Bugün sizlere dünya çapında müziği ve tarzı ile efsaneleşen; ölümünden sonra bile örnek alınmaya devam eden büyük sanatçı Elvis Presley'den bahsedeceğiz. Elvis Aaron Presley, 8 Ocak 1935'te Mississipi'de, Gladys ve Vernon çiftinin oğlu olarak dünyaya gelmiştir. Okul hayatı boyunca sessiz ve zorbalığa maruz kalan bir çocuktur. Oysa ki bu çocuk büyüdüğünde tüm dünyanın hayran olduğu bir sanatçı haline gelecektir. Müziğe olan ilgisi ve yeteneği çok küçük yaşlarda belli olan Elvis, Blues ve Country müzikleri dinleyerek büyümüştür. Elvis Presley 10 yaşındayken bir Mississipi Alabama Fuar ve Süt Ürünleri şovundaki şarkı yarışmasına katılmıştır. Sahnede ise sessiz ve zorbalığa maruz kalan çocuk değil, bambaşka birisi vardır. Üzerine giydiği kovboy kıyafetleri ile Old Shep adlı şarkıyı söyleyerek yarışmada ikinci olmuştur. 11 yaşındayken babası parası yetmediği için Elvis'e istediği bisikleti alamamış; onun yerine bir gitar almış ve Elvis o gitarı hiç elinden bırakmamıştır. Borçları yüzünden hapse giren Vernon 1943'te hapisten çıktığında iş bulup Memphis'e yerleşmiştir. Elvis ve annesi Kasım 1948'de ani bir şekilde babası Vernon'un yasadışı içki işleri sebebiyle Tennessee'ye taşınmışlardır. Gitmeden arkadaşlarına vedasını ise Leaf on a Tree ile yapmıştır. Bu, gitarıyla yaptığı ilk performanstır. Elvis evde kendini geliştirmeye devam ederken bir yandan da kafelerde şarkı söylemeye başlamıştır. Kendine has stilini şekillendirmeye başlayan Elvis Presley, geceleri kamyon şoförlüğü yapmaktadır. Bunun sonucunda kamyon şoförlerinden esinlenerek saçlarını uzatmış ve favoriler bırakmıştır. Giyiminde ise kovboy kıyafetler yerini parlak elbiselere bırakmıştır. İlerleyen yıllarda bu tarz Pompadour adıyla Elvis Presley imzasını taşıyacaktır. Müzik şirketlerini kapı kapı dolaşan Elvis Presley, sonunda yeteneğini keşfeden bir yer bulmuştur. Elvis 5 Haziran 1954'te Arthur Crudup'un sözlerini yazdığı That's All Right için stüdyoya girmiştir. İki gün sonra Memphis'in en çok dinlenen radyosunda Elvis Presley vardır. Bu şarkı Rock'n Roll tarihini başlatan ilk şarkıdır. Üstelik Elvis Presley siyahi şarkısı söyleyen ilk beyazdır. Artık Elvis Presley ünlü olmaya başlamıştır. 1955'te RCA Records ile anlaşma yapan Elvis Presley, ilk single ve albümü olan Heartbreak Hotel'i çıkartır. 1956'da ise Paramount Pictures ile anlaşıp oyunculuk kariyerine giriş yapan Elvis, kendine has dansları ve stili ile şöhreti yakalamaya başlamıştır. Beyazperdedeki ilk filmi Love Me Tender'' ile adı daha çok duyulmaya başlamıştır. Hollywood'da toplamda 31 filmde yer alan Elvis artık sadece şarkılarıyla değil, filmleriyle de adını unutulmazlar listesine yazdırmış ve tüm dünyanın hayran olduğu kral olmuştur. The Beatles ile her şey nisan 1956'da John Lennon'un Presley'in Heartbreak Hotel şarkısını ilk kez mart ayında Birleşik Krallık'ta piyasaya sürülmesinden kısa bir süre sonra duymasıyla başlamıştır. John Lennon bu şarkıdan etkilenmiş ve kendi grubunu kurmaya karar vermiştir. Elvis Presley ile birlikte ün kazanan birçok rock and roll şarkısını seslendirmiş; sonrasında da Elvis Presley ile doğaçlama caz dansları yapmışlardır. 1967'de hayatında iki güzel şey bir arada olmuştur. İlki askerlik için ara verip tekrar döndüğü müzikal albümü How Great Thou Art ile Grammy Ödülü'nü kazanması; ikincisi ise büyük aşkı Pricilla ile evlenmesidir. 1971'de Amerika'nın en başarılı sanatçılarına verilen Bing Crosby ödülüne layık görülen Elvis Presley, 1972'de Gospel tarzı albümü He Touched Me ile ikinci kez Grammy Ödülü almıştır. How Great Tou Art de Elvis'e üçüncü Grammy Ödülü'nü getirmiştir. Elvis on Tour adındaki belgesel tadındaki film ile 1973 yılında Altın Küre kazanmıştır. Elvis Presley 42 yaşında bedenini toprağa teslim etse de 44 yıldır müziği, sesi, stili ve ruhu bizimle yaşamaktadır. Kendisine aşık binlerce kadın, onu dinleyen ve başarısını örnek alan milyonlar, Elvis'i yaşatmaya devam etmektedir.


Roma mitolojisinde aşk, seks, güzellik ve bereket tanrıçası olan Venüs aslında Yunan tanrıçası Afrodit'in Roma inancındaki karşılığı olsa da Romalı Venüs'ün Afrodit'e nazaran çok daha fazla yeteneği vardı. Aynı zamanda zafer, doğurganlık ve hatta fahişelik tanrıçasıydı. Hesiod'un Thegonia adlı eserinde anlattığı üzere Yunan mitolojisine göre Afrodit; Oğlu Satürn tarafından hadım edilen Uranüs'ten akan kanın denize akması sonucu oluşan deniz köpüğünden meydana gelmiştir. Venüs'ün denizdeki bir istiridyeden yükselmesini betimleyen sayısız sanat eseri nedeniyle de bu açıklama daha popüler bir görüş olsa gerek. Venüs'ün iki önemli ilahi aşkı vardı: eşi Vulcan ve Mars. Venüs ile Mars'ın ilişkisi ve Vulcan'ın onları bir ağ ile nasıl kurnazca yatakta tuzağa düşürdüğü üzerineyse meşhur bir efsane var. Bu sebeple Vulcan ve Venüs'ün ne sevgiyle dolu bir evliliği ne de bir çocukları oldu. Oysa aşk ve seksin tanrıçası kısır falan değildi; aksine çeşitli tanrılardan pek çok çocuğu vardı. Mars'la birlikteliği sonucu babasına savaşta eşlik eden korkunun temsili Timor'u, dehşetin temsili ve Timor'un ikizi olan Metus'u, uyum ve barış tanrıçası Concordia'yı ve aşkın farklı yönlerini temsil eden kanatlı aşk ilahlarının derlemesi olan Cupids'i doğurdu. Ayrıca Romalı şair Ovid; kadınlık ve androjenliğin simgesi olan Hermaphroditos'un, Afrodit ve Hermes'in çocukları olduğunu söyler. Buna ek olarak Hermes veya Zeus'la yaşadığı birliktelik sonucu Roma'da şans ve kaderin temsili olan Fortuna doğdu. Venüs ile Bacchus'un, küçük ilah Priapus'un ebeveynleri olduğu düşünülür. Pausanias'a göre Gracelerin, Venüs ve Bacchus'un çocukları olduğu düşünülse de aslında Jüpiter ve Eurynome'nin çocukları olduğu görüşü daha yaygındır. Bununla birlikte Graceler -Cupids ve cazibe, aşk ve baştan çıkarma alemlerinde ikna tanrıçası olan Suadela ile birlikte- Venüs'ün yardımcılarından biriydi. Venüs'ün aynı zamanda fani aşkları da vardı. Bunlardan en bilinen ikisi Ankises ve Adonis'tir ama Sicilya kralı Butes'in sevgilisi ve oğulları Eryx'in de annesiydi. Venüs'ün ayrıca Phaethon ile birlikteliği sonucu doğmuş olan Astynous adlı bir oğlu da vardı. Ovid, Venüs'ün fani Adonis'e nasıl aşık olduğunu ve geri dönene kadar Persephone'den onunla ilgilenmesi için nasıl yalvardığını anlatır. İki tanrıça da bu faniye aşk besliyordu ve sonuç olarak birbirleriyle savaşmaya başladılar, ta ki Zeus, Adonis'in yılın üçte birini Aphrodite ile, üçte birini Persephone ile ve üçte birini de istediği kişiyle geçirmesine karar vererek anlaşmazlığı çözene kadar. Adonis, bir yaban domuzu tarafından öldürülünceye kadar zamanını Venüs ile geçirdi. Homerik Afrodit İlahisi'ne göre Venüs, Dardanialı bir prens ve Truva'nın müttefiki olan Anchises'i ayarttı. Frig prensesi kılığına girip onu baştan çıkardı ve sadece dokuz ay sonra ilahi kimliğini ifşa etti. Anchises'e Aeneas ismindeki oğullarını verdi. Venüs, ilişkileriyle alakalı asla övünerek konuşmaması konusunda Anchises'i tembihledi çünkü Jüpiter'in onu çarpacağından korkuyordu. Ne yazık ki Anchises, yapılmaması gerekeni yaptı ve Jüpiter'in yıldırımıyla sakat kaldı. Virgil'in Aeneid destanına göre Truvalı Aeneas'ın kaderi, ilahi annesi Venüs'ün rehberliğinde Roma'yı kurmaktı. Aeneas'in Alba Longa kralı Iulus olarak da bilinen oğlu Ascanius, Virgil tarafından Roma'nın kurucularının atası olarak görüldü. Julius ailesi Jül Sezar, Augustus Sezar ve onun soyundan gelenleri içeren bir aileydi. Venüs'e atfedilen ilk tapınak MÖ 295'te görüldü. Bu tapınak Venus Obsequens adıyla, Q. Fabius Gurges tarafından Aventine Tepesi'ne yapıldı. Ancak bu tapınak Yunan Afrodit'in aynısı olma özelliğiyle ün saldı ve yapılan şey yeni değildi. MÖ 217'de bir kehanet ortaya atıldı: Eğer Roma Venüs'ü, Kartacalı Silisyalı müttefikleri yerine Romalıları desteklemeye ikna ederse, savaş kazanılacaktı. Roma, Eryx'i kuşattı, tanrıçaya muhteşem bir tapınak sundu ve heykelini Roma'ya geri götürdü. İlerde Roma'nın Venüs Genetrix'i haline gelen heykel buydu. Venüs'ün ayı, festivallerinin çoğunun düzenlendiği Nisan'dı. 1 Nisan'da Venüs Verticordia'nın onuruna Veneralia adlı bir festival düzenlendi. 23'ünde, hem Venüs'e hem de Jüpiter'e ait bir şarap festivali olan Vinalia Urbana düzenlendi. 10 Ağustos'ta gerçekleştirilen Vinalia Rusticia ise Venüs'ün en eski festivaliydi ve bu festival Venüs Obsequens'in tasviri olarak ilişkilendirildi. 26 Eylül, Roma'nın annesi ve koruyucusu Venüs Genetrix'in festival tarihiydi. - Latince şanslı anlamına gelen Felix ismini benimseyen ve Venüs Felix'in ilahi lütfuna hayranlık besleyen acımasız komutan Sulla. - MÖ 55'te bir tapınağı Venüs Victrix'e adayan Pompey. - Venüs Victrix ve Venus Genetrix'in lütfunu talep eden Jül Sezar. - MS 139'da bir tapınağı Venüs'e ve Roma Aetarna'ya adayan ve Venüs'ü Roma devletinin koruyucu annesi ilan eden Roma İmparatoru Hadrian. Virgil'in Aeneid adlı eserinde, Truva kahramanı Aeneas, annesi tarafından gök cismi şeklinde Latium'a götürülür. Virgil'in anlattığına göre, Jül Sezar'ın ruhunu cennete götüren de bu akşam yıldızıdır. Ayrıca, gece gökyüzünde oldukça parlak ve fark edilebilir olmasından dolayı, Venüs gezegeninin bir diğer adı da akşam yıldızıdır. Venüs'ün suretine -heykellerden mozaiklere, türbelere, fresklere ve hatta yerli duvar resimlerine kadar- sayısız şekilde formda rastlamak mümkündür. Venüs, doğal güzelliği ve cinsel doğası nedeniyle genellikle çıplak tasvir edilmiştir. Venüs'ün çoğu heykeli, Knidos'un Afrodit'ine ve Milo Venüsüne oldukça benzer. Ancak Pompeii'de Venüs'ü farklı şekillerde tasvir eden birçok kaliteli duvar resmi de yok değil. Sonuç olarak Venüs, antik çağda, Rönesans'ta ve hatta 20. yüzyılda sanatçılar için popülerliğini korumayı sürdürdü. GRIMAL, P., Yunan Mitolojisi, Dost, 2005.


