Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Ford Madox Ford, dünyaya Ford Hermann Hueffer olarak gözlerini açmış. 45 yaşına geldiğinde büyük babası ön-raffaelocu ressam Ford Madox Brown'u da onurlandırmak adına ismini değiştirmesi benim kendisine yakınlık duymamı sağlamadı dersem yalan olur. Brown'u tanıyor olmama rağmen bugüne kadar torununun ismini hiç duymamıştım. Böylece Lodge'ın bana kazandırdığı ilk şey Ford oldu. Ford, The Good Soldier'ı Birinci Dünya Savaşı başladığı dönemde tamamlamış ve yazarın aklındaki son şey eserini İyi Asker olarak adlandırmakmış. Kitabın yayıncısı Saddest Story isimli bir romanın büyük buhran yaşanan o günlerde iyi satış yapmayacağından fazlasıyla endişeli olduğundan yazar üstünde baskı kurmuş. Yayıncının çektiği son telgrafta yazanlara bir hayli sinirlenen Ford, cevap olarak oldu olacak romanın ismini İyi Asker koyalım. gibi ironi dolu bir cevap yazınca yayıncı bu mesajdaki ironiyi umursamamış ve kitabı bu isimle basmış. Yazar, savaş sonrasında romanın ismini değiştirmeye uğraşsa da artık bunun için çok geçmiş. Bu açıklamadan sonra ne kadar şaşırırsınız bilmiyorum ama bir noktayı açıklamama izin verin lütfen: Roman savaş ya da askerlerle ilgili değil. Kimilerinin İngilizce yazılmış en iyi Fransız romanı ilan ettiği İyi Asker'le ilgili bir şey daha söyleyeceğim: Çok sıkı bir roman. Neyle karşılaşacağımı bilmeden başladığım için yazarın her inceliğinde biraz daha fazla şaşırdım. İlk sayfalarda, kronolojik olmayan geri dönüşlerin/flashback'lerin etkisiyle L'Annee Derniere a Marienbad benzeri bir hikayeyle karşı karşıya olduğumu sandım. Ama kısa bir süre sonra yanıldığımı anladım. Ford bize bir bilmece sunmamıştı. Sadece duyabileceğiniz en acıklı öykü, olabilecek en yalın haliyle paylaşılıyordu. Size tuhaf gelebilir ama romanı bitirdiğimde en çok nesini sevdiğimi biliyordum: Tarafsızlığını. Tüm olanlar bir ahlak sorunu haline getirilmeden, okuyucuya taraf olma şansını tanımadan anlatılmış. Son zamanlarda insanların dünyamın dışındaki kötülük ve görünmeyen kötülüğü reddetme algılarıyla ilgili sık sık düşündüğüm için İyi Asker'i bu düşüncelerin ekseninde konumlandırmam çok kolay oldu. Romanın başlangıç cümlesi olan This is the saddest story that I have ever heard edebiyat dünyasının kültleşmiş başlangıç cümlelerinden biri. Tıpkı Call me Ishmael gibi. Lodge'ın bir romanın başlangıç kısmını anlattığı yazısındaki örnek iki romandan biri olmasının sebebi de bu. Bu iddialı başlangıç okuyucuda ilgi uyandırıyor. Devamında söyledikleriyle de satırların yazarının kim olduğunu merak etmeye başlıyorsunuz ve böylece roman sizi yavaşça içine alıyor. Bu haftanın ikinci kitabı olan Emma'nın tamamını okumadım. Gene de Lodge'ın makalesine başlamadan önce ilk 40 sayfayı gözden geçirdim. Romanı fazla sevmeme sebebim Emma karakterini sevmememde yatar. Tüm okuma sürecinde kızın fazlasıyla bilmiş ve aynı oranda alık hallerinin tıpkı benim gibi pek çok okuyucunun da sabrını zorladığına eminim. Oysa Lodge diyor ki: Austen sizi tam da buna hazırlıyor. Hala neden bu kadar tepkilisiniz? Jane Austen, romanın başlangıcını Emma'nın neden bu halde olduğunu anlatmaya ayırmıştır. Bu kızın annesi çok küçük yaşta ölmüştür. Onu çok seven bakıcısıyla büyümüştür. Anne şefkatini görse bile anne otoritesiyle karşılaşmamıştır. Çok genç yaşta evin hanımı olarak kabul edilmeye başlanmıştır. Bu kızın kendinden emin hali, onun kendinden emin olmasını bekleyenlerin yarattığı bir sonuçtur. Düşünecek olursanız çok gençtir ve bu da onun farkındasızlığının tek sebebidir. Austen'in kız için beautiful ya da nice yerine handsome sıfatını kullanmış olması da gene amacına hizmet etmektedir. Romana pek çok farklı şekilde başlanabilir. Bir yazar çoğunlukla, romanına ilk olarak başlangıç kısmını yazarak başlamaz. Fakat okuyucular o bölümle başlar. Peki başlangıç ne zaman biter? sorusuna ise şöyle cevap veriyor Lodge: Okuyucunun gerçek dünyadan tamamen ayrılarak yazarın yarattığı dünyaya geçtiği an romanın başlangıç bölümü görevini tamamlamış demektir. Böylece ilk haftayı tamamladım. Gelecek hafta F. Scott Fitzgerald'ın Tender is the Night'ını ve The Art of Fiction'ın Lists isimli bölümünü okuyacağım. Tercihim bilinçli olarak nispeten kolay eserlerden biri oldu. Birkaç hafta beni mazur görün. Eve tuğla gibi kitaplar geldikçe yaşadığım paniği tahmin bile edemezsiniz.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Son kitabım Bendeki Boşlamayı Gel de Bana Sor'u yakında tüm seçkin kitabevlerinde bulabileceksiniz. Ama o güne kadar gelin bu durumu zorunlu bir ayrılık, uzun bir iç çekiş o da olmazsa insanın kendine ayıracağı zaman mutlaka kaliteli olmalı değil mi ama cicim olarak kabul edelim ve Milan Kundera ile büyülü gerçekçiliğe hızlı bir giriş yapalım. Gülüşün ve Unutuşun Kitabı'nı bu proje kapsamında tekrar elime aldığım için çok memnunum. Kundera'yı ilk kez okumaya başladığımda o kadar coşkulu bir sevinç duymuştum ki bir çok eserini arka arkaya çok kısa bir sürede okumuştum. Bu yüzden Kundera'nın kitaplarını tek tek değerlendiremiyordum. Benim için onların hepsi tek bir büyük yapıt gibiydi. Sonuç olarak, yazarın neyi hangi kitabında yazdığını doğru hatırlayabileceğime dair şüphelerim vardı. Oysa aslında öyle değilmiş bunu geçen haftalarda gördüm. GVUK'taki en küçük detayları bile hatırlamam beni çok şaşırttı. Birazcık da hoşuma gittiğini sizden saklamayacağım. Gayet gerçekçi bir olayı gayet gerçekçi bir dil kullanarak anlatırken imkansız, olağanüstü şeylerin olması olarak tanımlayabileceğimiz büyülü gerçekçilik dediğim anda adeta bir kuralmışcasına Güney Amerika edebiyatından yani örneğin Marquez'den veyahut Cortazar'dan bahsetmek zorundayım. Bu bir. Olayın sadece bu kıtayla sınırlı kalmadığını Salman Rüşdi, Günter Grass, yer yer Jeannette Winterson ve elbette ki Milan Kundera'yı sizlere hatırlatarak vurgulamam da bu yazının bir diğer şartı. Bu da iki. Açıkçası İkinci Dünya Savaşı sonrası Çek tarihinden bir kesit sunan Gülüşün ve Unutuşun Kitabı'nın ne kadarını otobiyografi, ne kadarını kurgu, ne kadarını ise belgesel roman olarak algılamam gerektiğini bilemedim, hala da bilemiyorum. Sanki hepsi aynı anda doğruymuş gibi. 1948 yılında komünizmi sevinçle ülkesine buyur eden fakat kısa bir süre sonra söylememesi gereken bir şeyleri söylediği için partiden uzaklaştırılan Kundera, romanda bize 1950 yılında geçen bir yaz gününü de anlatıyor. O gün bir politikacı ve bir sürrealist sanatçı asılmıştır ve ülkenin gençleri sokaklarda sevinç içinde dans edip şarkı söylerken Kundera onları uzaktan izlemektedir. Bu dünyanın en sevilen şairlerinden biri olan Paul Eluard bu idamlara engel olabileceği halde hiçbir şey yapmamıştır. Kundera, sokaktaki şenliği izlerken bir anda insanların arasında Eluard'ı görür. Şair, barış ve kardeşlik hakkındaki şiirlerinden birini coşkuyla okurken dans edenler yavaş yavaş göğe yükselmeye başlarlar. Böyle bir olayın gerçekleşmesi imkansızdır, fakat Kundera o ana kadar durumu ve bu durumun oluşturduğu duyguyu okuyucusuna öylesine iyi bir şekilde aktarmıştır ki okuyucu fazla bir şüpheye kapılmadan insanların ayaklarının yerden kesildiğine inanır. Yazar, o kadar herkesten uzaklaşmış ve o kadar bir başınadır ki diğerleri evet uçuyor olabilirler. Dahası bu insanların ayaklarının yerden kesilmesi ile henüz asılmış olan rejim karşıtlarının ayaklarının yerden kesilmesi arasında kocaman bir tezat vardır ve bu tezat kurguyu daha da güzelleştirmektedir. Kundera okumanın hissettirdiği o garip hazzı hatırlamama sebep olduğu için 10. haftayı sevgiyle uğurluyor ve 11. haftaya yelken açıyorum. 11. haftada bir değil, iki değil tam üç kitapla iddialı bir şekilde burada olacağım: Paul Auster'ın New York Trilogy'si, David Lodge'ın How Far Can You Go? ve Nice Work'ü. Heyecanla beklediğinize emin olduğum gelecek hafta İsimler konusunda konuşacağız. O zamana kadar esen kalın -ki bence bir insanın kalabileceği en güzel haldir esenlik.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Biriyle tanıştığımızda çoğunlukla adının bir şeylerin sembolü olduğunu ya da bu isme sahip olan varlıkla isim arasında büyük bir bağlantı olduğunu düşünmeyiz. Bize verilen adlar ya ebeveynlerimizin hayata karşı bakış açılarının ve gelecekle ilgili umut ve arzularının ya aile bağlarının ya da dönemin moda anlayışının bir sonucudur. Soyadları ise dedelerimiz/atalarımızın kendilerine yakıştığını düşündüklerini sahiplenmeleridir. Ne isimlerimizin ne de soyadlarımızın varlığımızla büyük bir alakası yoktur. Bu açıdan baktığımızda konuyu daha da genelleştirirek a rose by any other name would smell as sweet diyenlere katılmamak elde değil. Günlük hayatta soyadı Shepherd olan bir adamın ne çoban olduğunu düşünürsünüz ne de bu adamda ruhani bazı öğeler ararsınız. Oysa bu isme bir roman, sinema filmi ve hatta televizyon dizisinde rastladığınızda işler değişir. Sanat eserlerinde daha spesifik konuşacak olursak romanlarda isimler hiçbir zaman rastgele seçilmez. Bu haftanın üç kitabı How Far Can You Go?, Nice Work ve City of Glass'ta da isimler büyük önem taşıyor. How Far Can You Go?, 1950'lerin Britanya'sındaki katolik gençlerin hayatlarını konu alıyor ve tüm adlar bu bağlamda seçilmiş durumda. Size asıl anlatmak istediğim Nice Work'te David Lodge'ın isim seçimleri gerçekten çok özenli ve başarılı. Bir üretim şirketinin mühendis genel müdürü ile genç bir akademisyenin şartların zorlaması ile bir araya gelmelerinin anlatıldığı romanda müdürün ismi Vic Wilcox, akademisyenin ismi ise Robyn Penrose. İngilizliği, erkekliği ve hırsı ön plana çıkan Vic'in isim seçiminde victor, will ve cock ile bağlantılı bir isim bulunarak bu baskınlıklar vurgulanmak istenmiş. Onun tam zıddı olan Robyn'in soyadı ise edebiyat ve güzellikle bağlantılı. Yazar, Robyn ismini ise hem kadının feministliğine uygun düştüğü hem de kurguda çeşitli olanaklar sağladığı için seçmiş. Devam ediyorum. Yazarının meşhur New York Üçlemesi'nde yer alan City of Glass'ta klişe bir dedektiflik hikayesi anlamın, nedenselliğin ve kimliklerin sorgulandığı bir şüphecilik öyküsüne dönüştürülmüş. William Wilson takma adıyla kitap yazan Quinn isimli baş karaktere gelen yanlış bir telefon sonucunda Quinn arayana aradığı insanın kendisi olduğunu söyler. Böylece bir anda Paul Auster Dedektiflik Ajansı sahibi Mr Auster olur. Wilson ve Auster takma adlı Quinn, müşterisini hapisten yeni çıkmış olman Stillman'e karşı koruyacaktır. William Wilson'ın aynı zamanda Edgar Allan Poe'nun ünlü bir kahramanı olduğunu ve gene bu proje dahilinde o öyküyü de okuyacağımı hatırlatmak isterim. Auster, üçlemesinde varlığın ve varlığın isminin değişebilirliğini türlü şekillerde vurguluyor ve bu öykülerin her birinin sonunda dedektif karakterinin ölmesi ya da ortadan kaybolması da bu karakterlerin isimlerin oluşturduğu labirentte kaybolup gitmelerini simgeliyor. İsterseniz dışarıda daha uzun konuşabiliriz ama en azından yazıyı burada sonlandırmanın iyi olacağını düşünüyorum. Yazma hızımın okuma hızıma erişemediği haftalara girmiş bulunuyoruz. Haftaya Virginia Woolf ve Mrs. Dalloway var. Projenin gidişatında size de bazı görevler düşüyor. Bunu aklınızdan çıkarmayın. İlk göreviniz şu dört-beş gün içinde bu yazıyı tamamlamak için beni sıkıştırmak. Dört, üç, iki, bir... Başla! Cık. Okumaları zaten tamamladım. Aslında birkaç hafta önden gidiyorum. Ama yazmak konusunda çok tembellik ediyorum. Onu kastetmiştim.