bitkilerin onarıcı enerjilerini araştıran bir natüropat olarak çalıştığı bilinir. Kunz, kehanetin duyular dışı gücüne sahip olduğunu ilk kez iddia ettiğinde on sekiz yaşındadır. Hayatını her zaman tasavvuftan kazanmamıştır. On altı yıl boyunca İsviçreli ressam Jakob Friedrich Welti'nin asistanlığını yapar. Kunz, onun stüdyosunda çalışırken renkli kalemler ve boya kalemleri ile büyük grafik kağıtlarına geometrik çizimler yapmayı kendi kendine öğrenmiştir. Daha sonra bu tekniği, mistik şifa tedavileri sırasında kehanetlerin haritasını çıkarmak için kullanır. Psişik faaliyetleri, bir kehanet sarkacı aracılığıyla yürütülür. Kehanet sarkacı; her iki tarafında gümüş ve yeşim taşı olmak üzere iki küçük taşla ağırlık sağlanan taşa bağlı bir iptir. Sarkacı havada tutan Kunz, sarkacın gizemli hareketlerini tercüme eder ve ardından bunları; hastayı teşhis etmek için kullanacağı karmaşık, geometrik kompozisyonlara ilham vermek için kullanır. Kırklı yaşlarında ilahi sarkaçlardan ve manevi evrimden ilham alarak titreşim enerjisi dediğimiz radyestezi yöntemini kullanarak çizim yapmaya başlar. Bu çizimlerin temelleri göz önüne alınarak, çizimlerin soyut sanat olarak mı yoksa gerçekten sanat olarak mı değerlendirilmesi gerektiği konusunda bazı görüş ayrılıkları oluşmuştur. Spiritüalist olan Kunz çizimlerini; mistik bir şifacı olarak yan işinin bir parçası olan yararlı, hastalarına teşhis koymaya yardımcı araçlar olduğunu söyler. Çalışmaları sırasında estetik bir amaca bağlı olmayan Kunz yaşamı boyunca dört yüzden fazla çizim yapmıştır. Eserleri ilk kez ölümünden on yıl sonra halka açık olarak sergilenmiştir. 1941'de İsviçre'nin Aargau kantonundaki Würenlos'taki Roma taş ocağında sıra dışı bir kaya keşfeder. Bu kayayı, taş ocağı sahibinin oğlunun çocuk felci tedavisi için kullanır. Bu mineralin romatizma ve iltihaplanma tedavisinde kullanıldığı da ortaya çıkar. Buna Yunanca sınırsız anlamına gelen AIONA A adını verir. Çok fazla insana şifa dağıtan, fakat kendi döneminde anlaşılamayan Kunz 15 Haziran 1963'te İsviçre'de hayatını kaybeder. 45 yıl sonra Emma Kunz Center, Würenlos'taki aynı Roma taş ocaklarında açılır. Hastalar, iyileştirme uygulamaları hakkında daha fazla bilgi edinmek ve tedavi görmek için merkezi ziyaret edebilir. 1991'de Emma'nın 400'e yakın çiziminden bazılarını sergilemek için bir müze açılmıştır. Kaya hala aynı yerden çıkarılır ve eklem, kas ağrısından iltihaplı cilt bozukluklarına kadar birçok sağlık sorununu tedavi etmek üzere İsviçre'de satışı devam ediyor. Modern sanatın öncülerinden biri olarak kabul edilen Kunz, evrenin farklı boyutlarından esinlenen sembolik formlar içeren geometrik çizimleri ile tanınır. Sanatı, Kunz'un görsel kehanetleri ile ilişkilidir. Bu kehanetler, çeşitli evrelerde farklı renkler, şekiller ve sembollerle birlikte kağıt ve kumaş parçaları üzerine taş, kök ve bitkiler gibi doğal malzemeler kullanarak çizilmiştir. Kunz, doğa üstü kaynaklardan geldiğine inandığı bu çizimleri aynı zamanda bir tür terapi olarak görmüştür. Kunz dekoratif ya da kasıtlı olarak ifade edici sanat eseri olmadığı için şifaya hizmet eden çalışmalarında başlık ve tarih belirtmemiştir. Bu durum kronolojik sıralamaya engel olsa da ilk eserleri 1938'de ortaya çıktığı ve yaşamının sonuna kadar devam ettiği öne sürülür. Çözüm olarak Kunz'un eserleri numaralandırmalar ile isimlendirilmiştir. Destekleyecek yazılı bir belgeye rastlanamasa da en kabul gören teori, çizimlerindeki çapraz yapıların ahlaki ve dini kategorilerle ilişkili olduğudur. Yukarıda ebedi, aşağıda dünyevi, solda kötülük ve sağda iyilik. Yakınlarının ifadelerine göre, her şey Kunz'un Hristiyanlığa oldukça yakın olduğunu gösteriyor. Haçların tekrar tekrar kullanılması bu ifadeleri destekliyor. Ancak bu aynı zamanda bizi, kadın ve erkek arasındaki ilişkiyi ya da hayatın kendisinin kozmosla olan ilişkisini de imgeliyor. Bu geometrik soyutlamalar, yalnızca kendi zamanına ve kendi restoratif uygulamalarının arayışına değil; aynı zamanda geleceğe yönelik felsefi ve bilimsel araştırmalarını yapılandırmak ve görselleştirmek için bir araç haline gelmiştir. Çizimlerden bir seçki, ölümünden yaklaşık on yıl sonra, yalnızca 1973'te memleketi İsviçre'de sergilenir. Hyde Park'taki Serpentine Gallery'de yer alan bu sergi, İngiltere'de sadece Emma Kunz'un çizimlerine ayrılmış ilk sergi olma özelliğini taşır. Sergi sakinleştirici, sürükleyici ve merak uyandıran altmıştan fazla eseri içerir. '117' numaralı esere baktığımızda dört ana bileşen ayna görünümündedir. Fakat resme daha yakından baktığımızda, dört sarı elmasın içinde farklı desenlerin olduğunu görebilirsiniz. Kunz'un çalışmalarında renkler keskinleşir ve solar. '396' numaralı bu çalışmada kırmızı ve mavi renkler dışa doğru zayıflar. Görüntüler bir düzenin düzensizliğini ifade eder. Örümcek ağı ya da kelebek kanadındaki örüntüleri çağrıştırır. Yukarıda '100' numaralı eserde; dört ve sekiz köşeli yıldızların yanı sıra olarak aylar, iki kenarlı bir karenin çevrelediği ince ağa dolanmış, aşağıdaki şeklin zihninden çıkıyor gibi görünüyor. Elmas kafasıyla, ince kollarının tuttuğu gazetenin sayfaları tarayan bir adam olarak görüyoruz. Tabi aynı resim her birimizde farklı imgeler oluşturabilir. Bir teoriye göre Kunz, 1939'da yukarıda gördüğünüz resmi çizerken atom bombasını tahmin etmişti. Amerika dünyayı yok edebilecek bir silah geliştirecek diye o kadar paniğe kapılmıştı ki, bir rivayete göre hemen çizmeyi bıraktı. Görüntüde neyin atom bombasını akla getirdiği hemen hiç belli değil; merkezdeki delik belki kaybı temsil ediyor olabilir. Resim mantarın alt perspektiften kağıda aktarılması gibi de görünüyor. Hipnotik elmas dizisinden biri olan 3 numaralı eserde; ince lazerler görüntünün içinden geçerek, merkezdeki gözlerle birleşerek, grafik kağıdından neredeyse üç boyutlu çıkıyormuş gibi görünen piramitlerin ortaya çıkmasına neden oluyor. Kunz'un eserleri, karmaşık geometrik formların güzelliği ve etkileyici detaylarıyla insanlığın ve doğanın güçlerini anlamak için doğayla uyum içinde çalışan işlerdir. Eğer esere baktığınızda zihninizde karmaşık izlenimler oluşuyorsa, bu durum bir insanın manevi yolculuğunu yansıtıyor.. Emma Kunz Merkezi, İsviçre'deki kültürel mirasın korunmasına katkıda bulunmak; Kunz'un eserlerinin kültürel, tarihi önemini vurgulamak, onun eserlerini korumak ve yaşatmak amacıyla kurulmuştur. Merkez, şifacının kendi yaşam alanı olan Würenlos'ta evinde bulunur. Günümüzde bu merkezde; Emma Kunz'un resimlerini görebileceğiniz gibi, onun tıbbi çalışmaları ve alternatif tıp uygulamaları hakkında da bilgilere ulaşabilirsiniz. Ayrıca merkez o'nun araştırmalarını, günlüklerini ve diğer yazılarını da barındırır. Emma Kunz Merkezi düzenli olarak sergiler, seminerler ve konferanslar düzenlemektedir. Bu etkinlikler Emma'nın eserleri, felsefesi ve şifa kaynakları hakkında daha fazla bilgi edinmek isteyenler için harika bir fırsattır.