2022 yılında RRR, Rise Roar Revolt kısaltması, kendi ülkesi Hindistan başta olmak üzerine Rusya, Amerika gibi ülkelerde de izleyicilerle buluşmuş ve herkesin kalbini fethetmeyi başarmıştır. Bu yılın Oscar Ödüllerinde Naatu Naatu şarkısıyla En İyi Orijinal Şarkı ödülünü almış ve bunu başaran ilk Hint filmi olmuştur. Bir Tellywood filmi olan RRR, gerçek hayatta yaşamış olan ve hiçbir zaman bir araya gelmeyen iki devrimcinin, hayali birleşiminin olduğu bir hikayeyi anlatmaktadır. Filmin konusunu sizlere kısaca açıklamak gerekirse; Bağımsızlık öncesi Hindistan'da geçen hikaye, İngiliz Valisi Scott Buxton ve eşi Catherine Buxton, Gond kabilesinden olan küçük bir kız çocuğu olan Malli'yi kaçırmasıyla başlar. Bunun üzerine kabilenin birkaç genci, Bheem tarafından toplanır ve küçük kızı kurtarmak için kimliklerini gizleyerek Delhi'ye giderler. Burada İngiliz kuvvetlerine hizmet eden bir Hintli polis olan Ram Raju ile yakın arkadaş olurlar. Bheem kendini Akhtar olarak tanıtır ve Raju polis olduğunu hiç söylemez. Birbirinden çok farklı olan bu iki kişinin dostluğu, tüm sırlar gün yüzüne çıkınca bozulur. Arkadaşının polis olduğunu bilmeden gerçek kimliğini açıklayan Bheem, dostunun da bir polis olduğunu öğrenince büyük bir şok yaşar ve onunla savaşmak zorunda kalır. Ancak işler hem Bheem'in hem de bizlerin bildiğinden çok daha farklıdır. Sevgili okuyucularımız yazımızın bundan sonrası spoiler içerebilir. Aman dikkat! Filmin hikayesi, annesinden küçük bir kızın zalimce koparıldığını göstererek başlar. Catherine, küçük kızın sesinden ve yeteneğinden etkilenir. Eşine şu cümleyi kurar: Bu ufaklık şömine rafımızda olmalı. Bu cümle kurulurken hissettiğimiz tek duygu açık bir şekilde sadistliktir. Bizler daha ilk sekansta valinin hükümetinin altında terörizmi, eşinin ise durulamaz bir kana susamışlığının olduğunu anlıyoruz. Ancak bu terörizm ve kana susamışlık tüm İngiliz hükümetinde mevcut. Ön yargılı, Hintlilere insan muamelesi bile yapmayan askerlerin sadece canları istedi diye tutup bir Hintliyi dövebildiklerini gördük. Film, İngilizlere yaptığı yoğun ve sert eleştirilerle politik bir duruş sergiliyor. Ateş kadar öfkeli ve durdurulamaz olan Ram Raju'u, gerçek hayatta devrimci Alluri Sitarama Raju'yu temsil ederken aynı zamanda Tanrı Vishnu'nun yedinci avatarı Rama'yı temsil ediyor. Sadece tek bir emirle, isyan eden ve yüzlerce kişinin arasına dalıp, hafif yaralanmayla kurtulan Ram, üstüne isyancıları korkutmayı başarınca biz onun tanrısal gücünün olduğunu anlıyoruz. Ateş kadar öfkeli, sert ve hırslı olan Ram'a bizler istemeden de olsa önyargılı yaklaşıyoruz. Bu durum kafamızın karışmasına da neden oluyor. Zira bir hain olarak gördüğümüz korkutucu Ram aynı zamanda mükemmel bir dost. Filmin ikinci yarısından sonra Ram'ın gerçek hikayesini de öğrenmemizle birlikte onun aynı zamanda davasına bağlı bir adam olduğunu da anlıyoruz. Öyle ki kendi halkını kurtarmak için babasının da emriyle, babasını vurabiliyor. Babasına verdiği herkesin silahı olacak sözünü gerçekleştirmek için en yakın dostuna ihanet edip, ona işkence edebiliyor. Elbette bir süre sonra vicdan azabı çekmeye başlayınca kendi davasını ikinci konuma getirip, dostunu ve küçük kız Malli'yi, yakalanacağını bildiği halde, kurtarmak için harekete geçiyor ve dostunu kurtarmayı başarıyor. Ancak hırsı ve kararlığı öyle bir boyuttaki hapiste bile, gerçek olsun veya olmasın, devrim yapacağı günün hazırlığını yapıyor. Filmin sonlarına doğru Bheem, Ram'ı kurtarınca ona tapınaktan aldığı kumaşlarla bir kıyafet yapar. Ram, ise sonralara doğru ayaklanarak gene tapınaktaki idolden aldığı yay ve oklarla savaşır. Artık Ram tam anlamıyla Vishnu'nun 7 avatarı Rama olmuştur. Sekansı sırasında altta geçen Savaşçıların en büyüğü Rama nidaları bunu kanıtlamaktadır. Gerçek hayatta bir isyan sembolü olan Komuram Bheem'in filmdeki temsili olan Bheem, su kadar sakindir ve saftır. Sakin olduğu kadarda güçlü ve korkusuzdur. Tanıtıldığı sekans da bir kaplanla mücadele edip kazanmış, sonrasında da o kaplanı kullanacağı için kaplandan özür dilemiştir. Küçük bir çocuğu kurtarmak için canını feda etmeye hazır bir haldedir. Kimliğini gizleyerek Akhtar adını alan Bheem, Müslüman bir ailenin oğlu olarak kendini tanıtmıştır. Onu yanına alan ve sırrını saklayan aileyi korumak için bir İngiliz'den durduk yere dayak yese bile öfkesini bastırmış, sessiz kalmıştır. Bu konuda Bheem, Ram'dan kendini ayırmaktadır. Sakindir, sabırlıdır, öfkesiyle hareket etmez. Komuram Bheem'in öldürülmesinin ardından Gond halkı onu tanrılaştırmış ve adına dualar düzenlemiştir. Filmde de Bheem'i bizler tıpkı Ram gibi tanrısal özelliklere sahip olduğunu görüyoruz. Ortalama 300 kilogram ağırlığında olan kaplanı tutabilecek, bir çok adamla hiç zorlanmadan savaşacak kadar güçlüdür. Yüksekten atlar ama zarar görmez. Arkadaşını omzuna alır ama zorlanmaz. İşkenceye uğradığı sahnede, öleceğini bildiği halde dizlerinin üstüne çöküp bir validen ve de İngiliz hükümetinden özür dilemeyecek kadar onurludur. Söylediği bir şarkıyla tüm halkı etkileyen Bheem, tek bir şarkıyla isyan sembolü olmuştur. Ram'ın hikayesini öğrendikten sonra dostunu kurtarmak için zor kurtulduğu yere dönecek kadar dostuna değer vermektedir. Dostunu kurtardıktan sonra da onun davasına ortak olur. Bheem ayaklar olarak savaşırken, Ram eller olarak savaşır. Yönetmen ve Yazar S. S. Rajamouli, RRR hikayesini babası V. Vijayandra Prasad'ın yazmış olduğu bir öyküsünden esinlenerek yazmıştır. Maksimalist aksiyon koreografi, sofistike bilgisayar grafikleri Rajamouli'nin vazgeçilmez parçalarıdır. Elbette bunları yaparken ustalığını kanıtlıyor çünkü hiçbiri bizim gözümüze batmıyor. Ayrıca Rajamouli, mitoloji işleri yapmaktan vazgeçmiyor. Rajamouli, RRR filminde erkekler karakterler ana kadroyu oluştursa da, kadınların yerini de önemli konuma getiriyor. Ram Raju'nun babası annesine Ben savaşın ta kendisiyim, sende yarısı. diyor. Aynı şekilde Ram, nişanlısı Sita'dan ayrılırken Sita'nın cesareti sayesinde kazanacaklarını söylüyor. Sita da Ram gibi bir tanrısal varlığı temsil ediyor. Tanrı Vishu'nun eşi Tanrıça Lashmi'nin 7. Avatarı Sita'dır. Aynı zamanda Sita filmin belirli noktasında hem Bheem'i hem de Ram'ı kurtarıyor diyebiliriz. Jenny ise onca zalim İngiliz'in arasında önyargılı olmayıp, ülkesinin yaptığı sömürgeden utanan tek İngiliz. Hiç düşünmeden, kimi zaman farkında olmadan, Bheem'e yardımcı oldu. RRR, Amerika'da vizyona girdikten sonra Amerikalılar filmi olağanüstü bulmuştur. Neredeyse tüm dünya basını filmin başarısını konuştu. Üzerinde güneş batmayan imparatorluğun kanlı geçmişini hatırlatmış, politik olarak duruşundan vazgeçmemiştir. Naatu Naatu şarkısı onların sömürgecilere olan duruşunun temsilidir. İki Hintli adam sadece geleneksel dans yaparak ve benliklerini hiç kaybetmeyerek bu küçük dans savaşını kazanmıştır.


Netflix'in yeni yerli dizisi Şahmaran uzun zamandır seyirci tarafından merakla bekleniyordu. Dizinin çekimlerinin Adana, Muğla ve Mersin'de gerçekleştiğini belirtelim. Yönetmen koltuğunda Umur Turagay'ı gördüğümüz hikayenin yaratıcısıysa Pınar Bulut. Başrollerinde Serenay Sarıkaya, Burak Deniz ve Mert Ramazan Demir var. Bu üç isim dışında dizide yer alan bazı oyuncularsa şöyle: Mustafa Uğurlu, Ebru Özkan, Mahir Günşiray, Hakan Karahan, Elif Nur Kerkük, Mehmet Bilge Aslan, Berfu Halisdemir. Dizi adını aldığı topraklarda, yani Mersin ve Tarsus'ta değil de Adana'da geçiyor. Şahmaran mitolojisine yaptığı atıflarla başlıyor. Şahsu İstanbul'da Öğretim Görevlisi olarak çalışırken, Adana'dan bir davet alıyor ve sunum yapmak amacıyla Çukurova Üniversitesi'ne geliyor. Aslında bu teklifi kabul etmesinin asıl nedeninin, dedesi Davut'la yüzleşmek ve annesinin kaybını haber vermek olduğunu anlıyoruz. Bölge halkı tarafından çok hoş karşılanmasa da onu sıcak karşılayanlar da oluyor. Bölge halkının bariz olan düşmanlığını anlayamazken, göle yüzmeye gittiği bir sabah tanıştığı Maran'la arasında tuhaf bir yakınlık gelişiyor. Dizide klasik Şahmaran hikayesinden faydalanılmış olsa da, dizi boyunca asıl Şahmaran hikayesinde olmayan bir kadının çıplak bedeniyle sürekli karşılaşıyoruz; ancak kadının kimliği son bölüme kadar açıklanmıyor. Bu dizide belki de en çok merak uyandıran mesele gibi duruyor. Final sekansında öğrendiklerimiz Şahmaran'ın kitaplarda geçen hikayesiyle neredeyse aynı olarak anlatıya dahil edilmiş, sadece bu hikayeye ek olarak ortada tüm bölümler boyunca dönüp duran kehanet ve Şahmaran'ın kız kardeşi sıfatıyla adını öğrendiğimiz Lilith bulunuyor. Lilith efsanesi her dinde farklı yorumlanabiliyor. Yahudi ve Hristiyan inançlarında Adem Peygamberin ilk eşi olarak geçiyor. İbranilerin eski inanışlarına göre, Adem'le birlikte yaratılmıştır ve Adem'le olmayı reddetmiştir. Türk mitolojisinde lohusa kadınların çocuklarını öldüren kişi olarak geçer. Babil ve Pers mitolojisinde vampir ve yılan olarak anlatılır. Gılgamış Destanı'nda, yeraltına inen ve kötü biri olarak tarif edilir. Özetle Lilith kötüyü temsil eden bir varlık olarak hikayelerde yerini alıyor. Şahmaran dizisinde de Şahmaran'ın kız kardeşi olarak entegre edilmiş. Lilith'i hikayeye entegre etmek yerine daha yaratıcı bir karakter bulunması pek çok açıdan daha iyi olabilirdi. Türk mitolojisinde çok fazla yer bulamayan, daha çok diğer dinlerde var olan birinin Şahmaran efsanesine dahil edilmesi senaryoyu tuhaf hale getiriyor. Şahmaran hikayesini bilmeyenler için biraz bahsedelim. İnsan olan Camsab, yeraltı cennetinde yılanları, yarı yılan yarı insanlarıyla birlikte yaşayan Şahmaran'ın yaşadığı yeri bulur. Şahmaran yılanların kraliçesidir. Camsab, onlarla birlikte bu cennet krallığında yaşamaya başlar; ancak yeraltında yaşamaktan sıkılan ve ailesini özleyen Camsab yeryüzüne geri dönmek ister. Şahmaran ona izin verir; ama onun varlığından kimseye bahsetmemesini ve bir daha hamama gitmemesini şart koşar; çünkü Şahmaran'ı bir kez gören herhangi bir insan yıkandığında derisi yılan derisi gibi pul pul olur. Bir gün ülkenin padişahı hastalanır ve hastalığının çaresinin Şahmaran'ın bedeninde olduğu öğrenilir. Şahmaran'ı görenlerin yaşadığı lanetten haberdar olan vezir, herkesi hamamda toplar. Aralarından Camsab'ı bulup işkenceyle Şahmaran'ın yaşadığı yeri öğrenirler. Şahmaran son bir kez Camsab'ı korumak ister. Vücudunun üçe ayrılması gerektiğini, başıyla yapılan çorbayı padişahın içmesini, gövdesinden yapılan çorbayı vezirin içmesini ve kuyruğundan yapılan kısmınıysa Camsab'ın içmesini söyler. Padişah iyileşir, vezir ölür ve Camsab da Şahmaran'ın tüm bilgeliğini alır. Bugün bilinen Lokman Hekim kavramı da bu hikayeden geliyordur. Şahmaran mitolojisi her kaynakta farklı farklı anlatılıyor, hepsinde olaylar biraz değiştirilerek anlatılıyor, ama sonuç olarak değişmeyen iki şey: Camsab'ın Şahmaran'la uzun yıllar yaşadığı ve Camsab tarafından ihanete uğrayıp vücudunun üç kazanda kaynatıldığı. Dizide Camsab ve Şahmaran'ın aşık olduğu, Şahmaran'ın kız kardeşi Lilith'in bu ihaneti öngördüğü ve insanlığa savaş açmak istediği anlatılıyor; ancak Şahmaran'ın buna izin vermeyip kız kardeşini bir kuyuya atıp lanetlediği söyleniyor. Ayrıca hikayenin bütününü ele geçiren bir kehanetin varlığından bahsediliyor. Bu kehanetin gerçekleşmesine giden yolda bazı alametler var. İlki Camsab'ın soyundan gelen Şahsu'nun Adana'ya gelişi diyebiliriz. Sonrasında Hıdrellez şenliklerinde çıkan yangın, kuyuya atlayan insanlar, ineklerin telef olması, bir insanın içine girip onu yönlendirmek, bir Mar'ın başka bir Mar'a saldırması ve son olarak bir insanın yılan doğurması. Sekiz bölümlük ilk sezon boyunca bu alametlerin gerçekleşmesine ve Mar'ların arasında yaşanan ikiliğe tanıklık ediyoruz. Hikayenin finalinde dedesi Davut'un aslında Camsab'ın kendisi olduğunu öğreniyoruz. Dizide anlatılan Şahmaran hikayesinde; Camsab ve Şahmaran'ın aşkı sonucunda insanın ihanetiyle biten anlatıda, Şahmaran'ın kuyruğundan yapılan içeceği içen Camsab'ın ölümsüzlükle ödüllendirildiğini görüyoruz. Elbette bunun bir ödül mü, yoksa ceza mı olduğunu kestirmek zor. Şahmaran'ın ölümünden kendisini sorumlu tutan ve vicdanına yenik düşen Camsab defalarca kendisini öldürmek istese de bunu başaramıyor. Bu acının yükü altında yaşaması çok ağır geldiği için Mar'ların kahini ona yaşadığı her şeyi unutturuyor. Geçmişini ve kim olduğunu hatırlayamayan Camsab aynı bedende farklı insanlar olarak hayatına devam ediyor. Hiç çocuk yapmıyor, ta ki Şahsu'nun annesi Gül'e kadar. Hafızası ona geçmişi hakkında hiçbir şey söylemese de Camsab ihanetinin ağırlığını üstünde taşımaya devam ediyor ve zaman zaman ölme isteğiyle doluyor. Kızı buna tanık olmasın diye de onu terk ediyor. Maran karakteri; Camsab'ın soyundan gelen seçilmiş kişiyle eşleşecek olan ve Marlar arasından işaretle doğan kişi olarak Mar halkı için en önemli kişi konumunda diyebiliriz. Maran karakteri üzerinden Mar ırkına dair pek çok şeyi de öğreniyoruz. Gözleri ve derilerinde yılansı özellikler mevcut, ayrıca insan dişleri dışında yılan dişleri de var. Normal yılanlar gibi deri değiştiriyorlar. Maran, tüm her şeye rağmen, ırkını inkar etmese de kehanetin varlığına inanmıyor. Kehanetin bağlayıcılığını taşımaktan memnun değil. Şahsu'ya çekilmesine rağmen kendisine engel olmaya çalışıyor. Karşılıklı olarak onları birbirine iten bir güç var ve Maran bunun kehanet olduğuna asla inanmıyor. Ta ki Şahsu'yla birlikte olana dek... Şahsu'nun sırtında beliren yılan derisini görünce Maran artık kehaneti de içinde bulundukları durumu da inkar etmeyi bırakıyor. Mar ırkının bir kısmı Şahmaran'ın kehaneti gerçekleşsin diye uğraşırken, diğer kısmı Lilith'in uyanışının peşine düşüyor. Yani Mar ırkının bir kısmı insanoğluyla barış içinde, dengeli bir hayat sürmek isterken; diğer kısmı gizlenmekten bıkmış ve gücünü dünyaya göstermek istiyor. Dizi mistik bir gerçeklikte geçiyor. Tüm bu mitolojik kavramlara, yaşayışlara rağmen gerçek hayattan kareler gibi izliyoruz. Aşina olduğumuz Şahmaran hikayesi sayesinde yaşananlar seyirciye çok uzaklardan seslenmiyor. Serenay Sarıkaya'nın su gibi fiziğine eklenen hali, tavrı ve hiç sırıtmayan oyunculuğuna; Burak Deniz'in rolüne yakışan sakinliği eklenince ortaya güzel bir aşk masalı çıkıyor. Şahmaran'ın, daha önceden çekilen Atiye dizisi gibi mistik ve gizemli olmasına mitolojiden beslenmesi eklenince, ortaya epey keyifle izlenecek bir anlatı çıkıyor. Son dönemin parlayan yıldızlarından Mert Ramazan Demir'in hayat verdiği Cihan karakteri de dizinin sürprizlerinden diyebiliriz. Mustafa Uğurlu'nun varlığıyla başka bir boyuta ulaşan hikaye, finalinde seyirciyi soru işaretleriyle baş başa bırakıyor. Lilith rolünde kimi izleyeceğimiz ikinci sezona bırakılmış. Şahsu'ya dair Maran'ın bile bilmediği son bilginin ne olduğu da merak edilenlerden biri olarak gelecek sezona kalıyor. Tabii buna dair bazı tahminler yapmak mümkün. Şahmaran'ın ruhunun Şahsu'nun bedeninde tekrar hayata döneceğini söylemek çok da şaşırtıcı olmaz diyebiliriz. İlk sezonuyla güzel bir sekiz bölüme imza atılmış. İzlenme süresinin yüksek olacağını ön görerek gelecek sezonunun da kısa sürede çekileceğini söyleyebiliriz.