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Bilinç akışı terimini cümle içinde ilk kullanan Henry James'in psikolog ağabeyi William James olmuş. Bak bunu bilmiyordum, ilginçmiş yazmışım her yerde yanımda dolaştırdığım için iyice buruşan sarı not kağıdına. Düzyazıda bilinç akışı temelde iki farklı yöntemle yapılabiliyor. Bunlardan ilki yazarının birinci tekil şahıs kullanarak dünyaya seslendiği ve tam da bu sebepten cümlelerine Ben... diyerek başladığı iç monolog kullanımıdır. İkincisinde ise daha dolambaçlı bir yol izlenir. Üçüncü tekil şahıs ve geçmiş zaman kiplerinin tercih edildiği, rapor verir tarzda bir anlatımın benimsendiği bu yöntemin kökleri latif hanımefendi Jane Austen'e kadar uzansa da doruğa Virginia Woolf, James Joyce, Dorothy Richardson gibi isimlerle çıkmıştır. Kelime seçimlerinin karakterlere uygun şekilde yapıldığı bu yolda düşündü, merak etti, kendi kendine sordu gibi bazı yüklemler bilinçli bir şekilde yazıdan çıkartılır. Mrs. Dalloway ile okuyucunun ilk karşılaşması Woolf'un 1915 yılında yayımlanan The Voyage Out isimli romanıyla oldu. Woolf, Britanya üst sınıfından Mrs. Dalloway ve eşini satirik bir anlatımla bizlerle tanıştırmıştı. Mrs. Dalloway yazarın ilk romanındaki yan karakterlerden biriyken dördüncü romanda bizzat esas kahraman statüsüne erişti. Kitap, Mrs. Dalloway said she would buy the flowers herself cümlesi ile açılıyor. Bizler Mrs. Dalloway'in kim olduğunu ya da neden çiçek alması gerektiğini bilmiyoruz. Süregelen bir yaşamın içine herhangi bir noktasından böylece girivermiş oluyoruz. Derken ikinci cümle geliyor: For Lucy had her work cut out for her. Bu cümleyle anlatılanın kadının kafasından geçenler olduğunu anlıyoruz. Üstelik iki önceki paragrafta bahsettiğim yüklem kesintisinin de başarılı bir şekilde uygulanmış olduğu dikkatimizden kaçmıyor. Ayrıca, cut out for her tam da Mrs. Dalloway'in düşünebileceği ve kurabileceği bir cümle olduğundan bir diğer şart olan karakterin ağzından konuşmanın da sağlandığını görmek bize mutluluk veriyor. And then thought Clarissa Dalloway, what a morning fresh as if issued to children on a beach. What a lark! What a plunge! ile kahramanımızın tam adını öğrenmiş oluyoruz. Clarissa, havanın güzelliğini sahildeki çocukların tazeliğine benzetiyor ilkin. Sahildeki çocuklar ise ona on sekiz yaşında yaşadığı tatilleri anımsatıyor ve düşünceler birbirini kovalamaya başlıyor. Bilinç akışı konusuyla ilgili söylemek istediğim son bir şey daha var. Mrs. Dalloway'i okurken şunu düşündüm: Eğer iç monolog kullanılsa ve tüm bu cümleler birinci tekille kurulsa roman o kadar doğal olmayan bir hale dönüşürdü ki okuyucusunda asla bu etkiyi uyandıramazdı. Haftaya D. H. Lawrence'ın Women in Love'ı var. Kabul edin, Lawrence okumanın zamanı gelmişti artık. Projeyi önce Emre'nin tam da projeyle ilgili konuşmamızın üzerine ödünç verdiği kitaplar ve dahası Carson McCullers'ın muazzam güneyli gotik tarzıyla aldattığıma dair bazı dedikodular çıkmış. Şunu söylemek isterim ki konu Carson McCullers olunca gerisi teferruattır. Ben değil, The Art of Fiction'da McCullers'a yer vermeyerek beni bu yola sokan Lodge utansın. Resimleri Woolf'a uygun seçmeye çalıştım. Olmuş gibiyse iki kere göz kırpın. Bu yaziyi okuyunca fark ettim ki King amca bu bilinc akisi isini cok iyi kullaniyor. Her konuyu bir kenarindan King'e baglayip hakkinda uzun sure konusabilirim ama bu sefer oyle yapmiyorum. King cidden bu konuda iyi. Ilginc olan sey King'in bu isi en iyi yaptigi romanlarin aslinda edebi acidan daha zayif kabul edilen 70'ler sonu ve 80'ler doneminde yazdigi ucuzumsu korku romanlari olmasi. Okuduğum King romanlarının yazarın hangi dönemine bile denk geldiğini bilmeyecek cehaletteyim. Senin ise konuya fazlasıyla hakim olduğunu bildiğimden gönül rahatlığıyla vee işte uzman görüşü dinlediniz sayın seyirciler diyebilirim.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. D. H. Lawrence'ın Women in Love'ının kahramanları iki kız kardeş olan Gudrun ve Ursula'dır. Gudrun ufak heykeller yapan bir sanatçı, Ursula ise bir öğretmendir. Lawrence'ın da büyüdüğü kasaba olan Nottinghamshire'da yaşayan bu iki kız, zengin bir madenci olan Gerald ve Rupert isimli bir ilköğretim müfettişi ile aşk yaşayarak kitabın ismine ters düşmemeyi başarırlar. Rupert'in ilişkiler, karşı cins ve cinsellik hakkında farklı fikirleri vardır. Ursula ise bildiğiniz kadındır. Gudrun ile Gerald'da ise daha önce Nice Work'te de gördüğümüz sanayici-sanatçı çekişmesini görürüz. Öte yandan Gerald ile Rupert arasında hiçbir zaman açıkça dile getirilmeyen eşcinsel bir çekim vardır. Acaba bu adamlar birlikte olmaya başlayıp kızları aşklarıyla başbaşa mı bırakacaklar? diye sık sık düşünmeme rağmen delikanlılar arasındaki en büyük yakınlaşma bir sahnede güreşmeleri oldu. Kitap bu dörtlünün diyaloglarından oluşuyor desem çok abartmış olmam zannediyorum. Okuduğum günlerde bana nasıl gidiyor? diye soran herkese konuşuyorlar işte cevabını vermem boşuna olmasa gerek. Her ne kadar romanda geçen belirli bir olay için sembolizmi tartışacak olsak da aslında eserin tümünün sembolizme örnek olarak verilebileceğini rahatlıkla söyleyebilirim. Lodge'in örnek olarak verdiği bölümde Gerald yakınlardan geçen trenin gürültüsüyle ürken atını sakinleştirirken Ursula ve Gudrun adamı izliyor. Gerald'ın babasının maden ocaklarının yönetimini devralmış genç bir zengin olduğunu bir kere daha hatırlatmak istiyorum. Öte yandan kahramanların yaşadığı yer olan Nottinghamshire kırsal bir bölge iken madenciliğin gelişmesi ile sanayiyle tanışmış. Bu açıdan bakıldığında sahnemizdeki trenin madencilik endüstrisini, atın ise doğayı temsil ettiğini söyleyebiliriz. Endüstri gücüyle doğaya hükmediyor ve korkutuyor. Gerald ise atı trenin yarattığı mekanik sese alışması için zorluyor. Hem Ursula hem de Gudrun atın nasıl korktuğunu fark ediyorlar. Ursula, Gerald'ın ata kaba davranışı karşısında dehşete düşüyor. Bizi daha çok ilgilendiren ise duruma Gudrun'un tepkisi -ki zaten Lawrence da bölümü Gerald'la aralarında büyük bir elektrik olan genç kızın bakış açısıyla anlatmış. Gudrun, Gerald'ın atı kontrol etmesindeki erotik yanı fark ediyor. Aslına bakacak olursanız Lawrence'ın asıl amacı da çift arasındaki bu çekimi bizlere gösterebilmek. Bir süre sonra fark ediyoruz ki Gerald'ın gücüyle kontrol altına aldığı at değil, adamın yaptıklarının şehvetini tutkuyla fark eden Gudrun oluyor. Lawrence'ın bir diğer başarısı ise araya kamyonların gürültüsü, trenin hareketi gibi sesler katarak simgeselliğin yoğunluğu ile okuyucuyu boğmamak. Dikkat ettiyseniz örnek metinde iki farklı sembolizm yöntemi var. Doğa/sanayi ikilisinde hem metonimi hem de synecdoche görebiliyoruz. Ne demek istiyorum? Lokomotif sanayiyi temsil ediyor çünkü lokomotif sanayi devriminin bir sonucu/etkisidir. Öte yandan at doğayı temsil ediyor. Çünkü at doğanın bir parçasıdır. Cinsel sembolizmde ise Gerald'ın atı kontrol altına almasıyla insanların sevişirken yaptıkları hareketler arasındaki benzerlikten yararlanılmış, özetle metafor kullanılmış. Lodge'ın üstünde durduğu en önemli konuyu söylemeden haftayı bitirmeyeyim: Sembolizmin birinci kuralı elinde kurguladığın çok sağlam bir hikayenin olması. Söyleyecek bir şeyin yoksa ya da söyleyeceklerin önemsiz/yetersizse onu nasıl söylediğinin hiçbir önemi yok. Yani sembolizm anlatmak istediklerinizi güzelleştirmek için bir yöntem ama kendi başına bir güzellik değil. On dokuzuncu yüzyıl Fransız şiirinde Baudelaire, Verlaine, Mallarme gibi isimler sayesinde öne çıkan sembolizm bu şairlerin etkisiyle yirminci yüzyıl Britanya edebiyatında bol bol yer bulmuş. Bir örneğini bugün gördük. Bir diğerinden ise haftaya Graham Greene'le Egzotik konusunu işlerken bahsedeceğiz. O zamana kadar kendinizi sıcaklardan iyi koruyun ve bunun iyi bir yolunu biliyorsanız mutlaka benimle de paylaşın. Fotoğraflar Andre Kertesz'in ilham verici kitabı On Reading'ten. Telif hakları Andre Kertesz'in mirasçılarına aittir. Güzelonlu'da sadece bilgilendirme amacıyla kullanılmıştır.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Emperyalizmin yükselişinin ve sömürgeciliğin ortaya çıkmasının edebiyat arenasında doğurduğu sonuçlardan biri de sömürgeci ulusların bir kısım yazarlarının farklıyı/yeniyi/bilinmeyeni bulmak üzere kendilerini sömürülen uzak topraklara atması oldu. Bu yazarların en önemli örneklerinden biri çoğunuzun bildiği üzere Graham Greene'nin de çok takdir ettiği Joseph Conrad idi. Greene ve egzotik başlığının bir yanlış anlaşmaya kurban gitmemesi için baştan şu açıklamayı yapmakta da fayda görüyorum: Bugün egzotik kelimesini çekici ya da cezbedici sıfatlarının karşılığı olarak değil, TDK'nın da önerdiği gibi yabancıl manasında kullanıyoruz. Greene romanlarında Britanya adasının dışındaki uzak toprakları isim vermeden sık sık kullanmış bir yazar. Hatta onun eserlerinde yarattığı bu dünyaya Greeneland deniyormuş. Bu tercihinde de Sierre Leone'de MI6 için çalıştığı günlerdeki gözlemleri ve tecrübeleri çok etkili olmuştur kanısındayım. Kurguda egzotiklikten yani uzaklardan yani yabancıldan bahsedeceksek eseri okuyacak insanların yuvada oldukları varsayımını yapmak zorunda olduğumuzu fark etmişsinizdir. The Heart of Matter'da olayların nerede geçtiğini bize hiçbir zaman açıklamayan Greene, özellikle romanın başında okuyucunun memleket ve sıla algılarıyla oynuyor. Ne demek istediğimi açıklayayım. Olaylar, romanın yan karakterlerinden biri olan Wilson'ı anlatarak başlıyor ve aslında Wilson egzotik dekorun okuyucuya verilebilmesi için sadece bir araç. Bu gaye tamamlanır tamamlanmaz da rotamızı asıl adamımız Scobie'ye çeviriyoruz. Greene'in nerede olduğumuza dair bizleri bir şaşırtma çabası var. Wilson'ı Bedford Oteli'nde olduğunu söyleniyor, yakınlardaki katedralin çanları çalıyor, Bond Street'ten bahsediliyor. Tüm bunlar tipik bir İngiliz şehrinin özellikleri gibi görünüyor. İlk paragrafta yaban ellerde olunduğuna dair kanıtlar ise Wilson'ın açıkta olan dizlerinden bahsedilmesi ve dans dersi alan kızların zenci olması. Yazarın bu ikiliği yaratırkenki bir diğer amacı da sömürgecilikte üstün olan sömüren tarafın güçsüz tarafa kendi kültürünü yaymaya çalıştığını da yansıtmak istemesi. Afrikalı kızlar saçlarını tıpkı İngiliz kızları gibi düzleştirmeye çalışıyorlar, siyahi memurlar ve onların eşleri kendilerini Britanya saltanatına adamış, onlar için çalışıyorlar. Egzotik çoğunlukla yazarların romanları için kullandığı bir araç ve fakat çoğunlukla amaç değil. Evet The Heart of Matter, kendine olayların geçtiği yer olarak Afrika kıtasını seçerek sömürgecilikle ilgili önemli bir eser durumuna gelmiş durumda fakat bu romanın aslında dini inançları ve ahlaki sorumlulukları sorgulamak için yazılmış olduğu gerçeğini değiştirmiyor. Suriyeli üçkağıtçılar, üç kuruşa kendini satabilecek Afrikalı hizmetliler, ortalıkta neden dolaştığı belli olmayan Hintliler, bol bol sıcak ve Afrika'nın diğer doğa şartları romanı renkli ve süslü bir hale getirmiş. Öte yandan Greene aynı olay örgüsünden egzotik öğesini çıkartarak da bu romanı yazabilir miydi? Kesinlikle yazabilirdi.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Size bir itirafım var: Bu haftayı çok kısa bir yazıyla geçiştirmeyi planlıyordum. İşte o yüzden defterime sayfalarca not alınca büyük bir şaşkınlık yaşadım. Üzgünüm, yapacak çok fazla bir şey yok. Size her şeyi anlatmak zorundayım. Bir hikayeyi anlatmanın en kolay yolunun olayları oluş sırasına göre kronolojik olarak okuyucuya iletmek olduğuna herhalde hiçbirinizin itirazı olmaz. Ve fakat, yazarlar sevgili okuyucularının ilgisini daha fazla çekmek için bazı ecnebilerin time-shift olarak adlandırdığı yönteme de sık sık başvuruyorlar. Bu yöntemin kullanıldığı kurguları şöyle bir düşünecek olursak Odysseia'ya kadar gidebiliriz. Zaman kaydırmada yazar hayatı bizlere bir olayın ardından gelişen diğer olay olarak sunmaz. Farklı zamanlarda gelişmiş bağımsız olayları sırayla anlatarak bizlerden bu olaylar arasında bağlantı kurmamızı bekler. Geçmiş ya da gelecekteki bir olaya gidişimiz şimdi bildiğimiz bir bilgiyi daha değerli hale getirebilir. Zaman kaydırmanı sinemadaki eşleniği flashback/flashforward metodudur. Üstelik sinemada bunu uygulamak çok daha zordur. Çünkü izleyiciye her şeyi bilen bir anlatıcının varolduğunu hissettirmenin riskini içinde barındırır. Bugünkü konumuz olan The Prime of Miss Jean Brodie'nin film uyarlamasında bu riske girmeyerek olayların kompleksliğini ve karakter sayısını azaltmışlar, dahası olayları kronolojik sırayla anlatarak kitabın bütün ruhunu ortadan kaldırmayı başarmışlar. Bu romana ismini veren kahramanımız Jean Brodie, Edinburg'da yer alan kızlar okulunda görev yapan ilginç ve de kimilerine göre karizmatik bir öğretmendir ve öğrencilerinin bir kısmıyla yakından ilgilidir. Bu ilgiye mazhar olan kızlar Brodie set olarak anılmaktadır. Bu kızcağızların her biri bir özellikleri ile okulda nam salmışlardır. Sandy, Brodie set içinde yer alan en uyanık kızdır ve gözlerinden hiçbir şey kaçmaz. Roman kızların senior senesinde başlar ve sık sık Miss Brodie'nin öğretmenleri olduğu junior senelerine geri dönülür. Miss Brodie'nin bu dönemde kızlar üzerindeki etkisi çok ama çok büyüktür ve hatta kızlar büyüyüp de yetişkin bir kadın olduklarında dahi öğretmenlerini sık sık anarlar. David Lodge'ın zaman kaydırmaya örnek olarak verdiği paragrafta üç ayrı zaman diliminde dolaşırız. İlk olarak kızların junior senelerinde Miss Brodie'nin cinsel yaşamına kafayı takmalarına şahit oluruz. Monica kızlara Miss Brodie'yi bir diğer öğretmenleri olan Mr. Lloyd ile öpüşürken gördüğünü söylediğinde ona sadece Rose inanır (Bu anda tarih 1920'lerin sonlarıdır). Rose'un ileride cinselliği ile tanınacağını da bu paragrafta öğreniriz. Kızın bu şekilde meşhur olduğu dönem ise 1930'ların başıdır. 