Amerikalı Mary Cassatt, 1800'lerin sonlarında empresyonist hareketin önde gelen sanatçılarından biriydi. Gustave Geffroy tarafından Marie Bracquemond ve Berthe Morisot ile birlikte empresyonizmin les trois grandes dames olarak tanımlanmıştır. Cassatt, özellikle anneler ve çocuklar arasındaki yakın bağlara vurgu yaparak kadınların sosyal ve özel hayatlarına dair imajlar yarattı. Mary Cassatt, 1844 yılında Pennsylvania'da üst-orta sınıf bir ailede doğdu. Babası Robert Simpson Cassatt başarılı bir borsacı ve arazi spekülatörüydü. Annesi Katherine Kelso Johnston, bankacı bir aileden geliyordu. İyi bir eğitim almış olan Katherine Cassatt, kızı üzerinde derin bir etkiye sahipti. Cassatt'ın hayat boyu arkadaşı Louisine Havemeyer anılarında şunları yazmıştı: Mary Cassatt'ın annesini tanıma ayrıcalığına sahip olan herkes, 'nin yeteneğinin yalnızca ondan miras kaldığını hemen bilirdi. Sanatçı Robert Henri'nin uzak bir kuzeni olan Cassatt, ikisi bebeklik döneminde ölen yedi çocuktan biriydi. 1851'den 1855'e kadar Fransa ve Almanya'da yaşayan genç Mary Avrupa sanat ve kültürüne erken tanıklık etti. Aile doğuya, önce Lancaster- Pennsylvania'ya, daha sonra Philadelphia bölgesine taşındı ve Cassatt burada altı yaşında okula başladı. Cassatt, seyahati eğitimin ayrılmaz bir parçası olarak gören bir ortamda büyüdü; Avrupa'da beş yıl geçirdi ve Londra, Paris ve Berlin de dahil olmak üzere birçok başkenti ziyaret etti. Yurt dışındayken Almanca ve Fransızca öğrendi, resim ve müzik derslerini aldı. Gustave Courbet, Jean-Baptiste-Camille Corot, Eugene Delacroix ve Jean-Auguste-Dominique Ingres'in sanatını görmüş olabileceği 1855 Paris Dünya Fuarı'nı ziyaret ettiği tahmin edilir. Sergide ayrıca her ikisi de daha sonra meslektaşları ve akıl hocaları olan Edgar Degas ve Camille Pissarro da vardı. Ailesi onun profesyonel bir sanatçı olmasına karşı çıkmasına rağmen, Cassatt 16 yaşında Philadelphia'daki Pennsylvania Güzel Sanatlar Akademisi'nde resim eğitimi almaya başladı. Akademinin öğrencilerin yaklaşık yüzde 20'si kadındı ancak kadınların çoğu sanatı sosyal açıdan değerli bir beceri olarak görüyordu; çok azı Cassatt gibi sanatı kariyer edinmeye kararlıydı. Burada ressam Jean-Leon Gerome'dan özel dersler aldı, eski ustaların eserlerini kopyaladı ve eskiz yaptı. Courance ve Ecouen'de kaldı ve Edouard Frere ve Paul Soyer ile çalıştı. Ailesinin güçlü itirazlarına rağmen Cassatt 1866'da Paris'e gitti. 1868'de The Mandolin Player adlı tablosu Paris Salonu'na kabul edildi ilk kez bir çalışması orada temsil edildi. Fransa'da üç buçuk yıl geçirdikten sonra Fransa-Prusya Savaşı Cassatt'ın çalışmalarını kesintiye uğrattı ve Cassatt 1870 yazının sonlarında Philadelphia'ya döndü. Yurtdışında yaşarken sahip olduğu sanatsal özgürlük, Philadelphia'nın eteklerine dönüşünde hemen söndü. Sadece uygun malzemeleri bulmakta zorluk çekmedi, aynı zamanda babası sanatıyla ilgili herhangi bir şey için ödeme yapmayı reddetti. Para toplamak için bazı resimlerini New York'ta satmaya çalıştı ancak onları Chicago'daki bir satıcı aracılığıyla tekrar satmaya çalıştığında tablolar 1871'de bir yangında trajik bir şekilde yok oldu. Bu engellerin ortasında, Pittsburgh başpiskoposu Cassatt ile temasa geçti. Sanatçıyı İtalyan usta Correggio'nun iki eserinin kopyalarını çizmesi için görevlendirmek istedi. Cassatt görevi kabul etti ve orijinallerinin İtalya'nın Parma kentinde sergilendiği Avrupa'ya doğru yola çıktı. 1872'de İtalya'da sekiz ayını Correggio ve Parmigianino resimlerini inceleyerek ve Parma Akademisi gravür bölüm başkanı Carlo Raimondi'nin tavsiyesiyle çalışarak geçirdi. 1873'te Velazquez, Rubens ve Hals'in eserlerini incelemek ve kopyalamak için İspanya, Belçika ve Hollanda'yı ziyaret etti. 1874'te Cassatt daimi ikametgahı olarak Paris'i seçti ve stüdyosunu orada kurdu. Üç yıl sonra ailesi ve kız kardeşi Lydia ona katıldı. Ailesi sık sık 1870'lerin ve 1880'lerin sonlarındaki çalışmaları için model olarak görev yaptı; bu çalışmalar tiyatroda ve operada, bahçelerde ve salonlarda çağdaş kadınların birçok görüntüsünü içeriyordu. Cassatt, Paris'te daha sonra söylediği gibi, kadınların ciddi işler yaparlarsa tanınması için savaşmak zorunda olmadıkları bir şehirde sanatına konsantre olma fırsatına sahipti. İlk büyük sergisi ise 1872'de Paris Salonu'ndaydı; bunu 1879, 1880, 1881 ve 1886'da sekiz serginin dördünde sergilendiği salon sergileri izledi. Ancak 1875'te Salon tarafından girişlerinden biri reddedildiğinde ve 1877'de girişlerinin hiçbiri kabul edilmediğinde Paris'in resmi sanat dünyasının siyaseti ve geleneksel zevkleri ile hayal kırıklığına uğradı. Resmin eski yöntemlerden kurtulması ve modern dünyaya uyum sağlaması gerektiğini şiddetle hissetti. Cassatt, yeni bir tür resim talebinin cevabını, bağımsız Fransız sanatçılardan oluşan küçük bir çevre olan Empresyonistlerin çalışmalarında buldu. 1877'de Edgar Degas, onu grupla çalışmalarını göstermesi için davet etti. Böylece Cassatt, Fransız İzlenimcilerine katılan sadece üç kadından biri ve tek Amerikalı oldu. İzlenimcilerin etkileri altında Cassatt, tekniğini, kompozisyonunu ve renk ve ışık kullanımını gözden geçirdi ve Fransız avangardının, özellikle Degas ve Manet'in eserlerine olan hayranlığını ortaya koydu. Edgar Degas'ın ve Gustave Courbet'nin tarzı kendisine ilham verdi. Degas'ın sanatının hayranıydı ve iki sanatçı sık sık birlikte çalıştı. Bir keresinde bir arkadaşına şöyle yazmıştı: Gidip burnumu pencereye yaslardım ve onun sanatından alabildiğim her şeyi özümserdim. Hayatımı değiştirdi. Sanatı o zaman görmek istediğim gibi gördüm. Pastel ortamı kullanma konusunda yenilikçi ve yaratıcı olan Cassatt, çizimde büyük ustalık gösterdi ve özellikle pozsuz asimetrik kompozisyonları tercih etti. 1879'dan itibaren Paris'te Empresyonistlerle çalışmalarını sergileyen Cassatt, 1886'da New York'taki Durand-Ruel Galerileri'nde düzenlenen Amerika Birleşik Devletleri'ndeki ilk büyük Empresyonist sanat sergisine dahil oldu. Çağdaş yaşamın hızla yakalanan anlarına Empresyonist bir vurgu yaparak iç mekanlarda kadınların sahnelerinde uzmanlaşmaya devam etti ve tekniğini yağlı boya ve çizimden pastel ve baskıya genişletti. İzlenimci arkadaşlarının çoğu manzara ve sokak sahnelerine odaklanırken Cassatt günlük yaşamı kapsayan ve onda güzellik bulan portreleriyle ünlendi. Özellikle günlük ev ortamlarında kadınlara ve çocuk sahibi anneleri işledi. Ancak Rönesans'ın Madonna'larının ve meleklerinin aksine, Cassatt'ın portreleri doğrudan ve dürüst doğaları da alışılmadıktı. American Artist'te yorum yapan Gemma Newman, Sürekli hedefinin tatlılık değil, güç elde etmek olduğunu; duygusallık ya da romantizm değil gerçek. olduğunu belirtti. Cassatt'ın üst-orta sınıf ve üst sınıf kadınları tasvirleri izlenimci tekniğinin havadar fırça işçiliğinin ve taze renklerinin ardında anlam katmanları içeriyorlardı. Bu eserler, tüm kadın tasvirleri gibi, belirli bir nedenden ötürü bu kadar popüler bir başarıya ulaşmış olabilir: birçok kadının aslında oy haklarına, kıyafet reformuna, yükseköğretime ve sosyal haklara ilgi duymaya başladığı bir dönemde kadınların iç rollerini idealize etmek için toplumsal bir ihtiyaç olan eşitlikle doludurlar. Cassatt'ın çalışmasında duygular hareketler ve yüz ifadeleri yoluyla iletilir. Hızlı ve kabataslak bir fırça darbesiyle çalışır. Samimi bir alanda çocuklar oynar, uyur ve okur. Cassatt'ı 1893 Dünya Kolomb Sergisi için bir duvar resmi çizmeye davet eden ve Kadınların bir şey değil, biri olması gerektiğini, düşünen bir iş kadını ve hayırsever olan Bertha Honore Palmer sanatçının ilerici tavrını paylaştı ve takdir etti. Başlangıçta, Cassatt çoğunlukla Empresyonist tarzda arkadaşlarının veya akrabalarının ve çocuklarının figürlerini çizdi. 