Eylül 1692'de histeri azalmaya başladı ve kamuoyu davalara karşı çıktı. Massachusetts Genel Mahkemesi daha sonra suçlanan cadılara karşı verilen suçlu kararlarını iptal etmesine ve ailelerine tazminat vermesine rağmen Salem cadı davalarının acı verici mirasının etkisi yüzyıllarca sürecekti (Editors, 2011). Salem Cadı Mahkemeleri'nde 1692 yılının Mart ayında başlayan yargılamaların ardından 22 Eylül 1692'de cadılıkla suçlanan yedi kadın idama mahkum edildi. Massachusetts'e bağlı kontluklarda kurulan Salem Mahkemeleri'nde 15 ay boyunca 20'den fazla insan yargılandı ve 20 kişiye ölüm cezası verildi ( Öztürk, 2021). 1976'da Science dergisinde yayımlanan bir çalışmada 1692'deki büyülenmiş Salem sakinlerinin yaşadığı garip rahatsızlıklar bilimsel yolla açıklanmaya çalışıldı ve toksikologlar bir mantar ergotunun sanrı, kusma ve kas spazmları gibi semptomları olduğunu belirtti. Bunlar, cadılarda görülen garip durumlardı (Editors, 2011). Ocak 1692'de 9 yaşındaki Elizabeth Parris ve 11 yaşındaki Abigail Williams, şiddetli vücut bükülmeleri ve kontrol edilemeyen çığlıklar dahil olmak üzere çeşitli nöbetler geçirmeye başladı. Yerel bir doktor olan William Griggs büyü teşhisi koyduktan sonra toplumdaki diğer genç kızlardan Ann Putnam Jr., Mercy Lewis, Elizabeth Hubbard, Mary Walcott ve Mary Warren da benzer semptomlar göstermeye başladı. Şubat ayının sonlarına doğru Parris'in Karayipli kölesi Tituba ile kızların kendilerini büyülediğini söylediği evsiz dilenciSarah Good ve yoksul, yaşlı kadın Sarah Osborn için cadılıktan tutuklama emri çıkarıldı. Bu üç sözde cadı, yargıçlar Jonathan Corwin ile John Hathorne'un önüne çıkarıldı ve mahkeme salonu önünde kasılmalar, burkulmalar, çığlıklar ve kıvranmaları sürerken sorgulanmaya devam edildi. Good ve Osborn suçlarını inkar etse de Tituba itiraf etti. Tituba'nın tavrı garipti. Muhtemelen cezasının hafifletilmesi için muhbir olmaya zorlanmıştı. Bu yüzden Püritenler'e karşı şeytanın hizmetinde hareket eden başka cadılar olduğunu söyledi. Cadı paniği Massachusetts'in geri kalanına yayıldı. Aralarında kilisenin ve topluluğun saygın üyeleri olarak görülen Martha Corey ve Rebecca Nurse ve Sarah Good'un dört yaşındaki kızı dahil olmak üzere birçok kişi suçlandı (Wallenfeldt, 2021). Tituba gibi bazı sanıklar, cadı olduğunu itiraf etti ve diğerlerinin ismini verdi. Cadı mahkemeleri, kısa süre sonra yerel adalet sistemini alt üst hale getirdi. Mayıs 1692'de Massachusetts'in yeni atanan valisi William Phip; Suffolk, Essex ve Middlesex vilayetleri için cadılık davasına bakacak özel bir Ağır Ceza Mahkemesi'nin kurulmasını emretti. Hathorne, Samuel Sewall ve William Stoughton gibi hakimler tarafından yönetilen mahkeme, 2 Haziran'da Bridget Bishop'a karşı ilk mahkumiyetini verdi. Bishop, sekiz gün sonra Salem Kasabası'ndaki Gallows Tepesi olarak bilinen yerde asıldı. Temmuz ayında beş kişi daha asıldı; Ağustos'ta beş, Eylül'de ise sekiz kişi daha. Bununla birlikte suçlanan diğer yedi cadı hapishanede öldü. Yaşlı Giles Corey, mahkemeye girmeyi reddetmesi üzerine taşlanarak öldürüldü (Wallenfeldt, 2021). Yargıç Nathanial Saltonstall gibi konuşmaya cesaret edenler şüpheli hale geldiler. 1693 baharına kadar yüzün üzerinde insan hapsedildi, 14 kadın ve 6 erkek idam edildi. O zamana kadar suçlamalar Salem'ın ötesine, komşu topluluklara yayılmaya başlamıştı ve en güçlü figürler bile hedef olmuşlardı. Massachusetts bölge valisi, kendi karısı suçlandığında duruşmaları askıya aldı. Cezalar değiştirildi, mahkumlar serbest bırakıldı ve tutuklamalar durduruldu (Pavlac, 2020). Halkın cadı davalarına yönelik desteğinin azalmasıyla Vali Phips, ekim ayında Ağır Ceza Mahkemesi'ni feshetti ve yerini alacak mahkemenin bu doğaüstü kanıtları göz ardı etmesini emretti. Duruşmalar, 1693'ün başlarına kadar azalarak devam etti. Mayıs ayına gelindiğinde Vali Phips, cadılık suçlamasıyla hapishanede olan herkesi affedip serbest bıraktı. Ocak 1697'de Massachusetts Genel Mahkemesi, Salem cadı duruşmalarının trajedisi için bir günlük oruç ilan etti; mahkeme daha sonra davaların hukuka aykırı olduğuna karar kıldı ve önde gelen yargıç Samuel Sewall bu süreçteki rolü için alenen özür diledi ancak topluluk olaydan kalıcı hasar almıştı. Bu hasar, bir İngiliz yerleşim yeri olan Massachusetts Koyu Kolonisi'nin 1711'de mahkumların isimlerini temize çıkaran ve mirasçılarına maddi tazminat sağlayan yasayı kabul etmesinden sonra bile sürdü. Arthur Miller, The Crucible (1953) adlı oyununda 1692 Salem cadı avı olaylarını bir alegori olarak anlattı. Bunun için 1950'lerde Senatör Joseph McCarthy'nin önderliğindeki anti-komünist cadı avlarını kullandı (Jacques, 2012). Cadı pastası, Orta Çağ Avrupası'nda ve kolonilerinde kimlerin cadı olduğunu anlamak için kullanılan bir ekmekti. Cadı tarafından büyülendiğinden şüphelenilen kişinin idrarı ve çavdar kullanılarak yapılan bu ekmek, bir köpeğe yediriliyor ve bu köpek benzer belirtiler sergilerse kişinin cadı tarafından büyülendiği hükmü veriliyordu. Cadıların tam olarak ne zaman ortaya çıktığı veya kendilerini belli etkileri zaman dilimi belirsizdir ancak bir cadının en eski kayıtlarından biri, M. Ö. 931-721 arasında indiği düşünülen I. Samuel kitabındaki İncil'de görülmüştür. 1500 ve 1660 yılları arasında Avrupa'da cadı olduğundan şüphelenilen bir sürü kadın ya başı kesilerek ya da yakılarak öldürüldü. Osmanlı da cadılar ile alakadar oldu. Evliya Çelebi tavuğa dönüşen cadıyla karşılaştığını iddia etmiştir. Yasal olarak ilk cadı yargılaması 1204'te yapıldı, 600 yıldan uzun bir süre devam ettikten sonra 1736 yılında cadılık bir suç olmaktan çıkarıldı. Cadılıkla yargılanan ve idam edilerek, yakılarak ya da işkence edilerek öldürülen insanların çoğu kadındı. Cadılık suçlamasıyla öldürülen insanların sayısı net olarak bilinmese de yapılan araştırmalar, 50 bin ile 300 bin arasında olduğunu gösteriyor. Günümüzde, Kamerun ve Suudi Arabistan yasalarında hala cadılıkla ilgili maddeler bulunuyor. Bunun yanı sıra Afrika toplumlarında, Hindistan'da ve Papua Yeni Gine'de cadı olduğu düşünülen insanlar öldürülmeye devam ediliyor. Tanzanya, Burundi ve Uganda gibi Afrika ülkelerinde ise albinizm ile doğan çocuklar, tuhaf görünüşlerinden dolayı cadılara büyücülük malzemesi yarattığı gerekçesiyle öldürülüyor (Kara, 2021). Peki, sizce cadılık denen kavram neden tüm kötü olguların ortak cevabı olarak karşımıza çıkıyor? Günümüz cadılık kavramının karşılığı neden kadınları hedef almış durumda? Yorumlarda buluşmak üzere. Lewis, J. (2020, 18 Ekim). Thoughtco. com. 23 Aralık 2021 tarihinde https://www. thoughtco. com/salem-witch-trials-timeline-3530778 adresinden alındı. Öztürk, E. (2021, 22 Eylül). Çatlakzemin. com. 23 Aralık 2021 tarihinde https://catlakzemin. com/22-eylul-1692-salem-cadi-mahkemelerinde-cadilikla-suclanan-yedi-kadin-idam-edildi/ adresinden alındı. Editors, H. (2011, 4 Kasım). History. com. 23 Aralık 2021 tarihinde https://www. history. com/topics/colonial-america/salem-witch-trials adresinden alındı. Jacques, L. (2012, 29 Ekim). lib. uchicago. 23 Aralık 2021 tarihinde https://www. lib. uchicago. edu/about/news/the-salem-witch-trials-a-legal-bibliography-for-halloween/ adresinden alındı. Kara, B. (2021, 4 Mart ). UNGO. 23 Aralık 2021 tarihinde https://ungo. com. tr/2021/03/cadi-nedir-ve-tarihi/ adresinden alındı. Pavlac, B. (2020, Mayıs). TED. 23 Aralık 2021 tarihinde https://www. ted. com/talks/brian_a_pavlac_what_really_happened_during_the_salem_witch_trials/transcript?language=tr#t-17124 adresinden alındı. Wallenfeldt, J. (2021, 11 Haziran). Britannica. 23 Aralık 2021 tarihinde https://www. britannica. com/event/Salem-witch-trials adresinden alındı.


Yazdığı dizeleriyle bizlere birçok duyguyu dile betimlemeleriyle hissettiren bir şairdir Attila İlhan. Mavi akımının öncülerinden olan şairimiz, bağlı olduğu akımın etkisiyle beraber sanatlı ve şairane üsluba sahip şiirler yazmıştır. Sanatlı üsluba sahip bu şiirlerinde aşktan, özlemden ve sevgiliden bahsettiği gibi şiirlerini yazdığı dönemin siyasi atmosferinden etkilenerek şiirlerinde bunlardan da bahsetmiştir. Attila İlhan'ı siyasi kimliğinden ayrı bir sanatçı olarak değerlendirmek pek mümkün değildir. Çünkü Attila İlhan, henüz lise yıllarında sevdiği kadına verdiği Nazım Hikmet şiiri sebebiyle okuldan atılmış, tutuklanmış, eğitim hakkı elinden alınmış ve hapis yatmış bir şairimizdir. Bu yaşadıklarından sonra siyasi kimliğini bir yana bırakmayan şair, Nazım Hikmet'i kurtarmak adına düzenlenen uluslararası dayanışma hareketlerine de katılmıştır. Bugün bahsedeceğimiz Sana Ne Yaptılar isimli şiiri ise siyasi kimliğinden ayrı düşünülemeyecek ve insanı çok etkileyen şiirlerinden bir tanesidir. Sana Ne Yaptılar şiiri, 1977 senesinden yayımlanmış bir şiirdir. O dönemde Türkiye birkaç sene önceki darbenin etkisini henüz atlatamamış, sağ ve sol görüş ayrılıklarının keskin olduğu bir dönemi yaşamaktadır. Attila İlhan, ülkesini seven ve ülkesinin insanlarının refahını düşünen bir şair olmasının etkisiyle döneminin siyasi olaylarına karşı kayıtsız kalamazdı. Siyasi kimliğinin yanında şiirlerinde dönemin siyasi olaylarına yer verir, eleştirilerini dile getirirdi. Sana Ne Yaptılar şiiri de böyle bir şiirdir. Ancak bu şiiri diğerlerinden ayrı kılan asıl özelliği, bir kere bile işkence kelimesini kullanmadan işkenceye uğramış bir insanın yaşayabileceklerini ve geçirebileceği fiziksel ruhsal dönüşümleri tüm çarpıcılığıyla anlatmasıdır. Sana Ne Yaptılar şiiri, bu dizelerle başlar. Bu dizelere sahip birinci bölümde bir kızın dış görünüşünün yaşadıklarından ne kadar etkilendiğini görürüz. İnsanı özgürlüğünden uzaklaştıran hücrelerin karanlığını ve soğukluğunu, bir kızın gözlerinden ve dudaklarından anlayan; belki de bu kızın arkadaşı olan şiir öznesine dair bir pencereden okuruz. Seni görür görmez özgürlüğümden utandım. dizesiyle şiirin öznesini, karşısında gördüğü kızın yaşadıklarının büyüklüğünü hissettirir. Bunun yanında aynı zamanda özgürlüğün değerini ve aslında herkes için geçerli olduğu sürece özel olduğunu da görürüz. Şiirin ikinci kısmında, işkenceye maruz kalmış kızın eski halini anımsayan şair öznesini görürüz. Şairin öznesinin betimlemesine göre önceden yaşam sevinciyle dolu, gülümseyebilen bir kız; yaşadıklarının etkisiyle değişmiştir. İşkenceye maruz kalmanın fiziksel etkileri genç kızın saçlarına da gülüşüne de yansımıştır. Onlar mı kestiler, sen mi kısalttın dizeleriyle kıza tüm bunları bir başkasının yaşattığını anlarız. Onlar genç bir kızın gülüşünü elinden almış, tanınmayacak hale getirmiş şiirin kötü kahramanlarıdır. Onlar, kıza öyle şeyler yaşatmışlardır ki kızın eski gülüşüne sahip olması mümkün değildir. Şiirin son kısmı, şairin genç kızın mevcut durumundan en çarpıcı cümlelerle bahsettiği bölümdür. İşkenceye uğramış genç kız, yaşadıklarının etkisiyle sigaraya da başlamıştır. Bunun olağanüstü bir durum olduğunu, şiir öznesinin demek cigaraya başladın demesiyle anlarız. İşkenceye uğramış kız yaşadıklarının etkisiyle travmatize olmuş durumdadır; elleri titremekte, gözleri ortada hiçbir sebep yokken yaşlarla dolar. Şiirin öznesi tüm bunların kendisinde hissettirdiği şaşkınlığı, öfkeyi, hüznü sana ne yaptılar sorusuna sığdırır. Şiirin yazıldığı dönemde insanların yaşadıkları olumsuzluklar birçok filme, şarkıya, romana konu olmuşken Attila İlhan'ın şiirinde de kendine yer bulmuş; İlhan'ın kendine özgü romantik tarzıyla bambaşka bir perspektiften okuyucuyla buluşur. Attila İlhan'ın bu şiirdeki şüphesiz en büyük başarısı, tüm şiir boyunca işkence kelimesini bir kere bile kullanmadan işkenceyi bu kadar etkileyici bir gerçeklikle okuyucularına aktarabilmiş olmasıdır.