1950'lerde artık yetişkin birer kadın olduklarında Monica Sandy'i ziyaret eder ve öpüşme mevzusunu açar. Sandy de Monica'ya Brodie ve Lloyd'un öpüşmüş olduğu konusunda hak verir. Çünkü İkinci Dünya Savaşı sona erdiğinde Sandy Miss Brodie'yi ziyaret etmiştir ve Miss Brodie bu olayı Sandy'e itiraf etmiştir. Kafanızı çok karıştırdığımın farkındayım. Ama özetle söylemek istediğim şu: Spark bir paragrafta demin benim nasıl yapılamayacağını örneklediğim üç ayrı zaman dilimini başarıyla anlatabilmiştir. Muriel Spark'ın yaptığı gibi üçüncü şahsın anlattığı bir öyküde time-shift uygulamak ise daha postmodernist bir yaklaşım. Bu sayede ana karakterin psikolojisinin derinliklerinde ya da sürekliliği geçici olan kurguda kaybolma riski ortadan kaldırılmış oluyor. Böylece bu haftaki eyorlamamın sonuna geldim. Haftaya tanıdık sularda John Fowles ve Fransız Teğmenin Kadını ile birlikte olacağız. Sizi de burada görmekten müthiş bir zevk duyarız. Sevgiler. Vonnegut'un kitaptaki olaylarin zamansal ilgilerini kaybetmemek icin romani yazdigi odanin tabanina tebesirler ile her karakterin izledigi yolu birbirleriyle kesisen, bir metro haritasi gibi cizdigini okumustum. Insan beyni'nin baska turlu dusunemiyor olmasi ne kadar uzucu.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. John Fowles, okuduğum ilk günden beri aramızda gizli bir şeylerin olduğuna inandığım yazarlardan biri oldu. Öldüğünü öğrendiğim gün çok acı başka bir şeyi daha fark etmiştim: Fowles'un artık yeni bir kitabını/yazısını okuyamayacaktım çünkü her şeyi çoktan bitirmiştim. Sanırım sevdiğim yazarların en azından bir kitabını bekletme huyunu da bu yürek yakan fark edişin ardından edinmiş oldum. Projede ismini gördüğümde de yıllar önce okuduğum Fransız Teğmenin Kadını'nı bir kere daha elime alacağım için çok sevindim. Uzatmadan konuya gireyim. David Lodge'ın yalancısıyım, Sir Walter Scott, Waverly (1814) ve The Heart of Midlothian (1816) romanlarıyla okuyucuda geçmiş hissini uyandırarak yazabilen ilk yazarmış. Bu iki tarihi romana bu özelliği kazandıranlar ise sadece tarihi kişilik ve olayların değil; döneme ait kültür, ideoloji, ahlak ve davranış şekillerinin de başarıyla canlandırılabilmesi olmuş. Yani sayın Scott, geçmişin sıradan insanlarının yaşayış şeklini tüm yönleriyle okuyucusuna sunabilmiş. Öte yandan Viktorya dönemi romanları için şimdiki zamanı anlatan tarihi romanlar yakıştırması yapıldığını da size söylemeliyim. Örneğin Vanity Fair'i anımsayalım. Thackery bu romanı 1840'larda yazmış. Fakat kullandığı nükteli dil ile nostaljik bir hava yakalamayı başarmış. Henüz okuma şerefine erişemediğim Middlemarch'ta da benzer bir durum varmış diyorlar. Göreceğiz. Modern yazarların anlatmayı en sevdiği konulardan biri de yakın tarihli geçmiş zamandır. Fay Weldon, Female Friends'te bunu yapmaz mı? Fakat, John Fowles ve Fransız Teğmenin Kadını'nda bambaşka bir şey var. Modern bir yazar, Charles Dickens ya da Thomas Hardy ile aşık atarak yakın tarihi bir tarafa bırakıp 19. yüzyıl insanlarını anlatmaya cesaret ediyor ve bunda başarılı oluyor. İşte bambaşkalık tam da burada. Romanın ilk paragraflarını okuduğunuzda dikkatinizi bu eserin ne zaman yazılmış olabileceğine dair bir tahmin yürütemiyor olmanız çekiyor. Peki ama Fowles bunu nasıl sağlamış? Bir kere balıkçılar, onların ağları, istakozlar ve tekneler gibi nispeten zaman bağımsız şeylerden bahsederek. Ama daha önemlisi anlatışında 200 yıllık yazı geleneğine ait farklı tarzlara rastlayabiliyorsunuz. Manzara, romanın kahramanlarından biri olan Charles'ın bakış açısıyla verilmiş -ki Charles'ın en baskın özelliği kelimenin tam manasıyla döneminin adamı olması.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Vay... İki gün arayla iki yazı. İşte buna güç, performans ve kapasite denir ki benim hedeflerimin bunlar olduğunu da çoğunuz zaten biliyorsunuz. Dickens'ın Bleak House'unu bitiremeyeceğimi düşündüğünüz anlar olduğunun farkındayım ama gördüğünüz üzere başardım. Onu yendim, işte o kadar. Bleak House, düşündüğünüz kadar sıkıcı bir kitap değil sadece Dickens'ın mutlak iyi ve mutlak kötülerden oluşan elli küsur ana karakterinin başına gelenleri okurken bu romanı yazmasındaki amacının ne olabileceğini zaman zaman sorguluyorsunuz. Bu sorgulamanın arkasında da favori sinsi ve hain kahramanımı öldürmesi yok, dedikodu çıkartmayın. İlginç gelebilir belki ama dikkatli düşünürseniz hak vereceksiniz: Kurgu düzyazılarda herhangi bir durumu, duyguyu ya da olayı hava durumuyla özdeşleştirmeye on sekizinci yüzyılın sonlarına kadar rastlanmaz. Bunun istisnası büyük bir fırtına sonucu gemimizin alabora olmasıdır. Oysa romantizmin ortaya çıkması ve doğanın hem görsel sanatlarda hem de şiirlerde bol bol yer almaya başlamasının ardından romancılar da dış dünyadaki doğa olaylarının bizlerde uyandırdığı hisleri sorgulamaya başladılar. Daha sonraki günlerde hava durumu, John Ruskin'in pathetic fallacy gibi olumsuz bir isimle andığı etkinin tetikleyicilerinden biri oldu. Ruskin, insani duyguların insan dışı varlıklara mal edilmesini yanlış buluyordu ve bunu All violent feelings... produce in us a falseness in our impressions of external things, which I would generally characterize as pathetic fallacy olarak açıklıyordu. Oysa bu durumu Ruskin'den seneler sonra edebi arenada değerlendirecek olursak o kadar da büyük bir olumsuzlukla karşı karşıya olmadığımız sonucunu çıkartabiliriz. Biraz önce de belirttiğim gibi hava durumunun kurgu edebiyata ilk girişi 19. yüzyılda oldu. Bu yüzden de bu haftanın iki kitabının Emma (1816) ve Bleak House (Kasvetli Ev 1853) çok da şaşırtıcı bir durum değil. Emma'da salak kahramanımız Emma'nın tüm duyguları hava şartlarıyla desteklenmektedir. Örneğin, salağımız sonunda Mr Knightley'e aşık olduğunu anlar ve bunun hemen ardından da adamı kendi elleriyle Harriet'in kucağına attığını fark eder. Emma'nın hayatının bu en berbat gününde birden gök gürültülü yağmur yağmaya başlar. Hava olayların kasvetine kasvet katmaktadır. . Oysa ertesi gün Mr Knightley Emma'ya evlilik teklif etmek üzere geldiğinde güneş de yeniden gökyüzündeki yerini alıverir. Dickens'ın Bleak House'unda ise durum biraz daha farklı. Bu romanda hava, insanların ruh hallerini anlatmak için değil, içinde bulunduğumuz durumun berbatlığını daha iyi anlayabilmemiz ve romanın atmosferine girebilmemiz için destekleyici bir güç olarak kullanılmış. Britanya İmparatorluğu'nun başkenti gri, kirli, yağışlı ve pistir. Dahası bu yağışlar ve sisin getirdiği karanlık ve kasvetli hava sanki hiç yok olmayacak gibidir ve sizi var gücüyle içine çekmektedir. Tıpkı senelerdir süren ve bürokrasinin engelleri yüzünden bir türlü sonuca bağlanamayan, yıllarca da sonuçlanamayacak gibi görünen, romanın tüm kahramanlarının öyle veya böyle bulaşmak zorunda kaldığı Jarndyce Jarndyce'e karşı davası gibi. Tüm roman boyunca Londra'nın bu sıkıntılı havası bizimle birliktedir. Havalar modern kurguda da sık sık yardımına başvurulan bir kaynak. Farklı bir örnek olacak ama söylemeden geçemeyeceğim. Dün Lodge'ın makalesini okumamın ardından Lumet klasiği 12 Angry Men'i bir kere daha izledim. Filmi izlerken bütün o sıcaklar, aniden bastıran yağmur biraz daha anlamlı geldi. Siz bu konuda ne düşünüyorsunuz? Bilmek isterim. Gelecek hafta Samuel Beckett ile aporia konusunu işleyeceğiz. Yazının o kadar güzel, o kadar güzel olmasını istiyorum ki bunu nasıl başaracağım hiç ama hiç bilemiyorum. Çok sevmek bazen çok zor olabiliyor. Bana şans dileyin.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Mevzu Samuel Beckett olunca sadece ilk kez 1952 yılında L'Innommable ismiyle yayımlanan Adlandırılamayan değil, son dönem çalışmalarının çoğundaki aporianın tamamen kendine özgü olduğunu gönül rahatlığı ile iddia edebiliriz. Aynı zamanda bir bilinç akışı romanı olan Adlandırılamayan, Joyce'un Ulysses'i gibi bu türün önemli örneklerinden de çok farklı bir noktada yer alır. Ulysses'te Dublin'in ışıkları, sesleri, kokusu, insanlarının telaşı ve dahası karakterlerin düşünceleri, anıları vardır. Oysa Adlandırılamayan'da elimizdeki tek şey bir anlatıcıdır. Bu kişi bir olay ya da hikaye anlatmaz. Kafasındakileri bizimle olduğu gibi paylaşır. Arada susar, sessizleşir. Yaşadığı zamanı ya da evrendeki yerini bile anlayamadığımız bu anlatıcının söylediklerinde kesinlik yoktur. Sınırları görünmeyen bir belirsizliğin ya da karanlık bir boşluğun içinde oturan kahraman, zaman zaman yazarın diğer romanlarındaki bazı karakterleri görmektedir. Bu karakterler anlatıcımızın çevresinde dolaşıyor olabilirler. Öte yandan anlatıcımızın onların çevresinde dolaşıyor olması da ihtimal dahilindedir. Kahramanımız gözlerinin açık olduğunu düşünmektedir. Çünkü gözyaşları durdurulamaz bir şekilde tam da o gözlerden akmaktadır. Sizce bu gizemli anlatıcı nerededir? Cehennemde olabilir, bir huzurevinde olabilir, bir akıl hastanesinde olabilir ya da belki de insanlıkla ilgili söyleyecek hiçbir şeyi kalmamış bir yazarın kafasının içindedir. Peki bu durumların hepsi de doğru olamaz mı? Anlatıcının nerede olduğundan emin olamasak da Adlandırılamayan'ın Roland Barthes'ın zero degree of writing dediği noktada bulunduğundan şüphe duymuyoruz. İnsanoğlunun karmaşık sorunlarının süslemelerden kaçınılarak okuyucuya sunulduğu ve yazarının telafisi olmayan bir dürüstlük içerisinde olduğu roman, bu özellikleri ile edebiyatı mağlup etmeyi başarıyor. Adlandırılamayan'ın anlatımında bir ilerlemeden ziyade çoğalma var. Söylenenden hemen sonra kurulan cümle önce geleni hükümsüz kılıyor. Yani sanki önce bir adım ileri gidiyor daha sonra ise geri geliyor gibiyiz. Zıt ifadeler ama, fakat, öte yandan gibi bağlaçlarla değil sadece virgülle birbirlerinden ayrılıyorlar. David Lodge'a göre There must be other shifts. Otherwise it would be quite hopeless. But it is quite hopeless gibi kasvetli bir karamsarlık ve katı yürekli bir güvensizlik içeren cümlelere sahip bu romanla ilgili en olağanüstü durum kitabı okuduğunuzda onu komik ve etkileyici bulmanız. İnsan ruhunun her şeye rağmen devam edebilmesinde ve varlığını sürdürebilmesinde sizce de ironik bir yan yok mu? Ya da Adlandırılamayan'ın ünlü sonuyla şöyle mi demeliyim: you must go on, I can't go on, I'll go on. Ne Charles ne Fowles ne de Beckett, sanırım bu cümleden sonra gelecek isim Yoda olurdu benim için. Hiç olmadı daha güncel ve magazinsel bir gazete kapağı sayfası yapsam hemen şimdi Yiğeeeeen ile cümlelerini bitiren Ramiz Dayi'yı bu tarzın son neferleri içinde literatürde yerini aldığını belirtmeyi bir borç bilirim.