1890'da Paris'te düzenlenen büyük Japon baskı sergisinden sonra Japon ustaları Utamaro ve Toyokuni'nin etkisinin belirgin olduğu 10 renkli baskı serisini ortaya çıkardı. Bu gravürlerde, aquatint, drypoint ve yumuşak zemini birleştirerek baskı tekniğini mükemmelliğe getirdi. Olgun ve belki de en tanıdık döneminin temel motifi, küçük çocuklara bakan annelerdir. 1892'de Chicago Dünya Fuarı onu bir duvar resmi çizmesi için görevlendirdi. Şimdi ortadan kaybolan, The Modern Woman olarak adlandırılan bu alegorik parçada, üç paneli yan yana getiriyor: Young Women Pursuing Glory, Young Women Reaping the Fruits of Knowledge ve Young Women Embodying Art, Music and Dance. Onlar aracılığıyla Mary Cassatt, kadınların eğitiminin ve mükemmelliklerinin önemini vurgulamakta, tüm cinsiyetlerin eşit olduğu ve kadınların bilgiye erişebildiği ve erkeklerle aynı sosyal statüden yararlandığı hayalindeki toplumu çizmektedir. 1904'te Cassatt, kendisine Legion d'honneur Şövalyesi nişanı veren Fransız hükümeti tarafından kültürel katkılarıyla tanındı. Son ziyaretini 1908'de Amerika Birleşik Devletleri'ne yaptı. Sanat koleksiyoncularına danışmanlık yapan Cassatt'ın rolü, burada birçok kamu ve özel koleksiyona fayda sağladı. Bu zamana kadar birçok kişisel kayıp yaşadı; sevgili kız kardeşi Lydia ve erkek kardeşi Alexander'ı kaybetti. 1914'e gelindiğinde artan görme bozukluğu nedeniyle Cassatt, sanatını sergilemeye devam etmesine rağmen artık çalışamadı. Birinci Dünya Savaşı sırasında esas olarak Grasse'de yaşadı ve daha sonra Paris'in kuzeybatısındaki Le Mesnil-Theribus'ta bulunan kır evinde 14 Haziran 1926'da öldü. Kadınların sanat dünyasında ün kazanmanın çok zor olduğu bir dönemde sanatçı 20. ve 21. yüzyıllarda önemli ve etkili oldu. John Singer Sargent ve James McNeill Whistler ile birlikte 1800'lerin sonlarındaki en önemli Amerikalı sanatçılardan biri olarak kabul edilir. Aynı zamanda kadın sanatçılar üzerine etkili araştırmaların odak noktası oldu ve çalışmaları Griselda Pollock ve Linda Nochlin gibi önemli feminist sanat tarihçileri tarafından tartışıldı. Çağdaş bir mücadeleyi somutlaştıran ressam, sanatseverlere ilham vermeye devam ediyor. Sanat tarihçisi Petra Chu, bu tabloyu çocukluğun radikal olarak yeni bir görüntüsü olarak tanımladı çünkü çocukları canlı bebekler ya da kusursuz melekler olarak tasvir eden pek çok tablodan uzak olan Mavi Koltuktaki Küçük Kız bir çocuğun bir çocuk olduğunu, elbette huysuz olabileceğini göstermeye cesaret etti. Olgun kariyerinin bu önemli çalışmasında Cassatt, küçük bir kızı tek başına bir iç mekanda canlandırmayı seçti. Görünen fırça işi ve figürün gayri resmi duruşu İzlenimciliğin ayırt edici özellikleridir; asimetrik kompozisyon, yükseltilmiş bakış açısı, sığ alan ve sahnenin ani kırpılması, Japon sanatının da etkisini göstermektedir. Degas'ın bir arkadaşının çocuğu olan küçük kız, izleyiciye genç yaşını anımsatan bilinçsiz bir şekilde oturuyor ve etrafındaki yetişkin mobilyaları tarafından cüceleşme şekli, çocukluğun belirli aşamalarının garipliğini ve izolasyonunu çağrıştırır. Canlı mavi döşemeli aşırı doldurulmuş mobilyaların baskınlığı, her ikisi de kızın pozuyla eşleşen garip bir huzursuzluk ve bitkinlik duygusu yaratır. Dantel detaylı beyaz elbise ve uyumlu çorap ve saç fiyonklu Tartan şal, zamanının çocuk modasının zirvesiydi. Resimdeki yavru köpek Baptiste ise arkadaşı Degas'nın ona bir hediyesiydi. Batty olarak da adlandırılan köpek, sadece onun ilham perisi değil aynı zamanda Cassatt'ın hayatının geri kalanında daimi arkadaşı oldu. New York Times incelemesinde Karen Rosenberg tarafından bir başyapıt olarak kabul edilen tablo günümüzde Washington'daki Uluslararası Sanat Galerisi'nde sergilenmektedir. New York'ta olduğu kadar Paris'te de, dünyanın kültür başkenti olarak kabul edilen opera, yüksek sosyeteden kimlerin toplanıp dedikodu yaptığı ve dedikodular arasında şampanya yudumladığı, yalnızca gösteri için değil aynı zamanda akranlarını görme ve onlar tarafından görülme fırsatı için de hoşlanan Parisliler arasında son derece popüler ve görülmesi gereken bir yerdi. Bu tuval, Paris'teki ünlü bir tiyatro olan Comedie-Francaise'de gündüz performansına katılan şık bir kadını tasvir ediyor. Cassat'ın kız kardeşi Lydia'nın profili, bir çift opera gözlüğünü gözlerine kaldırırken ancak aşağıdaki performansı izliyormuş gibi onları aşağı eğmek yerine, bakışları düzdür. Ana figür, erkeğin bakışlarının öznesi olurken sahneyi izliyor ya da diğer tiyatro oyuncularını gözlemliyor olabilir; bu arada kadının hemen yanına yerleştirilen izleyici tüm sahneyi içine alıyor. Cassatt'ın iyi giyimli izleyicilerin birbirleri için kendi performanslarını sergiledikleri gerçeğini algısal olarak kavradığı tablosunda figürün elbisesinin siyahı, arka planda, birkaç sıra aşağıda ona kendi gözlükleriyle bakan bir adam da dahil olmak üzere diğer figürlerin kıyafetlerinde yankılanıyor. Cassatt'ın resmi bakma eylemini araştırır, gözlemci ile gözlenen, izleyici ile oyuncu arasındaki geleneksel sınırları yıkar. Cassatt'ın ablası Lydia, sanatçının en sevdiği modellerinden biriydi. Bu resimde Lydia, elbisesi ve yüzü arka planla aynı gevşek, tüylü fırça darbeleriyle boyanmış ve çapraz olarak pozlanmış figürünü asimetrik kompozisyona kilitleyen koltukta profilde oturuyor. Beyaz, pembe, açık maviler ve taze yeşilden oluşan tipik Empresyonist palet, neşeli bir ruh hali uyandırıyor ancak bu aynı zamanda ciddi bir an: bir gazete okuma konusunu gösterirken Cassatt, kadınların 19. yüzyılda artan okuryazarlığının önemine, topluma artan katılımlarına ve oy hakları için savaşmaya başladıklarında güncel olaylar hakkındaki farkındalıklarına işaret ediyor. Tablo Joslyn Sanat Müzesi, Nebraska'da sergilenmekte. Küçük kızını yıkayan bir kadını yakından izlediği bu sahnede Cassatt, Japon sanatının belirli üslup etkilerini kendi çevresinin konusuyla birleştirir. Birkaç çiçek deseni ve kadının elbisesinin çizgileri de dahil olmak üzere bu kompozisyondaki desen çeşitliliği, ölçülü bir griler ve leylaklar paleti ile birleştirilmiştir; yumuşak renklendirme, izleyicinin sahnenin konusuna, anne ile çocuk arasındaki yakın ilişkiye konsantre olmasını sağlar. Samimiyetleri, yakın konumlandırılmış yüzleriyle ve kadının çocuğun ayağındaki elinden kadının dizindeki eline kadar uzanan temas çemberi ile gösterilir. Chicago Sanat Enstitüsü'nde sergilenen eserinde Cassat, Madonna ve Çocuğun geleneksel sanatsal konusunu çağrıştırdı ve imajını laik hale getirdi. Yüzyılın başlarında Cassatt, figürleri için profesyonel modeller kullanarak neredeyse yalnızca anneler ve çocukları konu alan tablolar üzerine çalışıyordu. Bu resimde, yine yaşamın farklı evrelerinde kadınlar arasındaki etkileşime yakından bakıyor. Annenin modaya uygun kıyafeti, çocuğun masum çıplaklığığı içerisinde iki figür, jestleri ve bakışları ile birleşmektedir. Kompozisyona iki ayna dahil ederek Cassatt, görüntülerin içinde görüntülerin karmaşık mekansal ve kavramsal düzenlemesini oluşturmuş. Diego Velazquez ve Peter Paul Rubens'ten Edouard Manet'e kadar sanatçılar kadınları aynalarda kendilerine bakan, kendilerini başkaları tarafından beğenilecek güzellikte nesneler olarak gören kadınları tasvir etmişti. Cassatt bu geleneğin Batı sanatında farkındaydı ve Anne ve Çocuk eserinde bunu altüst etti. Tablo, Ulusal Sanat Galerisi Washington DC'de sergilenmektedir. - Weinberg, H. Barbara. Mary Stevenson Cassatt (1844 1926). In Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art. metmuseum. org/toah/hd/cast/hd_cast. htm (October 2004) - Mary Cassatt Biography, Art, & Facts Encyclopedia Britannica - Understanding Mary Cassatt's Depictions of Domestic Life, Artsper Magazine - Mary Cassatt Paintings, Biography, Ideas The Art Story - Mary Cassatt Biography - Mary Cassatt In the Loge