İkonik resimleri ve modern sanata olan etkisiyle 20. yüzyıl sanat dünyasının en akılda kalıcı sanat hareketlerinden biri olan Sürrealizm diğer adıyla Gerçeküstücülük, en genel tabiriyle sanatçıların kendilerine; rüyalarına ve bilinçaltlarına yönelerek oluşturdukları eserleri kapsayan, esasında bir düşünce akımıdır. Bu yazıda, sürrealizm akımının hangi tarihsel ve toplumsal koşullarda, nasıl ortaya çıktığının izini sürmek için tarihte biraz geriye gidecek ve sürrealizm akımının özelliklerine ve temsilcilerine değineceğiz. Sürrealizm savaşlar arası yıllarda etkin olmaya başlayan, dönemin koşullarına ve düşünce dünyasına paralel olarak ortaya çıkan, Ecole de Paris ile ilişkilendirilen son büyük sanat hareketiydi. Bu okuldan başlayıp tüm Avrupa'ya yayılarak en etkili avangart hareketlerden biri olan sürrealizmin adı, sanat eleştirmeni Guillaume Apolloinaire'in 1917 yılında yazdığı bir tiyatro oyununun alt başlığı olan drame surrealiste ifadesinden türetilmiştir. Başlangıçta hareketin ana odağı daha çok edebiyat alanı olmuş olsa da zamanla resim, heykel gibi çağdaş sanat biçimlerinde de görülmeye başlanan sürrealizm, sanatsal düzenleri reddeden dadaizm akımı içinde gelişerek ortaya çıktı. En az Dadaist hareket kadar devrimci olduğu söylense de hareket daha az politikti ve dadaizme göre daha olumlu bir felsefeyi savundu. Öyle ki Gerçeküstücülük'ün kuramcısı Fransız Yazar Andre Breton, sürrealizmi akıl tarafından uygulanan herhangi bir kontrolün yokluğunda, tüm ahlaki ve estetik kaygıların dışında ifade edilen düşünce olarak tanımlamıştır. Bu ifadeden de anlaşılacağı üzere sürrealizm, bilinçdışı zihnin yaratıcı gücünü açığa çıkararak tamamen yeni görüntüler ortaya çıkarma amacı taşıyan bir sanat akımıdır. Sürrealist sanatçılar, bilinçaltındaki yaratıcılığı keşfetmek için rüyalar, halüsinasyonlar, otomatik veya rastgele görüntü üretimi gibi çeşitli tekniklere başvurdular. Onların kullandığı bu teknikler, sanat eserlerinin yaratılmasının temelinde bulunan rasyonel düşünce süreçlerinden farklı olduğundan dolayı sürrealizmi benimseyenler; modası geçmiş burjuva değerlerini yansıtan rasyonel yaklaşım biçimini gerici, sınırlayıcı ve gerçek-dışı olarak nitelediler. Düşlerde gizli kalan dünyayı anlamaya ve sanatlarıyla bunu dile getirmeye çalışan sürrealistler kimi zaman da nesneleri doğal ortamlarından çıkarıp düşsel bir ortama taşıyarak resmedip, izleyiciyi şaşırtmaya yöneldiler. Sürrealizm ortaya çıktığı döneme göre oldukça yenilikçiydi, bazen tuhaf, absürt ya da anlaşılmaz eserler üretilmesi nedeniyle eleştirilse de üretilen eserler genelde hem sanatçılar hem de halk tarafından ilgi çekici bulunmuş ve sevilmiştir. Sürrealist akım, çoğu insana etkileyici olmakla birlikte biraz tuhaf gelebilir, evet. O halde bu akımın kökenlerinin nereden geldiğini ve nasıl bir felsefi altyapıya sahip olduğunu anlamak işi biraz daha kolaylaştıracaktır. Sürrealizm felsefesini veya fikrini ortaya atan ve bununla beraber teorik yapısını oluşturan Andre Breton, psikanaliz biliminin kurucusu Sigmund Freud'a neredeyse takıntılıydı ancak Breton'un Freud'da ilgisini çeken asıl şey onun bilinçaltı hakkındaki çalışmaları olmuştu. Bilinçdışı zihnin, sanatsal yaratıcılığın kaynağı olabileceği fikri Breton ve diğer sanatçıları oldukça heyecanlandıran bir fikirdi. Buradan hareketle teorilerini, fantezi ile gerçeklik arasındaki sınırları kaldırmak ve korku, arzu, erotikleştirme vb. birçok rahatsız edici dürtüyü sanatlarında ele almak için biçimlendirdiler. Bilinçdışı zihnin sanatsal üretime dair sahip olduğumuz temel kavramlara meydan okuduğunu ve bu anlamda sanatsal üretimde bir devrim niteliğinde olduğunu düşünen sanatçılar, zihinde beliren görüntülerin otomatik ve sansürsüz resmedilmesi olarak tanımlanan otomatizm tekniğini uyguladılar. Sürrealistler, düşünmeden sanat üretmeye ve bilinçaltının kontrolü ele geçirmesine olanak sağlayan bu yaklaşımı benimsediler. Freud'un çalışmalarının dışında, sanat tarihindeki akımlardan ve eserlerden de etkilenmişlerdi. Örneğin, Hollandalı ressam Hieronymous Bosch'un ürettiği fantezik resimler, Giovanni Battista'nın korkutucu hapishane gravürleri, İsviçreli Ressam Heinrich Füssli'nin dramatik temalı kabusları resmettiği eserler sürrealist sanatçıları oldukça etkilemiştir. İzlenimcilik akımını fazla natüralist ve Kübizm'i de fazla akılcı buldukları için reddeden sanatçılar, Sembolizm'i kendilerine daha yakın buldular. Dada akımı dışında sürrealizm üzerindeki iki önemli etki, sembolist akım ile İtalyan Metafizik Resim Ekolü olmuştur. Bu anlamdaysa en başta, Rene Magritte'nin gizli ya da bilinçsiz anlamlar taşıyan sembolist çalışmaları ve İtalyan Ressam Giorgio de Chirico'nun abartılı perspektifler, yanlış boyutlandırılmış nesneler içeren metafizik resimleri örnek verilebilir. Sürrealizm, Paris'te ortaya çıktı ve Paris'in hala merkezi olduğu avangard sanat dünyasına karıştı. 1930'lu yıllarda bazı sanatçılar hareketten ayrılırken bazı yeni sanatçılar da harekete dahil oldu. İkinci Dünya Savaşı sırasında birçok sürrealist sanatçı Amerika'ya kaçtı ve savaştan sonra Paris'e dönmeden önce, orada yaptıkları işlerin Amerika çağdaş sanatının gelişmesinde önemli katkıları olduğu bilinir. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonraki dönemde kendilerini Dada ruhu içinde devrimci olarak gören sürrealistler, özgürleştirici sosyalizm ile komünizm felsefelerinden ve Sovyet tarzı örgütsel yapılardan etkilendiler. İlk manifestolarını 1924'te yayınladıktan sonra Sürrealist Araştırma Bürosu kurdular ve La Revolution Surrealiste (1924-1929) adlı skandal bir dergide metinler yayımlamaya başladılar. Metinlerde genel olarak, düşüncenin herhangi bir etkenin denetimi olmadan ortaya konması gerektiğini savundular. Başlangıçta yalnızca bu yazılardan ibaret olan akım, giderek sanat alanına yayılmaya başladı ve La Peinture Surrealiste adlı ilk sürrealist resim sergisi 1925'te Paris'te açıldı bunun ardından akım, giderek tüm Fransa'ya yayılarak son derece önemli bir sanat okulu haline geldi. 1930'ların başlarından itibaren hareket, diğer Avrupa ülkelerine ve Amerika, Japonya, Mısır gibi ülkelerde yayılmaya başladı ve hızla dünya çapında popüler bir fenomen haline geldi. Bu yıllardaki en akılda kalıcı resimler, Sürrealizmin sanatsal stilini oluşturmak adına önemli çalışmalar yapan Salvador Dali ve Rene Magritte'nin eserleri oldu. Felsefi ve teorik altyapısı henüz kavranamamış olsa da sürrealist akım, halkın hayal gücünü zorlayan niteliği ile güzel sanatlardan fotoğrafçılığa, filmlere, moda tasarımlarına ve reklamlara kadar geniş bir alanı etkiledi. Sanat Tarihçisi Herbert Read tarafından 1936 yılında Londra'da düzenlenen Uluslararası Sürrealist Sergi, akımın itibarını ve popülaritesini destekleyerek onu zirveye ulaştırdı. Yine bu yılda, New York'ta düzenlenen Fantastik Sanat, Dada ve Sürrealizm adlı sergi ve 1938'de Fransa'da Marcel Duchamp tarafından tasarlanan sergi de sanatseverler tarafından rağbet gördü. İkinci Dünya Savaşı sırasında Andre Breton, Max Ernst ve Andre Masson gibi büyük sürrealistler ABD'ye gitmişler ve yeni isimlerle tanışarak onların sürrealizmden etkilenmesine neden olmuşlardır. İngiltere'ye biraz daha geç giden akım heykeltıraş Henry Moore, Sigmund Freud'un torunu Lucian Freud, filozof Francis Bacon ve ressam Conroy Maddox gibi isimleri etkisi altına almıştır. Savaştan sonra sürrealist sanatçılar Fransa'ya geri dönseler de sürrealizmin etkisi bıraktıkları gibi değildi aynı zamanda ülke kendi iç sorunlarına gömülmüştü ancak yine de sanatçılar birçok sergi düzenleyip eserler vermeye devam ettiler. Çoğu sanat tarihçisine göre savaş sonrası dönemde sürrealizm bitmiş ve etkisini daha küçük galerilerde sürdürmeye devam etmiş olsa da sürrealist fikir savaş sonrası yeni sanat akımlarının çoğuna büyük derecede etki etmiştir. En göze çarpan figüratif sürrealistlerden biri olan Belçikalı ressam Magritte, natüralist ancak illüzyonist olan resimlerde uzmanlaşmıştı. 1927-30 yılları arasında Paris'te yaşarken Breton'la tanışmış ve sürrealizm oldukça ilgisini çekmiştir. Onun resimleri, seyirciyi şaşırtacak derecedeki ölçek farklılıklarından yararlanarak ve yerçekimine meydan okur gibi oluşturduğu nesnelerle sürrealist eserler arasında öne çıkmıştır. Özellikle, gündelik hayatta kullanılan nesneleri sıklıkla ele alarak resimlerinde eşsiz bir etki yaratmıştır, ancak bu nesneler günlük hayattan alınmış olsa da resmediliş biçimi itibariyle muğlaklığı da sürekli vurgular. The Therapist adlı eserinde de görüleceği gibi, sıradan nesnelerin beklenmedik bir şekilde bir arada olmasıyla bir kompozisyon oluşturur. Terapistini resmettiği söylenilen bu eserinde Magritte, terapist ve danışan ilişkisi hakkında anlatmak istediği şeyi farklı imgeler kullanarak tasvir etmeye çalışır. Yine aynı şekilde, kendini resmettiği Philosophers Lamp eseri de Magritte'nin düşündürücü eserlerindendir. Kendini resmettiği ve belki de kendine bir eleştiri olarak sunduğu bu eserinde ressam pipoya olan bağımlılığını sürreal biçimde aktarırken diğer yandan resimde ilgisiz gibi duran mumu da yine sürrealizme uygun bir biçimde resmeden ressam, mum ile kendi kusurlarının farkında olduğunu seyirciye aktarmaya çalışmıştır. Magritte'nin ilk sürrealist çalışmaları başlangıçta sanatseverlerin dikkatini çekmemiştir. 1927 ve sonraki yıllarda halkın dikkatini, enteresan bıyıkları ve çılgın resimleriyle öne çıkan İspanyol ressam Salvador Dali daha çok çekmişti. Dali de natürmort resimlere kendi tarzını katarak onlara bambaşka anlamlar kazandırıyordu ve böylelikle sürrealist akımın önemli temsilcilerinden biri haline geldi. Sanatın birçok alanıyla ilgilenen ressam, derin anlamlar barındıran eserleri ve sıra dışı olarak tanımlanan hayatı sayesinde ismini tüm dünyaya duyurmuştu. Uyanmadan Bir Saniye Önce Nar Etrafında Uçan Arının Sebep Olduğu Rüya adlı eserini Dali, eşi Galarina'nın rüyasından esinlenerek resmetmiştir. Kendine özgü anlamlar içeren bu resim, sürrealist akımın önemli eserlerinden biridir. Dali'nin oldukça ilgi çeken ve hakkında çeşitli yorumlar yapılan Yeni İnsanın Doğuşunu izleyen Jeopolitik Çocuk tablosunda, resimdeki imgeler ve anlam itibariyle incelendiğinde Amerika'nın yeni bir dünya gücü olarak ortaya çıkışını anlattığı düşünülür. Yumurtanın dünyayı, içinden çıkan insan görünümünün Amerika kıtasının beyaz adamını ve kenarda Avrupa'yı işaret eden kadın figürün de Avrupa'yı temsil ettiği söylenmektedir. Ressamın oldukça ilgi çeken bir başka eseri ise Mae West'in Dudak Koltuğu isimli çalışmasıdır. Ünlü aktris Mae West'in yüzünü gerçeküstü bir perspektiften bir apartman dairesiymişçesine resmetmesi onun bu işte ne kadar başarılı olduğunu bir kez daha gözler önüne serer. Dali'nin bu eserinden ilhamla resimdeki dudak şeklinde koltuklar üretilmeye başlanmış ve popüler kültürde yerini almıştır. Sürrealist imgelerle resimlerine gizemli bir aura katan Belçikalı ressam Paul Delvaux, Magritte ve Dali kadar ilgi görmese de farklı tarzda sürrealist eserler vererek akıma yön verenlerden biriydi. Resimleri hem konusu hem de teknikleri ele alındığında rüyaları andıran ressam, resmi olarak sürrealist hareketin diğer ressamlarıyla ilişkili değildi. İç içe geçmiş birbirinden farklı görüntüleri aynı kompozisyona yerleştirerek hassas bir perspektif sunan ressamın, 1978 yılında tamamladığı The Tunnel adlı eseri geç dönem eserlerinden biri olsa da onun sanatının ikonik figürlerinin yine öne çıktığı görülebilir. Ayna, tren, çıplak kadınlar ve muğlak bir şehir görüntüsü onun, resimlerinde sık sık kullandığı figürlerdir. Delvaux'un en bilinen eserlerinden biri olan The Sleeping Venüs tablosunun, İkinci Dünya Savaşı sırasında geceleri Brüksel'e yağan bombalar esnasında yapıldığı bilinir. Delvaux bu çalışmasında, uyuyan bir tanrıçanın arkasında umutsuzluk içinde olan kadınları tasvir ederek tezat yaratmaya çalışmıştır. Genellikle tablolarında yabancılaşma, ıssız şehirler ve karanlık duyguları işleyen ressam sürrealist imgelerle de resimlerindeki gizemi arttırmıştır. Ortaya çıktığı dönemde oldukça sevilen ve kendinden sonra gelen modern sanat akımlarını etkileyen sürrealist eserler günümüzde de hala ilgiyle takip edilse de kısmen de olsa başka akımlarda varlığını sürdürüyor. A., Pınar, Sürrealizm ve Rüya (2010), Marmara Üni. Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul. B., İlhan, Gerçeküstücülük (2000), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul. P., Rene, Sürrealizm Sanat Ansiklopedisi (1990), Çev. Sezer Tansuğ, Remzi Kitabevi, İstanbul.