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. David Lodge ve The Art of Fiction projemi bırakmamın/ara vermemin ana sebebi İngiliz yazarlar okumaktan sıkılmamdı. Fakat geçen sürede onların yerine daha iyilerini koyamadığımı fark ettim. Özellikle bu yaz okuduğum tüm romanların Hollywood yıldızlarının başrol oynadığı filmlerinin çekildiğini görünce yanlış yolda olduğuma kesinlikle emin olup David Lodgecığıma geri dönmeye karar verdim. Bu kararı vermemin üzerinden aylar geçti. Fakat ancak bu akşam Charlotte Bronte ve onun ilk kez bu proje için okuduğum romanı Villette ile geri dönüşümü kutlayabiliyorum. Konuya geçmeden önce Bronte kardeşler ile ilgili itiraflarımı da dinleyin lütfen: Açıkçası kız kardeşlerle aram pek iyi değildir. Niyetim kötülemek değil ama yazdıkları hiçbir şeyin bana göre olmadığını söyleyerek durumu geçiştirebilirim belki. Bu durumun görebildiğim iki sebebi var. Birincisi karakterlerde kurguyla doğru şekilde beslenemediğine inandığım ve katlanamadığım bir kabalığın olması. İkincisi ise bunu nasıl başardıklarını bilmiyorum ama Bronte'lerin romanlarını okurken bazen neler olup bittiğini hiç anlamıyorum. Daha doğrusu ben bambaşka bir şey oluyormuş zannederken sayfalar geçtikten sonra okuduğum her cümleden yanlış bir anlam çıkardığımı fark ediyorum. Bu kadar açık bir dil kullanıp her seferinde bana bunu yapmayı nasıl başardıkları yaşamımdaki büyük gizemlerden biri. David Lodge'ın Defamiliarization diye başlık attığı makalesini ilk gördüğümde bu gizemin çözüleceğine inandım ama yanılmışım. Defamiliarization, Rusça ostranenie kelimesinin karşılığı. Bizde bir karşılığı var mıdır diye sözlüğe sordum: Alışkanlıkları kırmak dedi. Ostranenie kelimesini ortaya ilk kez Rus biçimciler atmış. Kısaca diyorlar ki: Bizler dış dünyada olanları bir süre sonra kanıksar ve onları farklı şekilde görememeye başlarız. Edebi eserler bu kanıksamamızı kendine özgü yapısı ve diliyle kırar ve alıştıklarımızı farklı şekilde görmemizi sağlar. Bu konuyla ilgili 1917 yılında Victor Shlovsky'nin yayınlandığı makalede örnek olarak Tolstoy'un okuyucunun alışkanlığını kırdığı bir paragraf verilmiş. Bu paragrafta Tolstoy, klasik bir operada sahne üzerinde olanları, operanın ne olduğu hakkında fikri olmayan birinin ağzından anlatmış. Böylece opera izleyicisi de olan okurlarının çoktan kabullendikleri bir konuya farklı bir açıdan bakmış olmuş. Tolstoy bu işi nerede yapmış hatırlamadım ama Villette'te de çok benzer bir sahne var. Kahramanımız Lucy Snowe para kazanmak için Avrupa'nın sayılı başkentlerinden biri olan Villette'e geliyor. Burada bir kızlar okulunda çalışmaya başlıyor. Derken günlerden bir gün bir resim sergisine gidiyor. Daha önce resim sergisi gezmemiş Lucy büyük bir tablo ile karşılaşıyor ve Bronte bu tabloyu bize Lucy'nin gözlerinden tasvir ediyor. Bu eser klasik dönem bir kadın betimlemesi ve devrine ait akımın tüm özellikleri taşıyor. Bu yüzden görsel sanatlarla biraz ilgili bir okur bu resime ait tüm detayları alışkanlıkla kabullenecek ve sorgulamayacaktır. Oysa Lucy, tabloyu öyle bir anlatıyor ki okurun aklına birden Rönesans'ın tüm kendine özgü yanlarına Neden? sorusunu yöneltmek geliyor. Her ne kadar içimde yazarının alışkanlıkları kırmak gibi bir planı olmadığına dair çok güçlü hisler olsa da Charlotte Bronte, güçlü feminist öğeler taşıdığı kabul edilen Villette'inde bu işi David Lodge'ın ilgisini çekecek kadar iyi yapmayı başarmış. Böylece bu haftayı tamamlayıp elecek haftaya yelken açıyoruz. Yeni konumuz ve yazarımız bu sefer sürpriz olsun. Çünkü henüz ben de bilmiyorum. Fotoğraflar şuradan ve şuradan. Telif hakları fotoğraflara çekenlere aittir. Güzelonlu'da sadece bilgilendirme amacıyla kullanılmıştır.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. İtiraf etmeliyim ki Tender is the Night'ı elime aldığımda romanın listeler gibi bir konuyla nasıl ilişkilendirileceğini kestiremediyordum. Bu belirsizlik tüm okuma sürecime yayıldığı için ara sıra The Art of Fiction'ı açıp doğru kitabı okuyup okumadığımı kontrol etmek zorunda hissettim. Eser, Fitzgerald'ın yazdığı beş romandan biri ve Modern Library'nin oluşturduğu 20. yüzyılın en iyi 100 romanı listesinde 28 numarada yer alıyor. Tender is the Night'ın David Lodge'ın Listeler isimli makalesine konu olan bölümü ise romanın kahramanı Richard'ın zengin eşi Nicole ve genç Amerikalı film yıldızı Rosemary'nin Paris'teki alışverişlerini anlatan paragraflar. Fitzgerald, Nicole'ün nasıl para harcadığını anlatmak için aldığı ürünleri ve bu ürünlerin çeşitliliğini listelemiş. Hemen ardından ise Nicole'ün alışveriş çılgınlığının bir nevi kurbanı sayılabilecek dünya üzerinde değişik noktalarda çalışan emekçilerden örnekler vererek bu emekçilerin de bir listesini çıkarmış. Lodge kadının aldıkları sıralanırken hiç bir hiyerarşinin olmadığına, herhangi bir kurala uyulmadığına, pahalılar kadar ucuz nesnelere de yer verilerek kadının elitizmine değil yaptığı eyleme dikkat çekildiğine dikkatimizi çekiyor. İkinci listede yer alan işçilerin hiçbirinin direkt olarak Nicole'ün aldıklarıyla alakası olmamasına rağmen dolaylı bir şekilde kadının tüketebilmesi ile ilintililer. Bu açıdan bakıldığında da Fitzgerald'ın başarılı bir şekilde bir değil iki liste yaratarak bunları arka arkaya sıraladığını ve Lodge'ın bu romanı bu yüzden örnek olarak seçtiğini söyleyebiliriz. Oysa benim aklıma kurguda liste denildiğinde daha farklı örnekler geldi. Bu örneklerden ilki çoğunuzun tahmin edebileceği üzere Nick Hornby'nin High Fidelity'si oldu -ki kitap Rob'un ıssız bir adaya düşse yanına alacağı tüm zamanların en unutulmaz beş ayrılığını sıralaması ile başlar ve diğerleri ile devam eder. Bir diğer roman olan American Psycho'nun bir listeler derlemesi olduğunu söylersem abartmış olur muyum? Elbette, basılış tarihleri The Art of Fiction'dan ileriki yıllarda olan bu iki eseri Lodge'ın değerlendirmesini beklemiyordum. Öte yandan Muhteşem Gatsby'de iki sayfa boyunca Gatsby'nin evini o yaz ziyaret etmiş olan insanlar listesinin Fitzgerald'ın örnek olarak işlendiği bir makalede anılacağını sanmıştım. Yanılmışım. Son olarak liste dendiğinde aklıma gelen Samuel Beckett'in Murphy'sindeki kahramanın tüm özelliklerinin alt alta yazılmış bir şekilde okuyucuya sunulduğu betimlemeden Lodge'ın da bahsetmesi hoşuma gitti. Böylece ikinci haftayı da tamamladım. Gelecek hafta son anda kararımı değiştirmezsem Christopher Isherwood'un Goodbye to Berlin'ini bir karakterin okuyucuyla nasıl tanıştırıldığını bana göstermesi için okuyacağım. Ben tüm bunların peşindeyken yeni yıla girdik. 2010 senenizi Sedat'la birlikte yaptığımız, bakmalara doyamadığımız ve hepsinden güzel olduğu için tüm ağaçlardan daha çok sevdiğimiz yılbaşı ağacımızı sizlerle paylaşarak kutlamak isterim. Mutlu yıllar.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Mevzu fikirler ise neden Anthony Burgess? Neden Otomatik Portakal? diye defterime yazalı ne kadar zaman olduğunu size asla söylemeyeceğim. Ama açıklamaktan utandığıma göre sürenin uzunluğunu tahmin edebilirsiniz. Fikirlerden oluşan bir roman için karakterlerin yemek yedikleri, içki içtikleri veya flört ettikleri anların arasında birbirleriyle felsefi soruları tartıştığı ya da bireysel olarak düşündükleri romanlara verilen isim dersek üç aşağı beş yukarı da olsa doğruyu söylemiş oluruz. Bu eserlerin enerjisinin asıl kaynağı fikirlerdir ve bu fikirler eserdeki tüm duyguları, ahlaki seçimleri ve kişisel ilişkileri yönetir ve şekillendirirler. Bu tarzın çıkış noktası Plato'nun Diyalog'larına kadar uzanır. Dikkat ettiyseniz biraz önce Roman a these diyerek konumuzun Fransızca ismini de andım. Bu anışımda terimi ortaya atanların Fransızlar olması önemli rol oynuyor. Fikirleri tartışan romanların ana vatanının 17. yüzyıldan sonra devrim yaşamamış bir topluma sahip olan İngiltere değil de kıta Avrupa'sının olması çok da garip değil aslında. İngiltere'de bir Dostoyevski'nin ya da Thomas Mann'ın veyahut Jean Paul Sartre'ın karşılığı yok. Ülkede bu isimlere en çok yaklaşan kişi örneğin Women in Love ile D. H. Lawrence olmuş -ki bu projede okuduğumuz için çok da iyi bildiğimiz üzere bu romandaki fikirler fena halde kişiseldir. Gene İngiltere'de 19. yüzyılda dönemin modası tartışma konularından katoliklik, anglikanizm hakkında yüzlerce kitap yazılmış. Bu romanlar sahip oldukları düşük edebi değer ve bol melodramı bir tarafa bırakacak olursak fikirlerde evrenselliği yakalayamadıkları için unutulup gitmişler. İngiliz yazarlar ve fikirler ancak iki durumda bir araya geldiklerinde başarılı olabilmiş: Birincisi komik ya da satirik romanlarda, ikincisi ise distopya/ütopyayı konu alan fantezi eserlerde. Gelecek haftalarda hakkında konuşacağımız Malcolm Bradbury'nin History Man'i birinci türe örnek olarak gösterilebilir. Anthony Burgess'in Otomatik Portakal'ı ise distopyayı konu edinmiş romanların en önemlilerinden biri. Burgess otobiyografisinde bu ünlü romanında 1960'lardaki genç İngiliz holiganların kendisine esin kaynağı olduğunu açıklamış. Yazma amacı medeni bir toplumun etik standartlarından taviz vermeden kendisini anarşik bir vahşetten nasıl koruyabileceğini kurgulamak istemesiymiş. Eserde seks ve vahşet suçları işleyen genç serseri Alex'in hapishaneden kurtulmak için Pavlov-vari bir terapiye katılmayı kabul etmesi anlatılır. Otomatik Portakal tıpkı kendisiyle benzer örnekler olan George Orwell'in 1984'ü, William Morris'in News From Nowhere'i gibi gelecekte geçer. Böylece Burgess toplumsal gerçekçiliğin limitlerinden kendini kurtarmıştır. Burgess'in romandaki bir diğer zekice hamlesi önceki haftalarda işlediğimiz Teenage Skaz'ı Alex'in üzerinde başarıyla uygulamasıdır. Alex Rusça'dan devşirme farklı bir dil kullanır. Bu şekildeki dil kullanımı okuyucunun anlatılan dehşet verici aksiyonlardan iğrenmesini engeller ve okuyucu tartışılan fikre odaklanabilir. Özgür iradenin ortaya çıkarabileceği kötülükleri engellemek için özgür iradenin bilimsel koşullandırmalarla sanal olarak imha edilmesinin daha kötücül bir şey olup olmadığını kitabında tartışan Burgess hem yazdığı dönemde hem de günümüzde hala çok konuşulan bir eser ortaya çıkartabildi. Bu da bahsettiği fikirlerde evrenselliği yakalayabildiğinin bir kanıtı olsa gerek. Stanley Kubrick'in bu romana neler yaptığı ise takdir edersiniz ki başka bir yazının konusu olacak kadar geniş bir mevzu, ayrıca konuşuruz. Her iki görselin de telif hakları yayıncı kuruluşlara aittir. Güzelonlu'da bilgilendirme amacıyla kullanılmıştır.


2012 ile ilgili anlatmak istediğim çok şey var. Bu yüzden erken başlangıç yapıp yeni yıla bir hafta kala ilk yazımı yayımlamaya karar verdim. Bu haftasonu defterlerime yazdıklarımın üstünden geçerken en büyük yeri tablolar ve sanatçılarının kapladığını fark ettim. Bu durum bana 2012'li ilk yazım için ilham verdi. Hakkında çok düşündüğüm/karaladığım, bir daha düşündüğüm/yer yer atıp tuttuğum sanatçılar ve tabloların birbirinden bu kadar farklı olması beni de şaşırttı. 2012, Damien Hirst'ün sadece Anatomy of an Angel'ını değil; tüm eserlerini önce tatlı tatlı sonra hararetli bir şekilde tartışmak istediğim yıldı. Bu konuda her zaman konuşmaya hazırım. Yeri ve zamanı bildirin. Bilet gişesindeki görevliye utanmazca koleksiyonunuzda Morandi var mı? diye sorduktan sonra girdiğim bir müzede tanıştım Giacomo Balla ile. Ressamın futurizme yönelmeden önceki tüm çalışmalarını futurizme yönelmesine kızacak kadar etkileyici buldum. Affetti bunlardan sadece biri. Post-empresyonist hali en güzel haliymiş Ballafuturismo'nun. Keşke bu kadar daldan dala konmasıymış. Pierre Subleyras'ın nüsünü zamanının çok ilerisinde buluyorum. Her ne kadar siz göremeseniz de bacakların duruşunun güzelliğini ve ayakların çizimindeki amatörlüğü çok seviyorum. Bana birazcık Edward Hopper'ın Reclining Nude tablosunu anımsatıyor. Subleyras'ın çağına ayak uydurmuş diğer nülerini düşündüğümde bu çalışmasını çok cesur buluyorum. Ne kadar arasam da Internet'te Giuseppe de Nittis'in göz alıcı at yarışı triptiğinin başarılı bir görselini bulamadım. Bu noktada bana güvenmek zorundasınız: O triptiği mutlaka görün. Vermeer'in küçücük Kırmızı Şapkalı Kız portresi de gönlümü çaldı. Bu hafta sizlerle birkaç kere daha birlikte olmayı planlıyorum. Umarım buralardasınızdır. Sevgiler.