Yaşımız kaç olursa olsun, hepimizin kendini iyi hissettiğinde veya efkarlı olduğunda ellerimizin ilk gittiği en nadide parçaların bulunduğu şarkılar, Türk Sanat Müziği şarkılarıdır. Bu şarkılar bize huzur verirken öte yandan bizi derin düşüncelerle baş başa bırakabilme özelliğine sahiptirler. Türk Sanat Müziği dünyasında kimi şarkılar var ki melodisi ve sözleri kadar arkasında sakladığı hikayesi ile de dinleyenleri kendisine çeker. Sizler için derlediğimiz çok sevilen Türk Sanat Müziği şarkılarının arkasında hangi hikayeler gizli kalmış gelin birlikte bakalım. Aslında Neşet Ertaş'ın bir türküsü olan bu parçaya, Sanat Güneşi'miz olan Zeki Müren farklı bir yorum getirerek bizler için söylemiştir. Hikayesi ise hepimiz için gönlümüzü yakmaktadır. Parçanın başkahramanı olan Arap Mustafa, anne ve babasının vefat etmesi nedeniyle küçük yaştan itibaren çalışmak zorunda kalmıştır. Bu sırada Hacı Mehmet Ağanın kızı olan Zahide'ye aşık olur. Arap Mustafa askerdeyken Zahide, başka bir adamla evlenmek zorunda kalır. Bu haberi alan çaresiz Arap Mustafa, tüm acısını bu parça ile dile getirmiştir. Bu parça aslında Orhan Seyfi Orhon'un Veda Busesi adlı şiirinden esinlenerek söylenmiştir. Hikayesi ise hepimizi üzecek niteliktedir. Orhan Seyfi Orhon bu şiirini, kanser hastası olan kızı için kaleme almıştır. Kızının son isteğini ve kızıyla birlikte yaptığı son konuşmayı bu yürek burkan şiirde görüyoruz. Tarkan ise 2016 yılında çıkardığı Ahde Vefa adlı Türk Sanat Müziği şarkılarını tekrar yorumladığı albümünde, Orhan Seyfi Orhon'un şiirini de seslendirmiştir. Atatürk'ün de severek dinlediği şarkılardan biri olan Kimseye Etmem Şikayet, aslında söylemesi hiç de kolay olmayan bir şarkı. Çünkü şarkının sözleri küçük bir kız çocuğunun yakarışlarıdır. Zengin bir ailenin çocuğu olan İhsan Raif Hanım, İstanbul'da ailesi ile birlikte yaşamaktadır. Bir gün odasında kardeşi ile oyun oynarken içeriye bir adam girer ve İhsan Raif'i kaçırmaya çalışır. Bu kaçırma girişimi başarısızlıkla sonuçlansa da İhsan Raif'in babası bu olayın peşini bırakmaz ve henüz on üç yaşındaki kızını, kızını kaçırmaya çalışan adamla zorla evlendirir. İhsan Raif, zorla İzmir'e gelin gitmeden hemen önce işte bu sözleri kaleme alır. Makber'i birçoğumuz biliyordur belki de. Mersiye tarzında bir şiir olan Makber'i Abdülhak Hamit Tarhan, ilk eşinin vefatının ardından kaleme almıştır. İlk eşini verem yüzünden kaybeden Abdülhak Hamit, altı ay boyunca kendisini karanlık bir bodrum katına kapatır. Altı ayın ardından gün yüzüne çıktığında ise Gülhane Parkı'na gider ve orada bulunanlara Makber şiirini okur. O an orada olup şiiri dinleyenler ise gözyaşlarına boğulur. 1970'li yılların popüler ruh doktur Rahmi Duman, sadece on beş yaşındaki oğlunun yasa dışı bir örgüt tarafından kaçırılması ile sarsılır. Oğluna karşılık istenilen fidyeyi denk getirip ödenmesi ve oğlunun kurtulmasına kadar geçen süre, bir baba için tarif edilemez kaygı ve acı olsa gerek. Rahmi Duman da bu acı ve kaygıyı bestelemesi için bestekar Alaeddin Yavaşça'ya verir ve işte ortaya böyle bir eser çıkar. Zengin ve zamansız parçalarla dolu Türk Sanat Müziği'nde her şarkıların bir hikayeye ihtiyacı yoktur. Yazının kalanında ise sizlere Türk Sanat Müziği'nden seçtiğimiz, dinlemeye doyamayacağınız şarkıları ekledik! Ayrıca, En Çok Sevilen Türk Sanat Müzikleri adlı yazımızı okumak için buraya tıklayabilirsiniz! - Fikriyat, Zahide'm türküsünün hikayesi, Erişim tarihi: 22.07.2022, Web.


İngiliz arkeolog Arthur Evans, 1900'lü yıllarda Girit Adası'nda yeraltına sıkışıp kalmış bir kültürü yaptığı kazılarla ortaya çıkarmıştır. Evans, Knossos'da yaptığı kazılarda bu şehir etrafına kurulmuş bir uygarlık keşfetmiştir. Bu uygarlığa kurucusu olduğu düşünülen ve hakkında birçok olağanüstü hikaye bulunan Kral Minos'un adını vermiştir. Minos'un Antik Çağlarda yazarların eserlerinde önemli bir yeri vardı ve kendisinden Girit'in Kralı olarak söz edilirdi. Efsaneye göre; Knossos Kralı Minos, denizler tanrısı Poseidon'a kurban vermeyi unutmuştur. Bunun üzerine Poseidon, ceza olarak Minos'a bir boğa göndermiş ve Minos'un eşi Paisphae bu boğaya aşık olmuştur. Paisphae ve boğanın birleşimden kafası boğa, vücudu ise insan biçiminde bir çocuk dünyaya gelmiştir. Bu yaratığa Minatauros adı verilmiştir. Kral Minos, bu yaratığı hapsetmek için İkarus'un babası olan Daidolos'a içine girildikten sonra çıkılmasının mümkün olmadığı bir yapı inşa etmesini emretmiştir. Labirintos adı verilen bu yapı bugünlerdeki labirentlerin atası sayılır. Kral Minos, insan etiyle beslenen Minatauros'un Labirintos'ta beslenme ihtiyacını karşılamak için Atinalı insanların kurban edilmesine karar vermiştir. Bundan dolayı her dokuz yılda bir Atina'dan seçilen on dört genç Minatauros'a yem edilmiştir. Bu durumun Atina Kralı Theseus'un Girit'e gelip labirentin derinliklerindeki Minatauros ile savaşarak onu öldürene kadar devam ettiği rivayet edilir. Bu efsane yüzyıllar boyunca pek çok farklı alanda verilen farklı eserlere konu olmuştur. Knossos etrafına kurulan Minos Uygarlığı'nın tarihi Arthur Evans'ın kazılarda bulduğu çanak çömleklere göre Erken Minos (M. Ö. 3000-2200), Orta Minos (M. Ö. 2200-1500) ve Geç Minos (M. Ö. 1500-1000) olarak ayrılmıştır. Başka bir popüler bilimsel anlayışa göre ise sarayları ile ünlü olan Minos Uygarlığı tarihi; Saraylar Öncesi Çağ, Eski Saraylar Çağı, Yeni Saraylar Çağı ve Saraylar Sonrası Çağ olarak dört döneme ayrılmıştır (Gözlü, 626). Minos Uygarlığı'nda saraylar inşa edilirken herhangi bir plan uygulanmaz, sarayların temel odaları inşa edildikten sonra ihtiyaçlar doğrultusunda sonradan ekleme kısımlar yapılırdı. Bu yüzden de saraylar görünüş olarak düzensiz yapılara sahipti. Mimari alanda gelişmiş bir uygarlık olan Minos'un en önemli sarayları Knossos, Phaistos, Mallia, Kato ve Hagi Triada Saraylarıdır. Bu saraylar içerisinde en ihtişamlı ve popüler olanı ise Knossos Sarayı'dır. 22.000 metrekarelik bir alanı kaplayan bu sarayda 1500'ün üzerinde oda vardır. Avlunun etrafına farklı farklı dönemlerde eklemeler yapılmasıyla büyüyen bu sarayın mimari yapısının bir labirente benzemesi Minatauros efsanesiyle bağdaştırılmıştır (Gür, 10). Knossos Sarayı'nın labirente benzemesi dışında göze çarpan özelliklerinden biri de sarayın duvarlarında yer alan fresklerdir. Fresk, Antik Çağlarda ıslak sıvanın üzerine yapılan sıva kuruduktan sonra