Oldukça sevimli, kurnaz ve akıllı olan bu canlıların hikayesi Antik Mısırlılara kadar dayanıyor. O dönemde kediler evcil hayvan olmaktan ziyade birer avcı konumundaydılar. Sokaktaki fareleri, zararlı böcekleri öldürür, bulunduğu yerin hastalıklardan korunmasını sağlarlardı. Çevrede eğer korunması gereken bir bitki var ise bu görev de kedilere verilirdi. Antik Mısır'da kediler o kadar önem kazanmıştı ki, kedinin formu Tanrıça Bastet'e benzetilmişti. Tanrıça Bastet'in koruma, mutluluk ve sağlık getirdiğine inanılıyor, kedinin miyavlaması, Bastet tarafından gelen bir armağan olarak görülüyordu. Kediler Antik Yunan döneminde oldukça seviliyorken Orta Çağ Avrupa'sında bu durum tersine dönmüştür. Kilise gibi ibadet yerleri, kedileri lanetlemiş ve onların avlanmasına karar vermişti. Bunun sonucunda önce kediler öldürülmüş, ardından fare piresinin artışıyla insanlar vebaya yakalanmış ve önüne geçilemeyen bir salgın ortaya çıkmıştır. Tarihte yaşanan bu iki zıt olay, kedilerin de ekosistemde tıpkı diğer canlılar gibi önemli olduğunu insanlığa kanıtlamıştır. Veba salgının yaşandığı Orta Çağ döneminin ardından kediler hayatlarımıza tekrar dahil olmuşlar ve gitgide özel hayatımızın da birer parçası haline gelmişlerdir. 15-16. yüzyıl Rönesans'ıyla beraber sanat, edebiyat, tarih gibi birçok alanın gelişmesi üzerine sanatçılar çalışmalarında çeşitli nesnelerden, olaylardan ve canlılardan esinlenmişlerdir. Kediler de sanatçının esinlendiği canlılardan biri olmuştur. Özellikle portre çalışması gibi tek bir odak noktası olan çalışmalar o dönemde çok fazla talep görüyordu. İnsanlar ya kendilerinin ya da evcil hayvanlarının portrelerini çizdiriyorlardı. Söz konusu dönemde resimlerinde kedileri esirgemeyen isimlerden birisi de Louis Wain. Londralı sanatçının hayatı çocukluğundan itibaren kötü anılarla doluydu; buna rağmen eserlerini çizmekten vazgeçmedi. Louis Wain eşini çok seviyordu ve mutlu bir evliliği vardı. Geçirdikleri güzel zamandan sonra Louis'in eşine meme kanseri teşhisi konmuştu. Eşini mutlu etmek adına Wain, yavru bir kedi sahiplenmiş ve bu kedinin resimlerini çizmeye başlamıştı. Kedi temalı eserleri çizerken hem kendisi keyif alıyordu hem de eşini güldürebiliyordu. Bu yüzden sürekli olarak eserlerine kedileri koymaya devam etti ve bu sayede günümüzde Kedi Temalı Eserlerin öncüsü haline geldi. Bu güzel günlerin sonunda ne yazık ki Louis Wain eşini kaybetti. Fakat bu durum onun, eserlerinde kedilere yer vermesini engellemedi. Daha sonra meydana getirdiği birçok esere kedileri de ekledi. Hatta eserlerinde kedileri hayvan olarak değil de insan gibi göstermeye başlamıştı. Çeşitli kedi temalı eserleriyle Louis, çoğu ülkede kedilere karşı olan önyargıyı kırdı. Kedilerin daha çok sevilmesini sağladı. Bununla beraber, eşinin ve annesinin ölümünden sonra Wain, mental olarak zor günler geçirdi. Louis'in ablaları onun şizofren olduğu düşüncesine kapıldılar ve onu hastaneye yatırdılar. Hastanede kaldığı süreç boyunca Louis, kedi çizimlerini yapmaya devam etti. Kedi Temalı Sanat Eserleri konusu Edouard Manet, Paul Gaugin, Suzanne Valadon, Pierre Bonnard gibi ressamlar tarafından da benimsenmiş, bu sanatçılar kedileri yapıtlarında ön plana çıkarmışlardır. Bu sevimli canlılar sadece Batı'da değil aynı zamanda dünyanın diğer bölgelerinde de birçok ressamın eserlerinde yer almıştır. Özellikle 20. yüzyıl ile beraber sanat alanında ortaya çıkan akımlar kediler ile ilgili olan çalışmaların daha çok incelendiği bir dönem olarak tarihe geçmiştir. Kedilerin çok sevilen bir hayvan haline gelmesiyle birlikte yüzümüzü güldüren eserler de ortaya çıkmaktadır. Örnek verecek olursak sanatta baş yapıtlardan birisi olarak tanımlanan ve Johannes Wermeer tarafından çizilen İnci Küpeli Kız eseri geçtiğimiz yıllarda kedi versiyonuna dönüştürülmüştür. - Kedi Murr'un Hayat Görüşleri E. T. A Hoffman Hoffman, bu eserinde Murr adlı bir kediyi baş karakteri yapmıştır. Kedi Murr'un hayatta belli hedefleri vardır ve bu hedeflerini yaşarken okuyucuya yaşadıklarını anlatır, keyifli bir yolculuğa çıkarır. - Kedi Mektupları Oya Baydar - Usta ile Margarita Mihail Bulgakov Bulgakov'un bu kitabında ideolojiler daha çok ön plana çıkmış ve iki ayrı dönem ele alınmıştır. Bu dönemlere tanıklık eden baş karakter kedi Behennot serseri bir kedidir. Şimdiden, kendine güveninin azaldığını ortaya koyan bir sesle, Dostoyevski öldü, dedi kadın. Resimde ve edebiyatta ortaya çıkan kedi temalı eserler kitleler tarafından oldukça sevilmiştir. Kedinin biyolojik olarak sevimli ve akıllı olması onu bir çok eserde ön plana çıkmasını sağlamıştır. Aynı zamanda bu canlıların insan vücuduna dopamin ve endorfin salgıladığı da bilimsel olarak kanıtlanmıştır. Kedi temalı eserler günümüzde çoğu esere konu olsa da hala alışılagelmişin dışındadır. Bu yüzden bireyler bu eserleri ilgiliyle takip ediyor, okurken veya incelerken keyif alıyorlar. - Albayrak, Fulya. 20. Yüzyıl Resim Sanatında Kedi Figürü. Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi,2020. - Savaş, K. (2021), Kediler ve İnsanlar, Yeni Türk Edebiyatı, 13/25, 301-308. - Can Yayınları, ''Kediler Gününe Özel: Kedili Edebiyat Eserleri'', Erişim: 21 Temmuz 2022, https://www. canyayinlari. com/kediler-gunune-ozel-kedili-edebiyat-eserleri - Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, ''Usta ve Margarita'', Erişim: 21 Temmuz 2022, https://www. iskultur. com. tr/usta-ve-margarita. aspx - Kaltz, B. (2021). See Louis Wain's Exuberant Cat Art at the Hospital Where He Spent His Later Years. Erişim: 19 Temmuz 2022 https://www. smithsonianmag. com/smart-news/see-louis-wains-exuberant-cat-art-at-the-bethlem-hospital-180979287/ - Illustration Chronicles, Cute Cats and Psychedelia: The Tragic Life of Louis Wain, Erişim 19 Temmuz 2022 https://illustrationchronicles. com/cute-cats-and-psychedelia-the-tragic-life-of-louis-wain - Brooks, K. (2015), Cats Are Taking Over Famous Western Artworks And We're Definitely Not Mad About It. Erişim: 18 Temmuz 2022. https://www. huffpost. com/entry/cats-are-taking-over-famous-western-artworks_n_55e75737e4b0aec9f355c018 - Yıldırım, M. C. (2020), Kaçış yaratıkları: Kediler ve Edebiyat. Erişim: 20 Temmuz 2022 - Palabıyık, O. (2016), Kedili Edebiyat: Yazarlar ve Kedileri. Erişim: 23 Temmuz 2022 https://www. artfulliving. com. tr/edebiyat/kedili-edebiyat-yazarlar-ve-kedileri-i-5596


Hem sinemaseverlerin hem de sanatseverlerin ilgisini çekeceğini düşündüğümüz bu içerikte yer verdiğimiz 17 film, dikkatli izleyicilerin görsel sanatlar hafızasını tazeleyecek sahneler barındırıyor. Kimi zaman mekanların kimi zaman da kıyafetleri ve davranışlarıyla oyuncuların bir tabloyu canlandırdığı film sahneleri, ünlü tablolar hakkındaki varsayımlarımızı senaryo içine taşıyor. Böylece, ressamların tuvale taşıdığı mekanların, figürlerin alternatif gerçeklikleriyle karşı karşıya kalıyoruz. Tablolara dair varsayımlarımızı, çağrışımlarımızı simüle eden bu 17 film, onları farklı biçimlerde kullanıyor. Olay örgüsünün akışı içine karıştırılan ya da yerleştirilen tanıdık figürlerin sanatsal anlatısından yararlanan bu filmler, bunu bir yerden anımsıyorum hissiyle çarpıcı karşılaşma alanları yaratıp, sanatseverlerin hafızanızı da tazeliyor. Film ekibinin ressamın tuvalindeki mekanları bir gerçeklik içinde sunması, tuvaldeki figürleri alternatif bir mekan tasarımına yerleştirerek olay örgüsü içinde özgürleştiriyor. Aşk Engel Tanımaz filminin yönetmeni Roger Michell, film sahnelerinde birkaç kez karşımıza çıkan Marc Chagall'ın Gelin isimli tablosunun bilinçli bir seçim olduğunu söylüyor. Michell, kaybedilen bir şeyin arzusunu sembolize ettiği için tablonun seçildiğini belirtiyor. Hatırlarsanız, filmdeki ana karakterlerin birlikte olmanın bir yolunu bulması ve sevgilerini itiraf edip bir araya gelmeleri de biraz zaman alıyordu. Parasite filminde özel eğitimci olarak Park konutuna ilk ziyaretini yapan Ki-woo'ya ailenin oğulları Da-song tarafından boyanmış bir tablo gösterilir. Filmde tablo üzerinden çocuğun psikolojik tahlili yapılmaya çalışılır. Bu tablonun bir diğer özelliği de sanatı sınıf savaşı, zenginlik ve yoksulluk ve sömürgeciliğin eleştirisi gibi konulara odaklayan Amerikalı sanatçı Jean-Michel Basquiat'tan etkilenmiş olabileceğine işaret eden detaylar barındırmasıdır. Zindan Adası, 2010 yapımı Martin Scorsese filmi. Dennis Lehane'nin Zindan Adası adlı romanından beyaz perdeye uyarlanmıştır. Filmde Gustav Klimt'in hafızalarımızda yer etmiş Öpücük isimli tablosunun ana unsurları, Michelle Williams'ın kıyafetleri ve Leonardo DiCaprio'nun melankolisiyle betimlenmiştir. Ressam Vincent Van Gogh'un hayatını konu alan 1956 ABD yapımı biyografik filmde Van Gogh'un Le Cafe Du Nuit eseri ışık, beden dili, renk tonu gibi detaylar dikkate alınarak canlandırılmıştır. Amerikalı ünlü ressam Edward Hopper'ın sıradışı tablolarında karşımıza çıkan bir kadın figürünün peşine düşüp, 1920'lere döneceğiniz filmde, kendinizi bir hikaye örgüsünün içinde buluyorsunuz. Hopper'ın Office at Night ve Woman in the Sun da dahil olmak üzere 13 farklı tablosuyla karşılaşıyor, Shirley'nin hayatının her yılından farklı günlere tanık oluyorsunuz. Film içinde yer alan bölümler genellikle radyo kayıtlarından alınan bir ses kaydıyla başlıyor ve dönemin politik ve tarihsel özelliklerini aktarıyor, tabii bu süreç Edward Hopper'ın sanat eserlerinden besleniyor. Schmidt Hakkında, 2002 yılı ABD yapımı komedi, dram türü sinema filminin başrolünü 3 Oscarlı sayısız ödül sahibi Jack Nicholson oynamıştır. Filmin yönetmenliğini Alexander Payne üstlenmiştir. Film karşımıza, ressam Jacques-Louis David'in yakın dostu Jean-Paul Marat'ın ölüm sahnesini betimlediği tablosunu çıkarmaktadır. Baron Munchausen'in Maceraları, John Neville, Sarah Polley, Eric Idle, Jonathan Pryce, Oliver Reed ve Uma Thurman'ın rol aldığı, Terry Gilliam'ın yönettiği 1988 yılı yapımı macera, fantezi ve komedi filmidir. Filmde Sandro Boticelli'nin Venüs'ün ergen bir kadın olarak denizden doğarak kıyıya çıkışını betimlediği tablosu yeniden canlandırılmıştır. Geceyarısı filmleri arasında en fazla izlenen filmlerden biri olan The Rocky Horror Picture Show, müzikleri ile de adından söz ettirmiş bir müzikal olarak değerlendirilebilir. Evlenmeye karar vermiş bir çiftin, yağmurlu bir gecede yollarını kaybedip kasvetli bir şatoya sığınmasıyla olaylar gelişir. Şatonun sahibi, Transeksüel Gezegeni'nden gelmiş Dr. Frank-N-Furter'dır. Dr., çiftin şatoya geldiği gece kendisi için Rocky Horror adında bir aşk kölesi yaratma projesini açıklar. İkilinin yaşayacakları o tuhaf gecede çiftin bastırılmış tüm duyguları da ortaya çıkacaktır. Filmde ortaya çıkacak bir diğer şey de Grant Wood'un Amerikan Gotiği isimli tablosunu çağrıştıracak sahne olacak. Watchmen, Zack Snyder tarafından yönetilen 2009 tarihli süper kahraman filmidir. Filmde, Alan Moore ve Dave Gibbons'ın 1986 tarihli çizgi roman serisi Watchmen temel alınır. Leonardo da Vinci'nin Son Akşam Yemeği'ni canlandıran bir sahne de bulunmaktadır. Kabare, 1972 ABD yapımı dramatik müzikal filmdir. 1966 yılında Broadway'de sahnelenen aynı adlı Bob Fosse müzikalinin serbest bir uyarlamasıdır. Filmde Alman ressam Otto Dix tarafından 1926 tarihinde yapılmış, Gazeteci Sylvia von Harden'ın Portresi'ni canlandıran bir sahne de yer almaktadır. Melankoli, 2011 yılı Danimarka yapımı bilimkurgu, dram ve sanat filmi. Lars von Trier tarafından yazılıp yönetilmiştir. Britanyalı sanatçı Sir John Everett Millais tarafından 1851-1852 arasında yapılan Ophelia adlı tablo, filmde suyun hareketinden yararlanılarak çarpıcı bir şekilde canlandırılır ve tuvalden özgürleştirilir. Unutmadan hatırlatmış olalım, tablo, Shakespeare'in Hamlet oyunundaki Ophelia karakterini Danimarka'daki bir nehirde boğulmadan önce şarkı söylerken betimlemektedir. Otomatik Portakal, Anthony Burgess'in aynı adlı yapıtından uyarlanan 1971 yapımı filmin yönetmenliğini Stanley Kubrick üstlenmiştir. Filmde, Van Gogh'un Fransız ressam Gustave Dore'nin bir gravüründen esinlenerek 1890 yılında çizdiği tablonun canlandırıldığı bir sahne bulundurulmaktadır. Düşler, 1990 Japonya yapımı sinema filmdir. Yönetmeni Akira Kurosava olan film, üç farklı dilde gösterime girmiştir. Filmde Vincent van Gogh'un 1890 yapımı eseri Buğday Tarlası ve Kargalar'ı anımsamanızı sağlayacak bir sahne yer almaktadır. Çoğumuzun küçükken çizgifilmlerde süper kahramanların karşısına yerleştirdiği Joker, filmlerde bambaşka bir hayat hikayesiyle karşımıza çıktı, izleyici iyiliğin karşısında düşman olarak nitelendirilen karakterin öyküsüyle tanıştı. Peki onu bir tuvalin içinde hayal ettiniz mi? 2019 yapımı Joker filminde Jokeri yarı çıplak gördüğümüz bir sahne dışavurumculuk akımının etkisinde eserler veren Egon Schiele'ın otoportrelerinden etkilenmiş. Deniz Feneri, senaryoyu kardeşi Max Eggers ile birlikte yazan Robert Eggers'ın yönettiği ve yapımcılığını üstlendiği 2019 yapımı siyah beyaz olarak çekilmiş gotik bir psikolojik korku filmidir. Sascha Schneider'ın bir düş sahnesinde ışığın kullanım biçimiyle izleyicisini bir karakterde diğerine yönlendirdiği ve etkileyici kompozisyonla anlattığı hipnotize olma anı Deniz Feneri filminin bir sahnesinde canlandırılmıştır. Değirmen ve Haç, Lech Majewski'nin yönettiği ve Rutger Hauer, Charlotte Rampling ve Michael York'un oynadığı 2011 drama filmi. Pieter Bruegel the Elder'ın 1564 tarihli Calvary Alayı ya da Çarmıha Gidiş tablosundan esinlenmiştir ve Michael Francis Gibson'ın 1996 tarihli The Mill and the Cross kitabına dayanmaktadır. Diriliş, Alejandro G. Inarritu'nun yönettiği, 2016 yılında gösterime giren biyografik western gerilim filminin senaryosu, Michael Punke'nin 2002'de yayınlanan aynı adlı romanından uyarlanarak Inarritu ve Mark L. Smith tarafından yazılmıştır. Filmde sınır sakini Hugh Glass'ın hayatından esinlenilmiş, mekan kompozisyonlarında sanatsal çağrışımlardan faydalanılmıştır. Caspar David Friedrich'in Meşe Ormanında Manastır ya da Meşe Ağaçları Altındaki Manastır olarak bilinen yağlı boya tablosu, filmin baş karakteri Hugh Glass'ı canlandıran Leonarda DiCaprio'nun karşı karşıya kaldığı mekanlardan biridir. Sizler için filmler içinde sanat avına çıktığımız listemizin sonuna geldik. Ancak sinema uçsuz bucaksız bir deniz gibi. Listeye ekleyemediğimiz tablo-film ikililerinin eksik kalanları sinemaseverlerin gözünden kaçmayacaktır. O halde Söylenti Ailesi olarak ikinci bir listeyle tekrar karşınıza çıkacağımızı buradan söylemiş olalım. Ama o zamana kadar Söylenti'yle kalın!