- Amazon. com editörlerine göre 2013'ün en iyi kitapları - Amazon. ca editörlerine göre 2013'ün en iyi kitapları - Amazon. co. uk editörlerine göre 2013'ün en iyi kitapları - Barnes & Noble'ın 2013'ün en iyi kitapları listesi - BBC - Bookriot'tan 2013'ün en iyi kitapları - Brainpickings. com'dan: - Flavorwire'dan yılın en iyi romanları - Flavorwire'den yılın en iyi şiir kitapları - Goodreads'te 2013'ün en iyi kitapları - Guardian - Huffington Post - Kirkus - New York Times - Slate'ten yılın en iyi kitapları - Publisher's Weekly'den yılın en iyi kitapları - Time: - Wall Street Journal: - Washington Post'tan yılın en iyi 10 kitabı Listeyle ilgili ilk dikkatimi çeken şey kadın yazarların baskınlığı oldu. Ayrıca, 2013, yıllar önce kitaplarını okuyup sonrasında unutmayı tercih ettiğim bazı yazarların senesi olmuş, bu da benim adıma ilginç bir durum. Bu sene hiçbirini okumadığım bu kitapların bazıları 2014 yılının ilk aylarında benimle birlikte olacak, bir kısmı ise olmayacak, bu kararımı da şimdiden size bildirmiş olayım. - Bu kitapların hangileri gelecek sene Türkçe basılır sizce? - Peki Türkiye'de durum ne? 2013'te yayımlanmış Türkçe yazılmış en iyi kitaplar neler? - Robinson Crusoe 389 ya da Pandora yukarıdaki kitapları getirse de Amazon'a para kazandırmasak ne kadar güzel olur. Değil mi? - Yukarıdaki kitaplardan okuduğunuz oldu mu? - Sizin 2013'te okuduğunuz en iyi kitap hangisiydi? Küçük bir not: Yukarıdaki fotoğrafı Tumblr'daki pek sevdiğim ve çok yaratıcı bulduğum blog'lardan biri olan Slaughterhouse 90210'dan aldım. Fotoğrafın telif hakkı diziyi yayınlayan kuruluşta olup Güzelonlu'da bilgi amaçlı paylaşılmıştır. Eğer linke tıklayacak olursanız blog sahibinin kişisel 2013 listelerine bakmayı da unutmayın. Sevdiğim birkaç örnek post'u için lütfen bakınız: 1, 2, 3, 4. Sonradan ek: İkinci sorumun cevabı olarak bu sabah Sabitfikir'in yaptığı bir liste buldum. Buradan erişebilirsiniz. Ek 2: Indiereader. com alternatif bir liste yayımlamış. Ek 5: Koltukname'nin 2013'ten kalanlar listesini beğendim. Ek 6: Metin Celal'in seçtiği 2013'ün en iyi çeviri romanları listesi. Kate Atkinson'ı kütüphanede fark ettim. Behind the Scenes at the Museum çok övülüyor, ben de akıl defterime yazmıştım. Ben de geçen sene daha güzel ve etkileyici kitaplar okumuştum ama bu sene de Karanlığın Sol Eli ve Ölüm Bir Varmış Bir Yokmuş'u okuduğuma çok memnunum. Zaten 2013 raporumu birkaç güne yayınlayacağım. Bu Kate Atkinson olayını biraz araştıracağım. Benim ilgilenmediğim yıllarda bir şey mi olmuş diye :) Raporunuzu merakla bekliyorum. Geçen yıl okuma adına çok verimsiz geçti. Bu verimsizlik içinde liste yapmam pek anlamlı olmaz ama ilk iki sırayı sırası ile The Sense of an Ending ve The Remains of the Day'in aldığını söylemem yanlış olmaz. Yurtdışı siparişleri için Use Good Books sitesini öneriyoruz http://www. usegoodbooks. com. Hem her şey bulunuyor hem kargo bedava hem de tüm kazanç bir hayır kuruluşuna gidiyor. Kitapları dünyanın çeşitli bölgelerinden temin edip gönderdiklerinden, Amazon'dan daha hızlı da olabiliyor. Use Good Books harikaymış. Çok teşekkürler tavsiyeniz için.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Bu proje kapsamında ilk kez tanıştığım yazarlarla ilgili yorum yaparken kurduğum her cümle tek bir kitabına bağlı kalacağı için hem çekiniyor hem de geriliyorum. Şimdiye kadar yazarların diğer eserlerini de okuyup haklarında daha fazla fikir edinerek problemime çözüm bulmaya çalıştım. Malcolm Bradbury'de ise bu çabaya girmedim. Üniversitede sosyoloji dersleri veren Howard Kirk'ün kahramanı olduğu romanı The History Man aynı zamanda benim Bradbury hakkında konuşmamı sağlayan tek yapıt olma özelliğini de taşıyor. The Defeat of Privacy isimli kitabıyla tanınan Howard Kirk'ün hikayesini okurken karakterlerdeki derinlik eksikliğinden, hiçbirinin iç dünyalarında ne düşündüğünü bilmiyor ve anlamıyor olmamdan çok rahatsız oldum. Okuyucu olarak Kirk'ün herhangi bir olay karşısında verdiği tepkiyi yargılayamıyordum çünkü adamın aslında ne hissettiği konusunda fikrim yoktu. Kurgu geleneğinde en basit haliyle karakterlerin birbirlerine yazdıkları mektuplarla bizlere verilen iç düşünceleri bu romanda bulamamak, Joyce, Proust ve onları takip eden meslektaşları gibi okuyucuyu bilincin derinliklerinde dolaştıran yazarlara alışmışken gözüme büyük bir eksiklik gibi göründü. Oysa Bradbury yüzeyde kalarak Lodge'ın ilgisini çekmişti. Bugün The History Man hakkında yazmamın tek sebebi tam da bu yaptığıydı. Howard Kirk, The Defeat of Privacy'de kendine özgülük diye bir şeyin olamayacağını savunuyor. Bradbury de tüm roman boyunca derine inmeyerek bu anti-humanist tezin doğru olabileceği bir dünyayı bize sunmaya çalışıyor. Öykü çoğunlukla Howard'ın gözünden anlatılsa da yüzeyde olma hali sebebiyle Howard'ı bile tam olarak anlayamıyor ve yargılayamıyoruz. Karakterlerin derinlemesine psikolojik analizlerinin bulunmadığı The History Man diyaloglardan ve betimlemelerden oluşuyor. Bradbury, betimlemelerde de yüzeyden ayrılmamaya çok dikkat etmiş. Kirk'lerin evinin dekorunu, öğrencilerin ve fakülte çalışanlarının seminer veya partilerdeki davranışlarının sadece dışarıdan algılanışını detaylı bir şekilde anlatmış. Diyaloglarda ise taraflardan hiçbiri kayrılmıyor. Zaman geçiyor ve karakterlerimiz bilinmez bir geleceğe doğru tüm derinliksizlikleriyle ilerliyorlar. Eserin bu şekilde yazılmış olması okuyucu üzerinde ister istemez komik bir etki de bırakıyor. Örneğin, Howard'ın meslektaşı Flora ile olan yatak sahnesinde taraflardan en az birinde duygu ve heyecan olmasını beklerken tam tersi bir durumla karşılaşıyoruz: İkili cinsel ilişki sırasında Howard ve eşi Barbara'nın evlilikleriyle ilgili sohbet ediyorlar. Howard ve Flora'nın konuşmasındaki git gellerde de komiklikler var. Howard, eşinin kendisinin sahte ve hatalı bir adam olduğunu düşündüğünü açıkladığında Flora'nın tepkisi beklenmedik bir şekilde çok hoş omuzların var oluyor. Konuşma bu yöne doğru kayarken Bradbury'nin biz okuyuculardan kısa bir an bile olsa Howard'ın gerçekten sahte ve hatalı bir insan olup olmadığını düşünmemizi beklediğini zannediyorum. Ama o kadar yüzeydeyiz ki sevgili Bradbury, bir türlü karar veremiyoruz ve bu kararsızlığımız ile de haftayı sonlandırıyoruz. Resimleri buradan ve buradan aldım. Onların nereden aldıklarını ise bilemiyorum. Telif hakları yayıncı kuruluşlara aittir. Güzelonlu'da sadece bilgilendirme amaçlı kullanılmıştır. Proje listesindeki Evelyn Waugh kitabını öneriyorum. O kitabı ben de okumadım ama yazar çok ilgimi çekiyor. Lodge'un da en sevdiği yazarlar listesinde ilk 10'a girer sanıyorum. Projeyi çok takdir ettiğimi de belirtmeden geçemeyeceğim. Çok düzenli şekilde kitap okuyabilirim ama listeler konusunda aynı ciddiyeti gösteremiyorum. Kendi kendime yaptığım basit bir okuma listesinde bile araya kırk farklı kitap karışıyor :) Becere bilseydim ben de projeye başlamak isterdim. Başarılar! Evelyn Waugh ne zamandır aklımda. Ama daha kitabı okuyamadım. Bundan sonra yazacağım ilk üç-dört yazı arasında olacak diye yeni bir hedef koyayım kendime. İyi temennileriniz için çok teşekkürler. Ben de bu projede çok istikrarlı gidemiyorum ama gene de bırakmayıp devam etmem bile sonunu görebileceğime dair olan inancımı güçlendiriyor. Yoksa çoğu listede sizle benzer şekilde hareket ediyorum. Beş liste yapıp sonrasında alakasız bir kitabı okurken kendimi bulduğum çok oldu.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Geçen haftaki planım Goodbye to Berlin'i okumak ve ardından bu romandan uyarlanarak çekilen Cabaret ve I am a Camera'yı izlemekti. Biraz daha abartarak yazarın bir diğer eseri olan A Single Man'in Fatih Özgüven çevirisini okuyabileceğimi hem de 2009'da Tom Ford'un yönetmenliğinde çekilen filmini izleyebileceğimi düşünmüştüm. Eğer ikinci kitap nedensiz bir şekilde hala kargoda olmasaydı bu amacıma ulaşabilirdim de. Sonuç olarak bugün sizlere Goodbye to Berlin'i ve Lodge'ın Introduction to a Character makalesini okumuş, ardından I am a Camera ve Kabare'yi izlemiş olarak sesleniyorum. Açıkçası sadece romanı okumuş bir insanın önce tiyatro daha sonra sinema sahnelerinde oluşmuş Sally Bowles efsanesini anlayabilmesi zor olsa gerek. Bowles, Goodbye to Berlin'de anlatılan insanlardan sadece biri ve roman boyunca onun diğerlerinden hiçbir farkının olmadığını düşünüyorsunıız. Üstelik Sally ne çok güzel bir kadın, ne çok yetenekli, ne çok iyi, ne de ortalamanın üstünde akıllı. Fakat, niyeti kötüyken bile saf kalabilmesi ve yaşama yaklaşımının komikliği onu ön plana çıkartmış. Lodge, bir karakterin temelde iki farklı şekilde tanıtılabileceğinden bahsediyor. Yazar ya karakterin kendisini konuşturarak onu bize anlatır ya da üçüncü şahısların karakteri nasıl gördüğünden bahsedebilir. Bowles için ikinci seçenek geçerli. Sally'nin olaylara ilk giriş anında Chris okurlara onun ellerinden ve kıyafetlerinden bahsediyor ve Sally, sanki bir kamera onu çekiyormuşcasına hareket halinde. Isherwood'un onu betimlerkenki her cümlesi farklı bir açıdan çekilmiş film karelerini andırıyor. Bu noktada Lodge'ın vurguladığı ve benim katıldığım şöyle bir tespiti var: Bir film sahnesinde Sally'nin yeşile boyanmış tırnaklarını gösterebilirsiniz. Nitekim Kabare'de çok kereler kamera o tırnaklara odaklanıyor. Hatta bir sahnede kadının ayak tırnaklarını da yeşile boyadığını görebiliyoruz. Fakat, filmde bu yeşil tırnakları göstermek yazarın renkle ilgili ironik a colour unfortunately chosen yorumunu duymanızı sağlayamıyor. Ya da kızın ellerinden sigara izlerini ve kiri ayırt etmeniz anlatıcının dirty as a little girl's gözlemine sizi ortak edemiyor. Belki de bu yüzden edebiyat hala pek çokları için bir adım önde gidiyor. Filmlerle ilgili ilginç bulduğum nokta ise her ikisinin de kitabın benzer bölümlerini işlemeleri ve akıştan saptırılmış olan hikayeleri aynı şekilde değiştirmiş olmalarıydı. Isherwood'un karakterini ve yaşamını bilen insanlar için I am a Camera'da oynayan Laurence Harvey'in Micheal York'a göre yazarı daha iyi yansıttığını söyleyebilirim. Öte yandan ne bu rolüyle efsaneleşmiş Liza Minelli ne de Julie Harris benim romanda okuduğum Sally Bowles idi. Kabare'nin beni en heyecanlandıran sahnesi ise başlangıç sekansında söylenen şarkıda bir an için seyirciler arasında oturan Sylvia von Harden'i görmem oldu. 1930'lar Berlin'inin ünlü simalarından olan gazetecinin Otto Dix tarafından çizilmiş portresine yapılan birebir göndermeyi çok başarılı ve yerinde buldum. Küçük bir not: Bir dahaki ay yer bulabilirsem Şehir Tiyatroları'nın sergilediği Kabare'yi de bu okuma şerefine izlemeye gideceğim. 4. hafta yazımı umulmadık kadar erken bir günde yazabilirim. Merak edenler için haftaya Ernest Hemingway ve In Another Country var. Antin kuntin islerle ugrasacagina beni anlat okuyucularina.. hikayem herkesi aglatir.. :) Senin duruşun yeter, kimsenin bir şey anlatması gerekmez. Yazdıklarımı bir kere okusan mezara gözlerim açık gitmeyecek belki. Sonuncu yazıyı nispeten kısa yazdım. Bu fırsatı değerlendir.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Lütfen biriniz bana hem minik projem süresince hem de proje tamamlandıktan sonra uzun seneler boyunca Ernest Hemingway'e yaptığım haksızlığı ara sıra hatırlatsın ve beni özür dilemeye zorlasın. Hemingway, yıllar yıllar sonra benim için doksanlı yıllardan birinin zorunluluk ve sorumluluk altında boğulacakmış gibi olduğum Şubat tatili öğleden sonralarından ve sonraki senelerin geçmek bilmeyen İngilizce derslerinden çok öte bir noktaya ulaştı. Lodge, eğitim dünyasındaki bazı yabancıların elegant variation dediği bizde ise Bir paragrafta aynı kelimeleri tekrar tekrar kullandığın için bu işe yaramaz notu alıyorsun olarak tanımlanan durumun nasıl da tam tersine işleyebileceğini hem Hemingway'in bir grup savaş gazisinin tedavi olmak için zorunlu bir araya gelişlerini anlatan In Another Country'sinde hem de diğer özenle seçilmiş örneklerde göstermiş. Şimdi elimizdeki metne şöyle bir bakalım: Birinci cümlede gözümüze çarpan sözcük fall oluyor. Fall ikinci cümlede karşımıza tekrar cold ve dark ile birlikte çıkıyor. Üçüncü cümlede ağırlığını ortaya koyan wind dördüncü cümlede iki kere daha söylenerek hükümdarlığını ilan ediyor. Derken paragrafın son cümlesinde doruk noktasına ulaşılıyor: cold, fall, wind kelimelerinin tek bir cümlede kullanışına şahit oluyoruz. Peki tüm bunlar öykünün başlangıcını itici hale getiriyor mu? Kesinlikle hayır. Aksine ortada hayranlık verici güzellikte ve görebildiğimizin çok ötesinde anlamlar taşıyan bir paragraf var. Bir kere bile ölüm demeden ölümün varlığı ancak bu kadar incelikli ve edebi bir üslupla verilebilirdi, verilmiş de. Yineleme, usta ellere teslim edildiğinde dini ve mistik metinlerde, yalvarmalarda ve hatta nükte yapılmak istendiğinde başarılı sonuçlar veren bir araç olabilir. Hemingway, Lawrence, Dickens ve okuma haftasını sabırsızlıkla beklediğim Martin Amis bir önceki cümlemin kanıtı olabilecek kalitede örnekler vermişler. Şimdiye kadar fark etmediyseniz bile bundan sonraki okumalarınızda ilginizi çekeceğine eminim. Not düşmek adına şunu da söylemek istiyorum: Repetitions kitapta şimdiye kadar okuduğum en iyi bölümdü ve böyle bir beklentim olmadığı için bu durum beni çok şaşırttı. Haftaya Kazuo Ishiguro The Remains of the Day ve çok eğlenceli bir konu olan The Unreliable Narrator var. Açıkçası Mr. Stevens'ın doğal halini düşünmek bile şimdiden gülümsememe sebep oluyor.