herhangi bir boyama ya da çizim işleminin yapılamadığı duvar resimleridir. Renkli ve figürlü fresklere en çok rastlanılan yer Knossos Sarayı olup sarayın taht odasına giden koridor canlı ve hoş görünen birçok fresk ile süslenmiştir. Fresklerde çoğunlukla zengin oldukları ön planda olan kadınlar ve erkekler, tanrıçalar, çeşitli bitkiler resmedilmiştir. Ege ve Akdeniz'deki çoğu kültürden etkilenen Minos halkı, bu kültürleri kendi değerleriyle harmanlayarak özgün hale getirmiştir. Yerleşim yerlerinin ve sarayların etraflarında surların bulunmamasından, barışçıl bir toplum oldukları sonucu çıkarılır. Barışçıl nitelikleri sayesinde yeteneklerini ve zamanlarını sanatta gelişmek için kullanmışlardır (Gür, 11). Bulundukları konum itibariyle gördükleri doğal güzellikleri çeşitli sanat dallarına yansıtmışlar ve saray duvarlarına bitkiler ve denizlerin eşsiz güzelliklerini aktarmışlardır. Minos Uygarlığı hakkında buluntulardan yola çıkarak toplumun anaerkil bir yapıda olduğu söylenebilir. Minos dininde çok sayıda tanrıça bulunması ve kadınların dini törenlerde, şenliklerde ön planda yer alması bu anlayışı desteklemektedir. Kadınlar avcı, akrobatik, yarışçı başta olmak üzere sosyal yaşamın her alanında yer almaktadır. Çeşitli sanat eserlerinde özellikle fresklerde, kadınlar törenlerde genellikle töreni yönetici konumda ve erkeklerden büyük ve önde tasvir edilmiştir (Gözlü, 630). Minoslular sanat ve tarım gibi uğraşlarının yanında deniz aşırı ticaret ile de ilgilenmişlerdir; el işçiliği ile ürettikleri çanak, çömlek, seramik eşyaları satmışlardır. Ayrıca ekonomilerinde önemli yeri olan zeytinyağı, şarap ve bitkilerden ürettikleri parfümleri de ihraç etmişlerdir. Mısır'da bulunan Minos seramikleri, ticaret ağlarının geniş bir düzleme yayıldığını kanıtlar niteliktedir. Başarılı ticari faaliyetleri sayesinde kısa sürede ekonomik seviyeleri büyük bir devlet haline gelmişlerdir. Minos Uygarlığı'nın kullandığı Linear A tipi yazı hala tamamen çözümlenememiştir. Ancak son günlerde Miken Uygarlığı'nın kullandığı Linear B tipi yazı ile aralarındaki benzerlikler keşfedilmiş ve Minos yazısını çözümlemeye bir adım daha yaklaşılmıştır. Minos Uygarlığı'nın en parlak dönemlerinde meydana gelen Thera Volkanı'nın patlaması, onun sonunu hazırlayan ilk olaydı. Tarihin en büyük patlamalarından biri olan bu durum tsunamiye ve depremlere yol açmış, Minoslular yaşanan felakette yıkılan merkezlerini terketmek durumunda kalmışlardır. Bu sırada Akhalar, Girit Adası'na yerleşmiş ve Minos Uygarlığı'na son vermişlerdir. - Gür, Barış. Girit'in Arkeolojik Mirası ve Söylencesel Geçmişinde Minos Kültürü. Arkeoloji ve Sanat 157.157 (2018): 9-24. - GÖZLÜ, Ahmet. TUNÇ ÇAĞI (İÖ. 3100-1100) MİNOS FRESKLERİNDE DİŞİL FİGÜR BETİMLERİ. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 28 (2021): 623-643. - https://ets. anadolu. edu. tr/storage/nfs/TAR116U/ebook/TAR116U-13V3S1-8-0-1-SV1-ebook. pdf - Minotaur: Antik Yunan ve Roma Mitolojisinin Canavarı. https://arkeofili. com/minotaur-antik-yunan-ve-roma-mitolojisinin-canavari/ 19.08.2023 - Minos Uygarlığı: Avrupa'nın İlk Medeniyeti. http://www. antiktarih. com/2019/05/02/minos-uygarligi-avrupanin-ilk-medeniyeti/ 19.08.2023


Swiss Army Man (2016) ile tanıdığımız yönetmenler Daniel Kwan ve Daniel Scheinert'ın son filmi Everything Everywhere All At Once, vizyona girdiği ilk günden beri 2020'lerin kült filmlerinden biri olma yolunda hızla ilerliyor. Amerikan bağımsız sinemasının önde gelen yapım ve dağıtım şirketi A24 bünyesinde izleyiciyle buluşan film, uzun yıllardır Amerika'da çamaşırhane işleterek yaşamını sürdüren Çinli göçmen bir kadının yaşayabileceği alternatif hayatlarla bağlantılı diğer evrenleri keşfederek, dünyayı tek başına kurtarması gereken bir maceraya doğru sürüklenmesini konu alıyor. Son yılların oldukça klişeleşmiş temalarından olan çoklu evrenler anlatısı üzerine kurulan Everything Everywhere All At Once, kaotik ve hızlı sinema dili, absürtlüğü ve felsefi alt metniyle benzerlerinden ayrılan kendine has bir yapım. Öyle ki film ana akım sinemanın çok sevdiği çoklu evrenler/paralel evrenler temasını maddi sıkıntıları olan, kızıyla sorunlar yaşayan, sert ve depresif bir kadının yaşadığı dönüşümü anlatmak için bir araç olarak kullanıyor. Ana karakter Evelyn ve ailesinin başından geçen onlarca olay izleyiciye hayatın anlamı hakkında bir şeyler anlatmak istiyor. Özellikle Arthouse sinemada insanın anlam arayışı gibi felsefi konuların izleyiciye düşünme payı bırakan sahneler eşliğinde ağır ağır işlenmesine alışık olsak da Everything Everywhere All At Once bu formülü de yerle bir ediyor ve bizlere soluklanma süresi bırakmayan, sürekli parçalanarak çoğalan sahnelerle bezeli hareketli bir sinema örneği sunuyor. Yaşama ve bireye dair irdelenen bütün meselelerin ciddi ve tutarlı bir dünya yerine, uçuk kaçık ve belirsizliklerle dolu bir dünya içinde anlatılması filmin özgün yönlerinden bir diğeri. Yönetmenler absürtlüğün dozunu bu denli yüksek tutarak, birçok klişeden beslenerek ve karakterlerine sürekli beklenmedik şeyler yaptırarak her şeye aynı anda yetişmeye çalışan günümüz insanına biraz gevşeyin ve hayatın tadını çıkarın mesajını veriyor. Film 140 dakikalık süresi boyunca sayısız janrı birbirinin içine geçiriyor, birçok kültleşmiş yapıma göndermeler yapıyor, tıpkı adı gibi her şeyi aynı anda anlatmaya çalışarak izleyicisini görsel ve duygusal bir bombardımana tutuyor. Bu durum zaman zaman filmin takibini zorlaştırıp yorucu bir etki yaratabilse de ufuk açıcılığı ve yaratıcılığı her sahnede inkar edilemez hale geliyor. İlk yarısıyla eğlence ve aksiyon dozu yüksek bir bilimkurgu-macera filmi olarak ilerleyen Everything Everywhere All At Once, ikinci yarısıyla birlikte felsefi yönünü ortaya koyuyor ve içinde yaşadığımız bu koca evrende anlamlı bir şeyler olup olmadığını sorgulamaya başlıyor. Bunu yaparken de bizlere altı güçlüce çizilmiş net bir mesaj vermek istiyor: Kendinin en kötü versiyonu olsan bile kendi anlamını kendin yarat! Yazının bundan sonraki kısmı spoiler içerir! Evelyn, çıktığı akıl almaz yolculuk esnasında alternatif evrenlerdeki onlarca versiyonu arasından kendisinin en kötü versiyonu olduğunu öğreniyor. Örneğin paralel evrenlerin birindeki Evelyn başarılı bir şefken diğeri Kung Fu ustası, bir diğeri ise ünlü bir sinema yıldızıdır. Bizim evrenimizdeki Evelyn ise; vergi borçlarıyla boğuşan, eşi Waymond ile türlü sorunları olan ve kızı Joy'un eşcinsel olduğunu kabullenmekte güçlük çekerek, bu durumu Çin'den gelen babasına söylemeye cesaret edemeyen bir kadın olarak karşımıza çıkıyor. Yaşadığı tüm bu maddi ve ailesel sorunların yanında, bir de bu senin en kötü versiyonun cümlesiyle karşı karşıya kalan ana karakterimiz, hayatının bir hiç olduğuna inanıp pes etmek yerine, hayattaki amacını öğrenebilmek için uzun bir maceraya çıkıyor. Bu macerada Evelyn'in tüm alternatif evrenlerdeki iyi versiyonlarıyla etkileşime geçip adeta seçilmiş kişi olarak evreni kurtarmakla görevlendirilmesi filmin önemli noktalarından bir tanesi. Kendisinin en kötü versiyonu olan, potansiyelini gerçekleştirememiş birinin seçilmiş kişi olabileceği kulağımıza ironik gelse de izledikçe anlıyoruz ki yönetmenler tam da bu ironiyi aşmaya çalışıyorlar. Filmin alt edilmesi gereken kötü karakteri Jobu Tupaki'nin, Evelyn'in kızı