Antik Çağ'da icat edildikten sonra ayna, sunduğu benlik yansıması ve resmin içine öteki bakışı dahil etme özelliği ile yeni ifade teknikleri arayan sanatçılara ilham kaynağı olmuştur. Sanatçılar aynayı sadece görünenin yansıması olarak kullanmakla kalmayıp aynadan yansıyan görüntüye birçok farklı metaforik anlam katmıştır. Özellikle 15. ve 16. yüzyıl Batı Avrupa eserlerinde görünen ayna tasvirleri toplumların kültür, ahlak, ve inançlarını simgeleyen bir araç olarak kullanılmıştır. Sanatçılar bazen de aynayı resimdeki kişinin ruh halini dışa vurmak amacıyla kullanmıştır. Resim sanatında ayna kullanımı, esere hem düşünsel hem de mekansal derinlik katarak görülmeyeni görünür kılar ve eserin yorumlanışını farklı bir boyuta taşır. Ayna tasvirlerinin kullanıldığı en ünlü sanatçıların en ünlü eserlerinden bazılarını derledik. Van Eyck'in Arnolfini'nin Evlenmesi tablosu, ilk yağlı boya resim olması ve dikey perspektif tekniğinin iç mekanda görüldüğü ilk tablo olmasıyla resim sanatı tarihinin en önemli tablolarından biri olma özelliği taşıyor. Dikey perspektif tekniği, mekanı olduğundan daha büyük göstererek mekana bir derinlik katmış. Ayrıca Arnolfini ve eşini ön plana çıkarmış ve dini ile evliliği sembolize eden detaylara daha fazla alan yaratmış. Resmin tam merkezinde bulunan dışbükey ayna ise bu derinliği mekanda görülmeyen detayları yansıtarak daha da derinleştirmiştir. Aynaya yakından bakıldığı zaman odada bulunan ayrıntılara fazlası ekleniyor. Aynaya odada bulunan ama tabloda gösterilmeyen iki kişinin görüntüsü yansıyor. Bu iki kişiden biri, aynanın üzerine Latince Ioannes De Eyck fuit hic.1434 (Jan van Eyck buradaydı 1434) imzasını atan ressamın kendisidir. Ayna, Erdok'a göre insanın göremediği detayları belirginleştirdiği için tanrının gözünü simgeliyor (Baydar:74). Ayna, dinsel açıdan yorumlandığı zaman, Alfornini'nin evlenmesine tanıklık eden alegorik bir nesne görevi görüyor ve böylece tablodaki din temasını güçlendiriyor. Fransız Barok ressam La Tour, derin gölgelerin ve sıcak tonların bulunduğu bu yağlı boya tablosunda İsa'nın ilk takipçilerinden biri olan Mary Magdalene'i elinde bir kafatasıyla ayna karşısında otururken tasvir etmiştir. Magdalene'i birçok kez resmeden sanatçı bu eserinde, mumdan yansıyan ışığı kadını ve resme bakan izleyiciyi aydınlatır şekilde kullanmış ve bir illüzyon yaratmıştır. Magdalene'nin elinde duran kafatası ile aynanın önündeki mum, ölümü ve dünyevi varlıkların geçiciliğini simgeliyor. Mum, fiziksel yaşamı simgelerken mumun aynadaki yansıması görünenin ötesinde dünyevi hayattan sonra ruhani bir hayatın varlığını simgeliyor. Caravaggio'nun Narkissos eseri, başkalarını sevmediği için kendisine aşık olmakla cezalandırılan ve sudaki yansımasına büyük bir aşkla vurulan mitolojik karakter Narkissos'un hikayesini tasvir ediyor. Bu tabloda ayna yansıması yerine su üzerinde yansıma kullanılmıştır. Bunun sebebi, aynaya yansıyan öznenin görüntüsü ancak özne hareket ettiği zaman kaybolurken ve geriye kalan görüntü hala netliğini korumaya devam ederken su üzerindeki yansımada özne ne kadar sabit kalırsa kalsın herhangi bir dalgalanma sonucunda veya başka bir nedenden dolayı görüntü bozulursa öznenin görüntüsünün kaybolabilme ihtimalidir. Bu eserdeki yansıma, genç görüntüsüne aşık olan Narkissos'un gençliğinin kalıcı olmayacağı şeklinde yorumlanabilir. Sanat tarihinin en ünlü ve en çok tartışma yaratan yağlı boya tablolarından biri olan Velazquez'in Nedimeler eserinde, arka planda konumlanmasına rağmen aynanın kendisi ve oradan yansıyan İspanya Kralı . Philip ve Kraliçe Mariana hemen göze çarpıyor. Diğer yandan, ressam bu tabloda figürleri öyle konumlandırmıştır ki ayna bir şekilde öne çıkar ancak tabloda seyirciye bakan figürlerin hiçbirinin aynada yansıması da yoktur. Aynanın yansıttığı görüntü hakkında birçok tahmin bulunmaktadır. Bazıları, ressamın önündeki tabloda kral ve kraliçenin bir portresinin bulunduğunu ve bu görüntünün aynaya yansıdığını düşünmektedir. Başka bir kesim ise kral ve kraliçenin yansımasının sembolik olarak konumlandığını öne sürmektedir. Bir diğer düşünce, kral ve kraliçenin gerçekten odada bulunduğunu ve aynanın onları yansıttığı yönündedir ancak bu düşüncelerin doğru bir cevabı yoktur ve sanat dünyasında bu konu hakkındaki tartışmalar günümüzde bile devam etmektedir. Picasso bu tablosunda birçok tablosuna konu olan genç sevgilisi Marie Therese'yi aynadaki görüntüsüne bakarken resmetmiştir. Ünlü ressam, tablodaki genç kadının yan profilden görünümünü ve aynadaki yansımasını karşılaştırmış. Marie'yi ve aynadaki yansımasını birbirinden farklı sıcak ve soğuk tonlarla resmetmiş dolayısıyla anlatımda bir zıtlık oluşturmuş. Kendi genç görüntüsünün aksine Marie'nin yansıması daha yaşlı ve çirkindir. Bunun sebebi, Picasso'nun aynayı Marie'nin karamsar iç dünyasını dışa vurmak için kullanmasındandır. Sürrealist akımının ustası böylece Marie'nin görüntüsü yerine Marie'nin görülmeyen tarafını izleyiciye görünür kılmıştır. Sürrealist akımın en önemli isimlerinden biri olan Belçikalı ressam Delvaux'un birçok eseri aynada kendine bakan kadın tasvirlerinden oluşuyor ve Ayna isimli tablosu da bunlardan yalnızca biri. Delvaux'un eserinde ayna, görünenden farklı bir yansıma sunuyor. Odadaki kadın yıkık bir odada, şık bir elbisenin içinde otururken yansıması tamamen çıplak ve doğa ile iç içedir. Tablodaki bu yansıma, iki ayrı dünyaya ait iki ayrı kadının tasviri gibi bir anlatı yaratıyor ve esere şiirsel bir boyut katıyor. Kadının eteğindeki kıvrımların aynadaki peyzaj görüntüsü ile sürdürülmesi de yine etkileyici detaylardan biri. Yansımadaki kadının aslında ressamın iç dünyasının bir dışavurumu olduğu düşünülmektedir. Eserlerinde sürreal imgeler görmeye alışık olduğumuz dahi ressam Dali, sanatına aynayı dahil ederek resme derinlik ve üç boyutluluk katmak istemiştir ve bu amaç doğrultusunda Altı Gerçek Aynanın Geçici Olarak Yansıttığı Altı Sanal Korne ile Dışsallaştırılan Arka Resim Galasından Dali adlı son derece ilgi çekici olan eserini 70'li yaşlarındayken tamamlamıştır. Bu tablosunu yaparken Velazquez'in Nedimeler eserinden ilham almış ve hem bir stereoskopik görüntü oluşturarak üçüncü boyuta ulaşmayı denemiş hem de Velazquez gibi kendisini de resme dahil etmiştir. Magritte'nin düşlemsel yanları ağır basan tablosunda ayna, resimdeki kişinin yüzünü yansıtmak yerine, diğer eserlerine benzer şekilde yine sırtını yansıtmıştır. Resimde ayna kullanımı böylece, görülmesi gerekeni yani figürün yüzünü yansıtmak yerine görülmemesi gerekeni yansıtarak bir yanılsama yaratmıştır; yansıyan ile yansıtılan da örtüşmemektedir. Ayrıca ayna görsel bir metafor oluşturmuş ve izleyiciye hem bir huzursuzluk ve merak duygusu vermiş hem de gerçeklik kavramını sorgulatmıştır. Parmigianino, İtalyan Rönesans sanatçılarındandır ve dönemine damga vuran portre eserler yapmıştır. Sanatçı eserinde, ayna karşısına geçerek oto-portresini resmetmiştir. Esere bakıldığı zaman Parmigianino'nun eli vücuduna oranla daha büyük gözükür. Bunun sebebi ise eserin çizgisel perspektif kurallarına uygun bir şekilde oluşturulmasıdır. Bir diğer deyişle sanatçının eli dış bükey aynaya yakın konumlandığı için daha büyük gözükmüş. Yazıda bahsedilen eserlerden farklı olarak Parmigianino'nun dış bükey aynası, görüneni metaforik anlamlar katmadan olduğu şekilde yansıtmıştır. Sonuç olarak, farklı sanatsal dönemlerden ve farklı sanatçıların ellerinden çıkmış olan bu yağlı boya eserleri, aynayı bir araç ve metafor olarak kullanarak izleyiciye birçok farklı yorum sunmuştur. BAYDAR, Neşe. Resim Yüzeyindeki Terslik Art-e Sanat Dergisi 5.9 (2012): 70-84. Es, Burçin Erdi. Metafor Olarak Ayna İdil Sanat ve Dil Dergisi 7.52 (2018): 1473-1479. Yönsel, Mahpeyker. Sanatçının Aynası. International Social Sciences Studies Journal 5:32 (2019): 1745-55.