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Lafı fazla uzatmayacağım. David Lodge'ın The Unreliable Narrator makalesindeki örnek paragrafı okuduğumda aniden benim Günden Kalanlar'ı hiç okumadığımı ve senelerdir Günden Kalanlar zannettiğim kitabın Çocukluğumu Ararken olduğunu fark ettim. Bunca zamandır kitapla ilgili tüm düşüncelerim aslında başka bir esere aitti. Bu kadar şaşkınlığın neye delalet olduğunun yorumunu size bırakıyorum. Bunun bir tedavisi mutlaka olmalı! Araştıracağım. Böyle olunca en yakındaki kitabevine gidip romanı satın aldım ve okudum. Şimdi size büyük bir sır vereceğim: The Remains of the Day gerçekten çok başarılı romanmış. Yazarın Stevens karakterini büyük bir incelik, özen ve dikkatle oluşturduğu fikrim sayfalar ilerledikçe daha da pekişti ve sonlara doğru Ishiguro'nun bu eserde yaptıklarına duyduğum saygı büyük boyutlara ulaştı. Büyük farkındasızlığın romanında olaylara Stevens'ın bakış açısı ile yaklaşmak güzel bir tecrübeydi. Doğru bir benzetme olmadığının farkındayım ancak Stevens zaman zaman bende David Brent'in de oluşturduğu gerginliğe sebep oldu. Onun bir şeyleri anlamasını, onun doğru adımı atmasını, onun yaşananların manasını kavramasını gönülden diledim. Romanın bende bıraktığı etki o kadar yoğun oldu ki ilk kez Lodge'ın makalesinde işlediği konuyu yeterince iyi değerlendiremediğini bile düşündüm. Hatta çirkefçe ileri gidip Ishiguro'nun bu kitapla Booker'ı aldığı sene adaylardan biri acaba Lodge mıydı fikrini ortaya attım. Fakat sonunda Ishiguro'ya bu ödülü veren jürinin başındaki ismin Lodge olduğunu öğrenip utançla içime kapandım. The Remains of the Day, güvenilmez bir anlatıcı tarafından sizlerle paylaşılan çok ince bir öykü. Kurgunun doğası gereği bir anlatıcı her zaman yanlış şeyleri anlatamaz, yalan söyleyemez. Çünkü bunu sürekli yaptığında söylediklerinin bütünü okuyucunun gerçeği haline gelir. Güvenilmez bir anlatıcı yaratabilmek, yani onun nerede bir şeyler gizlediğini/algılayamadığını/farklı anlattığını okuyucunun fark edebilmesini sağlamak ancak yazarın ustalığı olabilir. The Remains of the Day, anlatıcısı bir kere bile aşktan bahsetmemesine rağmen içinde büyük bir aşk hikayesini barındırıyor. Mr Stevens'ın kimi zaman fark etmediği, kimi zaman kendi prensipleri içinde kaybolduğundan göremediği, kimi zaman ise ısrarla tersinin olduğunu iddia ettiği olayların nasıl gerçekleştiği okuyucu tarafından açık bir şekilde anlaşıyor. Son sözüm: Ben, Bahar Malik, bu kitabı yanlış anlaşılmaların ardından sonunda okuyabilmiş olduğum için çok memnunum. Haftaya William Makepeace Thackeray'nin Vanity Fair'iyle Sürpriz konusu vardı. Fakat, bu hafta içinde olan üzücü bir gelişme sebebiyle planlarımda ufak bir değişiklik yaptım. Gelecek hafta J. D. Salinger okuyacağım. The Catcher In the Rye'ın üstünden bu sefer de Teenage Skaz konusuna eğilmek için geçmeyi ve kendimce yazarı küçük bir şekilde de olsa anmayı planlıyorum. Belki siz de katılmak istersiniz. Demek ki ya saf insanların ya da usta yazarların yalanını yakalayabiliyoruz.. Bunu aklımda tutacağım.. Kitabı da en kısa zamanda okuyacağım. Ne demek. Esas ben ilginiz için teşekkür ederim. katkı daveti üzerine salinger yazısını beklesem daha yerinde olacaktı ama unutkan biri olduğum için aklıma gelenleri hemen yazayım istedim. ilk çeşitleme, oldukça yaşlandığını bildiğiniz ve günü gelince öldüğü haberini almanın kaçınılmazlığının farkında olduğunuz yazarların bir gün gerçekleşen ölümü. güncel de bir örnek vereyim kendimden, mesela berger'in hayatta ve seksen beş yaşında falan olduğunu hatırlamak ve bir gün ölüm haberiyle karşılaşmaya çekinmek; gerçi berger'e yüzü geçmeyi ve beni bile gömmeyi yakıştırmıyor da değilim. ikinci çeşitleme diyeceğimse, tek ortak saniye için bile olsa, yer küreye aynı anda ayak basmışlığımız ya da güneş ışınlarından aynı anda nasiplenmişliğimiz olmayan, yani ben doğmadan ölen ama sanki daha önce sık sık karşılaşmışız hatta ara sıra da karşılaşacakmışız hissi verenlerin aslında çoktan öldüklerini hatırlamak şeklinde tanımlanabilir; buna sayısız örnek verilebileceği için hiç vermemek en iyisi. en ilginciyse üçüncüsü: sanki paralel bir evrenden gelen ölüm haberleri. öldü dedikleri zaman, belki bir saniyeden kısa bir süre için ve biraz saçma olsa da, bunca kişi öldü dediğine göre gerçekten öyle biri varmış, hatta ölmüş diye düşündürtenlerin ölüm haberleri. salinger'ın ölümü benim için elbette üçüncü çeşitlemeye giriyor ve onun ölümü bana bu üçüncü çeşitlemeye giren bir başka ölümü hatırlattı: blanchot'nun daha 2003'de ölmesi, üstelik de ölüm mefhumunu o derece yazısının merkezine yerleştirmiş bir yazarın doksan beş civarı bir yaşta ölmesi, daha doğrusu doksan beşine kadar kendi halinde, köşesinde yaşamış olması aklıma geldi. gerçi, blanchot'ya ya da salinger'a gerçek değilmişler muamelesi yapıyorum ama bir taraftan da, basılan ya da basılacak kitaplarına dair orada burada anlatıp durdukları birbirine eklenince kitapları bu anlattıklarına anca önsöz olan yazarlar blanchot ya da salinger gibilerin yanında karikatür gibi kalıyorlar.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Söz verdiğim şekilde ilerleyemediğim dikkatinizi çekmiştir. Çünkü geçen hafta Vanity Fair'i bitirme hırsına kapıldım ve bir de baktım ki tek satır Salinger okumadan günler geçivermiş. Kahramanı olmayan roman Vanity Fair'i ilk ergen günlerimde okumuş olmayı isterdim. Şu yaşımda beni biraz yorduğunu ve ilgimi yeteri kadar cezbedemediğini itiraf ediyorum. Eserle ilgili mutlaka söylenmesi gereken tek şey şu: Thackeray öyle bir dünya kurmuş ki beş yaşındaki minik bir çocuğa dahi sempati duymanıza tüm gücüyle engel oluyor. Herhangi bir karaktere merhamet hissetmeye başladığınız an Thackeray, bu karakterin zaafları, hataları ve eksiklerini size tekrar tekrar hatırlatmaktan çekinmiyor. Tüm bunlara rağmen yazarın acımasız ya da insafsız olduğunu düşünmedim. Aksine, sarkastik anlatım tarzına rağmen fazlasıyla realist bir romanla karşı karşıya olduğuma kanaat getirdim. Öte yandan, bu roman edebi kaygıların sonucu mu bu boyutta yazılmış yoksa yazarının anlatma coşkusu mu bu neticeyi doğurmuş sorusu hakkında herhangi bir Thackeray okuruyla tartışmaya hazırım. Gelelim sürpriz konusuna. Bir kere şunu kabul edelim: Bilge anlatıcımız herkesi alaya almayı sevdiği gibi biz okurları şaşırtmayı da çok seviyor. Bir roman ilk kez okunduğunda okuru için gelişen her durum sürprizdir aslında. Thackeray ise kendi ufak tefek sürprizleriyle bizleri esere bağlamaya çalışıyor ve bu sürprizlerin her biri kendi içinde nükte barındırıyor. The Art of Fiction'da örnek olarak alınan kısım romanın 14. bölümünün sonunda yer alıyor. Eser ilk kez bir seri olarak tefrika edildiğinde bu kısım 4. cildin sonuymuş ve dönemin okuyucuları bir soap opera izleyicisi gibi bir sonraki bölümün yayınlanmasını merakla beklemişler. Şunu kabul edelim: Bu sürprize iyi hazırlanılmış. Öncesinde kaba bir tabirle yeterli yem ortaya atılsa da okuyucunun şüphelenmesine engel olunuyor. Her ne kadar benim gibi 20 sayfa öncesinden durumu çözen deneyimli 2000'li yılların okuyucuları için bu şaşırtmacalar şaşırtmaca olmaktan biraz uzak olsa da yazarın tarzını dönemi içinde takdir ettiğimi söylemek isterim. Son cümlemi de söyleyeyim de içimde kalmasın: Bu okuduklarım elbette ki sonraki yüzyılda ortaya çıkan popüler isimler Ian M. Banks, Chuck Palahniuk ya da Trevanian gibi okuyucuyu şok eden yazarların yaptıkları yanında çok masum kalıyor. Haftaya Salinger ve Teenage Skaz konusuna değineceğimden yüzde yüz eminim. Kitabın yarısına geldiğim için bu kadar kesin konuşuyorum. Geçen hafta önerimi gerçekleştirdi iseniz neden Nine Stories'i de okumuyorsunuz? Size bu kadar harika önerilerde bulunacak başka bir blog da yoktur. Burada olduğunuz için çok şanslısınız bence. Haftaya iddialı bir yazıyla aranızdayım. Bekleyin, göreceksiniz. Bilgilendirme amaçlı yorumunu ekliyorum sayın Di. Evet, blog'a yorum ekleyebiliyorsunuz lütfen çekinmeyiniz. Havalı rss ikonlarım yok ama footer'da yorumların rss'inin linkini de bulabilirsin. Yalnız yorumların onaylanması konusuna verimli bir çözüm bulamadım maalesef.


Diyeceğim, bunca okuldan bunca yerden ayrıldım da bir kez olsun ayrıldığımı anlayamadım. Tiksinirim bundan. Ayrılığın üzüntülü ya da kötü olması umurumda değil, ama bir yerden ayrıldım mı oradan ayrıldığımı bilmeliyim. Bilmezseniz, daha çok koyar insana. J. D. Salinger ile tanışmama size daha önce de bahsettiğim derginin ilk sayısı vesile olmuştu. Pek çoğunuzun aksine yazarın ilk okuduğum kitabı The Catcher in the Rye değil, dergide yeni çıktığı için reklamı yapılan Dokuz Öykü'ydü. Bu haftaki okumalar için elimdeki Salinger külliyatını tekrar ortaya döktüğümde hatırlamadığım detaylar ortaya çıktı. Örneğin kitabı Zonguldak'taki Gençler Sahaf isimli bir dükkandan almışım. O günleri düşündüğümde şehri ziyaret etmiş olmam garip gelmedi. Ama aynı şeyi bu kitabı oradan almış olmam için söyleyemeyeceğim. Şimdi düşünüyorum da Salinger'ın bendeki ilk intibası dehşetli bir beğeni olmuş olmalı. Çünkü Dokuz Öykü'yü Burcu'ya okuması için verdiğimi hatırlıyorum. Burcu o günlerini Asimov dünyasında kaybolarak geçiren bir arkadaşımdı ve ünlü bilimkurgu kitaplarını keşfetmekle meşgul bu gence türü bilimkurgu olmayan bir kitabı okuması için tavsiye ediyorsam o kitaba aşırı derecede güveniyor olmam gerekiyordu. Sonrasında, o günlerimde taklit ettiğim kuzenimin kitapları arasında Gönülçelen'i bulmuş ve tanıdık bir yazarla karşılaşmanın verdiği sevinçle okumuştum romanı. Diğer eserlerini nerede ve nasıl okuduğumu hatırlamasam da 20 yaşımdan önce Salinger'ları bitirdiğime eminim. Birkaç sene evvel, bir anda hissettiğim bir coşkuyla The Catcher in the Rye'ı bir kere daha elime almıştım. Aslına bakacak olursanız Salinger arada bir geri dönüp tekrar tekrar okuyabileceğiniz öyküler anlatmış hep. Salinger'ın kendi seçimi olan erken inzivası ve az sayıdaki yayınlanmış eserinin aramıza bir mesafe koyduğunu yalanlayacak değilim. Gene de yaşamımın farklı zamanlarında Salingervari şeylerden hoşlanmaktan geri durmadım. Igby Goes Down'u şevkle izlememin ya da daha birkaç sene önce hem Naive. Super'i hem de The perks of Being a Wallflower'ı size tavsiye etmemin tek sebebinin Salinger tarzını hatırlatıcı şeylere duyduğum ilgi olduğu bir gerçek. Yazarın ölüm haberini aldığımda hissettiğim duygu ise sevgiyle karışık saygı duyduğum uzak bir tanıdığın ölümü karşısında hissedebileceğim buruk bir kırıklık oldu. Salinger, yazdıklarını artık okuyucusuyla paylaşmamaya karar vermesiyle bir sonraki kitabını heyecanla beklediğin, bilerek ya da bilmeden aldığın dergilerde yeni hikayesini gördüğünde sevindiğin, makalelerini senin kadar onu sevdiğini bildiklerinle paylaştığın, herhangi bir güncel olay hakkında kulağına bir cümlesi çalındığında gülümsediğin, önemsiz olduğunu bilmene rağmen aldığı ödülleri kimseye çaktırmadan alkışladığın insan olmamayı tercih etmişti. Salinger, tamamen tek taraflı olarak yıllar yıllar önce Şu bizim Salinger olmamayı seçmişti. Ölümü, kontrolünün dışında da olsa seneler sonra kendisiyle ilgili okuruyla paylaştığı yepyeni bir şey oldu. Çıkartılan tantananın büyüklüğünde bunun da etkisi olduğunu düşünüyorum. Okuyucusu giderayak onun istemediği o statüyü -Şu bizim Salingerlığı- yazara geri vermeye çalıştı. Bence başaramadı, bundan sonra yaşanacaklar da yazarın yarattığı Salinger yoksunluğunu değiştiremeyecek. Biraz da Teenage Skazdan bahsederek bu haftayı tamamlamak isterim. Rusça kökenli bir kelime olan skaz birinci tekil şahsın olayları yazı dilinden ziyade konuşma diliyle anlatması manasına geliyor. Bu tarzda yazılmış romanların bir diğer ayırt edici özelliği ise anlatıcının kendisinden ben diye bahsederken okuyucusuna sen diye seslenmesidir. Lodge, ABD'li yazarların skaz'ı İngiliz ve Avrupa edebiyat geleneğinden kaçış yolu olarak kullandıklarını söylemiş. Bunu ilk yapan da Huckleberry Finn ile Mark Twain olmuş. Huck Finn'in mirasçısı olan Holden Caulfield'ın roman boyunca sürdürdüğü anlatım tarzına baktığımızda sık sık tekrarlar yaptığını, duygularını gençlere özgü abartılı sıfatlarla ifade ettiğini, kısa ve tamamlanmamış cümleler kurduğunu, konuşurken yapılabilecek dilbilgisi hatalarına sık sık düştüğünü görebiliyoruz. Salinger'ın kullandığı bu tarz okuyucunun dikkatini roman üzerinde yoğunlaştırmasına büyük katkı sağladığı gibi eseri ilginç hale getiren faktör de oluyor. Salinger, bütün kısıtlamalarına rağmen on yedi yaşında New Yorklu bir ergeni kendisine anlatıcı olarak seçmiş. The Catcher in the Rye'ın teenage skazın başarıyla uygulandığı bir roman olduğunun en büyük kanıtı ise romanın son 60 yılda efsane halini almış olmasıdır herhalde. Fancy Prose'a süslü düzyazı demeyi düşünüyordum ama Fatih Özgüven'in bu şekilde çevirdiğini görünce tumturaklı düzyazıyı kullanmaya karar verdim. Her ne olursa olsun yaptıkları, tren yolculuğunu kıskandığımı açıkca ifade edeyim. Bugün sende ekstra bir tren sevgisi olduğu dikkatimden kaçmadı zaten.