Joy'un paralel evrendeki başka bir versiyonu olması ise filmin gidişatını değiştiren ve son aşamada verilecek mesaja zemin hazırlayan bir gelişme olarak karşımıza çıkıyor. Jobu Tupaki bütün evrenleri görüp deneyimlemiş ve hepsine aynı anda hakim olabilen bir karakter, fakat bu hakimiyet ve deneyim sonucunda ulaştığı sonuç ise: Hiçlik. Her şeyin hiç olduğunu, hiçbir şeyin önemli olmadığını öğrenen Jobu Tupaki, bunun üzerine etrafındaki her şeyi yok edebilecek güce sahip olan ve tüm evrenlerde var olan her şeyi kapsayan her şeyin simidi adını verdiği bir kara delik yaratıyor ve Evelyn'i bu simit görünümlü deliğin içine çekmeye çalışıyor. Bu ana sembolün simit olması filmin arkasında anlam taşıyan absürtlüklerinden sadece bir tanesi. Günümüzün modern yaşamı içinde bireyin her işe aynı anda yetişmeye çalışması, başarı gerekliliğinin getirdiği o koşturma ve her şeye hakim olma hali kuşkusuz modern insanı huzursuzluğa, hiçliğe ve anlamsızlığa sürüklüyor. Bu bağlamda bakarsak simidin nihilizmi ve modern insanın hissizliğini sembolize ettiğini söyleyebiliriz. Film bize bunun tam tersini yapmamız gerektiğini, yani kendi anlamımızı yaratarak yaşamın tadını çıkarmamız gerektiğini söylüyor. Bu bakımdan Everything Everywhere All At Once her detayıyla izleyicisine nihilizmin olumlayıcı bir versiyonunu sunuyor. Her şeyin anlamsız ve önemsiz olduğunu düşünen nihilizmin aksine, optimistik nihilizm ya da iyimser hiççilik -hayatın anlamsızlığı içinde her bireyin kendi anlamını kendisinin yaratabileceğini öne sürüyor. Yaşam boyu cevap bulamadığımız sorular, sonuçsuz kalan sorgulamalar, girip çıktığımız varoluşsal krizler ve modern yaşamın benliklerimizde yarattığı tahribatlar zaman zaman bize yaşamın anlamsız olduğunu düşündürebiliyor, hatta belki de bizi yaşamdaki her şeyin anlamsız olduğu sonucuna ulaştırıyor. Tıpkı filmdeki Jobu Tupaki karakterinin tüm arayışlarından sonra her şeyin bir hiç olduğunu anlaması gibi. Optimistik nihilizm tam da bu anlam sorununu aşabilmek için etkili bir perspektif sunuyor ve hayatın anlamının yaşamak, deneyimlemek ve mücadele etmek olduğunu söylüyor. Herkes gibi biz de bir şekilde bu dünyaya geldik, anlamlı ya da anlamsız olsa da elimizde yalnızca bir kez yaşayabileceğimiz bir hayat var. Öyleyse mutlu olmayı, sevdiğimiz şeylere tutkuyla bağlanmayı, iyi olana tutunmayı ve dilediğimizce yaşamayı hedeflemeliyiz. Evrenin amacı olmadığını düşünüyorsak amacı biz belirleyebilir, hayatımızın anlamsız olduğunu hissediyorsak kendi anlamımızı yaratabiliriz. Everything Everywhere All At Once, bizlere hayatın yaşamaya değer olduğunu hatırlatan, Evelyn karakteriyle anlamsızlıkların içinden anlamlar üretebileceğimizi gösteren, yer yer afallatıcı ve genel olarak dağınık olsa da her yönüyle insana iyi gelen çok özel bir yapım. Evreni ve yaşamı sorgulamaktan keyif alan, büyük konuların esprili ve samimi şekilde anlatılmasını seven herkesin bu filmi izlemesini şiddetle tavsiye ederiz!


Fahrelnissa Zeid, Türkiye'nin ilk kadın ressamlarındandır. Gerçekten de yaratıcı bir iç dünyası, ruhunda coşkulu bir tanrısı, dürtüsü olan, dengeli ve adaletli olmayı tuvaline aktarabilen önemli bir ressamdır. Asıl adı Fahrünissa Şakir'di. Ancak kendisi, Fransa'da modern bir sanatçı olarak adı duyulmaya başlayınca imzasını ve ismini Fahrelnissa olarak kullanmaya başlamıştır. 7 Ocak 1901 yılında İstanbul'da, Büyükada'daki köşklerinde dünyaya gelmiştir. Şakir Paşa ailesi olarak tanınan, pek çok sanatçının yetiştiği bir aileden gelir Fahrelnissa Zeid. Osmanlının son, Türkiye Cumhuriyeti'ninse ilk yıllarına tanıklık etmiştir. Abisi Halikarnas Balıkçısı olarak bilinen Cevat Şakir Kabaağaçlı, kız kardeşi ünlü gravür sanatçısı Aliye Berger'dir. İlk evliliğini iş adamı, yazar ve şair Melih Devrim ile yapmıştır. Dünyaca ünlü ressam Nejad Devrim ve ünlü tiyatro sanatçısı Şirin Devrim'in annesidir. Ünlü seramik sanatçısı Füreyya Koral'ın da teyzesidir. Fahrelnissa Zeid'in resim hayatına adım atmasında abisi Cevat Şakir'in önemli bir yeri vardır. Abisini, sevdiği kızın portresini yaparken görür ve çok etkilenir, henüz sekiz yaşındadır. Aynı şeyi yapabilmek için inanılmaz bir istek duyar. Abisi ona defterinden bir yaprak koparır, içinden ne geliyorsa onu çiz der ve Fahrelnissa oturma odasındaki her şeyi o kağıda çizer. Sanat yolculuğu çok erken yaşta bu şekilde başlar. On dört yaşındayken ailesi, anneannesini resmettiği sulu boya resimlerini gördüklerinde inanamadıklarını ve hemen Fahrelnissa'yı sanata yönlendirdikleri bilinmektedir. Küçük yaşta bir çocuk için oldukça yaratıcı ve kabiliyetlidir böylece İstanbul'da II. Abdülhamit döneminde kurulan Sanay-i Nefise Mektebi'nin ilk öğrencilerinden olmuştur. Burası, Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk güzel sanatlar okuludur. Daha sonra resim eğitimini hayatı boyunca bir daha vazgeçemediği Paris'te, Academie Ranson'da görmüş ve burada Roger Bissiere'den eğitim almıştır. Paris, Fahrelnissa için ilk ayak bastığı andan itibaren oldukça büyüleyicidir. Fahrelnissa Zeid; modern sanat akımından etkilenmiştir. Türkiye'de de soyut sanatın ilk temsilcilerindendir. Sanatı her zaman iyileşmek ve kendine dönmek olarak tanımlamıştır. Zeid; 'Yaşam sevgisi ve yaratma sevgisi olmadan sanat yoktur, sanat eserleri yoktur. Çünkü biz kendi kendimize yetemeyiz' der. Fahrelnissa ikinci evliliğini 1934'te Türkiye Irak Büyükelçisi Prens Emir Zeid ile yapar ardından bir de prenses unvanını alır. Artık diplomatik ilişkiler açısından oldukça hareketli bir dönem başlar, Avrupa ve Amerika'ya birçok seyahat yapar, katıldığı davetlerde, eleştirmenler, gazeteciler, galeri sahipleri, ünlü ve sosyetik isimler ile arkadaşlığını ilerletir. Sanat yaşamı boyunca tarzı değişik yönlere evrilmiştir. Eşinin işi dolayısıyla Paris, Londra, New York, Bağdat, Amman, İstanbul ve Berlin'de yaşama şansı olur. Bu durum sanat hayatını ve yaratıcılığını etkiler. Sanatçı, ilk ve erken dönemindeki çalışmalarında soyut figüratif eserler ortaya çıkarmıştır. Daha çok iç mekan tasvirleri, belki gezdiği ve gördüğü yerlerin de etkisinde kalarak. Minyatür kurgusunu anlatan eserlerinde yoğun sembolik öğeler kullanmıştır. Konularıysa genellikle gündelik yaşam, iç mekan ve dış mekan gibi konulardır. Kendisi çok etkilendiği ressamın Pieter Brueghel olduğunu belirtmiştir. Kalın fırça darbeleri ile derinlik içeren ve renkleri ön planda tutarak yaptığı çalışmalarında adeta Matisse esintileri görülebilir. 1940'lı yıllardan itibaren soyut kompozisyon içeren, ışıklı renklerin kullanıldığı, lirizm dolu soyut tablolara yönelmiştir. Lirizm; kişisel duyguların coşkulu ve etkili bir biçimde anlatılması demektir. Zeid duygularını tablolarında oldukça iyi yansıtan bir lirizm ustasıdır denebilir. Zeid'in torunu Nissa Raad onu anlattığı bir söyleşisinde 'Annem bizi anneannem çalışırken her zaman uyarırdı. O çalışırken hepimiz sessiz olacağımızı bilirdik. Rahatsız edilmekten hiç hoşlanmaz adeta trans haline geçerdi.' sözleri ile bu durumu onaylamaktadır. Emin Efendi Lokantası eseri 2012 yılında 217 bin sterline alıcısını bulmuştur. Zeid hem 1940'lı yılların hem de o yıllardan günümüze değeri katlanarak artan ve artmaya devam eden önemli bir ressamdır, bu özelliği onu zamansız kılmıştır. Resim yapmayı bir hobi olarak görmüyordu Zeid, resmi bir ihtiyaç olarak yapıyordu. Işık, renk ve hareket onun sanatçı kişiliğini yansıtıyordu. İçindeki her şeyi boyaları ile tuvaline aktarıyordu. Zeid, İslam ve Avrupa sanatını harmanlayarak olağanüstü tablolar yaratıyordu. İlk eşi yazar olduğu için, ikili olarak İstanbul'un kültür sanat dünyasında oldukça popüler isimlerdi. Atatürk'le de oldukça yakınlardı. 