1980'ler ve 1990'lar, sanat ve fotoğrafçılık dünyasında bir dönüm noktası olarak kabul edilir. Bu dönemde, sanat ve fotoğrafçılıkta önemli değişimler yaşanmıştır ve bu değişimler günümüzde hala etkilerini hissettirmektedir. 1980'ler ve 1990'lar, sanatçılar ve fotoğrafçılar için yeniliklerin, cesaretin ve özgünlüğün yıllarıydı. Bu yazıda, 80'ler ve 90'larda sanat ve fotoğrafçılık dünyasında yaşanan dönüşümleri inceleyeceğiz ve bu dönemde ortaya çıkan önemli sanatçıların ve fotoğrafçıların eserlerine göz atacağız. 1980'ler, dünyada hem ekonomik hem de kültürel açıdan hızlı değişimlerin yaşandığı bir dönemdi. Özellikle Çin, İngiltere ve ABD gibi ülkelerde neoliberalizmin yükselişi, kar ve tüketim odaklı bir yaklaşımın benimsenmesine neden oldu. Bu durum, sanat dünyasında da derin izler bıraktı ve her şeyin kar amaçlı kullanılabildiği bir pazar oluştu. Bu yeni pazarın ortaya çıkmasıyla birlikte Neo-konseptüalizm ve Neo-ifadecilik gibi iki temel sanatsal yaklaşım ortaya çıktı. Resimler Kuşağı olarak bilinen sanatçılar, Barbara Kruger, Cindy Sherman ve Richard Prince gibi isimler, tüketimci ve ataerkil ideolojilere eleştirel bir yaklaşım benimsediler ve fotoğrafçılık ve alıntılama gibi tekniklerle Neo-konseptüalist yaklaşımı temsil ettiler. Öte yandan, Nan Goldin ve Robert Mapplethorpe gibi fotoğrafçılar, AIDS salgınıyla ilişkili olarak cinsellik ve siyaseti keşfettiler. Sanat dünyasındaki bu yoğun yaratıcılık ve deney, 1980'lerde yaşanan büyük sosyal ve kültürel değişimlerin hem bir yansıması hem de bir cevabı olarak görülebilir. Neo-konseptüalizmde fotoğraf, sıradan nesnelerin ve diğer sanat eserlerinin alıntılarıyla bir araya getirilerek, yeni bir anlam ve anlatı yaratmak için kullanılır. Fotoğraf, bir araçtır ve gerçekliğin doğasına dair sorulara cevap aramak yerine, görsel sembollerin ve imajların gücünü vurgular. Bu yaklaşım, fotoğrafın daha önce kullanılmamış veya keşfedilmemiş yönlerini ortaya çıkarır ve fotoğrafın bir anlatım aracı olarak daha geniş bir potansiyele sahip olduğunu gösterir. Neo-konseptüalist sanatçılar, hazır nesneleri, reklamları, fotoğrafları, diğer sanat eserlerini ve popüler kültürü ele alarak, bu nesnelere farklı bir anlam katmak için onları çeşitli yollarla yeniden düzenlerler. Örneğin, Barbara Kruger, eserlerinde sıradan bir fotoğrafın üzerine yerleştirilen kırmızı bir zemin ve beyaz sans-serif yazılarla, bir slogan veya çağrışımsal bir ifade yaratır. Bu sayede, fotoğrafın özgün anlamı ve mesajı değişir ve yeni bir anlam kazanır. Bir diğer örnek olarak Richard Prince'in çalışmaları verilebilir. Prince, diğer fotoğrafları alıntılayarak yeni bir eser yaratır ve bu yeni eserin orijinalinden farklı bir anlam taşımasını sağlar. Örneğin, bir moda dergisinden fotoğrafı alıntılayarak, o fotoğraftaki modelin yüzünü kapatarak veya üzerinde değişiklikler yaparak, bir anlam kayması yaratır ve orijinal fotoğrafın moda dünyasındaki ideallerine eleştirel bir yaklaşım sergiler. Neo-konseptüalist yaklaşım, görsel medyanın gücünü ve imajların manipüle edilebilirliğini vurgular. Bu yaklaşım aynı zamanda, görsel sembollerin toplumsal değerlerimiz ve algılarımız üzerindeki etkisini de sorgular. Örneğin, Cindy Sherman'ın Untitled Film Stills serisi, kadınların Hollywood filmlerindeki stereotipleri nasıl taklit ettiklerini ve bu imajların gerçek hayatta kadınların hayatlarını nasıl etkilediğini inceleyen bir dizi fotoğraftan oluşur. Bu eserler, kadınların toplumda nasıl temsil edildiği ve kadınların görüntüsüne odaklanan birçok sanat eserinin etkisini eleştirir. Yine yukarıda bahsettiğimiz bir isim, Goldin'in en iyi bilinen çalışması, The Ballad of Sexual Dependency adlı 35 dakikalık bir slayttır. The Ballad of Sexual Dependency, Goldin'in arkadaşlarının hayatlarından alınan fotoğraflardan oluşturulmuş bir dizi slayt gösterisidir. Bu çalışma, HIV/AIDS krizine dair bilincin artmasına katkıda bulunan ve cinsel özgürlük, cinsiyet kimliği ve toplumsal cinsiyet rolleri konularını ele alan birçok fotoğraf serisine ilham vermiştir. Goldin sıklıkla kişisel yaşamını ve arkadaşlarının hayatlarını belgelediği için, birçok eseri otobiyografi niteliğindedir. Bu çalışmalar arasında kendisinin ve sevgililerinin yaşamlarını, New York şehrindeki bohem hayat tarzını ve eşcinsel topluluğu tasvir eden fotoğraflar yer alır. Sanatçı, fotoğrafçılık dışında da çeşitli sanatsal girişimlerde bulundu. Bunlar arasında video sanatı, resim ve müzik de vardır. Ancak Goldin, en çok fotoğrafçılık çalışmalarıyla tanınıyor ve çalışmaları bugün dünya genelinde önemli fotoğraf müzelerinde sergileniyor. 1990'lı yıllarda da birçok fotoğrafçı, postmodernizm ve neo-konseptüalizm gibi sanat akımlarının etkisi altında çalışmalarını sürdürdü. Yaratıcı perspektiflere sahip olan bu akımlar, fotoğrafın sadece bir belgeleme aracı olmaktan çıkarak sanatsal bir ifade biçimi haline gelmesine öncülük etti. 1990'ların sonunda, dijital fotoğrafçılığın popülerliği arttıkça, birçok geleneksel film üreticisi iflas etti veya dijital kameraların üretimine geçti. Bu da dijital fotoğrafçılığın yükselişini hızlandırdı ve günümüzde dijital fotoğrafçılık film fotoğrafçılığına göre daha yaygın ve erişilebilir hale geldi. 1980'li yıllarda sanatı konuşacak olursak da grafiti sanatından bahsedebiliriz. 1960'larda, New York'ta, sokak sanatı ve müziğin birleştiği Hip-Hop kültürüyle birlikte popüler hale geldi. 1970'lerin sonlarında ve 1980'lerin başlarında, New York'ta birçok genç, şehrin metro sistemi üzerinde grafiti yapmaya başladı. Grafiti, birçok genç için özel bir ifade biçimi haline geldi ve bu gençler çeşitli semboller, renkler ve stiller kullanılarak kendilerini ifade ettiler. Bu gençler arasında Keith Haring ve Jean-Michel Basquiat gibi ünlü sanatçılar da vardı. Grafiti, sadece bir ifade biçimi değil, aynı zamanda siyasi mesajlar ve toplumsal eleştirilerin de bir yolu haline geldi. 1980'lerde grafiti, birçok kişi tarafından vandalizm olarak görülüyordu ve birçok kişi bu sanat formuna karşıydı. Bu konu günümüz sanat dünyasında da tartışmalı bir alan olmaya devam ediyor. Le Bourdais, G. P., The Most İconic Artist of the 1980s (2015), web. Blythe, F., Barbara Kruger: the legendary US artist who always speaks her mind (2021), web.


A Picasso her bir diyaloğun metne ustalıkla yerleştirildiği, hiçbir sözün amaçsız olmadığı bir eser. Hikaye birbirine geçen iki yapboz parçası gibi ilerliyor. Her bir diyalog diğerini tamamlıyor ve oyunun ete kemiğe bürünüp karşımıza çıkmasını sağlıyor. Sahne Picasso'nun zindandaki haliyle açılıyor. Hem umutsuz hem de öfkeli olan Picasso hangi sebeple ve neden alelacele getirildiğini bilmiyordur. Çevredeki tablolara göz atarken Kültür Bakanlığından görevli kendinden emin, korkusuz Bayan Fisher içeri girer. Baskın iki karakterin çekişmesi de böylece başlar. Bayan Fischer düzenlenecek karma sergi için Picasso'dan bazı tabloların orijinal olup olmadıklarını öğrenmek istiyordur. Picasso elbette başta karşı çıkar. Tablolarının karma sergide olmasını istemez. Ancak seçim yapacak hali de yoktur Picasso'nun. Bir gün sonra 60 yaşına girecektir ve kendisine verilen oturma izninin süresi de dolacaktır. Yani Bayan Fisher'ın 'küçük' ricasını yerine getirmekten başka bir çaresi kalmamıştır. Bayan Fisher, Picasso'ya üç resim gösterir. Üçü de Picasso'nun hayatının farklı dönemlerine aittir. Dahi sanatçı eserlerini tanımakta doğal olarak hiç güçlük çekmez ve basitçe bu sorgudan kurtulduğunu düşünür. Ancak durum bundan daha karışıktır. Bayan Fisher yalan söylemiştir. Tablolar sergilenmek için değil yakılmak için toplanıyordur. Oyunda dikkat çeken diğer bir nokta Picasso'nun hem özel hayatında hem de sanatında kadınlara karşı tutunduğu tavır. Sevdiği kadınlara oldukça acımasızdır Picasso ve tabii onları ölümsüzleştirirken de sanatının yüceliğine güvenir. Kendisi bir sanatçıdır, bir dahidir. Bunun sarhoşluğunun içinde olduğunu da metin aralarında görürüz. Bir yerde Bayan Fisher'a söylediği Suç her zaman kadınlardadır. Kendinizi sevdiriyorsunuz. Bize korkunç şeyler yaptırıyorsunuz. sözü Picasso'nun kadınlarla olan ilişkisini de özetler. -Sanatçı. Nazilerin sanata bakışını da görürüz. Milletleri tek tipleştirmeye çalıştıkları gibi insan ruhunun dışavurumu olan sanatı da tek tipleştirme çabası içindedirler. Onlar için kedi, köpek ve manzara resimleri yeterlidir. Picasso'nun ünlü Guernica tablosunun hikayesi de oldukça etkileyicidir. İspanya İç Savaşı'nda Naziler tarafından bombalanır sevimli ve küçük İspanyol şehri. Picasso vatanı için duyduğu acıyı nesillerce hiç unutulmayacak bir şekilde tuvaline aktarır.


Kübizm akımının etkisinde çizilmiş bu tabloda pastel tonları kullanılmış. Picasso'ya ait başka balkon temalı tablolar da görmek mümkün. Kübizm akımı etkisinde çizilmiş bu eser, 1928 tarihlidir. 1889 tarihli bu eserde, Antik Yunan tarihinde filozof, matematikçi ve astronom olmasıyla ön plana çıkan Hypatia resmedilmiştir. Paris'in Orsay Müzesi'nde sergilenen bu tablo, Realizm akımının etkisinde ve 1868 döneminde oluşturulmuştur. Öncüsü olduğu Kinik felsefeyi yaşamına uyarlayan filozof Diyojen'in fıçıdaki yaşamını tasvir eden ünlü tablonun da ressamı olan Gerome; Ortadoğu kültür motiflerini eserlerinde kullanmayı tercih eden bir ressam olarak da bilinmektedir. 1887-1888 arasına tarihlenen aşağıdaki tablo Metropolitan Sanat Müzesi'nde sergilenmektedir. 20. yüzyılın en önemli ressamlarından biri olarak kabul edilen Matisse, renkleri kullanım biçimiyle ilgi çekmektedir. Çünkü renklerin boya tüplerinden çıktığı andaki kullanımı olarak da bilinen Fovizm akımının geliştiricisidir. Dışavurumculuk etkisinde çizilen aşağıdaki tablo, 1919 tarihlidir. İtalyan ressamın adı Fütürizm ile birlikte anılsa da aşağıdaki eserinde çalıştığı bir başka alan olarak Dışavurumculuğun dinamizmi de hissedilmektedir. Fırça darbeleri kübik formları andırsa da bir uyanışın resmedildiği ve sese dair algıların çağrıldığı 1911 tarihli bu eserde, Dışavurumculuk daha baskın olarak yorumlanmaktadır. İspanyol ressamın 1808 1812 yılları arasında çizdiği yağlı boya tablosudur. İki majonun gözetimi altında balkondan gelip geçenleri izleyen iki mayanın resmedildiği eser şu anda özel bir koleksiyondadır. Romeo ve Juliet'in ünlü balkon sahnesini temsil eden eser, 1884 tarihlidir. Akademik Klasisizm akımıyla birlikte anılan İtalyan ressamın eserleri çoğunlukla mahalle kültürünün motiflerini ve iş bölümlerini yansıtan dinamik sahnelerden oluşmaktadır. Mandolinist adlı tablo, pandemide özellikle İtalya'da medyaya yansıyan görüntülere çağrışım yapmaktadır. Kovboyların, atların sıkça yer aldığı eserleriyle bilinen ressam, 1928 tarihli bu eserinde epik temadan çıkarak farklı duyguları ön plana çıkarmıştır.


Sanatçının yaratım süreci çoğu zaman bir ilham bekleme süreci olarak değerlendirilir. Sanatçının bir beklenti haliyle ilişkilendirilmesine neden olan ilham, sanatçıya dışsal soyut bir çağrışımla tasavvur edilir. Sanatçı, bir girdabın içinde yaratma süreciyle baş başa kaldığında ilham bir anda ortaya çıkıverir. Bu gerçekten de böyle midir? Yaratım sürecini, sanatçının kendisiyle baş başa kaldığı yalıtılmış bir ortamla ilişkilendirmek; sanatçının yaratıcılığını anlara bölmektir. Bu, sanatçının içinde bulunduğu ve kümülatif yapısına katıldığı toplumdan yalıtılmasına da neden olur. Yani ilham, sanatçıya tepeden inmesi anlamında dışsal değildir. Sanatçının çevresindekileri fark etmesi, algılaması ve yorumlaması anlamında bir dışsallık olabilir. Doğadaki bir varlığın sanatçıyla ilişkisini düşünelim. Her ikisi de bir bağlam içinde bulunur. Sanatçı, gören izleyen ve yorumlayan olarak bir konuma sahiptir. Bu durumda sanatçının karşılaştığı varlıklar izlenen ve yorumlanan konumundadır. Sanatçı, hayatı boyunca karşılaştığı varlıklar ve deneyimlediği olaylar tarafından koşullanabilir. Ancak, sanatçının eserlerine bu koşullanmanın ne kadar yansıyacağı da değişkendir. İşte bu nedenle eser, sanatçının kendisi ve çevresi arasındaki karmaşık ilişkiden beslenirken; sanatçının yaratıcılığının salt nedeni olarak bu ilişkiye dışsal bir ilhamın sunulması yanılgıdır. Eserin ortaya çıkışının ilhama indirgenmesi sanatçının pasifleştirilmesidir. Sanatçının yaratıcılığı, konfor alanı dışında ve bir beklentiye sığınmadan ortaya çıkabilir. O halde, sanatçının yaratım sürecindeki sancılarına rağmen ya da tam da sancıları dolayısıyla yaratabilmesi olanaklıdır. Sanatçı, kendisine dışsal olan ve tepeden inen bir gücün beklentisi içinde olmak zorunda değildir. Vincent Van Gogh (1853-1890), bunun somut bir örneğidir. Van Gogh, 19. yüzyılın sonlarına doğru Fransa'da ortaya çıktığı varsayılan ve ard izlenimcilik, bir diğer adıyla post-empresyonizm olarak isimlendirilen akımın etkisinde olan ressamlardandır. Bu akım, izlenimciliğin kurallarını, sanatçının kişisel anlatımıyla aşmayı amaçlar. Sanatçıdan artık gördüklerinin ötesindekini de eserine yansıtması beklenir. Sanatçının eserine kişisel anlatımını da katmasının imkanı, izleyicilerin eser üzerindeki yorum alanını genişletir. Böylece izleyici, eserden sanatçıya doğru ya da sanatçı üzerinden esere doğru geçişlerle yorum yapabilir. İşte, Van Gogh'un eserleri de izleyicisi tarafından, yaşadığı psikolojik sorunlar üzerinden açıklanmaya çalışılmıştır. Sanatçının yaşamı boyunca sürdürdüğü arayış hali; psikolojik sorunları ve yoksulluğuyla ilişkilendirilmiştir. Oysa sanatçının üslubunu ortaya çıkartan pek çok şey vardır. Bunu onun hayatının geçtiği dönem koşulları üzerinden açıklamaya çalışmak, bir seçenektir. Nitekim, Van Gogh üzerine konuştuğumuz hiçbir şey onun hayatının bütününden kopartılamaz. Tıpkı eserlerinin üslubunun, salt onun deliliğine, yoksulluğuna ve ruhsal durumuna indirgenemeyeceği gibi. Ancak şimdi, hayatının bir bölümü üzerine konuşmaya; bu yazının asıl vurgusu olan, Van Gogh'un zeytinliklerle olan ilişkisine geçelim. Van Gogh, Arles'da yaşadığı süreçte hepimizin birkaçını duyduğu Sarı Ev, Arles'daki Yatak Odası, Köprü, La Crau'da Hasat, Ayçiçekleri, Zambaklar gibi tabloları yapar. Bu tablolardaki renk tercihleri, 1886 yılında Paul Gauguin'le (1848-1903) tanışmasıyla ilişkilendirilir. Onunla tanıştıktan sonra eserlerinde parlak renkleri tercih ettiği görülür. 1888 yılına gelindiğinde kendisini Arles'a ziyarete gelen Gauguin ile aralarında bir sanatsal tartışma yaşanır. Bu tartışma sonrasında kulağını kesen Van Gogh'un hayatında bunalımlı bir dönem başlar. 1889 yılında yaşadığı mahalledeki kişilerin dilekçe toplamasıyla bir yıl kalacağı Güney Fransa'daki Saint Remy-de Provence'taki akıl hastanesine gönderilir. Yine 1889 yılında, zeytin ağaçlarını çok karakteristik bulduğunu anlattığı bir mektup yazar, zeytin ağaçlarındaki rengi yakalamak için mücadele ettiğinden bahseder. Gümüşi rengin bazen daha mavi, bazen yeşilimsi olduğunu aktarır. Ayçiçeklerinde kullandığı sarı renk için edindiği kişisel izlenimi zeytin ağaçları için de edinmeyi ister. Böylece, Haziran ve Aralık 1889 arasında, günün çeşitli saatlerinde ve farklı mevsimlerde zeytinlikleri yakalayan on beş resimden oluşan önemli bir seri ortaya çıkarır. Van Gogh'un zeytin bahçelerini resmettiği seri, onun renkleri fırça kullanımıyla nasıl kompozisyon haline getirdiğini gösterir. Seri, tek bir zeytinliğin birkaç versiyonunu ortaya çıkaran sanatçının renk geçişlerini nasıl çeşitlendirdiğini de ortaya çıkarır. Hastanede geçirdiği günlerde her zaman dış mekanda çalışıp gözlem yapma imkanı bulamayan sanatçının iç mekandan çalışma deneyimini de izleyiciyle buluşturur. 11 Mart'tan itibaren Van Gogh Müzesi, Vincent Van Gogh'un 1889'da Saint-Remy-de-Provence'ta yaptığı zeytinliklerin on beş tablosuna odaklanan bir sergi sunuyor. Sergi, uzun süreli araştırmalar sonucunda farklı yerlerde ve kişilerde bulunan eserleri bir araya getiriyor. Sergi için yapılan araştırma süreci ve eserler üzerinde yapılan incelemelerden elde edilen sonuçlar dikkat çekiyor. Öyle ki, eserler üzerinde yapılan analizlerde bazı tablolarda kum taneleri, tohumlar ve hatta küçük böcek izleri bulundu. Böylece araştırmacılar, Van Gogh'un hangi eserleri üzerinde açık havada çalıştığını analiz edebildi. Van Gogh ve Zeytinlikler, 11 Mart 12 Haziran 2022 tarihleri arasında Van Gogh Müzesi'nde sergilenecek. Vincent Van Gogh, Theo'ya Mektuplar, Çeviren:Pınar Kür, YKY Yayınları, 10. Baskı,2013, İstanbul.