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Bu haftaki yazıyla ilgili planladığım şey Lolita'nın örnek paragraflarını buraya kopyalamak ve sizlere İşte fancy prose budur. demekti. Bu fikrimi söylediğim bazı şahıslar beni kolaya kaçmaya çalışmakla suçlamasalar gönül rahatlığı ile yapacaktım da. Aslına bakacak olursanız muazzam güzellikte olduğunu düşündüğüm ve zaten çok ilgi görmüş bir romanla ilgili hayran sessizliğine gömülmenin kolaycılıkla bir alakası olmadığını düşünüyorum. Üstelik bu romanın şanssız bir yanı da var. İnsanlar hakkında konuşmaya başladıklarında edebi güzelliğini hep atlıyorlar. Orhan Pamuk'un bir başka kitap için yazdığı satırların Lolita'da da geçerli olduğunu düşünüyorum: İnsanın dünyadaki yeri, edebiyatın temel işlevi, yazıyla insanoğlunun yapabileceği derin ve harika şeyler bu kitaba duyulan ilgi ve öfkenin gürültü ve dumanı arkasında kaybolduğundan bu eserin gerçek okuru Lolita'yı yalnız ele almayı tercih eder ve kitabın tuhaflığı ve yabanlığı ile kavga etmek yerine gösterdiği hazlara ve parlaklığına yönelir. Lolita, light of my life, fire of my loins. My sin, my soul. Lo-lee-ta: the tip of the tongue taking a trip of three steps down the palate to tap, at three, on the teeth. Lo. Lee. Ta. She was Lo, plain Lo, in the morning, standing four feet ten in one sock. She was Lola in slacks. She was Dolly at school. She was Dolores on the dotted line. But in my arms she was always Lolita. Did she have a precursor? She did, indeed she did. In point of fact, there might have been no Lolita at all had I not loved, one summer, a certain initial girl-child. In a princedom by the sea. Oh when? About as many years before Lolita was born as my age was that summer. You can always count on a murderer for a fancy prose style. İşte fancy prose budur. Yetmez diyenler için gene de devam edeceğim. Dikkat ederseniz romanın açılışında varolan şey daha önce Hemingway'de gördüğümüz sözcük yinelemeleri değil, daha çok bir şiirde bulmayı umacağınız benzer seslerin tekrarıdır. İlk paragraftaki l ve t harflerinin hükümdarlığını ve yüklemsiz light of my life, fire of my loins. My sin, my souldaki lirikliği lütfen gözden kaçırmayın. Bunun hemen ardından dil kelimesiyle ilgili bir metafor geliyor ki bence bu da çok akıllıca. Müzikal bir tınının fark edilebileceği ikinci paragraf ve romanın konusunu bilmeyen okuyucuya ipuçlarını veren üçüncü paragrafla okuyucu Lolita'nın içine daha da çekiliyor. Son paragraftaki Edgar Allan Poe'nun meşhur şiiri Annabel Lee'ye yapılan göndermeyi atlamamakta fayda var Zaten Lolita'nın anlatıcısı Humbert Humbert daha sonraki bölümlerde genç kızlara olan ilgisinin küçük yaşlarda aşka düştüğü ve ölüm sebebiyle ayrıldığı Annabel isimli bir kız olduğunu açıklar. Poe, şiirinde kıskanç melekleri sevgilisini elinden almakla suçlar ve avuntuyu Annabel'in mezarının yanına uzanmakta bulur. Humbert'ın avuntusu ise kendi Annabel'inin yerine geçecek küçük kızlar aramasıdır. Nabokov'un ana dili olmayan İngilizce'yi bu kadar iyi kullanabilmesi ve tumturaklı düzyazı üslubundaki başarısı takdire şayan. Fakat, bana kalırsa yazarın bu romanda en iyi yaptığı şey abartırsa can sıkabilecek bu üslubu ayarında kullanabilmesi olmuş. Nitekim Lodge ilgili makalesinde fancy prose'un ilk örneklerinden birini de vermiş. John Lyle'ın 1578 yılında yazdığı Euphues: the Anatomy of Wit isimli romanı bir zamanlar çok ama çok popülermiş. Lyle tüm eserini şiirsel bir düzyazıymışcasına yazmışken Nabokov romanının farklı noktalarında fancy proseu hayranlık verici bir tadındalıkla kullanmayı bilmiş. töbeee töbeee.. anna lee nere lolita nere.. kuzgunlar çarpsın seni bacım afedersin! Ayrıca her yeni yazı geldiğinde de A-a? 1 hafta oldu mu? dediğimi saklamayacağım.


Bu da nedir diyenler için şurada bir açıklama var. Bu duygusal başlangıcın ardından bu yazı nereye gider, John Updike'ın meşhur tavşan serisinin ilk kitabı Rabbit, Run ile nasıl bağlanır hiç bilemiyorum. Bunu hep birlikte biraz sonra göreceğiz. Ama şuna eminim ki bir yerlerde James Joyce'dan bahsetmek zorundayım. Dahası James Joyce demişken Epiphanies'i de atlamamak durumundayım. Bilgisayarın başına oturma ve 9. haftayı tamamlama isteksizliğim göz önünde bulundurulacak olursa bu zorundalığı hemen yerine getirsem hiç fena olmayacak: Epifani, hıristiyanlıkta üç kralın Bebek İsa'yı ziyaret ederek onu ilk kez görmesi anlamına geliyor. Çocukluğunda sıkı bir katolik eğitim almış Joyce ise bu terimi sıradan bir olay veya düşüncenin sonsuz bir güzelliğe çevrilmesi olarak kabul etmiş ve Dubliners, A Portrait of the Artist as a Young Man gibi eserlerinde epifaniden bol bol yararlanmış. Modern edebiyatta ise epifani dış gerçekliğin algılayan için transandantal bir önem kazanması manasına geliyor. Tavşan, Kaç'taki epifaniden önce eseri biraz anlatmam gerekiyor. Yazarın 1960'ta yayınlanan bu romanı 26 yaşındaki Harry Angstrom'un hayatından bir kesiti anlatıyor. Harry ya da arkadaşlarının kendisine lisedeki parlak basketbol günlerinde taktığı isimle Rabbit artık berbat bir kadınla evlidir, bir çocuğu vardır, bir tanesi daha yoldadır, hayatını berbat bir iş olan markette meyve sıkacağı satıcılığı ile kazanmaktadır. Lisedeki basketbol başarısı belki de onun yaşamındaki tek güzel şeydir ve çok gerilerde kalmış gibi görünmektedir. Derken bir akşam evinden çıkar, bir anda kendini kaçarken bulur ve olaylar gelişir. Son yıllarda özellikle Tom Perrotta romanlarında benzerlerini görmeye alıştığımız Tavşan, kaçma konusunda da tam bir başarısızlık örneğidir. Sizin anlayacağınız fazla uzağa gidemez. Karısı Janice ve kızın ailesinin bağlı bulunduğu kilisenin papazı durumu düzeltmek için Harry'e yardım etmeye karar verir ve onun nasıl biri olduğunu anlayabilmek için Harry'e golf oynamayı teklif eder. David Lodge romanda Updike'ın ikilinin golf oynadığı sahneyi anlattığı kısmı epifani örneği olarak almış. Tavşan, ergenlik döneminde kulüpte golf çantalarını taşıyarak harçlığını kazandığı için oyunun kurallarını bilmektedir. Fakat, bu ön bilgi onun için yeterli olmaz ve ilk atışında başarısız olur. Bu sırada rahip Eccles ona karısını neden terk ettiğini sorar. Tavşan Sana söylemiştim ya. Bir şeyler eksik diye cevap verince Eccles, o şeyin ne olduğunu sorgulamaya başlar. Rahip bu sorularıyla Tavşan'ı sıkıştırırken genç adam ikinci atışını yapar. Bu atışı mükemmeldir. Tavşanın şöyle dediğini okuruz: That's it! Böylece Updike'ın epifani paragrafları sona erer. Tavşan'ın topu deliğe sokup sokmadığı belirsiz ve aynı zamanda önemsizdir. Önemli olan Harry'nin neyin eksik olduğunu fark edebilmiş olmasıdır. Lirizm ve metaforlar -bu projenin önceki konularını okumuş olanları şaşırtmayacağı üzere- epifanilerde de kullanılan iki önemli araç. Eğer fırsat bulur da Updike'a zaman ayırabilirseniz yazarın bu iki konuda da çok başarılı olduğunu göreceksiniz. Harry'nin aydınlanmasından önceki paragraflarda ilk olarak şiirsel bir dille meyve ağaçlarını anlatıyor. Daha sonra ise yazı metaforik bir anlam kazanıyor ve ardından Tavşan'ın Eccles'a That's it! diye bağırıyor. O anda yaptığı işten bağımsız olarak evliliğindeki yanlışı gösteren o that's it! i. John Updike'lı, epifanili dokuzuncu haftayı da böylece tamamlamış olduk ve siz fark etmeseniz de çoktan Milan Kundera ve Büyülü Gerçekçilikle dolu onuncu haftaya yelken açtık. Sıkıntılarımı kolay tercihlerle aştığımı söyleyen olursa çok bozulurum haberiniz olsun. İlk fotoğrafı üreten ezu. İkincisi ise thespeak'e ait. Fotoğrafların orijinallerine buradan ve buradan erişebilirsiniz. Her iki fotoğrafın lisansı: Attribution-Noncommercial-Share Alike 2.0 Generic. Kitap kapağının telif hakları yayıncı kuruluşa ait. Tüm görseller bilgilendirme amacıyla Güzelonl'da kullanılmıştır.


İnsanın iyi bildiğini düşündüğü bir konu hakkında ansızın o güne kadar görmediği bir şeyi fark etmesi enteresan bir duygudur. Bu hissi bana geçen haftalarda Manet yaşattı. Manet, Parisli zengin bir ailenin oğludur. 18 yaşındayken Hollanda'dan gelmiş Suzanne Leenhoff, Manet ve erkek kardeşine piyano dersleri vermeye başlar. İkilinin ilişkisi de bu dersler sırasında gelişir. 1852 yılında Suzanne, bir erkek çocuk dünyaya getirir. Çocuğa ailenin şerefini korumak maksadıyla Manet soyadı verilmez. Bu sırada şehrin üst tabakası bu çocuğun ressamdan, ressamın babasından ya da erkek kardeşinden olabileceğini konuşmaktadır. Edouard ve Suzanne ancak 1861'de sanatçının babasının vefatından sonra evlenirler ve ölüm onları ayırana kadar evli kalırlar. Öte yandan ressam, Victorine'le 1862 yılında karşılaşır ve bu tarihten sonra kadını pek çok kez tablolarında model olarak kullanır. Victorine fakir bir aileden gelmektedir. Gitar çalarak, modellik ya da fahişelik yaparak para kazandığı söylenenler arasındadır. Ayrıca, resim çalışmalarıyla Paris Salonu'na da birkaç kere kabul edilmiştir. Manet ve Meurent'nin ilişkisi hakkında fazla bilgi yoktur. Fakat, eserlerinde arkadaşlarını ya da akrabalarını model olarak kullanan Manet'nin Victorine ısrarı manidar bulunur. Sanat tarihçileri ve kitap yazarları, bu üçlü hakkında yazdıklarıyla bize taraflılığın ne demek olduğunu öğretebilirler. Bu grup, benim gibi ilk gördüğü andan itibaren Victorine'e platonik sevgi duyan bir insanı bile şaşırtacak kadar Suzanne düşmanıdır. Gelelim benim hikayeme. Ben, ressamın uzun süre aşık olduğu Suzanne'e aşkının sönmesinden sonra ise içinde büyük minnet barındıran derin bir sevgi duyduğuna inanıyordum. İlişkilerinin üst makamlarca yasaklandığı yıllarda sabırla, sadakatle ve şikayet etmeden kendisini bekleyen bir kadının her erkeği etkileyebileceğine eminim. Hatta bu açıdan Suzanne Edouard ilişkisini VIII. Henry Catherine of Aragorn ilişkisine benzetirim. Henry de kral olduğu ilan edilir edilmez sürgün hayatı yaşamak pahasına, on sene boyunca aşkla beklediğini iddia eden Catherine'le evlenmişti. Catherine'e olan minnetini ve sevgisini ise ancak kadının kendisine bir erkek çocuk veremeyecek kadar yaşlandığından emin olması yok edebilmişti. Eğer Catherine, Henry'e bir erkek çocuk verebilseydi çiftin evliliğini hiç kimse bozamazdı. Konumuzla bir alakası yok ama Suzanne, bir erkek çocuğa Henry kadar ihtiyacı olmayan Manet'ye, ressam daha istemeden o çocuğu vermişti. Öte yandan Victorine'in Manet'yi ilk bakışta büyülediğini de düşünüyorum. Bu ikili arasındaki ilişkinin ise cinsel boyuttan duygusal boyuta geçtiğine inanmak bana zor geliyor. Victorine'in Paris'in acımasız dünyasında saf ve cahil kaldığından hiçbir şüphem yok. Bu da onu hem Manet'yle hem de diğer erkeklerle ilişkilerinde aptal kız pozisyonuna illa ki düşürmüştür. Yani kısaca ben Victorine'i hiçbir zaman Edouard Suzanne evliliği için bir tehlike olarak görmedim. Victorine, Berthe ya da Eva fark etmez, hiçbir kadının bu ikili arasındaki evliliği ve Manet'nin karısına duyduğu saygıyı bitiremeyeceğine neredeyse eminim. Bu noktada konuyla ilgili yapılan bazı yorumlar için de cevaplarım oluştu. Mesela, sık sık neden Manet'nin Suzanne'in çok az portresini yaptığı ve kadını nü resmetmediği sorulur. Bence bu soruların tek bir cevabı var: Çünkü Suzanne onun karısıydı. Evet, Manet pek çok açıdan Rubens'i örnek almış olabilir. Ama karısını çıplak betimleme konusunda Hollandalı ustasının yolunu izlememeyi seçmesi bana çok da garip gelmiyor. Dahası Suzanne'in tek, ressamın ilk nü portresi olan La Nymphe Surprise'yi düşünelim. Bu çalışmasında sanatçı öncesinde ve sonrasında tercih etmediği bir kutsal tema belirlemişti. Dahası kadın Manet'nin diğer kadın kahramanları gibi vahşi, cesur ya da samimi değil ürkek görünüyordu. Bu tablonun yıllarca ressamın stüdyosunda kalması, satılmaması ya da hiçbir sergide yer almaması da Manet'nin karısını koruma tezimi güçlendiriyor. Şöyle dürüst bir yorum yapmamın da bir sakıncası olmadığını düşünüyorum: Suzanne bir Hollandalıydı ve ülkesinin tipik vücut yapısına sahipti. Modern dünyanın kapılarının aralandığı günlerde, modern dünyanın kapılarını aralayan ressam için bu vücut eski moda kalmış olabilir. Kadının bedeni Hollanda Altın Çağı ustalarına gönderme yapılan çalışmalar için uygundu ama Paris'in en popüler kadını standartların altında sıskalığı ile meşhur Marguerite Bellanger iken Suzanne'de ısrar etmek mantıklı olmazdı. Manet, Victorine'nin başka bir erkekle ABD'ye gitmesine tepki göstermedi ya da dünyası başka kadınların varlığı ile aydınlanırken dahi izin alarak atölyesine girebilen karısını terk etmedi. Zaman zaman hem oğlunu hem de karısını saygın ev hayatları içinde resmetti. Çünkü bana kalırsa Manet, her şeye rağmen sadakatine ve vefasına hayran olduğu karısını seviyordu, ona zarar vermek ya da itibarını zedelemek istemiyordu. Bütün bu düşüncelerimi yaralayan kanıta ise Manet ile ilgili bir kitabı okurken ulaştım. Kitabın bir bölümünde Suzanne'in mavi bir kanapeye uzanmış haldeki tablosundan bahsediliyordu. Önce yazarın hata yaptığını düşündüm. Suzanne'li tabloları düşündüğümde yazarın anlattığına en yakın eser kadının kıyafetinin mavi olduğu ve oturduğu bir çalışmaydı. Sonra bir anda bilmediğim bir tablonun varlığı olasılığıyla irkildim. Internet'te biraz arama yapmamın sonucunda benim senelerdir bir kere bile karşılaşmayı başaramadığım o Suzanne tablosu karşımda duruyordu. Eser arka planının güzelliği dışında benim için tam bir hayal kırıklığı oldu. Uzun yıllardır kafamda kurduğum Suzanne-Edouard-Victorine ilişkisine yepyeni bir boyut ekleniyordu. Manet'nin hayat arkadaşını betimlediği bu tablosu Olympia'nın kötü bir parodisi değil miydi? Suzanne, narin, cesur bakışlı, pembemsi beyazlıktaki Olympia ile asla rekabet edemeyeceği bir kulvardaydı. Üstelik kendi kocası, yani benim onu sevdiğini ve kırılmasına hiçbir şekilde izin vermeyeceğini düşündüğüm kocası, kadını bu pozisyona düşürmüştü. Manet, eşinden, iki ayağı birbirine kavuşmayan, rüküş bir Olympia yaratmıştı. Tabloyla ilgili araştırma yaptığımda fark ettim ki bir eleştirmen bu durumu Mona Lisa'ya bıyık çizmekten daha ironik bulduğunu açıklamış. Ben ise tabloyla ilk karşılamamda gözlerimin dolmasından mütevellit durumu ancak göz yaşartıcı olarak tanımlayabilirim. Şimdilerde, ilişkileri hakkında yanlış düşündüğümü fark ettiğim üçlü hakkında yazmam gereken yeni bir senaryo var. Üstelik tutarlı sandığım bir öncekinin hala da en azından başarılı olduğunu düşünürken. Manet beni bu derece hayal kırıklığına uğratmışken karısının yaşadıkları karşısında neler düşündüğünü hayal etmeyi ise sizlere bırakıyorum.