1928 yılında Dolmabahçe Sarayı'nda harf devrimi ile ilgili konuşulurken Atatürk'ün yanında Fahrelnissa oturuyordu. Yeni alfabe ile ilgili konuşmanın üzerine Atatürk bir kağıt çıkardı ve yeni harfler ile ilk kez Fahrelnissa'nın ismini yazdı. İlk kez yeni harflerin kullanımı onun ismi ile olmuştur. 1936 yılında ikinci evliliğinden oğlu Ra'aad Zeid, Berlin'de dünyaya gelir. Bu süreçte biraz sanat çalışmalarına ara verir. 1941'yılında İstanbul'a ve sanatına geri döner. 1942 yılında Atatürk öncülüğünde açılan oldukça radikal ve modern D grubu ressamları arasına katılır. D grubu; oldukça erkek egemen bir topluluk olmasına rağmen Fahrelnissa'yı kabul etmiştir. Bu, kadın ressamlar için oldukça önemli bir gelişme olmuştur. Dönemin sanata yön veren, sanatı domine eden isimlerinden Nurullah Berk, Cemal Tolu gibi isimler ile bir arada karma sergiler yapmış, eserlerini sergilemiştir. D grubunda anılması, kabul görmesi onun için güzel bir referanstır. Ancak çağdaşlarından çok farklı bir yol izlemiştir. Kimi sanat eleştirmenlerine göre Zeid, modern resmin öncüsüydü; Türk modern sanatına veya sonradan modern olan sanata ait olduğu söylendi. Ve kişisel sergisini açmaya karar verdi, bu kararda önemli rolü olan kişi Fikret Adil'dir. Fikret Adil dönemin en önemli sanat eleştirmenlerindendi. 1941 yılında İstanbul'da Fahrelnissa Zeid'i keşfetmiş ve hayran kalmıştı. Onu karma sergilerde değil sadece kendi eserleri arasında görmek istediğini söyledi ve arkasında durdu. Fikret Adil ile dönemin önemli ressamları, yazarları ve şairleri ile tanıştı, Zeid onlar için müthiş bir hazine idi. Zeid, 1945 yılında Türkiye'de ilk sergisini açmıştır. Kişisel sergisi olan bu sergi Maçka'da oturduğu Ralli apartmanındaki dairesinde olmuştur. Adil buna karşı çıkmış ancak Zeid Eğer eserlerim iyi ise herkes gelir ve ben resme devam ederim. Kötü ise bende anlar ve bu duruma son veririm. demiştir. Fikret Adil yanılmıştı. İstanbul'da sanatla ilgilenen hemen herkes eserlerini görmeye gelmiştir. Bu sergide kayıtlara göre 170 ile 200 arasında eser sergilenmiştir. Dönemine göre değerlendirildiğinde bu durum, resim sanatına dair çok büyük ve başarılı bir durumdur. 1946 yılında eşi Londra Büyükelçisi olunca Londra'ya taşınırlar. Evlerinin üst katını atölye yapar. Savaşın ardından yeni bir ülkeye yerleşmesi ile tarzı adeta bir tırmanışa geçmişti. Soyut akımları cezbeden oldukça özgün bir sanat dili geliştirmiştir, bunun bir sebebi de sanat kökenli bir aileden gelmesiydi; ufku oldukça genişti. Burada yaşarken aynı zamanda vazgeçemediği şehir Paris'te de bir atölye tuttu; iki yerde çalışmalarına devam etti. Paris'te oldukça ünlü bir ressam olan oğlu Nejad Devrim sayesinde de bir çok ünlü isimle tanışma imkanı oldu. Dönemin en önemli sanat yazarlarından Charles Estienne yapılan bir soyut sanat sergisinde Fahrelnissa ve Nejad'ın resimlerini koymuştur, bu oldukça önemli tarihi olaydır. Bu olay ayrıca anne oğul ilişkileri içinde önemli bir dönüm noktası olmuştur. Nejad Devrim annesinin resimlerini beğenmemeye hatta küçümseye başlamış ve bu olay anne oğulun arasını bozmuştur. 1947'de Londra'daki kişisel sergisini açmıştır. İngiltere Kraliçesi de bu sergiyi ziyaret eder, bunun üzerine Londra basınında Ressam Prenses unvanı ile anılmaya başlanır. Ayrıca Londra Institude of Contemporary Art'ta kişisel sergi açan ilk kadın sanatçı unvanına sahiptir. Eşinin yeğeni Kraliçe Aliya'nın ölümü üzerine yaptığı, başyapıtı olan Cehennemim adlı eserini 1957 yılında yapmıştır. Bu tabloyu atölyesinde oturmuş bir sineğin hareketlerini izlerken, bu hareketin bir biçimde hayatı ve yaşamayı anlattığını düşünerek ortaya çıkartmıştır. Sineğin gölgesi tuvale doğru geliyordu. Elime kalemi alıp sineğin peşinden koşmaya başladım. Altı buçuk metre. Sonra bende kendime gülmeye başladım. Bu şekilde bir yaratımda, dönemin gerçeküstücülük hareketinden izler taşır. 1958 Irak darbesi ile hayatı bir değişime uğrar. Eşinin yeğeni Kral Faysal ve ailesi katledilir, bu olay Fahrelnissa ve eşini oldukça üzmüştür. Zeid sanat hayatına bir süre ara verip ev işleri ile ilgilenir. Ancak içindeki yaratıcı güce karşı koyamaz, pişirdiği hindi ve tavuk kemiklerini boyamaya başlar, şekiller yapar ve onları birer sanat eserine çevirir. İçindeki yaratma dürtüsü bu kez mutfak yolu ile ortaya çıkmıştır. Bunun bir sebebi de 1950'lerde ortaya çıkan Art Enformel akımından etkilenmesidir. Taşizm, farklı malzemeler ile yüzeyde iz bırakma, çizme, yapıştırma gibi hareketlerle tanınmaktadır. Yaşadığı iyi veya kötü birçok duygu durumunu sanat ile dışa vurmuştur. Hayatının inişli çıkışlı dönemleri onu sanattan koparamamıştır. Hayat ve ressamı birbirinden ayırmak mümkün değildir. 1970 yılında eşi Prens Emir Zeid hayatını kaybeder. Bu kaybın ardından Fahrülnissa kendini oldukça yalnız hissetmiş ve soyut tablolarını bir kenara bırakıp kocaman gözleri olan portreler yapmıştır. İnsanların birbirlerine benzerliklerinden ziyade ruhlarını yansıttığı büyük portreler yapar; özlem dolu, büyük gözler. Kimi sanat eleştirmenlerine göre, sevgisiz ve yalnız hissettiği için duygulu ve sevgi dolu iri gözler yaparak teselliyi burada arıyor Zeid. Oysaki bu durum resmin tüm alanında var olmayı, tüm türleri denemeyi istediğini göstermektedir. Benim de portremi yapar mısınız? diyen kimsenin resmini yapmamıştır Zeid. Her zaman kendisinin belirlediği, güzel, alımlı ve çekici kişilerin portrelerini yapmıştır. Otoportreleri, kendi ailesinin, dostlarının da portrelerini yapmıştır. Sert hatlar ile yaptığı yüz çizgileri, hüzünlü gözler dış dünyaya bakışını da yansıtmaktadır. Portreleri yaparken asla insanlara çok yaklaşmadığını, hem kendi iç çatışmasını hem benliğini ortaya koyarak yaptığını belirtmiştir. Yumuşak fırça darbeleri yerine forma vurgu vererek adeta resmettiği karaktere kimlik kazandırır gibi belirgin çizgiler kullanmıştır. Zeid her ne kadar tablolarında soyut dışavurum, lirizm gibi dürtüsel çalışmalar yapmış olsa da bu portreler, ilk bakışta kübizmin soyut biçimselliğini çağrıştırmaktadır. 1976 yılında hayatı yine bir değişime uğruyor; oğlunun yanına Amman'a yerleşiyor. Burada rahat ve güzel günler geçirmiştir. Hatta bir sanat akademisi kurar ve öğrenciler yetiştirir. Bazen kişisel bazen karma sergiler vererek sanatını her zaman görünür kılmaya çalışmıştır. Hemen herkes kendisinden övgü ve hayranlıkla bahsetmektedir. Fahrülnissa Zeid, her zaman insan ilişkilerine öncelik vermiştir ve bu da karakterine yansımış insanlar üzerinde çekici bir etki bırakmıştır. İstanbul'dan dünyaya uzanan, modern ressam Fahrelnissa Zeid 5 Eylül 1991 yılında Ürdün'de vefat etmiştir. Öldüğü gün ulusal yas ilan edilmiştir. Resimleri ise onun bir zamanlar dolaştığı gibi dünyayı dolaşarak sergilenmekte. Hopkins, D., Modern Sanattan Sonra 1945-2017 (2018), İstanbul, Hayalperest Yayınevi. Fahrelnissa Zeid: İç Dünyaların Ressamı, İstanbul: Dirimart RES Yayınları. 2015 Sharjah Sanat Bienali, (2015), Sharjah. NTV Fahrelnissa Zeid'in Hayatı belgeseli.