Tekrar söylemekte fayda var: 20. yüzyıl sanatın, sanat araçlarının değişmeye başladığı bir çağ oldu. Yani sanat tuvalden dışarıya adeta adım attı. Kimi zaman enstalasyon çalışmaları sanat olurken kimi zaman bir arazi, kimi zaman bir beden ve günümüzde de yapay zeka sanat aracı olmaya devam ediyor. Şimdi gelin bu modern eserlerin bazılarını inceleyerek sanat ve fikir konusu hakkında düşünsel bir yolculuğa çıkalım. Birçoğumuz Marchel Duchamp'ın pisuarı bir sanat eseri haline getirdiğini biliriz. Pisuarın üzerine eklenen tek şey imzadır. Peki sanat alımlayıcısı olarak bizler bu esere bakarken estetik kavramını Antik dönemin 'estetik' kavramı ile sınırlandırırsak ortada bize bir sanat eseri olarak hitap eden bir şey göremeyiz, değil mi? Bizler bu pisuara arkasında yatan Dadaizm felsefesi ile bakıyoruz. Yani bu noktada pisuarın kendisi olan çeşme, bizlere sanat eserini anlama konusunda sadece görsel bir araç oluyor. Asıl sanat, sanatçının bir felsefe ile yola çıkarak savunduğu fikri veya felsefeyi sanat eseri haline getirmesidir. Kelime ve nesne olayını biraz daha irdelersek: Nesneler bizim onlara yüklediğimiz anlamlardan ibarettir. İnsanlar da... diyor John Berger Görme Biçimleri'nde (1972). Modern sanatın tarihsel açıdan yavaş yavaş ortaya çıkması ile sanatın özü, sanatın felsefesi olmuştur. Biz sanat alımlayıcıları bu eserlerin birçoğunu incelerken Böyle sanat eseri mi olur, sanatın geldiği noktaya bakın diyebiliyoruz. Komedyen'e bakalım, ne kadar büyük bir eleştiriye maruz kalmıştı? Cattelan zekası ve sanatçı kişiliği ile bu eser vasıtasıyla sanat piyasasının çok rezil ve pespaye bir hale gelmesini eleştirdi, bir muz ve bir bant kullanarak. Bu çalışma zaten bir eleştiri alacaktı ve aldı da. Yani Cattelan sunmak istediği fikri bir yere yazmadı ya da bir basın açıklamasında herhangi şey söylemedi. Eğer böyle yapsaydı sözleri o an unutulacaktı. Sansasyonel bir şey yaratmalıydı ki fikrin temeli ürettiği bu çalışma aracılığıyla yaşasın. Sözcük Nesne Kopukluğu, Dört Öge-Yıl 4-Sayı 8-Ekim 2017, 49-63. Bolla Peter, Sanat ve Estetik, Ayrıntı Yayınları, 2012.


Saving Private Ryan, devam eden II. Dünya Savaşı sırasında üç oğlunu da savaşta kaybeden bir annenin hayatta kalan son oğlu James Ryan'ın eve dönmesi için ABD ordusu tarafından başlatılan kurtarma görevinin anlatıldığı Steven Spielberg imzalı savaş filmi. Ailesiyle birlikte askeri anıta giren yaşlı bir adam görüyoruz ve hemen ardından, birçok eleştirmen ve izleyiciye göre belki de sinema tarihinin en epik savaş sahnesi izleyiciyle buluşuyor. Fransa'ya yapılan Normandiya Çıkarması için Omaha Sahili'ne çıkmayı hedefleyen ABD askerleri, daha kıyıya varamadan Alman makineli tüfeklerinin açtığı ateşe hedef olur. Denizin de tuttuğu göz önünde bulundurulduğunda; kan, kusmuk, kopan uzuv ve etrafa dağılan organlarla birlikte izleyici bir anda kendisini savaş alanının içinde buluverir. Tanklarını kıyıya çıkaramayan ABD askerleri, oldukça fazla kayıp verir. Çıktıkları iki sahilden diğeri olan Utah Sahili'ne inen ABD askerlerinin ise kayıp vermeden rahatça çıktıkları, bir sonraki sahnede keyifle kahve ve sandviçlerini tüketmelerinden anlaşılıyor. Her bir askerin ölümü ve yaralanması objektif bir şekilde gösterilen savaş sekansı o kadar başarılı ki, filmi izleyen savaş gazileri gerçeğe çok yakın olduğundan ve uzun süre etkisinde kaldıklarından bahsediyorlar. Bu etki; kolu kopan askerin, üzerine yağan mermilerin ortasında yerdeki kolunu arayıp, sanki daha sonra lazım olacakmış gibi yanına almasından ve ölen askerlerin balıklarla birlikte kıyıya vurmalarından rahatça görülüyor. Bine yakın figüranın rol aldığı, yaklaşık 20 dakika süren Omaha Beach sahnesi için 12 milyon dolar harcanmış ve uzuvları kopan askerleri canlandırmaları için ampute insanlar kullanılmış. Taziye mektuplarının yazıldığı ofiste, aynı aileden 3 askerin öldüğü farkedilir ve durum albaya bildirilir. Olay, Genelkurmay Başkanı'na kadar ulaşır ve zavallı kadının aldığı üç ölüm haberine bir yenisini daha eklememek adına kurtarma görevi başlatılır. Görevin asıl amacı, Amerikan halkına moral olmasıdır. Paraşütçü James Ryan'ın, belirlenen görev alanına inemediği öğrenilir. Birlik, tek bir kişinin hayatı için hepsinin canının tehlikeye atılmasından dolayı duydukları rahatsızlığı sürekli dile getirir. Tanımadıkları bir adama ayrıcalık tanımayı ne kadar istemeseler de, göreve sadık kalıp yola koyulurlar. Birlikteki tüm askerlerin karakterlerini, çıktıkları yolda aralarında yaptıkları konuşmalardan rahatlıkla analiz edebiliyoruz. Uzun uzun konuşmalar yerine kurdukları birkaç diyalogdan, içinde bulundukları psikolojik durum hakkında çıkarım yapabiliyoruz. Filmin en başarılı yanlarından biri de tüm yan karakterlere zaman ayırması diyebiliriz. Kimsenin hakkında bilgi sahibi olmadığı Yüzbaşı Miller, geçmişte öğretmen olduğundan bahsediyor. Sorumluluğundaki askerlerine komutandan ziyade öğretmenleri gibi yakın davranıyor. Sert, aksi komutan yerine sakin bir komutan olması bile filmlerdeki klişe yüzbaşı karakterinden oldukça uzak olduğunu gösteriyor. Askeri eğitimi henüz yeterli olmayan Upham, Almanca ve Fransızca tercümanlık yapması için birliğe dahil oluyor. Hal ve hareketlerinden görev için hazır olmadığı ilk görüşte anlaşılan Upham, birliğin içindekiler tarafından dışlanıyor. Filmin en akılda kalan karakterlerden biri olan keskin nişancı Jones, tetiğe basmadan önce sürekli Tanrı'dan bahsettiği şiirsel dualar ediyor. Aralarında, tanrıya olan inancı en kuvvetli karakter Jones gibi gözüküyor. Görev sırasında dinlenmek için durdukları zaman Jones'un, gözlerini kapatır kapatmaz uyuduğunu gören arkadaşlarının Vicdanı rahat olduğu için rahatça uyuyabiliyor. şeklinde bahsetmeleri de bu düşünceyi destekliyor. Wade, ölen askerlerin künyeleri arasında Ryan ismini arayan takım arkadaşlarının poker oynar gibi eğlenmelerine sert tepki gösteriyor. Gösterdiği tepkiden ve doktor olmasından dolayı empati yeteneğinin diğerlerinden daha gelişmiş olduğu görülüyor. Alman bir aile, birlikten yardım ister. Caparzo, takım arkadaşlarının tüm uyarılarına rağmen onları dinlemez ve yeğenine benzettiği küçük kıza yardım etmek için kucağına alır. İçinde bulunduğu savaş psikolojisi sebebiyle mantıklı düşünemez. Alman sniper tarafından vurulur ve birlik orada ilk kaybını verir. Caparzo'nun, babasına yazdığı mektup kendi kanına bulanınca, ölümünden sonra Caparzo'nun adına takım arkadaşı Wade, mektubu yeniden yazıyor. Mektup detayı, askerlerin birbirine karşı duydukları sorumluluğu gösteriyor. Filmde oldukça kullanılan fubar kelimesine, tercüman olmasına rağmen anlam veremeyen Upham, bazı şeylerin yalnızca kitaplardan değil aynı zamanda tecrübe edilerek öğrenilebileceğini farkediyor. Düzeltilemeyecek kadar mahvolmuş. şeklinde dilimize çevrilebilen fubar, kötü sonuçlar doğuran durumlarda kullanılan bir kısaltma anlamına geliyor. Boş kahramanlık yerine, yaralanan askerlerin yerde Anne, anne... Eve gitmek istiyorum! şeklinde can çekişip; annelerine, karılarına, kardeşlerine kavuşabilmek için sarf ettikleri hayatta kalma çabalarını izliyoruz ve böylece empati kurabiliyoruz. Düşmanı görebilmek için kasaturaya sakızla ayna yapıştırmaları ve tankları patlatmak için gres yağıyla kapladıkları çorapla yapışkan bomba yapmaları da filmin zekice kullandığı detaylardan birkaçını oluşturuyor. Ryan, tüm uğraşların sonunda bulunur fakat görev alanını terk etmemekte ısrar eder. Birlik de, Ryan ve takım arkadaşlarının yanında köprüyü savunmaya karar verir. Cephane taşımakla görevlendirilen Upham, ölümüne korktuğu için cephaneyi arkadaşlarına ulaştıramıyor ve onun yüzünden iki arkadaşı ölüyor. Mellish'i öldüren Alman askerinin, bıçağı vahşice saplamayıp sakince batırmasından, Alman askerlerinin kötü gösterilmek yerine ABD askerleri gibi savaş ortamında bulunmaktan ve can almaktan memnun olmadıkları gösteriliyor. Her iki taraf da istediği için değil, mecbur kaldığı için birbirini öldürüyor. Aynı şekilde merdivenlerde korkarak oturan Upham'ı gören Alman askeri hiçbir şey yapmadan yanından geçiyor. Serbest bıraktıkları Alman askeri, sonlara doğru Yüzbaşı Miller'ı vurduğunda, Upham'ın karakterinde kırılma noktası yaşanıyor ve ilk kez silahını ateşliyor. Başta Yüzbaşı Miller olmak üzere kendisini kurtarmaya gelen birçok arkadaşını kaybeden Ryan'ın yıllar sonra; karısı, çocukları ve torunlarıyla birlikte askeri anıta ziyarete gelip, kendisini sorgulamasıyla film son buluyor. Doksanlarda altın çağını yaşayan yönetmen Steven Speilberg imzalı Saving Private Ryan, yayınlandığı 1998 yılından sonra birçok II. Dünya Savaşı konulu oyun ve filme ilham verip, dünyada savaş türündeki yapımların yeniden popüler olmasında kilit rol oynadı. Er Ryan rolü için Amerikan görünümüne sahip, bilinmeyen bir aktör aranıyordu. Role seçilen Matt Damon'ın, Saving Private Ryan gösterime girmeden önce oynadığı Good Will Hunting filmiyle En İyi Senaryo Oscar ödülünü kazanıp bir gecede yıldız olacağı bilinmiyordu. Yönetmenin bir önceki savaş filmi Schindler's List ile birlikte çalıştığı ve yıllar boyu birlikte çalışmaya devam edecek görüntü yönetmeni Janusz Kaminski, harika bir iş çıkarıp En İyi Sinematografi dalında Oscar ödülünü kazanıyor. Akademi Ödülleri'nde elde ettiği 11 adaylıktan beşini kazanan film, yönetmen Spielberg'e ikinci kez En İyi Yönetmen Oscar heykelciğini getiriyor. Tüm zamanların en iyi savaş yapımları arasında gösterilen film, askerlerin yalnızca cephedeki psikolojisine odaklanmakla kalmayıp aynı zamanda savaşın korkutucu yüzünü de tüm çıplaklığıyla izleyiciye aktarıyor. Bu özelliğiyle, aynı türdeki birçok yapımdan sıyrılıyor. İyi bir senaryo, auteur yönetmen ve yüksek bütçeyle neler yapılabileceğine dair en iyi örneklerden biri sayılan Saving Private Ryan, sinema tarihine adını altın harflerle yazdırdı. Her sinemaseverin hayatında en az bir kez deneyimlemesi gereken yapım, hem kritiklerde hem de gişede yakaladığı başarıyla bir dönemin en unutulmaz filmlerinden biri haline geldi.