Skagen çok ufak ve çok güzel bir kasaba. Girişindeki evlerde ART tabelaları olması beni çok eğlendirdi. Skagen'de sanat sadece olduğu yerde durmuyordu, taşıyordu. Skagen'e gitmek istememdeki en önemli sebeplerden biri Skagen Müzesi'ni ziyaret etmek için içimde duyduğum müthiş arzuydu. O yüzden ilk olarak oraya koştum. Müzede Skagen sanatçıları ile günümüz Danimarkalı ressamların eserlerinin ilişkili olarak sunulduğu çok güzel bir sergi vardı. Girişte Skagen ressamlarının portreleri önünde saygı duruşunda bulunduktan sonra bu sergiyi gezdim ve görmek istediğim pek çok eserle karşılaştım. Christian Krohg'la tekrar karşılaşma öykümü daha önce size ballandıra ballandıra anlattığım için bu mevzuyu hızlıca geçiyorum. Bunun birazcık tuhaf olduğunu kabul ediyorum: Skagen'le ilgili takıntı haline getirdiğim bir diğer konu ise Kumla Kaplı Kilise'yi görmekti. O yüzden ikinci durağım bu kilise oldu. Bu kilise 14. yüzyılda yapılmış. 18. yüzyılda Skagen'de büyük kumullar oluşmuş ve kilisenin büyük bir kısmı kumların altında kalmış. Şu an sadece kulesini görebiliyoruz. Ben fotoğraflarını ilk gördüğüm andan beri bu kulenin büyüsüne kapılmış durumdayım. O yüzden aşağıdaki manzarayla karşılaştığımda kalbim duracak gibi oldu. Skagen ve aslında tüm Danimarka ile bir tespitim var. Herhangi bir yere giderken yolda, çevrede hiç kimseyi görmüyorsunuz. Ancak mekana ulaştığınızda herkesi orada buluyorsunuz. Bu insanlar bu mekana nasıl ulaşıyor, sonra nasıl görünmez oluyorlar hiç bilmiyorum. Zaten bu literatüre büyük Danimarka gizemi olarak geçmiş bir durum. Bence sorgulamamakta fayda var. Kilisenin çevresinde bir hayli zaman geçirip çekilebilecek bütün fotoğrafları çektikten sonra kasabaya geri döndüm. Skagen öyle güzel bir yer ki her yerde sizi iyi hissettirecek bir şeyler görebiliyorsunuz. Mesela aşağıdaki şu tatlı eve bakın. Aramızda kalsın, bu evin muhteşem de bir deniz manzarası var. Kasabada bu seferki durağım Skagenli ressamlar Anna ve Michael Ancher'ın eviydi. Anna, Skagenli bir otel sahibinin kızıymış. Michael resim yapmak için kasabaya geldiğinde Anna ile tanışmış ve evlenmişler. Ressam çift Anna'nın babasının evinde ölünceye kadar birlikte yaşamışlar. Anna ve Michael'ın eviyle ilgili büyük beklentilerim yoktu. Ama en çok sevdiğim yerlerden biri oldu. Arka bahçede kendileri gibi ressam olan kızları Helga'nın da eserlerini görebileceğiniz küçük bir kulübe daha var. Ancher'ların bu kırmızı evinin önünde kırmızı kazağımla bir de fotoğraf çektirdim. Bu fotoğrafın Ancher'larla ilgili yazacağım kitabın sözleşmesi olduğunu iddia edenler çıktı. Eğer bu kitap beni Skagen'e yeniden götürecek bir sebep olacaksa sözleşmeye itiraz etmeyip gönüllü boyun eğerim. Evdeki eserlere ve geri kalan tüm detaylara ise bayıldım. İçeride Danca bir tur vardı. Hiçbir şey anlamadığım için her şeyin fotoğrafını çektim. Evi dolaştıkça çiftin yaşamına özendim. Masao Yamamoto'nun Barcelona'da açtığı serginin ismi Sessizlikteki Küçük Şeyler'miş. Ancher evinin sessizliğinde de o kadar çok küçük şey vardı ki. Aşağıdaki gibi tanıdık tezgahlarla karşılaşmanın keyfi ise bambaşkaydı. Ancher evinden çıktıktan sonra şair ve ressam Holger Drachmann'ın evine gittim. O güzel evde niyeyse hiç fotoğraf çekmemişim. Skagen'de güneşi batarken izleyebileceğiniz iki yer var. Daha önce kumullardan bahsetmiştim. Bir dönem bu kumulların tüm kasabayı kaplaması tehdidiyle karşı karşıya kalmışlar. Neyse ki bu sorunu çözülmüş. Ama yarımadanın ortasındaki kumulları yeniden yeşillendirmemişler. Bu yüzden Danimarka'nın en kuzeyinde bir çöl var. Buraya çöl mü deniyor bilmiyorum ama gördüğünüz şey bildiğimiz çöl. İnsanlar güneşin batması yaklaştığında içkilerini alıp bir kumulun tepesine yerleşiyor. Çok fazla insan da olmadığı için diğer grupların varlığını fark etmiyorsunuz. Burada güneşin batışını izlemek ve geceyi geçirmek dünyanın en güzel şeylerinden biri. Skagen'de güneşin batışının izlenebileceği en güzel yerlerden diğeri ise kasabanın batı tarafındaki yerleşim yerinin plajı. İnsanlar akşam üstünü bu plajda geçirip güneşi batırdıktan sonra evlerine dağılıyorlar ve bunun nasıl mümkün olduğunu bilmiyorum ama hem çölde hem de bu plajda gördüğüm güneş ile her gün gördüğümüz güneşin aynı olmadığına yemin edebilirim. Plajda fotoğraf çekmek aklıma gelmediği için buraya fotoğrafı ekleyemiyorum ama bana inanın. Bu yazıyı yazmayı Skagen'de döndüğüm günden beri istiyorum ama her yazımda en az bir kez şikayet ettiğim gibi hayatım o kadar yoğun ki bir türlü fırsat bulamadım. Peki ne oldu da şimdi yazdın diye soracaksınız, lütfen sorun, çok eğlenceli bir cevabım var. Sosyal medya benim senelerce kendimi sakınmamı haklı çıkartacak kadar acayip bir yer. Geçen haftalarda Instagram'da bir hesabın Skagen sahilinde Kroyer'in Skagen'in Güney Sahilinde Anna Ancher ve Marie Kroyer'le bir Yaz Akşamı tablosunun kartpostalıyla çektiği fotoğrafı Skagen'in güney sahilinde 120 senedir değişen bir şey yok notuyla paylaştım. Fotoğrafı şuradan görebilirsiniz. Bu fotoğrafın altına yorum bırakan biri şöyle demiş: Gittin de mi biliyorsun? Bu yorum beni çok eğlendirdi ve güldürdü. Bu kadar yıl kendimi korumama rağmen olan olmuş ve pics or it didn't happendan kurtulamamıştım işte. Kendi kendime evet, gittim! dedim. Madem kanıt lazımdı, o kanıtı gösterecektim. Bu yazıyı da gittiğimin kanıtı olarak buraya bırakıyorum. Skagen'den ayrılmak bana çok zor geldi. Sanki yüzbin yıldır orada yaşamam gerekiyormuş da sürgünde sürünüyormuşum gibi hissettim. Ama kendi kendime bir söz verdim: O Skagen'e bir kez daha gidilecek ve bu sefer çok daha uzun kalınacak!


Teşekkürler! Elbette anlatırım. Birkaç sene evvel bir arkadaşımla Paris'e gittik. Arkadaşımın şehre ilk gidişi olduğundan klasik bir turist turu planlamıştı. Ben ise daha çok aylaklık yapma peşindeydim. Giderken yanımda Julian Barnes'ın Medusa'nın Salı ile ilgili güzel makalesini de götürmüştüm. Niyetim, Louvre'a uğrayıp tablonun karşısında makaleyi okumaktı. Arkadaşımın Louvre Müzesi'nde geçirdiği günün akşamının bu planım için ideal zaman olduğuna karar verdim. Onunla müze kapanış saatinde tablonun önünde buluşmak için sözleştik. Ben on dokuz otuz sularında mekana girdim. Üst kata çıkıp tablonun ressamı Gericault'nun Medusa'nın Salı'ndan önce benzer temayı işlediği tabloları inceledim. Makalede bahsedildiklerini bildiğimden fotoğraflarını çektim. Ardından aşağı inip dev tablonun karşısındaki banka yerleştim ve küçük kağıtlara bastığım yazıyı okumaya başladım. Bir süre sonra yanıma orta yaşlı bir adam geldi, oturdu. Müzelerde sık sık karşılaşılabilecek türden amatör bir ressamdı. Zamanının bir kısmını benim ne yaptığımı anlamaya çalışarak geçirdi. Sonra bu uğraşından vazgeçip kendi işine yöneldi ve yumruğu yanağındaki biz bu hale nasıl düştük adamını çizmeye başladı. Farklı sebeplerden tabloyu dikkatlice inceleyen iki insan olarak, birbirimize asgari ilgi göstererek orada sessizce oturmaya devam ettik. Böylesi büyük müzelerin akşam saatlerinde hiç bulundunuz mu bilmiyorum. Kapanma saati yaklaştıkça tüm ziyaretçilerde büyük bir panik başlar. Şükür çıkıyoruz düşüncesinden/Neler kaçırdıklarını bilebilmek için/Acıktıklarından/Artık iyice canları sıkıldığından herkes koşar adım bir yerlere doğru ilerler. Yarı yatmış bir şekilde makalesini okuyup tabloyu inceleyen ben ve en az benim kadar aylak olduğunu düşündüğüm komşum işte bu tantananın ortasındaki umursamazlardık. Biz böyle kendi halimizde takılırken hedefe kitlenmiş kalabalık önümüzden ve arkamızdan geçip duruyordu. Bir zaman sonra bu telaşlı kalabalığın dikkatini çektik. Bazı insanlar hızlı hızlı ilerlerken birden bizi o halde görünce durup önce bize sonra da pür dikkat baktığımız tabloya bakmaya başladılar. Sonunda öyle bir an geldi ki Medusa'nın Salı'nın önünde tabloyu inceleyen elliye yakın insan olduğunu fark ettim. Bir düşünsenize tüm binalarındaki tüm katlarda ve o katlardaki tüm salonlarda aynı yöne doğru ivmeli bir hareket varken tek bir salonda herkes müze ritueline aykırı bir şekilde öylece duruyordu. O kadar güzeldi ki bazen keşke bütün salonların tam o anda çekilmiş fotoğrafları elimde olsaydı diye düşünürüm. İşte benim bir müzede geçirdiğim en büyülü an budur. Size daha önce de söylemiştim. Yılsonu yaklaştığında eski yıl/yeni yıl iç hesaplaşmaları yapmam. Ama gelecek seneyle ilgili tek bir dilek hakkım olsa bana bu tür anları sık sık yaşatmasını dilerdim. Yukarıdaki fotoğraf: Thomas Struth Louvre 4, Paris, 1989. Varlığını unutmuşum, karşılaşmam bana bu yazıyı yazdırdı. Teşekkürler fotoğraf!