Sanat Tarihi ve Arkeoloji bilimleri birçoğumuz tarafından birbirine benzetilmiş ve karıştırılmıştır. Dolayısıyla; toplum genelinde Sanat Tarihi ve Arkeoloji aynı kefeye konmuştur. Bu kimi zaman geçmişten gelen alışagelmiş durumlar, kimi zaman ise bu sosyal bilimler hakkındaki bilgisilikten kaynaklanır. Bu yazıda, Arkeoloji ve Sanat Tarihi disiplinleri arasındaki farklarla ve Sanat Tarihi alanının neler yaptığına değineceğiz. Geçmiş yıllarda akademide Sanat Tarihi ve Arkeoloji aynı lisans bölümü olsa da zamanla ayrılmıştır. Çünkü bu iki farklı alan aynı döneme hitap etmez. Günümüzde git gide birbirinden ayrılan bu iki alan; konu, içerik, tarih bakımından farklı dönem ve üsluplara hitap eder. Arkeoloji bilimi; eski eserler bilimi olarak da tanımlanır ve geçmişte insan elinden çıkmış her türlü nesneyi araştıran, bulan, tarif ve tasnif eden ayrıca anlamlandıran bir bilim dalı olarak tanımlanır. Sanat tarihi ise görsel sanatların tarihsel evrimini inceleyen bir alandır. Hem sanat tarihi hem de arkeoloji maddi kültür ile ilgilidir, ancak sadece belirli nesneler sanat tarihine uygun olarak düşünülür. Bu iki disiplin arasındaki ayrım hangi eserlerin hangi kategoriye dahil edileceği hakkında çok zor bir kararı vermeyi gerektirecektir. Hangi nesnelerin veya eserlerin estetik değere sahip olduğuna karar vermek kolay bir iş değildir. Bu gibi nedenlerden dolayı sanat tarihi tanımı, arkeoloji disiplini ile birçok açıdan örtüşmesine neden olmaktadır ( Şahin, 2019). Tüm bu nesne ve eserlerden ziyade Sanat Tarihi disiplininin zaman aralığı ise, Orta Çağ'dan başlayarak günümüze kadar uzanan bir dönemdir. Arkeoloji disiplini, İlk Çağ ve öncesinden Orta Çağ'a kadar olan bir süreç ile ilgilenmektedir. Her iki alan da arkeolojik kazı yaparak geçmiş yılların izlerini ortaya çıkarır. Fakat Sanat Tarihinin tek görevi bu değildir. Ülkemiz, değerli kültürel mirasa tanıklık eden bir coğrafyadır. Ülkemizin dört bir yanında arkeolojik kazılar sürdürülmekte ve sürdürülmeye açık durumdadır. Bu kazılar arkeolojik kazı adı altında toparlansa da Sanat Tarihi kazıları da olabilmektedir. Tüm bu bilimsel kazıların teknik ve yönetimi Arkeoloji bilimi üzerinden gerçekleştiği için genel-geçer bir isim olarak arkeolojik kazı deyimi uygun düşmektedir. Örneğin; Aydın'ın Kuşadası ilçesinde yer alan Kadıkalesi kazısı, 20 yıldır Prof Dr. Zeynep Mercagöz önceliğinde yürütülen bir Sanat Tarihi kazısıdır. Hepimizin yakından bildiği Göbeklitepe Arkeolojik kazı alanı ise, Arkeoloji biliminin müdahale ettiği bir kazıdır. Her iki kazı da benzer görünse de birbirinden tamamen farklıdır. Bilim, bu noktada devreye girer ve iki farklı bu alan hünerlerini ortaya çıkarır. Kazım teknikleri tamamen farklıdır. Arkeoloji gidebildiği yere kadar inerek en eski çağların yapı ve nesnelerini ortaya çıkarırken, Sanat Tarihi kademe kademe kazarak, dönem-üslup çatışmasını raporlar. 2863 sayılı kanun yönetmeliğine göre; her Sanat Tarihi kazısında en az bir Arkeolog, her Arkeoloji kazısında da en az bir Sanat Tarihçisi bulunmak zorundadır. Çünkü arkeolojik kazılar sürprizlere her zaman açık alanladır. Kimi zaman çıkan nesne ya da eserin durumuna göre bir Arkeolog; kimi zaman ise Sanat Tarihçi müdahale eder. Biraz, arkeolojik kazılardan uzaklaşarak Sanat Tarihini inceleyelim! Sanat Tarihi; görsel sanatların, el sanatlarının, geçmişte sanat olup zamanla zanaat olmaya evrilen birçok eserin üslup ve kimliğini inceleyerek, dönem analizi yapar. Yalnız bununla da kalmaz Sanat Tarihi, sanatın ve sanatın tarihini de inceleyerek analiz eder. Tüm ortaya çıkan sanat üretiminin bir alt kültürü ve bir felsefesi vardır. Sanat Tarihi bu felsefeyi de kültürü de inceleyen bir alandır. Orta Çağ'da Hıristiyanlık; erken, orta ve geç Bizans dönemlerini oluşturup aynı çağda farklı sanat üslupları ortaya çıkaracak kadar kuvvetli bir alt kültür ve felsefe oluşturmuştur. Keza, Anadolu Selçuklu sanatı ve Osmanlı dönemi sanatları Anadolu coğrafyasında yer alıp farklı dönemlere tekabül edip bambaşka sanat üslupları ortaya koyan dönemler olmuştur. Ya da kökenini çoğunlukla Yunan Mitolojisinden alan Avrupa sanatı bambaşka sosyal dönemlerde, bambaşka sanat üslupları yaratan bir coğrafyada yer almıştır ve almaktadır. Avrupa sanatı hızlı bir devinimle devamlı evrimleşen bir süreç içinde yer almıştır. Sanat Tarihi bu evrimi kanıtları ile tozlu raflardan günyüzüne çıkaran bir disiplin olmuştur. Avrupa sanatını tarihte bir nevi yine Avrupa sanatı beslemiştir. Bugün klasikleşen Rönesans, Barok, Neo-klasik dönemler felsefe ve kültürü ile başkalaşma ve sanatta değişim arzusuyla Dada, Sürrealizm, Fütürizm, PopArt gibi modern akımları doğurmuştur. Tüm bu coğrafya, kültür, felsefe farkları, farklı sanatları oluşturduğu gibi olabilecek bir sonraki sanatın da felsefesini oluşturur. Tam bu noktada, Sanat Tarihi devreye girer ve Sanat Tarihçisi, bir izci gibi iz okuyarak tüm ayrışmaları analiz eder.